1889.11.02

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 9

τῆς 2 Νοεμβρίου 1889

(Πέμπτη)

Ὥρᾳ 4 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλω τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν δαπανῶν τοῦ Ταμείου τῆς Βουλῆς τῆς Γʹ καὶ τῆς ἐκτάκτου Συνόδου τῆς ΙΑʹ Βουλευτικῆς Περιόδου. Θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 7). Ὁ κ. Πετρίδης ἔχει τὸν λόγον.

§2ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ὄντως, κύριοι Βουλευταί, κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας περὶ σοβαρωτάτου ἐθνικοῦ καὶ πολιτικοῦ ζητήματος ἀσχολεῖται τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος· ἀλλὰ ἡ σοβαρότης τοῦ ζητήματος δὲν συνίσταται κυρίως, κατ’ ἐμὴν γνώμην, μόνον εἰς τὰ δεινοπαθήματα τῆς ἀτυχοῦς μεγαλονήσου, οὐδ’ εἰς τὸν βαρὺν ἔλεγχον τῆς ἀστόργου πρὸς αὐτὴν πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλαχοῦ ἔγκειται, κατ’ ἐμὲ, ἡ ὑψίστη σπουδαιότης τῶν συζητουμένων θεμάτων. Ἔγκειται πρὸ πάντων εἰς τὰ νέα δόγματα τὰ πολιτικὰ, τὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπὸ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἀνακηρυχθέντα, τὰ τὴν πολιτικὴν τοῦ Πανελληνισμοῦ διατυποῦντα, τὴν πρὸς τοὺς δούλους ἀδελφοὺς ἡμῶν καὶ τὴν κυρίαρχον αὐτῶν δύναμιν ἀφορῶσαν. Καὶ λέγω νέα δόγματα διότι ἀνεκηρύχθησαν τὸ πρῶτον σήμερον, παρὰ τὰς παραδόσεις τὰς ἱστορικὰς τοῦ Ἔθνους καὶ παρὰ τὴν πολιτικὴν, τὴν παρὰ τῶν πατέρων ἡμῶν παραδοθεῖσαν· καὶ τί λέγω παρά; ἄντικρυς ἐναντίον τῆς ὁδοῦ, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνοι ἐχάραξαν καὶ ἣν ἔβαψαν διὰ τῶν αἱμάτων των καὶ ἐλάμπρυνον διὰ τόσων ἐνδόξων κατορθωμάτων. Ἄν ἡ νέα πολιτικὴ αὕτη τοῦ κ. Τρικούπη τύχῃ τῆς ἡμετέρας ψήφου, ἂν ἀνακηρυχθῇ ὡς πολιτικὴ τοῦ ἡμετέρου Βασιλείου, σᾶς βεβαιῶ, κύριοι Βουλευταὶ, θᾶσσον ἢ βράδιον, ἀλλ’ ἀφεύκτως, θὰ ἐπιφέρῃ τὴν καταστροφὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διότι βεβαίως καὶ τοὺς ὑπὸ τὸν ζυγὸν Ἕλληνας θὰ καταπαγώσῃ, ἀποσβύνουσα κατὰ μικρὸν τὴν πρὸς ἐξέγερσιν καὶ πρὸς ἀπέλπιδας ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας ἀγῶνας ἐλπίδα, τὰ μάλιστα δὲ θὰ θαῤῥύνῃ τὴν δορυκτήτορα Αὐτοκρατορίαν νὰ ἐπιτείνῃ τὰς πρὸς ἐξόντωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ προσπαθείας καὶ νὰ χαλκεύσῃ βαρυτέρας ἁλύσεις κατὰ τῶν δούλων ἀδελφῶν. Ἰδοὺ διατὶ, μετὰ τὰς τόσον εὐγλώττους ἀγορεύσεις τόσων ἐγκρίτων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, οἵτινες ἐξήντλησαν ὄντως δι’ ἀκριβώσεως πάντων τῶν σημείων τὸ ἐπὶ τοῦ τάπητος Κρητικὸν ζήτημα, ἀναλύσαντες αὐτὸ ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, ἔκρινα καθῆκον νὰ λάβω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον, ἵνα ἀποκρούσω οὐ μόνον διὰ τῆς ψήφου μου, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ λόγου, τὰ ὀλέθρια ταῦτα πολιτικὰ δόγματα, τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τόσῳ παραδόξως καὶ παρατόλμως ἐξενεχθέντα τὴν προχθὲς ἑσπέραν, ἀπολογουμένου ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ τί εἶναι τὸ Κρητικὸν ζήτημα; καὶ περὶ τί στρέφεται ἡ παροῦσα συζήτησις; Μήπως τάχα τὸ πρῶτον ἡ ἀτυχὴς μεγαλόνησος ἐκυλίσθη εἰς τὸ αἷμά της καὶ οἱ ὑπὲρ ἀπελευθερώσεως αὐτῆς ἀγῶνες ἀπέβησαν μάταιοι; μήπως τὸ πρῶτον σήμερον ὑπέκυψεν ὁ ἡρωϊκὸς ἐκεῖνος τοῦ Ἑλληνισμοῦ προμαχών; Δὲν παρῆλθε δεκαετηρὶς τοῦ αἰῶνος τούτου ἄνευ Κρητικῆς ἐξεγέρσεως. Καὶ ἐν τούτοις εὐλογωτάτην κρίνω τὴν συγκίνησιν, καὶ τί λέγω συγκίνησιν; τὴν ἔκπληξιν, ἣν ἐμποιεῖ καὶ εἰς ἡμᾶς καὶ εἰς σύμπαντα τὸν Ἑλληνισμὸν ἡ πολιτικὴ, ἡ κατὰ τὴν ἐξέλιξιν τοῦ νεωτέρου ἡμῶν βίου τὸ πρῶτον νῦν ἐκδηλουμένη, καὶ ἡ ἱστορικὴ ἀντινομία, ἃς παρουσιάζουσι τὰ τελευταῖον ἐν Κρήτῃ διαδραματισθέντα καὶ οὕτω παραδόξως ἐξελιχθέντα ἄδοξα καὶ ἀτυχῆ συμβεβηκότα. Ἡ ἡρωϊκὴ Κρήτη, ἡ ἀψηφίσασα τοσάκις μυριοναύτας στόλους καὶ συγκεκροτημένας καὶ ἡνωμένας στρατιὰς ὑπὸ τοὺς ἀρίστους στρατάρχας τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, δὲν εἶναι ἄπορον, πῶς συνέστειλε τὴν μόλις ὑψωθεῖσαν σημαίαν εἰς τὴν ἐμφάνισιν ὀλίγων ταγμάτων νεοσυλλέκτων Κονιάρων; Ἀλλ’ οὐ μόνον ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ ὁ ξένος πεπολιτισμένος κόσμος, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ Τοῦρκοι θὰ ἵστανται ἐκπεπληγμένοι πρὸ τοῦ φαινομένου τούτου καὶ διαπορούμενοι θὰ ἐρωτῶσι: Ποῦ αἱ μάχαι αἱ καρτερικαί; ποῦ τὰ αἵματα, διὰ τῶν ὁποίων οἱ Κρῆτες, ἀπὸ τῶν ἀρχῶν μάλιστα τοῦ παρόντος αἰῶνος, κατὰ σπιθαμὴν ἐπότισαν τὸ ἔδαφος τῆς ἀτυχοῦς ταύτης νήσου, θαμβώσαντες διὰ τοῦ ἡρωϊσμοῦ των τὸν κόσμον; Ἀλλὰ καὶ ὁ ἱστορικὸς θὰ ἐρωτᾷ: ποῦ αἱ φλόγες τοῦ Ἀρκαδίου, αἵτινες περιέστεψαν δι’ ἀθανάτου δόξης καὶ μυστηριώδους αἴγλης τὰ ἀπάτητα τῆς Κρήτης ὄρη; πῶς ὁ ἐν ταῖς μάχαις ἀνατραφεὶς ἐκεῖνος λαὸς ἐλησμόνησε αἴφνης τὴν ἱστορίαν του; πῶς ἐσβέσθησαν τὰ ἡρωϊκὰ αὐτοῦ ἔνστικτα καὶ ἔκυψε τόσον εὐκόλως τὸν ὑπερήφανον αὐτοῦ αὐχένα εἰς τὸν πονηρὸν Σακήρ; Τῷ ὄντι, κύριοι Βουλευταὶ, οἰκτρὰ, παράδοξος, ἀκατανόητος θὰ ἦναι ἡ ἀντινομία αὕτη ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῆς Κρήτης. Ἀνορύσσονται τὰ ὀστᾶ τῶν νεκρῶν πρὸς ὕβριν, ὡς νὰ μὴ ἤρκει ἡ κατὰ τῶν ζώντων ἀτίμωσις, οἱ ναοὶ τοῦ Ὑψίστου βεβηλοῦνται ἀθέως, λεηλατοῦνται τὰ χωρία, πυρπολοῦνται αἱ πόλεις, καὶ ὅμως οὐδεὶς Κρὴς διαμαρτύρεται ἐνόπλως. Οὔτε αἱ μαστιγώσεις, οὔτε αἱ ἐξορίαι, οὔτε αἱ ὕβρεις κατὰ νεκρῶν καὶ ζώντων, οὔτε αἱ φυλακίσεις, οὐδὲ αἱ ἄλλαι βιαιοπραγίαι ἤρκεσαν νὰ κινήσωσιν εἰς ἀντίστασιν ἀπέλπιδα τὸν ἐν ταῖς μάχαις ἀνατραφέντα τοῦτον λαόν. Πῶς νὰ ἐξηγήσῃ τις τοῦτο; τί ἄρα συνέβη; Ἰδοὺ ἡ ἱστορικὴ ἀντινομία, ἡ ὁποία κρατεῖ ἐκπεπληγμένους καὶ ἡμᾶς καὶ τὸν πεπολιτισμένον κόσμον· ἀλλὰ πρὸς ταύτῃ ὑπάρχει καὶ ἑτέρα, ἡ πολιτικὴ ἀντινομία ἐν τῇ στάσει καὶ τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἡ ἐκπλήσσουσα οὐχ ἧττον ἡμᾶς, ἀντινομία, ἥτις ἀφορᾷ εἰς τὰς φυλετικὰς σχέσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου πρὸς πάντας τοὺς ἐν δουλείᾳ οὕτως ἀναξίως δεινοπαθοῦντας ἀδελφούς. Ποῦ ἡ φυλετικὴ στοργὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου; ποῦ ἡ ὀφειλομένη καὶ πάντοτε δοθεῖσα παρ’ αὐτοῦ ἀρωγὴ πρὸς ἀδελφὸν λαὸν, σφαζόμενον δι’ ἔλλειψιν ἐφοδίων; Καὶ τί λέγω ἀρωγή, ἀφοῦ συνειργάζοντο εἰς τὸ ἄδοξον τῆς ὑποταγῆς ἔργον; Καὶ δὲν ἐκπλήσσεταί τις, ὅταν πρόσκοπον τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ καὶ ὁδηγὸν πρὸς εὐχερεστέραν καὶ μᾶλλον ἀκίνδυνον κατάληψιν τῆς Κρήτης βλέπῃ τὸν ἀντιπρόσωπον τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; ὅταν ὁ Πρόξενος τῆς Ἑλλάδος οὐ μόνον ἀγωνίζεται νὰ πείσῃ, ἀλλὰ καὶ δι’ ἀπατηλῶν ὑποσχέσεων ἀποπλανᾷ τὸν Κρητικὸν λαὸν, ὅπως δεχθῇ καὶ φιλοφρόνως δεξιωθῇ τὸν στρατὸν τοῦ Σουλτάνου, καὶ ὁδηγῇ αὐτὸν εἰς τὰ κρυσφύγετα καὶ τὰ στρατηγικώτερα σημεῖα τῆς Κρήτης, ἐφ’ ὧν τοσάκις ἐδοξάσθησαν διὰ τὴν ἡρωϊκὴν ἀντίστασιν τὰ Κρητικὰ ὅπλα, ἐξυμνηθέντα τόσον ὑπὸ τῆς ἐθνικῆς ποιήσεως; Τὰ ἀπάτητα ἡρωϊκὰ Σφακιὰ δὲν καταπατοῦνται σήμερον ὑπὸ τῶν ἀτάκτων ὀρδῶν τοῦ Σουλτάνου, χάρις εἰς τὴν μέριμναν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; ἐκεῖ, ὅπου ἐκαίετο, οἱονεὶ ἀκοίμητον φῶς εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἐλευθερίας, ἡ φλὸξ τῆς ἐπαναστάσεως, δὲν κυματίζει νῦν ἡ σημαία τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, φέροντος πανταχοῦ τὴν ἐρήμωσιν; Καὶ ὅμως οἱ Κρῆτες, θαυμαστὸν εἰπεῖν! σιγῶσιν, οὐδ’ ὑψώνουσι τὴν χεῖρα πρὸς ἄμυναν, οὐδὲ ἐγείρουσι ὅπλον, ὅπως ἀποκρούσωσι τὴν ἀγρίαν ταύτην ἐπίθεσιν τοῦ δυνάστου, οὐδ’ ἡ ἐλευθέρα Ἑλλὰς αἰσθάνεται τὸ ὄνειδος τοιούτου ῥαπίσματος! Πῶς ἦτο δυνατὸν τοιαύτη ἀντινομία, τοιαύτη ἀντίφασις ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ὡς πρὸς τὴν ἡρωϊκὴν νῆσον νὰ μὴ ἐκπλήξῃ καὶ ἡμᾶς καὶ τὸν πεπολιτισμένον κόσμον; Εὐλόγως ἄρα προεκλήθη τόσον ἐντόνως ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τὴν πρώτην ἑσπέραν, ὅπως δώσῃ ἐξηγήσεις, ὅπως ἑρμηνεύσῃ τὴν ἀνερμήνευτον ταύτην πορείαν, ὅπως χύσῃ ὀλίγον φῶς ἐπὶ τῶν ζοφερῶν τούτων ἀντινομιῶν, τῶν ἱστορικῶν καὶ πολιτικῶν, αἵτινες ἀποτελοῦσι καὶ θ’ ἀποτελῶσι μελανὴν σελίδα τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας. Ἠκούσατε ὅσα σᾶς εἶπε. Ἐπροθυμοποιήθη ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου του νὰ δώσῃ ὀλίγα ἄκαιρα διδάγματα, ἥκιστα παρ’ αὐτοῦ ἀναμενόμενα, περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἔδει ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ θέσῃ τὰ ἐρωτήματα αὐτῆς, ὅπως διευκολυνθῇ οὕτω εἰς τὰς ἀπαντήσεις του. Καὶ ὄντως ἀπήντησεν εἰς τὰ ἐρωτήματα οὐχὶ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, εἰς ἃ ἔμεινεν ἀναπολόγητος, ἀλλ’ ἀπήντησεν εἰς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα αὐτὸς ἔθεσεν ἐν ὀνόματι καὶ ὡς ἄξια τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Τὰ δὲ ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τεθέντα ἀπεκήρυξεν, ὡς ἀνάξια συζητήσεως, κατὰ τὸν συνήθη αὐτῷ τρόπον. Ὡμίλησε κατόπιν περὶ Προϋπολογισμοῦ, ὡμίλησε περὶ φορολογίας, περὶ ἰσοζυγίου καὶ περισσευμάτων αὐξανόντων κατὰ μῆνα, ἐλάλησε περὶ ἑβδόμης Ἀπριλίου καὶ περὶ ἐκλογικῶν τεχνασμάτων, δὲν ἀπηξίωσε νὰ μνημονεύσῃ καὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ, τὸν ὁποῖον εὐκταῖον θὰ ἦτο ἂν ἐλησμόνει καὶ ὁσάκις ἐπαρουσιάζετο αὐτῷ ἀνάγκη νὰ ἀπέφευγε νὰ ἀνοίγῃ τὴν σελίδα ταύτην τοῦ ἀποκλεισμοῦ, ἐν ᾗ ὁ πολιτικός του χαρακτὴρ δὲν ἱστορεῖται ἀξιοζήλωτος. Ὡμίλησε περὶ παντὸς ἄλλου θέματος, ἥκιστα δὲ περὶ τῶν ἐρωτημάτων, τὰ ὁποῖα ἔθηκεν ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τοῦ ἡγέτου αὐτῆς, ἅπερ προέβαλε πρὸς αὐτόν. Ἐρωτήσατε ἡμᾶς, ἔλεγεν ὁ Πρωθυπουργὸς, τίς εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ἐν Κρήτῃ, ἐρωτήσατε ἡμᾶς τίς ἔσται ἡ πολιτικὴ ἡμῶν εἰς τὸ μέλλον· αὐτὰ εἶναι τὰ ἐρωτήματα, εἰς τὰ ὁποῖα κρίνω ἄξιον νὰ ἀπαντήσω· τὰ λοιπὰ εἶναι ἀνάξια νὰ προσαχθῶσιν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Εἶναι ὄντως παράδοξος τρόπος συζητήσεως οὗτος. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κρίνει ἑκάστοτε προσῆκον καὶ εὐπρεπὲς, ἀντὶ νὰ ἀπολογῆται ἐλεγχόμενος ἐπὶ ζητημάτων ὑψίστης σοβαρότητος καὶ βαρυτάτης εὐθύνης, ἐκ προθέσεως ὑπεκφυγῆς νὰ ἐλέγχῃ καὶ διδάσκῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, πῶς ὀφείλει νὰ θέτῃ τὰ ἑαυτῆς ζητήματα. Ἀλλ’ ἡμεῖς, κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν ἐρωτῶμεν, οὐδὲ περιμένομεν νὰ μάθωμεν παρ’ ἡμῶν, τίς ἦτο ἡ πρὸς τὴν Κρήτην πολιτική σας. Ταύτην σαφῶς ἐκρίνομεν εἰς τὸν ἀναθρώσκοντα ἀπὸ τῶν ἐρειπίων αὐτῆς καπνὸν, τὴν ἠκούομεν ἐκ τῶν στεναγμῶν τῶν μαστιγουμένων καὶ ἐξοριζομένων εἰς τὰ βάθη τῆς Ἀσίας. Τὴν ἀπαισίαν τέλος πολιτικήν σας πρὸς τὴν Κρήτην τὴν ἐνωτίσθημεν ἐκτραγῳδουμένην παρὰ τῶν προκρίτων Κρητῶν, οἵτινες ἀθρόοι φυγαδευθέντες τοῦ πατρίου ἐδάφους, συνέῤῥευσαν ἐνταῦθα, καὶ ἴσως πολλοὶ καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρίστανται, θρηνοῦντες τὴν δυστυχίαν των καὶ ἀναμένοντες νὰ μάθωσι παρ’ ἡμῶν τὴν αἰτίαν, ἥτις ὑμᾶς ὤθησε νὰ προσενεχθῆτε τόσον ἀστόργως καὶ τόσον ἀβούλως πρὸς τὴν ἡρωΐδα νῆσον. Λοιπὸν ἐρωτῶμεν ὑμᾶς καὶ ὀφείλετε ν’ ἀπολογηθῆτε, ἐγκαλούμενοι ὑπὸ τοῦ Ἔθνους. Παρ’ ὑμῶν θέλομεν νὰ μάθωμεν, τίνες οἱ λόγοι, οἵτινες ἐκίνησαν ὑμᾶς, καὶ οἱ σκοποὶ, οἵτινες ὡδήγησαν, καὶ τίνα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἅτινα ὤθησαν ὑμᾶς εἰς τοιαύτην ἄστοργον καὶ ἀπονενοημένην πολιτικήν; Ἐπὶ τοιούτων θεμάτων ἐκαλέσαμεν ὑμᾶς νὰ δώσητε διασαφήσεις καὶ ν’ ἀπολογηθῆτε ἐλεγχόμενοι. Ἡμεῖς δὲν ἠρωτήσαμεν τί θὰ πράξητε περὶ Κρήτης εἰς τὸ μέλλον—καὶ τί δύνασθε ἤδη νὰ πράξητε, μετὰ τὴν καταστροφὴν καὶ ταπείνωσιν αὐτῆς;—οὐδὲν ἔχομεν τοιοῦτο καθῆκον. Σεῖς ἔχετε καὶ τὴν εὐθύνην καὶ τὸ καθῆκον νὰ διαγράψητε τὴν μέλλουσαν πολιτικὴν ὑμῶν, ἡμεῖς δ’ ἔχομεν καθῆκον νὰ ζητήσωμεν λόγον ἐπὶ τῶν πεπραγμένων παρ’ ὑμῶν καὶ περὶ τῆς ἐρημώσεως, ἥτις ἐπῆλθεν εἰς τὴν νῆσον ἐκείνην, ἕνεκεν τῆς ἀνοήτου καὶ ἀκατανοήτου πολιτικῆς σας. Διατὶ δὲν ἀπολογεῖσθε; ἐζητήσαμεν λόγον, διατὶ, ἐνῷ ἠδύνασθε, κατὰ τὴν ἰδίαν ὑμῶν ὁμολογίαν, νὰ ἀναστείλητε πᾶσαν ἄωρον ἐξέγερσιν ἐν Κρήτῃ, πῶς διὰ τοῦ Προξένου, δι’ οὗ μετεδίδετε διαταγὰς, ὡς ὠνομάσατε τὰς συμβουλάς σας, νὰ ὑποταχθῇ ὁ Κρητικὸς λαὸς, ὅστις καὶ ὑπήκουσε καὶ ὑπετάγη, δὲν προελάβετε τὴν ἄωρον ἐξέγερσιν, ἐξ ἧς ἐπῆλθον τόσα δεινά; πῶς οἱ Κρῆτες ἐφάνησαν πρόθυμοι καὶ εὐπειθεῖς εἰς τὰς διαταγὰς ὑμῶν, νὰ κύψωσι τὸν αὐχένα εἰς τὸν Σακὴρ, δὲν ὑπήκουσαν δ’ ὑμᾶς πρότερον, συμβολεύοντας νὰ μὴ ἐξεγερθῶσι; Διατὶ ὠλιγωρήσατε καὶ δὲν εἰργάσθητε τελεσφόρως, ὅπως ἀποσοβήσητε πᾶσαν ἐξέγερσιν ἄκαιρον; ἢ μᾶλλον διατὶ ὠθήσατε δι’ ὑποθάλψεως κομματικῶν ἀντιζηλιῶν τὰ πράγματα εἰς τοιαύτην δεινὴν ἀποκορύφωσιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνασθε ἔπειτα νὰ σταματήσητε; Ἰδοὺ εἰς τί ὠφείλετε ν’ ἀπολογηθῆτε. Τί ἀπαντᾶτε; Οὐδέν! Ὡμολογήσατε, ὅτι δύνασθε νὰ δώσητε εἰς τοὺς Κρῆτας καὶ πάντας τοὺς Ἕλληνας διαταγάς· ἀλλ’ αἱ διαταγαί σας διατὶ δὲν εἰσηκούσθησαν ἐν ἀρχῇ ἄνευ καταστροφῶν, εἰσηκούσθησαν δ’ εἰς τὸ τέλος καὶ μετὰ καταστροφὰς καὶ μετ’ ὀνείδη; Ἠρωτήσαμεν ὑμᾶς, διατὶ, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ ἔκρυθμος κατάστασις ἐν Κρήτῃ, ὅτε οἱ ἐγχώριοι Μουσουλμάνοι, ὑποβοηθούμενοι ὑπὸ τῶν ὀθωμανικῶν ἀρχῶν καὶ τοῦ στρατοῦ, κατέσφαζον τοὺς Κρῆτας, ἠρήμονον τὰς ἐκκλησίας, ἐδενδροτόμουν τὰ χωρία, ἐξύβριζον τοὺς τάφους, ἠρνήθητε τὴν πρὸς αὐτοὺς ὀφειλομένην ἐπικουρίαν πολεμεφοδίων, οὐχὶ πλέον ὡς πρὸς ἀδελφοὺς, ἀλλ’ ὡς πρὸς ἀναξιοπαθοῦντας ἀνθρώπους; Τί μᾶς ἀπηντήσατε; Μᾶς παρεπέμψατε εἰς τὴν κενὴν θεωρίαν περὶ διεθνοῦς ἐλευθερίας, εἰς τὴν ἐμπορίαν τῶν πολεμεφοδίων, προσποιούμενοι ὅτι ἠγνοεῖτε τὴν γλῶσσαν, ἣν ὡμιλοῦμεν, καὶ ὑποκρινόμενοι ὅτι δὲν ἐνοεῖτε τί ὑπεδεικνύομεν ὑμῖν. Εἴπετε ἀπολογούμενοι, ὅτι «ἡμεῖς δὲν ἐξεδώσαμεν διαταγὰς ἀπαγορευτικάς, ὅτι ἀφήσαμεν ἐλεύθερον τὸν βουλόμενον νὰ στείλῃ πολεμεφόδια εἰς Κρήτην»· ἀλλ’ ἐν ᾧ ταῦτα τόσον ψυχρῶς διετυπώσατε ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου, θέλοντες νὰ διαφύγητε τὴν εὐθύνην, ῥητῶς εἴπετε ἐν τέλει, ὅτι ἀπετρέψατε νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα οἱ ἐν Κρήτῃ καὶ νὰ ἀποστείλωσιν ἐφόδια ἐντεῦθεν οἱ ἰδιῶται, καὶ οὐ μόνον τώρα, ἀλλὰ καὶ ἄλλοτε, ἐκαυχήθητε, ὅτι ἐπράξατε τὸ αὐτὸ, ὅτε δὲν κατείχετε τὴν ἐξουσίαν. Διατί; ἵνα μὴ καταστραφῇ ἡ νῆσος; ἵνα μὴ φονευθῶσιν οἱ Κρῆτες, οἱ ὁποῖοι ἤδη φονεύονται καὶ καταστρέφονται; Τίς τάχα ὁ πολτικὸς σκοπὸς τοιαύτης ἄφρονος καὶ ἀστόργου ἀρνήσεως; τίς ἡ ἐξ αὐτῆς θεραπεία καὶ ἐξυπηρέτησις τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων; ποῖον τὸ ὄφελος; εἴπετέ το. Σᾶς ἠρωτήσαμεν, ἀφοῦ παρ’ ὑμῶν ἐβεβαιώθη καὶ αὐτὸς ὁ Πρωθυπουργὸς ἀγορεύων διαῤῥήδην ἐδήλωσεν, ὅτι σκοπὸς τῆς Τουρκίας ἦτο ἀπ’ ἀρχῆς, ἵνα, δοθείσης ἀφορμῆς, ἀποστείλῃ στρατὸν καὶ ἐξοντώσῃ τὸν Ἑλληνισμὸν ἐν Κρήτῃ, σᾶς ἠρωτήσαμεν, τίς κακὸς δαίμων ὤθησεν ὑμᾶς εἰς τὸ διπλωματικὸν ἐκεῖνο διάβημα τῆς ἐγκυκλίου, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀπορεῖ τις τί μᾶλλον νὰ θαυμάσῃ, τὴν ἀπόνοιαν ἢ τὸ κωμικὸν κενῶν ἀπειλῶν; Ἀφοῦ ἐγινώσκετε, ὅτι ὁ ἐν Κρήτῃ ἐκ τεσσάρων χιλιάδων τουρκικὸς στρατὸς, ὑποβοηθῶν τοὺς ἐγχωρίους Μουσουλμάνους, συνετέλει εἰς τὴν καταστροφὴν καὶ ἐγένετο αἰτία ὅλων τῶν δεινῶν τοῦ πολυπαθοῦς Κρητικοῦ λαοῦ, πῶς, λέγω, ἐκρίνατε συμφέρον τῆς Κρήτης νὰ συγκαλέσητε ἐκεῖ καὶ ἄλλους στρατοὺς διὰ τῆς περιλαλήτου ἐκείνης διπλωματικῆς διακοινώσεως, ἀπειλοῦντες τὴν Τουρκίαν, ὅτι, ἂν μὴ στείλῃ καὶ ἄλλον στρατὸν πρὸς εἰρήνευσιν, θὰ παρενεβαίνετε σεῖς διὰ στρατοῦ καὶ στόλου; Ἀλλ’ ἦσθε ἕτοιμοι ὑμεῖς νὰ ἀποστείλητε τοιοῦτον; Ἀλλ’ ἐν ᾧ ἐλέγετε σεῖς ταῦτα, ἐμπαίζοντες ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν εἰς χλεύην ἐκτιθέντες, ἡ Τουρκία ἐγίνωσκεν, ὅτι τὰ τάγματα ἡμῶν περιελάμβανον 40–80 στρατιώτας καὶ ὅτι τὰ πλοῖά σας ἦσαν ἄνευ ναυτῶν καὶ ἐξαρτισμοῦ, δεδεμένα. Πῶς δὲν ἐφείσθητε τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἐκπέμποντες ἀπειλὰς, ἃς οὔτε σκοπὸν οὔτε τὴν δύναμιν εἴχετε νὰ ἐκτελέσητε; ἐλησμονήσατε ὅτι, ὁμιλοῦντες τοιαύτην γλῶσσαν πρὸς τὴν Εὐρώπην, καθιστᾶτε οἴκτου καὶ ἐμπαιγμοῦ ἀξίαν τὴν φιλοτιμίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Ἀλλὰ τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός; «Ναὶ, ἠπείλησα νὰ καταλάβω τὴν νῆσον. Καὶ θὰ ἐξετέλουν τὴν ἀπειλὴν καὶ θὰ ἀπέστελλον ἀνυπάρκτους στρατοὺς καὶ στόλους, ἀλλὰ μετὰ 48 ὥρας ἀπὸ τῆς ἀπειλῆς ἐπῆλθε μεταβολὴ εἰς τὴν Κρήτην, ἔπαυσαν τὰς βιαιοπραγίας οἱ Κρῆτες Μουσουλμάνοι καὶ ἐπιστεύσαμεν ὅτι ἐπῆλθεν ἡ εἰρήνευσις.» Ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ! εἶναι ταῦτα ἄξια νὰ ἀνακοινῶνται πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, εἶναι λόγοι σοβαροὶ, διὰ νὰ πειραθῇ τις νὰ τοὺς ἀναιρέσῃ; Καὶ τίς Ἕλλην ἀγνοεῖ, εἴτε δοῦλος, εἴτε ἐλεύθερος, ὅτι αἱ βιαιοπραγίαι ἀρξάμεναι οὐδὲ ἐπὶ βραχὺ ἔπαυσαν καὶ ὅτι ἐξακολουθοῦσι καὶ σήμερον ἀδιαλείπτως; Μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ἐν ἀρχῇ μὲν ἐξετελοῦντο ὑπὸ τῶν ἐγχωρίων Μουσουλμάνων καὶ τῶν ἀρχῶν, ὑποβοηθοῦντος καὶ τοῦ στρατοῦ, μετὰ τὴν ἄφιξιν δὲ τοῦ Σακὴρ ἐκτελοῦνται ὑπὸ τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ ἡ ἀπρονοησία ὑμῶν συνήγαγεν ἐκεῖ 16,000 ἀγρίων Κονιάρων ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἵνα συντελέσωσι τὴν πλήρη ἐρήμωσιν τῆς νήσου· καὶ ἂν εἶχε διασωθῆ που ἔπαυλίς τις ἢ οἰκία, ἕνεκεν συμπαθείας ἢ ἐπιεικείας ἐγχωρίου Τούρκου πρὸς Χριστιανὸν, κατέστρεψαν οἱ Κονιάροι καὶ ταύτην. Τίνα ἀπάντησιν δίδετε εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος διὰ τὰς καταστροφὰς ταύτας, ὧν εἶσθε οἱ κύριοι αἴτιοι; Ποῦ ἠκούσθη, Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ καλῇ τὸν δυνάστην τῶν ὑπὸ ζυγὸν ἀδελφῶν νὰ ἀποστέλλῃ νέας δυνάμεις στρατιωτικὰς, ἵνα ἐπαναγάγῃ τὴν τάξιν; Ἀλλ’ ὅταν λέγητε τάξιν, ἀνεμνήσθητε τίνα σημασίαν ἔχει παρὰ τοῖς Τούρκοις ἡ τάξις; Τίνα τάξιν ἐζητεῖτε ἐν Κρήτῃ; Τὴν τάξιν νοοῦσιν οὕτω οἱ Τοῦρκοι, νὰ ῥαβδίζῃ ὁ Σακὴρ, νὰ ἐξορίζῃ. Ταύτην λοιπὸν ἐζητεῖτε διὰ τῆς ἐγκυκλίου σας; Ἀλλὰ μὴ ἐπρόκειτο νὰ ζητήσητε τὴν ἐπάνοδον τῆς τάξεως, ἔνθα ὑπάρχει ἐκ τῶν θεσμῶν καὶ τῶν νόμων πᾶσα τῶν δικαιωμάτων ἐγγύησις καὶ ἐξασφάλισις, ἐν ἐλευθέρῳ τινὶ Βασιλείῳ; Ἀλλ’ οἱ Μουσουλμάνοι μίαν τάξιν νοοῦσι, τὴν μάστιγα εἰς τὴν χεῖρα κατὰ τῶν Γκιαούρ. Γελᾷ, δὲν ἀμφιβάλλω, διὰ τὴν ἀφέλειαν ὑμῶν καὶ ὁ Σακὴρ καὶ οἱ Ὀσμανλίδαι ἐκεῖνοι, μετὰ τῶν ὁποίων ἀντηλλάσσετε πέρυσιν ἐν ἀδελφικῇ στοργῇ τὰ ἑλληνικὰ παράσημα. Σᾶς ἠρωτήσαμεν λοιπὸν διὰ τὴν ἀπαισίαν ἐκείνην διπλωματικὴν ἐγκύκλιον. Τί ἀπολογεῖσθε; Σιγὴ ἐνόχου. Τί ἔχετε νὰ εἴπητε; Ἀλλὰ δὲν ἤρκεσεν οὐδὲ αὕτη· δὲν ἔφθασεν ὑμῖν, ὅτι διηυκολύνατε οὕτω τὴν Πύλην, τὴν ἀποδειλιῶσαν νὰ ἀποστείλῃ στρατὸν, ἀλλ’ ἀπεστείλατε ἐνταῦθεν καὶ Κρῆτας, ἐπιῤῥοὴν κεκτημένους, καὶ παρηγγείλατε τὸν ἐκεῖ Πρόξενόν σας, τὸν ὁποῖον καὶ ἐβραβεύσατε διὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τόσων ὑψηλῶν καθηκόντων, ὅπως κατορθώσωσι νὰ γίνῃ δεκτὸς ὁ διὰ τῆς ἐγκυκλίου σας ζητηθεὶς στρατός. Καὶ ἐπλανήσατε τοὺς Κρῆτας δι’ ὑποσχέσεων περὶ βελτιώσεως τῆς τύχης των, καὶ ἐπείσθη ἡ ἀτυχὴς νῆσος καὶ ἔκλινε τὸν αὐχένα εἰς τὸν Σακὴρ, εἰσελθόντα οὕτω καὶ εἰς τὰ κρυσφύγετα τῆς Κρήτης, ὅπου πάντοτε ἡ ἐλευθερία ἔμεινεν ἀπρόσβλητος. Καὶ τὰ στρατηγικώτερα σημεῖα τῆς δυστήνου νήσου κατεπροδόθησαν ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Προξένου εἰς τὰ τάγματα καὶ τὰς ὀρδὰς τοῦ Σουλτάνου. Τί ἀπελογήθητε εἰς τὰς ἐρωτήσεις ταύτας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Αἱ ἐρωτήσεις αὗται τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ἐρωτήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ αἱ ἐρωτήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι ἐρωτήσεις τοῦ Ἔθνους, πρὸς ἃς ὀφείλετε ν’ ἀπολογηθῆτε. Παύσατε τὰς ἀναξίας ὑπεκφυγάς. Τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν λύονται δι’ ὑπεκφυγῶν, οὐδὲ αἱ ἐπ’ αὐτοῖς εὐθύναι ἀποσείονται διὰ πλειονοψηφιῶν. Διότι τοιαῦτα ὀλισθήματα συνεπάγονται ἐθνικὰς ζημίας, τὰς ὁποίας πολλαὶ γενεαὶ κατόπιν δὲν δύνανται νὰ ἐπανορθώσωσιν. Ἀλλὰ μήπως εἴχομεν ἀνάγκην νὰ μάθωμεν τὴν ἐξωτερικὴν ὑμῶν πολιτικὴν ἐκ τῶν δεινοπαθημάτων τῆς Κρήτης καὶ τῆς πρὸς αὐτὴν ἀστοργίας σας; Ἡμεῖς ἐγινώσκομεν ἤδη καὶ ἄλλοθεν ταύτην. Εἴχομεν λάβει πολλάκις πεῖραν τῆς πρὸς τοὺς Τούρκους ταπεινότητος καὶ τοῦ ἐξευτελισμοῦ σας, ἀλλ’ οὐδέποτε ἀπελογήθητε πρὸς τὰς ἐξενεχθείσας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πικρὰς καθ’ ὑμῶν μομφάς. Σᾶς ἐγνωρίσαμεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς ἐκλογῆς τοῦ νῦν Πατριάρχου, ὅτε καταῤῥαδιουργοῦντες ἀνεβιβάσατε εἰς τὸν θρόνον τὸν νῦν Πατριάρχην, διὰ ν’ ἀποκλείσητε τὸν ὑπὸ τοῦ Γένους καὶ τῶν συμφερόντων τῆς Ἐκκλησίας διὰ τὴν ἔξοχον αὐτοῦ ἱκανότητα ὑποδεικνύμενον, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω. Καὶ τοῦτο ὅπως ἐκλεχθῇ ὁ προσποιηθεὶς ὑποταγὴν εἰς τὸ θέλημά σας, ἵνα κατόπιν καταστήσῃ τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν ὑποπόδιον τοῦ Σουλτάνου. Καὶ ἠπειλήσατε αὐτὸν διὰ τῆς στερήσεως τοῦ χορηγήματος· ἀλλ’ εἰς μάτην. Τὰ πράγματα τοῦ Γένους καὶ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας ἐξ αἰτίας σας ἔφθασαν εἰς τὸ ἀπροχώρητον. Ἐγινώσκομεν τὴν πολιτικὴν ὑμῶν τῆς συνέσεως, τὴν κληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατ’ εὐφημισμὸν προχθὲς πολιτικὴν τῆς ὑποχωρήσεως, ἢ πολιτικὴν τοῦ Πανελληνισμοῦ, ἐξ ὅλων τῶν γεννηθέντων ἐξωτερικῶν ζητημάτων πρὸς τὴν ὅμορον Αὐτοκρατορίαν, τὴν ἐγνωρίσαμεν ἐν Χίῳ, ἐν Βιτωλίοις, ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τοῦ ἀτυχοῦς Πασχίδου, τέλος ἐκ τῆς συλήσεως κατὰ μικρὸν τῶν προνομίων τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Γένους, ἅτινα ἐσεβάσθησαν ἐπὶ αἰῶνας οἱ Σουλτάνοι ἀπὸ τοῦ Πορθητοῦ. Τὴν ἐμάθομεν ἐκ τῆς στάσεως, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ Ἑλλὰς πρὸ τοῦ Σουλτάνου, μεθ’ ὅλα τὰ φοβερὰ ταῦτα ῥαπίσματα καὶ τὰς ὕβρεις, ἀναμένουσα πότε ὁ Πατισὰχ ἤθελε στέρξει νὰ δεχθῇ τὸ παράσημον τοῦ Βασιλέως τῶν Γκιαούρ· καὶ παρῆλθον πολλοὶ μῆνες, καθ’ οὓς ἀνέμενεν ἡ Ἑλλὰς ἐν τοιαύτῃ ἱκέτιδι στάσει, μέχρις οὗ τέλος ἐδέχθη τὸ παράσημον. Ἀλλ’ ἐδέχθη τὴν ἐν ταπεινώσει φιλίαν καὶ χλευάζει ἡμᾶς καὶ οἰκτείρει ἡμᾶς· καὶ ἀπόδειξις καὶ συνέπεια τὰ ἐν Κρήτῃ. Ἑπομένως δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ἤδη νὰ μάθωμεν δι’ ἐπερωτήσεως τὴν τοσαύτας ἐπενεγκοῦσαν εἰς τὸ Ἔθνος συμφορὰς καὶ δυστυχίας πολιτικὴν ὑμῶν, ἀλλὰ μόνον τὰ αἴτια τῆς πολιτικῆς ταύτης καὶ τῶν σκέψεων καὶ τοὺς βαθεῖς σκοποὺς, οὓς δι’ αὐτῆς ἐπιδιώκετε μάτην, καὶ τὰ συμφέροντα τὰ ἠθικά, τὰ ὁποῖα ὑπηρέτησεν ἡ τοῦ Πανελληνισμοῦ συνετὴ πολιτική σας, ἡ ἐπενεγκοῦσα τὸν ὄλεθρον τῆς ἡρωϊκῆς νήσου, τὴν καταστροφὴν τοῦ μεγάλου ἐκείνου προμαχῶνος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διότι θὰ ἐπέλθῃ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ζητηθῇ ἐκείνη ἡ χεὶρ καὶ αὐτὴ θὰ ἦναι ἀποκεκομμένη ἢ ἀδρανὴς, θὰ ζητηθῇ ἡ ἐπικουρία τῆς Κρήτης καὶ αὐτὴ δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἢ θὰ ἦναι ἀσθενής· διότι τοιαύτην τὴν κατέστησαν τὰ μεγαλεπίβολα τοῦ Πανελληνισμοῦ σχέδια. Ἀλλὰ τὸ χείριστον, τὴν πολιτικὴν ταύτην τοῦ Πανελληνισμοῦ δὲν ἐκηρύξατε μόνον προκειμένου νὰ δικαιολογήσητε τὴν ἐν Κρήτῃ ἀβουλίαν σας. Τὸ χείριστον πάντων, τὸ ὁποῖον μὲ ἔφερεν ἐπὶ τὸ βῆμα, εἶναι, ὅτι ζητεῖτε διὰ τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς ν’ ἀποκαταστήσητε ταύτην πολιτικὴν σταθερὰν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Καὶ δὲν ἐδιστάσατε νὰ ἀνακηρύξατε ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅπως ἐπισείσωσι ταύτην καὶ οἱ δοῦλοι Ἕλληνες καὶ οἱ παραινοῦντες αὐτοὺς, καὶ ἐκεῖνοι μὲν καταστῶσιν εὐπειθέστεροι ἢ ταπεινότεροι, οἱ δὲ τύραννοι αὐτῶν ἀγριώτεροι καὶ ἀδυσωπητότεροι. Διότι βεβαίως, ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κηρύσσητε ὡς δόγμα καὶ ὡς ἀρχὴν πολιτικὴν, ὅτι οὐδὲν κίνημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ μονομερὲς μέλλει ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀποδεχθῇ εὐμενῶς, ὅτι οὐδεμίαν ἀρωγὴν θέλει δώσει εἰς οἱονδήποτε διαμέρισμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅπερ εἴτε ἐκ προφάσεως τῶν βασάνων τοῦ ὑπὸ τοῦ τυράννου ἤθελεν ἐξεγερθῆ, εἴτε ἐξ ἄλλων ἀπροόπτων αἰτίων, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἐφαρμόσητε καὶ πρὸς αὐτὸν ἣν μετήλθετε καὶ πρὸς τὴν Κρήτην πολιτικὴν, ὅτι θὰ ἀφήσητε νὰ κυλισθῶσιν εἰς τὸ αἷμά των οἱ ἐξεγερθησόμενοι νὰ ἀγωνισθῶσιν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας των, καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ θὰ λάβητε καὶ ἀπὸ τῆς χειρὸς τὸν τουρκικὸν στρατὸν καὶ θὰ καθοδηγήσητε τοῦτον διὰ τῶν ἀντιπροσώπων σας καὶ θὰ ἐπιζητήσητε νὰ τοὺς ὑποτάξητε χάριν τῆς εἰρήνης τῆς Εὐρώπης καὶ χάριν τοῦ ἰσοζυγίου ἢ καὶ ἄλλων λόγων ταπεινοτέρων ἴσως· ὅταν τοιαύτην ἀνεκήρυξε τὴν μέλλουσαν πολιτικήν του ὁ Πρωθυπουργὸς, τίς τῶν ὑπὸ τὸν ζυγὸν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν ἤθελε τολμήσει νὰ ἐξεγερθῇ, καὶ ἂν τὰ πάνδεινα ὑποφέρῃ; Ἀλλὰ δὲν ἐσυλλογίσθητε, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅτι τοιαῦτα κηρύγματα, ἀπὸ τοῦ Βουλευτηρίου τούτου ἀκουόμενα, καθιστῶσι θρασυτέρους τοὺς γείτονας ἡμῶν πρὸς τοὺς ὑπὸ τὸν ζυγόν; ἐσυλλογίσθητε ὅτι, ἐὰν τὸ κήρυγμα τοῦτο καταστῇ ἐθνικὴ πολιτική, δύναται νὰ ἐπιφέρῃ τὸν ὄλεθρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ τμηματικῶς καὶ κατὰ διαμερίσματα; Ὅταν ἡ Τουρκία ἤθελε πεισθῆ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδεμίαν βοήθειαν θέλει δώσει εἰς ἐξεγερθησομένους ἀδελφοὺς ἡμῶν, δὲν θέλει φροντίσει κατ’ ἐπαρχίας καὶ διαμερίσματα νὰ ἐξοντώσῃ τὸν Ἑλληνισμὸν, ὅπως ἐπιζητεῖ τοῦτο σήμερον κατὰ τὴν ὁμολογίαν σας ἐν Κρήτῃ; Ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ, εἴπετε ἡμῖν, τίνα ἄρα σκοπὸν ἐθνικὸν ἐπιδιώκετε ἢ ἔχετε κατὰ νοῦν, ἀνακηρύξαντες urbi et orbi ὡς βάσιν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς σας τοιοῦτον ὀλέθριον δόγμα; Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἐφροντίσατε νὰ διδαχθῆτε οὐδὲν ἐκ τοσούτων παθημάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐὰν δὲν ἐσπουδάσατε τίποτε ἄλλο, ἀλλ’ ὁ κοινὸς νοῦς δὲν λειτουργεῖ εἰς τὴν κεφαλήν σας; Δὲν συμβουλεύεσθε τοὐλάχιστον τὴν σύγχρονον ἱστορίαν; Τί σᾶς ἐδίδαξαν οἱ πατέρες ἡμῶν διὰ τῶν παθημάτων των καὶ πρὸ τοῦ ἀγῶνος καὶ κατὰ τὸν ἀγῶνα καὶ μετ’ αὐτόν; πότε καὶ ποῦ τῆς Ἑλλάδος ἐγένετό ποτε ἐξέγερσις, μικρὰ ἢ μεγάλη, καὶ ἠρνήθη ἡ Ἑλλάς, εἴτε ἐπισήμως, εἴτε δι’ ἰδιωτικῶν ἐνεργειῶν, ἀλλὰ πάντοτε δι’ ἀδελφικῆς στοργῆς νὰ περιθάλψῃ, νὰ βοηθήσῃ καὶ νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν, διεξάγοντας τὸν ἀπέλπιδα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας ἀγῶνα; καὶ τίς ἔδωκεν ὑμῖν τὸ δικαίωμα ν’ ἀποκηρύξητε ἐπ’ ὀνόματι τοῦ Κράτους καὶ εἰς τὸ μέλλον πᾶσαν ἐξέγερσιν πρὸς ἀπελευθέρωσιν ἐπαρχίας τινὸς ἢ διαμερίσματος; Ὀφείλουσι, λέγει ὁ Πρωθυπουργός, νὰ ὑπομένωσιν αἱ ὑπὸ δουλείαν Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι πάντα τὰ μαρτύρια καὶ τὰς βασάνους ἀγογγύστως, μέχρις οὗ δώσῃ αὐτὸς τὸ σύνθημα τῆς Πανελληνίου ἐξεγέρσεως! ὀφείλουσι νὰ ἀναμείνωσι τὸ σάλπισμα τοῦ Κυρίου, ὅταν ἐπέλθῃ ἡ ὥρα, ὅπως ἐξεγερθῇ σύσσωμος ὁ Ἑλληνισμὸς, ἵνα ἐπιτύχῃ τὸν σκοπόν του. Ἀλλ’ οἱ καιροὶ οἱ πολιτικοὶ καὶ ἡ ἐξέλιξις τῆς ἱστορίας καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων εἶναι δεκτικοὶ τοιούτων προκηρύξεων καὶ τοιούτων προορισμῶν καθολικῶν καὶ ἀπαραβάτων; ποῦ ἡ ἱστορία ἐξελίχθη κατὰ τοιαῦτα προδιαγεγραμμένα σχέδια; ἐπὶ τοιούτων μεγάλων ζητημάτων, ἐπὶ τοιούτων πολυπλόκων θεμάτων, τὰ ὁποῖα γεννῶνται καθ’ ἡμέραν ἐκ ποικίλων ἀπροόπτων αἰτίων ἐν τῇ ἐξυφάνσει τοῦ ἱστορικοῦ ὑφάσματος, δύναταί τις νὰ τάσσῃ, χωρὶς φόβου νὰ κινήσῃ τὸ μειδίαμα, τοιούτους γενικοὺς πολιτικοὺς ἀφορισμούς; Μὰ τὴν ἀλήθειαν ἀπορεῖ τις τί νὰ θαυμάσῃ! τὸ μέγεθος τῆς τόλμης ἢ τὸ μέγεθος τῆς ἀβουλίας; Καὶ τί τάχα διὰ τούτου τοῦ δόγματος ἐπεζητήσατε; ἐζητήσατε νὰ καλύψητε τὴν εὐθύνην σας διὰ τὰ τῆς Κρήτης; Ἀλλ’ εἰς τί θὰ ἀπήλλασσεν ὑμᾶς, ἂν ἡ μερικὴ ἐν Κρήτῃ ἀβουλία ἀνηψοῦτο εἰς δόγμα; Ἐὰν συνεβουλεύεσθε τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἔθνους, τὴν ὀλίγον πρὸ ὑμῶν, τῶν τελευταίων δεκαετηρίδων, ἠθέλετε εὕρει ἐν αὐτῇ πολλὰ διδάγματα σοφὰ, τὰ ὁποῖα ἤθελον σᾶς ὁδηγήσει ἀσφαλέστερον εἰς ἐθνικωτέραν πολιτικήν. Καὶ θ’ ἀναφέρω ἓν μόνον γεγονὸς, τὸ τελευταῖον. Ἂν συνεβούλεσθε μόνον ἐκεῖνο τὸ κίνημα τῆς ἐν Θεσσαλίᾳ ἐξεγέρσεως, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἐπῆλθεν ἡ ἀπελευθέρωσις 300,000 Ἑλλήνων, οὐδέποτε ἠθέλετε τολμήσει νὰ ἀνακηρύσσητε τοιαῦτα γελοῖα δόγματα. Ἀπέθανεν ὁ ἀοίδιμος Κουμουνδοῦρος, ζῇ ἔτι ὁ συνεργάτης αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς τότε, ὁ νῦν ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οἵτινες εἰργάσθησαν τόσῳ ἐπιτυχῶς, μὴ ἔχοντες εἰς χεῖρας τὸ δόγμα τῆς πανελληνίου πολιτικῆς· οὗτοι περιέθαλψαν τὴν Θεσσαλικὴν ἐπανάστασιν καὶ συνετῶς ἐκμεταλλευθέντες αὐτὴν καὶ ἐπιδεξίως, ἀντήλλαξαν δι’ ἁδρᾶς ἀμοιβῆς τὴν συνεργασίαν αὐτῶν πρὸς καταστολὴν τῆς ἐπαναστάσεως πρὸς τὴν Ἀγγλίαν· εἶπον, ἐπειδὴ βεβαίως ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Εὐρώπη ἔχει ἀνάγκην τῆς εἰρήνης, ἔχω καθῆκον νὰ συντελέσω πρὸς τοῦτο· ἀλλὰ τίς ἔσται ἡ ἀμοιβή μου ἀντ’ αὐτῆς; Ἡ Ἀγγλία καὶ αἱ λοιπαὶ Δυνάμεις, διατελοῦσαι ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἀνάγκης, νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη τῆς Εὐρώπης, παρέσχον ὡς ἀντάλλαγμα τὸ δικαίωμα νὰ παραστῶσι πληρεξούσιοι τῆς Ἑλλάδος καὶ ν’ ἀκροασθῶσιν εὐμενῶς ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, καὶ οὕτω κατεστάλη ἡ ἐπανάστασις τῇ συνεργίᾳ τῆς Ἑλλάδος· ἀλλὰ παρέστη ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ Συνεδρίῳ καὶ ἔλαβε, τίς οἶδε διὰ πόσων μόχθων, τὸ 13ον πρωτόκολλον καὶ κατωρθώθη νὰ ἐλευθερωθῇ ἡ Θεσσαλία διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ, ὑμῶν ἀφρόνως ἀντιλεγόντων καὶ τότε καὶ ἰσχυριζομένων, ὅτι οὐδὲ εἰς τὸ Ἄλφα εὑρίσκετο τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα. Διελύετε μάλιστα τὸν στρατὸν εἰς τὸ πεῖσμα, καθ’ ἣν στιγμὴν αἱ ἐκλογαὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἔφερον εἰς τὰ πράγματα τὸν Γλάδστωνα, καὶ ἠναγκάσθητε νὰ τραπῆτε τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν καὶ νὰ καλέσητε τὴν ἐπιστράτευσιν ἐκείνην. Ἰδοὺ ἓν παράδειγμα οὐχὶ μεγαλεπιβόλου καὶ πανελληνίου πολιτικῆς, οἵα ἡ ὑμετέρα, ἐξ ἧς ἐπῆλθεν ἡ αἰσία ἀπελευθέρωσις τῆς Θεσσαλίας ὁλοκλήρου καὶ τμήματος τῆς Ἠπείρου, ἄνευ κόμπου καὶ πατάγου ἀνοήτου ἐφαρμοσθείσης. Τί παράδειγμα ἔχετε σεῖς, οἵτινες ὑποστηρίζετε τὴν πανελλήνιον αὐτὴν πολιτικήν; Τί παράδειγμα ἔχετε νὰ παραστήσητε, εἰμὴ τὰ ἐρείπια καὶ τοὺς καπνοὺς τῆς καιομένης καὶ καταστρεφομένης Κρήτης; Καὶ μὲ τοιαῦτα ἀποτελέσματα καὶ τοιούτων συμφορῶν γινόμενοι αἴτιοι, τολμᾶτε ν’ ἀνακηρύξητε τὴν ἀβουλίαν ὡς δόγμα ἐθνικῆς πολιτικῆς καὶ νὰ ζητῆτε σήμερον ἀπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἔθνους, ὥστε νὰ κυρώσῃ διὰ τῆς μεγάλης αὐτῆς σφραγῖδος τοιαύτην ἄβουλον καὶ ὀλεθρίαν πολιτικήν; Ἀποκηρύττων τῷ ὄντι οὐ μόνον διὰ τῆς ψήφου μου, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς φωνῆς τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἐνόμισα ὡς καθῆκόν μου, καίπερ ὄντος τοῦ ζητήματος ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξηντλημένου, νὰ μὴ ἀπόσχω τῆς συζητήσεως ἐπὶ τόσον μεγάλου ἐθνικοῦ ζητήματος, ἀφορῶντος εἰς αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἔθνους. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§3Ι. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω, Κύριοι, πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου μου. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψωσι δὲ οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοί μου, τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ διαφωνήσω μὲ τὴν γνώμην αὐτῶν ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ἀπὸ τεσσάρων ἤδη ἡμερῶν οἱ κύριοι ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπιτίθενται καὶ ἐπιτίθενται δυστυχῶς δριμύτατα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν πολιτείαν αὐτῆς ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Ἀλλὰ τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα καταστῇ ἀξία τοιαύτης ἐκ μέρους ἡμῶν συμπεριφορᾶς; δὲν εἰργάσθη; εἰργάσθη κακῶς; εἰργάσθη δολίως; εἰργάσθη πρὸς ἴδια ἑαυτῆς συμφέροντα; εἰργάσθη προδοτικῶς; Νομίζω, Κύριοι, τὴν ἐπίθεσιν ἀδικωτάτην. Τὴν τοιαύτην γλῶσσαν οἱ κύριοι συνάδελφοί μου ἔπρεπε νὰ μεταχειρισθῶσιν ἐναντίον τῆς Ὑψηλῆς Πύλης, ἔπρεπε νὰ μεταχειρισθῶσι κατὰ τοῦ ἐκτάκτου Διοικητοῦ τῆς Κρήτης, ἔπρεπε νὰ μεταχειρισθῶσι κατὰ τῆς ἐν γένει Τουρκικῆς διπλωματίας, οὐδέποτε δὲ κατὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, διότι τοῦτο καταντᾷ προδοσία ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ· καθόσον, Κύριοι, ὡς δὲν ἐλησμονήσατε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι, ὅταν λαλῶμεν περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, πρέπει νὰ ἐννοῶμεν τὸ ὅλον Ἑλληνικὸν ζήτημα, ἄλλως αὐτὸς δὲν δύναται νὰ κατανοήσῃ τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, ἔχων ὑπ’ ὄψει του τὸ ὅλον Ἑλληνικὸν ζήτημα, εἰργάσθη ὁμολογουμένως ὡς ἔντιμος ἄνθρωπος, ὡς εὐθὺς ἄνθρωπος, ὡς εὐπατρίδης, καθὼς θὰ ἔλεγεν ὁ κ. Κοζάκης Τυπάλδος. Καὶ δὲν εἰργάσθη μόνον πρὸ τριῶν ἢ τεσσάρων μηνῶν, ὅπως ἠθέλησαν σκληρῶς νὰ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτὸν οἱ τυφλοὶ ἀντίπαλοί του, ἀλλ’ εἰργάσθη πολὺ πρότερον, εἰργάσθη πρὶν ἢ ἔτι φανερωθῇ δημοσίᾳ, ὅτι ὑφίσταται Κρητικὸν ζήτημα. Ἡ Ὑψηλὴ Πύλη φαίνεται ὅτι ὑπεσχέθη, ἔδωκεν ἴσως τὸν λόγον της, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐργασθῆ ἀποτελεσματικῶς πρὸς ἀποτροπὴν τοῦ κινήματος, πρὸς καθησύχασιν τῆς νήσου, πρὸς εἰρήνευσιν αὐτῆς, ὅτι αὕτη, εἰς ἀμοιβὴν τῶν τοιούτων ἀδόλων ὑπηρεσιῶν, ἤθελε χορηγήσει μόνη, ἄνευ πιέσεως καὶ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας, εἰς τοὺς Κρῆτας τὰ αἰτήματα αὐτῶν. Δυστυχῶς, Κύριοι, δὲν ἔχομεν ἐνώπιόν μας τὴν διαμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν, διότι αὕτη εἶναι μυστήριον τῆς διπλωματίας, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν δύναται, καὶ δικαίως, νὰ προσαγάγῃ ταύτην ἐνώπιόν μας, διότι θέλει κινδυνεύσει νὰ καταστραφῇ ἡ ὑπόθεσις, ἂν ἐγίνοντο γνωστὰ τὰ μυστήρια ταῦτα τῆς διπλωματίας.

