1890.05.12

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 43

Τῆς 12 Μαΐου 1890.

(Σάββατον)

Ὥρα 6 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;

§2ΚΟΡΠΑΣ. Κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, ἐπὶ τῇ ἐρωτήσει τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ, ἂν θὰ ὑποβληθῇ κατὰ τὴν παροῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον σύμβασις περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου Ἀγρινίου–Ἄρτης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐβεβαίωσε τὴν Βουλήν, ὅτι εὑρίσκεται εἰς διαπραγματεύσεις. Ἀκριβῶς δὲ, ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται εἰς τὸ στάδιον τοῦτο, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ κάμω σύστασίν τινα πρὸς αὐτήν, σύστασιν, ἀφορῶσαν τὴν κατασκευὴν τοῦ πρὸς τὰ μεθόρια τμήματος τῆς σιδηροδρομικῆς ἐκείνης γραμμῆς, ὅπερ ἔχει ὑψίστην σημασίαν ὑπὸ ἔποψιν στρατηγικήν. Ἡ κατασκευὴ τῶν σιδηροδρόμων ἐπάγεται βεβαίως ὑποχρεώσεις εἰς τὸν ἀναδεχθησόμενον αὐτὴν καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς κατασκευῆς καὶ ὡς πρὸς διαστάσεις καὶ τὰ σημεῖα, ἐφ’ ὧν θὰ διέρχηται, ἀλλ’ ἡ κατασκευὴ σιδηροδρόμου παρὰ τὰ μεθόρια ἐπάγεται ἔτι μεγαλειτέρας ὑποχρεώσεις, αἵτινες οὐ μόνον ἐκ τῶν προτέρων πρέπει νὰ ὁρισθῶσιν, ἀλλὰ πρέπει καὶ οἱ ἀνάδοχοι νὰ συμμορφωθῶσι καὶ πρὸς τὸ σύστημα τῆς ἀμύνης τῆς χώρας. Παρ’ ἡμῖν δὲν ὑπάρχει σχέδιον ἀμύνης προδιαγεγραμμένον, ἀλλ’ ἐγένοντο κατὰ τὸ μέρος τοῦτο μελέται καὶ ἠγέρθησαν καὶ ὀχυρώματα πρὸς ἄμυναν τῆς μεθορίου γραμμῆς. Ἡ μεθόριος γραμμὴ κατὰ τὰ σημεῖα ταῦτα εἶναι ὁ ἄξων τοῦ ποταμοῦ Ἀράχθου· ἡ ὁδὸς σήμερον, ἡ μεταξὺ Μενιδίου καὶ Ἄρτης, ἀκολουθεῖ μέχρι τινὸς τὴν πεδιάδα, κατόπιν παρακάμπτουσα ἀκολουθεῖ τὴν ὄχθην τοῦ Ἀράχθου. Ἡ σιδηροδρομικὴ γραμμὴ, ἐὰν τοιαύτην τινὰ γραμμὴν ἀκολουθήσῃ, θὰ ἦναι ἐκτεθειμένη εἰς τὰ πυρὰ τοῦ ἐχθροῦ καὶ ἰδίως εἰς τὰ πυρὰ τοῦ ὀχυρώματος, τὸ ὁποῖον ἐκεῖ κατεσκευάσθη ἐπὶ τῆς Μονῆς Βλαχέρνας, οὐδεμίαν δὲ προφύλαξιν δύναται νὰ λάβῃ ἐκ τοῦ ἀμυντικοῦ στρατῶνος, ὅστις ὑπάρχει καὶ σήμερον ἐκεῖ, οὐδὲ ἐκ τῆς Μονῆς τῆς Θεοτόκου. Δὲν πρόκειται σήμερον περὶ τοῦ τρόπου τοῦ κανονισμοῦ τῶν σημείων, δι’ ὧν ἡ γραμμὴ διελεύσεται, ἀλλ’ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ τοιαύτης γραμμῆς, ἐθεώρησα ἀναγκαῖον νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰς μελέτας, αἵτινες ἐγένοντο πρὸς ὀχύρωσιν τῆς Ἄρτης καὶ τῶν πέριξ κατὰ τὸ 1885, καὶ νὰ συστήσῃ καὶ ἐπιτροπὴν ἐξ εἰδημόνων, οἵτινες νὰ ὑποδείξωσι τὰ σημεῖα, δι’ ὧν πρέπει νὰ διέλθῃ ἡ γραμμὴ, καὶ τὰ μέσα, ἅτινα πρέπει νὰ λάβῃ πρὸς ἐξασφάλισιν αὐτῆς. Πανταχοῦ ἐπὶ τοιούτων ἔργων λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν τὰ ζητήματα ταῦτα τῆς ἀμύνης. Αὐτὰ τὰ ὀλίγα ἐσκόπουν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§3ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὀφείλω νὰ εὐχαριστήσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐκ Κυκλάδων, διότι ἦλθεν εἰς ὑποστήριξιν ἰδέας, τὴν ὁποίαν καὶ προχθὲς ἐξέφρασα. Νομίζω δὲ, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς προφυλάξεως τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Ἀγρινίου–Ἄρτης εἶναι εὐκολώτατον κατὰ πάσης προσβολῆς ἐκ τῶν λόφων τῆς Μονῆς Βλαχέρνας, ἥτις κεῖται ἐν τῷ Τουρκικῷ, ἀντικρὺ τῆς Ἄρτης, διότι οἱ λόφοι, ἀντικρὺ τῶν ὁποίων θὰ λήξῃ ἡ γραμμὴ, εἰσὶ χαμηλότεροι ἑτέρων ἑλλην. λόφων, οἵτινες δεσπόζουσιν αὐτῶν. Εὔχομαι εἰς τὴν βροχὴν τῶν διὰ μεγάλα ἔργα νομοσχεδίων, ἥτις ἀπό τινων ἡμερῶν πίπτει ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ἔλθῃ καὶ μία σταγὼν πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, διότι δὲν εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι κατὰ τὰ ἑπόμενα ἔτη θὰ ἔχωμεν ὅλας τὰς περιστάσεις εὐνοϊκὰς, ὡς ἔχομεν αὐτὰς σήμερον. Θὰ ἦτο καλὸν νὰ περατωθῇ ὁ σιδηρόδρομος οὗτος Κρυονερίου–Ἀγρινίου, καὶ φθάσῃ μέχρις Ἄρτης. Θὰ παρακαλέσω δὲ προσέτι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἤδη, ὅτι εἰσήχθη τὸ σύστημα τῶν ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων καὶ διὰ τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας, νὰ ζητήσῃ τοιαύτην καὶ διὰ τὴν κατασκευὴν ὁδοῦ μεταξὺ Ἄρτης καὶ Καρδίτσης. Ἡ ὁδὸς αὕτη οὐ μόνον θὰ διευκολύνῃ τὴν ἐμπορικὴν συγκοινωνίαν μεταξὺ τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσαλίας, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ καὶ πρωτίστην σημασίαν ὑπὸ στρατηγικὴν ἔποψιν, διότι σήμερον οὐδεμία ὑπάρχει διὰ ξηρᾶς συγκοινωνία μεταξὺ Θεσσαλίας καὶ Ἠπείρου. Μεγάλα ἑπομένως συμφέροντα ἐπιβάλλουσι τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ ταύτης, οἱανδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν ἀπαιτήσει δαπάνην.

§4ΚΟΡΠΑΣ. Αἱ γενόμεναι μελέται κατὰ τὸ 1885 ἀπέδειξαν τὸ ἐναντίον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς ἐβεβαίωσεν. Ἡ ἀπόστασις, ἡ ἐκτεθειμένη εἰς τὰ πυρὰ τῶν ὀχυρωμάτων τῆς Μονῆς Βλαχέρνας, ἅτινα εἰς στιγμὴν ἐνεργείας δύνανται νὰ ἐγερθῶσιν, εἶναι 2,000 μέτρων. Διὰ τοῦτο λοιπὸν νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνωσι μελέται καὶ ἐπιβληθῶσιν ὑποχρεώσεις καὶ ὅροι εἰς τὸν μέλλοντα νὰ ἀναλάβῃ τὸν σιδηρόδρομον.

§5ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν δύναμαι νὰ συζητήσω τὰς λεπτομερείας τοῦ ζητήματος τούτου, ὅπως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ ὁποῖος καὶ τὴν εἰδικότητα ἔχει καὶ γνωρίζει τὰ μέρη ἐκεῖνα. Θὰ ὑπενθυμίσω ὅμως εἰς αὐτὸν, ὅτι ὅλοι οἱ λόφοι τῆς Μονῆς Βλαχέρνας δεσπόζονται ὑπὸ τῶν περὶ τὸ Πέτα λόφων.

