1889.01.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 53.

Τῆς 4 Ἰανουαρίου 1889.

(Τετάρτη)

Ὥρα 3 μ. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ Ἀντιπροέδρου κ. Κοκκέβη).

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι, Κύριοι, ἠναγκασμένος νὰ σᾶς ἐπασχολήσω ὀλίγας στιγμὰς, διὰ νὰ φέρω ὑπ’ ὄψει σας δύο ἀντικείμενα, εἰς τὰ ὁποῖα δίδω μεγάλην σημασίαν δὲν ἀμφιβάλλω δὲ, ὅτι τὴν αὐτὴν σημασίαν θέλετε δώσει καὶ ὑμεῖς, καὶ δὲν θέλετε δυσανασχετήσει διὰ τὸν ὀλίγον χρόνον, τὸν ὁποῖον θὰ καταναλώσητε, ἵνα μὲ ἀκροασθῆτε. Τὸ πρῶτον ἀφορᾷ εἰς τὸ γνωστὸν σκάνδαλον, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 4ης Ἰανουαρίου καὶ περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμον λόγον εἴς τινα τῶν προηγουμένων συνεδριάσεων. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ἀνέγνωσα ἀντίγραφον τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον ἐφαίνετο, ὅτι ἀπεστάλη ἀπὸ τότε Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸς τὸν Νομάρχην καὶ τὸν Πρόεδρον τῶν ἐν Ζακύνθῳ Πρωτοδικῶν, καὶ τὸ ὁποῖον διελάμβανεν, ὅτι ὁ εἰς τὰς ἐκεῖ φυλακὰς κρατούμενος Παπαχριστοφιλόπουλος ἀπηλλάγη τοῦ ὑπολοίπου τῆς ποινῆς του διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, ἀλλ’ ὅτι τὸ Διάταγμα ἤθελε ματαιωθῇ, ἂν οἱ συγγενεῖς του δὲν ἀπεφάσιζον νὰ ὑποστηρίξωσι τὸν Ὑπουργικὸν συνδυασμόν. Τὸ ἀντίγραφον ἐκεῖνο, προσέθηκα, ἦτο γεγραμμένον διὰ χειρὸς αὐτοῦ τοῦ τότε καταδίκου, διὰ τοῦτο δὲν ἔκαμεν εἰς ἐμὲ μεγάλην ἐντύπωσιν, διότι ἤρχετο εἰς ἐπικύρωσιν τῶν ὅσα ἀνέκαθεν περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης ἐλέγοντο. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλαβε μετ’ ἐμὲ τὸν λόγον, καὶ εἶπεν, ὅτι εἶχε καὶ αὐτὸς λάβει ἀντίγραφον....

§2ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον, ὅτι ἔλαβον ἀντίγραφον, ἀλλ’ ὅτι γνῶσιν μόνον τοῦ θέματος ἔλαβον.

§3ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. .. ἀλλὰ δὲν ἔδωκε κἀμμίαν προσοχὴν εἰς αὐτὸ, ὡς προερχόμενον ἐκ μέρους ἑνὸς κακούργου. Περίληψις τῶν λεχθέντων κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ἐδημοσιεύθη εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὧν ἔλαβε γνῶσιν καὶ αὐτὸς ὁ πρώην κατάδικος. Ὁ δυστυχὴς αὐτὸς ἄνθρωπος φέρει βαρέως, ὅτι εὑρέθησαν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι, ἐκμεταλλευόμενοι τὴν δεινὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρίσκετο, τὸν ἐξηπάτησαν, βεβαιώσαντες αὐτὸν, ὅτι διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος ἀπηλλάγη τοῦ ὑπολοίπου τῆς ποινῆς, καὶ τὸν ἠνάγκασαν νὰ ὑποχρεώσῃ τοὺς συγγενεῖς του, νὰ ἀλλάξωσι θέσιν κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐκλογῆς καὶ νὰ ὑποστηρίξωσι τὸν Ὑπουργικὸν συνδυασμὸν, ἐκτιθέμενοι οὕτω εἰς τὰ σκώμματα τῶν συμπολιτῶν των, διότι εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα θεωρεῖται ὡς μεγάλη καταισχύνη τὸ νὰ μεθίσταταί τις κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐκλογῆς ἕνεκα λόγων ἀτομικῆς ὠφελείας. Ὡς νὰ μὴ ἤρκουν δὲ ταῦτα, ἐμάνθανεν ἐκ τῶν ἐφημερίδων, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸν ἐχαρακτήρισεν ὡς τὸν φαυλότερον καὶ ποταπώτερον τῶν ἀνθρώπων, παραστήσας, ὅτι χωρὶς νὰ ἔχῃ εἰς χεῖράς του κἀνὲν τηλεγράφημα, κατεσκεύαζεν ἀντίγραφα καὶ τὰ διεσκόρπιζεν ἐδῶ καὶ ἐκεῖ, ὅπως προσβάλῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν ἐξαναγκάσῃ νὰ τῷ ἀπονείμῃ χάριν. Ὁ χαρακτηρισμὸς οὗτος τὸν ἐλύπησε περισσότερον καὶ ἀπὸ αὐτὴν τὴν καταδίκην· διότι, ἐὰν ἐκηρύχθη ἔνοχος ὑπὸ τῶν ἐνόρκων καὶ κατεδικάσθη εἰς δεκαετῆ δεσμὰ, εὑρέθη ὅμως Δικαστήριον Συνέδρων, τὸ ὁποῖον, λαβὸν ὑπ’ ὄψει τὸ παρελθὸν αὐτοῦ καὶ τὰ προκύψαντα κατὰ τὴν διαδικασίαν περιστατικὰ, τὸν ἐσύστησεν εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Βασιλέως, εὑρέθη Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν, ὅστις ἐγνωμοδότησεν, ὅτι ἀρκοῦσα ποινὴ δι’ αὐτὸν εἶναι φυλάκισις 2½ ἐτῶν, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ τῶν γνωμοδοτήσεων τούτων, ὁ μὲν πρώην Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Κοντογούρης περιώρισεν ἀμέσως μετὰ τὴν καταδίκην τὴν ποινὴν αὐτοῦ εἰς φυλάκισιν τετραετῆ, ὁ δὲ νῦν Ὑπουργὸς τὸν ἀπήλλαξε τοῦ ὑπολοίπου τῆς ποινῆς, ἀφοῦ διήνυσεν εἰς τὰς φυλακὰς δύο ἔτη καί τινας μῆνας. Ὅθεν, ἀμυνόμενος, ὡς γράφει, ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ἀπεφάσισε νὰ κάμῃ χρῆσιν ὅλων τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται εἰς χεῖράς του, ἵνα βεβαιώσῃ, ὅτι, ἐὰν ὑπῆρξε κατάδικος, δὲν ἔχασεν ὅμως τὸν ἀνθρωπισμόν του, οὔτε εἶναι ἄξιος τῆς ὕβρεως, ἡ ὁποία ἀπηυθύνθη ἐναντίον του. Ἀπέστειλε λοιπὸν πρὸς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰν, ἢ ἔκθεσιν, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐξιστορεῖ πάντα, ὅσα ἔλαβον χώραν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν μέχρι τῆς ἡμέρας τῆς ἀποφυλακίσεώς του, ἐπισυνάπτει δὲ εἰς τὴν ἀναφορὰν ταύτην ἀντίγραφον τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον εἶναι γεγραμμένον οὐχὶ ὑπὸ τῆς ἰδίας αὐτοῦ χειρὸς, ἀλλὰ διὰ χειρὸς ἄλλης, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ψαλιδισμένον ἄνωθεν καὶ κάτωθεν, ὥστε δὲν φαίνεται οὔτε πρὸς ποῖον ἀποστέλλεται, οὔτε ὑπὸ τίνος ἀποστέλλεται. Ἐν τῇ ἀναφορᾷ του δὲ ἐξηγεῖ, ἀπὸ ποῖον εἶναι γεγραμμένον τὸ ἀντίγραφον τοῦτο καὶ πῶς συνέβη νὰ ψαλιδισθῇ. Ἐπισυνάπτει δὲ καὶ πολλὰς ἐπιστολὰς προσώπων, φιλικῶς διακειμένων πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐκ τῶν ὁποίων προκύπτει, ὅτι εἰς τὸ ἀνὰ χεῖρας αὐτοῦ ἀντίγραφον ἀπεδίδετο μεγάλη σπουδαιότης, ὅτι μεγάλαι προσπάθειαι κατεβλήθησαν, διὰ νὰ τὸ ἀποσπάσωσιν ἀπὸ τὰς χεῖράς του, καὶ ὅτι μακραὶ καὶ παρατεταγμέναι διαπραγματεύσεις διεξήχθησαν μεταξὺ τῶν προσώπων τούτων καὶ τοῦ καταδίκου, ἐκείνων μὲν προσπαθούντων νὰ λάβωσι τὸ ἀντίγραφον, τὸ ὁποῖον ἐκράτει εἰς χεῖράς του, καὶ ὑποσχομένων, ὅτι θέλει δοθῆ εἰς αὐτὸν ἀμέσως ἡ χάρις, τοῦ δὲ καταδίκου λέγοντος, ὅτι, ἀφοῦ ἠπατήθη ἀπὸ ἕνα Ὑπουργὸν, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς κἀνένα, καὶ ἐπιμένοντος νὰ δοθῇ πρῶτον ἡ χάρις, καὶ ἔπειτα νὰ παραδώσῃ τὸ ἀντίγραφον....

§4Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βεβαιοῦτε, ὅτι ἐστάλη ἀπὸ τὸν Λομβάρδον τὸ τηλεγράφημα;