§4ΡΑΛΛΗΣ. Δύο λέξεις παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριε συνάδελφε. Τὰ ἔγγραφα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἀπόκρυφα ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν, ἐδημοσιεύθησαν ἤδη εἰς τὴν Κυανῆν Βίβλον τὴν Ἀγγλικὴν καὶ πρὶν ἢ ζητήσητε τὸν λόγον προετιθέμην νὰ ζητήσω τὴν κατάθεσιν αὐτῶν· διότι εἶναι περιττὸν νὰ μετέλθῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς αὐτὴν τὴν πολιτικὴν, τὴν κωμικὴν, ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου τῆς Ἑλλάδος, ἀφοῦ τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐντελῶς δευτερεύοντα συμφέροντα, ὡς λέγουσιν, ἐν Κρήτῃ, γνωρίζει τὴν ἀλληλογραφίαν ὅλην, τὴν διαμειφθεῖσαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀξιώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ γνῶσιν τῶν ἐγγράφων αὐτῶν. Ἐν ᾗ περιπτώσει ἀρνηθῇ, μετὰ τὴν δημοσίευσιν τὴν γενομένην ἐν Ἀγγλίᾳ, εἴμεθα ἠναγκασμένοι μετὰ 8 ἡμέρας, ὅτε θὰ ἔχωμεν τὴν Κυανῆν Βίβλον, νὰ κάμωμεν χρῆσιν αὐτῆς. Νομίζω, ὅτι καὶ σεῖς (στρέφεται πρὸς τὴν δεξιὰν) πρέπει νὰ αἰσθανθῆτε τὴν ὕβριν, ἡ ὁποία σᾶς γίνεται, πρέπει νὰ ἐννοήσητε, ὅτι δὲν εἶναι πλέον αὐτὸ Κοινοβούλιον, ἐκτὸς ἐὰν θέλητε νὰ τὸ μεταβάλητε εἰς Κυνοβούλιον.