§6ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπεθύμουν, Κύριοι, ἀλλὰ κακόζηλον μᾶλλον ἤθελον θεωρήσει νὰ ποιῆταί τις λόγον περὶ τοιούτων ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα θεωροῦνται καθήκοντα πάσης Κυβερνήσεως. Σήμερον ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν ἡ κοινωνία σύμπασα συνῃσθάνθη τὴν κατεπείγουσαν ἀνάγκην ἐν γένει τῶν δημοσίων ἔργων, καὶ ἰδίως τῶν ἔργων τῆς συγκοινωνίας. Ἑπομένως οὔτε ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὁμιλῇ τις ἐπὶ τοιούτων θεμάτων, οὔτε ὑπὸ ἐπόψεις ἐπαρχιακοῦ τινος συμφέροντος. Οὐδὲ ἀρέσκομαι εἰς τοιούτου εἴδους ὑπομνήσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καθόσον μάλιστα ἠδύνατο νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι πράττει τις τοῦτο πρὸς περιποίησιν τῶν ἰδιαιτέρων συμπολιτῶν του, θεωρῶ δὲ τὰ τοιαῦτα κακόζηλόν τι, γινόμενα μάλιστα ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλ’ ὅταν προκαλῆταί τις κατ’ ἐπανάληψιν ὑπὸ τῶν λεγομένων παρ’ ἄλλων, ἀναγκάζεται πλέον νὰ λύσῃ τὴν σιωπήν· καὶ εἰς τοιαύτην ἀκριβῶς θέσιν περιέρχομαι τὴν στιγμὴν ταύτην. Ὅτε συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἐγὼ, ὅπως ἴσως καὶ ἄλλοι, ἐκθύμως συνηγόρησα ὑπὲρ τούτου. Ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι αἰσθάνομαι βαθέως τὴν σημαντικότητα καὶ τὸ κατεπεῖγον τῆς ἀνάγκης τῆς συγκοινωνίας, ἀγορεύων τότε, ἐδήλωσα, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη συγχρόνου ἐπεκτάσεως μέσων συγκοινωνίας εἰς τὰς γειτονικὰς ἐπαρχίας, διότι τὰ ὅλως τμηματικὰ ἔργα θέλουσι φέρει καταπόνησιν εἰς τὸν τόπον καὶ μεγάλας δαπάνας, χωρὶς νὰ φέρωσι συγχρόνως, ἢ ὁπωσοῦν ἐγκαίρως, τὴν ἀντίστοιχον ἀνακούφισιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας ἔχει ὁ τόπος ἀπόλυτον ἀνάγκην, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἀνθέξῃ εἰς τὰ νέα πρόσθετα βάρη. Διὰ τοῦτο καὶ ἐγὼ, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἄρτης, ἐπροτείναμεν τότε, ὅπως ἡ γραμμὴ αὕτη καταστῇ χρησιμωτέρα, παρατεινομένη μέχρις Ἄρτης. Ἐγὼ δὲ ἰδίως παρέστησα ἐντόνως καὶ τὴν ἑτέραν ἀνάγκην, ὅτι, ὅπως δοθῇ τροφὴ εἰς τοιοῦτον σιδηρόδρομον, εἶναι ἀνάγκη κατεπείγουσα νὰ γίνωσιν ἄλλα δημόσια ἔργα συγκοινωνίας, διὰ κατασκευῆς ὁδῶν ἁμαξιτῶν καὶ βατῶν, αἵτινες νὰ συνδέσωσι τὰς ἐπαρχίας πρὸς τὸν σιδηρόδρομον, διότι τότε μόνον δύναται νὰ θεωρηθῇ ἔργον χρησιμότητος ἀληθοῦς καὶ γενικωτέρας καὶ νὰ μὴ χαρακτηρίζηται, ὡς ἐχαρακτηρίζετο ὑπ’ ἄλλων, ἔργον ἐπιδείξεως καὶ σπατάλης. Δὲν προετιθέμην λοιπὸν νὰ ἀγορεύσω πάλιν περὶ τοπικῶν ἀναγκῶν, ἀλλ’ ἀναγκάζομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, καθόσον μάλιστα ἐπανειλημμένως συνάδελφοι ἐξ ἄλλων νομῶν παρέστησαν, ὅτι δῆθεν ἰδιαζόντως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐμερίμνησε περὶ ἐκείνου τοῦ νομοῦ, καὶ οὕτως ὑποτίθεται ἴσως ἓν εἶδος μομφῆς ἐναντίον ἡμῶν, ὅτι κατακρίνομεν καὶ πολεμοῦμεν τὸν Πρωθυπουργὸν ἐκεῖνον, ὅστις ἰδιάζουσαν δῆθεν δεικνύει μέριμναν περὶ τῆς συγκοινωνίας τοῦ νομοῦ ἡμῶν. Τὸ κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, ἐὰν ἀναγνωρίζω ἀνάγκην, ὡς ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς, τῆς ὁποίας ἡ θεραπεία ἐπείγει, ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην συγκοινωνίας. Εἶπον δὲ, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ὅτι ἴσως ἄλλοτε θὰ ἠδυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν περὶ οἰκονομικωτέρας διαῤῥυθμίσεως τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν συγκοινωνίαν, τὴν ὁποίαν πάντες ἐπιδιώκομεν, καὶ περὶ μεθοδικωτέρας ἐξ ἀρχῆς ἐκτελέσεως τῶν τοιούτων ἔργων· ἀλλ’ ἀφοῦ ἐμβήκαμεν εἰς τὸν χορὸν, πᾶσα ὀπισθοδρόμησις, πᾶσα ἀναχαίτισις θέλει φέρει ὄλεθρον εἰς τὸν τόπον, διότι ὁ λαὸς ὑπέκυψεν ἤδη εἰς τὰ βάρη τὰ ἐκ τῶν τοιούτων ἔργων, ἐνῷ εὑρίσκεται ἐν τῷ συνόλῳ πολὺ μακρὰν νὰ ἀπολαύσῃ τῶν ἀντιστοίχων ὠφελημάτων. Εἶναι γνωστὸν καὶ εὐνόητον, ὅτι τὰ δημόσια ἔργα, καὶ ὅταν εὐμεθόδως καὶ συστηματικῶς ἐκτελῶνται, βραδύνουσι νὰ φέρωσι τὴν πραγματικὴν βελτίωσιν εἰς τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν, ἀλλὰ φέρουσι μάλιστα καί τινα κλονισμὸν εἰς τὴν ἰσοῤῥοπίαν τὴν οἰκονομικὴν τῆς κοινωνίας. Ἔχομεν παράδειγμα ἄλλα πεπολιτισμένα Κράτη, τὰ ὁποῖα, ἀκριβῶς διότι ἐπεχείρησαν ὑπέρογκα δημόσια ἔργα, ἀντὶ ν’ ἀνακουφισθῶσιν, ὑπέστησαν καχεξίαν καὶ διαταράξεις οἰκονομικάς· τοῦτο δὲ εἰς βαθμὸν λίαν ἐπικίνδυνον θέλει συμβῆ ἐν Ἑλλάδι, ἔνθα παρουσιάζομεν μεμονωμένα καὶ σποραδικὰ ὅλως ἔργα συγκοινωνίας, ἄνευ συνδέσμου, ἄνευ μεθόδου, ἄνευ σχεδίου! Θέλομεν εὑρεθῆ μετ’ οὐ πολὺ νὰ ἔχωμεν τὸν τόπον καταπεπονημένον καὶ κατεστραμμένον, πολὺ δὲ ἀπέχουσαν τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἀνακουφίσεως αὐτοῦ. Ἐλάχιστοι εἶναι σήμερον οἱ ὠφελούμενοι πράγματι καὶ ἐπαισθητῶς ἐκ τῶν σποραδικῶν τούτων ἔργων, τῶν ἄνευ συνδέσμου, ἀλλὰ τρισμέγιστα καὶ γενικὰ τὰ βάρη, τὰ ἐπιτιθέμενα εἰς τὸν λαόν. Καὶ ἐνῷ οὐδὲν γίνεται μεθοδικὸν καὶ μεμελετημένον ὑπὲρ τῆς συγκοινωνίας, ἐξακολουθεῖ ὅμως τάσις λυσσώδης, οὕτως εἰπεῖν, ὑπὲρ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Καὶ ἰδού, ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός, ὅστις εἰς τοιαῦτά τινα διακρίνεται τῳόντι ἐπὶ ἀντιλήψει, δράττεται τῆς τάσεως ταύτης, καὶ παρίσταται προβαίνων, ἀλλὰ προβαίνει, ὡς συνειθίζει, εἰς τὰ ἄκρα, προβαίνει ἄνευ μεθόδου, ἄνευ περισκέψεως, ἄνευ σχεδίου, ἄνευ μελέτης τῆς καταστάσεως καὶ τῶν μέσων τοῦ τόπου. Ἐὰν ὑπῆρχε πρόνοια καὶ περίσκεψις, ἠθέλομεν ἐννοήσει πρὸ καιροῦ, ὅτι ἄλλοθεν ἔδει ν’ ἀρχίσωμεν, ὅτι αἱ ἐπαρχίαι εἶχον ἀνάγκην ὁδῶν οἰκονομικῶν καὶ γεφυρῶν κατεπείγουσαν. Δὲν λέγω, ὅτι εἰς ταῦτα ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἠδυνάμεθα νὰ περιορισθῶμεν, διότι βεβαίως καὶ ἁμαξιτῶν ὁδῶν καὶ σιδηροδρόμων κατεπείγουσα ἀνάγκη ὑπάρχει, ἀλλὰ, ἀφοῦ ὅλα ὁμοῦ καὶ συγχρόνως ἦτο ἀδύνατον ἢ ἐπικίνδυνον νὰ ἐπιχειρηθῶσιν, ὑπῆρχεν ἀπόλυτος ἀνάγκη ἐκλογῆς τῶν προτιμητέων γραμμῶν καὶ συγχρόνου συνδέσεως αὐτῶν πρὸς στοιχειώδη μέσα συγκοινωνίας, πανταχοῦ ἐκτελούμενα. Ἐν τῇ Στερεᾷ ἔχετε κατάστασιν ἀγρίαν εἴς τινας ἐπαρχίας, τὴν ὁποίαν ἂν ἐβλέπετε, ἠθέλατε φρίξει. Τί σᾶς ὀφείλει ἐκεῖνος ὁ κάτοικος λόγου χάριν τῆς Εὐρυτανίας ἢ τῆς Ναυπακτίας, ὁ ὁποῖος ἀπογυμνοῦται χάριν τῶν τοιούτων μεμονωμένων ἔργων, νὰ ἐξακολουθῇ ἀπογυμνούμενος, μὲ τὴν προσδοκίαν ἁπλῶς, ὅτι μίαν ἡμέραν θέλει τύχει καὶ αὐτὸς τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας; Τί δικαίωμα ἔχετε, νὰ ἀπογυμνόνητε αὐτὸν, διότι γίνονται ἀλλαχοῦ συμπλέγματα σιδηροδρόμων ἢ ἔργα ὑδραυλικά; Καὶ ἐκεῖνος μὲν δὲν ἐννοεῖ ἴσως καθ’ ὁλοκληρίαν διατὶ πένεται σήμερον. Δὲν ἠσθάνθησαν ἴσως καὶ ἐν γένει οἱ κάτοικοι τῶν ἐπαρχιῶν, διατὶ ὁλονὲν πένονται πλειότερον, καὶ ἐκείνων ἀκόμη τῶν μερῶν οἱ κάτοικοι, εἰς τὰ ὁποῖα κατεσκευάσθησαν τοιαῦτά τινα ἔργα. Ἀλλ’ ἐνῷ καταπονεῖται ὁ λαὸς ἐν γένει πολλῶν ἐπαρχιῶν, οἱ κάτοικοι εἶναι καταδικασμένοι νὰ ἀναῤῥιχῶνται ὡς αἴγαγροι, ἵνα μεταβῶσιν ἀπὸ τῶν χωρίων των εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς ἐπαρχίας των. Τοιαύτη ἀντίθεσις, τοιαύτη κατάστασις, Κύριοι, ἔχει τι τὸ σκανδαλῶδες καὶ ὀδυνηρόν! Ἡ συναίσθησις καὶ αὐτῆς τῆς φιλανθρωπίας μὲ κάμνει πλέον νὰ λύσω τὴν σιωπὴν, καὶ νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως ὑπὲρ τινων ἰδίᾳ καὶ ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν τοῦ νομοῦ ἐκείνου, τοῦ ἐξόχως δῆθεν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εὐνοουμένου! Ἐῤῥέθη ἐντεῦθεν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει δῆθεν ἀδυναμίαν νὰ μεριμνᾷ ἰδιαζόντως περὶ τῆς συγκοινωνίας τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος καὶ οὐχὶ τῆς Πελοποννήσου. Δὲν εἶναι βεβαίως, ὡς πάντες δύνανται νὰ γνωρίσωσιν, ἀκριβὴς ἡ τοιαύτη διατύπωσις τῶν περὶ τὴν συγκοινωνίαν σφαλμάτων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Δὲν ἔχει παντάπασιν ἀδυναμίας ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἀδυναμίας ὑπὲρ διαμερισμάτων, μεριμνᾷ τυχαίως ἢ κατὰ συστάσεις μεροληπτικὰς περὶ τούτου ἢ ἐκείνου τοῦ μέρους, περὶ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ἐπαρχίας, καὶ κατὰ τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ἐγειρομένας ἑκάστοτε εἰς αὐτόν. Πρὸς ποῖον σκοπὸν, δὲν τὸ ἐξετάζω· πᾶς τις δύναται ν’ ἀνεύρῃ τὰς σκανδαλώδεις ἀνωμαλίας καὶ τοὺς λόγους, οἵτινες ὑπαγορεύουσιν αὐτὰς, ἀλλὰ διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἰδέας, ὅτι μεριμνᾷ δῆθεν ἰδιαζόντως περὶ τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας. Ἐπὶ τόσα ἔτη κατέχει τὴν ἐξουσίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων δαπανᾷ εἰς διάφορα μέρη πρὸς ἐκτέλεσιν δαπανηροτάτων μέσων συγκοινωνίας. Ποίαν ἆρά γε πραγματικὴν συγκοινωνίαν ἀπήλαυσαν αἱ ἐπαρχίαι αὐτοῦ τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας; Ἡ ἐπαρχία λ. χ. ἐξ ἧς ἰδιαιτέρως κατάγομαι, ἡ Εὐρυτανία, ἀνήκει εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας. Τίνα ἆράγε σπουδαῖα καὶ ἐξαιρετικὰ ἀπήλαυσεν ἡ Εὐρυτανία, ἢ ἡ Ναυπακτία μετὰ τόσα ἔτη; Καὶ ἀναγκάζομαι νὰ ὑπομνήσω τινὰ, ἵνα δείξω ποίαν μέριμναν ἔδειξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ποίαν ἔδειξαν ἄλλαι Κυβερνήσεις. Εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἐπεκράτει τὸ πνεῦμα τῆς οἰκονομίας, κατὰ πρῶτον ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος ἐμερίμνησεν ἰδιαζόντως περὶ τῆς συγκοινωνίας τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, ἥτις τοσοῦτον πάσχει, ὥστε πολλάκις ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ πρὸ δεκαετηρίδων ἤδη ἠκούσθησαν φωναὶ, οὐχὶ ἐκ τῆς ἐπαρχίας, οὐχὶ ἐκ τῆς ἄλλης Στερεᾶς, ἀλλ’ ἐκ τῆς Πελοποννήσου, ὑπὲρ αὐτῆς. Ὁ ἀείμνηστος Ζαΐμης ἄλλοτε, προκειμένου περὶ συστάσεως Πρωτοδικείων ἐν ἐπαρχίαις, εἶπεν ὅτι οὐδεμία ἐπαρχία εὑρίσκετο ἐν ᾗ θέσει ἡ Εὐρυτανία, ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Πρῶτον, εἶπε, θὰ ἐδικαιοῦτο ἡ Εὐρυτανία εἰς σύστασιν Πρωτοδικείου καὶ κατὰ δεύτερον λόγον τὰ Καλάβρυτα.

§7ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἡ ἐπαρχία Ναυπακτίας. Γνωρίζω ὅτι οἱ δικαστικοὶ ἀντιπρόσωποι ἐκινδύνευσαν κατὰ τὴν ἐκεῖ μετάβασίν των.

§8ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως, καὶ δι’ αὐτὸ ἀνέφερα καὶ θ’ ἀναφέρω πάλιν καὶ τὴν Ναυπακτίαν, καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ παρατείνω τὸν λόγον μου σχετικῶς πρὸς τὴν κατάστασιν τῶν μερῶν ἐκείνων. Ἐμερίμνησεν ὁ ἀοίδιμος Κουμουνδοῦρος καὶ κατ’ ἀρχὰς ἐγένετο βατή τις ὁδὸς, ἡ ὁποία κατεστράφη, ἐγκαταλειφθεῖσα κατόπιν, ἀπὸ Καρπενησίου πρὸς τὸ Μεσολόγγιον, κατόπιν δὲ ἁμαξιτὴ ὁδὸς καὶ ἀπὸ Λαμίας εἰς Καρπενήσιον, ἡ ὁποία ἀνεκούφισε τὴν ἐπαρχίαν κατά τι, ἀλλὰ βεβαίως μόνον πρὸς τὴν Λαμίαν καὶ οὐχὶ πρὸς τὸ Μεσολόγγιον. Τελευταῖον ἦλθε Πρωθυπουργὸς ὁ νῦν ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἠναγκάσθην νὰ ἀπευθύνω ἀμέσως συστάσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, οὐχὶ διότι ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐπαρχίας μου, ἀλλὰ διότι ἐπρόκειτο περὶ ἀναγκῶν, τὰς ὁποίας πάντες ἀνεγνώριζον. Αἱ συστάσεις μου κατ’ ἀρχὴν εἰσηκούσθησαν. Ἀνεφέρθην, ἐνθυμοῦμαι, καὶ πρὸς τὸν μακαρίτην Παπαμιχαλόπουλον, καὶ οὗτος, ὁμολογῶ, ἔδειξε προθυμίαν καὶ προέβη εἰς τὸ νὰ μοὶ εἴπῃ: «Κύριε Χατζόπουλε, προκειμένου περὶ δημοσίων ἔργων ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ σας, ἐγὼ θὰ δεχθῶ ὡς ἰδίαν μου πολιτικὴν εὐθύνην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν εὐθύνην, ἣν φέρετε ὑμεῖς ἠθικῶς. Ἀπευθύνατε τὰς συστάσεις σας πρὸς τὸ τμῆμα, ἀλλὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὑπὲρ τῶν οἰκονομιῶν, ἑπομένως συστήσατε ὅσον τὸ δυνατὸν οἰκονομικώτερα ἔργα, διὰ νὰ δύνανται νὰ ἐκτελεσθῶσι». Τῳόντι ἦλθον εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων ἔργων, καὶ ἐγὼ αὐτὸς εἶπον νὰ ἐπινοηθῇ εἶδός τι οἰκονομικὸν καὶ πρακτικὸν ὁδοῦ ἀπὸ Καρπενησίου εἰς Μεσολόγγιον. Μοὶ παρέστησαν λοιπὸν, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ ὁδὸς τοιαύτη βατὴ καὶ ἁμαξιτὴ συγχρόνως, βατὴ εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ δύναται νὰ διέρχηται μία ἅμαξα, νὰ ὑπάρχωσι κλίσεις μεγαλείτεραι καὶ ἀπὸ διαστήματος εἰς διάστημα πλάτυνσις χρήσιμος διὰ τὴν περίπτωσιν συναντήσεως δύο ἁμαξῶν. Νὰ ἔχῃ δὲ τοιαύτην χάραξιν ἡ ὁδὸς, ὥστε ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν τὸ Κράτος εὑρεθῇ εἰς κρείττονας περιστάσεις, ἡ ὁδὸς νὰ γίνῃ τελεία ἁμαξιτή. Διετάχθησαν αἱ μελέται, μετέβησαν μηχανικοὶ, καὶ τὰ σχέδια πάντα ἐκτελεσθέντα ὑπάρχουσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ὅμως οὐδὲν μέχρι σήμερον ἐκτελεῖται, ἐνῷ τόσον ἤδη χρόνον κυβερνᾷ τὴν Ἑλλάδα ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἧς προΐσταται ἐκ τοῦ νομοῦ ἐκείνου Πρωθυπουργὸς, ἔχων συμπάρεδρον Ὑπουργὸν ἐκ τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης. Λοιπὸν ἔλαβον πρόνοιαν οἱ ἐκ τῆς Πελοποννήσου Πρωθυπουργοὶ ὑπὲρ τῆς Εὐρυτανίας, οὐχὶ βεβαίως χάριν αὐτῆς, ἀλλὰ χάριν τοῦ δικαίου καὶ τῆς μεγάλης ἀνάγκης, εἰς ἣν εὑρίσκεται ἡ ἐπαρχία. Οἱ δὲ ἐκ τοῦ νομοῦ ἐκείνου κυβερνῶντες οὐδεμίαν ἔλαβον μέριμναν. Ἡ αὐτὴ ὀλιγωρία ἐπεκράτησε καὶ διὰ τὴν ἐπαρχίαν Ναυπακτίας· καὶ ἐν ταύτῃ ἐπίσης στεροῦνται οἱ κάτοικοι καὶ τῶν ἐλαχίστων μέσων τῆς συγκοινωνίας. Καὶ ὅμως ἀντιθέτως ἀλλαχοῦ κατασκευάζονται σιδηροδρομικαὶ γραμμαὶ, διαγράφονται συμπλέγματα σιδηροδρόμων καὶ ἕτερα μεγάλα ἔργα, ἐνῷ ἀναισθητοῦσι δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πάσχουν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, μὴ δυνάμενοι νὰ κινηθοῦν ἀπὸ ἑνὸς χωρίου εἰς ἄλλο. Θὰ ἔκρινον περιττὸν νὰ ἐκτείνω τὸν λόγον, νομίζω ὅμως, ὅτι, εἰς ὃ σημεῖον περιήλθομεν, πρέπει νὰ αἰσθανθῶμεν ὀλίγῳ βαθύτερον καὶ ζωηρότερον τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, ὅταν σχεδιάζωμεν ἐπὶ τοῦ χάρτου τὰ μεγάλα ἔργα, ὅταν παριστῶμεν συμπλέγματα σιδηροδρόμων, πρέπει νὰ αἰσθανθῶμεν, ὅτι κινοῦμεν τὴν ἀγανάκτησιν καὶ φέρομεν τὸ σκάνδαλον εἰς τὴν κοινωνίαν διὰ τὴν ἀντίθεσιν τὴν φοβεράν, ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ τῆς τύχης τῶν μὲν καὶ τῆς τύχης τῶν δέ. Τόπος, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει ἁπλῶς βατὰς ὁδοὺς, τόπος, εἰς τὸν ὁποῖον ὁλόκληροι πληθυσμοὶ κινδυνεύουν τὸν ἔσχατον κίνδυνον, διὰ νὰ μεταβοῦν ἀπὸ ἑνὸς χωρίου εἰς ἄλλο, τόπος τοιοῦτος συγχρόνως παρουσιάζει τὰ τοιαῦτα μεγάλα ἔργα καὶ τὰ τοιαῦτα μεγάλα σχέδια. Ὑπομονὴ, ἂν ἦσθε φειδωλοὶ εἰς τὰς σχετικὰς δαπάνας, ἀλλ’ ὅταν τὰ ἑκατομμύρια τὰ σκορπίζητε χάριν μεγάλων ἔργων, πρέπει νὰ αἰσθανθῆτε, ὅτι ὑπάρχουσι χιλιάδες κατοίκων εἰς τὰς ἐπαρχίας, οἱ ὁποῖοι στεροῦνται τῶν στοιχειωδῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Μετέβητε ποτὲ, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Καρπενήσιον; Βεβαίως ὄχι· πρέπει νὰ συντάξῃ τις τὴν διαθήκην του, διὰ νὰ τὸ ἐπιχειρήσῃ! εἶναι τρομερὰ ἡ κατάστασις τῶν μερῶν ἐκείνων. Ἐπεχειρίσατε ἀληθῶς ἔργον τι, κατὰ τὸ σύστημα τῆς μεγαλομανίας, μόνον ὁδοῦ ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Καρπενήσιον, δῆθεν, ἀλλὰ, ὡς ἐλέχθη τότε, φανταζόμενοι μᾶλλον νὰ κατασκευάσητε ὁδὸν μεγάλην ἁμαξιτὴν ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Θεσσαλίαν! Τοιαύτη ὁδὸς ἁμαξιτὴ ἐχρειάζετο καὶ χρειάζεται τίς οἶδε πόσα ἑκατομμύρια διὰ νὰ ἐκτελεσθῇ· τὸ ἔργον τοῦτο ἔμεινεν ἀνεκτέλεστον. Ἐὰν ἐδαπανᾶτε ἓν ποσοστὸν τῶν δαπανῶν, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο διὰ τὰς μελέτας τοῦ ἔργου τούτου, ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν αἱ ἐπαρχίαι ἐκεῖναι τοὐλάχιστον ὁδούς τινας καί τινας γεφύρας, ἠδύνατο δὲ ἰδίως νὰ ἦναι τετελεσμένη ἡ ὁδὸς ἐκείνη, ἡ ὁποία ὑπὸ τὴν πρωθυπουργίαν τοῦ κ. Δηλιγιάννη ἐμελετήθη καὶ ἐχαράχθη. Ὑπάρχουσι τὰ σχέδια αὐτῆς πλήρη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Διατὶ τόσα ἤδη ἔτη κατέχοντες τὴν ἐξουσίαν, καὶ τόσα ἐφ’ ἃ μὴ δεῖ σπαταλῶντες, οὐδὲν ἐπράξατε ἐπὶ τούτων; Ἀλλὰ νομίζω, Κύριοι, ὅτι εἶναι καὶ τώρα καιρὸς, καὶ ἐπωφελοῦμαι μάλιστα τῆς περιστάσεως ταύτης, διότι ὑπάρχουν καὶ λόγοι, φαίνεται, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἴσως εἶναι καὶ ἠναγκασμένοι οἱ κυβερνῶντες νὰ ἐπιχειρήσωσι κἄτι τι πραγματικὸν, καὶ ὄχι ἁπλῶς νὰ διασκορπίζωσιν ἐπαγγελίας εἰς τὸν τόπον. Καὶ ἐπιδιώκω τοῦτο, δηλονότι τὴν ταχίστην καὶ πραγματικὴν ἐκτέλεσιν, ἀδιαφορῶν, ἂν ἡ πραγματικὴ ἐκτέλεσις ἤθελε στραφῆ πρὸς ὠφέλειαν κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοπικῶν ἀντιπάλων μου, καὶ ὑπενθυμίζων αὐτοῖς νὰ παύσωσι πλέον σκορπίζοντες ἐπαγγελίας, αἱ ὁποῖαι εἶναι καὶ κἄτι τι ἀηδὲς πλέον, γινόμενον κατ’ αὐτὴν τὴν περίστασιν καὶ ἀνάξιον σοβαρῶν κυβερνητῶν. Εἶναί τι, τὸ ὁποῖον οὐδὲ ὁ κοινότερος ψηφοθήρας ἐν ταῖς ἐκλογαῖς δὲν πράττει ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων του. Κυβερνήτης Κράτους ὁλοκλήρου ἔπρεπε νὰ αἰσθάνηται τὴν σημασίαν τῶν τοιούτων ἐπαγγελιῶν, διότι ἄλλως καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀξιοπιστίαν θ’ ἀπολέσῃ πλέον διὰ παντὸς, καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου θὰ δεινώσῃ, ἐὰν, χωρὶς νὰ συλλογίζηται τὰ μέσα τοῦ Κράτους, σκορπίζῃ ἀπ’ ἐδῶ καὶ ἀπ’ ἐκεῖ ἑκατομμύρια, ἐπαγγέλλεται τὰ πάντα, συμπλέγματα σιδηροδρόμων, ὑδραυλικὰ ἔργα, ἐγείρων ἐδῶ καὶ ἐκεῖ καὶ δημιουργῶν προσδοκίας καὶ ἀξιώσεις, αἵτινες ἀδύνατον νὰ ἐκτελεσθῶσι ταχέως καὶ συλλήβδην ἄνευ προφανοῦς καὶ πλήρους ὀλέθρου.