§5ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν βεβαιῶ τίποτε. Ὑπερίσχυσε δὲ ἐπὶ τέλους ὁ κατάδικος, καὶ ἐδόθη εἰς αὐτὸν χάρις, χωρὶς νὰ δώσῃ τὸ τηλεγράφημα, ἐκράτησε δὲ καὶ τὸ ἀποστέλλει ἤδη εἰς τὴν Βουλήν. Ἡ ἀνάγνωσις τῶν ἐγγράφων τούτων μοὶ προξενεῖ τοσοῦτον ὀδυνηρὰν ἐντύπωσιν καὶ τοσαύτην ἀηδίαν, ὥστε δὲν δύναμαι νὰ προβῶ εἰς κἀμμίαν ἀνάπτυξιν, οὐδὲ κἂν νὰ τὰ ἀναγνώσω· τὰ ὑπέγραψα μόνον, κατὰ τὴν ἀπαίτησιν τοῦ ἀποστείλαντος, πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ταυτότητος, καὶ τὰ καταθέτω εἰς τὴν Βουλήν. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὸ δεύτερον ἀντικείμενον, περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς εἶπον, ὅτι θὰ ὁμιλήσω. Τοῦτο ἀποβλέπει εἰς γενικώτερον καὶ ζωτικώτερον συμφέρον τοῦ τόπου, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς σταφίδος. Ἡ ἀπόῤῥιψις τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Γαλλίας συνθήκης παρήγαγε φοβερὰν ἐντύπωσιν εἰς τὰς σταφιδοφόρους ἐπαρχίας, καὶ εἶναι ἀπερίγραπτος ἡ ἀπελπισία, ἡ ὁποία κατέλαβε τοὺς κατοίκους τῶν μερῶν ἐκείνων. Ἡ ἀπόῤῥιψις τῆς συνθήκης ἀποδίδεται εἰς τὴν ἐπικράτησιν τοῦ προστατευτικοῦ πνεύματος ἐν Γαλλίᾳ. Ἐπειδὴ δὲ τὸ πνεῦμα τοῦτο ἀναπτύσσεται καὶ κρατύνεται ὁσημέραι, εἶναι φόβος, μήπως ἐντὸς ὀλίγου ἴδωμεν ψηφιζομένας ὅλας τὰς προτάσεις, διὰ τῶν ὁποίων ζητεῖται νὰ ἀναβιβασθῇ τὸ εἰσαγωγικὸν τέλος ἀπὸ 6 φράγκων εἰς 20 καὶ 30 κατὰ ἑκατόλιτρον, οὕτω δὲ ματαιοῦνται πᾶσαι αἱ καλαὶ ἐλπίδες, τὰς ὁποίας συνέλαβον ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν οἱ σταφιδοκτήμονες, πιστεύσαντες, ὅτι, ἀφοῦ ἅπαξ εἰσήχθη εἰς τὴν οἰνοποιητικὴν βιομηχανίαν τῆς Γαλλίας ἡ σταφὶς, ἔμελλε νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ εἰσαγωγὴ 100,000,000 τοὐλάχιστον λιτρῶν σταφίδος, καὶ ὅταν ἀκόμη ἡ φυλλοξήρα ἤθελε παύσει. Εὐτυχῶς ὁ πολὺς κόσμος πιστεύει, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος, τόσον ἡ παροῦσα, ὅσον καὶ αἱ προκάτοχοι, οὐδὲν παρέλιπον τῶν δυναμένων ν’ ἀποσοβήσωσι τὸν κίνδυνον τοῦτον, ἀλλ’ ὅπως συμβαίνει εἰς ὅλας τὰς δυστυχεῖς περιστάσεις, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου εὑρίσκονται ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι, εἴτε ἕνεκα πεποιθήσεων ἐσφαλμένων, εἴτε ἕνεκα λόγων προσωπικῶν ἢ πολιτικῶν, ἀποδίδουσιν εὐθύνην καὶ εἰς τὰς Κυβερνήσεις. Μοὶ γράφουσιν ἐκ Πατρῶν, ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι, ὀλίγοι ἀληθῶς, αἰτιώμενοι τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1881, ἧς ἐτύγχανον μέλος, διότι, ὡς γνωρίζετε, μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὸ εἰσαγωγικὸν τέλος τῆς σταφίδος ἐν Γαλλίᾳ ἦτο δύο φράγκα κατὰ ἑκατόλιτρον, τότε δὲ ἐγίνετο πρότασις νὰ ἀναβιβασθῇ, καὶ ἀνεβιβάσθη εἰς 6. Λέγουσι λοιπὸν, ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις ἠδιαφόρησε καὶ δὲν ἔπραξεν ὅ,τι ἔπρεπεν, ἐνῷ καὶ ἐγὼ, ὅτε ἐτύγχανον Ὑπουργὸς, καὶ ὁ προϊστάμενος τοῦ Ὑπουργείου, ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, ὅστις διηύθυνε τὸ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργεῖον, ἐπράξαμεν τότε ὅ,τι ἦτο δυνατὸν, ἵνα προλάβωμεν τὴν αὔξησιν, γράφοντες ἐκθέσεις, δι’ ὧν προσεπαθήσαμεν ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἡ αὔξησις δὲν ἦτο οὔτε δικαία, οὔτε εὔλογος. Ἄλλοι πάλιν, στηριζόμενοι εἰς ἀνταποκρίσεις ἐκ Μασσαλίας, βεβαιοῦσιν, ὅτι κατὰ τὸ 1885, ὅτε τὰ τῆς Γαλλίας διηύθυνε τὸ Ὑπουργεῖον ὁ Φεῤῥὺ καὶ Ὑπουργὸς τοῦ ἐμπορίου ἦτο ὁ Ῥουβιὲ, ὁ Ὑπουργὸς οὗτος, παρακινούμενος ἀπὸ τοὺς κατοίκους τῆς Μασσαλίας, καὶ ἰδίως θέλων νὰ εὐχαριστήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον, εἰς ὃ ὀφείλει πολλὰ, ἐζήτησεν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, νὰ χορηγήσῃ ἀνταλλάγματά τινα, μικρότερα ἐκείνων, ἃ νῦν χορηγοῦμεν, ἀπέναντι δὲ τῶν ἀνταλλαγμάτων τούτων ὑπέσχετο νὰ περιορίσῃ εἰς 4 μόνον φράγκα κατὰ ἑκατόλιτρον τὸ εἰσαγωγικὸν τέλος. Τὸ κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, ὅπως ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1881, ἧς ἐτύγχανον μέλος, ἔπραξε τὸ καθῆκόν της, οὕτω δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι καὶ αἱ ἑπόμεναι Κυβερνήσεις οὐδὲν παρέλειψαν, ὅπως ἐμποδίσωσι τὸν κίνδυνον, ὅστις ἐπεκρέμαται ἐπὶ τοῦ πολυτίμου αὐτοῦ προϊόντος. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχω ἐγὼ τὴν πεποίθησιν ταύτην, πρέπει νὰ γνωσθῇ ἐπισήμως, ὅτι οὔτε ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1881, οὔτε ἄλλη τις ἥμαρτε κατ’ ἐλάχιστον εἰς τὸ ἀντικείμενον αὐτό. Ἀφοῦ δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατατεθῇ ὁλόκληρος ὁ φάκελλος τῆς συνθήκης, θὰ παρακαλέσω τοὺς κκ. Ὑπουργοὺς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ καταθέσωσι τοὐλάχιστον τὴν ἀλληλογραφίαν, ἥτις ἐγένετο κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ 1881, ὅτε ἤμην μέλος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν ἀλληλογραφίαν, ἥτις ἔλαβε χώραν κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ 1885, διὰ νὰ βεβαιωθῇ, ὅτι οὔτε ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1881 παρέλειψέ τι, οὔτε ἡ τοῦ 1885 ἀπέῤῥιψε προτάσεις ἐπωφελεῖς. Ὁπωςδήποτε, τὸ πολύτιμον αὐτὸ προϊὸν κινδυνεύει. Πολλὰ μέτρα προὐτάθησαν, καὶ πολλὰ ἐγράφησαν, ἀλλ’ ἕως τώρα δὲν ἐφθάσαμεν εἰς κἀνὲν ἀποτέλεσμα, μὲ ὅλα τὰ συλλαλητήρια καὶ τὰς προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο, οἱ δὲ κάτοικοι τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν δυσανασχετοῦσι. Τὸ ζήτημα βεβαίως εἶναι σπουδαῖον, καὶ εἶμαι γνώμης, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρέλθῃ ἐν σιγῇ· πρέπει ὅλα τὰ προτεινόμενα νὰ ἐξετασθῶσιν ἐμβριθῶς ἀπὸ πολυμελῆ Ἐπιτροπὴν, καὶ τοιαύτην νομίζω, ὅτι ἁρμοδιότεροι πάντων τῶν ἄλλων ν’ ἀποτελέσωμεν εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, διότι οὐ μόνον ὀφείλομεν ἐκ καθήκοντος, καθὸ ἀντιπρόσωποι τῶν μερῶν ἐκείνων, νὰ μεριμνῶμεν περὶ τοῦ προϊόντος τούτου, ἀλλὰ συμβαίνει νὰ ἤμεθα καὶ σταφιδοκτήμονες, καὶ ἔχομεν ἄμεσον συμφέρον διὰ τὴν τύχην αὐτοῦ· ἐπειδὴ δὲ συμβαίνει καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς νὰ ᾖναι σταφιδοκτήμων, ἤθελον παρακαλέσει, ἂν ἐγκρίνῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις, ν’ ἀποτελεσθῇ μία Ἐπιτροπὴ ἀπὸ ὅλους τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ἵνα ἐξετάσῃ ὅλα τὰ ὑποβληθέντα μέτρα καὶ φέρῃ γνώμην, ἥτις θὰ ᾖναι ἡ καταλληλοτέρα· ἂν δὲ δὲν εὑρεθῇ τελεσφόρον τι μέτρον, νὰ λάβωμεν ὅλοι τὴν ἀπόφασιν, ὅτι τίποτε δὲν γίνεται. Ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ ἐξετάσῃ ὅλας τὰς γνώμας· ἡ σύστασις μεγάλης οἰνοποιΐας εἶναι μία γνώμη· ἡ σύστασις ἑνὸς Συλλόγου, ὅστις νὰ φροντίζῃ διὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ προϊόντος εἰς τὴν Ῥωσσίαν καὶ τὰς Ἰνδίας, εἶναι ἄλλη γνώμη, κτλ.

§6ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ ἔγγραφα, τὰ ζητηθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσηνίας, θέλουσι βεβαίως κατατεθῆ, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐκεῖνα τὰ σπουδαιότερα, διότι οὔτε κατὰ τὸ 1881 ἐγένετο ἐνέργειά τις σπουδαία, οὔτε κατὰ τὸ 1885, ὑπουργοῦντος τοῦ κ. Rouvier ἐπὶ τοῦ ἐμπορίου, ἐγένοντο προτάσεις, δυνάμεναι νὰ ἔχωσι πρακτικὸν ἀποτέλεσμα, διότι κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν ἦτο Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐν Γαλλίᾳ ἀνὴρ, ἔχων ὅλως ἀντιθέτους ἰδέας τοῦ κ. Rouvier, ἑπομένως δὲν ἠδύναντο, καθ’ ἃ αὐτὸς ὁ κ. Rouvier ἀνεκοίνωσε, νὰ ἐπικρατήσωσιν αἱ ἰδέαι αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι προηγούμεναι διαπραγματεύσεις, καθ’ ἃς ἦτο δυνατὸν νὰ γένωνται συμβάσεις καὶ δὲν ἐγένοντο. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι, ἂν ᾖναι πρέπον νὰ ὑποβάλωμεν φάκελλον, δέον νὰ καταρτίσωμεν αὐτὸν πληρέστερον, δέον ν’ ἀνατρέξωμεν εἰς ἐποχὴν παλαιοτέραν, εἰς τὸ 1877, ὅτε πάλιν ἐγένετο σύμβασις, ἥτις ἐκυρώθη ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ἀλλὰ δὲν ὑπεβλήθη κἂν εἰς τὴν Γαλλικὴν Βουλὴν, καίτοι ὑπέγραψεν αὐτὴν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Waddington. Ἀλλὰ καὶ πρὸ τοῦ 1877 εἶχον γενῆ διαπραγματεύσεις, καὶ ἐὰν ἀπέληγον αὗται εἰς σύμβασιν, ἴσως τότε ἡ σύμβασις θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπικυρωθῇ. Χρήσιμος ἄρα δύναται νὰ ᾖ ἡ ἀνακοίνωσις ἐκλογῆς ἐγγράφων, ἀνατρέχουσα εἰς τὴν ἐποχὴν, ἀφ’ ἧς ἤρξαντο αἱ διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Γαλλίας προσλαμβάνουσαι πρακτικήν τινα μορφήν· μετὰ τὴν ὑποβολὴν δὲ τῶν ἐγγράφων τούτων, δύναται ἐν ἐπιγνώσει νὰ γένηται σκέψις περὶ Ἐπιτροπῆς ἢ περὶ ἑτέρων μέτρων, διότι ὁμολογητέον, ὅτι αἱ τέως δημοσιευθεῖσαι εἰσηγήσεις δὲν ἔχουσιν ἔτι τὴν ὄψιν ἐκείνην τὴν πρακτικὴν, ἥτις ὑπόσχεται τελεσφόρον ἐνέργειαν. Ἐὰν εἶχον ἀναφυῆ ἰδέαι, ὑποσχόμεναι εὐόδωσιν πρὸς πραγματικὴν ἐμψύχωσιν τῆς καταναλώσεως τῆς σταφίδος, θὰ διετυποῦντο αὗται ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, καὶ θὰ ἐβλέπομεν προβαλλόμενα νομοσχέδια, ἐκφράζοντα τὰς ἰδέας ταύτας. Καὶ πολλὰ μὲν ἐλέχθησαν ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλ’ οὐδεὶς ἠδυνήθη νὰ διατυπώσῃ ἐν νομοσχεδίῳ ἰδέαν τινὰ, διότι δὲν εἶναι εἰσέτι ἱκανῶς ὥριμον τὸ ζήτημα πρὸς νομοθετικὴν ἐνέργειαν. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ἐξ ὅλων τῶν μέχρι τοῦδε δημοσιευθέντων οὐδὲν φαίνεται τὸ ὑποσχόμενόν τι νομοθετικῶς χρήσιμον, μόνον δὲ, ὅταν ὑπάρξῃ ἐλπὶς, ὅτι δυνάμεθα νὰ προέλθωμεν εἰς νομοθετικὸν συμπέρασμα, τότε μόνον, νομίζω, ὅτι εἶναι πρέπον ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς διορισμὸν Ἐπιτροπῆς. Ἐὰν εἶχον ὑποβληθῆ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδια, συνερχομένη ἡ Ἐπιτροπὴ, θὰ ἐβασάνιζε τὴν ἔννοιαν αὐτῶν, θὰ διέκρινε τὰς ἐν αὐτοῖς ἰδέας, θὰ συνεδύαζεν αὐτὰς πρὸς ἀλλήλας, καὶ θὰ κατέληγεν εἰς ὡρισμένας προτάσεις· ἀλλὰ τοιοῦτόν τι σήμερον δὲν φαίνεται ἐφικτόν. Νομίζω ἄρα, ὅτι πρέπει ν’ ἀναμείνωμεν, ἵνα γένηται ἐξέτασις, ἂν συμφέρῃ νὰ κατατεθῇ ἡ ἀλληλογραφία, ἀφοῦ δὲ ἀναπτυχθῇ τὸ θέμα ἐν τῇ Βουλῇ διὰ συζητήσεων, διὰ νομοσχεδίων, διατυπούντων τὰς γνώμας, τὰς παρὰ τούτων ἢ παρ’ ἐκείνων ὑποστηριζομένας, καὶ καταρτισθῶσιν οὕτω συστήματα ἰδεῶν, ἀποδεικνύοντα ἱκανῶς ὥριμον τὸ ζήτημα πρὸς νομοθετικὴν ἐνέργειαν, τότε νὰ προβῶμεν εἰς σύστασιν Ἐπιτροπῆς. Οὐδεὶς ἐμποδίζει τοὺς κυρίους Βουλευτὰς τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν νὰ συνεννοῶνται περὶ τοῦ πρακτέου, ἀλλὰ δὲν συμφέρει νὰ δώσωμεν ἐπισημότητα εἰς τὰς συνεννοήσεις, ἐν ὅσῳ δὲν ὑπάρχει βάσιμος ἐλπὶς, ὅτι θέλει προκύψει ἐκ τῆς τοιαύτης συνεργασίας νομοθετικὴ πρότασις ὑποσχομένη, ὅτι θέλει τύχει τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς.