§5Ι. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τοιαύτας ἔχων διαβεβαιώσεις, προφορικὰς μάλιστα, παρὰ τῆς Ὑψ. Πύλης, ἤρξατο τοῦ ἐπιμόχθου ἀγῶνος, ἔθεσε δὲ εἰς κίνησιν καὶ τὸν ἐν Χανίοις ἀντιπρόσωπον αὐτοῦ, πεποίθησιν ἔχων, ὅτι μετὰ τὸ αἴσιον πέρας τῆς ἐργασίας ταύτης ἡ Τουρκία, τηροῦσα τὰ ὑπεσχημένα, θέλει σπεύσει νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν Ἑλλάδα διὰ τῆς χορηγήσεως εἰς τοὺς Κρῆτας τῶν αἰτημάτων αὐτῶν. Τί λοιπόν, σᾶς παρακαλῶ, ἔπταισεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις; ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐφέρθη ἐντίμως. Ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀγανακτῶμεν, καὶ πρέπει νὰ ἀγανακτῶμεν, τὴν ἀγανάκτησιν ἡμῶν πρέπει νὰ στρέφωμεν κατὰ τῶν ἰθυνόντων τὰ τῆς Τουρκίας, ἡ ὁποία ἐξηπάτησε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐνέπαιζε τὸν Πρωθυπουργόν· πρέπει νὰ ἀγανακτῶμεν διότι ἡ Ὑ. Πύλη διατηρεῖ εἰσέτι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν της ἀνθρώπους ἀπατεῶνας, ἀνθρώπους ὑπούλως ἐργαζομένους, ἀνθρώπους ἀγνοοῦντας καὶ τὰ στοιχεῖα τῆς καλῆς συμπεριφορᾶς, μὴ καθὼς πρέπει, οἵτινες ἐτόλμησαν νὰ ἐμπαίξωσι τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, καὶ μάλιστα τὸν κ. Τρικούπην, ὅστις εἶναι gentleman καὶ θὰ τοῖς τὸ πληρώσῃ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐχ ἧττον δὲν ἐκοιμᾶτο ἐντελῶς ἥσυχος διὰ τὴν καλὴν πίστιν τῶν Τούρκων· περὶ τῶν κακῶν διαθέσεων τῆς Τουρκίας ὑπῆρχον ἐνδείξεις ἐξ ἄλλων ὑφισταμένων ζητημάτων, ἓν ἕκαστον τῶν ὁποίων, ὡς εἶπεν ὁ Πρωθυπουργὸς, θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιφέρῃ ῥῆξιν μεταξὺ Ἐπικρατειῶν ἑτοίμων πρὸς πόλεμον. Ἀλλ’ οὐχ ἧττον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξηκολούθει τὴν καλλιέργειαν τῶν φιλικῶν καὶ μάλιστα τῶν ἐγκαρδίων σχέσεων, μέχρις ὅτου ἡ Τουρκία ἔδωσε τὴν τρανωτάτην ἀπόδειξιν, ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ διάγῃ μεθ’ ἡμῶν ἐν τοιαύταις σχέσεσι. Τίς λοιπὸν καὶ πάλιν πταίει; Καὶ μὴ νομίσητε, Κύριοι, ὅτι ἡ Τουρκία τὴν διπροσωπίαν ταύτην δεικνύει μόνον πρὸς ἡμᾶς. Ἡ τουρκικὴ διπλωματία πάντοτε ἐργάζεται ὑπούλως καὶ ἐπιτηδείως· ἡ τουρκικὴ διπλωματία δύναται νὰ ἐμπαίξῃ οὐ μόνον τὸν ἡμέτερον Πρωθυπουργὸν καὶ τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν, ὅστις τὴν στιγμὴν ταύτην περιέργως πως διευθύνει τὴν χεῖρά του πρὸς τὸ πρόσωπόν του, ἀλλὰ καὶ τοὺς μεγίστους διπλωμάτας τῆς Εὐρώπης. Ἡ τουρκικὴ διπλωματία, Κύριοι, τοιαύτην ἔχει πάντοτε ἀρχήν· διατὶ νὰ παραπονώμεθα κατὰ τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως; Ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις εἰργάσθη καλῇ τῇ πίστει. Ἐὰν ἀμφιβάλλητε περὶ τῆς ἀξιοπιστίας της, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς βεβαιοῖ, ὅτι καὶ σήμερον ἀκόμη θὰ ἦτο πρόθυμος νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν καλλιέργειαν τῶν ἐκ μέρους του ἐγκαρδίων πρὸς τὴν Τουρκίαν σχέσεων, ἀρκεῖ νὰ ὑπάρχῃ ἐλπίς τις, ὅτι αὕτη θέλει ἀποδεχθῇ ταύτας. Ἀλλὰ, Κύριοι, μὴ στενοχωρεῖσθε. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ Σουλτάνος ταχέως θέλει δώσει δείγματα τῶν τρυφερῶν πρὸς τὴν χώραν ἡμῶν συμπαθειῶν’ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι προσεχῶς θέλει ἀποστείλει ἀραβικούς τινας ἵππους πρὸς τὴν Αὐλήν, ὅτι θ’ ἀποστείλῃ ἀδαμαντοκόλλητα παράσημα πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν καὶ ἕνα καλὸν μπαξὶς πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργόν. Ἴσως μάλιστα ἐβράδυνε διότι ἀναμένει τὸ πέρας καὶ τῆς προκειμένης συζητήσεως καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας, ὅπως τιμήσῃ καὶ τὴν Βουλὴν, ἀποστέλλων δείγματα τῶν πρὸς ἡμᾶς ὑποχρεώσεών του. Ὑμεῖς, Κύριοι, ἀπαιτεῖτε, φαίνεται, τὸ ἡμέτερον Κράτος νὰ ἦναι μικρόν. Φρονεῖτε ἴσως, ὅτι εἶναι κρατίδιον ἐκ 2,000,000 κατοίκων, κακοδιοικούμενον, ἄνευ δικαιοσύνης, μὲ κακὰ οἰκονομικὰ, ἄνευ στρατοῦ, ἄνευ ναυτικοῦ· ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει τὴν ἰδέαν ταύτην, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησιν περὶ ἑαυτοῦ, πρὸ πάντων παρ’ ἐκείνων, οἵτινες τὸν προσεγγίζουσιν, ὅτι εἶναι μέγας ἀνὴρ, καὶ δὲν θὰ κατεδέχετο μάλιστα ἄλλως νὰ ἦναι Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἦτο τοιαύτη, ὁποίαν τὴν φαντάζεσθε. Ἡ Ἑλλὰς, Κύριοι, πρέπει νὰ ἔχῃ πολιτικὴν ὑψηλὴν, τὴν πολιτικὴν τοῦ Βίσμαρκ, τοῦ Καλνόκυ, τοῦ Γὶρς, τοῦ Κρίσπη· δὲν δύναται, Κύριοι, ἡ Ἑλλὰς νὰ παραβάλληται μὲ τὴν πολιτικὴν τοῦ Σταμπούλωφ τῆς Βουλγαρίας. Τί θέλετε, Κύριοι; ἡ Ἑλλὰς νὰ πράξῃ, ὅπως ἔπραξεν ἡ Βουλγαρία, ἀπρεπῶς δηλ. καὶ παρὰ τὰς συνθήκας νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸν Φιλιππούπολιν καὶ νὰ τὴν καταλάβῃ; Ἡ Ἑλλὰς ἐννοεῖ τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα νὰ τὸ λύσῃ διὰ μιᾶς, ὅταν λυθῇ τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, καὶ θὰ τὸ λύσῃ μίαν ἡμέραν, ἀρκεῖ νὰ δώσητε μετ’ ὀλίγον εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν τὴν ψῆφόν σας. Ἀντὶ, Κύριοι, νὰ εὐγνωμονῶμεν πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὁ ὁποῖος τοιαύτην θέλει νὰ παραστήσῃ τὴν Ἑλλάδα, ἡμεῖς τὸν συγχύζομεν καθ’ ἑκάστην καὶ θέλομεν νὰ δώσωμεν πρὸς αὐτὸν μέλαιναν ψῆφον δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἀγῶνας, ὅπως τελειώσῃ τὸ ὅλον Ἀνατολικὸν ζήτημα, διότι, ὡς εἶπε, δὲν ἐννοεῖ αὐτὸ κεχωρισμένον· καὶ ἂν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ μᾶς δώσουν μίαν ἐπαρχίαν, εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν ἤθελε τὴν δεχθῆ, διότι ἐννοεῖ τὴν λύσιν ὁλοκλήρου τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος διὰ μιᾶς. Ἑπομένως, Κύριοι, λυποῦμαι ὅτι διαφωνῶ μὲ τὴν γνώμην τῶν συναδέλφων μου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Οἱ κύριοι συνάδελφοι ἐπιτίθενται, ὡς προεῖπον, καὶ τραγικῶς ἀκόμη, δύναμαι νὰ εἴπω, κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ δὲν βλέπω τὸν λόγον τῆς τοιαύτης ἐπιθέσεως· ἀπεναντίας, Κύριοι, ἐγὼ θὰ ἤμην τῆς ἰδέας ν’ ἀποχωρήσῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις, νὰ παραιτηθῇ μάλιστα καὶ ν’ ἀφήσωμεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν μόνον νὰ ἐργάζηται, νὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον. Ποίαν σημασίαν ἔχει νὰ δώσωμεν ψῆφον καταδικαστικήν; τὸ πολὺ πολὺ θὰ ἠδυνάμην νὰ ψηφίσω μετὰ τῶν συναδέλφων μου, ἐὰν οὗτοι ἐπρόβαλλον πρότασιν ἔχουσαν οὕτω, ὅτι ἡ Βουλὴ, φρονοῦσα ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς πολιτείας αὑτοῦ εἶναι ἄξιος οἴκτου, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§6ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ μίαν καὶ ἡμίσειαν ὥραν ἐκράτησε τὸ βῆμα κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Δευτέραν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ 6 ὁλοκλήρους σελίδας τῆς «Ὥρας» ἐπλήρωσεν ὁ λόγος αὐτοῦ. Ἀλλὰ, καίπερ τοσοῦτον μακρηγορήσας, ἐλάχιστα εἶπεν εἰς ἀπάντησιν τῶν ἐρωτημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπηυθύνθησαν εἰς αὐτὸν, καὶ πρὸς δικαιολόγησιν τῆς πολιτείας, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἀπέναντι τῆς Κρήτης. Ἡ μακρὰ αὐτοῦ ἀγόρευσις περιεστράφη εἰς ἀνάπτυξιν συνταγματικῶν καὶ κοινοβουλευτικῶν θεωριῶν, τὰς ὁποίας οὐδεὶς ἠμφισβήτησε, καὶ εἰς ἀναίρεσιν αἰτιάσεων, αἵτινες παρ’ οὐδενὸς τῷ ἀπηυθύνθησαν. Ἀφοῦ δὲ ἀνωμολόγησε τὴν πλήρη ἀποτυχίαν τῶν προσδοκιῶν του καὶ τὸ οἰκτρὸν ναυάγιον τῆς πολιτικῆς του, ἔσπευσε νὰ θέσῃ ἐνώπιόν σας τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, χωρὶς νὰ συλλογισθῇ, ὅτι, διὰ νὰ ἔχῃ τις τὸ δικαίωμα νὰ ζητῇ τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν ἄλλων διὰ τὸ μέλλον, ὀφείλει ν’ ἀποδείξῃ προηγουμένως, ὅτι ὑπῆρξεν ἄξιος αὐτῆς κατὰ τὸ παρελθόν· ἀπέβλεψε πρὸς τὴν προσφιλῆ αὐτοῦ πλειοψηφίαν, ἥτις τοσάκις τὸν ἔσωσεν, ὡσεὶ ἐπρόκειτο περὶ κοινῶν τινων ἐσωτερικῶν πραγμάτων, οἷον περὶ ἐκλογικῶν ἐπεμβάσεων, περὶ χαρίτων, περὶ συνεννοήσεως μετὰ καταδίκων καὶ περὶ ἄλλων τοιούτων ἀσχημιῶν, τὰς ὁποίας ἀκούετε καθ’ ἑκάστην ἐκτυλισσομένας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι πρόκειται περὶ τῆς μεγαλομάρτυρος καὶ πολυπαθοῦς Κρήτης, ἡ ὁποία ὑφίσταται σήμερον τὰ πάνδεινα καὶ ἡ ὁποία κινδυνεύει ν’ ἀπολέσῃ τὰ διὰ τοσούτων ἀγώνων ἀποκτηθέντα προνόμια, καὶ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς δουλείαν χειροτέραν ἴσως ἐκείνης, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐστέναζε πρὸ τοῦ 1821. Καὶ δὲν ἀρκεῖται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ λάβῃ παρ’ ὑμῶν ψῆφον ἀπαλλαγῆς διὰ τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν του, ἀλλὰ θέλει ὥστε ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θὰ δώσητε σήμερον, νὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἐπιδοκιμάζετε καὶ ἐγκρίνετε καὶ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν δι’ ἀορίστων λέξεων διετύπωσεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, πολιτικὴν, ἡ ὁποία δὲν συνεζητήθη, ἀμφίβολον δὲ εἶναι ἐὰν ἀρκούντως κατενοήθη. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὕτη, καθ’ ὅσον ἐνόησα, εἶναι ὅλως ἀντίθετος πρὸς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἕως τώρα ἠκολούθει, φρονῶ δὲ, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον ἤθελεν ἀποδειχθῆ ἀνάξιον τῆς ἀποστολῆς του, ἐὰν ἔσπευδε νὰ τὴν ἐπιδοκιμάσῃ ἄνευ τῆς προσηκούσης συζητήσεως καὶ ἄνευ τῆς ἐξετάσεως τῶν συνεπειῶν, τὰς ὁποίας ἤθελεν ἔχει. Εἴποτε τοιοῦτόν τι ἐλάμβανε χώραν, τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον ἤθελε παρουσιάσει τὸ μοναδικὸν φαινόμενον πολιτικοῦ σώματος, τοῦ ὁποίου τὰ μέλη ἀπεφάσισαν νὰ μὴ ποιῶνται χρῆσιν τῆς ἑαυτῶν διανοίας καὶ χρήσεως, ἀλλ’ εἶναι προσηλωμένα πρὸς ἕνα ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἀκολουθεῖ σήμερον μίαν καὶ αὔριον ἄλλην πολιτικὴν καὶ ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει δυσκολίαν μετὰ πρωτοφανοῦς ἀληθῶς τόλμης νὰ ὑπόσχηται καὶ νὰ βεβαιοῖ, ὅτι θέλει ἐπιτύχει ἡ νέα αὐτοῦ πολιτικὴ, καθ’ ἣν στιγμὴν μετὰ πρωτοφανοῦς πάλιν ἀδιαφορίας καὶ ἄνευ συγκινήσεώς τινος ἀνομολογεῖ, ὅτι ἡ προτέρα ἐναυάγησεν, ἐπιφυλαττόμενος νὰ πράξῃ τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τὴν νέαν καὶ νὰ μεταπηδήσῃ εἰς ἄλλην. Θέλω, Κύριοι, ἐπισκοπήσει διὰ βραχέων τὰ γενόμενα ἐν Κρήτῃ καὶ ἀκολούθως θέλω προσπαθήσει νὰ δώσω μικρὰν ἀνάλυσιν τῆς νέας πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διετύπωσε, καὶ νὰ καταδείξω πρὸς ὑμᾶς τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἤθελε συνεπαγάγει ἡ ἄνευ τῆς προσηκούσης συζητήσεως καὶ ἐμβριθοῦς ἐξετάσεως καὶ μελέτης παραδοχὴ αὐτῆς. Ἡ Κρήτη δὲν εἶναι μόνον Ἑλληνικὴ χώρα, κατοικουμένη ὑπὸ Ἑλλήνων, ἀλλ’ ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν εἰς τῶν πρωτίστων ναυτικῶν προμαχώνων τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ κάτοικοι αὐτῆς, μαχόμενοι, οὐ μόνον διετήρησαν ἄσβεστον τὸ πῦρ τῆς ἐλευθερίας ἐν τῇ ἰδίᾳ πατρίδι, ἀλλ’ ἔβαψαν μὲ τὸ αἷμά των τὰς πεδιάδας τῆς Ἀργολίδος καὶ Ἀττικῆς. Ὅτε ἐξεῤῥάγη ἡ Ἑλληνικὴ ἐπανάστασις, ἡ Κρήτη δὲν ὑστέρησεν οὐδενὸς τῶν ἄλλων τμημάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, οἱ κάτοικοι αὐτῆς ἔλαβον τὰ ὅπλα, ἐπολέμησαν γενναίως ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τοῦ Ἱεροῦ ἀγῶνος, καὶ ὅτε ἔληξεν ὁ ἀγὼν, δὲν κατεῖχον οἱ Τοῦρκοι, εἰμὴ μόνον τὰς ὀχυρὰς πόλεις τῆς Ῥεθύμνης καὶ τῶν Χανίων, πᾶσα δὲ ἡ ἄλλη χώρα καὶ αὐτὰ τὰ ὀχυρὰ φρούρια τῆς Γραβούσης καὶ τοῦ Κισσάμου εἶχον περιέλθει εἰς τὴν ἐξουσίαν τῶν Χριστιανῶν. Ἀλλὰ, καίπερ δικαιουμένη ὑπὲρ πᾶν ἄλλο τμῆμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ νὰ τύχῃ ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, ἀπεκλείσθη ὑπὸ τῆς σκληρᾶς διπλωματίας καὶ οἱ Κρῆτες ὑπέστησαν ἀγογγύστως καὶ τὴν θυσίαν ταύτην, ὅπως κατορθωθῇ νὰ ὑπάρξῃ τέλος πάντων ἕν μικρὸν μὲν, ἀλλ’ ἐλεύθερον καὶ ἀνεξάρτητον κέντρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλὰ εἰς τὴν θυσίαν ταύτην δὲν ὑπεβλήθησαν, εἰμὴ ἀφοῦ ἔλαβον τὴν ὑπόσχεσιν ὑπὸ τῆς Πύλης καὶ τὴν ἐγγύησιν τῶν Δυνάμεων, ὅτι εἰς τὴν Διοίκησιν τῆς Κρήτης ἤθελον εἰσαχθῆ Κανονισμοὶ, καθιεροῦντες ἐκ νέου τὰ ὑπάρχοντα ἀνέκαθεν προνόμια, παραχωροῦντες καὶ ὅσα ἄλλα ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν ἀναγκαῖα καὶ προφυλάττοντες τοὺς κατοίκους ἀπὸ πάσης αὐθαιρεσίας καὶ καταδυναστεύσεως. Ἐν τούτοις οὔτε ἡ Πύλη ἐξεπλήρωσε τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην, οὔτε αἱ ἐγγυηθεῖσαι Μεγάλαι Δυνάμεις ἐφρόντισαν ν’ ἀναγκάσωσιν αὐτὴν, ὅπως τὴν ἐκπληρώσῃ. Διὰ τοῦτο οἱ Κρῆτες ἠναγκάσθησαν νὰ λάβωσι πολλάκις τὰ ὅπλα, καὶ μετὰ ἐπανειλλημένας ἐπαναστάσεις κατὰ τῆς Τουρκικῆς δυναστείας καὶ μετὰ πολλοὺς καὶ πολυμόχθους ἀγῶνας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἡ πολυπαθὴς νῆσος ὑπέστη μεγάλας δῃώσεις καὶ καταστροφὰς, κατώρθωσαν τέλος πάντων ν’ ἀποσπάσουν τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, ἀλλ’ ὡς διαλαμβάνει τὸ ὑπόμνημα τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Κρητῶν, ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀτέλεια τοῦ πολιτεύματος τούτου καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ δολιότης τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ κατέστησαν ἀφόρητον τὴν κατάστασιν, ὡς ἐκ τούτου δ’ ἐπαρουσιάσθη ἡ ἀνάγκη νέας ἐπαναστάσεως. Οἱ Κρῆτες, λαβόντες ἐκ νέου τὰ ὅπλα, συνεκεντρώθησαν εἰς τὸ ἱστορικὸν χωρίον Μπουτζουνάρια, καὶ ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἐκήρυττον, ὅτι ὁ μόνος πόθος αὐτῶν εἶναι ἡ ἕνωσίς των μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀφ’ ἑτέρου περιωρίζοντο εἰς τὸ νὰ ζητήσωσι βελτιώσεις τινὰς, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο ἡ θέσις αὐτῶν νὰ καταστῇ ὁπωσοῦν ὑποφερτή. Ἐξεῤῥάγη λοιπὸν ἐν Κρήτῃ ἐπανάστασις, ἀλλ’ ἡ ἐπανάστασις ἀπήρεσεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, καθόσον ἐτάραττεν, ὡς φαίνεται, τοὺς κύκλους καὶ αὐτοῦ, ἐπιθυμοῦντος νὰ ἔχῃ ἀπόλυτον ἡσυχίαν, διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔργον τῆς ἀναμορφώσεως, εἰς τὸ ὁποῖον ἀπὸ τόσων ἐτῶν ἀσχολεῖται· ὅπως δὲ ἀποκρύψῃ τὸν ἀληθῆ λόγον, δι’ ὃν ἀπεκήρυξε τὸ κίνημα τοῦτο, μᾶς εἶπεν, ὅτι ἔχει ἰδίαν γνώμην περὶ τῶν κανόνων, καθ’ οὓς πρέπει νὰ γίγνωνται αἱ ἐπαναστάσεις εἰς τὰς Ἑλληνικὰς χώρας. Κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Πρωθυπουργοῦ τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης δὲν εἶναι ζήτημα μεμονωμένον, συνδέεται μὲ τὸ ζήτημα ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ· φρονεῖ ὅτι τὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ πρέπει νὰ ὑποτάσσωνται εἰς μίαν, ἑνιαίαν καὶ ἀδιαίρετον ἐνέργειαν, ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰ μεμονωμένα κινήματα ἄγουσιν εἰς καταστροφὴν καὶ ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν αἰσίαν ἔκβασιν, ἐὰν δὲν συνταχθῇ ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ ἐπιχειρήσῃ ἑνιαίαν ἐνέργειαν δι’ ὅλων τῶν ἑαυτοῦ δυνάμεων. Ἐνδέχεται ἡ θεωρία αὕτη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ ἦναι ὀρθή· ἀλλ’ ὁ φίλος μου κ. Χατζόπουλος σᾶς ἀπέδειξεν ἀρκούντως, ὅτι κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν ἀποβαίνει ἀπραγματοποίητος καὶ γελοία. Αἱ ἐπαναστάσεις, καὶ ὅταν ἀκόμη ἐπιτυγχάνωσι, συνεπάγονται μεγάλας ζημίας καὶ καταστροφὰς, καὶ τὰς ζημίας ταύτας ὑφίστανται κατὰ πρῶτον λόγον οἱ ὑποκινοῦντες αὐτὰς, διὰ τοῦτο δὲν ἐκρήγνυνται, εἰμὴ ὅταν ἐπέλθωσι γεγονότα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσιν ἀνυπόφορον εἰς τὰ ἄτομα τὴν ὑφισταμένην κατάστασιν, καὶ περιέλθωσι ταῦτα εἰς τοιαύτην ἀγανάκτησιν καὶ ἀπελπισίαν, ὥστε ἀδιαφοροῦσι διὰ τὰς συνεπείας, τότε δὲ δὲν ἔχουσιν οὔτε καιρὸν οὔτε τὴν ψυχραιμίαν νὰ περιμένωσι καὶ τοὺς ἄλλους. Διὰ τοῦτο βλέπομεν, ὅτι ἐπαναστατοῦσιν ἐνίοτε πόλεις, ἄλλοτε ἐπαρχίαι καὶ ἄλλοτε τμήματα, ἀφοῦ δὲ γίνῃ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐπαναστάσεως, λαμβάνει αὕτη μικροτέρας ἢ μεγαλειτέρας διαστάσεις, ἀναλόγως τῶν αἰτίων, ἐκ τῶν ὁποίων ἐκινήθησαν οἱ πρωταίτιοι. Ἡ μακρὰ καὶ πικρὰ ἱστορία τοῦ Ἔθνους ἡμῶν παρουσιάζει πολλὰ τοιαῦτα παραδείγματα. Ἐξ ὅτου τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἀπώλεσε τὴν ἐλευθερίαν του, δὲν ἔλειψαν αἱ τμηματικαὶ ἐπαναστάσεις. Ἡ Κρήτη, ἡ Πελοπόννησος, τὸ Σοῦλι καὶ ἄλλα μέρη ἔλαβον τὰ ὅπλα καὶ προσεπάθησαν ν’ ἀποσείσωσι τὸν ζυγὸν, οἱ δὲ ἁρματωλοὶ τῆς Πελοποννήσου καὶ τῶν ὀρεινῶν μερῶν τῆς Στερεᾶς διετήρουν ἐν διηνεκεῖ ἐπαναστάσει τὰ ὀρεινὰ διαμερίσματα τῶν μερῶν ἐκείνων. Αἱ τμηματικαὶ δ’ αὗται ἐπαναστάσεις διετήρησαν ἄσβεστον τὸν ἐνθουσιασμὸν τῆς ἐλευθερίας εἰς τὰς καρδίας τῶν Ἑλλήνων καὶ προπαρεσκεύασαν τὸ μέγα ἔργον τῆς γενικῆς ἐπαναστάσεως. Καὶ οἱ Κρῆτες μετὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν πραγμάτων πολλάκις ἐπανεστάτησαν, χωρὶς νὰ συλλογισθῶσιν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη πρὸς τοῦτο νὰ συνεννοηθοῦν μὲ τ’ ἄλλα τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐνόμιζον ὅτι εἶχον δικαίωμα νὰ ζητήσουν τὴν παραχώρησιν τῶν προνομίων, τὰ ὁποῖα ὑπεσχέθη εἰς αὐτοὺς ἡ Πύλη καὶ ἐγγυήθησαν αἱ Δυνάμεις, διὰ δὲ τῶν ἐπαναστάσεων τούτων κατώρθωσαν νὰ λάβωσι παραχωρήσεις τινὰς, ἐπειδὴ δὲ καὶ αὗται ἀπεδείχθησαν ἀτελεῖς, διὰ τοῦτο ἐγένετο ἡ τελευταία ἐπανάστασις. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δυσαρεστηθεὶς διότι ἐγένετο ἐναντίον τὴν θελήσεώς του καὶ παρὰ τὴν ἄδειάν του, ἀπεφάσισε διὰ παντὸς μέσου νὰ τὴν καταπνίξῃ. Καὶ πρῶτον μὲν συνεβούλευσεν ἢ μᾶλλον διέταξε πάντας τοὺς εὑρισκομένους ἐνταῦθα Κρῆτας καὶ ἄλλους φιλοπάτριδας, νὰ μὴ ἀποστείλωσι πολεμεφόδια πρὸς τοὺς ἐπαναστάτας. Τὸ μέτρον τοῦτο ὄχι μόνον δὲν ἦτο ὀρθὸν, ἀλλ’ ἦτο καὶ σκληρὸν καὶ ἀπάνθρωπον, διότι, ἀφοῦ ἅπαξ ἐπανεστάτησαν οἱ Χριστιανοὶ καὶ ἐτέθησαν ἐκτὸς τοῦ νόμου, δὲν ἔπρεπε ν’ ἀφεθῶσιν ἄνευ τῶν ἀναγκαίων ἐφοδίων καὶ ν’ ἀναγκασθῶσιν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως αὐτῶν νὰ παραδοθῶσιν ἄοπλοι καὶ ἄνευ ὅρου εἰς τὴν διάκρισιν τῶν Τούρκων, παρὰ τῶν ὁποίων δὲν εἶχον νὰ περιμένωσιν ἢ τὴν ἀγχόνην. Ἔπρεπεν, ἀφοῦ ἅπαξ ἔγεινε τὸ κίνημα, νὰ δοθῇ πᾶσα ἠθικὴ συνδρομὴ εἰς τοὺς ἐπαναστάτας, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ παρατείνωσι τὴν ἐπανάστασιν καὶ νὰ τύχωσι τοὐλάχιστον ἀμνηστείας, ὅπως μὴ ἐπανέλθωσιν εἰς χειροτέραν τῆς προτέρας κατάστασιν. Δὲν περιωρίσθη δὲ εἰς τοῦτο μόνον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ ἔπραξε καὶ ἄλλο, πολὺ δεινότερον· ἡ Τουρκία ἐταράχθη μὲν διὰ τὴν γενομένην ἐν Κρήτῃ ἐπανάστασιν, ἀλλ’ οὐδόλως διενοήθη νὰ καταστείλῃ αὐτὴν στρατιωτικῶς. Ἀφ’ ἑνὸς εἶχεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι εἰς ἄλλην ἐποχὴν, ἂν καὶ ἀπεστάλησαν εἰς τὴν Κρήτην πολλαὶ μυριάδες στρατοῦ καὶ στόλος ἰσχυρὸς, οἱ Κρῆτες ἠδυνήθησαν νὰ παρατείνωσι τὴν ἐπανάστασιν ἐπὶ ἔτη καὶ ἠνάγκασαν ἐπὶ τέλους τὴν Τουρκίαν νὰ συνθηκολογήσῃ μετ’ αὐτῶν· σήμερον δὲ δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν οὔτε τοσοῦτον πολυάριθμον στρατὸν οὔτε ἰσχυρὸν στόλον νὰ θέσῃ εἰς κίνησιν. Ἀφ’ ἑτέρου δὲ, ἐπειδὴ ἕνεκα τῶν ἐγκαρδίων σχέσεων, αἱ ὁποῖαι τὴν συνέδεον μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἦτο πληροφορημένη, ὅτι τὸ κίνημα τοῦτο δὲν ὑπεκινήθη ἐντεῦθεν, ὑπώπτευεν ὅτι ὑπῆρχεν ἐν τῷ μέσῳ ὁ δάκτυλος ἄλλης τινὸς Δυνάμεως, ἥτις ἐσκόπει νὰ μὴ ἀναγκάσῃ ν’ ἀποστείλῃ εἰς Κρήτην τὰ στρατεύματά της, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ γεννήσῃ εἰς αὐτὴν περιπλοκὰς ἀλλαχοῦ. Ἕνεκα τῶν φόβων τούτων ἡ Τουρκία δὲν ἔλαβεν οὐδὲν στρατιωτικὸν μέτρον πρὸς καταστολὴν τῆς ἐπαναστάσεως ἀλλ’ ἀπέστειλεν ἀντιπροσώπους εἰς τὴν Κρήτην, οἱ ὁποῖο εἶχον τὴν ἐντολὴν νὰ καταπαύσουν εἰρηνικῶς τὴν ἐπανάστασιν. Οἱ ἀντιπρόσωποι οὗτοι ἀνεγνώρισαν τὴν ἐπανάστασιν, ἐμβῆκαν εἰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν ἀρχηγῶν καὶ προσεπάθουν νὰ πείσωσιν αὐτοὺς, ὅπως περιορίσωσι τὰ αἰτήματά των· ἐνῷ δὲ εὑρίσκοντο τὰ πράγματα εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, αἴφνης τὸ Ἀνακτοβούλιον τῶν Ἀθηνῶν ἐξεσφενδόνισε τὴν γνωστὴν ἐκείνην διακοίνωσιν τῆς 7ης Αὐγούστου, ἡ ὁποία ἔδωκε νέαν φάσιν εἰς τὸ ζήτημα, διότι ἠνάγκασε τὰς Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης ἐτήρουν ἄκραν σιωπὴν, νὰ δώσουν μίαν ἀπάντησιν, ἐκ τῆς ἀπαντήσεως δὲ ταύτης ἔμαθεν ἡ Τουρκία, ὅτι οὐδεμία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐνείχετο, οὐδὲ ἐνδιαφέρετο εἰς τὸ κίνημα. Ἡ διακοίνωσις αὕτη ὑπῆρξε τὸ μεγαλείτερον τραῦμα τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ θαυμάζω, πῶς εὑρέθη Ἕλλην Ὑπουργὸς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐκδώσῃ τοιοῦτον ἔγγραφον. Διὰ τοῦ ἐγγράφου ἐκείνου ἐζήτει κατὰ πρῶτον λόγον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὅπως ἡ Τουρκία ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν ἀπάθειαν, εἰς ἣν εὑρίσκετο, καὶ ἀποστείλῃ στρατὸν εἰς τὴν Κρήτην. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὁποῖον ὄφελος ἢ ὁποῖον κέρδος διὰ τὴν Κρήτην ἀνέμενεν ἐκ τῆς συγκεντρώσεως πολυαρίθμου τουρκικοῦ στρατοῦ εἰς αὐτὴν, ἀφοῦ ἐκεῖνοι, καθ’ ὧν ἔμελλε νὰ σταλῇ ὁ στρατὸς, ἦσαν κυρίως οἱ ἐπαναστάται, ἤτοι οἱ Χριστιανοί; Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ τουρκικὸς ὄχλος, λαβὼν ἀφορμὴν ἐκ τῆς ἐπαναστάσεως, ἐπεδόθη, ὡς συνήθως συμβαίνει, εἰς βιαιοπραγίας καὶ ὠμότητας. Ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἦναί τις ἐντελῶς μωρὸς, διὰ νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ὁ τουρκικὸς στρατὸς, ἀπερχόμενος εἰς Κρήτην, ἤθελε περιορίσει καὶ τιμωρήσει τὸν τουρκικὸν ὄχλον καὶ δὲν ἤθελεν ἐπιτεθῆ κατὰ τῶν Χριστιανῶν. Τοῦτο δὲ καὶ συνέβη ἀκριβῶς, καθ’ ἃ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὡμολόγησεν. Ὅτε ἔφθασεν ὁ τουρκικὸς στρατὸς εἰς τὴν Κρήτην καὶ κατέλαβεν ὅλα τὰ μέρη αὐτῆς, ὄχι μόνον δὲν ἔπαυσαν αἱ δῃώσεις καὶ αἱ καταστροφαί, τὰς ὁποίας ἐνήργει πρότερον ὁ τουρκικὸς ὄχλος, ἀλλ’ ἤρχισε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ διαπράττῃ τοιαύτας, καὶ ἐν μεγαλειτέρῳ μάλιστα μέτρῳ, καὶ ὁ τουρκικὸς στρατὸς, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ συνέλαβε τοὺς προκρίτους καὶ πάντας, ὅσοι ἐκ πατριωτισμοῦ καὶ ἐξ ἔρωτος πρὸς τὴν ἐλευθερίαν εἶχον λάβει ἄμεσον ἢ ἔμμεσον μέρος εἰς τὴν ἐπανάστασιν, καὶ τοὺς καταδικάζει εἰς τὴν ἐξορίαν καὶ εἰς τὴν εἱρκτήν. Ἐν ἀποτυχίᾳ τῆς ἀποστολῆς στρατοῦ, ἡ Κυβέρνησις ἐζήτει ἀπὸ τὰς Δυνάμεις, ὅπως ἀποστείλωσιν αὗται τοὺς ἑαυτῶν στρατοὺς εἰς τὴν Κρήτην. Ἀλλ’ ἐρωτῶ καὶ πάλιν, ποῖον ὄφελος ἤθελε προκύψει, ἐὰν αἱ Δυνάμεις, εἰσακούουσαι τὰς παρακλήσεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἔσπευδον νὰ στείλωσι στρατὸν εἰς τὴν Κρήτην; Τοῦτο βεβαίως ἤθελεν ἀνατεθῆ εἰς μίαν ἐκ τῶν Δυνάμεων, ἀλλ’ ἀφοῦ ἅπαξ ἤθελε καταλάβει αὕτη τὴν Κρήτην, δυσκόλως ἤθελε τὴν ἐγκαταλείψει, καὶ οἱ Κρῆτες ἤθελον μεταβάλει δεσπότην, ὑποπίπτοντες εἰς ἄλλον ζυγὸν, τὸν ὁποῖον δύσκολον, ἵνα μὴ εἴπω ἀδύνατον, θὰ ἦτο ν’ ἀποσείσωσι. Δὲν εἴχετε δικαίωμα, κύριοι Ὑπουργοὶ, νὰ κάμητε τοιαύτην πρότασιν εἰς τὰς Δυνάμεις, διότι ἔπρεπε νὰ γνωρίζητε καὶ ὑμεῖς, ὅτι οἱ Κρῆτες οὐδὲν ἄλλο ἀποτροπιάζονται περισσότερον, παρὰ νὰ καταλάβῃ τὴν πατρίδα αὑτῶν Εὐρωπαϊκὸς στρατὸς, διότι φοβοῦνται ὅτι, ἀφοῦ ἅπαξ τὴν καταλάβῃ, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ τὴν ἀφήσῃ. Μετὰ τὰς δύο ταύτας προσκλήσεις πρὸς τὴν Πύλην καὶ πρὸς τὰς Δυνάμεις περιέχει ἡ διακοίνωσις καὶ τὴν ἀπειλὴν, ὅτι, ἂν δὲν ἐνεργήσουν ἐκεῖναι, θέλει λάβει αὐτὴ τὰ προσήκοντα μέτρα, ἀποστέλλουσα, ὡς φαίνεται, αὐτὴ στρατὸν καὶ στόλον πρὸς κατάληψιν τῆς νήσου. Τοῦτο δὲ ὀλίγον ἔλειψε, λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νὰ γίνῃ καὶ πρὶν ἀκόμη ἀποσταλῇ ἡ διακοίνωσις, διότι αἱ ὠμότητες καὶ αἱ βιαιοπραγίαι εἶχον φθάσει εἰς σημεῖον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐπέτρεπε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀδιαφορήσῃ, ἀλλ’ εὐτυχῶς ἡ κατάστασις αὕτη δὲν διήρκεσεν, εἰμὴ 48 ὥρας, καὶ ἐπειδὴ μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν 48 ὡρῶν αἱ ὠμότητες κατέπαυσαν, ἐθεωρήθη περιττὴ ἡ ἀποστολὴ τῶν Ἑλληνικῶν δυνάμεων. Ἐνταῦθα, Κύριοι, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἡ ἀγυρτεία ὑπερβαίνει πᾶν ὅριον, διότι ὄχι μόνον δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν, οὐδὲ διενοήθη ποτὲ σπουδαίως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἀποστείλῃ στρατὸν καὶ στόλον εἰς τὴν Κρήτην, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ καθόλου ἀληθὲς, ὅτι αἱ ὠμότητες μόνον 48 ὥρας διήρκεσαν, διότι πασίγνωστον εἶναι, ὅτι αἱ ὠμότητες ἐξηκολούθησαν καὶ ἐξακολουθοῦσι μέχρι σήμερον. Ἡ διακοίνωσις ἐκείνη εἶπον ὅτι ἐπροξένησε τὴν μεγαλειτέραν ζημίαν εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, διότι ἐκ τῶν ἀπαντήσεων, τὰς ὁποίας ἠναγκάσθησαν ν’ ἀπευθύνουν αἱ Δυνάμεις εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἐπείσθη ἡ Τουρκία, ὅτι εἶναι ἐλευθέρα νὰ στείλῃ ὅσον ἤθελε στρατὸν εἰς τὴν Κρήτην, ἐνῷ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐδίσταζε νὰ πράξῃ τοῦτο. Ἀπεφάσισε λοιπὸν νὰ στείλῃ στρατὸν πολυάριθμον καὶ ἔθεσεν ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοῦ τὸν Σακὴρ πασσᾶν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ πασσᾶς οὗτος θεωρεῖται ἐκ τῶν ἐξηυγενισμένων Τούρκων, καθὸ διατρίψας πολὺν χρόνον εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Αὐλὰς, ἐπιστεύθη κατὰ πρῶτον, ὅτι αὐτὸς ἔμελλε νὰ καθησυχάσῃ εἰρηνικῶς τὴν Κρήτην, παραχωρῶν τὰ ζητούμενα προνόμια εἰς τοὺς κατοίκους αὐτῆς, ἀλλ’ ἡ Πύλη ἔσπευσε νὰ διακοινώσῃ τὴν πλάνην ταύτην, διότι ἐξέδωκε διαταγὴν, ἐκ τῆς ὁποίας ἐγίνετο φανερὸν, ὅτι ὁ Σακὴρ ἀπεστέλλετο ἐκεῖ οὐχὶ ὅπως συμβιβασθῇ μετὰ τῶν ἐπαναστατῶν, ἀλλ’ ὅπως τιμωρήσῃ αὐτοὺς, ἐφαρμόζων τὸν στρατιωτικὸν νόμον καὶ συνιστῶν Στρατοδικεῖα. Τοῦτο μαθόντες οἱ Κρῆτες, ἀπεφάσισαν νὰ λάβωσι τὰ μέτρα των καὶ καταλαβόντες τὰς ἐπικαίρους θέσεις ἡτοιμάζοντο ν’ ἀντικρούσωσι τὰ στρατεύματα τοῦ Σακήρ· ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα ἦλθεν ἐπίκουρος τῶν ἐνεργειῶν τῆς Πύλης ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις· φοβηθεῖσα μήπως τῷ ὄντι οἱ ἐπαναστάται Κρῆτες ἐμποδίσωσι τὰ τουρκικὰ στρατεύματα ἀπὸ τοῦ νὰ καταλάβωσιν ὅλην τὴν νῆσον, παρήγγειλεν εἰς τὸν Γενικὸν Πρόξενον νὰ δηλώσῃ εἰς τοὺς Κρῆτας, ὅτι συμφέρει εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτῶν νὰ μὴ κάμωσιν οὐδεμίαν ἀντίστασιν εἰς τὸν Σακὴρ καὶ τὰ στρατεύματά του καὶ νὰ διευκολύνωσι τὴν κατάληψιν ὅλων τῶν θέσεων, διότι τοῦτο θέλει εὐχαριστήσει τὸν Σουλτάνον, ὁ ὁποῖος εἶναι διατεθειμένος νὰ παραχωρήσῃ εἰς τοὺς Κρῆτας τὰ αἰτούμενα προνόμια. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι καὶ πάλιν ἡ ἐπέμβασις τῆς Κυβερνήσεως ἐματαίωσεν ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα οἱ ἐπαναστάται εἶχον λάβει, καὶ ἔφερε τὸ ἀποτέλεσμα, ὥστε τὰ τουρκικὰ στρατεύματα νὰ καταλάβωσι τὴν Κρήτην. Ἀφοῦ ὅμως συνετελέσθη ἡ κατάληψις, ὄχι μόνον δὲν παρεχωρήθησαν τὰ ζητούμενα προνόμια, ἀλλ’ ἀπεναντίας ἐξακολουθοῦσιν αἱ ὠμότητες καὶ αἱ βιαιοπραγίαι, ὡς καὶ ἡ σύλληψις τῶν προκρίτων Χριστιανῶν καὶ ἡ ἀποστολὴ αὐτῶν εἰς τὴν ἐξορίαν, ἢ ἡ καταδίκη εἰς βαρυτάτας ποινάς. Τοῦτο ὁμολογεῖ καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, ἀλλὰ καὶ ἀδιαφορίᾳ, καὶ σᾶς λέγει, ὅτι οὐδόλως ἐπίστευε μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης, ὅτι τὰ πράγματα ἤθελον λάβει τοιαύτην τροπήν· ἀπεναντίας, στηριζόμενος εἰς τὴν φιλίαν τῆς Ὑψηλῆς Πύλης καὶ εἰς τὰς ἐγκαρδίους σχέσεις, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν ἰδέαν του ὑπῆρχον μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἐκείνης, ἤλπιζεν ὅτι μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς Κρήτης ὑπὸ τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων ἤθελεν ἐπέλθει ἄκρα γαλήνη καὶ ἤθελε βελτιωθῆ κατὰ πολὺ ἡ τύχη τῶν Χριστιανῶν, ἀλλὰ τώρα βλέπει, ὅτι κινδυνεύουν νὰ ἀφαιρεθῶσι καὶ ὅσα πρότερον ὑπῆρχον προνόμια. Ἐξ ὅσων ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἐκθέσω ἐνοήσατε ἀρκούντως, ὁποῖα ἐρωτήματα ἐνόει ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ ἀπευθύνῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὁποία τις ἠδύνατο νὰ ἦναι ἡ ἀπάντησις αὐτῆς. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἠρώτησε τὴν Κυβέρνησιν, οὐδὲ ἐζήτησε λόγον παρ’ αὐτῆς, διατὶ δὲν ἤνοιξε τὰς ἀποθήκας τοῦ Δημοσίου, ἵνα στείλῃ πολεμεφόδια εἰς τοὺς Κρῆτας, οὔτε διατὶ δὲν ἀπέστειλεν ἐκεῖ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν στόλον, διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὸ κίνημα· ἦσαν δὲ ὅλως περιττὰ ὅσα εἶπεν ὁ Πρωθυπουργὸς, δικαιολογούμενος διὰ ταῦτα. Τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπηύθυνεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἦσαν: Διατὶ δὲν ἀφῆκε τοὺς ἔχοντας τὴν διάθεσιν ἰδιώτας νὰ ἀποστείλουν ἐντεῦθεν πολεμεφόδια εἰς τὴν Κρήτην. Διατὶ ἀπηύθυνε τὴν διακοίνωσιν τῆς 7 Αὐγούστου, ἥτις ἐχρησίμευσεν εἰς τὸ νὰ ἐξαγάγῃ τὴν Πύλην ἀπὸ τὴν ἀμφιβολίαν καὶ τὰς ὑποψίας, εἰς τὰς ὁποίας μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης εὑρίσκετο, καὶ ἔδωκεν εἰς αὐτὴν πᾶσαν ἐλευθερίαν, ὅπως ἐνεργήσῃ στρατιωτικῶς ἐν Κρήτῃ; Διατὶ τέλος πάντων διέταξε τὸν Γενικὸν Πρόξενον νὰ συμβουλεύσῃ τοὺς Κρῆτας νὰ ἐγκαταλείψουν τὰς ὀχυρὰς θέσεις, τὰς ὁποίας κατεῖχον, καὶ νὰ ἀφήσωσι τὸν Σακὴρ νὰ καταλάβῃ ἄνευ ἀντιστάσεως ὅλην τὴν νῆσον; Αὐτὰ εἶναι, Κύριοι, τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπηύθυνεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁποία δὲ ὑπῆρξεν ἢ ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἀπάντησις τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ὅλα ταῦτα τὰ ἐρωτήματα; Οὐδεμία ἄλλη, εἰμὴ ὅτι ἐπλανήθη, ἠπατήθη. Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ δώσῃ, καὶ αὐτὴν ἔδωκε, διότι σᾶς εἶπε ῥητῶς, ὅτι, ἀφοῦ ὅλα ταῦτα ἐγένοντο, τότε ἀπεκαλύφθη τὸ σχέδιον τῆς Πύλης τοῦ νὰ κατασυντρίψῃ καὶ τὰ προϋπάρχοντα προνόμια. Ἠπατήθη λοιπὸν ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ἠπατήθη ἀπὸ τὴν Πύλην, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἤλπιζεν, ὕστερον ἀπὸ τὰς παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας κατὰ καιροὺς ἔκαμεν εἰς τὴν Τουρκίαν· ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐφρόνει, ὅτι ὑφίστανται ἐγκάρδιοι σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, τοσοῦτον δὲ μεγάλην σημασίαν ἀπέδιδεν εἰς τὰς σχέσεις ταύτας, ὥστε «παρέβλεψε πολλὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι παρεῖχον σπουδαίας ἀφορμὰς ῥήξεως». Ἠνέχθη μὲ χριστιανικὴν τῷ ὄντι ἀπάθειαν καὶ τὴν διαπόμπευσιν τῶν αἰχμαλώτων τῆς Κούτρας, καὶ τὴν καταπάτησιν τῶν προνομίων τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, καὶ τὴν φυλάκισιν καὶ τὴν ἐξορίαν τοῦ Φιλιππίδου καὶ Πασχίδου, καὶ τὸ ἐπεισόδιον τῆς Ῥόδου, καὶ τὸ ἐπεισόδιον τῆς Μακεδονίας καὶ πολλὰ ἄλλα· προέβη μάλιστα, διὰ νὰ εὐχαριστήσῃ τὴν Τουρκίαν, καὶ εἰς τὴν ἀπόδοσιν τῶν ἐξ ὀθωμανικοῦ πλοίου λιποτακτησάντων ναυτῶν, καίπερ μὴ ὑποχρεούμενος ὑπὸ τῶν ὑφισταμένων συνθηκῶν· πάντα δὲ ταῦτα ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ἔχῃ εὐχαριστημένην τὴν Πύλην, ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἐνόησεν, ὅτι ἠπατᾶτο, καὶ ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ διατελῶμεν τοῦ λοιποῦ εἰς φιλικὰς σχέσεις μὲ τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν. Ὁμολογεῖ λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἠπατήθη, ἀφοῦ δὲ ἠπατᾶτο, ἐννοεῖται οἴκοθεν, ὅτι πᾶσα ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ εἶναι πεπλανημένη καὶ ἑπομένως ἀπέβη ἐπιζήμιος καὶ ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Προσέθηκεν ἀκόμη, ὅτι ἐκ τῶν τελευταίων τούτων γεγονότων ἐπείσθη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδὲν ἔχει νὰ προσδοκᾷ ἀπὸ τὰς ἄλλας Δυνάμεις καὶ ὅτι πρέπει νὰ στηριχθῇ ἐφ’ ἑαυτῆς καὶ μόνης· ἑπομένως, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, πᾶσα ἡ πολιτικὴ αὐτοῦ ἀπέτυχε, δὲν ἐλπίζει τίποτε ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, δὲν ἐλπίζει τίποτε ἀπὸ τὰς Δυνάμεις. Ἄλλοι πολιτικοὶ ἄνδρες, εὑρεθέντες εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θέσιν, δὲν ἐσκέφθησαν νὰ ζητήσουν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς διατήρησιν τῆς ἀρχῆς. Ὅταν μία Κυβέρνησις ἀποτυγχάνῃ τοσοῦτον οἰκτρῶς καὶ γίνεται μάλιστα παραίτιος ἀνεπανορθώτων ζημιῶν εἰς τὸ Ἔθνος, ὀφείλει, καὶ χάριν τῆς ἰδίας φιλοτιμίας της καὶ χάριν τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας, νὰ παραιτῇ τὴν ἀρχήν. Τοῦτο ἔπραξε κατὰ τὸ 1869 ὁ ἀείμνηστος Βούλγαρης, ὅτε ὑπεχρεώθη ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων νὰ ἐμποδίσῃ πᾶσαν συνδρομὴν εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης καὶ ν’ ἀποδεχθῇ τὸ πρωτόκολλον· ἐθεώρησεν ἀναξιοπρεπὲς δι’ ἑαυτὸν νὰ ὑποκύψῃ αὐτὸς, παρῃτήθη ἀπὸ τὴν ἀρχὴν καὶ ἀφῆκε νὰ πράξωσι τοῦτο ἄλλοι ἀξιότιμοι συμπολῖται, οἱ ὁποῖοι τὸ ἔπραξαν διότι οὐκ ἦν ἄλλως γενέσθαι. Καὶ πρὸ τριῶν ἐτῶν ὁ κ. Δηλιγιάννης, περὶ τοῦ ὁποίου ἔλαβε τὴν ἄτοπον ἕξιν νὰ ὁμιλῇ μετὰ περιφρονήσεως ὁ κ. Τρικούπης, ὅτε εἶδεν, ὅτι ἕνεκα τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μετήρχετο, καὶ νὰ διαλυθῇ ἡ ἐπιστρατεία, παρῃτήθη. Μήπως τάχα τότε δὲν ἦτο πασίδηλον, ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἄλλως; Ἠδύνατο λοιπὸν νὰ ὑποχωρήσῃ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἀλλ’ ἐνόμισεν, ὅτι δὲν ἦτο ἴδιον τῆς ἀξιοπρεπείας του καὶ τῆς φιλοτιμίας του, ἀφοῦ ἅπαξ ἀπέτυχεν ἡ πολιτική του καὶ καθίστατο ἀναπόφευκτος ἡ μεταβολὴ, νὰ μείνῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν σκοτίζεται ἀπὸ τοιαύτας φιλοτιμίας, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μίαν καὶ μόνην φιλοτιμίαν ἔχει, τὴν φιλοτιμίαν τοῦ νὰ κρατῇ τὴν ἀρχὴν, καὶ διὰ τοῦτο, ἂν καὶ ὁμολογῇ, ὅτι ἀπέτυχεν ἐντελῶς ἡ πολιτική του, ἂν καὶ ἐκ τῆς ἀποτυχίας ταύτης ἐγεννήθησαν μεγάλαι καὶ ἀνεπανόρθωτοι ζημίαι εἰς τὸ Ἔθνος, ἐξακολουθεῖ νὰ κρατῇ τὴν ἐξουσίαν, ῥίπτων δὲ λίθον ἀναθέματος καὶ αὐτὸς κατὰ τῆς ἀποτυχούσης πολιτικῆς καὶ νέαν ἐνδυόμενος πανοπλίαν, ἔσπευσε νὰ σᾶς παρουσιάσῃ ἄλλην πολιτικὴν, ἐντελῶς ἀντίθετον πρὸς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε ἠκολούθει. Καὶ ποία εἶναι ἡ νέα αὕτη πολιτική; Ἐὰν ἐνόησα καλῶς, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀπελπισθεὶς ἀπὸ τὴν Πύλην καὶ τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, προτίθεται νὰ συγκεντρώσῃ ὅλας τὰς δυνάμεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ διευθύνῃ αὐτὰς ἐν μιᾷ ἑνιαίᾳ ἐνεργείᾳ, ἵνα κατορθώσῃ νὰ λύσῃ διὰ μιᾶς ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα. Ἑλληνικὸν ζήτημα σημαίνει τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν εὑρισκομένων Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν· ἑπομένως τὸ σχέδιον τοῦ κ. Τρικούπη εἶναι εὐρύτατον, περιλαμβάνον ὁλόκληρον τὴν Εὐρωπαϊκὴν Τουρκίαν καὶ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, ἴσως δὲ καί τινα μέρη τῆς μέσης Ἀσίας. Βλέπετε ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εὐχαριστεῖτε πλέον νὰ ἦναι Πρωθυπουργὸς μικροῦ Κράτους, οἷον ἡ Ἑλλάς· ἀφοῦ ἡ τύχη τὸν ἠδίκησε καὶ ἐγεννήθη εἰς τὸν μικρὸν τοῦτον τόπον, ἔχει ἀπόφασιν διὰ παντὸς τρόπου νὰ τὸ ἐπεκτείνῃ καὶ τὸ καταστήσῃ μέγα, διὰ νὰ ἔχῃ τὴν εὐχαρίστησιν νὰ ἦναι μέγας Πρωθυπουργὸς μεγάλου Κράτους. Ἡ ἐκδήλωσις αὕτη τῆς μεγαλεπιβόλου ταύτης πολιτικῆς διευκρινίζει ἀρκούντως καί τινα σημεῖα τοῦ παρελθόντος. Τώρα ἐννοῶ διατὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἐλάβομεν τὸν τίτλον τοῦ Βερολίνου, ἔλεγεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ζήτημα ὁρίων, καὶ διατὶ, ὅτε ἐδέχθημεν τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Ἄρταν, ὡδήγησε τὴν ὑπ’ αὐτοῦ διευθυνομένην πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς νὰ μᾶς κηρύξῃ προδότας. Βεβαίως, ἀφοῦ κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν πρόκειται νὰ λάβωμεν ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνισμὸν, ἦτο πολὺ μικρὸν καὶ ἀσήμαντον πρᾶγμα ἡ γραμμὴ τοῦ Βερολίνου καὶ ἔτι μικρότερον ἡ Θεσσαλία καὶ ἡ Ἄρτα. Ἀλλὰ τὸ σχέδιον τοῦτο θὰ πραγματοποιηθῇ κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν οὐχὶ ἐσπευσμένως καὶ ἀλογίστως, ἀλλὰ λελογισμένως καὶ ἐν καιρῷ τῷ δέοντι· πρὸς τοῦτο δὲ ἔχει ἀνάγκην ν’ ἀνασχοληθῇ εἰς τὴν ναυτικὴν, στρατιωτικὴν καὶ οἰκονομικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, καὶ διὰ νὰ κατορθώσῃ ταῦτα, προειδοποιεῖ ἡμᾶς, ὅτι ἔχει σκοπὸν νὰ σᾶς ζητήσῃ νέα μέσα, διότι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἐχορηγήσατε πρὸς αὐτὸν, δὲν ἀρκοῦσι πρὸς τοιαύτην σύνταξιν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικήν. Ἕως χθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγε: «Καταλαμβάνω καὶ ἐγὼ, ὅτι οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλω, εἶναι πολὺ βαρεῖς, καὶ ὅτι μετὰ δυσκολίας τοὺς ὑποφέρει ὁ λαὸς, ἀλλὰ λάβετε ὀλίγην ὑπομονὴν καὶ εἶναι ἐγγὺς ὁ χρόνος, κατὰ τὸν ὁποῖον διὰ τῶν συνδιασμῶν, διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα καθ’ ἑκάστην πραγματοποιῶ, θέλουσιν ἐλαττωθῆ τὰ βάρη τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τοιουτοτρόπως θέλω εὑρεθῆ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ προβῶ εἰς τὴν ἐλάττωσιν τῶν φόρων.» Ἀλλ’ ἤδη ὄχι μόνον ἐλάττωσιν δὲν ὑπόσχεται, ἀλλὰ σᾶς εἰδοποιεῖ, ὅτι ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐπιβάλῃ νέα, πολλὰ καὶ μεγάλα βάρη, διότι ἄνευ τοιούτων μεγάλων θυσιῶν δὲν δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ λάβῃ τοιαύτην σύνταξιν, ὥστε ὄχι μόνον πρὸς τὴν Τουρκίαν νὰ πολεμήσῃ, ἀλλὰ ἐν ἐνδεχομένῃ ἀνάγκῃ καὶ κατὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων νὰ ἀντιταχθῇ· διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει ὄρεξιν νὰ πάθῃ ὅ,τι ἔπαθεν ὁ προκάτοχός του, καὶ ἐὰν ἔλθωσιν οἱ στόλοι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, νὰ μὴ δύναται ν’ ἀντιπαραταχθῇ καὶ κατ’ αὐτῶν καὶ πολεμήσῃ τελεσφόρως καὶ πρὸς ταύτας. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου, διὰ νὰ μὴ ὑπολάβῃ τις, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶχε τὴν ἀπαιτουμένην πρόνοιαν καὶ ὅτι μόλις τώρα ἐνόησεν, ὅτι ἤθελον λάβει τοιαύτην τροπὴν τὰ πράγματα, ἔσπευσε νὰ σᾶς εἴπῃ ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς του, ὅτι αὐτὸς καὶ ἀπὸ τοῦ 1882, ὅτε ἀνῆλθεν εἰς τὸ Πρωθυπουργικὸν ἀξίωμα, ἐφρόντιζε νὰ προαγάγῃ τὰς ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ Ἔθνους, διὰ νὰ δύναται δι’ αὐτῶν ν’ ἀντιμετωπίσῃ πᾶσαν τοιαύτην περίστασιν, ἀλλὰ τὰ σχέδιά του τὰ ἀνέτρεψεν ἡ κατηραμένη ἐκείνη ἡμέρα τῆς 7ης Ἀπριλίου. Καὶ ἰδοὺ τί ἔλεγεν ὡς πρὸς τοῦτο προχθὲς (ἀναγινώσκει): «Οἱ οὕτω δυσφοροῦντες εἶναι αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔλεγον πρὸς τὸ Ἔθνος κατὰ τὰς ἐκλογάς: «Δὸς ψῆφον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ζητούσης νὰ σὲ φορολογήσῃ», καίτοι ἐγίνωσκον, ὅτι διὰ μόνης τῆς φορολογίας ἠδύναντο νὰ ὑπηρετηθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἡ ἔννοια τῆς ἐπιδρομῆς ὑμῶν κατὰ τῶν φόρων κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς ἑβδόμης Ἀπριλίου ἦτο αὕτη· μὴ δώσητε εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα πρὸς στρατιωτικὴν, ναυτικὴν καὶ οἰκονομικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, μεριμνᾶτε μόνον περὶ ὑμῶν αὐτῶν καὶ λησμονήσατε, ὅτι ἔχετε ἀδελφοὺς δεομένους τῆς ἀντιλήψεως τοῦ Κράτους». Ἐὰν, κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν σέβεσθε τὸν ἑαυτόν σας καὶ τὴν πλειονοψηφίαν, ἡ ὁποία τόσον ἐκθύμως σᾶς ὑποστηρίζει, δὲν ἐντρέπεσθε τοὐλάχιστον τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὁ ὁποῖος ἀκούει καὶ ἀναγινώσκει πάντα τὰ ἐντεῦθεν λεγόμενα; (εὖγε! καὶ χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν). Τίς ἐξ ἡμῶν, τῶν τότε καὶ σήμερον ἀντιπολιτευομένων ὑμᾶς, εἶπε τοιοῦτόν τι πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς του; Δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι καθυβρίζετε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, παριστῶντες αὐτὸν τοσοῦτον μωρὸν, ὥστε, καὶ ἂν ἤθελεν εὑρεθῆ δημοκόπος τις καὶ ἔλεγε τοιαῦτα πρὸς αὐτὸν, νὰ τὸν ὑποστηρίξῃ καὶ τὸν ἀποστείλῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον; Ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος οὐδέποτε ἐδίστασεν, ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, οὐ μόνον νὰ ὑποβληθῇ εἰς φόρους, ἀλλὰ καὶ περιουσίαν καὶ ὕπαρξιν νὰ προσφέρῃ· ἐὰν δὲ ἐξηγέρθη κατὰ τὴν ἀξιομνημόνευτον ἐκείνην ἡμέραν τῆς 7ης Ἀπριλίου καὶ σᾶς κατέῤῥιψεν ἀπὸ τῆς ἐξουσίας, ἔπραξε τοῦτο διότι ἔβλεπεν, ὅτι τὸ χρῆμα, τὸ ὁποῖον συνηθροίζετο διὰ τοσοῦτον βαρείας φορολογίας καὶ τοσοῦτον ἀπηνοῦς καταδιώξεως καὶ διὰ δανείων ἐπὶ ἐπαχθεστάτοις ὅροις συνωμολογουμένων, ἐσκορπίζετο εἰς τοὺς τέσσαρας ἀνέμους καὶ δὲν ἐχρησίμευε καθόλου οὔτε πρὸς τὴν στρατιωτικὴν, οὔτε πρὸς τὴν ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, οὔτε πρὸς τὴν οἰκονομικὴν ἀποκατάστασιν αὐτῆς. Πρὶν ἀνέλθητε τότε εἰς τὴν ἀρχὴν, κατηγορεῖτε καθ’ ἑκάστην τοὺς ἀντιπάλους ὑμῶν, ὅτι ἐξογκόνουσι τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων, ὅτι φορολογοῦσι βαρέως τὸν λαὸν, ὅτι ἔχουσι βάσιν τῆς πολιτικῆς αὐτῶν τὴν συναλλαγήν· ἀλλ’ ὅτε ἐγίνετε Πρωθυπουργὸς, καὶ τὰ ἔξοδα κατὰ πολὺ ηὐξήσατε καὶ ὅλους τοὺς φόρους ἀνεβιβάσατε, καὶ νέους ἐπεβάλατε, τὴν δὲ συναλλαγὴν ἀνεβιβάσατε εἰς σύστημα, διότι σήμερον ὄχι μόνον αἱ θέσεις καὶ τὰ λοιπὰ ὠφελήματα τῆς ἐξουσίας χρησιμεύουσιν ἀποκλειστικῶς ὡς ἐμπόρευμα, χρησιμεῦον εἰς ἀντάλλαγμα ἐκδουλεύσεων, ἀλλὰ καὶ τὰ δημόσια γραφεῖα κατήντησαν ἀπρόσιτα εἰς τοὺς πολίτας, καὶ οὐδεὶς ἀντιφρονῶν τολμᾷ νὰ εἰσέλθῃ εἰς αὐτὰ καὶ ἐπιζητήσῃ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ὑποθέσεών του. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον κατεψηφίσθητε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ ἠναγκάσθητε νὰ παραιτήσητε τὴν ἐξουσίαν. Δὲν εἶναι τοῦ προκειμένου νὰ ἐξετάσω τὴν πολιτείαν τοῦ διαδόχου Ὑπουργείου, οὔτε ἔχω ἀνάγκην νὰ δικαιολογήσω τὴν διαγωγήν του, ὀφείλω ὅμως νὰ ἐπαναλάβω καὶ σήμερον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι δὲν εἶναι παντάπασιν ἀληθὲς, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μετεμελήθη, διότι κατήλθετε τότε τῆς ἐξουσίας, καὶ ἐπίεσε τοὺς ἀντιπροσώπους του νὰ σᾶς ἐπαναφέρωσι. Σεῖς γνωρίζετε κάλλιον παντὸς ἄλλου, ὑπὸ ποίας περιστάσεις εὑρέθησαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι Βουλευταὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, οἱ ὁποῖοι συνετέλεσαν εἰς τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο· περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν τοῖς ἐπέτρεπον νὰ πράξωσιν ἄλλως ἢ ὅπως ἔπραξαν. Ἀνακεφαλαιῶν, Κύριοι, παρατηρῶ ὅτι, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ παρελθὸν, ἡ πολιτεία καὶ ἡ διαγωγὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε κατὰ πάντα πλημμελὴς, τοῦτο δὲ ὡμολόγησε καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς, ἀφοῦ σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐπλανᾶτο, καὶ ἀπὸ Κυβέρνησιν πλανωμένην οὐδὲν ἀγαθὸν ἠδύνατο νὰ προέλθῃ. Ἕνεκα τῆς πλάνης, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκετο, ἐθυσιάσθη ἡ Κρήτη καὶ εὑρίσκεται σήμερον εἰς τὴν δεινὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν γνωρίζετε. Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν μέλλουσαν πολιτικὴν, σᾶς ἐξέθηκα τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ἐὰν δὲν πράξητε ἄλλο τι, θέλετε ζητήσει, ὥστε τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς νέας πολιτικῆς νὰ μὴ ἐπιψηφισθῇ συναφῶς μὲ τὸ ζήτημα τῆς μέχρι τοῦδε πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε, ἐὰν ζητήσητε ν’ ἀμνηστεύσητε τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ παρελθὸν, νὰ μὴ ἔχῃ ἡ ψῆφός σας τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἐγκρίνετε καὶ τὴν νέαν πολιτικήν· ἐπιφυλαχθῆτε ν’ ἀποφανθῆτε ἀφοῦ τὴν μελετήσητε καλῶς, λάβετε ὑπ’ ὄψιν ἁπάσας τὰς συνεπείας.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥικάκης ἔχει τὸν λόγον.