§9ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Καὶ ἐκτελοῦνται.

§10ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εὔχομαι ἐξ ὅλης ψυχῆς νὰ ἦναι τὸ Κράτος εἰς θέσιν, ὅπως τὸ ταχύτερον ταῦτα πάντα ἐκτελεσθῶσιν, οὐδὲ ἀρνοῦμαι καθ’ ὁλοκληρίαν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι πολλὰ τῷ ὄντι ἐκτελοῦνται, ἀλλὰ καθ’ ὃν τρόπον ἐκτελοῦνται, ἀμεθόδως, ἄνευ συνδέσμου, ἄνευ περισκέψεως, θὰ ἐπέλθῃ ἄφευκτον τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι ὁ τόπος θέλει καταπονηθῆ ὅσον οὔπω, χωρὶς νὰ ἠμπορέσητε πλέον νὰ ἐκτελέσητε, ἔστω καὶ ἂν θελήσητε, τὰ ὑπεσχημένα. Ἀλλ’ ἐπὶ τοιούτου ἰδίως ἀντικειμένου, καὶ μάλιστα ἐν Ἑλλάδι, ὁ σοβαρὸς καὶ προνοητικὸς κυβερνήτης πράττει ὅσα κατορθοῦνται, καὶ δὲν ἐπαγγέλλεται περὶ μελλόντων.

§11ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ Πελοπόννησος ἔχει σήμερον παρακεχωρημένην ὁλόκληρον τὴν συγκοινωνίαν.

§12Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μὲ 150 χιλιάδας κατὰ χιλιόμετρον τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν.

§13ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ζήτημα ἐκτιμήσεως, τὰ πράγματα ὅμως φωνάζουσι.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι ζήτημα χρημάτων, τὰ ὁποῖα πληρόνει τὸ ταμεῖον δανειζόμενον.

§15ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἴθε νὰ τὰ ἔκαμνον ἄλλοι καὶ νὰ ἐδαπάνων.

§16Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν τὰ ἔκαμνον ἄλλοι, θὰ ἐδαπάνων πολὺ ὀλιγώτερα.

§17ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν τὸ ἀπέδειξαν.

§18Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ ἀπέδειξαν, ὁσάκις διεχειρίσθησαν τὰ δημόσια, ἀπέναντι τῶν διαδόχων των, οἱ ὁποῖοι ἐσπατάλησαν τὰ δημόσια χρήματα.

§19ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἔδωκαν εἰς τὴν Ἑλλάδα σιδηροδρόμους.

§20ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἔδωκαν ἐκεῖνοι σιδηροδρόμους, διότι δὲν ἐδανείσθησαν 500 ἑκατομμύρια.

§21ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ τοιαῦται διακοπαὶ καὶ αἱ τοιαῦται συζητήσεις καὶ αἱ καυσιολογίαι τῶν κυρίων Ὑπουργῶν ἐπὶ τοιούτου θέματος εἶναι τῷ ὄντι ἄξιαι παρατηρήσεως, ἐνισχύουσαι τοὺς λόγους μου· διότι, προκειμένου περὶ ἀνάγκης τοῦ τόπου τοιαύτης, προκειμένου περὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον κατ’ ἀρχὴν εἶναι καθῆκον πάσης Κυβερνήσεως, οἱ σήμερον κυβερνῶντες τί θέλουν νὰ ἀντιποιηθοῦν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἥτις γινώσκει, οὕτως εἰπεῖν, τὴν πρόσφατον ἱστορίαν τῆς πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας γενικευθείσης τάσεως, καὶ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ; θέλουν νὰ ἀντιποιηθοῦν ὡς μονοπώλιον, οὕτως εἰπεῖν, ζῆλον αὑτῶν ἀποκλειστικὸν ὑπὲρ τῶν δημοσίων ἔργων! θέλουν νὰ παραστήσουν, ὅτι μόνοι αὐτοὶ ἐνδιαφέρονται περὶ σιδηροδρόμων καὶ συγκοινωνίας! Τοιουτοτρόπως ὑπάρχει ἓν εἶδος, καὶ ἀκουσίως ἴσως, ὑπάρχει ἓν εἶδος συκοφαντίας ἐναντίον πάντων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνησαν τὸν τόπον τοῦτον. Οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὸν ἐκυβέρνησαν, θεωροῦνται ἤδη πάντες ὡς ἄξεστοί τινες καὶ ἀγροῖκοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠσθάνοντο τὴν ἀνάγκην ταύτην τῆς συγκοινωνίας. Οἱ ἀείμνηστοι Κουμουνδοῦρος, Δεληγεώργης, Ζαΐμης, Βούλγαρης, πάντες οὗτοι ἦσαν τυχαῖοί τινες καὶ ἀγροῖκοι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐνόησαν, ὅτι χρειάζονται ἁμαξιτοὶ ὁδοὶ εἰς τὸν τόπον! Νομίζω, λοιπὸν, ὅτι ἔπρεπε νὰ παύσωσι πλέον νὰ ὁμιλῶσι περὶ δημοσίων ἔργων ὡς περί τινος πράγματος, τὸ ὁποῖον αὐτοὶ ἐπενόησαν, ὡς περὶ ἀντικειμένου, εἰς τὸ ὁποῖον αὐτοὶ ἔχουσι ζῆλον καὶ ὄχι ἄλλοι. Τὸ τοιοῦτον ἤθελε σημαίνει οὐ μόνον, ὅτι οἱ ἄλλοι, ὅσοι κατέστρεψαν τὸν βίον των ἐν τῇ διοικήσει τοῦ τόπου τούτου, ἦσαν ἀγροῖκοι ἐντελῶς καὶ παραδοτέοι εἰς τὴν περιφρόνησιν τοῦ κοινοῦ, ἀλλ’ ὅτι καὶ ὁ λαὸς εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην διανοητικὴν κατάπτωσιν, ὥστε νὰ δύναται ὑπὸ τῶν τοιούτων νὰ ἐπηρεάζηται! Ἂν ὑπῆρχε πολιτευτὴς ἐν Ἑλλάδι, ὁ ὁποῖος, οὕτως εἰπεῖν, ἐνδόμυχον ψυχικὸν ζῆλον εἶχεν ὑπὲρ τῶν δημοσίων ἔργων, προηγηθεὶς εἰς τοῦτο παντὸς ἄλλου, αὐτὸς ἦτο ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος. Ὅταν ἐκυβέρνα οὗτος, τότε ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἦτο ὑπὲρ τῆς φειδωλίας καὶ τῆς λεπτολογίας καὶ ὡς πρὸς τὰ δημόσια ἔργα, καὶ ὅταν παρουσιάζετο σχέδιον οἱονδήποτε, ἀντέτασσε τὸν πλέον λεπτολόγον ἔλεγχον ὁ κ. Τρικούπης. Καὶ ἐνθυμοῦμαι μίαν ἡμέραν (ἤμην τότε ἐκ τῶν φίλων του) ἔτυχε νὰ ἦμαι ἐν τῇ οἰκίᾳ του, ὅταν ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἔσχον τὸ θάῤῥος νὰ παρατηρήσω αὐτῷ, ὅτι ὑπάρχει μία μεγάλη συναίσθησις τῆς ἀνάγκης τῆς συγκοινωνίας ἐν τῇ κοινωνίᾳ, καὶ δὲν πρέπει ν’ ἀφήσωμεν ἀποκλειστικὴν τὴν σημαίαν ταύτην εἰς χεῖρας τοῦ Κουμουνδούρου. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅπως συνειθίζει εἰς ὅλα νὰ ἦναι τῶν ἄκρων, ἥρπασε τῷ ὄντι τὴν σημαίαν αὐτὴν, ἀλλὰ προέβη μετὰ τοιαύτης περισκέψεως καὶ τοιαύτης μεθόδου, ὥστε φοβοῦμαι, μήπως φανταζόμενοι ἐν τῷ μεταξὺ, ὅτι ἀνεμορφώσαμεν τὸν τόπον καὶ ὅτι θέλομεν ἔχει μετ’ οὐ πολὺ ἀνθηρὰν οἰκονομίαν ἐθνικὴν καὶ εὐεξίαν, θέλομεν ἴδει, ὅτι εἴμεθα εἰς τὸ βάραθρον, θέλουσι μᾶς μείνει μόνον τεμάχιά τινα σιδηροδρόμων ὡς ναυάγια μιᾶς πολιτικῆς οἰκονομικῆς ἀπερισκέπτου, ναυάγια οἰκτρὰ καὶ ἀξιοθρήνητα! Ὅλοι ἐνδιεφέροντο ὑπὲρ συγκοινωνίας, ἀλλὰ συγχρόνως ἐμέτρουν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον περιεσκεμμένως καὶ μετὰ στοργῆς καὶ οὕτως εἰπεῖν ἀνησύχως καὶ τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου· ὅλοι τὰ ἤθελον τὰ δημόσια ἔργα, ἀλλ’ ἐσυλλογίζοντο, ἀφ’ ἑτέρου, κατὰ τίνα τρόπον πρέπει νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν δημοσίων ἔργων, προέβαινον εὐμεθόδως καὶ πρακτικῶς, ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ἵνα συγχρόνως ζωογονῆται ὁ τόπος. Ἐγνώριζον τὸ συμφέρον τὸ πολιτικὸν, τὸ ὁποῖον ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν, ἐπιδεικνύοντες τοιοῦτον ζῆλον καὶ κατασκευάζοντες ἐδῶ καὶ ἐκεῖ σιδηροδρόμους, ἠσθάνοντο οἱ ἴδιοι καὶ προσωπικῶς τὴν ἀνάγκην τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας τῶν διαφόρων μερῶν τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα ἐκεῖνοι καὶ συχνὰ ἐπεσκέπτοντο, ἐνῷ σεῖς, κύριε Τρικούπη, δὲν ἐπισκέπτεσθε τὸν τόπον, ὅπως ἐκεῖνοι καὶ ὅπως ὁ νῦν ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐστάθμιζον λίαν περιεσκεμμένως πᾶσαν δαπάνην, διότι ἐσυλλογίζοντο ποίαν εὐθύνην θὰ σηκώσωσιν ἐπὶ τῶν ὤμων αὐτῶν, ἐὰν ἐσπευσμένως καὶ διὰ μιᾶς, ἀπερισκέπτως καὶ ἀμεθόδως, ἤθελον προβῆ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἔργων τούτων! Ἀλλ’ ἐκεῖ, ὅπου ἐφθάσαμεν σήμερον, ἐπιτρέπεται ἆρά γε ἀναχαίτισις; Βεβαίως ὄχι πλέον! Ὅταν συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν) διεμαρτυρήθη, ὅτι τὰ μέσα τοῦ τόπου δὲν ἐπήρκουν εἰς τὸ νὰ κατασκευάζωνται τοιαῦτα ἔργα· ἦτο ὁ κ. Φωτήλας. Εἶχον διαδεχθῆ αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βήματος, καὶ εἶπον ὅτι ἀκριβῶς, διότι περιήλθομεν εἰς τοιοῦτον σημεῖον ἀπορίας καὶ ἀμηχανίας οἰκονομικῆς, δὲν ἐπιτρέπεται πλέον νὰ σταματήσωμεν, διότι ἀπόλυτος ὑπάρχει ἀνάγκη, ἵνα τοὐλάχιστον ἀποκτήσωμεν ὡς οἷόν τε τάχιον μέσα τινὰ, ἐνθαῤῥύνοντα ὁπωσδήποτε διὰ τὸ μέλλον, ἔστω τὸ κατόπιν τοῦ προσεχοῦς ναυαγίου. Ἔχετε ἤδη καὶ θέλετε ἔχει ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐνιαυτῶν τὴν καταπόνησιν τοῦ τόπου, τὴν καὶ ἐκ τῶν τοιούτων ἔργων, χωρὶς νὰ ἔχητε οὔτε χιλιοστημόριον πραγματικῆς ὠφελείας ὑπὲρ τῆς κοινωνίας. Εἶσθε ὑποχρεωμένοι πλέον νὰ προβαίνηται καὶ νὰ δαπανᾶτε δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ, μολονότι βλέπετε ἴσως καὶ σεῖς ἤδη τὸ βάραθρον ἐνώπιον ἡμῶν! Καὶ ὅπως φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀνάξιον σοβαρᾶς Κυβερνήσεως τὸ νὰ ἀντιποιῆται ὡς μονοπώλιον τὰς κοινὰς αὐτὰς διαθέσεις ὑπὲρ τῆς συγκοινωνίας, οὕτω καὶ ἐγὼ, λέγων τοιαῦτα, δὲν τὰ λέγω βεβαίως ὑπὸ πνεῦμα ἀντιπολιτεύσεως ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως.