§7ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ὑποβολὴ τῶν ἐγγράφων, τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν συνθήκην, οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μὲ τὴν πρότασιν, ἣν ὑπέβαλον, καὶ ἥτις δὲν ὑπεβλήθη ὡς πρότασις, ἵνα ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ, ἀλλ’ ὡς γνώμη εἰς τοὺς συναδέλφους, τοὺς ἀντιπροσωπεύοντας τὰς σταφιδοφόρους ἐπαρχίας τοῦ Κράτους. Ἡ Ἐπιτροπὴ, ἣν ἐπρότεινα, δὲν ἤθελεν ἀσχοληθῆ εἰς τὸ νὰ ἐξελέγξῃ τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν συνομολόγησιν τῆς συνθήκης, οὔτε νὰ δώσῃ εἰς αὐτὴν νέα ἐπιχειρήματα, ὅπως ἐπιδιώξῃ τὴν συνομολόγησιν νέας συνθήκης. Ἀρχόμενος τοῦ λόγου, ὡμολόγησα, ὅτι κατεβλήθη καὶ καταβάλλεται πᾶσα προσπάθεια, ἀλλὰ δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἡμᾶς νὰ μεταβάλωμεν τὸ προστατευτικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐπικρατεῖ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου προέρχονται αἱ δυσκολίαι. Ἀφοῦ δὲ ἐκεῖθεν δὲν ἔχομεν πολλὰς ἐλπίδας, ἐπρόσθεσα, ὅτι πρέπει νὰ σκεφθῶμεν, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἑτέρα τις διέξοδος πρὸς βελτίωσιν τῆς τύχης τοῦ προϊόντος, ἐπειδὴ δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἐγράφη, ὅτι ὑπάρχουν Τράπεζαι, ἕτοιμαι νὰ καταθέσουν 25 ἑκατομμύρια διὰ τὴν οἰνοποιίαν, εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ καὶ αὐτό. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι, φρονῶ, ὡς τὸ ἐξέλαβεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις λέγει, ὅτι εἶναι τὸ ἴδιον, ὡς νὰ συνομολογήσωμεν δάνειον 25,000,000· διαφέρει τὸ νὰ δανεισθῇ ἡ Κυβέρνησις 25,000,000 ἐπὶ τόκῳ 6%, διότι μίαν ἡμέραν θέλει πληρώσει καὶ τὰ κεφάλαια, ἀπὸ τοῦ νὰ ἐγγυηθῇ 6% ἐπὶ ἐπιχειρήσεως, δι’ ἣν θὰ κατατεθῶσιν 25,000,000· διότι, καὶ ἂν ναυαγήσῃ ἡ ἐπιχείρησις, δὲν θὰ χάσῃ τὰ ἑκατομμύρια ἡ Κυβέρνησις, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες κατέβαλον αὐτὰ, καὶ οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦτο θὰ σκεφθῶσιν ἐκ τῶν προτέρων, ἂν ἡ ἐπιχείρησις ᾖναι ἀσφαλὴς καὶ δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ· ὁ κίνδυνος, ὃν θὰ διατρέξῃ ἡ Κυβέρνησις, εἶναι, νὰ πληρώσῃ 6% διὰ 2 ἢ 3 ἔτη. Διὸ, ἀφίνοντες κατὰ μέρος τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅστις, βλέπετε, ὅτι εἰς ὅλα θέλει νὰ δίδῃ ἐπισημότητα, παρακαλῶ τοὺς συναδέλφους ἀπὸ τὰς σταφιδοφόρους ἐπαρχίας, καὶ πρὸ πάντων τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, νὰ μᾶς συγκαλέσῃ, ἵνα σκεφθῶμεν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου καὶ φέρωμεν ἀπὸ κοινοῦ γνώμην.

§8ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κύριος Βουλευτὴς χαίρει τὴν φήμην εὐκρινῶς ἐκφραζομένου, καὶ τοῦτο βεβαίως διότι ἔχει εὐκρινεῖς ἰδέας. Ἐν τῇ περιστάσει ὅμως ταύτῃ δὲν ἐξεφράσθη εὐκρινῶς, διότι δὲν ἔχει εὐκρινῆ ἰδέαν, περὶ ὧν ὡμίλησεν. Εἶπεν, ὅτι ἀνεμίχθην εἰς ἀλλότρια τῶν καθηκόντων μου. Ἐγὼ ἀναμφήριστον ἔχω τὸ καθῆκον, ν’ ἀναμιγνύωμαι εἰς πᾶσαν πρότασιν, γινομένην πρὸς τὴν Βουλήν. Ἐὰν ἡ πρότασις τοῦ κ. Βουλευτοῦ δὲν ἐγίνετο πρὸς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ πρὸς τοὺς Βουλευτὰς τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ἔστω καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος, οὐδὲν θὰ ἔλεγον· ἐδήλωσα μάλιστα, ὅτι περὶ συνεννοήσεως ἰδιαιτέρας δὲν ἐκαλούμην νὰ δώσω γνώμην, ἀρκούμενος εἰς τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἐθεώρουν αὐτὴν συμφέρουσαν· ὅταν ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς ζητῇ, ὅπως κατ’ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ὁ Πρόεδρος αὐτῆς συγκαλέσῃ εἰς Ἐπιτροπὴν τοὺς Βουλευτὰς τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, πρόκειται περὶ Ἐπιτροπῆς ἐπισήμου, καὶ ἐν τοιαύτῃ ἐνεργείᾳ ἔχω καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἐκφράσω γνώμην· ἐξέφρασα δὲ, ἣν καὶ πρότερον ἐδήλωσα. Ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀναπτύσσων τὸ θέμα, εἶπεν, ὅτι κακῶς εἶχον νοήσει καὶ τὸ περὶ ἐγγυήσεως τῆς Κυβερνήσεως εἰς δάνειον πρὸς σύστασιν Ἑταιρίας οἰνοποιητικῆς ἐξ 25 ἑκατομμυρίων. Εἶχον εἰπεῖ, ὅτι ἡ ἐγγύησις τόκου 6% παρὰ τῆς Κυβερνήσεως θὰ καθίστα τὴν χορήγησιν τῶν 25 ἑκατομμυρίων δάνειον τῶν κεφαλαιούχων πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ταύτης πρὸς τὴν Ἑταιρίαν. Ὁ κ. Βουλευτὴς παρετήρησεν, ὅτι ταῦτα δὲν εἶχον οὕτω, διότι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἠγγυᾶτο τὸν τόκον, μόνον ἐφ’ ὅσον ἤθελε λειτουργεῖ ἡ Ἑταιρία, ὅτι, ἐὰν μετὰ πάροδον χρόνου τινὸς, 6 μηνῶν ἢ ἑνὸς ἔτους, ἡ Ἑταιρία ἔπαυε λειτουργοῦσα, ὡς κακῶς ἐργασθεῖσα, ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν θὰ εἶχεν ἐφεξῆς ὑποχρέωσιν πληρωμῆς τοῦ τόκου, ὁ δὲ καταβαλὼν τὸ κεφάλαιον μόνην ἀγωγὴν θὰ εἶχε κατὰ τῆς ναυαγησάσης Ἑταιρίας. Ὁ κ. Βουλευτὴς πλανᾶται πρόῤῥιζα. Πρόκειται περὶ ἐγγυήσεως, ὑποχρεούσης τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν πληρωμὴν τοῦ τόκου τῶν 6% ἐπὶ σειρὰν μακρὰν ἐτῶν, ἐπὶ 99 ἔτη, ὑποθέτω, ἐὰν καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν ἀρκῶσιν εἰς πληρωμὴν αὐτοῦ τὰ καθαρὰ ἔσοδα τῆς Ἑταιρίας. Πιθανώτατα θέλει ἐπιπροστεθῆ καὶ ἐγγύησις διὰ τὸ χρεωλύσιον, ἀλλ’ ἐν δανείῳ ἐπὶ τόκῳ 6% καὶ διαρκείας 99 ἐτῶν εἶναι ἐλάχιστον τὸ χρεώλυτρον, ἤτοι ἓξ λεπτῶν, ὥστε, ἂν μὴ ἐπιπροστεθῇ, τὸ Δημόσιον ἐπὶ 99 ἔτη ἐγγυᾶται τόκον 5,94 τοῖς ἑκατὸν, χρεωλύσιον δὲ 6 λεπτῶν. Ἡ χορήγησις δανείου εἰς τὴν Ἑταιρίαν ἐπὶ ἐγγυήσει τῆς Κυβερνήσεως ἀποκλείει πᾶσαν ἰδέαν κινδύνου τοῦ δανείζοντος, ὅπως μετὰ ἓν ἢ δύο ἔτη, ἢ ἔστω καὶ μετὰ πέντε ἢ δέκα ἔτη, ἀπολέσῃ τὸ κεφάλαιον, ἂν ἡ Ἑταιρία πτωχεύσῃ. Δύναται νὰ ἐξαφανισθῇ τὸ κεφάλαιον, ἀλλὰ μόνον ὅταν ἡ ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῆς Κυβερνήσεως ἀπότισις τῆς ἐτησίας δόσεως ἀποσβέσῃ αὐτὸ χρεωλυτικῶς. Περὶ τούτου οὐδεμία δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία. Καὶ ἴσως πρὸς τοῦτο καὶ μόνον θὰ ἦτο χρήσιμος ὁ σχηματισμὸς Ἐπιτροπῆς, ἵνα δυνηθῇ ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ πεισθῇ, ὅτι δὲν ἔχουσι τὰ τοῦ δανείου, ὡς ὑπέθεσε· καὶ οὐ μόνον ὡς ὑπέθεσεν ὁ κ. Βουλευτῆς, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι, διότι παρατηροῦμεν, ὅτι ἡ πλάνη ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἐπεξετάθη, καὶ ὅτι γενικώτερον νομίζουσιν οἱ τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ὅτι τῷ ὄντι ἦτο δυνατὸν νὰ χορηγηθῇ δάνειον 25 ἑκατομμυρίων εἰς Ἑταιρίαν οἰνοποιητικὴν, σκοποῦσαν τὴν διάδοσιν τοῦ προϊόντος, ἐπὶ ἐγγυήσει τοῦ Δημοσίου, μηδεμίαν ἐπαγομένῃ ἐπιβάρυνσιν εἰς αὐτό. Ταῦτα οὐδεμίαν ἔχουσιν ὑπόστασιν. Ἵνα δανεισθῇ ἡ Ἑταιρία τὰ 25 ἑκατομμύρια, πρέπει νὰ ἐξασφαλίσῃ δι’ ἐγγυήσεως τὴν τακτικὴν πληρωμὴν τοῦ τόκου μέχρι πλήρους ἀποσβέσεως τοῦ κεφαλαίου. Ἐὰν οἱ ἔχοντες τὸ ἄμεσον συμφέρον ἐν ταῖς σταφιδοφόροις ἐπαρχίαις ἀναδέχωνται αὐτοὶ νὰ σχηματίσωσιν Ἑταιρίαν, φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ τοὺς ὑποστηρίξῃ, καὶ ἄλλως, καὶ λαμβάνουσα καὶ αὐτὴ μετοχάς. Οἱ μέτοχοι διατρέχουσι τὸν κίνδυνον ν’ ἀπολέσωσι τὰ κεφάλαια αὐτῶν, διότι τοιαύτη Ἑταιρία δὲν εἶναι κερδοσκοπική. Ἐὰν θέλῃ τοιαύτη Ἑταιρία νὰ ἐργασθῇ διὰ τρόπου, ἐξασφαλίζοντος εἰς αὐτὴν πρόσοδον 6%, ἢ καὶ κατωτέραν, ἡ Ἑταιρία εἶναι ἄχρηστος· διότι πᾶς ἐμπορευόμενος τὴν σταφίδα προσπαθεῖ νὰ διαδώσῃ τὸ εἶδος τοῦτο ἐκεῖ, ἔνθα δύναται νὰ διατεθῇ ἐπικερδῶς· ἀλλ’ ἡ χρησιμότης τῆς Ἑταιρίας ἔγκειται εἰς τὴν ἐπιδίωξιν ἐξοικειώσεως πρὸς τὴν κατανάλωσιν τῆς σταφίδος χωρῶν, ἔνθα μόνον μετὰ τὴν ἐπί τινα ἔτη ἐπὶ ζημίᾳ ἀποστολὴν τοῦ προϊόντος θὰ καταστῇ ἡ ἐμπορία αὐτοῦ ἐπικερδής. Ἑταιρία, οὕτως ἐργαζομένη, δὲν δύναται κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη ν’ ἀπεκδέχηται κέρδη. Ἐὰν ἄρα ὑπάρχωσι κεφαλαιοῦχοι ἐν ταῖς σταφιδοφόροις ἐπαρχίαις, διατεθειμένοι, ἵνα ὑποβληθῶσιν εἰς τοὺς κινδύνους καὶ τὰς ζημίας τοιαύτης ἐπιχειρήσεως, ἐπειδὴ ἡ ἐπιχείρησις αὕτη, ἐπιζημία εἰς τοὺς μετόχους, εἶναι βεβαίως ἐπωφελὴς εἰς τὸ Κράτος, ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει τὴν ἐπιχείρησιν νὰ ὑποστηρίξῃ οὐ μόνον ἠθικῶς, ἀλλὰ καὶ ὑλικῶς. Ἀλλὰ δὲν πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ τὸ ὅλον, οὐδὲ τὸ πλεῖστον τοῦ κεφαλαίου, διότι μόνον Ἑταιρία διαχειριζομένη ἴδια κεφάλαια πληροῖ τὰς συνθήκας τελεσφόρου ἐνεργείας. Οἱ διευθύνοντες αὐτὴν, ἂν διαχειρίζωνται 25 ἑκατομμύρια, οὐδόλως βαρύνοντα αὐτοὺς, κίνδυνος εἶναι, μὴ ἐργασθῶσι διὰ τρόπου, ἄγοντος εἰς τὴν ταχεῖαν καὶ ἄνευ ἀναλόγων ἀποτελεσμάτων ἐξάντλησιν τοῦ κεφαλαίου. Ὁ κίνδυνος οὗτος ἐκλείπει ἢ περιορίζεται, ὅταν πονῇ τὸ χρῆμα τῆς Ἑταιρίας ὁ διαχειριζόμενος αὐτὸ, τὸ πονεῖ δὲ ὅταν τὸ κεφάλαιον τῆς Ἑταιρίας ἦναι ἴδιον αὐτοῦ χρῆμα. Δύναται καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ συντελέσῃ ἐν μέρει εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ κεφαλαίου, ἀλλ’ οὐχὶ τοῦ μεγαλειτέρου μέρους αὐτοῦ· δύναται καὶ ἄλλην νὰ παράσχῃ συνδρομὴν, οὐ μόνον ἠθικὴν, ἀλλὰ καὶ ὑλικήν. Ἀλλὰ βάσις τῆς ἐπιχειρήσεως πρέπει νὰ ἦναι καταβολαὶ αὐτῶν τούτων τῶν μετόχων. Πρέπει νὰ ἔχωμεν μετέχοντας εἰς τὴν Ἑταιρίαν τοὺς ἐνδιαφερομένους ὑπὲρ τῆς εὐοδώσεως αὐτῆς, ἵνα ἐργάζωνται μετὰ τῆς ἀπαραιτήτου πρὸς τὴν ἐπιτυχίαν περισκέψεως. Περὶ τῆς Ἐπιτροπῆς ἄρα, τῆς ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ προταθείσης, εἶπον ὅτι, ἂν πρόκηται περὶ συνεννοήσεως τῶν κκ. Βουλευτῶν, τῶν ἐξ ἐπαρχιῶν σταφιδοφόρων, περιλαμβανομένου καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὡς Βουλευτοῦ ἐξ ἐπαρχίας σταφιδοφόρου, νομίζω, ὅτι δύναται νὰ προέλθῃ τι ἀγαθὸν ἐκ τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν ἰδεῶν αὐτῶν ἐν Ἐπιτροπῇ· ἐὰν ὅμως πρόκηται ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ διορισθῇ ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς κατ’ ἐντολὴν τῆς Βουλῆς, ἑπομένως νὰ ἔχῃ ἐπίσημον χαρακτῆρα, νομίζω, ὅτι ἡ σύστασις αὐτῆς εἶναι πρόωρος...