§8ΡΙΚΑΚΗΣ. Προηγεῖται ὁ κ. Μουσούρης, ὡς ἀντιλέγων.

§9ΜΟΥΣΟΥΡΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τυπάλδος Κοζάκης ἔχει τὸν λόγον.

§11ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, δὲν ἐνόησα διατὶ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδέχθη τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν προέτεινεν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐὰν ἀπέδιδε τὴν σπουδαιότητα τὴν ἐξαιρετικὴν, τὴν ὁποίαν χθὲς εἶπεν, ὅτι ἀποδίδει εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἔπρεπε νὰ διαφωτίσῃ ἡμᾶς ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς δὲν εἴχομεν τὰ στοιχεῖα νὰ γνωρίζωμεν ἀκριβῶς. Ἀπ’ ἐναντίας ἐσίγησεν ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐζητήσαμεν, περιωρίσθη δὲ εἰς γενικότητάς τινας, αἵτινες ὀλίγην ἢ καὶ μηδεμίαν ἔχουσι σχέσιν πρὸς τὴν οὐσίαν. Ἐξετάθη ἐπὶ ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα πράγματι δὲν ἐσχετίζοντο πρὸς τὰ ἐν Κρήτῃ συμβάντα, ἠρνήθη νὰ μᾶς δώσῃ πληροφορίας περὶ τῶν διπλωματικῶν ἐνεργειῶν, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐκ τῶν δημοσιευθέντων βεβαίως ἀτελῶς ἐγνωρίζομεν, καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν διεφώτισεν ἡμᾶς ἐπὶ τῆς τόσον σπουδαίας ταύτης ὑποθέσεως, μᾶλλον δὲ σύγχυσιν ἔφερεν εἰς ὅσα ἐγνωρίζομεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Ἀλλὰ τὸ ἄξιον λόγου εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι, οὐχὶ ὅσα μᾶς εἶπε σχετικῶς πρὸς τὴν Κρητικὴν ὑπόθεσιν, ὁποίαν ὁ Ἑλληνισμὸς ἀντελήφθη ἐξ ὅσων ἐδημοσιεύθησαν καὶ ἐξ ὅσων ἐγένοντο γνωστά, ἀλλ’ αἱ δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμε πρὸς ἡμᾶς περὶ τῶν πολιτικῶν θεωριῶν του καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐξωτερικὴν αὑτοῦ πολιτικὴν, τὴν παρελθοῦσαν καὶ τὴν μέλλουσαν. Ἀλλ’ ὁμολογῶ, ὅτι αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας ἐξέφερεν, ἐμπνέουσιν ἡμῖν ἀνησυχίαν διὰ τὸ μέλλον. Ἐν παρόδῳ μόνον θέλω εἴπει, ὅτι ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς δύο μέρη τῆς ἀγορεύσεώς του περὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς ἀποστολῆς πολεμεφοδίων εἰς Κρήτην, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι καθ’ ὅλα ἀκριβὴς ὑπὸ διεθνῆ ἔποψιν. Ἐπιτρέπεται βεβαίως εἰς τὰς Κυβερνήσεις νὰ μεριμνῶσι περὶ τῆς ἰδίας αὑτῶν σωτηρίας. Δὲν συγχωρεῖται βεβαίως εἰς αὐτὰς νὰ θυσιάζωσι τὰ ζωτικώτερα συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, ἔστω καὶ εἰς ἀναμφηρίστους διεθνεῖς ἀρχὰς, ἑπομένως δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν θεωρήσῃ τοῦτο ἀπολύτως ἀναγκαῖον πρὸς σωτηρίαν τμήματός τινος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δύναται νὰ παράσχῃ ὁπωσδήποτε πᾶσαν συνδρομήν. Δὲν νομίζω ὅμως, ὅτι ἦτο εἰς αὐτὸν ἐπιβεβλημένον, ἵνα μὴ εἴπω συγκεχωρημένον, νὰ κηρύξῃ ἀπὸ τοῦ βήματος ἀρχὰς, αἵτινες δὲν ἔχουσιν ἀκριβῶς ὅπως τὰς ἐξέφρασε καὶ αἵτινες δύνανται προσέτι νὰ γίνωσιν ἀφορμὴ δυσχερειῶν πρὸς ἡμᾶς. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἐμπορία τῶν πολεμεφοδίων δὲν ἀπαγορεύεται, εἶναι ἀληθὲς, ὅτι δύναται νὰ γίνωσιν παραγγελίαι ὅπλων καὶ πολεμεφοδίων εἰς Κράτος τι, τὰ ὁποῖα νὰ χρησιμεύσωσιν ἐναντίον ἄλλου Κράτους, δὲν εἶναι ὅμως ἀπολύτως ἀκριβὲς, ὅτι ἀνεύθυνος εἶναι μία Κυβέρνησις, ἐὰν ἐπιτρέψῃ ἐλευθέρως τὴν συγκρότησιν ἐνόπλων σωμάτων, τὴν ἐπισίτισιν, τὴν ἀρωγὴν ἐπαναστάσεως δι’ ὅπλων καὶ πολεμεφοδίων, στελλομένων, οὕτως εἰπεῖν, ἀναφανδὸν καὶ τῇ συναινέσει τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἴς τινας περιστάσεις ταῦτα γίνονται καὶ ἐγένοντο ἁπανταχοῦ, ἀλλὰ δὲν λέγονται καὶ δὲν κηρύττονται ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς παρὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ μιᾶς Κυβερνήσεως. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ εἰλικρίνεια δὲν ἔλειψεν ἀπὸ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Λίαν εἰλικρινῶς ὡνωμολόγησε καὶ τὴν μακρὰν αὑτοῦ πλάνην καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐν Τουρκίᾳ πολιτικήν του καὶ τὴν δολοπλοκίαν, εἰς τὴν ὁποίαν περιέπλεξεν αὐτὸν ἡ πολιτικὴ τῆς Πύλης ἐν Κρήτῃ εἰδικῶς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως οὐ μόνον εἰς τὴν ἀγόρευσίν του ὡνωμολόγησε τὴν πλήρη πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν εἶχεν εἰς τὸ ὀρθὸν τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ ἐν συμμαχίᾳ, ἐν καλῇ συνεννοήσει πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν, ἀλλὰ καὶ δι’ ὅλης τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ κατὰ τὴν τελευταίαν τριετίαν ἀπέδειξε τοῦτο. Ἐπαναλαμβάνω ὅσα ἐῤῥήθησαν ἤδη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ πρὸ ὀλίγου ἀκόμη παρὰ τοῦ κ. Σωτηροπούλου. Εἶναι ὅμως ἀνάγκη ἀκριβῶς νὰ ἐπαναλάβωμεν ταῦτα, διότι πρέπει καλῶς τὰ πράγματα νὰ ἐκτιμηθῶσι παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ παρὰ τοῦ τόπου. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔσχε πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν εἰς ὅλας τὰς περιστάσεις, αἵτινες παρουσιάσθησαν πρὸ τριετίας, καὶ ἥτις κατέληξεν εἰς τὴν καταστροφὴν ἐν Κρήτῃ καὶ εἰς τὴν ἀνομολόγησιν τὴν ἐπίσημον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη ὑπῆρξε μία φαντασμαγορία, μία πλάνη. Ἑπομένως πᾶσα ἡ ἐργασία, ἥτις ἐγένετο, κατ’ ἀνάγκην ἐγένετο ἐπὶ ζημίᾳ ἡμῶν. Διότι εἴμεθα οἱ συνεργάται, οἱ σύμμαχοι Δυνάμεως, ἥτις πανταχοῦ ἐπεζήτησε τὴν ζημίαν ἡμῶν, ἥτις οὐδαμοῦ εἰργάσθη εἰλικρινῶς μεθ’ ἡμῶν, ἐνῷ ἡμεῖς συνεργαζόμεθα μετ’ αὐτῆς, καὶ ἀπεδείξαμεν τοῦτο καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης. Ἀλλὰ πανταχοῦ ἐγενόμεθα θῦμα τῆς δυσμενείας, τῆς μεγίστης ἐπιβουλῆς τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας. Τί περισσότερον δύναται νὰ εἴπῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, παρ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀνωμολόγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι δηλαδὴ ἡ Πύλη ἠπάτησεν αὐτόν; ὅτι, ἐνῷ αὐτὸς ἐθεώρει τὴν συμμαχίαν τὴν τουρκικὴν ὡς τὴν ἀρίστην πολιτικήν, τὴν προάγουσαν τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ὅτι, ἐνῷ αὐτὸς διὰ πάσης θυσίας ἐπεδίωξε τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἡ Πύλη ἀπεναντίας πάντοτε ἔδειξε πρὸς ἡμᾶς δυσμένειαν, κακοβουλίαν καὶ ἀντίπραξιν, καὶ τέλος ἐν Κρήτῃ πράγματι ἐνέπαιξαν ἡμᾶς, ὅπως δυστυχῶς συχνάκις τοῦτο συμβαίνει ἐκ μέρους βαρβάρων Κυβερνήσεων, ὡς εἶναι ἡ Τουρκικὴ ἀπέναντι Κυβερνήσεων Εὐρωπαϊκῶν; Τοῦτο ὅμως ἤθελον νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι αὐτὸς, ὡς Ἕλλην, ὡς Ἀνατολίτης, ὡς γνωρίζων τὴν Τουρκίαν, ὅσον δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ αὐτὴν ὁ Ἄγγλος ἢ ὁ Γερμανὸς Ὑπουργὸς, δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ τόσον εὐχερῶς θῦμα τῆς ἀσιατικῆς μηχανοῤῥαφίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου δὲν θ’ ἀρνηθῶ οὔτε τὴν ὀξυδέρκειαν, οὔτε τὴν μακρὰν πεῖραν, ἐγένετο ἐνίοτε θῦμα φαντασιοπληξιῶν. Ἐπίστευσεν ἄλλοτε, ὅτι μετὰ τὴν συνθήκην τοῦ Ἁγίου Στεφάνου θέλει ἐπέλθει τοιαύτη ἀνέλιξις νέων γεγονότων ἐν Εὐρώπῃ, ὥστε ἡ Ῥωσσία οὐ μόνον θὰ χάσῃ τὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα ἐκέρδησε διὰ τῶν τροπαιούχων στρατῶν της, κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1877, ἀλλὰ θέλει χάσει καὶ ἓν μέρος τῶν χωρῶν τῶν χριστιανικῶν, τὰς ὁποίας ἀπὸ αἰῶνος εἶχε κατακτήσει ἐπὶ τῆς Τουρκίας. Καὶ ὅμως αἱ προῤῥήσεις αὐτοῦ εὐτυχῶς δὲν ἐπραγματοποιήθησαν. Ὥστε ἠδύνατο νὰ ὑποπτευθῇ, ὅτι δὲν κρίνει πάντοτε ἀσφαλῶς τὰ πράγματα, πιστεύων ὅτι ταῦτα κατ’ ἀνάγκην θέλουσιν ἀκολουθήσει τὰς τάσεις τοῦ πνεύματος αὐτοῦ. Δὲν ἐμελέτησε πάντοτε ἀρκούντως καὶ ἄνευ προκαταλήψεως τὰ πράγματα αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ, καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ ἐτῶν ἤδη εὑρίσκεται εἰς πλάνην, ἥτις μεγάλως ἐζημίωσεν ἡμᾶς, λέγω τὴν πλάνην τῆς τουρκικῆς συμμαχίας. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι πρὸ ἐτῶν πολλῶν, κατὰ τὴν κηδείαν τοῦ ἀειμνήστου Δεληγεώργη, ὁμιλήσας ὁ κ. Τρικούπης, τοῦτο κυρίως εὕρισκε τὸ μεγαλουργὸν εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ ἐξόχου τῳόντι καθ’ ὅλα, ἀλλ’ οὐχὶ πάντοτε ἀναμαρτήτου καὶ κατὰ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ὡς ἐγὼ νομίζω, πολιτευτοῦ ἐκείνου, ὅτι βάσιν τῆς ἐξωτερικῆς αὐτοῦ πολιτικῆς εἶχε τὴν μετὰ τῆς Τουρκίας συμμαχίαν. Ἀνωμολόγησεν ὅμως ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του ἐκείνῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἡ Τουρκία ἀμβλυωπεῖ πρὸς τὰ ἴδια ἑαυτῆς συμφέροντα,—αὐτὴ εἶναι ἡ λέξις, ἣν μετεχειρίσθη,— ἀποκρούουσα τὴν Ἑλληνικὴν συμμαχίαν. Καὶ ἔπρεπε νὰ φιλοσοφήσῃ ἐπὶ τῆς ἰδίας του ἐκφράσεως, ἐπὶ τῶν περιστάσεων, αἵτινες τὸν ἔκαμον ν’ ἀνομολογήσῃ τὴν ἀμβλυωπίαν τῆς Τουρκίας διὰ τὰ ἴδια αὐτῆς συμφέροντα. Ἔπρεπε νὰ ὑποπτευθῇ, ὅτι ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ἥτις ἰδίας ἔχει ἐν Εὐρώπῃ παραδόσεις πολιτικὰς καὶ διπλωματικὰς, δὲν εἶναι πιθανὸν ν’ ἀμβλυωπῇ ἐπὶ τῶν ἰδίων αὑτῆς συμφερόντων, ὡς ἀμβλυωποῦσιν οἱ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι ἄνδρες τῆς Ἑλλάδος, οἵτινες πιστεύουσιν, ὅτι δύνανται νὰ ἐπιτύχωσι συμμαχίαν, ἥτις ἀντιστρατεύεται καὶ γεωγραφικῶς καὶ πολιτικῶς καὶ ἱστορικῶς καὶ ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Τουρκίας καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ κατὰ τὴν Βουλευτικὴν ταύτην Περίοδον, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συνεδριάζω ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, πολλάκις παρουσιάσθη περίστασις, καθ’ ἣν ἠκούσαμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ ἐπισύρῃ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοιαύτης πολιτικῆς, ἥτις ἔμελλε νὰ ἔχῃ τοιαῦτα ὀδυνηρὰ ἀποτελέσματα, τοιοῦτον ὀδυνηρὸν τέλος ἐν Κρήτῃ. Λέγω τέλος, διότι ἐπὶ τέλους ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ τόσον μακρὰν πλάνην, ὡμολόγησεν, ὅτι ἡ συμμαχία αὕτη, μὲ ὅλας τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ κάμῃ, εἶναι ἀδύνατος. Ἐπανερχόμεθα λοιπὸν εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν πατέρων ἡμῶν, εἰς τὴν ὀρθὴν ἐκείνην πολιτικὴν τῶν παραδόσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἀπὸ τῆς ὁποίας εὐχῆς ἔργον θὰ ἦτο νὰ μὴ ἐξηρχόμεθα, ἵνα μὴ πάθωμεν τοιαύτας ζημίας, ζημίας οὐσιαστικάς. Διότι ἡ πλάνη αὕτη δὲν ἐπέφερε μόνον τὰς ζημίας, τὰς ὁποίας ἐπάθομεν παρὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ καὶ τὰς ζημίας, τὰς ὁποίας ἐπέβαλον εἰς ἡμᾶς αἱ ἀντίπαλοι πρὸς ἡμᾶς ἐν Τουρκίᾳ ἐθνικότητες, αἵτινες ἁπανταχοῦ εὗρον τὴν σύμπραξιν τῆς Τουρκίας καθ’ ἡμῶν. Εἶναι τῷ ὄντι φαινόμενον παράδοξον, ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, καὶ οὐχὶ ἐνθαῤῥυντικὸν διὰ τὸ μέλλον τοῦ τόπου, ἡ πλάνη αὕτη, πλάνη, τὴν ὁποίαν ἐκτὸς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως συνεμερίσθησαν καὶ οὐκ ὀλίγοι διακεκριμένοι πολιτικοὶ Ἕλληνες, ἐν οἷς καί τινες ἀνήκοντες εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ σήμερον ἀκόμη συνεδριάζοντες μεταξὺ ἡμῶν. Δὲν ἐλησμονήσατε τὸ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ πέρυσιν ἐπεισόδιον τῶν Πασχίδου καὶ Φιλιππίδου. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι, ὅτε ἀπηύθηνα τὴν τελευταίαν μου ἐπερώτησιν, μοὶ ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι ἐπανέρχομαι ὀχληρῶς ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀντικείμενον. Πλὴν ἡ περίπτωσις ἐκείνη, οὐ μόνον ὑπὸ ἔποψιν φιλανθρωπίας, ἥτις ὁμολογῶ ὅτι πάντοτε ἔχει μεγίστην σημασίαν δι’ ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἔποψιν καθαρῶς πολιτικὴν, ἦτο λίαν διδακτικὴ διὰ τὰ συμβάντα εἰς δύο δυστυχεῖς λογίους Ἕλληνας, τῶν ὁποίων ἡ ἐθνικότης ἦτο κατά τινας ἀμφίβολος, ἀλλ’ ἥτις καθ’ ἡμᾶς δὲν ἦτο. Τοιοῦτον ὅπλον δυστυχῶς ἐδόθη εἰς τὴν Τουρκίαν. Οἱ δύο οὗτοι δυστυχεῖς λόγιοι Ἕλληνες ἔπαθον τὰ πάνδεινα εἰς τὰς φυλακὰς τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὁ εἷς παρεφρόνησεν, ὁ ἕτερος δὲ παρ’ ὀλίγον ἀπέθνησκε. Καὶ ὅμως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὁ Ἕλλην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, αἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἑλληνικαὶ ἀρχαὶ, ἴσως καὶ μέσα ἄλλα, τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις,—ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω πρὸς τιμήν της,—ἔκαμε χρῆσιν, ὅπως σώσῃ τοὺς δυστυχεῖς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ πάντες καὶ πάντα ταῦτα ἀπέτυχον ἀπέναντι τῆς σημαντικῆς κακῆς θελήσεως, ἀπέναντι τῆς καταφρονήσεως τῆς Πύλης. Καὶ ἀγρευόντα ἐδῶ πέρυσι μὲ διέκοψεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα μοὶ εἴπῃ: «Ζημιοῦτε τὴν ὑπόθεσιν διὰ τῶν ἀγορεύσεών σας»· καὶ ἐγὼ ἀπήντησα αὐτῷ: «Κατὰ τί ζημιῶ. Ἰδοὺ, ὅτι πρὸ ἑνὸς ἔτους οἱ ἄνθρωποι οὗτοι στενάζουσιν εἰς τὰς φυλακὰς, ὑμεῖς δὲ δὲν εἶσθε εἰς κατάστασιν νὰ ἐνεργήσητε τίποτε ὑπὲρ αὐτῶν. Τουλάχιστον ὁμιλοῦντες δεικνύομεν, ὅτι ἐννοεῖ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία τὴν ὕβριν καὶ τὴν ἀδικίαν, ἡ ὁποία γίνεται εἰς τὸ Ἔθνος.» Ταῦτα ἀπήντησα τῷ κ. Πρωθυπουργῷ. Καὶ πάλιν δὲ μᾶς ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κατὰ τὴν τελευταίαν πέρυσιν ἐπερώτησίν μου, ὅτι ἡ ὑπόθεσις εὑρίσκεται εἰς καλὸν δρόμον. Ἀμφιβάλλω ὅμως, ἐὰν σήμερον ἀπευθύνω ἐπερώτησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἦναι εἰς θέσιν νὰ μᾶς εἴπῃ εἰς ποίαν ὄασιν τῆς Ἀφρικῆς εὑρίσκονται οἱ Φιλιππίδης καὶ Πασχίδης, ἢ ἂν ὑπάρχωσιν ἐν τοῖς ζῶσιν. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι διετελέσαμεν εἰς ἓν εἶδος παραδόξου φαντασμαγορίας. Ἐπὶ ἔτη ἐπιστεύσαμεν, ὅτι συμμαχοῦντες μετὰ τῆς Τουρκίας εὑρισκόμεθα εἰς στάδιον ἐνεργείας, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιστέψωσιν ἔκτακτοι ἐθνικαὶ ἐπιτυχίαι. Καὶ ὅμως ὀφείλω νὰ πιστοποιήσω ὅ,τι ἡ Ἀντιπολίτευσις σᾶς εἶπεν, ἐκτὸς ἴσως ἐξαιρέσεών τινων, ὅτι πλανᾶσθε ἐπικινδύνως. Ὅτε πέρυσι κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς 23ης συνεδριάσεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης ἐγένετο λόγος τις περὶ τῶν φανταστικῶν τούτων ἐγκαρδίων σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ περὶ τῆς ὑψηλῆς πολιτικῆς, ἐφ’ ἧς στηριζόμεθα, ὅπως ἐπιτελέσωμεν τὸν προορισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, διεμαρτυρήθημεν ἡμεῖς κατὰ τῶν θεωριῶν τούτων, διότι ἐθεωροῦμεν, ὅτι τοιαῦται ἀρχαὶ δὲν συμφέρει νὰ ἐκφέρωνται ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ ἄνευ διαμαρτυρίας· καὶ συγχωρήσατέ μοι νὰ ἀναγνώσω τὰς ὀλίγας λέξεις, τὰς ὁποίας τότε εἶπον περὶ τούτου (ἀναγινώσκει): «Χωρὶς βεβαίως νὰ δώσω τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας δὲν δικαιοῦμαι νὰ δώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐγὼ πρὸ πάντων, ὁ ἀρχαῖος διπλωματικὸς ὑπάλληλος, δύναμαι ἐν τούτοις νὰ βεβαιώσω, ὅτι τόσον εἰς προγενεστέρας ἐποχὰς, ὅσον καὶ ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀπολύτως τίποτε δὲν δικαιολογεῖ τὴν θεωρίαν...., ὅτι δηλαδὴ τὰ δύο Κράτη, (ἡ Τουρκία καὶ ἡ Ἑλλὰς) ἐπειδὴ ἔχουσι δῆθεν ταυτότητα συμφερόντων, κατ’ ἀνάγκην καὶ συμμαχοῦσιν. Ἀπ’ ἐναντίας ἡμεῖς γνωρίζομεν, ὅτι εἰς πᾶσαν περίστασιν εὑρισκόμεθα ἀπέναντι τῆς ἀρχαίας καὶ πατροπαραδότου ἀντιδράσεως καὶ ἐχθροπραξίας τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας. Αὐτὰ εἶναι τὰ πράγματα.... Εἶναι δὲ πασίγνωστον εἰς πάντας, καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς μὴ μεμυημένους εἰς τὰς διαπραγματεύσεις καὶ τὰ πράγματα καὶ τὰς λεπτομερείας τῆς καταστάσεως τῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Ἐπικρατειῶν, ὅτι βεβαίως πᾶν ἄλλο δύναται νὰ βεβαιώσῃ ἀξιωματικῶς ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἢ ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας κλίνει πρὸς τὴν καλὴν μεθ’ ἡμῶν συνεννόησιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτῆς δεικνύει πεποίθησιν τῆς ταυτότητος τῶν συμφερόντων τῶν δύο Ἐπικρατειῶν. Εἶναι λοιπὸν ἐπικίνδυνον, ἐὰν μὴ καὶ ἥκιστα ἀξιοπρεπὲς, νὰ ἐκφράζωμεν ἐνταῦθα τοιαύτας ἰδέας.... Μὴ πλανώμεθα! ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἔχομεν πάντας ἐναντίους καὶ οὐδένα σύμμαχον, πρὸ πάντων ὅμως ἔχομεν ἐχθρὸν τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν, καὶ οὐδέποτε πρέπει νὰ λησμονῶμεν τοῦτο, οὐχὶ βεβαίως διὰ νὰ ἱστάμεθα εἰς θέσιν ἐχθρικὴν πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ διὰ νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι καὶ ἡ ἄμυνα καὶ ἡ ἐπίθεσις πρώτιστον ὅρον ἔχει τὸν προαιώνιον ἡμῶν κατακτητήν». Ταῦτα εἶπον τότε διὰ νὰ καταδείξω, ὅτι τὴν φαντασμαγορίαν ὑμῶν δὲν συνεμερίζετο ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἐγνωρίζομεν, ὅτι ὑμεῖς ἐπείσθητε εἰς τὴν τουρκικὴν συμμαχίαν, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς εἴμεθα πεπεισμένοι, ὅτι αὕτη ἐπεδιώκετο ἐπὶ ζημίᾳ οὐ μόνον τῆς ἀξιοπρεπείας ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν πραγματικῶν συμφερόντων ἡμῶν ἐν τῇ Τουρκίᾳ, καὶ ἀνεμένομεν καταστροφήν τινα, ἥτις ἤθελε τέλος διαλύσει τὴν ἀχλὺν ταύτην ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν σας, καὶ ἡ καταστροφὴ ἐπῆλθε, καὶ δὲν δυνάμεθα εἰσέτι νὰ ἀναμετρήσωμεν ὅλην τὴν ζημίαν. Διότι δὲν γνωρίζομεν ἡμεῖς τὰς λεπτομερείας, τὰς γνωρίζετε σεῖς ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν. Μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὅλη ἡ ἐνέργεια τῆς Πύλης, ἀποδεικνύει, ὅτι ἐκαραδόκει τὴν εὐκαιρίαν, ὅπως εἰσέλθῃ εἰς τὴν Κρήτην καὶ ὅπως διαπράξῃ ὅσα μέχρι τοῦδε διαπράττει. Τοῦτο ἦτο καταφανὲς εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ ἴδητε σεῖς, ὅταν τοιαύτην εἴχετε προκατάληψιν ὑπὲρ τῆς τουρκικῆς συμμαχίας; Ἀλλ’ ἐν τούτοις ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ μακρὰ ἔτη, ἀφοῦ καὶ πρὶν ἢ ἀναλάβῃ τὰς ἡνίας τῆς Κυβερνήσεως ἐσχημάτισε πεποίθησιν περὶ τῆς συμπράξεως μετὰ τῆς τουρκικῆς πολιτικῆς, ἀφοῦ ἐπὶ τόσα ἔτη ἠκολούθησε τὸν δρόμον τοῦτον, ἦλθε τέλος νὰ κηρύξῃ ἄλλην πολιτικὴν, καὶ ἤδη ἐννοεῖ νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας. Ἀδιστάκτως λέγω, ὅτι, ὅπως τὸ πρῶτον στάδιον τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ ἦτο σφαλερὸν, οὕτω καὶ ἤδη ἡ διακήρυξις ἐχθρότητος συστηματικῆς παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως, παρὰ προσώπου τόσον ἀξιωματικοῦ, ὡς εἶναι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντιβαίνει καὶ εἰς τοὺς κανόνας τῆς διεθνοῦς ἁβρότητος καὶ εἰς τὰ πραγματικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Δὲν ἔπρεπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ πιστεύσῃ συστηματικῶς εἰς τὴν συμμαχίαν τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε καὶ νὰ ἔλθητε, κύριε Πρόεδρε, νὰ κηρύξητε τὸν πόλεμον, οὕτως εἰπεῖν, πρὸς τὴν Τουρκίαν. Οὗτος ὑφίσταται πάντοτε· ἔπρεπε νὰ τὸ γνωρίζητε καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο, ὅτε συνεπράττετε μετὰ τῆς Τουρκίας. Ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται ἀπὸ τοῦ βήματος οὔτε εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε εἰς ἁπλοῦν Βουλευτὴν, πολὺ ὅμως ὀλιγώτερον εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως, νὰ κάμῃ δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ γίνωνται μόνον ἐντὸς συλλόγων πολιτικῶν. Μᾶς λέγετε, ὅτι συνετάξατε στρατόν. Τὸ ἠκούσαμεν πολλάκις. Σᾶς διαψεύδουν ὅμως τὰ πράγματα. Γνωρίζομεν, ὅτι κατεβλήθη προσπάθεια, καὶ ἔπρεπε νὰ καταβληθῇ, διὰ νὰ κατορθώσητε παρέλασιν τεσσάρων χιλιάδων ἀνδρῶν πρὸ τοῦ στρατιώτου Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας, καὶ τὸ πρᾶγμα ἀπεδείχθη ἀκατόρθωτον. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ παρασκευαὶ ὑμῶν ἀπέληξαν εἰς τὸ σημεῖον, νὰ μὴ ἤμεθα εἰς κατάστασιν νὰ κάμωμεν οὔτε μίαν στρατιωτικὴν παρέλασιν, καὶ ἀπελήξαμεν εἰς τὸ σημεῖον, νὰ δώσωμεν τὴν γνωστὴν ἐντύπωσιν εἰς τὸν ἀρχηγὸν μεγάλης στρατιωτικῆς αὐτοκρατορίας. Ὅλοι οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ λέγουσιν, ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν, ὅτι δὲν εἴμεθα παρεσκευασμένοι, μετὰ ἑξήκοντα ἐτῶν ἐλευθέραν ὕπαρξιν ὡς Κράτος, δὲν εἴμεθα παρεσκευασμένοι ὡς ἦσαν πρὸ τεσσάρων ἐτῶν οἱ Βούλγαροι, οἵτινες μετὰ ἑξαετῆ σύνταξιν ἦσαν εἰς κατάστασιν νὰ δώσωσι τὴν μάχην τῆς Σλιβνίτσης. Ἀξιοῦτε, ὅτι παρεσκευάσθημεν ναυτικῶς, ὅτι παρεσκευάσθημεν οἰκονομικῶς, ὅτι παρεσκευάσθημεν ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις. Εὐχόμεθα ὅπως ἴδωμεν ἐν τοῖς πράγμασι βεβαιουμένας τὰς ἐπαγγελίας ταύτας. Ἀλλὰ δὲν τὰς βλέπομεν δυστυχῶς, καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπενθοῦμεν ἐν Ἀθήναις, διότι ἐγνωρίζομεν, ὅτι οὔτε εἰς ἁπλῆν παράταξιν δὲν ἀπέληξαν αἱ μακραὶ παρασκευαὶ ὑμῶν. Λοιπὸν ἐν τῷ συνόλῳ τί ἔχομεν ἐξ ὅλης τῆς ὀδυνηρᾶς ταύτης ὑποθέσεως; Ἔχομεν πολιτικὴν, ἥτις ἐπὶ μακρὰ ἔτη ἀκολουθεῖ ἓν φάσμα ἀνύπαρκτον, ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ τόπου, ἔχομεν ὅλας τὰς συνεπείας τῆς πολιτικῆς ταύτης, τῆς ὁποίας τὰς λεπτομερείας δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωμεν, ἀλλὰ θὰ γνωρίσωμεν μίαν ἡμέραν, ὅτε θὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Τότε θὰ δυνηθῶμεν νὰ φωτίσωμεν τὸ κοινὸν ἐκ τῶν ἀρχείων τοῦ Ὑπουργείου, ἐφ’ ὅσον θὰ τὸ θεωρήσωμεν χρήσιμον, πόσαι ὑπῆρξαν αἱ ζημίαι τῶν γενικῶν καὶ τῶν ἰδιωτικῶν συμφερόντων μας ἐκ τῆς παραδόξου ταύτης φαντασιοπληξίας τῆς Τουρκικῆς συμμαχίας, τὴν ὁποίαν ἦλθεν ἐν μιᾷ ἑσπερίδι νὰ κατασυντρίψῃ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δυστυχῶς ὅμως χωρὶς νὰ ἐπανορθώσῃ διὰ τῆς ἀνομολογίας ταύτης καὶ ὅλας τὰς ζημίας, αἵτινες ἐπῆλθον ἐκ τῆς μακρᾶς καὶ ἐπιμόνου πλάνης του. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἠξίωσε νὰ μᾶς διαφωτίσῃ περὶ διπλωματικῶν ἐνεργειῶν, αἵτινες ἦσαν κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἡμεῖς ἐνταῦθα ἠγορεύομεν, ἐν μέρει γνωσταί. Ἦτο γεγονὸς θετικόν, ὅτι ἐξεδόθη καὶ ἐστάλη ἡ τηλεγραφικὴ ἐκείνη ἐγκύκλιος, ἥτις προεκάλεσεν ἕτερον ἔγγραφον τῆς Τουρκίας, ἐν τῷ ὁποίῳ καταδεικνύεται ἡ δεινὴ ἐπιῤῥοή, ἣν εἶχεν ἐπὶ τῆς τροπῆς τῶν πραγμάτων ἐν Κρήτῃ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, χαρακούμενος ὄπισθεν τύπων διπλωματικῶν, δὲν ἐννοεῖ νὰ σᾶς εἴπῃ τι περὶ τῶν ἐγγράφων. Τώρα εὑρισκόμεθα εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἦλθε τηλεγραφικῶς ἐκ Λονδίνου ἡ εἴδησις, ὅτι ἡ Κυανῆ Βίβλος περιέχει σειρὰν ἐγγράφων, ἀφορώντων εἰς τὴν Κρητικὴν ὑπόθεσιν. Περιέχει καὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἐγκύκλιον, καὶ μάλιστα λεπτομέρειάν τινα, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ Ἑλληνικῇ ἐγκυκλίῳ, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀνεκοίνωσε καὶ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θέλει ἐπέμβῃ ἐν Κρήτῃ, διὰ στόλου καὶ δι’ ἀποβατικοῦ σώματος. Ταῦτα λέγει ἡ Κυανῆ Βίβλος, ὅπως γνωρίζομεν ἐκ τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον ἐλάβομεν σήμερον καὶ τὸ ὁποῖον βεβαίως αὐτὴν τὴν ἑσπέραν ἐδημοσιεύθη ἐν ταῖς ἑσπεριναῖς ἐφημερίσι πάσαις. Γνωρίζομεν προσέτι ἐκ τοῦ τηλεγραφήματος τούτου, ὅτι θὰ ἔχωμεν τὴν θλίψιν νὰ ἀναγνώσωμεν σειρὰν ἐγγράφων Ἄγγλων Πρεσβευτῶν, οἵτινες ἀνακοινοῦσιν εἰς τὴν Κυβέρνησίν των τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας παρήγαγεν ἡ Ἑλληνικὴ διακοίνωσις. Ἡμεῖς ἐγνωρίζομεν ἐν μέρει ταῦτα, καὶ μάλιστα χωρὶς νὰ ὀνομάσωμεν πρόσωπα, διότι τὰ πρόσωπα αὐτὰ εἶναι πρόσωπα ἀξιωματικά, εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσωμεν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι ἐκ πηγῆς ἀσφαλεστάτης ἐξ Εὐρώπης ἐγνωρίζομεν τὰς ἐντυπώσεις, αἵτινες παρήχθησαν ἐκ τῆς διακοινώσεως αὐτῆς εἰς διαφόρους Αὐλὰς καὶ εἰδικῶς εἰς τὴν Αὐλὴν τῆς Βιέννης. Λοιπόν, ἀφοῦ δὲν ἠξίωσεν ἡμᾶς πληροφοριῶν ἐπὶ θετικῶν ἐνεργειῶν, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐζητοῦμεν, ἀλλὰ περιωρίσθη ὁ κ. Πρόεδρος νὰ καταστρέψῃ ὅλην αὐτοῦ τὴν προηγουμένην πολιτικὴν μετ’ ἐλαφρᾶς καρδίας, ὅπως εἶπεν ὁ Γάλλος Πρωθυπουργὸς Ὀλιβιὲ, ὅτε ἀνήγγειλε τὸν πόλεμον τοῦ 1870, ἀφοῦ ἀπεκήρυξε τὴν πολιτικήν του, ἥτις συνετρίβετο ἐν Κρήτῃ, μᾶς ἀνήγγειλεν εὐθὺς ὕστερον τὴν μέλλουσαν αὐτοῦ πολιτικήν, λίαν ἀρειμάνιον. Δὲν ἠξίωσεν ἡμᾶς πληροφοριῶν θετικῶν καὶ περιωρισμένων, οὕτως εἰπεῖν, ἀφορωσῶν εἰς τὴν διπλωματικὴν ἐνέργειαν, ἐνῷ τούτου κυρίως ἡμεῖς εἴχομεν ἀνάγκην. Ἡμεῖς δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ πληροφορηθῶμεν παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁποία ὑπῆρχεν ἡ πολιτικὴ αὐτοῦ ἡ φιλοτουρκική, —δὲν λέγω τοῦτο ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐλλείψεως τοῦ πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς πλάνης,— ἣν εὕρισκε συμφέρουσαν τῇ Ἑλλάδι, διότι τοῦτο καλῶς τὸ ἐγνωρίζομεν, διότι τὸ πρᾶγμα ἦτο καταφανές. Δὲν εἴχομεν ἐπίσης ἀνάγκην νὰ πληροφορηθῶμεν, ὅτι ἐνεδύθη ἤδη τὴν πανοπλίαν τὴν πολεμικὴν πρὸς τὴν Τουρκίαν, διότι ὑποθέτομεν ὅτι πᾶσα Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ καραδοκεῖ τὴν περίστασιν, διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν μόνον προορισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Τούτων τῶν πληροφοριῶν δὲν εἴχομεν ἀνάγκην. Ἠθέλομεν ὅμως βεβαίως εὐχηθῆ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἔκαμνε τὰς ἀνακοινώσεις ταύτας ἀπὸ τοῦ βήματος ἐν τῇ ἰδιότητι αὐτοῦ ὡς ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ Ἀντιπολίτευσις τοιαύτην παρ’ αὐτοῦ εἰλικρινῆ διαβεβαίωσιν δὲν ἐζήτησεν. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ὁμολογουμένως—ἂς τὸ ὁμολογήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως—καθ’ ὅλην ταύτην τὴν Κρητικὴν ὑπόθεσιν ἀπέδειξε τὸ λεγόμενον παρὰ τῶν Γάλλων tact, δηλαδὴ τὴν ἔννοιαν τοῦ πρέποντος, καὶ νομίζω ὅτι εἶμαι καὶ ἐγὼ ἐξ ἐκείνων, οἵτινες οὐ μόνον ἐκ τῆς ἐκτιμήσεως, ἣν ἔχουσι, τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν ἰθυνόντων τὰ πράγματα τοῦ τόπου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς συναισθήσεως, ὅτι φυσικῷ τῷ λόγῳ δὲν δύνανται οὗτοι νὰ θέλωσι ν’ αὐτοκτονήσωσιν, οὐδεμίαν εἶχον ἀμφιβολίαν καὶ οὐδέποτε ἐξέφρασά τι, τὸ ὁποῖον νὰ προσβάλῃ τὸν χαρακτῆρα αὐτῶν, οὔτε ὡς πατριωτῶν, οὔτε ὡς ἀνδρῶν ἐντίμων. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι διὰ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ὁμολογίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἀγορεύσει αὐτοῦ κατέστρεψεν ἐν μιᾷ ἑσπερίδι ὅλον τὸ ἔργον τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς αὐτοῦ ἐπὶ τριετίαν ὁλόκληρον. Ταῦτα λέγομεν, διότι εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ λεχθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἡμεῖς, καίπερ ἀνήκοντες εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, δὲν ἐρχόμεθα νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἡμεῖς ἔχομεν τὴν συναίσθησιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς τὸ ἀξίωμα τοῦ Βουλευτοῦ. Ἡμεῖς, οἵτινες οὐδέποτε ἐπιστεύσαμεν εἰς τὴν τουρκικὴν συμμαχίαν, οἵτινες ἀείποτε ἐθεωρήσαμεν, ὅτι εἴμεθα les tupes, δηλαδὴ τὰ εὔπιστα θύματα τῆς Τουρκίας, ἡμεῖς σᾶς λέγομεν, ὅτι δὲν εἶσθε κεκλημένοι ν’ ἀνακηρύττητε ἀπὸ τοῦ βήματος, τὸ τί θὰ κάμητε κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ἀπεναντίας εἰς σᾶς ἐπιβάλλεται ἐφεκτικότης, ἡ ἐφεκτικότης ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἐν οὐ δέοντι ἔχετε εἰς διπλωματικὰ ἔγγραφα, ἐν μέρει εἰς ἡμᾶς γνωστὰ, καὶ τὰ ὁποῖα θὰ ἦναι πασίγνωστα διὰ τῆς δημοσιεύσεως τῆς Κυανῆς Βίβλου. Ἀντὶ νὰ ἔχητε αὐτὴν τὴν ἐπιφύλαξιν, ἔπρεπε νὰ ἔχητε ἀπεναντίας τὴν ἐπιφύλαξιν τῶν γενικῶν γραμμῶν τῆς πολιτικῆς σας, διότι δὲν ὀφείλετε εἰς οὐδένα νὰ εἴπητε τὸ τί θὰ κάμητε ὡς ὑπεύθυνος ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως. Ἄλλως τε σεῖς ἀνεκηρύξατε καὶ ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον καὶ τοῦτο μᾶς ἦτο γνωστὸν, ὅτι εὑρίσκεσθε ἐν πλήρει ἀπομονώσει ἐν τῇ Εὐρώπῃ, ὅτι οὐδαμοῦ ἔχετε ὑποστήριξιν. Καὶ τοῦτο μᾶς ἦτο γνωστὸν βεβαίως, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἤλθετε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ τὸ ὁμολογήσητε. Τοῦτο λοιπὸν εἶναι τὸ συμπέρασμα ὅλης τῆς πολιτικῆς σας. Ἐγὼ τοὐλάχιστον — καὶ ἐκφράζω γνώμην ἀτομικὴν, δὲν ἔλαβον κἀμμίαν ἐντολὴν παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ σᾶς εἴπω τοῦτο, — ἐγὼ τοὐλάχιστον λίαν περιωρισμένην ἀπέδωκα σημασίαν εἰς τὰς τόσας μεγαλαυχίας, τὰς ὁποίας ἤδη ἀπὸ ἐτῶν ἀκούομεν μέχρι κόρου καὶ ἀηδίας εἰς τὸν τύπον, εἴς τινα ὄργανα τοῦ τύπου, περὶ τῶν ἐκτάκτων ἐπιτυχιῶν τῶν διπλωματικῶν ἐνεργειῶν τοῦ Βασιλέως κατὰ τὰς περιοδείας αὐτοῦ ἐν Εὐρώπῃ, περὶ τῶν μεγάλων καὶ καταπληκτικῶν ἐπιτυχιῶν, τὰς ὁποίας θὰ φέρωσιν εἰς ἡμᾶς τὸ εὐτυχὲς συνοικέσιον τῆς πριγκηπίσσης Ἀλεξάνδρας ἢ τοῦ Διαδόχου. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐπίστευσα ὅτι τὰ εὐτυχῆ ταῦτα οἰκογενειακὰ γεγονότα οὐδεμίαν ἔχουσιν, ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον, σημασίαν εἰς τὴν πραγματικὴν πολιτικὴν τοῦ τόπου, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ σπεύσῃ ἡ Κυβέρνησις πέρυσι διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου νὰ μᾶς ὁμιλήσῃ περὶ πολιτικῆς φρονήσεως, τὴν ὁποίαν κατόπιν ἀνῄρεσεν ἐν τῇ ἀπαντήσει, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνεν εἰς τὴν ἐπερώτησιν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ὑπέβαλον περὶ τούτου, ἀνῄρεσε δηλαδὴ τὴν ἔννοιαν τῆς φράσεως ἐκείνης, δὲν ἀνῄρεσεν ὅμως καὶ τὴν ἐντύπωσιν, τὴν λίαν ἐπιζήμιον, τὴν ὁποίαν ἡ ἀπερίσκεπτος ἐκείνη ἔκφρασις εἶχεν ἤδη ἐπιφέρει. Λέγω λοιπὸν, ὅτι δὲν ἀπέδωκα οὐδεμίαν σημασίαν εἰς τοὺς Βασιλικοὺς γάμους, ὅτι, ἂν ἐσκέφθην περὶ πολιτικῆς σημασίας, σχετιζομένης πρὸς αὐτοὺς, ἔθεσα εἰς ἐμὲ τὸ ζήτημα, ἂν αὐτοὶ ἦναι ὠφέλιμοι ἢ δύνανται ἴσως ν’ ἀποβῶσιν ἐπιβλαβεῖς, καὶ ἡ λύσις, τὴν ὁποίαν εἰς τοιοῦτον πρόβλημα ἔδωσα, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, εἶναι, ὅτι τὸ εὐτυχέστερον, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο ν’ ἀποβῇ εἰς ἡμᾶς ἐκ τῶν εὐτυχῶν τούτων οἰκογενειακῶν γεγονότων τῆς ἡμετέρας δυναστείας, εἶναι, νὰ μὴ ἐπηρεάσωσι ποσῶς τὴν πολιτικὴν ἡμῶν. Καὶ πράγματι οὐδέποτε πλειότερον ἢ ἀφ’ ἑνὸς ἔτους ἠσθάνθημεν τὴν ἀπομόνωσιν ἡμῶν. Ἐνεπαίχθημεν, διεβουκολήθημεν, ἐραπίσθημεν παρὰ τῆς Τουρκίας, ὅπως οὐδέποτε ἄλλοτε, μετὰ τὰ γεγονότα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐπέστεφε τοιαύτη ἔκτακτος πολιτικὴ φρόνησις. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κύριοι Βουλευταί! Βεβαίως διατρέχομεν κρισιμωτάτην στιγμὴν τῆς ἱστορίας ἡμῶν. Εἶναι πρόβλημα, ἂν θὰ ὑπάρξωμεν ὡς Ἔθνος. Ὅ,τι βλέπομεν εἶναι, ὅτι μόνοι ἡμεῖς μεταξὺ τῶν Ἐθνῶν τῆς Ἀνατολικῆς Εὐρώπης δὲν κατωρθώσαμεν, μετὰ μακρὰς προσπαθείας, μετὰ ποικίλας νομοθεσίας, νὰ συνταχθῶμεν οὔτε διοικητικῶς, οὔτε στρατιωτικῶς, οὔτε ναυτικῶς· ὅτι μόνοι ἡμεῖς ἴσως μεταξὺ τῶν Ἐθνῶν τούτων εὑρισκόμεθα ἐντελῶς μεμονωμένοι, ἐντελῶς ὀρφανοὶ πάσης πολιτικῆς συμμαχίας· ὅτι οὐδεμίαν πραγματικὴν σημασίαν ὑπὲρ τῶν τυχῶν ἡμῶν ἔχει ἡ εὐτυχὴς διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τάξιν ἀποκατάστασις τῆς ἡμετέρας Δυναστείας· ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν δρᾶσις εἶναι ἐπιπόλαιος, ὅτι δὲν ἔχομεν βάσεις πολιτικῆς ἐξωτερικῆς, ὅτι εἴμεθα σήμερον ἐν στάσει ἐχθρικῇ πρὸς τὴν γείτονα Δύναμιν, ἐνῷ ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ἐθυσιάζομεν τὰ πάντα εἰς αὐτὴν, καὶ αὐτὴν τὴν ἰδίαν ἡμῶν ἀξιοπρέπειαν, καὶ αὐτὴν τὴν φιλανθρωπίαν, ὅπως ἐπράξαμεν κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν ναυτῶν. Βλέπομεν, ὅτι, ἐνῷ δὲν ἔχομεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ἐνῷ δὲν γνωρίζομεν ἀκριβῶς τί θέλομεν, ἐνῷ εἴμεθα ἐν γνώσει ἀπομεμονωμένοι, εἴμεθα ἀφ’ ἑτέρου ἐν ἀποσυνθέσει ἐσωτερικῇ ὑπὸ πλείστας ἐπόψεις καὶ πρὸ πάντων ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν. Καὶ ἐσχάτως ἀκόμη ἐδώσαμεν περὶ ἡμῶν τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἴμεθα βεβαίως ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ὁ ἔσχατος παράγων τῆς Ἀνατολῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἂς σκεφθῇ ἡ Βουλὴ, ἂς σκεφθῇ τὸ Ἔθνος, ἐὰν συμφέρῃ εἰς αὐτὸ ἡ παράτασις τοιαύτης ἀνομολογηθείσης ἀποτυχίας. (Πολὺ ὡραῖα! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§12ΡΙΚΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δικαίως καὶ εὐλόγως ἡ Βουλὴ ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἐπελήφθη ζητήματος, τὸ ὁποῖον σπουδαίως ἐνδιαφέρει τὸ Ἔθνος καὶ τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ ὁλόκληρον τὸν πεπολιτισμένον κόσμον· μετὰ τὴν μακρὰν δὲ συζήτησιν ἐπὶ τοῦ παρελθόντος νομίζω ἀναγκαῖον, πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἀποστολῆς καὶ τοῦ ἔργου τῆς Βουλῆς, ν’ ἀσχοληθῶμεν σπουδαίως ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ ἀτυχοῦς ἐκείνου τόπου. Δὲν θὰ ἦτο πλῆρες τὸ ἔργον, ἐὰν μετὰ τριήμερον συζήτησιν ἔληγεν αὕτη, χωρὶς νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἡ Βουλὴ, χωρὶς νὰ ὑψωθῇ φωνὴ ἐντὸς τοῦ ἐθνικοῦ περιβόλου, ἐρωτῶσα τί σκέπτεται ἡ Ἑλλὰς περὶ τῆς Κρήτης, ποία θὰ ἦναι ἡ τύχη αὐτῆς, ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν διαγραφεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ πολιτικήν. Ἡ Κρήτη σφαδάζει ὑπὸ τὸ ξίφος καὶ τὰ βάσανα τῶν βαρβάρων. Αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ὤφειλον, καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ πολιτισμοῦ καὶ ἐν ὀνόματι τῆς φιλανθρωπίας καὶ δυνάμει τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον τὸ Βερολίνειον πρωτόκολλον ταῖς ἀπέδωκε, νὰ σταματήσωσι τὴν βάρβαρον χεῖρα καὶ ν’ ἀπαλείψωσιν ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς Εὐρώπης σκηνὴν ἀπεχθῆ, προκαλοῦσαν τὴν ἀποστροφὴν καὶ τὴν ἀγανάκτησιν ὁλοκλήρου τοῦ κόσμου, πεπολιτισμένου καὶ μὴ, ἕνεκα διπλωματικῶν λόγων καὶ ὑπολογισμῶν πολιτικῶν, ἀπέστρεψαν τὸ πρόσωπον καὶ ἐγκατέλειψαν τὴν δυστυχῆ ἐκείνην νῆσον εἰς τὴν διάθεσιν τῆς πλήρους καταστροφῆς, τῆς ἐντελοῦς ἐξοντώσεως. Ἡ Ἑλλὰς τί πράττει; θὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὰς μακρὰς ταύτας συζητήσεις; νομίζει ὅτι ἐκπληροῖ τὴν ἀποστολήν της, ἐξαντλουμένη εἰς ἁπλᾶς συζητήσεις, αἵτινες οὐδὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα δύνανται νὰ ἔχωσιν ὡς πρὸς τὸ μέλλον τῆς κακοδαιμονούσης καὶ βασανιζομένης μεγαλομάρτυρος; Τί θὰ κάμωμεν τὴν Κρήτην; σᾶς ἐρωτῶ, Κύριοι, καὶ σᾶς ἐρωτῶ ἄνευ διακρίσεως τῶν δύο πτερύγων. Εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος πάντες ἡμεῖς, τῆς Ἑλλάδος, ἥτις συνδέεται διὰ στενῶν δεσμῶν μετὰ τῆς πολυπαθοῦς ἐκείνης νήσου. Σᾶς ἐρωτῶ, τί θὰ κάμωμεν τὴν Κρήτην; καὶ ἀπαντήσατέ μοι. Ἡ θέσις τῆς Κρήτης εἶναι τοιαύτη σήμερον, ὅπως μᾶς ἐπιτραπῇ ν’ ἀναμείνωμεν τὴν πλήρη παρασκευὴν τῆς Ἑλλάδος, ἵνα δώσωμεν χεῖρα βοηθείας εἰς τὰ παθήματα καὶ τοὺς κινδύνους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους εὑρίσκεται; Οἱ παραμένοντες ἐν Ἑλλάδι ἀντιπρόσωποι τῆς Κρήτης, προσφυγόντες εἰς τὸ ἐθνικὸν τοῦτο συνέδριον καὶ ζητοῦντες βοήθειαν, μᾶς λέγουσιν ὅτι εἶναι ἀποφασισμένοι διὰ τῶν ἰδίων ἀγώνων νὰ διεκδικήσωσι τὰ δικαιώματά των· μᾶς ζητοῦσι βοήθειαν καὶ ὀφείλομεν νὰ τὴν δώσωμεν, ἐὰν δὲν θέλωμεν ν’ ἀρνηθῶμεν τὴν ἱστορίαν μας, τὴν καταγωγήν μας, τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐπὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου. Ἂς μάθῃ λοιπὸν ἡ Εὐρώπη, ἐκεῖνοι ἰδίως, οἱ ὁποῖοι ἐνδιαφέρονται διὰ τὴν εἰρήνην τοῦ κόσμου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἀδιαφορήσῃ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὅτι ἡ Ἑλλὰς καὶ ἐπισήμως καὶ ἰδιωτικῶς θὰ συντρέξῃ ἀγῶνα, μετὰ τοῦ ὁποίου συνδέεται διὰ στενῶν δεσμῶν καὶ ἀπὸ τὸν ὁποῖον θεωρεῖ ἐξηρτημένον τὸ μέλλον ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἂς μάθῃ ὅτι, ἐὰν διὰ τῆς διπλωματικῆς ἐνεργείας περιορισθῇ ἡ ἐπίσημος ἐνέργεια τῆς Ἑλλάδος, ἡ ἰδιωτικὴ ἐνέργεια δὲν θὰ καθυστερήσῃ. Τὰ ἰδιωτικὰ βαλάντια τῶν Ἑλλήνων, ὁπουδήποτε καὶ ἂν εὑρίσκωνται, θὰ ἀνοιχθῶσιν ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης· ἐθελονταὶ θέλουσι μεταβῆ καὶ θέλουσι συμπολεμήσει παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Κρητῶν. Οὔτε οἱ στόλοι οἱ ὀθωμανικοὶ, οὔτε ὁ στρατὸς, τὸν ὁποῖον παρατάσσει ἡ Τουρκία εἰς τὰ παράλια τῆς Κρήτης, θέλουσιν ἐμποδίσει τὴν ἀποβίβασιν τῶν πολεμεφοδίων καὶ τῶν πολεμιστῶν. Ἂς μάθῃ τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἡ ὁποία προφέρεται ἀπὸ τοῦ στόματος ἑνὸς ἀντιπροσώπου τοῦ Ἔθνους, καὶ τὴν ὁποίαν εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ ἀσπάζεται, ὅπως κανονίσῃ ἐγκαίρως τὰ τῆς Κρήτης. Ἐὰν ἀληθῶς ἐνδιαφέρηται ὑπὲρ τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ἂς προλάβῃ τὴν ἔκρηξιν, διότι ἴσως θὰ ἦναι ἀργὰ, ὅταν θὰ ἐννοήσῃ τὸν γενικὸν κίνδυνον, εἰς τὸν ὁποῖον ὁλόκληρος ἡ Ἀνατολὴ δύναται νὰ εὑρεθῇ. Ἡ Ἑλλὰς ἀείποτε εἰσήκουσε τὰς συμβουλὰς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ ὑπηρέτησε μετ’ αὐταπαρνήσεως τὸ κοινὸν τῆς Εὐρώπης συμφέρον. Εἶναι ἀληθῶς μικρὰ, δύναται ὅμως, προκαλουμένη καὶ ἐγκαταλιμπανομένη, νὰ ῥίψῃ τὸν σπινθῆρα, ὅστις εἶναι ἀρκετὸς νὰ φέρῃ τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἡφαιστείου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου τὴν στιγμὴν ταύτην ἐπικάθηται ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη. Ἐξεπλήρωσα καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος, ὅτι πάντες ἡμεῖς, Κύριοι, ἀποδέχεσθε, καὶ ἐπιθυμῶ οἱ λόγοι οὗτοι, οἱ ὁποῖοι βεβαίως τυγχάνουσι πλήρους τῆς ἀποδοχῆς ὑμῶν, νὰ σημειωθῶσιν καὶ μένωσιν ὡς μία ἐθνικὴ διαμαρτύρησις κατὰ τῶν παρονομιῶν καὶ τῶν βιαιοπραγιῶν, αἵτινες ἤθελον ἐξακολουθήσει ἐν τῇ πολυπαθῇ ἐκείνῃ μεγαλονήσῳ. (Ἐπευφημίαι γενικαί).