§22ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ὑπὸ εὐνοϊκόν;

§23ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν λέγω βεβαίως, κύριε Ὑπουργὲ, ὅτι αὐτὰ ἀποβαίνουσιν εὐνοϊκὰ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐὰν ἠθέλετε προσέξει εἰς τοὺς λόγους μου τοὺς νῦν καὶ τοὺς ἄλλοτε, ἠθέλετε ἴσως ἐννοήσει, ὅτι ὁμιλῶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὑπὸ τὸ κράτος συστηματικῶν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τῆς συγκοινωνίας σκέψεων καὶ ἰδεῶν, τὰς ὁποίας εἴχομεν, συμπράττοντες ἄλλοτε ἐν τῷ αὐτῷ κόμματι, ὑπὸ σημαίαν, τὴν ὁποίαν ἐγκατελείψατε, μεταπεσόντες ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου εἰς τὸ ἄλλο.

§24ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Σεῖς μετεπέσατε, ἡμεῖς εὑρισκόμεθα ὅπου εὑρισκόμεθα.

§25ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς βεβαίως νομίζετε, ὅτι εὑρίσκεσθε ὅπου πρέπει νὰ εὑρίσκησθε, ἐὰν ὑπηρετῆτε παρὰ τῷ ἰδίῳ προσώπῳ, καὶ αὐτὸ νομίζετε, ὅτι εἶναι σταθερότης, ἁρμόζουσα ὑμῖν, διότι θέλετε ἴσως νὰ παραστήσητε, ὅτι ἄλλο τι δὲν δύνασθε νὰ σκεφθῆτε, οὐδὲ ἐσκέφθητε· ἡ προσήλωσις ἡ ὑπέρμετρος εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, προσήλωσις πάντοτε εἰλικρινὴς, δύναται νὰ σᾶς παρασύρῃ, καὶ σᾶς δικαιολογῶ. Ἀλλὰ δύνασθε καὶ ἡμεῖς αὐτὸς ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι ἡ σημαία τοῦ κ. Τρικούπη κατ’ ἀρχὰς, ἕως ὅτου ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἦτο ἡ σημαία τῶν μεγίστων οἰκονομιῶν; θέλετε τολμήσει σήμερον νὰ εἴπητε, ὅτι ὑπὸ τὴν σημαίαν ταύτην κυβερνᾷ ὁ κ. Πρωθυπουργός; ἄλλο ἦτο τὸ σύστημα τῶν ἰδεῶν ἐκείνων, καὶ τὸ ἐγκατελείψατε! Ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, προκειμένου τότε περὶ ἑνὸς μέτρου νομοθετικοῦ, περὶ ἑνὸς νομοσχεδίου, τοῦ περὶ τοῦ νομισματικοῦ συστήματος, ἐκάλει τὴν Βουλὴν εἰς νέαν, οὕτως εἰπεῖν, συνθήκην, καὶ ἔλεγεν, ὅτι θέλει δεχθῆ ἐκείνας τὰς ψήφους, αἱ ὁποῖαι θέλουσι δοθῆ ὑπὸ ἔννοιαν πλήρους ἀποδοχῆς καὶ ἐγκρίσεως ὅλου τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγε τότε εἰς τὴν Βουλὴν, οἰκονομικοῦ συστήματος βεβαίως νέου, τότε ἐχωρίσθην ἀφ’ ὑμῶν, καὶ ἐχωρίσθην, οὐχὶ ὅπως συνέβη ἴσως εἰς ἄλλους, ἐπίσης εἰλικρινῶς ἀπομακρυνθέντας, ἵνα μεταστῶ ἀπὸ τῆς μιᾶς πτέρυγος εἰς τὴν ἄλλην, ἀλλ’ ἐχωρίσθην ἀναπτύσσων ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατηγορητήριον πλῆρες καθ’ ὑμῶν, ὡς ἀθετούντων τὸ τέως κοινὸν ἡμῶν πρόγραμμα, καὶ ἐπευφημούμενος οὐ μόνον ὑπὸ τῶν ἀκροατηρίων, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ συμπάσης σχεδὸν τῆς Βουλῆς. Σᾶς ἀπεδείκνυον τότε, ὅτι ἐφύγετε ἀπὸ τὸ πρόγραμμά σας. Καὶ ἔπρεπεν ἴσως νὰ γνωρίζητε, ὅτι ὑπάρχουσι καί τινες ἰδιόῤῥυθμοι ἴσως χαρακτῆρες, οἵτινες, προκειμένου νὰ πολιτευθῶσιν, ἀπεφάσισαν νὰ πολιτευθῶσι συνεπεῖς εἰς τὰς ἑαυτῶν ἰδέας, ἀνενδότως ἐχόμενοι αὐτῶν, καὶ ὄχι προωρισμένοι νὰ ὑπηρετήσωσιν ἄνευ ἰδίων πεποιθήσεων πρόσωπα. Ὑπὸ τὸ κράτος τοιούτων ἰδεῶν ἐγκατέλιπον ἐπικερδὲς στάδιον καὶ ἔργον, καὶ εἰσῆλθον ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ σᾶς ὑπενθυμίζω, ὅτι δὲν θὰ δυνηθῆτε ποτὲ νὰ εὕρητε τὴν παραμικρὰν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν νὰ ἠναγκάσθην κατόπιν νὰ μεταβάλω ἢ τροποποιήσω, κατ’ ἀλλοτρίας ἀξιώσεις. Καὶ μία περιπλέον πρόσφατος ἀπόδειξις τῆς ἰδιοῤῥυθμίας μου ταύτης εἶναι, ὅτι εἶσθε εἰς τὴν θέσιν ταύτην, κύριε Ὑπουργὲ, καὶ διὰ τῆς ἰδικῆς μου ψήφου, διὰ τῆς ψήφου μου ὡς ἀντιπάλου ὑμῶν, ψήφου, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωκα, ὄχι βεβαίως μεταβαλὼν ἰδέαν περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς μιᾶς πτέρυγος καὶ τῆς ἄλλης, ἀλλὰ διότι ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ἐθεώρησα ἐπιβαλλομένην μοι τὴν ἀνάγκην νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου ὄχι εἰς σᾶς, ἀλλ’ εἰς οἱονδήποτε, καθ’ οὗ νὰ μὴ παρενεβάλλοντο προσκόμματα τοιαῦτα, ὥστε νὰ μὴ δύναται κατὰ τὴν ἰδέαν μου νὰ ἐξακολουθήσῃ κυβερνῶν ἄνευ διακοπῆς. Σᾶς ἐδώκαμεν τότε εἰδικὴν, οὕτως εἰπεῖν, ἐντολὴν, τὴν ἐντολὴν νὰ λύσητε τὸν ἀποκλεισμόν· δὲν ἠξεύρω, ἐὰν τοιαύτη εἰδικὴ ἐντολὴ, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐδώκαμεν, ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ τὴν ἐπικαλῆσθε καυχώμενοι. Σᾶς ἐθεωρήσαμεν κατὰ τὴν γνωστὴν ἐκείνην περίστασιν τῷ ὄντι λίαν κατάλληλον, ὅπως μετὰ τῶν ἀντιπάλων τῆς Πατρίδος ἔλθητε εἰς συνεννόησιν πρὸς ἄρσιν τοῦ ἀποκλεισμοῦ (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἀλλὰ τὴν πολιτικὴν τῶν οἰκονομιῶν τὴν ἐγκατελείψατε, καὶ σᾶς ἐγκατέλειψαν πολλοὶ τότε ἀθρόοι, καὶ γνωρίζετε ποῖοί τινες ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι σᾶς ἐγκατέλειψαν τότε ἀθρόοι. Ἀλλὰ καὶ κατόπιν ἠναγκάσθησαν καὶ ἄλλοι ἔτι, ἐγγύτερον ὑμῶν τέως διατελοῦντες, νὰ σᾶς ἐγκαταλείψουν, ἠναγκάσθη λ. χ. πρόσωπον μετέχον τῆς Κυβερνήσεως νὰ σᾶς εἴπῃ, ἀκριβῶς προκειμένου περὶ ἐπαγγελίας πολλῶν ὁμοῦ ἔργων συγκοινωνίας, τὴν λίαν ἐνδεικτικὴν, τὴν λίαν βαθεῖαν ἔννοιαν ἔχουσαν ἐκείνην φράσιν, ὅτι ἡ περαιτέρω εὐθύνη δὲν ἦτο διὰ τὰ νεῦρά του! Τοιουτοτρόπως ἐγκατελείψατε ὑμεῖς ὑμᾶς αὐτοὺς, ἐγκατελείψατε τὸ πρόγραμμά σας· τοιουτοτρόπως τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἀπαρεγκλίτως πορευόμενος, εὑρέθην καὶ εὑρίσκομαι προτιμῶν τοὺς καθ’ ὑμᾶς ἀγροίκους ἐκείνους, τοὺς ἐμπειρικούς, διότι οὕτω πῶς ἀρέσκεσθε νὰ τοὺς χαρακτηρίζητε, προτιμῶν ἑπομένως τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, τοὺς ἀληθεῖς κατ’ ἐμὲ πολιτικούς, οἱ ὁποῖοι ἀληθῶς εἶναι λίαν συντηρητικοί, οἱ ὁποῖοι τῷ ὄντι μέχρις ὑπερβολικῆς ἴσως φειδωλίας συνέχονται εἰς τὰς σκέψεις των καὶ ἐνεργείας, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐτόλμων νὰ δαπανήσωσί τι, καίπερ συναισθανόμενοι τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ἡ νέα ἐποχὴ ἐπέβαλλε, διότι ἐτρόμαζον μήπως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὑρεθῇ μίαν ἡμέραν μὴ δυνάμενος νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰ βάρη ταῦτα· εὑρίσκομαι προτιμῶν τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον συναίσθησιν ἄκραν τοῦ πράγματος, ὅταν καὶ ἡ ἐλαχίστη παρεκτροπὴ ἐν τῇ διοικήσει κατηγγέλλετο ἐν τῇ Βουλῇ, ἐνῷ σεῖς ἐνασμενίζεσθε νὰ ἐπιδεικνύητε τὴν ἀναλγησίαν σας, σεῖς ἐνθαῤῥύνεσθε, ἐνῷ τὰ πάντα πέριξ ὑμῶν ἐγένοντο ἐρείπια καὶ κατέπεσαν. Ἐνθαῤῥύνεσθε ὅτι οὕτω θέλετε ἐξακολουθήσει κυβερνῶντες τὴν Ἑλλάδα. Προσεγγιζουσῶν δὲ τῶν ἐκλογῶν σήμερον, εἰς ποῖον φαινόμενον παριστάμεθα; Ἤθελε νομίσει τις ἀληθῶς, ὅτι κἄπου αἰφνιδίως ἀνεκαλύφθη θησαυρὸς, καὶ ἐπειδὴ δὲν ἔχομεν καὶ μέρος κατάλληλον μέχρι τῶν ἐκλογῶν νὰ τὸν φυλάξωμεν, εἶναι ἀνάγκη νὰ σπεύσωμεν νὰ τὸν διαθέσωμεν. Οἱ κυβερνῶντες σήμερον ἐξετέλεσαν τόσα καὶ τόσα, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγκαῖα, τὰ ἔφεραν πάντα εἰς πέρας· τί νὰ κάμουν τοὺς θησαυροὺς τοὺς νέους, τοὺς ὁποίους ἔχομεν; Πρέπει τώρα εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν νὰ σπεύσητε νὰ ψηφίσητε τὰ τοιαῦτα ἔργα, ὅπως συντελεσθῶσι κατεπειγόντως! Ἡ τοιαύτη πολιτικὴ εἶναι ἀναξία σοβαρᾶς Κυβερνήσεως! Ἐξακολουθήσατέ την, καὶ βεβαίως θὰ τὴν ἐξακολουθήσητε ἑκόντες ἄκοντες, καὶ μετ’ οὐ πολὺ θὰ ἴδωμεν τὰ ἀποτελέσματα, ἂν ἀκόμη ἀμβλυωπῶμεν. Ζητῶ συγγνώμην, Κύριοι, διότι ὑπερμέτρως παρέτεινα τὸν λόγον, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τοῦ ζωτικωτάτου ζητήματος διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐπεθύμουν νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τοὺς κυβερνῶντας, διότι συνέπεσε νὰ ἔχω τὸν φόβον τοῦτον, ὅτι, ἐνῷ βαυκαλιζόμεθα μὲ τοιαύτας προσδοκίας μεγάλων ἔργων, ταῦτα ἐκτελοῦνται, ὅσα ἐκτελοῦνται, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε μετ’ οὐ πολὺ θὰ ἤμεθα εἰς τὸ βάραθρον τῆς πλήρους, ὄχι τοῦ Κράτους, ἀλλὰ τοῦ τόπου, χρεωκοπίας. Καὶ μὴ συνειθίζετε νὰ λέγητε, προκειμένου περὶ ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπρόλαβαν νὰ κυβερνήσωσιν οὔτε ὀλίγους μῆνας τὸν τόπον, νὰ ἐρωτᾶτε, τί αὐτοὶ ἐπεχείρησαν. Οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι ἐνδιεφέροντο πλειότερον, ἀλλ’ ἤρχισαν προσέχοντες, ποῦ ὑπῆρχεν ἡ μεγαλειτέρα ἀνάγκη· καὶ εἶπον ἓν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον δεικνύει ὑπὸ ποίου πνεύματος οἱ ἄνδρες, οἱ πρὸ ὀλίγου ἐπ’ ὀλίγους μῆνας κυβερνήσαντες αὐτὸν τὸν τόπον, ἐνεφοροῦντο, ὑπὸ ποίου πνεύματος ὁδηγούμενοι ἤθελον προβῆ εἰς τὰ δημόσια ἔργα, ἐὰν διετήρουν τὴν ἐξουσίαν ὑπὸ περιστάσεις ὁμαλάς. Προκειμένου νὰ κατασκευασθῇ ὁδὸς, διὰ νὰ συνδέσῃ μέγαν πληθυσμὸν, τὴν Εὐρυτανίαν πρὸς τὸ Μεσολόγγιον, ἐγένετο ὑπὸ τῶν κυβερνώντων ἡ παρατήρησις, ὅπως εὑρεθῇ σχέδιόν τι πρακτικὸν, ὅσῳ τὸ δυνατὸν οἰκονομικώτερον, καὶ εὑρέθη, καὶ ὑπάρχουν πλήρη τὰ σχέδια, πλήρης ἡ ἐργασία, πλήρη τὰ ἔγγραφα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ δὲν ὑπελείπετο, εἰμὴ νὰ ἐκτεθῶσι τὰ ἔργα εἰς δημοπρασίαν, ὅπερ προλαβοῦσαι τὴν τελευταίαν στιγμὴν ἐμπόδισαν γνωσταὶ τότε περιστάσεις. Οὕτω πως ἤρχιζον καὶ οὕτω θὰ προέβαινον οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, καὶ ἐὰν δὲν παρενέπιπτεν ἡ Κυβέρνησις ὑμῶν, ἠθέλομεν ἔχει, προϊόντος τοῦ χρόνου, δημόσια ἔργα εὐμεθόδως καὶ μετὰ περισκέψεως τετελεσμένα, ὁ τόπος δὲν ἤθελεν ἐπιβαρυνθῆ, ὁ τόπος ἤθελεν ἀντλῆ δυνάμεις ὁλοέν. Ἀλλὰ διότι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς περιστάσεις ταύτας, ἀφοῦ ἐφθάσαμεν πλέον εἰς ὃ σημεῖον ἐφθάσαμεν, γενικῆς λαφυραγωγίας καὶ πυρκαϊᾶς, ἤθελον νὰ ὑπομνήσω εἰς τοὺς ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν ἐκείνων, τῶν ταλαιπωρουμένων ὡς πρὸς τὴν συγκοινωνίαν, ἀξιοτίμους συναδέλφους, νὰ ἐπωφεληθῶσι τῆς εὐκαιρίας, καθ’ ὃ ἔχουσιν ἱερὸν καθῆκον, καὶ νὰ μὴ ζητήσωσιν ἐπαγγελίας ἐκτελέσεως μεγάλων ἔργων, καθόσον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐδιδάχθη νὰ δυσπιστῇ πλέον εἰς τὰς ἐπαγγελίας ἐκ τόσης μακρᾶς πείρας, ἀλλὰ νὰ προσπαθήσουν, ὅπως συντελεσθῇ καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας ταύτας χρήσιμόν τι καὶ πρακτικὸν ἔργον, νὰ σπεύσωσι νὰ δράξωσιν ὅ,τι δυνηθῶσιν ὑπὲρ τῶν ἰδίως ἀδικουμένων ἐπαρχιῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων, εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἡ διὰ θαλάσσης συγκοινωνία δὲν εἶναι ὀλιγώτερον ἀξία τῆς μερίμνης τῆς Βουλῆς τῆς συγκοινωνίας διὰ ξηρᾶς, καὶ ἀπὸ καιροῦ ἐπανειλημμένως ἐν τῇ Βουλῇ γίνεται λόγος περὶ τῆς καταστάσεως τῆς ἀτμοπλοΐας παρ’ ἡμῖν ἐν σχέσει πρὸς τὴν κατάστασιν τῆς ἑταιρίας τῆς ἐν Σύρῳ Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας. Πολλάκις προεκλήθημεν, ἵνα εἴπωμεν εἰς τὴν Βουλήν, τί ἐσκεπτόμεθα περὶ τῆς καταστάσεως τῆς ἑταιρίας ταύτης, καὶ τίνα μέτρα παρεσκευάσαμεν, ἵνα ἔλθῃ τὸ Κράτος ἀρωγὸν εἰς τὴν ἀτμοπλοΐαν, κινδυνεύουσαν νὰ πάθῃ ὡς ἐκ τῶν δυσχερειῶν, ἐν αἷς διατελεῖ ἡ ἑταιρία ἡ ἐν Σύρῳ. Δὲν ἠδυνάμην νὰ δώσω ἀπάντησιν ὁριστικὴν εἰς τὰς γιγνομένας ἐρωτήσεις, διότι διεξήγοντο διαπραγματεύσεις, ὧν ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος ἤρτητο ἡ λύσις τοῦ ζητήματος. Καὶ ἐν τῇ Βουλῇ πολλάκις ἐλέχθη, ὅτι τὰ τῆς Ἀτμοπλοϊκῆς Ἑταιρίας δὲν θὰ ἐθεραπεύοντο διὰ μέσων ἐκ τῶν συνήθων, ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ μέτρα, τὰ εἰδικῶς προκληθέντα καὶ προταθέντα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ νομοσχέδιον τὸ περὶ ὑποθήκης τῶν πλοίων καὶ τοιαῦτα ἄλλα, δὲν θ’ ἀπεδεικνύοντο ἐπαρκῆ. Καὶ τῳόντι οὐ μόνον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν περιστάσεων, ἐν αἷς εὑρίσκεται σήμερον ἡ Ἀτμοπλοΐα τῆς Σύρου, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ γενικωτέραν ἔποψιν ἡ ἑταιρία αὕτη, ὡς εἶναι ὠργανωμένη, δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἀτμοπλοΐας ἐν Ἑλλάδι· διότι ἐν πλείστοις ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ συναγωνισθῇ πρὸς τὰ ἄλλα τῆς Εὐρώπης Κράτη, οὔτε ἐν τῇ βιομηχανίᾳ, οὔτε ἐν τῇ ἐμπορίᾳ, ἀλλὰ βέβαιον εἶναι, ὅτι ἐν τούτῳ εἰδικῶς, ἐν τῇ ναυτιλίᾳ, δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ συναγωνισθῇ, καὶ ἐπειδὴ σήμερον προοδεύουσα ναυτιλία εἶναι ἡ ἀτμοπλοϊκὴ ἰδίᾳ, ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς νὰ καταβάλῃ πᾶσαν μέριμναν, ὅπως δυνηθῇ καὶ εἰς τὰ τῆς ἀτμοπλοΐας νὰ προέλθῃ εἰς τὴν παράλληλον τῶν ἄλλων Κρατῶν, ὅπως ἄλλοτε διετέλει ἐν τῇ παραλλήλῳ ἄλλων Κρατῶν καὶ ἐν ἀνωτέρᾳ ἐνίοτε γραμμῇ περὶ τὰ τῆς ναυτιλίας τῆς τότε κρατούσης, τουτέστι τῆς ἱστιοφόρου. Τὰ τῆς ἀτμοπλοΐας δὲν δύνανται νὰ εὐδοκιμήσωσιν ἄνευ κυβερνητικῆς ἀρωγῆς, ὡς εὐδοκιμεῖ ἡ ἱστιοφόρος ναυτιλία, ἐπὶ μόνων τῶν ἰδίων στηριζομένη δυνάμεων, τούτου δ’ ἕνεκα ἡ σύστασις ἑταιριῶν στενότερον συνδέεται πρὸς τὰ τῆς ἀναπτύξεως τῆς ναυτιλίας σήμερον, ὅτε ἀναπτυσσομένη ναυτιλία εἶναι ἡ ἀτμήρης, ἢ πρότερον, ὅτε μόνη ναυτιλία ἦτο ἡ ἱστιοφόρος. Ἡ ἑταιρία τῆς Σύρου, ἐὰν ηὐδοκίμει, μεγάλως θὰ συνετέλει ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας· ἀλλὰ τὸ στενὸν τῆς βάσεως δὲν τῇ ἐπιτρέπει τὴν πλήρωσιν τῶν κυριωδέστερον ἐπιδιωκτέων σήμερον παρὰ τοιούτου ἱδρύματος σκοπῶν· διότι ἡ Ἀτμοπλοΐα τῆς Σύρου, συστηθεῖσα πρὸ πολλῶν ἐτῶν, ἀναλόγως πρὸς τὰς τότε ἀνάγκας καὶ τὰς τότε ἰδέας, ἀφώρα εἰς μόνην τὴν ἀκτοπλοΐαν, σήμερον ὅμως, ὁμιλοῦντες περὶ προστασίας τοῦ Κράτους πρὸς τὴν ἀτμοπλοΐαν, πολὺ ὀλιγώτερον σκεπτόμεθα περὶ τῆς ἀκτοπλοΐας, ἰδίως δὲ σκεπτόμεθα περὶ τῆς συγκοινωνίας τοῦ Κράτους πρὸς τὸ ἐξωτερικόν. Ἔδει ἄρα ἤδη, ὅτι ἐπέστη ὁ χρόνος, καθ’ ὃν τοιαῦται σκέψεις ἐπιβάλλονται, διότι μετὰ διετίαν, τουτέστι κατὰ τὰ τέλη τοῦ ἔτους 1892, λήγει ἡ σύμβασις τῆς Ἀτμοπλοΐας τῆς Σύρου, ἔδει νὰ τρέψωμεν τὴν προσοχὴν εἰς τὰ τῆς ὀργανώσεως τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ναυτιλίας ἐν σχέσει πρὸς τὴν παρεχομένην ὑπὸ τοῦ Κράτους ἐπικουρίαν. Καὶ ἐὰν ἡ Ἀτμοπλοΐα τῆς Σύρου μὴ διετέλει ἐν καταστάσει ἐκρύθμῳ, ἔδει πάντως νὰ σκεφθῶμεν ἤδη περὶ ὀργανισμοῦ ἑταιρίας ἐπὶ βάσεων πολλῷ εὐρυτέρων τῶν τεθεισῶν ὅτε κατηρτίσθη ἡ ἑταιρία, ἀναπτυχθεῖσα βραδύτερον, οὐχὶ ὅμως ἀναλόγως πρὸς τὰς ἀνάγκας. Ὅτε ἡ ἑταιρία συνέστη, ἀφώρα εἰς μόνην τὴν ἀκτοπλοΐαν καὶ εἰς ταύτην λίαν περιωρισμένην. Ἔκτοτε ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀκτοπλοΐας ἀνεπτύχθησαν τὰ τῆς ἑταιρίας, ἀλλὰ συνάμα ἀπεδείχθη, ὅτι τοσοῦτον προώδευσεν ἡ χώρα ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν ἀναγκῶν τῆς ἐμπορίας, ὥστε ἠδυνήθησαν ἄλλαι ἑταιρίαι νὰ ὑπάρξωσιν ἄνευ κυβερνητικῆς ἐπικουρίας, καὶ νὰ λειτουργῶσι μάλιστα εὐδοκίμως, συναγωνιζόμεναι οὐχὶ ἐπὶ ἴσοις πρὸς τὴν τυγχάνουσαν τῆς ἐπιχορηγήσεως ἑταιρίαν. Ταῦτα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς λειτουργεῖ ἡ ἀτμοπλοϊκὴ ναυτιλία ἐν Ἑλλάδι, μετεβλήθησαν ἤδη ἐκ θεμελίων, ἐξ οὗ χρόνου ἡ ἐν Σύρῳ ἑταιρία συνέστη, καὶ ὅτι ἔδει ἐπὶ ἄλλων βάσεων νὰ ἐργασθῶμεν, ἔστω καὶ ἂν περὶ ἀκτοπλοΐας μόνης προέκειτο νὰ νομοθετήσωμεν· διότι ἀνεπτύχθη μὲν ἡ ἐμπορία ἐν τῇ χώρᾳ, ἡ τέως χρωμένη τῇ ἀτμοπλοϊκῇ συγκοινωνίᾳ, ἀλλὰ συγχρόνως περιστάσεις ἄλλαι κατέστησαν τὴν ἀτμοπλοΐαν ἧττον ἀναγκαῖον παράγοντα συγκοινωνίας ἐν τῇ χώρᾳ. Ἤδη ἡ σιδηροδρομικὴ συγκοινωνία, φέρουσα τοὺς λιμένας εἰς συγκοινωνίαν οὐ μόνον πρὸς τὸ ἐσωτερικὸν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀλλήλους, ἤρξατο ἀναπληροῦσα ἐν πολλοῖς τὴν προσφερομένην ὑπὸ τῆς ἀτμοπλοΐας, ἐφ’ ὅσον δὲ προχωρεῖ ἡ ἐκτέλεσις τοῦ σιδηροδρομικοῦ δικτύου τῆς χώρας, μειοῦται ἐπὶ μᾶλλον ἡ χρησιμότης τῆς ἀτμοπλοΐας, ὁ δὲ παρεπόμενος τῇ μειώσει ταύτῃ περιορισμὸς τῶν προσόδων τῆς ἀτμήρους ἀκτοπλοΐας καθιστᾷ ἐπιβλητικωτέραν τὴν σκοπιμότητα τῆς ἐπὶ βάσεως νέας διαῤῥυθμίσεως τῆς πρὸς τὴν ἀτμοπλοΐαν παρασχεθησομένης κυβερνητικῆς ἐπικουρίας. Ἀλλ’ ἐὰν τὰ τῆς ἀκτοπλοΐας ἠδύναντο ἴσως νὰ ἱκανοποιηθῶσι καὶ ἐντὸς τῶν στενῶν ὁρίων τῆς ὑπαρχούσης ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἄλλως ὅμως διαῤῥυθμιζομένης, τὰ τῆς ἐξωτερικῆς συγκοινωνίας κατέστησαν ἤδη ὅρος ἀπαραίτητος τῆς ὑπάρξεως τῆς ναυτιλίας ἡμῶν, διότι σήμερον ἡ ἀτμοπλοΐα τῶν ξένων Κρατῶν κατέλαβε πᾶσαν τὴν συγκοινωνίαν ἐκείνην, ἥτις φύσει ἀνῆκεν εἰς τὴν ἑλληνικὴν ἀτμοπλοΐαν. Πανταχοῦ, ὅπου ὑπάρχουσιν ἐγκατεστημέναι ἑλληνικαὶ κοινότητες, αἵτινες ἀπέδειξαν, ὅτι προτιμῶσι τὰς ἑλληνικὰς ἑταιρίας, ἐξυπηρετεῖται ἡ ἐμπορία οὐχὶ δι’ ἑλληνικῶν ἀτμοπλοίων, ἀλλὰ διὰ ξένης σημαίας ἀτμοπλοίων, καὶ χρῆμα, ὅπερ ἔπρεπε νὰ εἰσπράττηται παρὰ ἑλληνικῆς ἐπιχειρήσεως, εἰσπράτεται παρὰ ξένων, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι ὠργανωμένη ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ἐπαρκῶς, ὅπως ἀνταγωνισθῇ πρὸς τὰς ξένας ἑταιρίας. Οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος, ἵνα ἡ Ἑλλάς, ἥτις περὶ τὰ τῆς βιομηχανίας καὶ τῆς ἐμπορίας εἶναι κατωτέρα τῶν ἄλλων εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος, ὅπως ᾖ κατωτέρα ὡς πρὸς τὰ τῆς ἀτμοπλοΐας, οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος, ὅπως μὴ ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς ἀτμοπλοΐαν ὁμοταγῆ τῆς τῶν γνωστῶν ἑταιριῶν τῶν Γαλλικῶν Διαπορθμεύσεων, τοῦ Αὐστριακοῦ Λόϋδ, τοῦ Ἰταλικοῦ Φλόριο ἢ τῆς Ῥωσσικῆς Ἑταιρίας. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ τεθῶσιν ἄλλαι βάσεις εἰς τὴν ἐπιχείρησιν, τούτου δ’ ἕνεκα πολλάκις προκληθεὶς ἐξ ἀφορμῆς τῶν τῆς ἐν Σύρῳ ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἀπέφυγον ἵνα δώσω ἀπάντησιν περὶ τῆς ὁριστικῆς διαῤῥυθμίσεως τῶν τοῦ θέματος, περιμένων ἵνα ἐξακριβώσω κατὰ πόσον θὰ ἠδύνατο ἡ κυβερνητικὴ πρωτοβουλία νὰ τύχῃ ὑποστηρίξεως παρὰ τοῖς κεφαλαιούχοις, ὅπως διὰ τοῦ συνδυασμοῦ τούτου τῆς κυβερνητικῆς καὶ τῆς ἰδιωτικῆς ἐνεργείας ἐπιτευχθῇ ἡ θεμελίωσις ἑταιρίας, ὑποσχομένης ἀποτελέσματα, οἷα τὰ σχεδιογραφηθέντα. Ἤδη αἱ διαπραγματεύσεις κατέληξαν αἰσίως. Ὁμὰς κεφαλαιούχων, περιλαμβάνουσα τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, τὴν Τράπεζαν Ἠπειροθεσσαλίας, τὸν κ. Συγγρὸν καὶ ἄλλους, διεπραγματεύθη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν περὶ τοῦ θέματος, ἀποδεχθεῖσα τὰς βάσεις, ἐφ’ ὧν ἐνομίζομεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ συναφθῇ περὶ τούτου συμφωνία πρὸς τὸ Κράτος. Ἡ συμφωνία ἀποβλέπει εἰς τὸν σχηματισμὸν ἑταιρίας διὰ κεφαλαίου πολλῷ μεγαλειτέρου τοῦ τῆς σημερινῆς Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας τῆς Σύρου. Κεφάλαια 5,000,000 δραχμῶν εἶναι ὅλως δυσανάλογα πρὸς τὴν ἐπιχείρησιν, ἣν ἐπ’ αὐτοῖς προτιθέμεθα νὰ ἱδρύσωμεν. Δὲν νομίζω, ὅτι ἐξ ὑπαρχῆς εἶναι ἀνάγκη νὰ κατατεθῇ ἅπαν τὸ κεφάλαιον, τὸ ἀνταποκρινόμενον πρὸς τὴν μέλλουσαν ἀνάπτυξιν τῆς ἑταιρίας, ἀλλὰ πρέπει νὰ κατατεθῇ ἐπαρκὲς κεφάλαιον, ἵνα ἡ βάσις ᾖ ἀνάλογος πρὸς τὴν ἐπιδιωκομένην ἀνάπτυξιν. Ἐθεωρήσαμεν ἄρα, ὅτι ἔπρεπεν ἡ ἑταιρία εὐθὺς νὰ διαθέτῃ κεφάλαιον σπουδαῖον, νὰ ἔχῃ δὲ ἀπὸ τοῦδε βεβαιωμένην τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ κεφαλαίου ἐν προσεχεῖ μέλλοντι καὶ ἀναλόγως πρὸς τὴν πρόοδον τῆς ἐπιχειρήσεως. Ἐν τῷ παρόντι ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ διαθέτῃ ἡ ἑταιρία κεφάλαιον τοὐλάχιστον 25,000,000, ἔπρεπε δὲ ἀπὸ τοῦδε νὰ ἀναλάβῃ πρὸς τὴν πολιτείαν ὑποχρεώσεις καταβολῆς καὶ προσθέτου κεφαλαίου, καθορισθέντος εἰς 10,000,000, ὥστε ἐν συνόλῳ νὰ ἔχῃ δύναμιν ἡ ἑταιρία ἐπὶ κεφαλαίῳ 35,000,000. Ταῦτα μετὰ διαπραγματεύσεις διεῤῥυθμίσαμεν, κατανείμαντες τὸ κεφάλαιον εἰς μετοχικὸν καὶ εἰς τὸ δι’ ὁμολογιῶν ἀποκτώμενον· καὶ τὸ μὲν κεφάλαιον τὸ διὰ μετοχῶν ἀποκτώμενον ὡρίσθη εἰς 20,000,000 δραχμῶν, ἐξ ὧν τὰ 10,000,000 κατατίθενται εὐθὺς, τὸ δὲ κεφάλαιον τὸ δι’ ὁμολογιῶν ἀποκτώμενον καὶ εὐθὺς κατατιθέμενον ὡρίσθη εἰς 15,000,000. Ὥστε ἅμα τῇ κυρώσει τῆς συμβάσεως θὰ κατατεθῇ τὸ ποσὸν τῶν 25,000,000 πρὸς τὴν λειτουργίαν τῆς νέας ἑταιρίας. Θὰ ὑπάρχῃ ὅμως καὶ ὑποχρέωσις καταβολῆς τοῦ ἑτέρου ἡμίσεως τοῦ μετοχικοῦ κεφαλαίου μέχρι τῶν 20,000,000 ἐπὶ τῇ πληρώσει ὅρων τινῶν ἐν τῇ λειτουργίᾳ τῆς ἑταιρίας, οὓς θέλω ἐκθέσει βραδύτερον. Τοιαύτη ἑταιρία δὲν ἠδύνατο βεβαίως νὰ καταρτισθῇ ἄνευ παροχῆς ὑλικῆς παρὰ τοῦ Δημοσίου. Ἡ ὑπάρχουσα ἑταιρία λαμβάνει παρὰ τοῦ Δημοσίου ἐτήσιον χορήγημα 650,000 δραχμῶν· ὅτε δὲ ἐθεωρήθη ὠφέλιμον, ἵνα προκληθῇ ἡ ἑταιρία αὕτη, ὅπως συστήσῃ γραμμὰς Τεργέστης καὶ Κωνσταντιπόλεως μετὰ προσεγγίσεων εἰς Ἀλβανίαν καὶ εἰς Μακεδονίαν, ἐδέησε πρὸς τῷ χορηγήματι τῶν 650,000 δραχμῶν νὰ παρασχεθῇ καὶ ἕτερον σπουδαῖον χορήγημα. Αὕτη εἶναι ἡ ἀφετηρία, ἀφ’ ἧς ὡρμήθημεν ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσιν, ἐπιζητήσαντες νὰ μὴ ἐπιβαρύνωμεν τὸ Κράτος πέραν τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ σημερινοῦ χορηγήματος. Ἴσως ἐκ πρώτης ὄψεως κρίνῃ τις ὑπερβολικὴν τὴν ἀξίωσιν, ἵνα λειτουργήσῃ ἡ ἑταιρία ἐπὶ τῷ αὐτῷ χορηγήματι ἢ καὶ ἐλάσσονι, διότι ἀφετηρίαν θὰ ἔχωμεν τὰς 650,000 δρ. ἄνευ τῶν συμπληρωμάτων τῶν διὰ τὴν γραμμὴν Τεργέστης καὶ Κωνσταντινουπόλεως μετὰ τῶν προσεγγίσεων εἰς Ἀλβανίαν καὶ Μακεδονίαν, καίτοι ἡ γραμμὴ αὕτη ὁρίζεται ὡς ὑποχρεωτικὴ ἐν τῇ νέᾳ συμφωνίᾳ. Αἱ 650,000 δραχ. τοῦ ἀρχικοῦ χορηγήματος ἀνταποκρίνονται σήμερον πρὸς τὴν λειτουργίαν ἑταιρίας διαθετούσης κεφάλαιον πολλῷ μικρότερον τοῦ τεθησομένου εἰς τὴν διάθεσιν τῆς νέας ἑταιρίας· καὶ ὅμως νομίζω, ὅτι ἡ ἀξίωσις ἡμῶν, ὅπως ἀρκεσθῇ ἡ νέα ἑταιρία εἰς τὸ αὐτὸ χορήγημα ὡς ἀφετηρίαν, ἦτο εὔλογος, διότι αἱ σήμερον χορηγούμεναι τῇ ἑταιρίᾳ 650,000 δραχμαὶ δικαιολόγησιν εἶχον τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἀγόνων λεγομένων γραμμῶν τῆς ἐσωτερικῆς ἀτμοπλοϊκῆς συγκοινωνίας· ἀλλ’ αὗται βαθμηδὸν διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῆς ἐμπορίας τῆς χώρας καὶ τῶν πόρων αὐτῆς καὶ τῆς συνηθείας τῶν κατοίκων πρὸς τὴν συχνοτέραν χρῆσιν τῶν ἀτμοπλοίων κατέστησαν γόνιμοι, καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν γραμμῶν λειτουργοῦσιν ἤδη ἐπικερδῶς καὶ ἑταιρίαι μὴ ἐπιχορηγούμεναι. Ἀλλὰ σήμερον παρουσιάζονται καὶ ὅροι τινὲς ἀντίθετοι τῶν προμνησθέντων, τουτέστιν ἡ ἀνάπτυξις τῆς σιδηροδρομικῆς συγκοινωνίας μεταξὺ τῶν λιμένων· ἀλλὰ καὶ μετὰ τοῦτο πάλιν νομίζω, ὅτι ἡ κατὰ θάλασσαν ἐσωτερικὴ συγκοινωνία τῆς χώρας δὲν ἀπαιτεῖ σπουδαίαν παρὰ τῆς πολιτείας ἐπικουρίαν· βεβαίως δὲν ἀπαιτεῖ χορήγημα 650,000 δραχμῶν. Δὲν ἐπαρκεῖ τὸ χορήγημα τοῦτο εἰς τὴν ὑπάρχουσαν ἑταιρίαν, οὐχὶ τῶν σημερινῶν ἕνεκεν ἀναγκῶν τῆς ἑταιρίας, ἀλλὰ διότι τὸ χορήγημα τοῦτο σήμερον καλύπτει προηγούμενα ἐλλείμματα· εὐθὺς ὅμως, ὡς καταρτίζεται ἑταιρία μὴ ἔχουσα παρελθὸν, καὶ ἑπομένως ἀπηλλαγμένη τῶν βαρῶν, εἰς ὧν τὴν ἀνακούφισιν ἐξαντλοῦνται τὰ εἰς τὴν ἑταιρίαν τῆς Σύρου χορηγούμενα, ἡ χάριν τῆς ἐσωτερικῆς συγκοινωνίας τῆς χώρας ἐπικουρία πρὸς τὴν νέαν ἑταιρίαν ἔδει νὰ ᾖ πολλῷ κατωτέρα τῆς σήμερον παρεχομένης εἰς τὴν ὑπάρχουσαν ἑταιρίαν. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν συγκοινωνίαν τὸ χορήγημα βεβαίως εἶναι μικρὸν, καὶ τοῦτο δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν, παραβάλλοντες αὐτὸ οὐχὶ πρὸς τὴν ἐνέργειαν καὶ τοὺς ὅρους τῆς λειτουργίας τῆς παλαιᾶς ἑταιρίας, ἀλλὰ πρὸς τὰ χορηγήματα, τὰ παρεχόμενα πρὸς τὰς μεγάλας ἑταιρίας, τὰς διασχιζούσας τὴν Μεσόγειον, τὸν Εὔξεινον καὶ ἀπωτέρας ἄλλας θαλάσσας. Αἱ 650,000 δραχμαὶ, ἃς ἐθεωρήσαμεν ὡς ἐπαρκὲς χορήγημα πρὸς ἑταιρίαν, καταρτιζομένην οὕτως ἐπὶ εὐρυτέρων πολὺ βάσεων τῶν τῆς σήμερον ὑπαρχούσης ἑταιρίας, ἐγένοντο ἀποδεκταὶ ὑπὸ τῆς ὁμάδος, μεθ’ ἧς συνεφωνήσαμεν, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅμως, εὐθὺς ὡς καταβληθῶσι τὰ 10,000,000 τῆς δευτέρας δόσεως τοῦ μετοχικοῦ κεφαλαίου, νὰ γένηται αὔξησις τοῦ χορηγήματος κατὰ 200,000 δρ. Ἑπομένως ἐν τῷ παρόντι ἀπέναντι καταθέσεως κεφαλαίου μετοχικοῦ καὶ ἐκδόσεως ὁμολογιῶν ἐν συνόλῳ δρ. 25,000,000, ἀποκλειστικῶς προωρισμένων εἰς τὰ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς συγκοινωνίας, χορήγημα 650,000 δραχμῶν, ἔλλειψις πάσης ἐπιβαρύνσεως τοῦ Δημοσίου πέραν τῶν μέχρι τοῦδε κειμένων, αὔξησις δὲ τοῦ ποσοῦ τούτου κατὰ 200,000 δραχμὰς, τουτέστιν ὅσον εἶχεν αὐξηθῆ τὸ χορήγημα, ὅτε ἐγένετο μικρά τις ἐπέκτασις τῶν γραμμῶν καὶ εἰς τὸ ἐξωτερικόν· αὔξησις, λέγω, τοῦ ποσοῦ τούτου ἐπὶ τῇ περαιτέρᾳ καταβολῇ 10,000,000. Ἡ περαιτέρα αὕτη καταβολὴ τῶν 10,000,000 εἶναι ὑποχρεωτικὴ εὐθὺς ὡς τὰ καθαρὰ ἔσοδα τῆς ἑταιρίας ἀνέλθωσιν εἰς 7% τοῦ μετοχικοῦ κεφαλαίου, καθοριζομένων τῶν καθαρῶν κερδῶν κατὰ τρόπον ἐν τῇ συμφωνίᾳ εἰδικευόμενον. Τοιουτοτρόπως ἔχομεν τὴν ἀσφάλειαν, ὅτι καὶ τὸ περαιτέρω τοῦτο ποσὸν θέλει καταβληθῆ εὐθὺς ὡς ὑπάρχει ἀνάγκη· διότι δὲν εἶναι ἀναγκαῖον τὸ ποσὸν, ἐφ’ ὅσον τὰ καθαρὰ τῆς ἑταιρίας κέρδη εἶναι κατώτερα τῶν 7%. Δὲν ἐξήρτηται ἡ καταβολὴ ἐκ τῆς ἐκδόσεως νέων ὁμολογιῶν, ἥτις δύναται καὶ νὰ μὴ ἐπιτύχῃ, ἀλλ’ εἶναι ὑποχρέωσις ἑνὸς ἑκάστου μετόχου, καταβαλόντος τὸ ἥμισυ τῆς ἀξίας τῆς μετοχῆς, καὶ ὑποχρέου εἰς τὴν καταβολὴν τοῦ ἑτέρου ἡμίσεως, ἐπὶ ποινῇ ἐκπτώσεως ἀπὸ τῶν ἐπὶ τῆς μετοχῆς δικαιωμάτων. Ἔχομεν ἄρα οὕτω ἐξησφαλισμένην τὴν σύστασιν ἑταιρίας, ἱκανῆς ἵνα ἐκπληρώσῃ ἁπάσας τὰς ὑποχρεώσεις τῆς νῦν ἑταιρίας καὶ διαθετούσης κεφάλαιον μετὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης πολλαπλάσιον τοῦ ἀναγκαίου πρὸς τὸν περιωρισμένον τοῦτον σκοπὸν, προωρισμένον δὲ εἰς ἐξυπηρέτησιν τῆς γενικῆς ἐξωτερικῆς συγκοινωνίας. Εἰς τὴν νέαν ἑταιρίαν ἐπιβάλλονται πᾶσαι αἱ ὑποχρεώσεις τῆς σημερινῆς ἑταιρίας, ἀλλὰ προσέτι ἐπιβάλλεται καὶ ὑποχρέωσις περὶ τὰ τῆς ἐξωτερικῆς συγκοινωνίας, ῥητῶς μνημονευομένη ἐν τῇ συμφωνίᾳ, καίτοι, καὶ ἂν μὴ ἐμνημονεύετο, ἡ ὑποχρέωσις ἡ ἀρχικὴ, ὅπως ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον τῶν 25,000,000 ἐν τῷ παρόντι, τῶν 35,000,000 ἐν προσεχεῖ μέλλοντι, διατίθηται ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ τῆς ἀτμοπλοΐας, ἐπήγετο τὴν ἀνάγκην διὰ τὴν ἑταιρίαν, ὅπως ἐκπληροῖ τὴν συγκοινωνίαν τῶν ἐξωτερικῶν γραμμῶν. Ἀλλ’ ἠθελήσαμεν ἰδίως ὡς πρὸς γραμμάς τινας νὰ ἔχωμεν ἐξησφαλισμένην ἐκ προοιμίων τὴν λειτουργίαν αὐτῶν, τούτου δ’ ἕνεκα διὰ τῆς συμφωνίας ὑποχρεοῦμεν τὴν ἑταιρίαν, ὅπως συστήσῃ γραμμὰς ἀπὸ Τεργέστης εἰς ἑλληνικὸν λιμένα, μετὰ προσεγγίσεων εἰς Ἀλβανίαν, ἀπὸ ἑλληνικοῦ λιμένος εἰς Κωνσταντινούπολιν, μετὰ προσεγγίσεων εἰς Μακεδονίαν, καὶ εἰς Θράκην, ἐπίσης δὲ καὶ γραμμῆς ἀμέσου συγκοινωνίας τῆς Ἑλλάδος μετὰ λιμένος τινὸς τῆς Ἀδριατικῆς, καὶ τοῦτο χάριν ταχυδρομικῆς ταχείας συγκοινωνίας μετὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Τῶν ἄλλων γραμμῶν ἐθεωρήσαμεν μὴ ἀναγκαῖον τὸν ἀναλλοίωτον καθορισμὸν ἐν τῇ συμφωνίᾳ, διότι αἱ ἀνάγκαι τῆς συγκοινωνίας μεταβάλλονται καὶ δὲν εἶναι πρέπον, ἐν συμφωνίᾳ ἐχούσῃ διάρκειαν πεντήκοντα ἐτῶν, ὅση καὶ ἡ διάρκεια τῆς ἑταιρίας, νὰ καθορίζωνται τὰ σημεῖα, ἅτινα διὰ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ταύτης συγκοινωνίας θὰ ἐξυπηρετῶνται. Ὁ καθορισμὸς τῶν σημείων τούτων ἔδει νὰ ἐπιφυλαχθῇ ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος, καὶ ἤρκει, ὡς προεῖπον, εἰς ἐξασφάλισιν τῆς ἐκτελέσεως τῶν ἐξωτερικῶν γραμμῶν, ὁ ὅρος, καθ’ ὃν ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον, τό τε μετοχικὸν καὶ τὸ ἐκ τῶν ὁμολογιῶν, διατίθηται πρὸς τὰ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς συγκοινωνίας, μὴ ἐπιτρεπομένης τῆς διαθέσεως αὐτοῦ πρὸς ἄλλους σκοπούς. Ἔδει προσέτι νὰ ληφθῇ πρόνοια καὶ περὶ τοῦ καθεστῶτος ὡς πρὸς τὸ κέντρον, ἀφ’ οὗ ἡ ἀτμοπλοϊκὴ συγκοινωνία ὁρμᾶται, διότι σήμερον ἡ ἀτμοπλοϊκὴ συγκοινωνία κέντρον ἔχει τὴν Σῦρον, καὶ ὑπῆρχον λόγοι, ὧν ἕνεκα ὡρίσθη ἡ Σῦρος ὡς κέντρον, οἱ λόγοι δὲ, οἵτινες προϋπῆρχον, τοῦ τοιούτου καθορισμοῦ, μετὰ τὸν τοιοῦτον καθορισμὸν καὶ τὴν λειτουργίαν τῆς ἑταιρίας ἐπὶ δεκαετηρίδας, κατέστησαν ἐπιβλητικώτεροι· διότι, ἐὰν σήμερον ἀφῃρεῖτο ἀπὸ τῆς Σύρου ὅ,τι ἀπολαύει ἐπὶ δεκαετηρίδας ὅλας, θὰ ἐπήρχετο ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ ἀναστάτωσις, ἐξ ἧς θὰ ἐβλάπτετο καὶ τὸ ἄλλο ἑλληνικὸν, καὶ τοῦτο, διότι καὶ ἄλλα συμφέροντα συνεδέθησαν πρὸς τὴν Σῦρον ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἕδραν ἐκεῖ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας. Ἐτέθη ἄρα ἐν τῷ νόμῳ διάταξις, καθ’ ἣν ἡ διεύθυνσις τῆς ἑταιρίας θὰ ἑδρεύῃ ἐν Σύρῳ, ἡ ἕδρα ὅμως τῆς διοικήσεως τῆς ἑταιρίας θὰ καθορισθῇ ὑπὸ τοῦ καταστατικοῦ.