§9Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὑπάρχουσι, παρακαλῶ, προτάσεις ὡρισμέναι περὶ συστάσεως τῆς Ἑταιρίας;

§10Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι· εἰς ἐμὲ δὲν ὑπεβλήθησαν ἀπ’ εὐθείας προτάσεις, ἀλλ’ ἀνεκοινώθησαν εἰς ἐμὲ αἱ πρὸς ἄλλους εἰσηγήσεις, περὶ ὧν ἐγένετο λόγος. Ἡ πρότασις δὲ ἀφορᾷ εἰς τὴν χορήγησιν εἰς Ἑταιρίαν δανείου 25 ἑκατομμυρίων ἐπὶ ἐγγυήσει τόκου 6% παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Τοιαύτη πρότασις, οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος, ἵνα μὴ θεωρηθῇ ὡς σπουδαίως γενομένη, διότι οὐχὶ 25 ἑκατομμυρίων δάνειον, ἀλλὰ καὶ 50, ἀλλὰ καὶ 100 ἑκατομμυρίων δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν, ἐὰν δώσωμεν ἐγγύησιν 6%, ἐγγύησιν ὅμως, ὅπως τὴν ἐννοῶ ἐγώ, τουτέστι διαρκοῦσαν ὅσον καὶ τὸ δάνειον.

§11ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν τὴν ἐννοῶ οὕτω.

§12ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐὰν πρόκηται νὰ ἐξασφαλισθῇ οὐ μόνον ὁ τόκος, ἀλλὰ καὶ τὸ χρεωλύσιον τοῦ δανείου, βεβαίως τοῦτο ἰσοδυναμεῖ μὲ δάνειον τοῦ Κράτους ὑπὲρ ἐκείνων, οἵτινες ἤθελον ἱδρύσει ἐπιχείρησιν πρὸς ἀγορὰν σταφίδος πρὸς μεταπώλησιν ἢ μεταποίησιν αὐτῆς εἰς οἶνον. Νομίζω ὅμως, ὅτι τοιαύτη ἐπιχείρησις δύναται νὰ ἱδρυθῇ καὶ ἐπὶ ἄλλης βάσεως, ἐξασφαλιζούσης τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου. Ἡ βάσις, ἐφ’ ἧς συνήθως ἱδρύονται τοιούτου εἴδους ἐπιχειρήσεις, εἶναι ἡ ἐξασφάλισις ὡρισμένου κέρδους διὰ τὰ πρῶτα ἔτη. Τοῦτο δὲ ἐξηγεῖται ἐκ τοῦ ὅτι ἐπιχείρησις, προτιθεμένη νὰ διαδώσῃ τὴν κατανάλωσιν προϊόντος τινὸς, οἷον ἡ σταφὶς, εἰς μέρη, ἔνθα αὕτη δὲν καταναλίσκεται, κινδυνεύει νὰ ζημιώσῃ κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη, μέχρις ὅτου παγιώσῃ τὴν κατανάλωσιν εἰς τὰ μέρη ταῦτα. Δύναται νὰ ὑποστῇ ζημίας κατὰ τὰ πρῶτα τρία, τέσσαρα ἢ πέντε ἔτη. Διὰ τὰ ἔτη δὲ ταῦτα δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ τὴν ἐξασφάλισιν ὡρισμένου κέρδους παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν λοιπὸν σοβαροὶ κεφαλαιοῦχοι ἐπιθυμῶσι νὰ ἐπιδιώξωσι τοιαύτην ἐπιχείρησιν ἐν Ἑλλάδι, δὲν δύνανται λογικῶς νὰ τὴν ἐπιδιώξωσιν ἢ ἐπὶ τοιαύτης βάσεως, διότι ἐπὶ τῇ βάσει, ἣν ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, δὲν εἶναι πλέον ἐπιχείρησις βιομηχανικὴ, ἀλλὰ καθαρὸν δάνειον πρὸς τὸ Κράτος. Δὲν νομίζω ἑπομένως, ὅτι πρέπει ἀνεξετάστως νὰ ἀποῤῥιφθῇ ἡ γενομένη πρότασις ἢ ὑπόδειξις εἰς τὴν Κυβέρνησιν περὶ σχηματισμοῦ τοιαύτης ἐπιχειρήσεως. Ἂν ὑπάρχῃ πράγματι τοιαύτη πρότασις, ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἐπιδιώξῃ μετὰ δραστηριότητος καὶ ἐνδιαφέροντος τὰς περὶ αὐτῆς διαπραγματεύσεις ἐπὶ τῇ βάσει, ἣν ἀνέπτυξα, τῆς ἐξασφαλίσεως διὰ τὰ πρῶτα ἔτη κέρδους ὡρισμένου.

§13ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τοῦτο ἀκριβῶς εἶπον, ὅτι, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ ἱδρυθῇ Ἑταιρία, ἧς τὰ κεφάλαια νὰ μὴ καταβληθῶσιν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ νὰ καταβληθῶσι παρ’ ἄλλων, καταβάλλονται δὲ παρ’ ἄλλων, ἂν δὲν ἐγγυηθῇ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀπότισιν τῆς συμπεφωνημένης ἐτησίας δόσεως, ἡ Κυβέρνησις εἶναι πρόθυμος νὰ συντελέσῃ. Τρόπος, καθ’ ὃν δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ πράξῃ τοῦτο, εἶναι καὶ ὁ παρ’ ὑμῶν ἐνδεικνύμενος, τουτέστιν ἡ παρ’ αὐτῆς ἐγγύησις τόκου ἐπὶ ὀλίγα τινὰ ἔτη, καὶ τὸν τρόπον τοῦτον δὲν θὰ ἀποκρούσωμεν, ἂν γένηται τοιαύτη πρότασις. Οὐχὶ δὲ μόνον ὁ τρόπος οὗτος, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι πολλοὶ τρόποι ὑπάρχουσιν· εἴμεθα δὲ πρόθυμοι, εὐθὺς, ὡς παρουσιασθῇ Ἑταιρία, ἢ ὁμὰς ἐνδιαφερομένων εἰς τὸ ζήτημα, προσφερομένη εἰς καταβολὴν τῶν κεφαλαίων, νὰ συνεννοηθῶμεν μετ’ αὐτῆς, ὅπως τῇ παράσχωμεν τὴν συνδρομὴν, ἣν δύναται εὐλόγως νὰ ἀξιοῖ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως....

§14ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ἀνεκοινώθη εἰς ὑμᾶς τίποτε;

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶπον ὅτι ἀνεκοινώθη εἰς ἐμὲ ἡ γενομένη οὐχὶ πρὸς ἐμὲ πρότασις περὶ χορηγήσεως δανείου 25,000,000 ἀντὶ ἐγγυήσεως 6%.

§16ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπὶ 99 ἔτη;

§17ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἐννοῶ τὴν ἐγγύησιν περιλαμβάνουσαν καὶ τὸ χρεωλύσιον, ὅτι ὁ ἐπὶ τῇ ἐγγυήσει τῆς Κυβερνήσεως δανείζων τὰ 25,000,000 δὲν ἀφορᾷ τελικῶς πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἀποδόσεως τοῦ κεφαλαίου εἰς μόνην τὴν πίστιν τῆς Ἑταιρίας, εἰς ἣν δανείζει, ἀλλ’ ἀφορᾷ κυρίως εἰς τὴν ἐγγύησιν τῆς Κυβερνήσεως· ἡ ἐτησία ἄρα ἐγγύησις τῶν 6%, περιλαμβάνουσα καὶ τὸ χρεωλύσιον ἐπὶ 99 ἔτη, περιορίζει τὸν τόκον εἰς 5,94% περίπου.

§18ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα, κύριε Πρόεδρε, ἤθελον διευκρινισθῆ, ἂν ἀπεφασίζετο, ὅπως ἐπρότεινα, νὰ συστηθῇ ἐπισήμως μία Ἐπιτροπή· διότι πάντες, ὅσοι νομίζουσιν, ὅτι δύνανται νὰ ἀπαιτήσωσι θυσίας ἀπὸ τοὺς σταφιδοκτήμονας, θὰ γνωρίζωσι πρὸς ποίους δύνανται νὰ ἀπευθυνθῶσι καὶ μὲ ποίους δύνανται νὰ συζητήσωσι....

§19ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§20ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις μόνη δὲν δύναται εἰς ὅλα αὐτὰ τὰ ἀντικείμενα νὰ ἐπαρκέσῃ. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ ὠφέλιμον, ἂν ἀπεφασίζομεν νὰ συστήσωμεν ἐπισήμως τὴν Ἐπιτροπήν. Ἀφοῦ ὅμως τοῦτο δὲν ἐγκρίνεται, βεβαίως θὰ φροντίσωμεν ἰδιαιτέρως νὰ συννενοηθῶμεν, καὶ ἂν φθάσωμεν εἰς τι ἀποτέλεσμα, θὰ τὸ καθυποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλήν.