§13Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα ἀπηύθυνα αὐτῷ, ἦτο πλήρης καὶ τελεία ὑπεκφυγή. Ἐνῷ τὰ ἐρωτήματά μου ἦσαν εὐκρινῆ καὶ καθαρά, καθῆκον δὲ εἶχε ν’ ἀπαντήσῃ εἰς ταῦτα εἴτε ἀποφατικῶς εἴτε καταφατικῶς, προσεπάθησε νὰ ὑπεκφύγῃ τὴν ἀπάντησιν, καὶ ἐξέδραμεν ἐπὶ θέματα ἀλλότρια τῆς ἐμῆς ἐπερωτήσεως. Ἐσκόπει ὄχι μόνον ν’ ἀποπλανήσῃ τὸ Κοινοβούλιον ἀπὸ τῆς ὁδοῦ, ἥτις ἐχαράχθη αὐτῷ διὰ τοῦ Συνταγματικοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἠσκοῦμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιτεθῇ, καθ’ ἣν ἔχει ἀντικοινοβουλευτικὴν συνήθειαν, κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐκτοξεύων κατ’ αὐτῆς διαφόρους παραλόγους αἰτιάσεις. Μοὶ ἐφάνη δὲ περίεργον τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἐν πρώτοις προέβαλε, διὰ νὰ ἀποφύγῃ ἣν ὤφειλε νὰ δώσῃ ἀπάντησιν, ὅτι δῆθεν ἐπρόκειτο νὰ ἀναλάβῃ τὴν ποινικὴν εὐθύνην ἐπὶ τοῖς δημοσιευομένοις διὰ μιᾶς ὑπουργικῆς ἐφημερίδος, ἥτις παρ’ ὅλου τοῦ κοινοῦ θεωρεῖται ὡς γραφομένη τῇ ἐμπνεύσει αὐτοῦ. Καὶ ὡς εἰ ἐγὼ ἐζήτουν εὐθύνας κατὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐπηρώτων αὐτὸν, ἐὰν τὰ ὑπὸ τῆς «Παλιγγενεσίας» δημοσιευόμενα ἦναι ἀληθῆ ἢ ὄχι, οὗτος, ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐπερώτησίν μου, ἔλεγε: «Τί μὲ ἐρωτᾷς περὶ τῶν δημοσιευομένων ὑπὸ ἐφημερίδος; Ἐγὼ δὲν εὐθύνομαι διὰ τὰ ὑπὸ ταύτης γραφόμενα». Καὶ ἐγὼ ἐπηρώτων, ἂν ἀπηύθυνε διακοίνωσιν πρὸς τὴν Εὐρώπην, ἂν διὰ τῆς διακοινώσεως ταύτης ἐζήτει παρὰ τῆς Εὐρώπης νὰ ἐκβιασθῇ ἡ Πύλη ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ. Καὶ ἐγὼ ἠρώτων, ἂν ἀληθῶς διὰ τῆς διακοινώσεως ταύτης ἔλεγε πρὸς τὴν Εὐρώπην, ὅτι, ἂν ἡ Πύλη ἐξακολουθῇ νὰ πολιτεύηται νωχελῶς καὶ ἀδρανῶς καὶ νὰ μὴ σπεύδῃ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ, ὅτι πρέπει αἱ Δυνάμεις ν’ ἀποστείλωσι στρατιὰς αὐτῶν, διὰ νὰ λάβωσι κατοχὴν τῆς νήσου καὶ ἀποκαταστήσωσιν αὗται τὴν τάξιν. Καὶ ἐγὼ ἠρώτων αὐτὸν, ἂν ἀληθῶς διὰ τῆς διακοινώσεως, ἣν ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Εὐρώπην, ἔλεγε πρὸς αὐτήν, ὅτι, ἂν ἡ Πύλη δὲν ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν, ἢ ἂν αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις δὲν στείλωσι στρατεύματα διὰ νὰ καταλάβωσι τὴν νῆσον καὶ ἀποκαταστήσωσιν ἐν αὐτῇ τὴν τάξιν, τότε ἤθελεν ἀναγκασθῆ αὐτὸς, ἡ Κυβέρνησις τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων νὰ καταλάβῃ αὐτὴ τὴν νῆσον, διὰ ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ταύτην. Ταῦτα εἶναι ἀληθῆ ἢ οὔ; Ἠρώτων αὐτὸν, ἀπέστειλε τοιαύτην ἐγκύκλιον πρὸς τὴν Εὐρώπην; περιέλαβεν ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ ταύτῃ ταῦτα τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ ἀπηρίθμησα; Τί λοιπὸν μοὶ λέγεις, ὅτι δὲν εὐθύνεσαι διὰ τὰ γραφόμενα τῆς «Παλιγγενεσίας»; Ἐγὼ δὲν σὲ ἠρώτησα περὶ τῆς «Παλιγγενεσίας», οὐδὲ περὶ τῆς «Ὥρας», ἀλλὰ περὶ πράξεων, τὰς ὁποίας ἔπραξας ὡς κυβερνῶν τὴν Ἑλλάδα. Ὀφείλεις νὰ δώσῃ ἀπάντησιν εἰς τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος. (Ἐπευφημίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἀφοῦ διεῤῥύθμισε τὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος τοιαύτην, ὁποία ὑπάρχει νῦν, —καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν γνώμην ὅλων ὑμῶν, καὶ τῶν ἐκεῖ καὶ τῶν ἐνταῦθα καθημένων, — ἀφοῦ διεῤῥύθμισε τοιαύτην τὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὄχι μικρὸν διαφέρουσαν τῆς τυραννίας, ἀλλὰ χειροτέραν τῆς τυραννίας, ἐφρόντισε ν’ ἀποπλανᾷ συγχρόνως καὶ τὸ δημόσιον φρόνημα δι’ ἐφημερίδων, τὰς ὁποίας ὑποστηρίζει καὶ εἰς τὰς ὁποίας ὑπαγορεύει τὰ δημοσιευόμενα ὑπ’ αὐτῶν. Καὶ ὅταν γίνεται λόγος περὶ τῶν δημοσιευμάτων τούτων, παρίσταται ἐν τῷ μέσῳ λέγων: «Ἐγὼ δὲν εὐθύνομαι· δύνανται νὰ γράφωσιν αἱ ἐφημερίδες ὅ,τι θέλουσι». Καὶ ὑπάρχει Κοινοβουλευτικὸν Κράτος, εἰς τὸ ὁποῖον, καθ’ ὃν χρόνον ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι παροῦσα, ἡ Κυβέρνησις σιωπᾷ καὶ δὲν δίδει εἰς τὸ κοινὸν πληροφορίας; Καὶ ὑπάρχει Κοινοβουλευτικὸν Κράτος, ἐν τῷ ὁποίῳ ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ δὲν λαμβάνει εὐκαιρίαν διὰ νὰ μορφώσῃ διὰ τῶν ἐφημερίδων της τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ καὶ νὰ διαμορφώσῃ τὸ κοινὸν φρόνημα; Τοῦτο πράττουσιν αἱ ἐφημερίδες, αἱ ὑποστηρίζουσαι τὸ Ὑπουργεῖον. Ἐὰν ὑποστηρίζωσι τὸ Ὑπουργεῖον διότι ὑπάρχει ταυτότης πολιτικῶν φρονημάτων, ἐὰν ὑποστηρίζωσιν αἱ ἐφημερίδες αὗται τὸ Ὑπουργεῖον διότι ἀσπάζονται τὴν πολιτείαν αὐτοῦ καὶ ἐπιθυμοῦσι νὰ ὑποστηρίξωσιν αὐτὸ διὰ νὰ ἐξακολουθῇ κυβερνῶν τὴν χώραν, ὑπάρχει βεβαίως ταυτότης πολιτικῶν φρονημάτων. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν αἱ ἐφημερίδες αὗται νὰ ἐκφέρωσι πολιτικὰς θεωρίας οἵας ἂν θέλωσι, δὲν εἶναι δυνατὸν αἱ ἐφημερίδες αὗται νὰ γράφωσι περὶ πολιτικῶν πραγμάτων ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις, οὐδὲ νὰ διαδίδωσιν ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις πληροφορεῖται διὰ τῶν πρακτόρων αὐτῆς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ. Βεβαίως οὐδεὶς δύναται νὰ καταγγείλῃ τὸ Ὑπουργεῖον καὶ νὰ ζητήσῃ ποινικὴν εὐθύνην διὰ τὰ δημοσιευόμενα ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων, αἵτινες τὸ ὑποστηρίζουσιν, ἀλλὰ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἠθικὴν εὐθύνην. Καὶ τὴν ἠθικὴν εὐθύνην φέρει ἡ Κυβέρνησις διὰ τὰ δημοσιευόμενα ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν. Καὶ πόθεν ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν, καὶ πόθεν τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος δύναται νὰ λαμβάνῃ ἀκριβεῖς εἰδήσεις περὶ τῶν γενομένων ἐν Κρήτῃ, εἰμὴ ἀπὸ τῶν ἐφημερίδων, αἵτινες πλησιάζουσι τὸ Ὑπουργεῖον, αἵτινες ἐμπνέονται ὑπ’ αὐτοῦ; Ταχυδρομικὴ ὑπηρεσία ἐν Κρήτῃ δὲν ὑπάρχει, γνωρίζετε δὲ πῶς λειτουργεῖ ὑπὸ τὴν ἐπιμέλειαν τοῦ Αὐστριακοῦ Προξένου ἡ ταχυδρομικὴ συγκοινωνία. Ἡ ἐφημερὶς λοιπὸν, περὶ ἧς ὁ λόγος, ἥτις ἐκδίδεται καθ’ ἑκάστην μετὰ μεσημβρίαν, αὕτη δίδει τὰς εἰδήσεις, τὰς ἐκ Κρήτης προερχομένας, καὶ ταύτας τὸ κοινὸν ἀναγινώσκει ὡς εἰδήσεις ἐχούσας καταγωγὴν ἀναντίῤῥητον, ἐπίσημον. Ἀλλὰ μετὰ τῶν εἰδήσεων τούτων ἔδιδε τὸ ὄργανον τοῦτο διαφόρους πολιτικὰς γνώμας. Σᾶς ἐζητήσαμεν ποινικὴν εὐθύνην ἡμεῖς διὰ τὰς γνώμας ταύτας; Οὐδέποτε. Ἀλλὰ τὰς γνώμας ταύτας ἐθεωρήσαμεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τὸ ἡμιεπίσημον ὑπουργικὸν ὄργανον νὰ δημοσιεύῃ, ἂν σεῖς δὲν συνηνεῖτε. Ἀλλὰ, ὡς διὰ τοῦ ὀργάνου ἐκείνου ἐπειρᾶσθε ν’ ἀποπλανήσητε τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπαρουσιάζεσθε δι’ αὐτοῦ, ὁτὲ μὲν καταγγέλλοντες τὴν Ῥωσσίαν, ὡς ὑποκινήσασαν τὸ κίνημα τῆς Κρήτης, τὴν ἐπιοῦσαν καταγγέλλοντες τὴν Ἀγγλίαν, ὅτι αὕτη ὑπεκίνησεν αὐτὸ, μετὰ τρεῖς ἡμέρας καταγγέλλοντες τὴν τριπλῆν συμμαχίαν, διότι δὲν σᾶς ὑποστηρίζει, μετὰ πέντε ἡμέρας ἐπαινοῦντες καὶ θαυμάζοντες τὸν λόρδον Σαλισβουρὺ, πρωθυπουργὸν τῆς Ἀγγλίας, μετὰ τέσσαρας δὲ ἡμέρας ἀποκαλοῦντες αὐτὸν κατάσκοπον τῆς Τουρκίας καὶ ὑβρίζοντες αὐτόν. Ὡς διὰ τοῦ ὀργάνου ἐκείνου ἐπειρᾶσθε νὰ συγχύσητε τὸ κοινὸν φρόνημα, ὥστε νὰ μὴ γνωρίζῃ ὁ λαὸς τί τρέχει, ποῦ νὰ ἀποταθῇ, τί νὰ ἐλπίσῃ, τίνος νὰ αἰτιαθῇ διὰ τὰς συμφορὰς τῆς Κρήτης, διὰ τοῦ αὐτοῦ τρόπου ἤλθετε προχθὲς ν’ ἀποπλανήσητε καὶ τὴν Βουλήν. Καὶ μοὶ ἔλεγε προχθές: «Μὲ ἐρωτᾶτε διὰ τὴν «Παλιγγενεσίαν»; Ἐγὼ δὲν εὐθύνομαι». Ἐνῷ ἐγὼ δὲν σᾶς ἠρώτησα περὶ τῶν δημοσιευθέντων ὑπὸ τῆς «Παλιγγενεσίας», σᾶς ἠρώτησα περὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐγράψατε σεῖς καὶ ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐθήκατε τὴν ὑπογραφήν σας ὡς Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἢ ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Καὶ σᾶς ἠρώτησα ὄχι μόνον διότι εἶχον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ διότι τὰ γραφέντα ἐν τῷ ἐγγράφῳ ἐκείνῳ ἐπηρέασαν ὀλεθρίως τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Καὶ δὲν ἐπηρεάσθησαν ὀλεθρίως τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὅταν ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ἀπευθυνομένη πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις τῆς Εὐρώπης, ὁμολογῇ, ὅτι, ἂν δὲν ὑπάρχῃ τάξις ἐν Κρήτῃ, τοῦτο πρέπει νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὴν νωθρότητα καὶ τὴν ἀδράνειαν τῆς Πύλης, καὶ ὅτι πρέπει νὰ σπεύσῃ τέλος πάντων ἡ Πύλη ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ; Ἡ ἱστορία τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀποδεικνύει, ὅτι τοιοῦτο διανόημα δὲν ἐπῆλθε μέχρι τοῦδε εἰς οὐδένα τῶν κυβερνησάντων τὴν Ἑλλάδα. Καὶ πῶς ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ τοιοῦτο διανόημα; Πῶς ἦτο δυνατὸν Ἕλλην, κυβερνῶν τὴν Ἑλλάδα, νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι ἡ Τουρκία δύναται ν’ ἀποκαταστήσῃ τάξιν ἐν τῇ νήσῳ ἐκείνῃ, ἀφοῦ ἡ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος ἀποκηρύσσει τοιοῦτο διανόημα; Πότε ἀποκατεστάθη ἐν Κρήτῃ ἡ τάξις; Μόλις παρῆλθον 5 ἢ 6 ἔτη, ἀφ’ ἧς ἔληξεν ὁ ἐθνικὸς ἀγὼν καὶ ἐσχηματίσθη τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, καὶ ἡ Κρήτη ὁπλίζεται καὶ ἐπαναστατεῖ. Δὲν παρῆλθον 3 ἢ 4 ἔτη ἀπὸ τοῦ χρόνου τούτου καὶ ἡ Κρήτη ὁπλίζεται καὶ ἐπαναστατεῖ. Δὲν παρῆλθον 5 ἔτη ἀπὸ τοῦ γεγονότος τούτου, καὶ ἡ Κρήτη εἰς νέαν προβαίνει ἐπανάστασιν. Ἐπαναστατεῖ κατὰ τὸ 1840, ἐπαναστατεῖ κατὰ τὸ 1843, ἐπαναστατεῖ κατὰ τὸ 1854, ἐπαναστατεῖ κατὰ τὸ 1858, ἐπαναστατεῖ κατὰ τὸ 1866, κατὰ τὸ 1877. Ἐὰν δὲν ἐπανέστησε κατὰ τὸ 1863, αἰτία εἶμαι ἐγὼ, Ὑπουργὸς τότε τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀποτρέψας αὐτήν. Ἂν δὲν ἐπανέστησε κατὰ τὸ 1886, αἴτιος εἶμαι ἐγώ, ὤν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἀποτρέψας αὐτήν. Καὶ πότε δὲν ἐπανετάστησεν ἡ Κρήτη; Τέσσαρες Σουλτάνοι ἀνέβησαν τὸν θρόνον, ὁ Μαχμούτ, ὁ Μετζὴτ, ὁ Ἀζὶζ καὶ ὁ Χαμὴτ, διότι δὲν περιλαμβάνω τὸν δυστυχῆ Μουράτ. Ἀλλ’ οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἠδυνήθη νὰ παγιώσῃ τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ. Διατί; Διότι δὲν ὑπάρχουσι δεσμοὶ, συνδέοντες τὴν ἐπικυρίαρχον δύναμιν μετὰ τῆς κρατουμένης νήσου. Ἑπομένως ἡ ἀνικανότης τῆς Πύλης ἔγκειται ἐν τῇ σχέσει, μεθ’ ἧς συνδέεται μετὰ τῆς Κρήτης. Αὗται δὲν εἶναι νέαι ἰδέαι. Αὐτὰς ἐπρέσβευον πάντες οἱ κυβερνήσαντες τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τοῦ 1832. Οὐδ’ ἀπεκρύψαμέν ποτε ταῦτα ἀπὸ τὴν Εὐρώπην. Αὐτὰ ἐγράφησαν πολλάκις ἐν διακοινώσει πρὸς τὴν Εὐρώπην ὑπὸ τῶν κατὰ καιροὺς κυβερνητῶν. Αὐτὰ ἐγὼ αὐτὸς ἀπήγγειλα εἰς τὴν Εὐρώπην, συνηγμένην ἐν Βερολίνῳ, ὅτε συνῆλθεν ἐν τῷ Συνεδρίῳ ὡς Ἄρειος Πάγος. Καὶ οὐδέποτε ἠμφισβητήθη ἡ ἀλήθεια αὐτῶν οὐδὲ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, οὐδὲ ὑπὸ τῆς Τουρκίας. Καὶ ἐπαρουσιάσθη κυβερνήτης ἐν Ἑλλάδι, παραπονούμενος, ὅτι ἡ Πύλη ἕνεκα νωχελείας καὶ ἀδρανείας δὲν ἀποκατέστησε τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ, καὶ ζητῶν ἀπὸ τὴν Εὐρώπην νὰ ἐκβιάσῃ τὴν Πύλην ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ἐν τῇ νήσῳ! Τοιαῦτα διαβήματα δὲν ἐπιδρῶσιν ὀλεθρίως ἐπὶ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος; Καὶ δὲν εἶχον δίκαιον νὰ ἐκπλαγῶ, καὶ νὰ ἔλθω εἰς τὴν Βουλήν, ζητῶν λόγον, ἐρωτῶν ἂν ὑπεγράφη τοιαύτη διακοίνωσις, ἂν ἀπεστάλη τοιοῦτον ἔγγραφον ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ἀποκαθιστᾷ τὴν τάξιν ἡ Πύλη, ἀλλ’ ἀποκαθιστᾷ τάξιν τοιαύτην, ὁποία ἐγείρει τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν. Τοιαύτην τάξιν ἐζητεῖτε ν’ ἀποκαταστήσητε; Καὶ εἰς ποίαν χώραν, εὑρισκομένην ὑπὸ τὴν δυναστείαν τῆς Πύλης, ἀποκατέστησεν αὕτη τὴν τάξιν κατ’ ἄλλον τρόπον ἢ κατ’ αὐτόν; Δὲν γνωρίζετε λοιπὸν, ὅτι τοιαύτην τάξιν ἔμελλε ν’ ἀποκαταστήσῃ ἐν Κρήτῃ, καὶ τοιαύτην τάξιν ἐζητεῖτε ν’ ἀποκαταστήσῃ; Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω πόσον ὀλεθρίως ἐπέδρασαν ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων αἱ ἄλλαι αἰτήσεις καὶ ἐπιδείξεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ὅταν οἱ κυβερνῶντες τοὺς λαοὺς παρίστανται ἐν πάσῃ αὐτῶν τῇ ἐπισημότητι, προβάλλοντες ἀδύνατα, ἢ παριστῶντες μὴ οὐσιώδη σπουδαῖα συμβεβηκότα, ἢ ἐπιδεικνύοντες γελοίως δύναμιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχουσιν, ὀλεθρίως ἐπιδρῶσι τοιαῦτα διαβήματα ἐπὶ τῶν συμφερόντων τῶν λαῶν, τοὺς ὁποίους κυβερνῶσι. Τίνα νὰ ἐρωτήσω ἐξ ὑμῶν; Ἂν μεταβῆτε εἰς τὸ πρῶτον στοιχειῶδες Δημοτικὸν Σχολεῖον καὶ ἐρωτήσητε ἕνα μαθητὴν, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ συνεννοηθῶσιν αἱ Μεγάλαι Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις καὶ ὁμοθύμως νὰ συμφωνήσωσι καὶ ἀποφασίσωσι νὰ καταλάβωσιν ἀπὸ κοινοῦ ξένην χώραν διὰ στρατῶν κοινῶν, ἢ νὰ ἐμπιστευθῶσιν εἰς μίαν ἢ δύο ἐξ αὐτῶν διὰ νὰ καταλάβῃ τὴν χώραν τὴν ξένην, θέλει γελάσει τὸ μειράκιον. Ὁ Πρωθυπουργὸς τοῦτο ἐζήτει. Ἑκάστη τῶν ἐξ Μεγάλων Δυνάμεων νὰ εἰσφέρῃ ἀριθμὸν στρατοῦ, ν’ ἀποτελεσθῇ οὕτω διεθνὴς στρατιὰ, καὶ αὐτὴ ἡ στρατιὰ νὰ καταλάβῃ τὴν Κρήτην. Ἐνόμιζεν ὅτι εἴμεθα εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ Πέτρου τοῦ Ἐρημίτου, ἢ ἐνόμιζεν ὅτι ὑπάρχει ἐν τῇ Εὐρώπῃ ὁ Λουδοβῖκος ὁ Θʹ, διὰ νὰ γίνῃ νέα ἐκδρομὴ σταυροφορίας; Μήπως ἐνόμιζεν, ὅτι, ζητῶν παρὰ τῆς Εὐρώπης τ’ ἀδύνατα, ἠδύνατο νὰ δικαιολογήσῃ τὴν τελευταίαν πρότασιν αὐτοῦ, ἤτοι τὴν ἀπειλὴν, ὅτι θέλει αὐτὸς καταλάβει τὴν Κρήτην δι’ Ἑλληνικῶν στρατευμάτων καὶ διὰ πλοίων τοῦ ἐθνικοῦ στόλου; Δὲν γνωρίζω, ἂν κατὰ τὸν βίον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἡ πολιτεία αὐτοῦ ἐνεποίησέ ποτε ἀνησυχίαν εἰς τὴν Εὐρώπην, ὥστε αὕτη νὰ καταληφθῇ ὑπὸ δειλίας καὶ νὰ ἐκβιασθῇ νὰ πράξῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν διενοεῖτο νὰ πράξῃ. Οὐδὲ δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ἂν πρὸ τριῶν ἐτῶν ἡ Εὐρώπη ἤθελε στέρξει ἐπὶ τέλους νὰ ἐφαρμόσῃ ἀπειλὴν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸν πρῶτον μῆνα τοῦ 1886 εἶχεν ἐνδώσει διὰ νὰ ἐπικηρύξῃ. Περὶ τούτου ἴσως πραγματευθῶ κατόπιν, διότι ἔχω δικαίωμα νὰ μὴ παραλίπω καὶ τὰ περὶ τούτου, διὰ νὰ ἀποστομώσω τὸ στόμα ἐκείνου, (δεικνύει τὸν Πρωθυπουργὸν) τὸ ὁποῖον πολλάκις ἀνεῴχθη διὰ νὰ ὑβρίσῃ ὡραίαν ἐποχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ βίου (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἀλλ’ ἐὰν ἐξετοξεύθη κατὰ τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸ 1886 ἀπειλὴ, τάχα ἠπειλήθημεν διότι ἐνεπνεύσαμεν εἰς τὴν Εὐρώπην ἀνησυχίαν; Δὲν δύναμαι ἀκόμη νὰ τὸ βεβαιώσω. Ἀλλὰ, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Εὐρώπη ἀνησύχησεν ἀπὸ τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἔλαβε κατὰ τὸ 1885 καὶ κατὰ τὸ 1886, νομίζετε, ὅτι ἤθελεν ἀνησυχήσει καὶ κατὰ τὸ 1889 ἀπὸ τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν σεῖς ἐλάβετε ἀπέναντι αὐτῆς; Ὡς ἂν ἡ Εὐρώπη δὲν σᾶς γνωρίζει, ὡς ἂν ἡ Εὐρώπη μὴ εἶχε πράκτορας καὶ ἀντιπροσώπους ἐν Ἑλλάδι, ἵνα διὰ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν βλέπῃ τὰ ἐν Ἑλλάδι γιγνόμενα. Ὡς ἂν ἡ Εὐρώπη μὴ εἶχε πράκτορας, ἵνα διὰ τῶν ὤτων αὐτῶν ἀκούῃ τὰ παρ’ ὑμῶν καὶ τῶν ἀντιπάλων σας λεγόμενα, καὶ πληροφορῆται τὰ παρ’ ὑμῶν διαπραττόμενα. Ἀλλὰ, καὶ ἂν ὑπῆρχε κατὰ τοὺς χρόνους τούτους μεταξὺ τῶν μητροπόλεων τῆς Εὐρώπης καὶ τῶν Ἀθηνῶν ἡ αὐτὴ συγκοινωνία, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν ἐπὶ Φραγκίσκου Αʹ μεταξὺ τῶν Παρισίων καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὅτε παρήρχοντο ἓξ μῆνες διὰ νὰ φθάσωσι τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ἐν Κων)πόλει ἀντιπρόσωπόν της, πάλιν δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ λάβῃ περὶ ὑμῶν ἄλλας πληροφορίας, διότι ὑμεῖς εἴχετε σπεύσει νὰ τὴν πληροφορήσητε περὶ ὑμῶν αὐτῶν κατὰ τὸ 1885 καὶ 1886. Σᾶς γνωρίζει, διὰ νὰ μὴ φοβῆται ἀπὸ τὰς ἀπειλάς σας, διὰ νὰ μὴ ἀνησυχῇ ἀπὸ τὰ κηρύγματά σας. Νομίζετε ὅτι ἐν Εὐρώπῃ ἐλησμόνησαν, ὅτι, πρὶν ἢ φθάσῃ εἰς τὰς Ἀθήνας ἡ ἀπειλὴ, ὅτι ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Γερμανία ἔμειναν σύμφωνοι διὰ νὰ στείλωσι πολεμικὰ πλοῖα εἰς τὰς Ἑλληνικὰς θαλάσσας, ὅπως ἐμποδίσωσι πᾶσαν ναυτικὴν ἐνέργειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἰς τὴν γείτονα χώραν, ὅτι, πρὶν ἢ φθάσῃ, λέγω, ἡ ἀπειλὴ αὕτη, εὑρέθησαν ἄνθρωποι κρούσαντες ἐξ Ἀθηνῶν τὰς πύλας τῆς Εὐρώπης, ἵνα ἀναφέρωσιν εἰς αὐτὴν καὶ προσπαθήσωσι νὰ πείσωσιν αὐτήν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς πατρίδος των δὲν ἐπείθετο ἀπὸ ἁπλοῦς λόγους, καὶ ὅτι ἡ Εὐρώπη ἔπρεπε νὰ ἀπειλήσῃ βίαν; Δὲν μετεβιβάζοντο ἐξ Ἀθηνῶν εἰς τὴν Εὐρώπην αἱ ἐπικλήσεις καὶ αἱ παρακελεύσεις, ὅπως μὴ ἀρκεσθῇ αὕτη εἰς τὴν ἀπειλήν, τὴν ὁποίαν κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1886 ἀπηύθυνεν, ἀλλὰ καὶ νὰ προβῇ εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτῆς; Ἐξ Ἀθηνῶν δὲν κατεβλήθη πᾶσα ἐνέργεια, ἵνα ἀναγκασθῇ ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν, διὰ νὰ δοθῇ εἰς σᾶς εὐκαιρία νὰ παρασταθῆτε διαφωνοῦντες δῆθεν πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης; Καὶ δὲν εἶσθε σεῖς οἱ ἐν Ἀθήναις, οἵτινες ὑπελάβετε, ὅτι δὲν ἤρκει νὰ διαφωνήσητε μόνον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ὅτι ἔπρεπε, πρὶν ἢ προσέλθητε εἰς τὸ Κοινοβούλιον, νὰ συνεννοηθῆτε καὶ νὰ διαῤῥυθμίσητε τὰ τῆς διαφωνίας σας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μετὰ ἀντιπροσώπου μιᾶς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες ἠπείλουν τὴν Ἑλλάδα, καὶ αἵτινες ἔστελλον τοὺς στόλους των; Ἐξ Ἀθηνῶν δὲν ἐδίδοντο αἱ πληροφορίαι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἦτο ἄθροισμα τυχοδιωκτῶν, ἦτο ἀγέλη προβάτων ἀγομένων ἐπὶ σφαγήν, ὅτι ἦτο ἀνίκανος νὰ σκοτωθῇ διὰ τὴν πατρίδα του; Ποῖοι ἔδιδαν τὰς πληροφορίας ταύτας; Τὰς ἐδίδετε σεῖς, οἵτινες ἠπειλεῖτε χθὲς ἐπὶ τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως τὴν Εὐρώπην. Λοιπὸν δὲν εἶχε μετρήσει τὸ ἀνάστημά σας ἡ Εὐρώπη; Δὲν σᾶς εἶχεν ἰδεῖ σπιθαμιαίους πρὸ αὐτῆς; Πῶς ἐλπίζετε ὅτι ἤθελεν ὑπολάβει ὅτι ἐγένεσθε σήμερον γίγαντες; Ἀλλὰ ταῦτα δὲν τὰ ἐγνωρίζετε; Ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ τὰ ὑποπτεύητε; Ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἐνδεχόμενον ἦτο, ἂν δὲν τὸ ἐθεωρεῖτε πιθανόν, νὰ γελάσωσιν ὅταν ἀναγνώσωσι τὸ ἔγγραφόν σας; Πῶς ἐτολμήσατε τοιοῦτον ἔγγραφον νὰ ἐπιστείλητε εἰς τὴν Εὐρώπην; Μήπως τυχὸν ἐπεθυμεῖτε νὰ δώσητε μίαν δικαιολογίαν εἰς τὴν Εὐρώπην διὰ νὰ ἀποταθῇ εἰς τὴν Πύλην καὶ προκαλέσῃ αὐτήν, νὰ λάβῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβε, διὰ ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν; Ἡ Πύλη ἔμενεν ἀπρακτοῦσα, διότι ἠγνόει ποίαν ἐντύπωσιν ἤθελον ἐμποιήσει εἰς τὴν Εὐρώπην τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔμελλε νὰ λάβῃ ἐπὶ τῆς Κρήτης. Μήπως διὰ τῆς διακοινώσεώς σας ἐσκοπεῖτε νὰ ὠθήσητε τὴν Εὐρώπην νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὴν Πύλην τοὺς δισταγμοὺς τούτους, ὅπως προβῇ ἀμέσως νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν διὰ τοῦ Σακὴρ καὶ τοῦ στρατοῦ της; Φαντασθῆτε, Κύριοι, Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος, περὶ τῆς ὁποίας γεννῶνται τοιαῦται ὑπόνοιαι! Καὶ πῶς νὰ μὴ συλλάβωμεν τοιαύτας ὑπονοίας; Τί ἁπλούστερον ἢ νὰ καταθέσητε εἰς τὴν Βουλὴν τὴν αἰτηθεῖσαν διακοίνωσιν; Τί ἁπλούστερον ἢ νὰ δώσητε πληροφορίας περὶ τῶν ἀπαντήσεων, τὰς ὁποίας ἑκάστη τῶν Δυνάμεων ἔδωκε περὶ τῆς ἀπαντήσεως τῆς Τουρκίας; Δὲν τὸ ἐπράξατε, ἀλλὰ χθὲς ὡμιλεῖτε περὶ πολιτικῆς τοῦ μέλλοντος, ὡμιλεῖτε περὶ τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1885, ὡμιλεῖτε περὶ οἰκονομικοῦ ἐδάφους, περὶ στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, ὡσανεὶ πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν δὲν εἴμεθα εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ 1882 καὶ δὲν ἠκούομεν αὐτοῦ τοῦ ἀνδρός, ὅταν μᾶς ἔλεγεν, ὅτι ἑκάστη ἡμέρα παρερχομένη ἄνευ ναυτικῶν παρασκευῶν εἶναι ἀπώλεια διὰ τὸν Ἑλληνισμόν! Μέχρι τῆς 2 ὥρας μετὰ τὸ μεσονύκτιον μὲ ἐκράτει ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1882, διὰ νὰ τελειώσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου, ὡς ἂν εἶχον παραγγελθῆ οἱ στόλοι. Καὶ ἐξηκολούθει προχθὲς νὰ ὁμιλῇ ἀκόμη περὶ ναυτικῶν παρασκευῶν καὶ περὶ οἰκονομικοῦ ἐδάφους! Καὶ ἐνῷ ἠρνεῖτο νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν διακοίνωσιν, ἐν ἐφημερίδι τῶν Ἀθηνῶν σήμερον ἐδημοσιεύετο τηλεγράφημα ἐκ Λονδίνου, κατὰ τὸ ὁποῖον κατετέθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας ἡ Κυανῆ Βίβλος τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία περιλαμβάνει καὶ τὴν διακοίνωσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰς ἀπαντήσεις τὰς δοθείσας πρὸς αὐτήν. (Ἀναγινώσκει ἐκ τῆς «Παλιγγενεσίας» τηλεγράφημα τῆς ἑταιρίας Havas): «Ἐδημοσιεύθη ἡ διπλωματικὴ ἀλληλογραφία, ἡ σχετικὴ πρὸς τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Ἡ ἀλληλογραφία ἄρχεται ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1888 καὶ περατοῦται τὴν 20 Αὐγούστου 1889, περιέχει δὲ τὸ πλεῖστον τῶν διαμειφθέντων τηλεγραφημάτων μεταξὺ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ καὶ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἀγγλίας ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ ἐν Χανίοις. Πρὸς τούτοις καὶ ἄλλα ἔγγραφα εἶναι προσηρτημένα ἐν τῇ ἀλληλογραφίᾳ ταύτῃ. Ἑλληνικὴ ἐγκύκλιος τῆς 5 Αὐγούστου παραπονεῖται κατὰ τῆς ἐν Κρήτῃ διαγωγῆς τῶν Τούρκων, καὶ προσκαλεῖ τὰς Δυνάμεις νὰ ἀποστείλωσιν ἀρκοῦσαν δύναμιν πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς τάξεως καὶ πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν κατοίκων, ὅπως καταστήσῃ σεβαστὴν τὴν ἰδιοκτησίαν ἑκάστου. Ὅτι, ἂν ἡ ἐπέμβασις αὕτη δὲν ἐπέλθῃ, ἡ Ἑλλὰς θὰ στείλῃ στόλον μετὰ στρατοῦ πρὸς ἀποβίβασιν.» Ἠπείλει λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις, ὄχι ὡς ἠπείλει ὁ κ. Ῥικάκης πρὸ μικροῦ, ἀλλ’ ἠπείλει ὡς Κυβέρνησις, ὅτι θέλει στείλει στόλον καὶ σῶμα ἀποβατικὸν ἐπὶ τὴν Κρήτην. Ὅτε διετύπωνον τὰς ἐπερωτήσεις, ἃς ἀπηύθυνα πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ἠναγκάσθην νὰ μνημονεύσω ἐκείνου, ὅστις ἐξεπλήρου τὰ ἔργα τοῦ Γεν. Προξένου ἐν Κρήτῃ, ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς ὑπέλαβεν, ὅτι ἐμνημόνευσα ἴσως αὐτοῦ διότι ἀπέδιδον εἰς αὐτὸν ἀξίαν ἄλλην καὶ οὐχὶ ἐκείνην μόνον, τὴν ὁποίαν ἡ ἀποστολή του ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ὑπεδείκνυεν ὅτι ἔχει. Μήπως ἐγὼ ἀγνοῶ, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις δὲν ἀφῆκε ποτὲ ἐλευθερίαν εἰς ὑπάλληλόν τινα αὑτῆς, ὅπως φωτίζῃ αὐτὴν περὶ τῆς ἀληθείας; Οἱ ὑπάλληλοι αὐτῆς εἶναι ὄργανα, τὰ ὁποῖα τυφλῶς ὀφείλουσι νὰ ἐκτελῶσιν ὅ,τι ἂν αὐτοῖς παραγγέλλεται. Ὅθεν ἐμνημόνευσα τοῦ Γρυπάρη οὐχὶ δι’ αὐτὸν, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐλέγξω τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἀλλὰ τί πταίει ὁ ἄνθρωπος; Ἔσφαλα. Ἐμνημόνευσα αὐτοῦ, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐλέγξω τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅστις ὑπέχει ὅλην τὴν εὐθύνην διὰ πάντας τοὺς κλάδους καὶ διὰ πάσας τὰς πράξεις τῶν συναδέλφων αὐτοῦ. Ἀφοῦ ἔρχεται εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ὁμολογεῖ ὅτι ἠπατήθη, ἀφοῦ δὲν διστάζει ν’ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι περιέπεσεν εἰς τὸ μέγιστον τῶν σφαλμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ περιπέσωσιν αἱ Κυβερνήσεις, ἐνῷ εἰς τὸ σφάλμα αὐτοῦ πρωτίστην εἶχεν ἐνοχὴν αὐτὸς ὁ ἐν Κρήτῃ Γενικὸς Πρόξενος, δὲν ἐδίστασεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ προκαλέσῃ Β. Διάταγμα καὶ νὰ ἀναβιβάσῃ αὐτὸν εἰς μεγαλείτερον ἀξίωμα! Ἀλλὰ μήπως ὁ οὕτως ἀμειβόμενος Πρόξενος εἶχε κἄν προνοήσει νὰ σᾶς ἐνδείξῃ, ὅτι ἔπρεπε νὰ ζητήσητε ἐγγυήσεις, ὅτε ἔτρεχεν ὁμιλῶν, ἀγορεύων, παρακαλῶν, ἱκετεύων, γράφων καὶ προσλιπαρῶν τοὺς Κρῆτας, νὰ μὴ ἀντιστῶσιν εἰς τὴν στρατιωτικὴν κατάληψιν τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Κρήτης; Ἂν σεῖς, ὡς συνειθίζετε νὰ προσφέρησθε πάντοτε πρὸς τοὺς ξένους, ἐνομίζετε ὅτι ἠθέλετε πράξει ἔγκλημα, ἂν ἐζητεῖτε ἐγγυήσεις, διότι ἐφοβεῖσθε μὴ ἐγείρητε τὴν ὀργὴν ἢ τὴν δυσπιστίαν τῶν ξένων, δὲν ἔσπευδε κἂν αὐτὸς νὰ σᾶς φωτίσῃ περὶ τῶν πραγμάτων, ὅπως μὴ παραδοθῆτε τυφλοῖς ὄμμασιν εἰς τοὺς Τούρκους; Καὶ μήπως τοῦτο μόνον τὸ σφάλμα ἔχω νὰ ἐλέγξω τοῦ ὑπαλλήλου τούτου τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν; Αὐτὸς ἔδιδε τάχα τὰς πληροφορίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, πότε μὲν, ὅτι ὁ Πρόξενος τῆς Ῥωσσίας, πότε δ’ ὅτι ὁ Πρόξενος τῆς Ἀγγλίας ἦτο ὁ ὑποκινῶν τὴν παρουσιασθεῖσαν ἐν Κρήτῃ κατάστασιν; Αὐτὸς τάχα ἦτο ἐν Κρήτῃ, ὅτε κατὰ τὸν παρελθόντα χειμῶνα ἐν Κρήτῃ τὰ ἐν τῇ Βουλῇ ἀνταγωνιζόμενα κόμματα περιῆλθον εἰς τοσοῦτον διαστάσεως, ὥστε τὸ ἕτερον αὐτῶν νὰ συλλάβῃ τὴν ἰδέαν νὰ ἐκτραπῇ ἀπὸ τὴν λειτουργίαν τοῦ κρατοῦντος ἐν Κρήτῃ πολιτεύματος; Ποῖον μέρος ἔλαβεν αὐτός; Ἐφρόντισε ν’ ἀποτρέψῃ τὸ κόμμα τοῦτο ἀπὸ τοῦ διαβήματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ παραγάγῃ ὅσας παρήγαγε συνεπείας; Ἐφρόντισε ν’ ἀποδείξῃ εἰς τοὺς Κρῆτας, ὅτι δὲν ἦτο σύμφωνον μὲ τὰ συμφέροντα αὐτῶν, ὅτι ἠδύνατο νὰ δημιουργήσῃ κινδύνους ἀπροβλέπτους πᾶν ὅ,τι ἤθελον πράξει, ἀπομακρυνόμενον ἀπὸ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ πολίτευμα εἶχε δώσει εἰς αὐτούς; Καὶ ὑμεῖς ἐλέγετε προχθὲς κομπάζων, ὅτι οὐδὲν δύναται νὰ γένηται ἐν ταῖς Ἑλληνικαῖς χώραις ἄνευ τῆς θελήσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Λοιπὸν τῇ θελήσει, τῇ ἐπινεύσει ὑμῶν ἐγένοντο ὅσα ἐγένοντο ἐν Κρήτῃ; Νὰ πιστεύσω, ὅτι σεῖς ἐπράξατε ὅ,τι ἦτο δυνατὸν, ὅπως προλάβητε τὰ γενόμενα; Ἀλλὰ τότε, σᾶς ἐρωτῶ, πῶς συνέβη ὁ λαὸς τῆς Κρήτης, ὁ Ἑλληνικώτερος τῶν Ἑλληνικῶν λαῶν, ὁ τοσάκις δοκιμάσας τὴν στοργὴν τοῦ λαοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, πῶς συνέβη νὰ μὴ ἀκούσῃ τὰς συμβουλὰς σας; Λοιπὸν δὲν εἶχον εἰς σᾶς ἐμπιστοσύνην; Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ, τὴν ὁποίαν ἓν μέγα τμῆμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὁ λαὸς τῆς Κρήτης, δὲν τὴν πιστεύει καὶ δὲν ἀκούει τὰς συμβουλὰς της, τί Κυβέρνησις εἶναι; Ἢ συνεβουλεύσατε σεῖς τοὺς Κρῆτας νὰ πράξωσι ταῦτα; Ἐὰν ἐστέρξατε σεῖς κατ’ ἀρχὰς νὰ λάβῃ χώραν ἡ συμβᾶσα ἐκτροπὴ ἀπὸ τῆς τακτικῆς λειτουργίας τῶν ἐν Κρήτῃ κρατούντων θεσμῶν, ἐὰν στέρξατε σεῖς νὰ προβληθῶσι τὰ αἰτήματα, τῶν ὁποίων τὰ πλεῖστα ἀνήρουν τοὺς θεσμοὺς τούτους, καὶ δὲν προείδετε ποῖα ἦσαν ἐνδεχόμενον νὰ συμβῶσιν, ἐὰν δὲν προβλέψατε τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα ἑπόμενον ἦτο νὰ ἐπακολουθήσωσιν, ἐὰν ἐπολιτεύθητε οὕτως, ὡς ἐπολιτεύθητε, τῇ ἀληθείᾳ δὲν εὑρίσκω ὄνομα, νὰ χαρακτηρίσω τὴν πολιτείαν σας, οὐδὲ τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον σκέπτεσθε, ἢ κατὰ τὸν ὁποῖον κυβερνᾶτε. Ἀπὸ τῆς τελευταίας ἑβδομάδος τῆς Τεσσαρακοστῆς μέχρι τῆς παρελθούσης Δευτέρας ἡ Βουλὴ ἦτο κεκλεισμένη, οὐδεμίαν δ’ οὐδαμόθεν ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν εἴδησιν περὶ τῶν γενομένων. Μόναι αἱ ἐφημερίδες τοῦ Ὑπουργείου ἔδιδον ἀτελεῖς τινας εἰδήσεις, καὶ ἀνεγινώσκομεν ἐν τῷ μεταμεσημβρινῷ ὀργάνῳ τοῦ Ὑπουργείου, ὁτὲ μὲν, ὅτι τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος αἰτήματα τῶν Κρητῶν ἐξεδήλουν τὸν ὕπατον πατριωτισμὸν, καὶ ὅτι τῆς Κρήτης τοὺς πόθους διηρμήνευον μόνον οἱ τὰ αἰτήματα ταῦτα προβαλόντες, ὁτὲ δὲ, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιτύχωσι τὰ αἰτήματα ταῦτα. Ἀλλὰ μετὰ 15 ἡμέρας ἀνεγινώσκομεν ἐν τῷ αὐτῷ δημοσιογραφικῷ ὀργάνῳ, ὅτι τὰ αἰτήματα ταῦτα τῶν Κρητῶν ἦσαν ἡ ἀληθὴς καταστροφὴ τῶν ἐλευθεριῶν τῆς Κρήτης. Καὶ πάλιν μετὰ τινας ἡμέρας ἀνεγινώσκομεν ἐν τῷ αὐτῷ μεταμεσημβρινῷ φύλλῳ, ὅτι, ὅπως ἐπιτευχθῇ νὰ γένωνται δεκτὰ τὰ αἰτήματα ταῦτα, ἔδει νὰ συμφωνήσωσιν οἱ Κρῆτες, ἵνα ὑποστηρίξωσιν αὐτὰ ἐνώπιον τοῦ Ῥιζᾶ πασσᾶ. Καὶ πάλιν μετ’ ὀλίγον ἀνεγινώσκομεν ἐν τῷ αὐτῷ δημοσιογραφικῷ ὀργάνῳ, ὅτι οἱ Κρῆτες δὲν ἔχουσι πατριωτισμὸν, διότι δὲν ἔδωκαν ἐγκαίρως τὰς χεῖρας πρὸς ἀλλήλους διὰ νὰ παρασταθῶσιν ὁμονοοῦντες, διὰ τοῦτο δ’ ὁ Ῥιζᾶ πασσᾶς δὲν συνῄνεσε νὰ παραχωρήσῃ αὐτοῖς ὅσα ἦτο διατεθειμένος νὰ παράσχῃ. Ἐκ τῶν ἐφημερίδων λοιπὸν τοῦ Ὑπουργείου δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πορισθῶμεν, εἰμὴ σύγχυσιν, ὁμοίαν πρὸς ἐκείνην, ἣν διὰ τῶν λόγων του ἐζήτησε νὰ μεταδώσῃ προχθὲς εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἢ τὴν ὁποίαν ζητεῖ νὰ μεταδώσῃ ὁσάκις ἀνερχόμενος ἐπὶ τὸ βῆμα ὁμιλῇ περὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ὑπῆρξε καὶ χρονικὸν σημεῖον, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἐπίστευεν, ὅτι εἶχε καθῆκον νὰ μετάσχῃ καὶ αὐτοῦ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ, τοῦ ἐν Κρήτῃ συντελουμένου μεταξὺ τῶν πολιτικῶν κομμάτων, καὶ ἐνῷ ἐν Κρήτῃ εἶχεν ἀρχίσει νὰ μὴ λειτουργῇ πλέον ἐῤῥύθμως τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον εἶχε παραχωρηθῆ εἰς αὐτὴν διὰ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας, ἐνῷ τὰ πνεύματα ἦσαν ἐν ἐρεθισμῷ, ἐνῷ ἐν τῇ Συνελεύσει τὰ δύο κόμματα ἀντηγωνίζοντο μετὰ σφοδρότητος, ἐνῷ εἶχεν ἀρχίσει ὁ ἐρεθισμὸς νὰ μεταδίδηται εἰς τὸν λαὸν, ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐφρόντισε νὰ κανονίσῃ τὰ τῶν Γυμνασίων τῆς Κρήτης. Διὰ μιᾶς ἐγκυκλίου ἐδήλωσεν, ὅτι τοῦ λοιποῦ δὲν θέλουσιν ἀναγνωρίζεσθαι τὰ ἀπολυτήρια, τὰ ὁποῖα ἐκδίδουσι τὰ Γυμνάσια τῆς Κρήτης, οὐδὲ οἱ κομισταὶ αὐτῶν θέλουσι πλέον γίνεσθαι δεκτοὶ εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἐὰν δὲν παυθῶσιν οἱ ἐν τοῖς Γυμνασίοις τῆς Κρήτης καθηγηταὶ, ὅσοι συνέβη νὰ ἦναι Βουλευταί. Τὸ πρᾶγμα εἶχε παραλειφθῆ ἀπὸ τὴν ὀργανωτικὴν ἀναμόρφωσιν καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἔσπευσε νὰ τὸ ὀργανώσῃ. Σημειώσατε δὲ, ὅτι πέντε Βουλευταὶ ἦσαν καθηγηταὶ ἐν τοῖς Γυμνασίοις ἐκείνοις, καὶ οἱ πέντε ἀνήκοντες εἰς τὸ αὐτὸ κόμμα. Εἶσθε Κυβέρνησις τῶν Ἑλλήνων ἢ Κυβέρνησις τῶν κομμάτων; Κυβέρνησις τοιαύτη εἶχε πλέον τὸ ἠθικὸν κῦρος νὰ συμβουλεύῃ τοὺς Ἕλληνας, τοὺς ὑπὸ τὴν τυραννίαν εὑρισκομένους, καὶ ἠδύναντο ἐκεῖνοι νὰ τείνωσι πλέον τὸ οὖς εἰς τὰς συμβουλάς σας; Εἶσθε μήτηρ ἢ εἶσθε μυτρυιὰ, ἡ ὁποία θέλει νὰ ἐμβάλῃ τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν νὰ ἀλληλοφαγωθῶσιν; (Εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Καὶ εἷς ἀξιότιμος φίλος μου, ὁ ὁποῖος ἀπολαμβάνει τὴν ὀφειλομένην τιμὴν ἐν τῷ κύκλῳ τοῦ πολιτικοῦ κόμματος, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἐργάζεται καὶ λειτουργεῖ, ἀπησχολήθη τοσοῦτον πρὸ μικροῦ, διὰ νὰ πείσῃ τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν προχθὲς ἔλεγεν ὅτι θέλει μετέλθει εἰς τὸ μέλλον, δὲν εἶναι ἡ προσήκουσα, ὅπως δὲν ἦτο προσήκουσα καὶ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μετέρχεται μέχρι τοῦδε! Καὶ δὲν ἠρώτησεν ὁ ἔντιμος φίλος μου οὐχὶ αὐτὸν, ἀλλὰ τὸ γραφεῖον αὐτοῦ, τὴν βιβλιοθήκην αὐτοῦ, τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐπὶ τῶν τραπεζῶν του, διὰ νὰ μάθῃ ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ὁ Πρωθυπουργὸς ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων, διὰ νὰ κρίνῃ ποία θέλει εἶσθαι καὶ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν θέλει μετέλθει εἰς τὸ μέλλον; Καὶ δίδει προσοχὴν εἰς τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους λέγουσιν ἐντεῦθεν ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτὴν τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν θεωροῦσιν ὡς νόμισμα, διὰ νὰ ἀγοράζωσι τὴν διατήρησίν των ἐν τῇ ἐξουσίᾳ; (εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς αὐτοὺς ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ ὡς μέσον πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ ἀναῤῥιχηθῶσιν εἰς τὴν ἀρχήν; δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς αὐτοὺς ὡς μέσον, διὰ νὰ ἀνατρέψωσι τοὺς ἀντιπάλους των καὶ ἔλθωσιν αὖθις εἰς τὴν ἀρχήν; Ὅτε ἡμεῖς συνεκαλοῦμεν τὴν ἐπιστρατείαν, διεφωνοῦμεν πρὸς αὐτούς; Δὲν ἦσαν αὐτοὶ σύμφωνοι; Δὲν ἦσαν αὐτοὶ, οἵτινες ἔλεγον, οὐχὶ ἐν Λονδίνῳ πρὸς ἐμπόρους τινὰς, μετὰ τῶν ὁποίων συνέτρωγον, ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀποθαῤῥυνθῶμεν, ἐὰν ἡττηθῶμεν καὶ ἅπαξ καὶ δὶς, ἀλλὰ πρέπει νὰ προβῶμεν, διὰ νὰ ἀποκτήσωμεν ὅ,τι οἱ πατέρες ἡμῶν, οἱ ἀτρόμητοι, ἀπέκτησαν διὰ τῆς ἐπιμονῆς των; Καὶ ποῦ εὑρέθησαν αὐτοὶ κατὰ τὸν Ἰανουάριον μῆνα καὶ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1886; ἐτράπησαν εἰς φυγὴν διὰ ν’ ἁρπάσωσι τὴν ἐξουσίαν! Ἐνῷ δ’ αὐτὴν οὗτοι μετέρχονται τὴν πολιτικὴν, ὑμεῖς ἀσχολεῖσθε, φίλε κύριε Βουλευτὰ ἐκ Κεφαλληνίας νὰ διδάξητε αὐτοὺς, ἵνα σπεύσωσι νὰ μετέλθωσιν ἄλλην πολιτικήν! Κύριοι, βεβαιωθῆτε, ὅτι πολλὰ εἶχον νὰ εἴπω προσέτι πρὸς τὴν Βουλήν, ἐπὶ πολλὰς δ’ ὥρας ἠδυνάμην νὰ κρατήσω ὑμᾶς, ἀλλὰ ὀφείλω νὰ μὴ καταχρασθῶ τῆς ἀγαθότητος ὑμῶν, ἀφοῦ μάλιστα μὲ ἀξιοῦτε τῆς προσοχῆς σας, εἶναι δὲ καὶ ἡ ὥρα παρεληλυθυῖα. Ἄλλως ἀξιότιμοι συνάδελφοι τρεῖς ἤδη ἡμέρας ἀνέταμον καὶ ἠρεύνησαν καὶ ἀνέλυσαν τά τε ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ λεχθέντα καὶ τὴν πολιτικὴν κατάστασιν, ἥτις ἐδημιουργήθη ἐν Κρήτῃ, μετὰ τοσαύτης τελειότητος, ὥστε οὐδὲν ἀφῆκαν εἰς ἐμὲ νὰ προσθέσω. Ὀφείλω ὅμως, πρὶν ἢ φθάσω εἰς τὸ πόρισμα τῶν λόγων μου, νὰ μὴ παραλίπω νὰ μνημονεύσω ἐπιχειρήματός τινος, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβαλε, διὰ νὰ δικαιολογηθῇ, μὴ κατατιθεὶς τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐζητήθησαν παρ’ αὐτοῦ. Ὑπάρχει κανὼν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀποκαλύπτωνται αἱ γιγνόμεναι συνεννοήσεις, ἐνόσῳ αἱ ὑποθέσεις, περὶ ὧν αὗται ἐγένοντο, εἰσὶν ἔτι ἐκκρεμεῖς. Διὰ τοῦτο, ἐν ὅσῳ τὰ ζητήματα τὰ ὑπὸ συζήτησιν ὑπάρχουσιν ἐκκρεμῆ, ἀπαλλάσσονται αἱ Κυβερνήσεις τῆς ὑποχρεώσεως νὰ καταθέτωσι τὰ περὶ τούτων ἔγγραφα. Ὁ Πρωθυπουργὸς ὑπέλαβεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐπικαλεσθῇ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, ὅπως ἀποφύγῃ νὰ καταθέσῃ τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα, ὡς ἐὰν ἦτο πλέον ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης. Δὲν γνωρίζω, ἐὰν ὁ Πρωθυπουργὸς συμμερίζηται τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας πρὸ μικροῦ ἐξέφερεν ὁ ἐκ Πατρῶν κ. Βουλευτὴς περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ἂν συμμερίζηται τὰς γνώμας τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ῥικάκη, βεβαίως τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμές· ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὤφειλε νὰ παρακαλέσῃ τὸν κ. Ῥικάκην, ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, νὰ μὴ θελήσῃ ν’ ἀποκαλύψῃ τὰ μυστήρια ταῦτα πρὸ μικροῦ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπως μὴ ταῦτα περιέλθωσιν εἰς γνῶσιν τοῦ κοινοῦ. Ἂν ὅμως ὁ Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχῃ ἣν ὁ κ. Ῥικάκης ἐξήνεγκε γνώμην, ἐγὼ δὲν βλέπω οὐδὲν χωρίον, οὐδὲν στάδιον τῆς Κρητικῆς ταύτης ὑποθέσεως πλέον ἐκκρεμές. Εἶναι ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῶν αἰτημάτων; Γίνονται διαπραγματεύσεις πρὸς ἀποδοχὴν αὐτῶν, εἴτε τοῦ ὅλου, εἴτε μέρους; Τὸ ζήτημα τῶν αἰτημάτων ἐλύθη. Ἀλλ’ εἶναι τάχα ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῆς τάξεως; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἡ Πύλη ἐφρόντισαν ν’ ἀποκαταστήσωσιν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ προεκάλεσε τὴν Κυβέρνησιν τὴν Τουρκικὴν, ὁ δὲ Πρόξενος τῆς Ἑλλάδος μετὰ τοῦ Σακὴρ ἀποκατέστησαν τὴν τάξιν, καθ’ ὃν τρόπον γνωρίζει ἡ Τουρκία τὴν τάξιν. Τί ἔμεινεν ἐκκρεμές; Ἔμεινεν ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα, ἐὰν θὰ μείνωσιν ἢ ἂν δὲν θὰ μείνωσιν οἱ θεσμοὶ οἱ κρατοῦντες ἐν Κρήτῃ; ἔμεινεν ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα, ἐὰν θὰ βασανίζωνται ἢ δὲν θὰ βασανίζωνται ἐν ταῖς φυλακαῖς τῶν Χανίων, ἢ ἐὰν θὰ κρατῶνται εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ Φεζὰν καὶ τὰς τῆς Βαγδάτης οἱ πολιτικοὶ καὶ οἱ στρατιωτικοὶ ἡγέται τῆς Κρήτης, διὰ ν’ ἀποθάνωσιν ἐκεῖ; Ποίαν ἀνάγκην ἔχει πλέον τῆς συνδρομῆς ὑμῶν, τῆς ἐπιῤῥοῆς ὑμῶν ἡ Πύλη; ὅσην καὶ ἂν εἴχετε ἐπιῤῥοὴν ἢ δύναμιν ἐν τῇ Κρήτῃ, τὴν κατηναλώσατε. Ἐὰν ἡ σύνεσις τοῦ Σουλτάνου, — καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι ἔχει ἀρκοῦσαν σύνεσιν, δὲν ὁμιλῶ περὶ μεγαλόφρονος ἐπιεικείας, διότι δὲν ἁρμόζει εἰς τοὺς ἡγεμόνας τοῦ Κράτους ἐκείνου ἡ μεγαλόφρων ἐπιείκεια, —ἐὰν λέγω ἡ σύνεσις τοῦ Σουλτάνου διΐδῃ, ὅτι δὲν συμφέρει εἰς τὴν τουρκικὴν δυναστείαν νὰ ἦναι ἀνοικτὴ καὶ χαίνουσα ἡ πληγὴ αὕτη ἐν Κρήτῃ καὶ ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ ἀμνηστεία, διότι δὲν εἶναι καλὸν νὰ διατελῶσιν ὑπὸ καταδίωξιν πέντε ἢ δέκα χιλιάδες Κρητῶν, τὴν ἀμνηστείαν, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θέλει τὴν δώσει, ἐνδιδοὺς οὐχὶ εἰς τὰς ἐνεργείας ὑμῶν, ἀλλ’ εἰς τὸ ἴδιον ἑαυτοῦ συμφέρον. Λέγω δὲ, ὅτι ἔχω πεποίθησιν εἰς τὴν σύνεσιν τοῦ Σουλτάνου, διότι πολλαὶ περὶ αὐτῆς πληροφορίαι μοὶ ἐμποιοῦσι τὴν πεποίθησιν ταύτην, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἴσως προσεχῶς θέλει δοθῇ ἀμνηστεία εἰς τοὺς καταδιωκομένους Κρῆτας. Ἀλλ’ ἡ ἀμνηστεία θὰ ἦναι γενική; θὰ δοθῇ εἰς ὅλους, ἢ θέλουσιν ἐξαιρεθῆ οἱ πολιτικοὶ καὶ στρατιωτικοὶ ἡγέται; Σᾶς γνωρίζω ἤδη καὶ γνωρίζω κατὰ τίνα τρόπον ἠγωνίσθητε διὰ νὰ σώσητε τὸν Πασχίδην καὶ τὸν Φιλιππίδην ἀπὸ τῶν βασάνων τῆς φυλακῆς, καὶ εἰκάζω πῶς θέλετε ἀγωνισθῆ διὰ νὰ ἐπιτύχητε τὴν ἀμνηστείαν καὶ διὰ τοὺς πολιτικοὺς καὶ στρατιωτικοὺς ἡγέτας τῆς Κρήτης.