§27ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ νομικὴ ἕδρα ποία θὰ ἦναι;

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ καταστατικὸν θὰ ὁρίσῃ αὐτὴν, ἡ τεχνικὴ ὅμως ἕδρα, ἡ διεύθυνσις τῶν ἐργασιῶν θὰ ἦναι ἐν Σύρῳ. Τοιουτοτρόπως ἐξασφαλίζεται ἡ ἐσωτερικὴ συγκοινωνία τοῦ Κράτους, ὅπως καὶ μέχρι τοῦδε ἦτο ἐξησφαλισμένη διὰ νόμου, ἀλλὰ θέλει διαφέρει τῆς σημερινῆς ἡ ἐκτέλεσις, καθότι θέλει γίνεσθαι ὑπὸ ἑταιρίας ἀρτίας, ἐνῷ δυστυχῶς ἡ Ἀτμοπλοΐα τῆς Σύρου διατελεῖ ἐν κρισίμῳ καταστάσει. Ἔχομεν ὅμως προσέτι καὶ τὴν ἐλπίδα, ὅτι διὰ τῆς ἑταιρίας ταύτης θέλει ἐπιτευχθῆ καὶ ἡ διάσωσις τῶν συμφερόντων τῆς ὑπαρχούσης ἑταιρίας, διότι ἀποκτῶσα ἡ ὑπάρχουσα ἑταιρία διάδοχον ἀπὸ τοῦδε ὡρισμένην καὶ δυναμένην κατὰ νόμον νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐπιχείρησιν ὁλόκληρον, εὐθὺς ὡς ἤθελε συμβληθῇ πρὸς ἐκείνην, λαμβάνουσα καὶ τὸ εἰς ἐκείνην διδόμενον χορήγημα, ἔχει τὸ μέσον, ἵνα διὰ συμφωνίας πρὸς τὴν νέαν ἑταιρίαν λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῶν συμφερόντων αὐτῆς· ἔχομεν δὲ δι’ ἐλπίδος, ἐξ ὅσων γινώσκομεν, ὅτι ἐπὶ εὐλόγων βάσεων θέλει προταθῆ εἰς τὴν ἑταιρίαν τῆς Σύρου, ἵνα γένηται συνεννόησις, ὅπως ταχύτερον ἡ νέα ἑταιρία ἀναλάβῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς συμφωνίας. Αὕτη ἡ λύσις ὡς πρὸ τὰ τῆς ὑφισταμένης ἑταιρίας ἐθεωρήθη παρ’ ἡμῶν ἐξ ὑπαρχῆς ὡς ἡ ἀρίστη, δὲν ἐγινώσκομεν ὅμως, ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ ὑποσχεθῶμέν τι περὶ αὐτῆς, διότι πεποίθησιν μὲν εἴχομεν, ὅτι θὰ ἦτο ἐφικτὸς ὁ καταρτισμὸς ἑταιρίας μεγάλης ἐπὶ χορηγήματι τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν βεβαιότητα, ὅτι θὰ ἐπετυγχάνετο τοῦτο ἐν χρόνῳ ἱκανῶς προσεχεῖ, ὅπως ἀποβῇ χρήσιμος ἡ σύστασις τῆς νέας ἑταιρίας πρὸς τὴν διάσωσιν τῶν συμφερόντων τῆς παλαιᾶς. Ἤδη ἐλπίζω, ὅτι θέλει ἐπιτευχθῆ ἡ διάσωσις τῶν συμφερόντων τῆς παλαιᾶς ἑταιρίας διὰ συμβιβασμοῦ, οἷον παρέστησα, αὐτῆς πρὸς τὴν διάδοχον. Ἐννοεῖται ὅμως, ὅτι καὶ ἐκείνη καὶ αὕτη εἶναι ἐλεύθεραι ἐν τῷ καταρτισμῷ τῆς συμφωνίας ταύτης, καὶ ὅτι ἡ ὑφισταμένη ἑταιρία κέκτηται ἀκέραια τὰ δικαιώματα αὐτῆς μέχρι τῆς λήξεως τῆς διορίας. Ἡ συμφωνία μετὰ τῆς νέας ἑταιρίας θέλει ἐπιδιωχθῆ εὐθὺς ὡς τὸ προτεινόμενον νομοσχέδιον ψηφισθῆ, πρέπει δὲ λίαν ταχέως νὰ προβῶμεν εἰς τὸ ἔργον τοῦτο, διότι δὲν γινώσκω κατὰ πόσον ἡ ἑτέρα πρότασις, ἡ γενομένη εἰς τὴν Βουλὴν ἐξ ἀφορμῆς τῶν κατὰ τὴν Ἀτμοπλοΐαν Σύρου, ἡ περὶ ὑποθήκης τῶν πλοίων, θέλει καὶ αὕτη ἀποδειχθῆ ἐπαρκὴς ψηφιζομένη, δὲν γνωρίζω δὲ, ἐὰν καὶ αὕτη θέλῃ ψηφισθῆ ἐντὸς τῆς Συνόδου ταύτης, διότι παρετηρήθησαν ὑπάρχουσαι ἐπ’ αὐτῆς πολλαὶ διαφωνίαι. Ἐλπίζω ὅτι δὲν θέλουσιν ἀποδειχθῆ κατὰ τὴν συζήτησιν αἱ διαφωνίαι τοιαῦται, ὥστε παρατεινομένη ἡ περὶ αὐτῶν συζήτησις νὰ καταστήσῃ ἀδύνατον τὴν ψήφισιν τοῦ μέτρου ἐν τῇ Συνόδῳ ταύτῃ· ἀλλὰ καὶ ἂν ψηφισθῇ τὸ μέτρον, παρὰ πολλῶν ἐῤῥήθη καὶ ἴσως ὀρθῶς ἐῤῥήθη, ὅτι δὲν θέλει ἀποδειχθῆ ἐπαρκὲς πρὸς τὴν συντήρησιν τῆς ἑταιρίας μέχρι τῆς λήξεως τῆς κατὰ τὴν σύμβασιν διαρκείας αὐτῆς. Ὑποβάλλων ἄρα τὸ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλήν, συνιστῶ εἰς αὐτὴν, ὅπως θεωρήσῃ αὐτὸ κατεπεῖγον καὶ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως αὐτοῦ ἐν τοῖς πρώτοις, διεξάγουσα αὐτὴν διὰ πάσης μὲν ἐπιμελείας, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσης σπουδῆς.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 139).

§30ΡΙΚΑΚΗΣ. Κατὰ τὴν εἰσήγησιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐποιήσατο, ἔδωκε διασάφησίν τινα ὡς πρὸς τὴν νομικὴν θέσιν τῆς ὑπαρχούσης ἑταιρίας, ὡς πρὸς τὴν ὁποίαν ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ὑποβάλω παρατήρησίν τινα καὶ προκαλέσω τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, πρὶν ἢ τὸ νομοσχέδιον ἔλθῃ εἰς συζήτησιν. Εἷς τῶν κυρίων σκοπῶν αὐτοῦ βεβαίως εἶναι καὶ ἡ διάσωσις τῶν συμφερόντων τῆς ὑφισταμένης ἑταιρίας, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι, διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ὁ σκοπὸς οὗτος, ἀναγκαῖον εἶναι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ νὰ τεθῶσιν αἱ κυριώτεραι βάσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἐπέλθῃ ἡ συνεννόησις μεταξὺ τῆς νέας καὶ τῆς παλαιᾶς ἑταιρίας. Ἐὰν ἀφήσωμεν τοῦτο ἀπροσδιόριστον καὶ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν νέαν ἑταιρίαν τῆς συστάσεως ὑπὸ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέθηκεν, ἡ ὑπάρχουσα ἑταιρία μένει εἰς τὴν πλήρη διάκρισιν τῆς νέας ἑταιρίας. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι, ἐπειδὴ ὑπάρχει ὁ κοινὸς σκοπὸς τοῦ νὰ ληφθῇ πρόνοια καὶ περὶ τῶν συμφερόντων τῆς ὑπαρχούσης ἑταιρίας, ἥτις δὲν δύναται πλέον νὰ ὑπάρξῃ ἅμα συστηθῇ ἡ νέα, δι’ αὐτὸ νομίζω καὶ συνίστημι νὰ ληφθῇ πρόνοια, ὅπως τεθῶσι βάσεις τινὲς διαπραγματεύσεων περὶ συγχωνεύσεως τῆς παλαιᾶς ἑταιρίας εἰς τὴν νέαν.

§31ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁμιλοῦντες περὶ τῶν συμφερόντων τῆς ἑταιρίας, ἐχούσης μικροῦ ἔτι χρόνου ὕπαρξιν, ἀφοῦ μάλιστα προνοοῦμεν καὶ περὶ ἀντικαταστάσεως αὐτῆς δι’ ἄλλης, ἀφορῶμεν εἰς τὰ συμφέροντα τῶν περὶ τὴν ἑταιρίαν, ἅτινα εἶναι ἄξια πάσης μερίμνης τῆς τε Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς. Νομίζω ὅμως, ὅτι ὁ τρόπος τῆς προστασίας τῶν εἰρημένων συμφερόντων, ὃν συνιστᾷ ὁ κ. Βουλευτὴς, δὲν εἶναι ὁ κατάλληλος, ἄγων εἰς βεβαίαν ἀποτυχίαν, διότι οὐδεμία ὁμὰς, οὐδὲν ἄτομον θ’ ἀναδεχθῇ τὴν καταβολὴν 25,000,000 δραχμῶν ἐπὶ ὑποχρεώσει διαπραγματεύσεως καὶ συμφωνίας πρὸς τὸν μὴ δεσμευμένον ἐκ τοιαύτης ὑποχρεώσεως. Θὰ ἠδυνάμεθα νὰ περιλάβωμεν τὰ πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν συμφερόντων τῶν περὶ τὴν παλαιὰν ἑταιρίαν ὡς ὅρον τῆς πρὸς τὴν νέαν ἑταιρίαν συμφωνίας, ἀλλ’ ἡ ἐπιβολὴ τοιούτων ὅρων ἐπάγεται ἀνταλλάγματα βαρέα· καθορισμὸς δὲ τῶν ὅρων, ἱκανοποιῶν τοὺς περὶ τὴν παλαιὰν ἑταιρίαν, μόνον ἐν διαπραγματεύσει αὐτῶν πρὸς τὴν νέαν ἑταιρίαν δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ. Πρέπει νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ συμφωνήσασα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὁμὰς εἶναι κατηρτισμένη ὑπὸ τῶν παρεχόντων ἐγγυήσεις περὶ τῆς ἱκανότητος αὐτῶν, ὅπως ἐπιτελέσωσι τὰ ὑπεσχημένα, καὶ ἐνεχομένων ὑλικῶς ἐν τοῖς ἀφορῶσιν εἰς τὴν παλαιὰν ἑταιρίαν. Ἐὰν ἡμεῖς ἄνευ συμφωνίας πρὸς τὴν παλαιὰν ἑταιρίαν καὶ πρὸς τὴν νέαν περιλάβωμεν ἐν τῷ νόμῳ τὰ τῶν παραχωρήσεων εἰς τοὺς περὶ τὴν παλαιὰν ἑταιρίαν, θ’ ἀναγράψωμεν ἐξ ἀνάγκης ὅρους κατωτάτους, ἐν ᾧ ἔχομεν δι’ ἐλπίδος, δι’ οὓς εἶπον λόγους, ὅτι θέλουσιν ἐπιτευχθῇ συμφωνίαι ἐπὶ ὅροις βελτίοσι· τοὺς βελτίονας ὅμως τούτους ὅρους δὲν ἐπιτρέπεται ν’ ἀναγράψωμεν ἐν τῷ νόμῳ.

§32ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὴν παρατήρησιν αὐτὴν, διότι ἔχω ὑπ’ ὄψιν, ὅτι πρόκειται περὶ ἑταιρίας, ἡ ὁποία δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ διαπραγματευθῇ ἐλευθέρως τὰ συμφέροντα αὐτῆς. Ἐὰν ἡ ὑπάρχουσα ἑταιρία ἦτο εἰς θέσιν νὰ διαπραγματευθῇ ἐλευθέρως καὶ ὄχι ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν ὑποχρεώσεών της, ἤθελον συμφωνήσει, ἀλλ’ ἡμεῖς γνωρίζομεν, ὅτι ἡ ἑταιρία αὕτη ὑπάρχει τῇ ἀνοχῇ τῶν δανειστῶν αὐτῆς, ὅτι ἡ ὕπαρξις αὐτῆς ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν εἶναι προβληματικὴ καὶ ὅτι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος θελήσῃ νὰ κερδοσκοπήσῃ ἐπ’ αὐτῆς, δύναται νὰ τὴν κάμῃ αὔριον νὰ μὴ ὑπάρχῃ. Αὐτὸ ἐννοῶ νὰ προλάβω· διότι, ὅταν γίνῃ γνωστὸν, ὅτι συνιστᾶται ἄλλη ἑταιρία, ὅταν γίνῃ γνωστὸν, ὅτι διὰ μεγάλων κεφαλαίων θὰ συστηθῇ ἡ ἑταιρία αὕτη, τότε δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὑπάρξῃ πλέον ἡ παλαιὰ ἑταιρία, καὶ δὲν εἶναι καθόλου παράξενον ν’ ἀκούσωμεν, εὐθὺς ὡς ψηφισθῇ ὁ νόμος αὐτὸς, ὅτι ἡ ἑταιρία ἡ ὑπάρχουσα ἐκηρύχθη εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως.