§21ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἐκ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Τριφυλίας Βουλευτοῦ ζητήματος ἐγένετο σύγχυσις πλειόνων ἀντικειμένων, μοὶ φαίνεται. Καὶ πρῶτον ἐζητήθησαν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἔγγραφα, ἀφορῶντα εἰς τὴν εὐθύνην αὐτοῦ, ὡς Ὑπουργοῦ κατὰ τὸ 1881, μετὰ τοῦτο ἐπεξετάθη περὶ τὴν ζήτησιν καὶ ὑποβολὴν ἐγγράφων, ἀφορώντων εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1885. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔσπευσε προθύμως νὰ προτείνῃ εὐρυτέρου φακέλλου τὴν κατάθεσιν, δηλαδὴ παντὸς ἀφορῶντος εἰς τὸ ζήτημα τῆς εἰσαγωγῆς τῆς σταφίδος ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ ἀπὸ χρόνου παλαιοτέρου καὶ πρὸ τοῦ 1880. Καὶ τοῦτο μὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν εὐθύνην τῶν κυβερνησάντων τότε Ὑπουργῶν τῶν Οἰκονομικῶν, ἢ καὶ ὁλοκλήρων τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλ’ ἡμεῖς σήμερον, ἀντιπροσωπεύοντες λαὸν δεινοπαθοῦντα ἐκ τῆς ἀζητησίας τῆς σταφίδος, ὀλίγον ἐνδιαφερόμεθα νὰ μάθωμεν, τίς εὐθύνεται μᾶλλον διὰ τὴν μὴ ἐπέκτασιν τῆς καταναλώσεως κατὰ τὰ ἔτη ἐκεῖνα, εἴτε τὸ 1880, ἢ καὶ τὸ 1885. Τοῦτο εἶναι ἐντελῶς, κατ’ ἐμέ, ἀδιάφορον. Οὐχ ἧττον, ὅταν κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα, ἂς γίνῃ οἱοσδήποτε λόγος. Τὸ ζήτημα, κατ’ ἐμέ, σήμερον εἶναι ἄλλο. Ἀπέναντι τῶν χρυσῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας εἴχομεν, ὅτι διὰ τῆς ἐπικυρώσεως τῆς συμβάσεως μετὰ τῆς Γαλλίας ἐπρόκειτο νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ ὁδὸς τῆς καταναλώσεως μεγάλου ποσοῦ σταφιδοκάρπου, περὶ τὰ 100,000,000, αἰφνιδίως εὑρέθημεν μὲ κενὰς τὰ χεῖρας, ἀπηλπισμένοι, ὁ δὲ ἀπελπισμὸς οὗτος περὶ τῆς καταναλώσεως ἐπῆλθε καὶ δι’ ἑνὸς πραγματικοῦ γεγονότος, ἅτε τὸν ἀπελπισμὸν δεινότερον καθιστῶντος, διότι ἔμεινεν ἀπώλητος ἐφέτος, καὶ λόγῳ μεγαλειτέρας παραγωγῆς τῆς ἐσοδείας, καὶ ἕνεκα λόγων ἄλλων, ποσότης 100,000,000. Ἡ ἔλλειψις αὕτη τοῦ κεφαλαίου, τὸ ὁποῖον τὰ 100,000,000 αὐτὰ τοῦ σταφιδοκάρπου ἐκπροσωποῦσι, καὶ τῆς δι’ αὐτοῦ ἐκπληρώσεως τῶν κοινωνικῶν συναλλαγῶν, ἦτο ἑπόμενον νὰ γεννήσῃ εἰς τὴν κοινωνίαν μίαν δυσχέρειαν, πολὺ μεγαλειτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν τὰ ἐντεῦθεν λεγόμενα δύνανται νὰ παραστήσωσι. Τὸ ἀντίτιμον τῶν 100,000,000 σταφιδοκάρπου, μὴ πωληθέντος, τὸ ὁποῖον ἐστερήθη ἡ κοινωνία καὶ θὰ στερηθῇ ἴσως ἐπὶ μακρὸν, ἀντανακλᾷ εἰς αὐτὴν διὰ δυσχερειῶν παντοίων, τῶν ὁποίων ἡ ἀφήγησις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου θὰ ἀπῄτει πολλὰς ὥρας. Φρονῶ δὲ, ὅτι τὴν ἀπήχησιν τῆς στενοχωρίας τῆς κοινωνίας ταύτης τάχιστα θὰ τὴν συναισθανθῇ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, διότι θέλει βεβαιωθῇ ἐκ τῶν πινάκων, τοὺς ὁποίους θὰ δημοσιεύσῃ μετ’ οὐ πολύ, ὅτι δὲν θὰ βαίνωσιν αἱ εἰσπράξεις καθ’ ὃν λόγον χωροῦσι σήμερον· διότι γινώσκετε κάλλιστα πάντες, ὅτι ἐκ τοῦ χρήματος, τοῦ εἰσερχομένου ἐκ τῆς πωλήσεως τῆς σταφίδος, ἀπομένει περίσσευμά τι, ἐκ τοῦ ὁποίου οἱ φορολογούμενοι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον πληρόνουσι τοὺς φόρους, οὐδεὶς δὲ τῶν πολιτῶν, ὡς γνωρίζετε, θὰ στερήσῃ τὸν ἄρτον τῆς οἰκογενείας του, ἢ τὸ ἔνδυμα τῶν τέκνων του, καὶ ἐκ τοῦ ὑστερήματος ἐκείνου θὰ σπεύσῃ νὰ πληρώσῃ τὸν φόρον. Εὐθύς, ὡς δεινωθῇ ἔτι μᾶλλον ἡ ἀνισοῤῥοπία τοῦ κοινωνικοῦ τούτου ἰσολογισμοῦ, ὁ ὁποῖος τηρεῖται χωρὶς νὰ κρατῶνται κατάστιχα, (καὶ ἡ κοινωνία ἔχει τὸ ἰσοζύγιόν της, τὸ δοῦναι καὶ λαβεῖν,) εὐθύς, ὡς τὰ μέλη τῆς κοινωνίας εὑρεθῶσιν ἀπέναντι τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπιφέρῃ ἡ μὴ πώλησις τῶν 100,000,000 τούτων τοῦ σταφιδοκάρπου, βεβαίως θὰ μειωθῶσιν οὐσιωδῶς καὶ αἱ δημόσιαι εἰσπράξεις. Ἐν τούτοις πλὴν τῶν δεινῶν τούτων ἔχομεν καὶ ἄλλο δεινότερον. Διερχόμεθα τὸν μῆνα, καθ’ ὃν ἄρχεται ἡ καλλιέργεια τῆς σταφίδος. Ἠξεύρομεν πάντες, ὅτι ἡ καλλιέργεια τοῦ εἴδους τούτου ἀπαιτεῖ δαπάνας μεγάλας, καὶ ὅτι ἡ προμήθεια τῶν πρὸς καλλιέργειαν ἀναγκαίων κεφαλαίων πολλάκις ἀποῤῥοφᾷ τὸ εἰσόδημα ὁλόκληρον, ὅταν ὑπάρχῃ ἔλλειψις κεφαλαίων, ὁποία προμηνύεται ἐφέτος. Ἔχω ἐπιστολὴν συμπολιτῶν μου, τῶν ὁποίων καὶ τὰς γνώμας, καὶ τὴν φρόνησιν, καὶ τὴν πρακτικότητα ἐκτιμῶ, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν μελανωτέρων χρωμάτων περιγράφουσι τὴν κατάστασιν τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν. Ἀπειλοῦνται δὲ ἐκ τῆς μεγάλης ἐκείνης φαγεδαίνης, ἡ ὁποία κατατρύχει τοὺς καλλιεργητὰς τοῦ σταφιδοκάρπου. Ἡ μεγάλη δὲ αὕτη φαγέδαινα εἶναι ἡ τοκογλυφία. Ἐφ’ ὅσον τὰ κεφάλαια εἶναι ὀλιγώτερα, ἐπὶ τοσοῦτον παραδίδονται οἱ δυστυχεῖς καλλιεργηταὶ τῆς σταφίδος εἰς τοὺς τοκογλύφους....

§22ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ταῦτα εἶναι γνωστὰ εἰς ὅλους.

§23ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶμαι Κολόμβος, δὲν πρόκειται νὰ σᾶς παρουσιάσω οὐδεμίαν ἀνακάλυψιν· βεβαίως ὁμιλῶ καὶ συμπεραίνω ἐπὶ τῶν γνωστῶν τούτων.

§24ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Τί θέλετε νὰ εἴπητε μὲ αὐτά;

§25ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κύριε Χαλκιόπουλε, οἱ ἀγορεύοντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τῶν κοινωνικῶν ἀτυχημάτων καὶ τῆς θεραπείας τούτων ἐκ τῶν ἐνόντων. Λοιπόν, ἐκτὸς τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ μελετήσῃ ἡ Κυβέρνησις, ἡ Βουλή, ἡ Ἐπιτροπή, ἡ κοινωνία, καὶ νὰ λάβῃ, μέτρα κατὰ τῆς ἀνισοῤῥοπίας τῆς παραγωγῆς πρὸς τὴν κατανάλωσιν, ἐκτὸς τῶν ὅσων δέον νὰ μελετηθῶσι πρὸς ταχίστην ἄρσιν τῆς δυσχερείας, ἣν φέρει εἰς τὴν κτηματικὴν τάξιν ἡ μὴ κύρωσις τῆς μετὰ τῆς Γαλλίας συμβάσεως, ἐξ ἧς ὑπελογίζετο, ὅτι ἔμελλε νὰ καταναλωθῇ ἐν Γαλλίᾳ ποσὸν 100,000,000, τὸ ὁποῖον δὲν κατηναλώθη, ἐκτός, λέγω, τῆς δυσχερείας ταύτης, περὶ τῆς ὁποίας πρέπει νὰ εὑρεθῇ τρόπος τις λύσεως, εἴτε διὰ νέων προσπαθειῶν ἐν Γαλλίᾳ, ἂν ὑπάρχωσιν ἔτι ἐλπίδες ἐπιτυχίας, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν ἐλπίζω πλέον, εἴτε δι’ ἐργασιῶν παρ’ ἄλλαις χώρας, ἔνθα εἶναι ἐλπὶς καὶ ἐνδεχόμενον νὰ ἀνοίξωμεν ὁδοὺς καταναλώσεως, εἴτε δι’ ἄλλων συνδυασμῶν ἐσωτερικῶν, μετατροπῆς τοῦ σταφιδοκάρπου εἰς οἰνόπνευμα ἢ οἶνον, διὰ συστάσεως ἑνὸς τραπεζιτικοῦ καταστήματος, εἴτε δι’ οἱουδήποτε ἄλλου τρόπου, ἔχομεν τέλος πάντων νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ διόρθωσις τῆς ἀνισοῤῥοπίας μεταξὺ τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς καταναλώσεως, ἐκ τῆς ὁποίας ἐξαρτᾶται κατὰ πολὺ ἡ τιμὴ τοῦ σταφιδοκάρπου, καὶ ἡ εὐτυχία καὶ τὸ μέλλον καὶ ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ τοῦ Κράτους ὡς ἐπικρατείας. Δεύτερον, κατ’ ἐμέ, οὐχ ἧττον μᾶλλον κατεπεῖγον, εἶναι ἡ εὕρεσις τρόπου, καθ’ ὃν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀπαλλάξωμεν τοὺς παραγωγοὺς καὶ τοὺς μεγαλοκτηματίας καὶ τοὺς μικροκτηματίας ἀπὸ τῶν Ἁρπυιῶν, ἀπὸ τῶν ὀνύχων τῶν τοκογλύφων, οἱ ὁποῖοι συμβαίνει πολλάκις νὰ ἀποῤῥοφῶσιν ὁλόκληρον τὸ κέρδος οὐχὶ ἑνὸς ἔτους, ἀλλὰ σειρᾶς πολλῶν ἐτῶν. Καὶ ἑπομένως καὶ ἄλλα συναφῆ πρὸς τὰ δύο ταῦτα γενικὰ ζητήματα δύνανται νὰ συζητηθῶσιν ὑπὸ μιᾶς Ἐπιτροπῆς. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἤκουσα, ὅτι ἀπέκρουσε τὴν σύστασιν ἐπισήμου Ἐπιτροπῆς....

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸς τὸ παρόν.

§27ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Εἶπεν ὅτι εἶναι πρόωρος, ἀλλὰ δὲν ἀνέπτυξε καὶ τίνα τὰ κωλύματα, δὲν ἐξήγησεν εἰς τί τάχα θὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα εἴτε τοῦ Ἔθνους, εἴτε τοῦ Κράτους, ἂν συστηθῇ μία Ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ εἶχον τὴν τιμὴν πρὸ ἡμερῶν νὰ προτείνω, ὅτε ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου θέματος, ὅπως συνέλθῃ καὶ μελετήσῃ τὰ ζητήματα ταῦτα. Ἐὰν ἔχῃ λόγους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νὰ φρονῇ, ὅτι δύναται νὰ βλάψῃ, εἴτε τὸ ζήτημα τοῦτο, εἴτε ἄλλο ζήτημα, ἡ σύστασις τοιαύτης Ἐπιτροπῆς, οὐδεμίαν ἔχω δυσκολίαν νὰ δεχθῶ τὴν γνώμην του· ἀλλ’ ἄνευ τοιαύτης τινὸς δικαιολογίας, ἁπλῶς, ὅτι εἶναι πρόωρος, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ· διότι θὰ ἀντέλεγέ τις εὐλόγως: διατὶ θὰ ἦναι μετὰ 15 ἡμέρας ἐπίκαιρος ἡ σύστασις τῆς Ἐπιτροπῆς, καὶ διατὶ δὲν εἶναι σήμερον; Ἐγὼ διέκρινα ἐντελῶς τὸ ζήτημα τῆς μελέτης περὶ τῆς ἀνισοῤῥοπίας τῆς παραγωγῆς πρὸς τὴν κατανάλωσιν ἀπὸ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλαγῆς τῶν σταφιδοκτημόνων ἀπὸ τῶν ὀνύχων τῶν τοκογλύφων. Διέκρινα ὡσαύτως τὰ ζητήματα ταῦτα ἀπὸ τὴν κατάθεσιν τῶν φακέλλων. Ἄλλον δὲ λόγον δὲν εὑρίσκω, δι’ ὃν θὰ ἐπιφέρῃ βλάβην ἡ σύστασις μιᾶς τοιαύτης Ἐπιτροπῆς. Ἐν πάσῃ ὅμως περιπτώσει, καθ’ ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπιμένῃ, καὶ ἐπειδὴ ἔχει τὴν δύναμιν τῆς πλειοψηφίας, καὶ ἡ γνώμη του εἶναι ἡ νικῶσα, θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παρακαλέσω τοὺς κυρίους Βουλευτὰς, τοὺς ἀπὸ τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ κ. Σωτηροπούλου ἢ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, ἂν θέλωσι, νὰ συνέλθωσι καὶ λάβωσιν ὑπ’ ὄψει τὰ δύο οὐσιώδη ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐξήγησα καὶ ἄλλα συναφῆ, τὰ ὁποῖα βεβαίως θὰ γεννηθῶσιν, ὅταν ἡ Ἐπιτροπὴ συνέλθῃ καὶ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις καὶ ἀνάλυσις τῶν αἰτίων τῆς ἀνισοῤῥοπίας τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ σταφιδοκάρπου. Νομίζω, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι τὸ θέμα τοῦτο, ὅπως καὶ ἄλλοτε παρέστησα, εἶναι θέμα ἄξιον πολλῆς μελέτης, πρὸ πάντων δὲ μελέτης οὐχὶ ὑπὸ ἔποψιν μόνον κοινωνικὴν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ πολιτικὴν, μελέτης τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρέπει νὰ δαπανᾷ τὸ πλεῖστον τῶν ὡρῶν τῆς σχολῆς αὑτοῦ· διότι, ἂν τὰ δεινὰ τῶν σταφιδοκτημόνων παραταθῶσι καὶ δεινωθῶσι, πρέπει νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι οὐχὶ μόνον 80,000,000, ἀλλ’ ἀμφιβάλλω, ἂν θὰ δυνηθῆτε νὰ εἰσπράξητε οὔτε 50,000,000 ἐκ τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Καὶ τότε τὰ ὄνειρα τῶν ἰσοζυγίων καὶ οἱ φαντασιώδεις πύργοι τοῦ μέλλοντος θὰ κρημνισθῶσι καὶ θὰ ἀφανισθῶσιν.

§28ΣΑΚΚΗΣ. Ἐξ ὅσων ἐῤῥήθησαν ὁρμώμενος, φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δέον νὰ σκεφθῇ καὶ περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ φορολογικοῦ συστήματος ἐπὶ τῆς σταφίδος. Ἡ μεταβολὴ δὲ αὕτη πρέπει νὰ στηρίζηται ἐπὶ τῆς φορολογίας τοῦ προϊόντος τούτου, οὐχὶ εἰς χρῆμα, ἀλλ’ εἰς εἶδος· καὶ ἂν φορολογῆται εἰς εἶδος, δύνανται οἱ ἰδιοκτῆται νὰ ἐπιβαρυνθῶσι καὶ μὲ μεγαλειτέραν φορολογίαν, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει, ὅτι ποσὸν 250,000,000 σταφιδοκάρπου δύναται νὰ καταναλωθῇ εἰς τὰς μέχρι τοῦδε γνωστὰς ἀγορὰς εὐκόλως, τὸ δὲ περισσεῦον νὰ ἐκχωρῆται ὡς φόρος εἰς τὸ Κράτος, αὐξανομένης τῆς φορολογικῆς κλίμακος ἀναλόγως τῆς ποσότητος τῆς παραγωγῆς κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Τὸ ποσὸν δὲ, τὸ ὁποῖον θὰ λαμβάνῃ οὕτω ἡ Κυβέρνησις, δύναται νὰ χρησιμοποιῇ εἴτε εἰς οἰνοποιΐαν, εἴτε εἰς ἄλλους τρόπους καταναλώσεως, εἴτε καὶ ν’ ἀποστέλλῃ εἰς νέας ἀγορὰς πρὸς κατανάλωσιν, τὸ δὲ κέρδος ἐκ τῆς τοιαύτης καταναλώσεως νὰ μένῃ πρὸς ὄφελος τοῦ Κράτους κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Τὴν τοιαύτην ἰδέαν τὴν θεωρῶ ἀρκετὰ συζητήσιμον, καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, μεταξὺ πολλῶν ἄλλων, ὑποβληθέντων αὐτῇ, εἴτε ὑπὸ Βουλευτῶν, εἴτε ὑπὸ ἰδιωτῶν, νὰ λάβῃ καὶ τὴν γνώμην ταύτην ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν· διότι νομίζω αὐτὴν πραγματοποιήσιμον καὶ ὠφέλιμον εἰς τὴν τύχην τοῦ πολυτιμοτάτου τῆς σταφίδος προϊόντος.

§29ΡΑΛΛΗΣ. Φρονῶ ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι οὐχὶ μόνον ἄξιον μελέτης, ἀλλ’ ὅτι ὀφείλει νὰ ἐπισπάσῃ τὴν ἀποκλειστικὴν προσοχὴν καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς. Εἶναι ἀληθῶς ζήτημα ζωῆς καὶ θανάτου δι’ ὁλόκληρον τὴν Πελοπόννησον, ἂν δὲν ἦναι ζήτημα ζωῆς καὶ θανάτου δι’ ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα. Ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἀποδοθῇ τις ἀνακούφισις, ἢ τοὐλάχιστον ἐλπὶς ἀνακουφίσεως εἰς τοὺς σταφιδοκτήμονας, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ὁ πλοῦτος ἐκεῖνος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀποζῇ ὅλη ἡ Ἑλλάς, θέλει μετ’ ὀλίγον στειρεύσει. Ἀντηλλάγησαν πρὸ ὀλίγου διάφοροι γνῶμαι· προεβλήθη ἡ ἰδέα τῆς συστάσεως οἰνοποιητικῆς ἑταιρίας, προεβλήθη ἡ ἰδέα τῆς συστάσεως Τραπέζης, προεβλήθη ἡ ἰδέα τῆς μεταβολῆς τοῦ φορολογικοῦ συστήματος. Ταῦτα πάντα ἀποτελοῦσιν ἰδέας, ἐντελῶς προχείρως ὑποβληθείσας, καὶ διὰ τῆς μελέτης τῶν ὁποίων δύναται νὰ φθάσῃ τις εἰς συμπεράσματα, ἐξ ὧν νὰ ἐπέλθῃ ἀνακούφισίς τις. Νομίζω δὲ, ὅτι ἐπὶ τοιούτου θέματος ὀφείλει ἀληθῶς νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν ἡ Κυβέρνησις, διότι τῆς Κυβερνήσεως τὸ κῦρος θὰ δυνηθῇ νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς πᾶσαν ἐπιχείρησιν τοιαύτην. Θὰ ἦτο βεβαίως εὐκολώτερον, ἂν τὸ πνεῦμα τοῦ συναγωνισμοῦ ἦτο ἀνεπτυγμένον παρ’ ἡμῖν, θὰ ἦτο εὐκολώτερον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν διὰ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ κατορθώσωμεν διὰ τοῦ συνεταιρισμοῦ τῶν σταφιδοκτημόνων, θὰ ἠδύναντο νὰ καταρτίσωσιν Ἑταιρίαν, εἰς ἣν ὑποθηκεύοντες τὰ κτήματά των, ἢ ἐκχωροῦντες μέρος τῆς παραγωγῆς των, θὰ ἠδύναντο νὰ εὕρωσι τὰ μέσα καὶ τῆς προαγωγῆς ταύτης καὶ τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς καταναλώσεως. Δυστυχῶς τὸ πνεῦμα τοῦ συνεταιρισμοῦ παρ’ ἡμῖν δὲν εἶναι τοσοῦτον ἀνεπτυγμένον. Καὶ διὰ τοῦτο τὴν πρωτοβουλίαν ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων ὀφείλει νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις. Πανταχοῦ, ὅπου ἰσχύουσι τὰ κοινοβουλευτικὰ νόμιμα, καὶ ὅπου ὑπάρχει κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, βλέπει τις τὰς Βουλὰς, τὰ Κοινοβούλια, συμπράττοντα μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ παντὸς οὐσιώδους ζητήματος. Ἡ Κυβέρνησις βεβαίως δύναται νὰ ἔχῃ πᾶσαν τὴν φιλαυτίαν της καὶ πάντα τὸν ἐγωϊσμόν της· ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἀπαίτησιν, ὅτι μόνη αὐτὴ δύναται νὰ διευθύνῃ, καὶ ἀποκλειστικῶς αὐτὴ, πᾶσαν πρὸς προαγωγὴν τοῦ τόπου ἐργασίαν. Καὶ διὰ τοῦτο, ὅπου ὑπάρχει Κοινοβούλιον, προστρέχει ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν συνδρομὴν αὐτοῦ. Δὲν θεωρεῖται δὲ προσβλητικὸν, τὸ νὰ συμπράττῃ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως Ἐπιτροπὴ, συστηθεῖσα παρὰ τῆς Βουλῆς. Ἐντεῦθεν ἀπορῶ, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοιούτου θέματος ἐθεώρησεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ζητήσῃ τὴν συνδρομὴν ἀκριβῶς ἐκείνων τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰς θέσιν, ἕνεκα τῆς μακρᾶς πείρας, ἣν ἔχουσι, καὶ ἕνεκα τοῦ πόθου, τὸν ὁποῖον ἔχουσι πρὸς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἐν λόγῳ ἐπιχειρήσεως καὶ τὴν ἀνακούφισιν τῶν συμπολιτῶν αὐτῶν, νὰ φωτίσωσι τὴν Κυβέρνησιν· ἀπορῶ δὲ, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέκρουσε μάλιστα τὴν συνδρομὴν αὐτῶν. Ἴσως ὤφειλεν αὐτὸς ὁ ἴδιος νὰ προσκαλέσῃ τοὺς Βουλευτὰς τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ὤφειλεν αὐτὸς ὁ ἴδιος νὰ παρακαλέσῃ αὐτοὺς, ὅπως συντρέξωσιν αὐτὸν διὰ τῶν φώτων καὶ τῆς πείρας των. Καὶ νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ μεριμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι, ἐὰν ἀφήσωμεν νὰ παρέλθωσιν ἓν ἢ δύο ἔτη, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι ὁ πλοῦτος θὰ στειρεύσῃ, θὰ στειρεύσῃ, διότι εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἡ θέσις τῶν σταφιδοκτημόνων τοσοῦτον στενόχωρος, ὥστε μετ’ ὀλίγον θέλουσιν ἀποθαῤῥυνθῆ, θέλουσιν ἐγκαταλείψει τὴν καλλιέργειαν τῶν κτημάτων των, καὶ θέλουσι πέσει ἀπὸ τοῦ πλούτου εἰς τὴν πενίαν.

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἤρξατο καλῶς τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ, εἰπών, ὅτι ἡ πρωτοβουλία ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἐνόμιζον ἑπομένως, ὅτι ἤθελε συμπεράνει ὑπὲρ τῆς γνώμης, ἣν ἐνασκοῦσα τὴν πρωτοβουλίαν, ἡ Κυβέρνησις ἀπεφήνατο περὶ τοῦ προώρου τῆς συστάσεως Ἐπιτροπῆς. Οὐδόλως ἡ Κυβέρνησις ἀποκρούει ἐπὶ τούτου, ὅπως καὶ ἐπὶ οἱουδήποτε ἄλλου νομοθετικοῦ θέματος τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι θεωροῦμεν τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλῆς σπουδαίαν, δὲν θέλομεν νὰ ζητήσωμεν αὐτὴν προώρως, ἤτοι, ὅτε ἔτι φρονοῦμεν, ὅτι δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι πρὸς ἐνέργειαν τελεσφόρον, ὅτε φρονοῦμεν, ὅτι, μὴ ἐξευρεθέντων ἔτι τῶν νομοθετικῶν μέτρων, τῶν ὑποσχομένων ἀνακούφισιν τῆς καταστάσεως τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ἡ σύστασις Ἐπιτροπῆς θὰ βλάψῃ, διότι αἱ ἐκ τῆς συστάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς γεννηθησόμεναι ἐλπίδες, ἐὰν αὕτη μὴ τελεσφορήσῃ, θὰ προκαλέσωσι τὴν ἀπογοήτευσιν. Τὰ πράγματα πρέπει νὰ ἀφεθῶσιν εἰς τὴν κανονικὴν αὐτῶν πορείαν, ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐργαζομένη ἰδίᾳ, ὅταν δὲ νομίσῃ ἐπιστᾶσαν τὴν ὥραν πρὸς νομοθετικὴν ἐνέργειαν, τότε νὰ ζητήσῃ καὶ τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλῆς διὰ τῆς συστάσεως Ἐπιτροπῆς. Αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια τῶν παρ’ ἐμοῦ ῥηθέντων. Οὐδόλως ἀπέκρουσα τὴν γνώμην περὶ συστάσεως Ἐπιτροπῆς ἐκ Βουλευτῶν, ἰδίᾳ βουλήσει συνερχομένων εἰς συνδιάσκεψιν, ὡς κατόπιν ἡρμήνευσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας τὰ κατ’ αὐτήν, ἀλλὰ προκειμένου περὶ ἐπισήμου Ἐπιτροπῆς, νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὴν σύστασιν αὐτῆς, εἰμὴ ὅταν ἡ Κυβέρνησις, εἰς ἣν προσήκει ἡ πρωτοβουλία ἐνεργείας καὶ γνώμης ἐπὶ τοῦ θέματος, δηλώσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐπέστη ἡ ὥρα, ὅπως καὶ ἡ Βουλὴ συμπράξῃ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπισήμως. Τοῦτο δὲ ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ εἴπῃ, ὅταν ἀποκτήσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀποτέλεσμα τῆς μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς συνεργασίας θὰ ἦναι ἡ ὑποβολὴ νομοθετήματος, κανονίζοντος συστηματικὴν ἐνέργειαν.