§14ΡΑΛΛΗΣ. Μία ποινὴ ἁρμόζει εἰς αὐτοὺς (τοὺς Ὑπουργοὺς), νὰ προσαχθῶσιν εἰς τὴν ἀγορὰν τῆς πόλεως καὶ νὰ μαστιγωθῶσιν ἐνώπιον τοῦ λαοῦ.

§15ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τί μένει λοιπὸν ἐκκρεμὲς, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀναγκάζει νὰ ἀποκρύπτητε ὅσα ἡ Ἀγγλία, ἡ ὁποία δὲν ἔχει πρώτιστον συμφέρον, ἀποκαλύπτει εἰς τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου; Καὶ ἐμὲ καὶ τοὺς συναδέλφους μου δὲν λανθάνει ἡ κατάστασις τοῦ Κοινοβουλίου. Εἶναι δυστυχὴς περίοδος τοῦ πολιτικοῦ βίου τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος! Ἀλλὰ ἂς μὴ πλανώμεθα. Γνωρίζομεν καλῶς, ὅτι τὴν διανύομεν, καὶ προσπαθοῦμεν νὰ τὴν διέλθωμεν μετὰ σωφροσύνης, τὴν ὁποίαν σπανίως ἀνέγραψαν αἱ ἱστορίαι τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Καὶ ἀγωνιζόμεθα νὰ τὴν διέλθωμεν μεθ’ ὑπομονῆς, τὴν ὁποίαν μόνος ὁ πόνος πρὸς τὴν πατρίδα μᾶς διδάσκει νὰ ἔχωμεν. Θλιβόμεθα διότι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐπισκοπῶν τοῦ πολιτεύματος τὴν τοιαύτην λειτουργίαν. Θλιβόμεθα διότι ἄλλαι μέριμναι καὶ ἄλλαι φροντίδες περισπῶσιν ἐκείνους, οἵτινες ὤφειλον τέλος πάντων νὰ σταματήσωσι τὸ οὕτω βαῖνον κακόν. Ἀλλὰ μέχρι τῆς ὥρας ταύτης μένομεν πιστοὶ εἰς τὸ πολίτευμα, ἀκούοντες τὰς οἰμωγὰς οὐχὶ μόνον τῶν φίλων μας, ἀλλὰ σύμπαντος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅταν πιέζωσιν αὐτὸν τὰ ὄργανά σας, ὅταν καταθλίβωσιν αὐτὸν νὰ ὑποταχθῇ εἰς σᾶς. Σιγῶμεν, καὶ ἡμεῖς γνωρίζομεν ποίαν αἰσθανόμεθα θλίψιν ὅταν βλέπωμεν τὰς ἀσεβεῖς ἐπιδρομάς σας ἐπὶ τῆς δικαιοσύνης τῆς πατρίδος, τὴν ὁποίαν περιεκάλυπτεν ἀληθὴς δόξα, ὅτε κατεδήλου τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς ὑπερηφάνως, ἀπέναντι Μοναρχίας ἀπολύτου κατὰ τὴν πρώτην περίοδον τῆς βασιλείας τοῦ ἀειμνήστου Ὄθωνος. Λυπούμεθα βλέποντες ἐμπαιζόμενον τὸ στρατιωτικὸν φρόνημα τῆς χώρας, περιϋβριζόμενον τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον κατέχει τὴν καρδίαν παντὸς Ἕλληνος, ὅταν ἀτενίζῃ πρὸς τὸν στρατὸν τῆς πατρίδος καὶ ἀναλογίζηται ποίαν οὗτος ἔχει ἀποστολήν. Καὶ πάντα ταῦτα διότι πεποίθαμεν εἰσέτι ἐπὶ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ προσδοκῶμεν, ὅτι ἐγγίζει ἡ ὥρα, καθ’ ἣν θέλει δυνηθῆ νὰ ἀποφανθῇ τέλος πάντων. Ἑπομένως ποίαν νομίζετε, ὅτι εἴχομεν ἐλπίδα, ὅτε ἐφέραμεν ἐνώπιον ὑμῶν τοιαύτην ἐπερώτησιν καὶ προεκαλοῦμεν τοιαύτην συζήτησιν; Γνωρίζομεν τὸ συμπαγὲς τῆς πτέρυγος ταύτης, οὐδὲ μᾶς θαῤῥύνει ἡ ἐλπὶς, ὅτι θέλομεν δυνηθῆ τέλος πάντων νὰ πείσωμεν αὐτὴν νὰ ἴδῃ τὸ φῶς, νὰ βλέψῃ πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ ἀναμνησθῇ τοῦ ὅρκου, μετὰ τοῦ ὁποίου εἰσῆλθεν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἀλλὰ καὶ τὰς ἐπερωτήσεις ἀπευθύνομεν καὶ τὰς συζητήσεις προκαλοῦμεν, διὰ νὰ φωτίσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, διὰ νὰ μάθῃ ποίαν μεγάλην ἐπιῤῥοὴν θέλει ἔχει ἐπὶ τῆς τύχης του ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν μετ’ ὀλίγον ἑκόντες ἄκοντες θέλετε ἀναγκασθῆ νὰ προκαλέσητε αὐτὸν νὰ δώσῃ. Διότι τοιουτοτρόπως θέλει δυνηθῆ ν’ ἀποφύγῃ τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἡ ἐνεστῶσα περίοδος παρασκευάζει εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὸν τόπον. Ἐπειδὴ δὲ ἡ γενομένη ἀνάλυσις τῆς ὑποθέσεως, ἣν ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν, δὲν μᾶς πείθει, ὅτι ὑπῆρξε μόνον ἀφροσύνη, ὡς εἶπον, ὅτι ὑπῆρξε μόνον ἀμέλεια ἢ ἀγυρτεία, ὅτι ὑπῆρξε μόνον ἀβελτηρία τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἤγαγεν εἰς ὃ περιήχθη ἡ Κρητικὴ ὑπόθεσις ἀξιοθρήνητον σημεῖον· ἂν δ’ ἡ ὑπόνοια ἡμῶν αὕτη ἦναι ἀληθής, δὲν ἐκπληροῦμεν τὸ καθῆκόν μας πιστῶς, προβάλλοντες ἁπλῆν πρότασιν ἀποδοκιμασίας τοῦ Ὑπουργείου, ἢ ἐπικρίσεως ἢ κατακρίσεως αὐτοῦ, πρέπει, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις δυστρόπως ἀρνεῖται νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐζητήσαμεν, νὰ ἀναμείνωμεν, ἵνα λάβωμεν κἂν τὰ κατατεθέντα εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, διότι μᾶς παρέχεται ἡ ἐλπίς, ὅτι δυνάμεθα μετ’ ὀλίγον ἐν αὐτοῖς νὰ ἴδωμεν, ἐὰν ἦναι εὔλογος ἡ ὑπόνοια, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, ἤ, ἐὰν δὲν ἦναι εὔλογος, ἐὰν οἱ Ὑπουργοὶ παρέλειψαν νὰ πράξωσι τὸ καθῆκόν των ἢ ἔπραξαν ὅσα κακῶς ἔπραξαν ἐκ μόνης ἀφροσύνης καὶ ἀβελτηρίας, ἢ καὶ ἐκ προαιρέσεως καὶ μετὰ σκοποῦ. Ὅθεν ἀναγκαῖον ἀποβαίνει νὰ ἀναμείνωμεν τὴν εἰς τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας κατατεθεῖσαν Κυανῆν Βίβλον. Διὰ τοῦτο, διερμηνεύων τὸ φρόνημα τῶν συναδέλφων μου, δηλοποιῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ παύσωμεν προσωρινῶς τὴν συζήτησιν ταύτην, νὰ μὴ προβῶμεν εἰς οὐδεμίαν τὴν ἑσπέραν ταύτην πρότασιν, ἐπιφυλαττόμεθα δὲ μετὰ 5 ἢ 6 ἡμέρας, ὅτε θέλουσι σταλῆ ἐκ Λονδίνου ἀντίτυπα τῆς Κυανῆς Βίβλου, νὰ μελετήσωμεν τὰ δημοσιευθέντα ἔγγραφα, καὶ νὰ κρίνωμεν, ἐὰν πρέπῃ νὰ προβῶμεν μόνον εἰς πρότασιν ἀποδοκιμασίας καὶ ἐπικρίσεως, ἢ ἂν πρέπῃ νὰ ἐνασκήσωμεν σοβαρώτερον καθῆκον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπιβάλλει τὸ Σύνταγμα καὶ οἱ νόμοι περὶ ποινικῆς εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§16ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμῇ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πρότασιν ἐμπιστοσύνης, παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις εἶπεν ὅτι θὰ ὑποβάλῃ πρότασιν.

§18ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἤκουσα, Κύριοι, μετὰ προσοχῆς ὅσα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς πολιτείας αὑτοῦ ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, τὰ ἤκουσα μάλιστα καὶ μετ’ ἐνδιαφέροντος, διότι ἐπεθύμουν νὰ πεισθῶ, ὅτι ἡ πολιτεία αὕτη ἦτο σύμφωνος μὲ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς Κρήτης, καὶ μὲ τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικὰ, τὰ καλῶς ἐννοούμενα. Εἶχον ἐπιθυμίαν νὰ πεισθῶ περὶ τούτου, διότι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν ὑπεστήριζον ἐπὶ τρία ἤδη συνεχῆ ἔτη καὶ ἐπεθύμουν νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς πάλης ταύτης ἄθικτος. Δυστυχῶς, Κύριοι ὅσα ἤκουσα δέν με ἔπεισαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἣν ὑποστηρίζω, μετῆλθε πολιτικὴν ἀξίαν ἑαυτῆς, πολιτικὴν ἑλληνικήν. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν). Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐβεβαίωσεν, ὅτι μετῆλθε πάντα τὰ μέσα τῆς πειθοῦς, ὅπως πείσῃ τοὺς ὑποκινήσαντας τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης, νὰ μὴ προβῶσιν εἰς τὸ διάβημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐθεώρει ἄκαιρον καὶ ἐπιβλαβές. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι μοὶ φαίνεται τὸ πρᾶγμα ἀπίστευτον. Ἡ Κρήτη δὲν ἐπανεστάτησε τώρα τὸ πρῶτον· ἡ Κρήτη ἔχει πέντε ἢ ἓξ ἐπαναστάσεις ἀπὸ τοῦ ἀγῶνος τῆς παλιγγενεσίας, τὰς ὁποίας διεξήγαγε νικηφόρως, ἐν πάσῃ δὲ προηγουμένῃ ἐπαναστάσει τῆς Κρήτης οἱ ὑποκινήσαντες αὐτὴν πάντοτε ἀνεκοίνωσαν τὰς ἰδέας των πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Εὐλόγως. Ἡ Κρήτη, ἐπαναστατοῦσα, πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα ῥίπτει τὰ βλέμματά της, ἐν Ἑλλάδι δὲ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν διοικοῦσαν αὐτήν. Ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, πεποιθυῖα ἀληθῶς, ὅτι τὸ κίνημα θ’ ἀπέβαινεν ἐπὶ ζημίᾳ τῆς Κρήτης καὶ τῆς Ἑλλάδος, ἐπέμενεν, ὡς ὤφειλε, νὰ πείσῃ τοὺς Κρῆτας ν’ ἀποτραπῶσι τοῦ κινήματος, ἔχω ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι θὰ τὸ κατώρθωνε. Μὴ λησμονήσητε, ὅτι οἱ πρωτουργοὶ τοῦ κινήματος, ἦσαν φίλοι τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἦσαν οἱ λεγόμενοι συντηρητικοὶ, διότι καὶ ἐν Κρήτῃ ἐφροντίσαμεν νὰ διαιρέσωμεν τὸν λαὸν εἰς κόμματα, καὶ ἐν Κρήτῃ ἐζήτησαν οἱ κυβερνῶντες νὰ ἐπεκτείνωσι τὸ κράτος τοῦ κομματισμοῦ, θέτοντες τὴν πατρίδα ὑπὸ τὸ κόμμα καὶ οὐχὶ τὸ κόμμα ὑπὸ τὴν πατρίδα, τὸ δὲ κόμμα, τὸ λαβὸν τὴν πρωτοβουλίαν, συνδέεται κομματικῶς μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν οἱ ἐλθόντες ἐδῶ νὰ μὴ ἀνεκοίνωσαν τὴν ἀπόφασίν των εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ ἐνταῦθα μεγάλου κόμματος καὶ νὰ μὴ ἔλαβον παρὰ τούτου ὁδηγίας. Πλὴν τούτου, Κύριοι, πῶς δύναμαι νὰ πεισθῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ μετῆλθε τὰ δυνατὰ μέσα, ὅπως πείσῃ τοὺς Κρῆτας νὰ μὴ προβῶσιν εἰς κίνημα, καὶ οὗτοι δὲν τὴν ἤκουσαν, ἀφοῦ εἶναι βέβαιον, ὅτι οἱ Κρῆτες τὴν ἤκουσαν, ὅτε τοὺς συνεβούλευσε νὰ καταθέσωσι τὰ ὅπλα καὶ ἀφήσωσι τὸν τουρκικὸν στρατὸν νὰ καταλάβῃ τὰ καίρια μέρη τῆς νήσου; Ἀφοῦ ἐπείσθησαν ν’ ἀφήσουν τὸν τουρκικὸν στρατὸν νὰ καταλάβῃ τὴν νῆσον καὶ παρέδωσαν οὕτω τὰ τέκνα των, τὴν περιουσίαν των, τὰ πάντα εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, πῶς δὲν ἤθελον πεισθῆ εἰς τὴν προτροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ ἦτο ἐπιβλαβὲς πᾶν κίνημα αὐτῶν; Ἄγομαι, Κύριοι, νὰ πιστεύσω τοὐναντίον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐξετέλεσε τὸ στοιχειῶδες καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶχεν, ἢ μᾶλλον, ὅτι δὲν προενόησε τὰς συνεπείας τοῦ κινήματος, δὲν τὰς προέβλεψεν, ὑποθέτουσα ἐν κομματικῇ ἀποτυφλώσει, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἑνὸς ἁπλοῦ κομματικοῦ ἐγχειρήματος καὶ προσδοκῶσα νὰ καρπωθῇ τὰς ἐντεῦθεν ὠφελείας τὰς κομματικάς· ὑπὸ τοιαύτης ταπεινωτικῆς ἰδέας προκατειλημμένη, δὲν εἶδε περαιτέρω, ἀλλ’ ἄφησε τὰ πράγματα νὰ τρέξωσι τὴν πορείαν των, καὶ τὰ πράγματα ἐξέφυγον τοῦ κύκλου τῆς πορείας. Ἐν τῷ πρώτῳ λοιπὸν σταδίῳ τοῦ κινήματος ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀνέπτυξε τὴν ἀπαιτουμένην προνοητικότητα· ἀλλὰ μετὰ τὸ κίνημα ἡ πολιτικὴ μοὶ φαίνεται ἔτι μᾶλλον ἔνοχος καὶ ἀκατανόητος. Ἔστω ὅτι τοῦτο ἐξεῤῥάγη ἄνευ τῆς θελήσεως τῆς Κυβερνήσεως, αὐτομάτως. Ὅλα τὰ γεγονότα ἐν τῷ κόσμῳ τοῦτο δὲν εἶναι προϊόντα τῆς θελήσεως τῶν διοικούντων τὰ Κράτη· πολλὰ εἶναι καὶ αὐτόματα. Ποῖον ὅμως εἶναι τὸ στοιχειῶδες καθῆκον πολιτευτοῦ ἀξίου τοῦ ὀνόματος; Τὰ γεγονότα ταῦτα ἢ πρέπει νὰ τὰ χρησιμοποιήσῃ ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος, ἢ πρέπει νὰ τὰ καταστήσῃ ὅσον οἷόν τε ἀβλαβῆ εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Καὶ τὸ κίνημα τῆς Κρήτης ἐπαρουσιάσθη ὁμολογουμένως ἐν ἀρχῇ ὑπὸ αἰσιωτάτους οἰωνούς. Μὴ λησμονεῖτε, ὅτι οἱ ἐπαναστάται κατέλαβον ἀμέσως ἐνόπλως τὰς καιρίας θέσεις, ὁ δὲ Σουλτάνος, ὅστις ἐκ συνέσεως προσπαθεῖ νὰ διατηρῇ τὴν τάξιν πανταχοῦ τῆς Αὐτοκρατορίας, ἔσπευσε, πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν αἰτημάτων τῶν Κρητῶν, καὶ ἀπέστειλε τὸν Μαχμοὺτ Τζελαλεδὴν πασσᾶν μὲ τὴν ῥητὴν παραγγελίαν, νὰ ἱκανοποιήσῃ τὰ αἰτήματα τῶν ἐπαναστατῶν καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ ὅπως δήποτε τὴν τάξιν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, τί πράττει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις; Παραδόξως, ἀκατανοήτως, παρίσταται εἰς τὸ μέσον, λαμβάνουσα ἀφορμὴν ἐκ τῶν ἀταξιῶν τοῦ τουρκικοῦ ὄχλου, ὅστις ἐπεθύμει νὰ ματαιώσῃ τὸ ἔργον τῆς συνδιαλλαγῆς, παρίσταται λέγω εἰς τὸ μέσον καὶ ἀπευθυνομένη εἰς τὴν Τουρκίαν ζητεῖ παρ’ αὐτῆς νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν τάξιν. Ἀπευθυνομένη δὲ καὶ πρὸς τὴν Εὐρώπην, «πείσατε, λέγει, τὴν Τουρκίαν νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν τάξιν, καὶ ἂν δὲν δύναται αὕτη, ἐπαναφέρετε ὑμεῖς τὴν τάξιν· ἄλλως θὰ ἐπέμβω ἐγὼ νὰ τὴν ἐπαναφέρω». Ποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τοιούτου διαβήματος, ἀσυνέτου, ἀκατανοήτου; Ἡ μὲν Εὐρώπη ν’ ἀπαντήσῃ: «καθίσατε εἰς τ’ αὐγά σας, μὴ ἀναμιγνύεσθε εἰς τὰς ἐσωτερικὰς ὑποθέσεις τῆς γείτονος ἐπικρατείας», ἡ δὲ Τουρκία, ἡ ὁποία ἐν ἀρχῇ ἦτο περιδεὴς, ἀφοῦ ἀπεκαλύφθησαν αἱ διαθέσεις τῆς Εὐρώπης, νὰ σπεύσῃ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν, ἐπαναφέρουσα τὴν τάξιν καθ’ ὃν τρόπον τὴν ἐπανέφερεν. Ἀνακαλεῖται ὁ Μαχμοὺτ καὶ ἀποστέλλεται ὁ Σακὴρ, οὐχὶ μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ ἱκανοποιήσῃ τὰ αἰτήματα τῶν ἐπαναστατῶν, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ καταστείλῃ ἐκ παντὸς τρόπου τὸ κίνημα καὶ ἐπαναφέρῃ τὴν τάξιν, ὅπως ἐννοοῦσιν οἱ Τοῦρκοι, ὅπως τὴν περιγράφει ὁ Τάκιτος, λέγων: «solitudinem faciunt, pacem apellant», «ἐρημίαν ποιοῦσι καὶ τὴν ἀποκαλοῦσιν εἰρήνην». Καὶ τῳόντι, Κύριοι, ὁ Σακὴρ, ὡς πιστὸς ὑπήκοος, ὡς ἀληθὴς Τοῦρκος, ἐξετέλεσε τὴν ἐντολὴν τοῦ κυρίου του, καὶ εἰς τὸ ἀνόσιον τοῦτο ἔργον εὗρε πάλιν πρόθυμον ἀρωγὸν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ὁ τουρκικὸς στρατὸς εἶχεν ἀνάγκην νὰ εἰσέλθῃ ἀκωλύτως εἰς τὴν νῆσον, καὶ ἰδοὺ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παραπείθουσα τοὺς ἐπαναστάτας νὰ δεχθῶσι τὸν τουρκικὸν στρατὸν, νὰ τὸν ἀφήσωσιν ἀνενόχλητον νὰ καταλάβῃ τὰ καίρια τῆς νήσου σημεῖα. Ἐκπλήσσομαι, τῇ ἀληθείᾳ, Κύριοι, πρὸ τοιαύτης ἀκατονομάστου πολιτικῆς. Τίνα εἶχε σκοπὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, πείθουσα τοὺς Κρῆτας νὰ καταθέσωσι τὰ ὅπλα καὶ ἀφήσωσι τὸν τουρκικὸν στρατὸν νὰ εἰσελάσῃ εἰς τὴν νῆσον καὶ καταλάβῃ τὰς ἐπικαίρους θέσεις; ἤθελεν ἀντὶ πάσης θυσίας νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν τάξιν ἐν Κρήτῃ· ἀλλὰ δὲν ἐσυλλογίσθη καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα; τίνας ἐγγυήσεις ἔλαβεν ἀπὸ τοὺς Τούρκους, ὅτε ὁ τουρκικὸς στρατὸς, εἰσελαύνων εἰς τὴν νῆσον, κατελάμβανε τὰς μαχίμους θέσεις, ὅτι δὲν ἤθελε δείξει, ἣν ἔδειξε θηριωδίαν; ποίαν ἐμπιστοσύνην εἶχε πρὸς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν, ἀποφασίσασα νὰ παραδώσῃ εἰς τὴν διάκρισιν αὐτῆς τοὺς ἐπαναστάτας; Οἱ Κρῆτες, οἱ ἀπειθεῖς, πείθονται καὶ καταθέτουσι τὰ ὅπλα, καὶ ὁ Σακὴρ καταλαμβάνει τὰς θέσεις· τότε ἄρχεται τὸ φοβερὸν μαρτυρολόγιον, τὸ ὁποῖον ἠκούσατε ἀναγινωσκόμενον ἐν τῇ ἀναφορᾷ τῶν Κρητῶν. Τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς, ἥτις ἦτο εἰς διαπραγματεύσεις πρὸς τὸν Μαχμοὺτ, διεσκορπίζοντο. Περὶ προνομίων καὶ ζητημάτων οὐδεὶς λόγος· ἀντὶ τούτων σφαγαὶ, ἐξορίαι, δηώσεις, ἐρημώσεις, φυλακίσεις, βεβηλώσεις ναῶν καὶ τάφων, σκηναὶ ἄγριαι, αἵτινες ἐξήγειραν τὴν ἀγανάκτησιν εὐγενῶν ψυχῶν ἐν Ἀγγλίᾳ, ξένων δηλονότι, διαμαρτυρηθέντων κατὰ τοιούτων θηριωδιῶν, αἱ ὁποῖαι ἀτιμάζουν τὸν νεώτερον πολιτισμόν. Εἰς τίνα ὀφείλονται, Κύριοι, αὐτὰ τὰ ἀπαίσια γεγονότα, τὰ ὁποῖα συνέβησαν εἰς τὴν Κρήτην; Εἰς τίνα ὀφείλεται ἡ ἀνήκεστος αὕτη ἐθνικὴ συμφορὰ, τῆς ὁποίας παριστάμεθα μάρτυρες; Εἰς τίνα ἄλλον παρὰ εἰς τὴν ἀκατανόητον διαγωγὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ὕστερον ἀπὸ τοιοῦτον οἰκτρὸν ναυάγιον, ἐνῷ περιεμένομεν νὰ ἀνοίξῃ ἡ Βουλὴ, ν’ ἀναβῇ ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, νὰ ἐξηγήσῃ τὰ γενόμενα, νὰ ἐπιχύσῃ βάλσαμον παρηγορίας εἰς τὰς φλεγμαινούσας ἡμῶν καρδίας, νὰ μᾶς εἴπῃ τί θὰ κάμῃ ἐπὶ τέλους πρὸς ἀπαλλαγὴν τῶν δεινῶν, ποῦ θὰ καταλήξῃ αὐτὴ ἡ σοβαρὰ τραγῳδία, ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος ἀναβαίνει ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ μᾶς λέγει ψυχρότατα: «ἡ Κρήτη ἀπέθανε! θάψετέ την! Περὶ τῆς Κρήτης θὰ σκεφθῶμεν, ὅταν λάβωμεν μέτρα περὶ τῆς ἀπολυτρώσεως τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ». Ἰδοὺ ἡ ἀπάντησις! Τοιαύτη, Κύριοι, ἡ πολιτεία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης, πολιτεία οἰκτρὰ, καταλήξασα εἰς ἐθνικὴν συμφοράν, ἐπιστεφομένην διὰ πικρᾶς εἰρωνείας. Καὶ ἐν τούτοις ἔχει τὴν τόλμην νὰ μᾶς εἴπῃ «θέλω νὰ ἀνανεώσητε τὴν πρὸς ἐμὲ ἐμπιστοσύνην»! Καὶ τί τὴν θέλετε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς; διὰ νὰ πράξητε τί; διὰ νὰ ἐξακολουθήσητε τὴν αὐτὴν πορείαν; διὰ ν’ ἀποτελειώσητε τὸ ἔργον σας εἰς τὸ ζήτημα τοῦ καθόλου Ἑλληνισμοῦ, ὅπως τὸ ἀπετελειώσατε εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης; Καὶ οὐχὶ ἁπλῶς ἐμπιστοσύνην, ἀλλ’ ἐμπιστοσύνην ἀπόλυτον ζητεῖ, διότι ἐν Κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι, λέγουσιν, ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ᾖναι ἐντελῶς ἐλευθέρα εἰς τὰς ἐνεργείας της, οἱ δὲ Βουλευταὶ δὲν πρέπει νὰ ταράττωσι τοὺς κύκλους της, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀφίνωσιν αὐτὴν νὰ ἐκτελῇ ἀνενόχλητος τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς, καὶ ἀφοῦ καταστραφῶσι τὰ πάντα, τότε νὰ ζητῶσιν εὐθύνην τῶν πεπραγμένων πρὸς τίνα σκοπόν; «Διὰ νὰ πάρωσι τὸ πετσὶ τῶν Ὑπουργῶν». Κύριοι, μετὰ τοιαύτας καταστροφὰς καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους προσκαλούμενος ν’ ἀνανεώσω τὴν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην μου, νομίζω ὅτι θὰ καταπροέδιδον τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἐνεπιστεύθη ὁ λαὸς, ἂν ἀπεφάσιζον νὰ τὸ πράξω (εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Τοσούτῳ δὲ μᾶλλον ἔχω τὸ καθῆκον νὰ μὴ τὸ πράξω, καθ’ ὅσον ἐπὶ τρία ἤδη ἔτη παρέχων τὴν ἀπόλυτον ταύτην ἐμπιστοσύνην καὶ ψηφίζων ἔστιν ὅτε μὲ θυσίαν τῆς ἀτομικῆς πεποιθήσεως φόρους ἐπὶ φόρων καὶ νόμους ἐπὶ νόμων, μάτην περιμένω ἐπὶ τόσον μακρὸν χρόνον τὰ ἐκ τῶν φόρων καὶ τῶν νόμων τούτων ἐπηγγελμένα ἀγαθὰ, ἀντὶ δὲ τούτων βλέπω τοὐναντίον καὶ ἐν τῇ ἐσωτερικῇ πολιτικῇ ὁσημέραι προϊοῦσαν καὶ αὔξουσαν τὴν κακοδιοικησίαν καὶ κακοδαιμονίαν τῆς χώρας. Διὰ τοῦτο δηλῶ, ὅτι θὰ καταψηφίσω τῆς προτάσεως περὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι συντάσσομαι ἀπὸ τοῦδε μὲ τὴν Ἀντιπολίτευσιν (χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν), συντάσσομαι, λέγω, ἀπὸ τοῦδε μὲ τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ θὰ ἑνώσω μετ’ αὐτῆς τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις πρὸς ἀπολύτρωσιν τοῦ τόπου ἀπὸ συστήματος, ἀποδειχθέντος ἐκ τῶν πραγμάτων σκολιοῦ καὶ ὀλεθρίου εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. (Χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν).

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος εἶναι ἐγγεγραμμένος. Κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην.

§20ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ θέμα εἶναι: «Ἡ Βουλὴ, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν».

§21ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἠκούσαμεν τὸ θέμα.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§23ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τίς ὑπέβαλε τὴν πρότασιν;

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγώ.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κκ. Καλογεροπούλου καὶ Σάκκη, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 126. Ἐκ τούτων 72 εἶπον Ναὶ καὶ 54 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρατηρῶ, Κύριοι, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν θὰ γνωρίζῃ, ἐὰν οἱ κατάδικοι εὑρίσκωνται εἰς τὰς φυλακὰς ἢ εἰς τὰς ὁδοὺς τῆς πόλεως Ἀθηνῶν, διότι τὰ ὄργανα, τὰ διωρισμένα ὑπ’ αὐτοῦ, βεβαίως δὲν δίδουσι πλέον ἀναφορὰν πρὸς αὐτὸν ἢ τὸν Πρωθυπουργόν. Ὁ Ἄγγελος Φιλώτας Στεφανίδης, κατάδικος, ἐν τῇ ἀγορᾷ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐφόνευσε συμπολίτην του, Καλάμην ὀνομαζόμενον.

§28Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι κατάδικος αὐτός;

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατάδικος, κύριε Πρόεδρε. Ταῦτα εἰς ἀπάντησιν τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν ἔδωκαν οἱ Βουλευταὶ τῆς Συμπολιτεύσεως.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 8 καὶ 40′ μ. μ.