§33ΤΟΜΑΝ. Πληροφορίας τινὰς θὰ ζητήσω παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, σχετικὰς μὲ τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον· θέλω δὲ καὶ ἐγὼ ἐπιμείνει, ὅπως, ἐὰν δὲν ἦναι δυνατὸν ἐν λεπτομερείᾳ τῆς μελλούσης τυχὸν συγχωνεύσεως οἱ ὅροι νὰ τεθῶσι, τοὐλάχιστον νὰ καθορισθῶσιν ἐκτενέστερον γραμμαί τινες γενικαὶ, αἵτινες νὰ ἐξασφαλίζωσι τὰ συμφέροντα τῶν μετόχων καὶ δανειστῶν τῆς νῦν λειτουργούσης ἐν Σύρῳ ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, περὶ ὧν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως φαίνεται ὅτι προνοεῖ. Ἀκριβῶς δὲ, δι’ οὓς λόγους ἀνέπτυξεν ὁ πρὸ ἐμοῦ λαλήσας ἀξιότιμος κ. συνάδελφος, νομίζω, ὅτι εἶναι ἐπάναγκες ἐξαιρετικῶς νῦν νὰ τεθῶσι βάσεις τινές· διότι, ἐὰν ὁ ἐκ τῶν προτέρων καθορισμὸς τοιούτων βάσεων εἰς πᾶσαν ἑτέραν σύμβασιν δύναται νὰ ἔχῃ συνεπείας ἐπιβλαβεῖς διά τινα τῶν συμβληθησομένων, ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέλει ἔχει μεγίστην τὴν ὠφέλειαν. Δὲν πρόκειται νῦν νὰ συγχωνευθῶσιν ἑταιρίαι ἐπὶ ἴσοις ὅροις, πρόκειται νὰ συμφωνήσῃ ἑταιρία νέα, πλήρης ζωῆς, πρὸς ἑταιρίαν σχεδὸν μὴ ὑφισταμένην, ὑποχρεωμένην ἐκ τῶν περιστάσεων νὰ σπεύσῃ νὰ δεχθῇ οἱουσδήποτε ὅρους, ἔστω καὶ μὴ συμφέροντας, ἀφοῦ ἀτυχῶς οὐκ ἦν ἴσως δυνατὸν ἄλλως γενέσθαι. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ταῦτα καὶ μόνον, ὡς καὶ τὰ προλεχθέντα παρὰ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου, εἰσὶν ἀρκετὰ, ὅπως πείσωσι τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ φέρῃ τὴν τροποποίησιν ταύτην, θέτων ἐν τῷ νομοσχεδίῳ οὐχὶ λεπτομερείας, ἀλλὰ βάσεις τινὰς, οἵας ἂν ἐγκρίνῃ αὐτὸς δικαίας, ἐφ’ αἷς γενήσεται ἡ μέλλουσα τυχὸν συγχώνευσις, ἣν ὑπηνίχθη, τῶν ἑταιριῶν, μετὰ προηγουμένην συνεννόησιν πρὸς τὴν ἑταιρίαν τὴν συστηθησομένην μετὰ τὴν ὑπάρχουσαν. Ἐπεθύμουν πρὸς τούτοις νὰ εἶχον παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἑξῆς διασάφησιν. Προκειμένου περὶ τοῦ κέντρου τῶν ἐργασιῶν τῆς ἑταιρίας, ἠκούσαμεν τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι ἡ μὲν διεύθυνσις ἔσεται ἐν Σύρῳ, ἀλλ’ ἡ διοίκησις εἰς μέρος ἀποφασισθησόμενον παρὰ τῆς συστηθησομένης ἑταιρίας. Ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ πρᾶγμα δεικνύει κατ’ ἀρχὴν ἀνωμαλίαν τινὰ, ἐπεθύμουν νὰ ἐλάμβανον καὶ πλείονας ἐπὶ τούτου ἐξηγήσεις· τί ἐννοεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς λέξεως Διεύθυνσις; ἐπιθυμῶ δὲ ἔτι μᾶλλον νὰ λάβω τὰς ἐξηγήσεις ταύτας, ἵνα μὴ τυχὸν ἐλπίσωμεν πρὸς στιγμὴν, ὅτι θὰ ἔχωμεν τοιαύτην ἑταιρίαν μὲ ἕδραν ἐν Σύρῳ, μείνωμεν δὲ κατόπιν μὲ τὴν λέξιν μόνον. Καὶ ναὶ μὲν δὲν ἔχω δυσπιστίαν οὐδεμίαν περὶ τῶν ἀγαθῶν διαθέσεων τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν ἵδρυσιν ἑταιρίας καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου μας ἐξυπηρετούσης, ἀλλ’ ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς τὴν ἐξήγησιν ταύτην, ἀξιῶν ἐν πλάτει νὰ μελετήσω τὰ κατ’ αὐτὴν πρὸ τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου. Ἔχω ἀνάγκην προσέτι νὰ γνωρίζω τὸ ἑξῆς. Ἐλέχθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θέλει μεριμνήσει, ἵνα ἡ συστηθησομένη ἑταιρία ἀναλάβῃ τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἡ νῦν λειτουργοῦσα ἔχει δυνάμει τῆς συμβάσεως αὐτῆς· ὑπάρχουσιν ὅμως καὶ ὑποχρεώσεις τῆς νῦν ἑταιρίας, μὴ ἐκ τῆς συμβάσεως προερχόμεναι, δυνάμει ὅμως ἄρθρου αὐτῆς ἐπιβληθεῖσαι, ἅτε μὴ ἀρχικῶς περιληφθεῖσαι, αἱ ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἀνέλαβεν ἡ ὑφισταμένη ἑταιρία καὶ τὰς ὁποίας δὲν ἐκτελεῖ, λόγῳ τῶν δυσχερειῶν, ἐν αἷς εὑρίσκεται, τῆς προσεγγίσεως καὶ εἰς ἑτέρας νήσους τοῦ Αἰγαίου. Ὑπάρχουσι νῆσοι πολλαὶ, εἰς ἃς οὐδὲν προσεγγίζει ἀτμόπλοιον, στερούμεναι δὲ αὗται καὶ τηλεγράφου, εἰσὶν ἐντελῶς κεχωρισμέναι τοῦ λοιποῦ Κράτους. Πρὸς τούτοις, τῇ ἐπιμόνῳ ἀπαιτήσει μου, ἡ Κυβέρνησις εἶχε διατάξει, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 5 τῆς συμβάσεως, τὴν ἐν Σύρῳ ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν ἄνευ ἀποζημιώσεως νὰ ποιῆται κατὰ ὀκταήμερον τοὐλάχιστον προσεγγίσεις, ἀλλὰ λόγῳ τῶν δυσχερειῶν, εἰς τὰς ὁποίας εὑρέθη ἡ ἑταιρία, οὐδεμίαν ἐξετέλεσεν ἄχρι τοῦδε. Παρακαλῶ λοιπὸν, ἐὰν ἐν τῇ ὑποβληθείσῃ συμβάσει δὲν ἔχωσι συμπεριληφθῆ καὶ αἱ γραμμαὶ αὗται, νὰ συμπεριληφθῶσιν, ἐπιφυλασσόμενος περὶ τοῦ νομοσχεδίου νὰ ὁμιλήσω κατὰ τὴν ψήφισιν ἐν ἐκτάσει.

§34ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πάντα τὰ δικαιώματα, ἅπερ κέκτηται ἡ Κυβέρνησις παρὰ τῇ ὑφισταμένῃ ἑταιρίᾳ, ἀποκτᾷ διὰ τῆς συμφωνίας καὶ παρὰ τῇ νέᾳ ἑταιρίᾳ, ἐπειδὴ δὲ ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσῃ παρὰ τῆς ὑφισταμένης ἑταιρίας, ὅπως αἱ γραμμαὶ, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἐκτελεσθῶσι, θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ παρὰ τῆς νέας ἑταιρίας. Ἡ δὲ διάκρισις, περὶ ἧς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐζήτησεν ἐξηγήσεις, τῆς διευθύνσεως καὶ τῆς διοικήσεως, ἣν μάλιστα ἤκουσα καί τινων παραστησάντων ὡς μεταφυσικήν, αὕτη μοὶ φαίνεται ἁπλουστάτη. Ἐὰν ὑποθέσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν ἑταιρίαν ἔχουσαν τὴν ἕδραν ἐν Ἀθήναις, ἡ μὲν διοίκησις θὰ ᾖναι ἐν Ἀθήναις, ἡ διεύθυνσις ὅμως ἀναγκαίως θὰ ᾖναι ἐν Πειραιεῖ. Ἐν Πειραιεῖ θὰ ᾖναι πάντα τὰ ἔχοντα ἄμεσον τὴν σχέσιν πρὸς τὰ ἐν τῇ θαλάσσῃ, ἑπομένως καὶ ἐν Σύρῳ, ὅπου ἡ διεύθυνσις, θὰ διεξάγωνται πάντα, ὅσα θὰ διεξήγοντο ἐν Πειραιεῖ, ἐὰν ὡρίζετο ἡ ἕδρα τῆς ἑταιρίας ἐν Ἀθήναις. Αὕτη εἶναι ἡ διάκρισις κατὰ τὰς γενικὰς αὐτῆς γραμμάς· ὅ,τι δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ ἐν Ἀθήναις θὰ λειτουργήσῃ ἐν Σύρῳ· πάντα ἄρα τὰ νεώρια καὶ τὰ ἐργοστάσια, τὰ νεωλκεῖα, αἱ δεξαμεναὶ θὰ ὦσιν ἐν Σύρῳ, καὶ αὕτη ἔσται τὸ κέντρον τοῦ δρομολογίου τῶν ἀτμοπλοίων.

§35ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ φέρω τὸ ζήτημα τῆς Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὡμίλησα, ὡς ἐνθυμοῦνται, ἐλπίζω, οἱ κύριοι συνάδελφοι, ἐκτενέστερον περὶ τῆς ἑλληνικῆς ναυτιλίας καθόλου, μερικώτερον δὲ περὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἔβλεπον τὴν Κυβέρνησιν λαμβάνουσαν γενικώτερον μέτρον περὶ τῆς ἑλληνικῆς ναυτιλίας, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε βλέπω αὐτὴν μεριμνῶσαν, εἰ μὴ καθ’ ὅλου, ἐν μέρει ὅμως περὶ αὐτῆς. Εὐχαρίστως ἀκούω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀναγνωρίζοντα τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπεκτάσεως τῆς ἀτμήρους τοὐλάχιστον ναυτιλίας καὶ φροντίζοντα περὶ ἐξασφαλίσεως αὐτῆς. Ἀλλὰ δὲν βλέπω τὸ μέτρον λίαν γενικὸν, ὡς τοὐλάχιστον ἠλπίζετο ὁσάκις ἐγίνετο λόγος περὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας. Πρόκειται περὶ συστάσεως μεγάλης, ἐκτάκτως μεγάλης διὰ τὰς ἑλληνικὰς ἐπιχειρήσεις Ἀτμοπλοϊκῆς Ἑταιρίας, ἡ ὁποία ὅμως δὲν θὰ ἔχῃ τόσα ἀποτελέσματα, ὅσα ἐδικαιοῦτο πᾶς Ἕλλην νὰ προσδοκᾷ. Πρόκειται περὶ συστάσεως μεγίστης Ἀτμοπλοϊκῆς Ἑταιρίας, ἥτις θὰ προεκτείνῃ τὰς γραμμὰς αὐτῆς μέχρι Τεργέστης, ὅπερ καὶ νῦν δὲν εἶναι ἄγνωστον, καὶ μέχρι Κωνσταντινουπόλεως, ὅπερ ἐπίσης καὶ πρὸ τοῦ 1868 συνέβαινεν. Θέλει ἀναγκασθῆ λοιπόν τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ὤδινεν ὄρος καὶ ἔτεκε μῦν. Δὲν πρόκειται — καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν ἀνεβίβασα τὸ ζήτημα τοῦτο ἐπανειλημμένως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς — περὶ τῆς νῦν ὑφισταμένης ἑταιρίας. Ἔχω δὲ νὰ παρατηρήσω, ὅτι περὶ αὐτῆς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐδεμίαν οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην πρόνοιαν λαμβάνει. Ἀπ’ ἐναντίας κατεδίκασεν αὐτὴν εἰς βίαιον θάνατον. Ἡ ἑταιρία αὕτη ἔχει, κατὰ τὴν σύμβασιν, ζωὴν δύο ἐτῶν καὶ ἑπτὰ μηνῶν. Τί θὰ συμβῇ ἀπὸ τοῦδε μέχρι τῆς ἐκπνεύσεως τῆς προθεσμίας ταύτης; μέχρι τέλους τοῦ 1892; Περὶ τούτου οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην πρόνοιαν φαίνεται λαμβάνων ὁ κ. Πρωθυπουργός. Εἰς πάντας εἰσὶ γνωσταὶ αἱ δυσκολίαι τῆς ἐν Σύρῳ Ἀτμοπλοϊκῆς Ἑταιρίας. Ἐπίσης κατέστη ἐσχάτως γνωστὸν, ὅτι συνῆλθεν ἡ συνέλευσις τῶν μετόχων, ἵνα σκεφθῇ περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ληφθῶσιν, ἵνα ἡ ἑταιρία αὕτη ζήσῃ εἴτε εἰς μέλλον μακρότερον, εἴτε μέχρι τοῦ τέλους τοῦ 1892. Εἴδομεν ὅτι συνεστήθη ἐκ τῶν μετόχων αὐτῆς εἰκοσαμελὴς ἐπιτροπὴ, εἰς ἣν ἀνετέθη νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν θὰ ἠδύνατο νὰ διαβιώσῃ ἡ ἑταιρία. Ἐπεθύμουν νὰ μάθω παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἂν ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη, ἡ ἐπὶ τούτῳ ὁρισθεῖσα, ὑπέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν προτάσεις ἢ αἰτήσεις τινὰς, κατὰ τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ διαῤῥυθμισθῶσι τὰ τῆς Ἑλληνικῆς Ἀτμοπλοΐας, πρὸς ἀποφυγὴν τοὐλάχιστον τῶν δυσχερειῶν, εἰς τὰς ὁποίας νῦν εὑρίσκεται. Περὶ τούτου οὐδὲν εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, φαίνεται δὲ, ἐξ ὅσων εἶπεν, ὅτι εἶναι καὶ λίαν δυσμενῶς διατεθειμένος κατὰ τῆς ἑταιρίας αὐτῆς, τὴν καταδικάζει. Πάντες κατεδικάσαμεν τὴν πορείαν καὶ πολιτείαν τῆς ἑταιρίας ταύτης, ἧς ἕνεκα περιῆλθεν εἰς ὃ σημεῖον εὑρίσκεται σήμερον· ἀλλ’ εἶναι ζήτημα μέγα ἡ συγκράτησις τοὐλάχιστον αὐτῆς, εἶναι δὲ καὶ ζήτημα δημοσίας τάξεως, σχεδὸν εἰπεῖν, ἡ διαῤῥύθμισις τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἑταιρίας πρὸς τοὺς μετόχους αὐτῆς, ἀλλὰ πρὸ πάντων καὶ πρὸς τὸ Κράτος. Ἡ ἑταιρία συνεβλήθη καὶ ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεις· θὰ δυνηθῇ νὰ τὰς ἐκτελέσῃ μέχρι τέλους τῆς ἐκπνεύσεως τοῦ προνομίου, τὸ ὁποῖον ἔχει; Περὶ τούτου δὲν νομίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ φροντίσῃ; Δὲν νομίζει, ὅτι αὐτὸ τὸ συμφέρον καὶ τῆς ἑλληνικῆς ἀκτοπλοΐας καὶ τῆς ταχυδρομικῆς καὶ τῆς ἐμπορικῆς συγκοινωνίας τοῦ τόπου ἐπιβάλλει τὴν πρόνοιαν, ἵνα τοὐλάχιστον ἡ ἑταιρία διατηρηθῇ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης; Διατὶ δὲ σπεύδει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δύο ἥμισυ ἔτη πρὸ τῆς λήξεως τοῦ προνομίου τῆς ἑταιρίας ἐκείνης νὰ φέρῃ τὴν σύμβασιν, ἐνῷ περὶ τὸ τέλος εὑρισκόμεθα τῆς ἐκτάκτου Συνόδου, καὶ νὰ ἀπαιτῇ τὴν ψήφισιν αὐτῆς ἀπὸ Βουλήν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς αὐτοὶ πολλάκις κατεκρίναμεν, ὅτι εὑρίσκεται περὶ τὸ τέρμα τοῦ βίου αὐτῆς, Βουλὴν ἥκιστα δικαιουμένην νὰ λαμβάνῃ ἀποφάσεις ὑποχρεούσας τὸ Κράτος ἐπὶ πεντηκονταετίαν; Ἄλλως, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἑταιρίας, ἥτις θὰ παρουσίαζε μεγάλα καὶ ἐξαιρετικὰ ὠφελήματα, ἤθελον παραδεχθῆ, ἀλλὰ βλέπω ἑταιρίαν, τῆς ὁποίας ἡ ἐπέκτασις τῶν γραμμῶν φθάνει μέχρι Τεργέστης μετὰ προσεγγίσεως εἴς τινα μεταξὺ μέρη, καὶ ἡ ὁποία ἀξιοῖ νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν ἐν τῷ παρόντι, μείζονα δὲ ἐν τῷ μέλλοντι ἐπιχορήγησιν παρὰ τοῦ Κράτους. Δὲν βλέπω λοιπὸν διὰ ποίαν ἔκτακτον ἀνάγκην σπεύδομεν εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τοιούτου νομοσχεδίου, διατὶ δὲ νὰ μὴ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῆς ὑφισταμένης ἑταιρίας, τῆς ὁποίας ἡ ὕπαρξις συνδέεται στενότατα πρὸς τὴν ὕπαρξιν τοῦ τόπου καὶ πρὸς τὸ ὄνομα καὶ τὴν ὑπόληψιν τῆς ἑλληνικῆς ναυτιλίας.

§36ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς ἐρωτῶ, ὑπάρχει ἀπαρτία;

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν κ. κ. Βουλευτῶν).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 9 μ. μ.