§31ΡΑΛΛΗΣ. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἤδη συλλάβει ἕν σχέδιον καὶ ἐπρόκειτο νὰ τελειοποιήσῃ αὐτὸ μόνον κατὰ τὰς λεπτομερείας, οὐδεμία ἀνάγκη συστάσεων Ἐπιτροπῆς θὰ ὑπῆρχεν, οὐδὲ θὰ ὑπῆρχεν ἀνάγκη τῶν φώτων τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ἀκριβῶς ὅμως, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁμολογεῖ, ὅτι μέχρι σήμερον δὲν κατωρθώθη νὰ φθάσῃ εἰς συμπεράσματα, καὶ ν’ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τῶν μέτρων τῶν νομοθετικῶν, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναποφεύκτως ἀναγκαῖα πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀνακουφίσεως τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ἀκριβῶς διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἔχει καθῆκον καὶ συμφέρον νὰ προστρέξῃ εἰς τὰ φῶτα τῶν ἐχόντων τὴν πεῖραν καὶ δυναμένων νὰ τὴν φωτίσωσιν. Ἤδη δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἐπισήμου ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐργασίας τῶν Βουλευτῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὡς ἀτόμων· περὶ αὐτοῦ πρόκειται, καὶ αὐτὸ ἐζήτησεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας, ἡ Κυβέρνησις νὰ χρησιμεύσῃ ὡς κέντρον, περὶ τὸ ὁποῖον νὰ προσέλθωσιν ὅλα τὰ φῶτα, ὅλη ἡ πεῖρα καὶ ὅλα τὰ συμφέροντα τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, ἵνα ἐνισχύσωσιν αὐτήν εἰς τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ διεκπεραιώσῃ ὅσον τάχιστα, ἐὰν θέλῃ νὰ φέρῃ κἄποιαν ἀνακούφισιν, ἐὰν θέλῃ νὰ σώσῃ.

§32Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡμεῖς ἀληθῶς δὲν ἀμφισβητοῦμεν τὴν ἡγεσίαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς ἐργασίας, τὴν ὁποίαν προβάλλουσι πρὸς συζήτησιν. Ἡ ἡγεσία αὐτὴ ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὐχὶ μόνον διότι εἰσηγεῖται τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ διότι εἶναι εἰς θέσιν καὶ πληροφορίας νὰ ἔχῃ πολλῷ πλείονας ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἔχει ἕκαστος τῶν σταφιδοκτημόνων, καὶ διότι ἔχει τὴν δύναμιν τὰ ἔργα αὐτῆς, ὅσα εἰσάγονται εἰς τὴν Βουλήν, νὰ μὴ λαμβάνωσι τὴν τύχην, ἣν λαμβάνουσιν αἱ προτάσεις τῶν ἁπλῶν Βουλευτῶν. Ἡμεῖς ὅμως ἄλλο τι σκοποῦμεν νὰ δηλώσωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τῆς καταναλώσεως τῆς σταφίδος δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς μόνα τὰ οἰκονομικὰ τῶν παραγόντων τὸ προϊὸν τοῦτο καλλιεργητῶν τῆς σταφίδος, οὐδὲ τῶν τόπων μόνον ἐκείνων, ἐν τοῖς ὁποίοις καλλιεργεῖται ἡ ἄμπελος, ἀλλὰ τὴν οἰκονομίαν πάσης τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, πρὸ παντὸς δὲ τὴν οἰκονομίαν τοῦ δημοσίου ταμείου, ἐσκοποῦμεν νὰ δηλώσωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι εἴμεθα πρόθυμοι, οὐ μόνον τὴν συνεργασίαν ἡμῶν, ὡς μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, νὰ προσφέρωμεν, ἀλλὰ νὰ προσφέρωμεν καὶ τὰς ὑπηρεσίας ἡμῶν εἰς ἐξεύρεσιν τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἤθελον θεωρηθῆ κατάλληλα διὰ νὰ προταθῶσιν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ὅπως ἀποσοβηθῶσιν οἱ κίνδυνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦσι τὴν παραγωγὴν τοῦ προϊόντος τούτου. Τῷ ὄντι, ἐὰν ἐσιωπῶμεν ἐπὶ τοιαύτης γενικῆς ἀνάγκης, ἠδυνάμεθα νὰ ὑποληφθῶμεν, ὅτι ἐσκοποῦμεν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν τακτικήν, τὴν ὁποίαν δικαίωμα ἔχομεν νὰ ἀκολουθῶμεν ἐπὶ ἄλλων νομοθετικῶν μελετῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἄλλων νομοθετημάτων, τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν θὰ ἤμεθα διατεθειμένα νὰ προσφέρωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὴν αὐτὴν συνδρομήν· ἐπ’ ἐκείνων ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ συζητῶμεν, ὅταν προταθῶσιν εἰς δημοσίαν συζήτησιν τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ ζητήματος, ἀφορῶντος τοσοῦτον εἰς τὴν καθολικὴν οἰκονομίαν τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας, ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει καθῆκον νὰ δηλώσῃ, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο, οὐχὶ μόνον δὲν θεωρεῖ πολιτικόν, οὐχὶ μόνον δὲν σκοπεῖ ἐπὶ τούτου νὰ ἐκδηλώσῃ διὰ τῶν συζητήσεων ἢ διὰ τῆς ψηφοφορίας πολιτικήν τινα ἔννοιαν, ἀλλὰ καὶ ὅτι εἶναι πρόθυμα τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ εἰσφέρωσι καὶ τὰς ἑαυτῶν πληροφορίας καὶ τὰς ἑαυτῶν γνώσεις κατὰ τὰς μελέτας, εἰς τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἤθελε νομίσει, ὅτι πρέπει νὰ προβῇ, ὅπως ἐξεύρῃ τὰ μέτρα, ἅτινά εἰσιν ἀναγκαῖα πρὸς ἀποσόβησιν τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους διατρέχει τοῦ προϊόντος τούτου ἡ κατανάλωσις.

§33ΤΖΑΝΕΣ. Κατετέθησαν ἐπιστολαὶ μετὰ τῶν ἐγγράφων τοῦ Θεμιστοκλέους Παπαχριστοφιλοπούλου, ἀνήκουσαι εἰς διαφόρους Βουλευτάς, ὧν εἷς καὶ ἐγώ. Δὲν θ’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν, ὁμιλῶν περὶ τῆς καταθέσεως ἐν ἐκτάσει, καίτοι ἡ κατάθεσις αὕτη ἀντίκειται εἰς τὴν εὐπρέπειαν τῆς Βουλῆς. Λέγω μόνον τοῦτο, ὅτι παρακαλῶ τοὺς κυρίους Βουλευτὰς, διότι εἶναι ἀνάγκη, νὰ ἴδωσι τὰς ἐπιστολὰς, νὰ τὰς μελετήσωσι, καὶ πιστεύω, ὅτι ἐκ τῆς ἀναγνώσεως θὰ πεισθῶσιν, ὅτι εἶναι περιττὴ ἡ συζήτησις, ἣν προκαλεῖ διὰ τῆς καταθέσεως τῶν ἐπιστολῶν τούτων ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Εἶναι ἀνάξιος ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐμπιστεύεταί τις, προκειμένου μάλιστα νὰ τὸν σώσῃ, ἐπιστολάς του, ὅστις οὕτω πως ἀποδεικνύει τὴν εὐγνωμοσύνην του. Τὰς ὀλίγας ταύτας λέξεις, κύριοι Βουλευταί, ὤφειλον νὰ εἴπω ὑμῖν, διότι ἀπό τινος ἠπειλήθη, ὅτι εἰς τὸ Κοινοβούλιον θέλει ῥιφθῆ καὶ τὸ ζήτημα τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου, ἐξ οὗ ἐνόμισαν, ὅτι θὰ ὠφεληθῶσι μορφήν τινα καὶ κατ’ ἐμοῦ. Ἓν μόνον, κύριοι Βουλευταί, ὁμολογῶ, καὶ τοῦτο εἶναι ἡ ἀλήθεια, ὅτι ἐγὼ τὸ ζήτημα τοῦτο τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου τὸ ἔλαβον, ὅπως ἠδύνατο νὰ τὸ λάβῃ πᾶς φιλάνθρωπος, προκειμένου περὶ καταδίκου, ἰσχυριζομένου μάλιστα, ὅτι πάσχει. Ὁμολογῶ, ὅτι, ἐὰν ἔχω πάθος ψυχικὸν, εἶναι τὸ αἴσθημα τῆς φιλανθρωπίας, καὶ διὰ τοῦτο, ἀφ’ ἧς ὁ ἄθλιος ἐκεῖνος ἐφυγοδίκει ἐν Τεργέστῃ, ἔκτοτε ἀνέλαβον καὶ ἤθελον νὰ φανῶ πρὸς αὐτὸν ὠφέλιμος· τὸν εὐηργέτησα, ἀλλ’ ὅμως αὐτὸς ὁμοιάζει τὸν ἀσθενῆ, ὅστις ἀντὶ τῶν σωστικῶν φαρμάκων, τὰ ὁποῖα τῷ παρέχει ὁ ἰατρός του, βάλλει κατ’ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τέλους τὸν φονεύει, εἰς ἀντάλλαγμα τῆς εὐεργεσίας. Παρακαλῶ, Κύριοι, καὶ πάλιν ν’ ἀναγνώσητε τὰς ἐπιστολάς μου, καὶ θέλετε ἀποτροπιασθῆ διὰ τὴν ἀχαριστίαν του. Λυποῦμαι, ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ ὁμιλῶ διὰ τοιαύτην ὑπόθεσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐνεπλέχθη ὁ φίλος καὶ συνάδελφός μου κύριος Σωτηρόπουλος, τὸν ὁποῖον δὲν δύναμαι ἢ νὰ ἐκτιμῶ. Λέγω καὶ πάλιν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ προσαχθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν παρ’ αὐτοῦ αἱ ἐπιστολαὶ αὗται, αἵτινες ἀφορῶσιν εἰς Βουλευτὴν, διότι, ἐὰν ἡ εὐπρέπεια, ἐὰν ἡ ἠθικὴ, ἐὰν ὁ ἀνθρωπισμὸς δὲν μὲ ἐκώλυον, θὰ προσῆγον τὰς ἐπιστολὰς τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου καὶ τὰς ἐκ Τεργέστης ληφθείσας, αἱ ὁποῖαι δὲν ἤθελον εὐαρεστήσει καὶ αὐτὸν τὸν ἔντιμον κ. Σωτηρόπουλον, γενόμενον αἴτιον σήμερον διὰ τῆς τοιαύτης πράξεώς του νὰ καθιερωθῇ προηγούμενον ὀλέθριον καὶ ἄξιον τῆς κατακρίσεως πάσης κοινωνίας, καλῶς ἐκπεπαιδευμένης καὶ ἀνατεθραμμένης.

§34ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως, δὲν θὰ εἶχον οὐδεμίαν δυσκολίαν ν’ ἀναβάλωμεν σήμερον τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, διὰ νὰ λάβητε γνῶσιν τῶν ἐπιστολῶν καὶ ἀπαντήσητε, ὅσοι ἔχετε ἐνδιαφέρον· ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο ἀκριβῶς θέλω πράξει καὶ ἐγὼ, θὰ καταστήσω δηλαδὴ γνωστὸν τὸ περιεχόμενον τῶν ἐπιστολῶν. Δὲν ἔρχεται πρώτην ἤδη φορὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι πρὸ χρόνου μακροῦ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας κ. Σωτηρόπουλος ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν σχετικὴν ἐπερώτησιν, στηριχθεὶς εἰς τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἶχε περὶ ἐπεισοδίου τινὸς σκανδαλώδους, λαβόντος χώραν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν καὶ ἔχοντος τὴν πηγήν του εἰς ἀντίγραφον τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον θὰ σᾶς ἀναγνώσω. Ὁ κ. Τζάνες, τοῦ ὁποίου εὑρίσκονται ἐπιστολαὶ κατατεθειμέναι, ἐνόμισε καλὸν νὰ στιγματίσῃ τὴν διαγωγὴν τοῦ πρὸς ὃν ἀπευθύνονται αἱ ἐπιστολαὶ αὗται. Ἐὰν καὶ κατὰ πόσον ἦναι τοῦ κ. Τζάνε ἡ μομφὴ καὶ ἡ αἰτίασις βάσιμος, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐξετάσω. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ὀφείλω νὰ ἐξετάσω, εἶναι ὡρισμένη κυβερνητικὴ πρᾶξις, ἡ ὁποία, ἀποδεικνυομένη, ἀποτελεῖ στίγμα, τοῦ ὁποίου ὅμοιον δύσκολον εἶναι ν’ ἀπαντήσῃ τις, καθ’ ὅσον πρόκειται περὶ συναλλαγῆς τῆς Κυβερνήσεως μεθ’ ὡρισμένου καταδίκου, πρὸς ὃν αὕτη κάμνει τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Δέχεσαι νὰ μεταβῇς εἰς τὸν ὑπουργικὸν συνδυασμόν, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ σοὶ δώσω πλήρη χάριν;» Ὁ κατάδικος ἀπαντᾷ: «Δέχομαι»· μεθ’ ὃ μεθίσταται ἐκ τοῦ ἀντιπολιτευομένου εἰς τὸν ὑπουργικὸν συνδυασμόν, καὶ λαμβάνει τὸ ἀντάλλαγμα, ἤτοι πλήρη χάριν! Ἰδοὺ περὶ τίνος πρόκειται. Ἐῤῥέθη, ὅτι ὁ Λομβάρδος, ὁ μακαρίτης Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶχεν ἀπευθύνει πρὸς τὸν Νομάρχην καὶ τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν Ζακύνθου τηλεγράφημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἔλεγε τὰ ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει)....

§35ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὑπογραφὴν φέρει;

§36ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχει ὑπογραφήν. (Θόρυβος).

§37ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Τί θέλετε νὰ εἴπητε μ’ αὐτό;

§38ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πόθεν ἐξάγετε, ὅτι τὸ τηλεγράφημα τοῦτο εἶναι τοῦ μακαρίτου Λομβάρδου;

§39ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ σᾶς εἴπω.

§40ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ συκοφαντῆτε ἐνταῦθα ἀνθρώπους μὴ ὑπάρχοντας ἐν τῇ ζωῇ. Φέρετε ἀποδείξεις, καὶ τότε συζητήσατε.

§41ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζετε ὅτι ὅλοι συκοφαντοῦσιν;

§42ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ. Ἐπιγραφὴν τὸ τηλεγράφημα δὲν ἔχει, ὑπογραφὴν δὲν ἔχει.

§43ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ, ἀπευθυνθέντος πρὸς Ἀρχὴν, ἐλήφθη ἀντίγραφον, τὸ ὁποῖον ἀντίγραφον ὑπεγράφη, ὅπως λέγει ὁ κατάδικος, ἀπὸ τοὺς πρὸς οὓς ἀπηυθύνετο, ἤτοι τὸν Νομάρχην καὶ τὸν Πρόεδρον....

§44ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὁ κατάδικος!

§45ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ ἀντίγραφον, λέγει οὗτος, ὅτι τῷ ἐδόθη πρὸς ὠφέλειάν του, μεθ’ ὃ ἐτηλεγράφησε καὶ ἔγραψε πρὸς τοὺς συγγενεῖς του, οἱ ὁποῖοι μετέστησαν ἐκ τῆς μερίδος τῶν ἀντιπολιτευομένων κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν εἰς τὸν συνδυασμὸν τῶν ἀντιπολιτευομένων. Τὸ ἀντίγραφον, τὸ ὁποῖον ἐδόθη, καὶ τὸ ὁποῖον, λέγει ὁ κατάδικος ὅτι ὑπεγράφη παρὰ τοῦ Μακρῆ καὶ τοῦ Νομάρχου, εἶναι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον προσάγεται καὶ τὸ ὁποῖον ἀνέγνων. Ἰδοὺ δὲ πῶς ἐξηγεῖ τὴν ἀποκοπὴν τῶν ὑπογραφῶν. (Ἀναγινώσκει)....

§46ΤΖΑΝΕΣ. Ὑπάρχει ἐπιστολή μου, διὰ τῆς ὁποίας τῷ λέγω τὸ ἑξῆς: «ὅταν ἔχῃς τοιαῦτα ὅπλα, κρύψε τα, διότι οἱ κατεργαραῖοι, οἱ ὁποῖοι σὲ ἠπάτησαν, δύνανται νὰ ποιήσωσι κατ’ οἶκον ἔρευναν καὶ σὲ ἀπειλήσωσι.» Μετὰ τὴν συμβουλὴν ταύτην, τὴν ὁποίαν τῷ ἔδωκα ἐγὼ, σᾶς ἔδωκε τὸ τηλεγράφημα;

§47ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ τηλεγράφημα, περὶ τοῦ ὁποίου ἐγένετο λόγος. Αὐτὴ δὲ εἶναι καὶ ἡ ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν εἶπον καὶ ἡ ὁποία δικαιολογεῖ τὴν ἀποκοπὴν τῶν ὑπογραφῶν καὶ τῆς ἐπιγραφῆς. Τώρα ἐρωτᾶται: Εἶναι τοῦτο πραγματικὸν ἢ εἰκονικόν; Ἡμεῖς μέσα ἀποδείξεως δὲν ἔχομεν, εἰμὴ ὅσα αὐτὸς ὁ ἀπολυθεὶς ἐκ τῶν φυλακῶν ἐνόμισε καλὸν νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν Βουλήν. Τὰ μέσα αὐτὰ δὲν εἶναι μαρτυρικά, διὰ νὰ ἀμφισβητῆται τὸ ἀξιόπιστον αὐτῶν, ἀλλ’ εἶναι ἔγγραφα, ἤτοι εἶναι ἐπιστολὴ τοῦ Προέδρου Μακρῆ, εἶναι ἐπιστολὴ καὶ τηλεγράφημα τοῦ κ. Μπουφίδου, καὶ ἐπιστολαὶ πολλαὶ τοῦ κ. Τζάνε. Πρὶν ὅμως προχωρήσω, ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι, καὶ ἂν ἤθελεν ἀποδειχθῇ βάσιμος ἡ κατηγορία, οὐδόλως εὑρίσκω ἀξίους μομφῆς οὔτε τὸν κ. Τζάνε, οὔτε τὸν κ. Μπουφίδην, διότι ἀμφότεροι, φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, ἐξ αἰσθήματος φιλικοῦ πρὸς αὐτήν, ἐφρόντισαν νὰ περικαλύψωσι τὴν εὐθύνην της, χωρὶς νὰ ἀναμιχθῶσι διόλου πρὸς ἄλλον σκοπὸν διὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην....

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ ἐπιστολαὶ εἶναι ἰδιαίτεραι;

§49ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἐνόμιζον, ὅτι ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας εἶχε καταθέσει ἐπισήμους ἐπιστολάς, ἐπιστολὰς δηλ. εἴτε τῶν Ὑπουργῶν πρὸς Ἀρχάς, εἴτε Ἀρχῶν πρὸς τὰ Ὑπουργεῖα. Τώρα, ἐξ ὅσων λέγετε, βλέπω ὅτι πρόκειται περὶ ἰδιαιτέρων ἐπιστολῶν. Νομίζω, ὅτι ὑπάρχει διάταξις τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς ἠθικῆς, καθ’ ἣν τὸ ἀπόῤῥητον τῶν ἐπιστολῶν εἶναι ἀπαραβίαστον. Ἐκφράζω τὸν θαυμασμόν μου, ὅτι ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας κατέθεσεν ἰδιαιτέρας ἐπιστολὰς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς....

§51ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κατάδικος ἔστειλεν ἐπιστολὰς πρὸς τὸν Βουλευτήν, ἵνα τὰς καταθέσῃ. Εἰς οὐδένα νόμον ἀντιβαίνει αὐτό.

§52ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος εἶναι ἀπόλυτος. Νομίζω, ὅτι παραβιάζεται ῥητὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος.

§53ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἷς ἀπέστειλεν ἀναφορὰν πρὸς τὴν Βουλήν, καὶ εἰς τὴν ἀναφοράν του αὐτὴν ἐπισυνάπτει διάφορα ἔγγραφα· ἐπεφόρτισε δὲ ἐμὲ νὰ τὴν παρουσιάσω πρὸς τὴν Βουλήν. Τί εὐθύνην φέρει ὁ Βουλευτής, διότι καταθέτει μίαν ἀναφοράν, ἀποσταλεῖσαν αὐτῷ ὑπό τινος συμπολίτου αὐτοῦ; Ἐγὼ οὐδὲν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος παρεβίασα. Ἐὰν εἶχον ἐγὼ τὰς ἐπιστολὰς αὐτὰς καὶ ἔκαμνον χρῆσιν, ἠδύνασθε νὰ μοὶ ἀποδώσητε εὐθύνην τινά, ἀλλ’ ἐγὼ οὔτε ἐπιστολὰς εἶχον, οὔτε ἀναμιγνύομαι διόλου εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν. Ἐγὼ εἶχον μάθει, ὅ,τι καὶ σεῖς, ὅτι ὑπῆρχε δηλ. τοιοῦτον τηλεγράφημα. Ἔκαμα λόγον πρὸ ἡμερῶν περὶ τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ, καὶ ἀπήντησεν, ὡς ἀπήντησεν, ὁ Πρωθυπουργός. Ἔμαθον τὰ λεχθέντα ἀπὸ ἐνδιαφερόμενον καὶ ὑπερασπιζόμενον τὸν ἑαυτόν του. Σταλέντα τὰ ἔγγραφα αὐτά, τί δικαίωμα εἶχον ἐγὼ νὰ τὰ κρατήσω; Αὐτὸς εἰς ἐμὲ μὲν ἔστειλε τὰ πρωτότυπα, εἰς δύο δὲ δημοσιογράφους ἔστειλε τὰ ἀντίγραφα, προσεχῶς δὲ θὰ τὰ ἰδῆτε καὶ δημοσιευμένα....

§54ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἤδη δημοσιευμένα.

§55ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν ποῦ τὸ ἀπόῤῥητον;

§56ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ πρώτη ἐπιστολὴ χρονολογεῖται ἀπὸ 27 Ἰανουαρίου 1888, εἶναι δὲ τοῦ κ. Τζάνε. (Ἀναγινώσκει τὰς ἐπιστολάς). Αὐταὶ εἶναι τοῦ κ. Τζάνε. Τώρα ἔρχεται τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Μπουφίδου. Ἀλλά, πρὶν σᾶς εἴπω περὶ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ κ. Μπουφίδου καὶ τῆς ἐπιστολῆς αὐτοῦ, ὀφείλω νὰ σᾶς ἐξηγήσω, πῶς ἀνεμίχθη οὗτος. Ὁ κ. Μπουφίδης εἶχε φίλον τινὰ ξενοδόχον, εἰς τὸ ξενοδοχεῖον τοῦ ὁποίου ἐσύχναζε συγγενὴς τοῦ καταδίκου, ὁ Πυλιώτης, νομίζω. Λοιπὸν παρεκάλεσε τὸν ξενοδόχον ὁ Πυλιώτης, νὰ ὁμιλήσῃ τοῦ Μπουφίδου....

§57ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Γνωρίζω ἀπ’ εὐθείας τὸν Πυλιώτην, τὸν ὁποῖον ὑπερήσπισα καὶ ἄλλοτε δίς, καὶ τὸν ὁποῖον θὰ μεταβῶ εἰς Πάτρας νὰ τὸν ὑπερασπισθῶ, κατηγορούμενον ἐπὶ κιβδηλίᾳ. Πρὸς ποῖον εἶναι τὸ τηλεγράφημα;

§58ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸς τὸν Ἰωάννην Πυλιώτην.

§59ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Πῶς περιῆλθεν εἰς ξένας χεῖρας τὸ πρὸς τὸν Ἰωάννην Πυλιώτην τηλεγράφημα;

§60ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅπως περιῆλθον καὶ αἱ ἐπιστολαί. Συνεπείᾳ τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς, τοῦ κ. Μπουφίδου ὁ Πυλιώτης, ὁ ὁποῖος βεβαίως εἶχε συνενοηθῆ μὲ τὸν κ. Μπουφίδην, ἀπεκρίθη πρὸς τὸν ἀπολυθέντα ἐκ τῶν φυλακῶν διὰ τῆς ἑξῆς ἐπιστολῆς, τῆς 9 Μαΐου 1888. (Ἀναγινώσκει). Ἔχομεν καὶ μίαν ἐπιστολὴν τοῦ κ. Μακρῆ, Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν, τῆς 15 Αὐγούστου 1887 ἐκ Λουτρακίου....

§61ΛΕΒΙΔΗΣ. Εἶναι αὐτόγραφος ἡ ἐπιστολή;

§62ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§63ΛΕΒΙΔΗΣ. Παρακαλῶ, ἓν τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ἔχετε, καὶ λέγετε, ὅτι εἶναι αὐτόγραφον τοῦ Μακρῆ, εἶναι γεγραμμένον διὰ τῆς αὐτῆς χειρός;

§64ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς πραγματογνώμων θὰ ἔλεγον, ὅτι εἶναι ὁ αὐτὸς χαρακτήρ.

§65ΛΕΒΙΔΗΣ. Εἶναι τὸ ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος;

§66ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ τηλεγράφημα ἀπεστάλη εἰς τὸν κ. Νομάρχην καὶ εἰς τὸν κ. Μακρῆν, οὗτοι δὲ δὲν ἔδωκαν τὸ πρωτότυπον τοῦ τηλεγραφήματος, ἀλλ’ ἀντίγραφον, γεγραμμένον διὰ χειρὸς τοῦ κ. Μακρῆ, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Νομάρχου καὶ τοῦ Μακρῆ. Ὁ κ. Μακρῆς λοιπὸν γράφει ὡς ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει). Ἐκτὸς τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς προσάγει καὶ ἐπιστολὴν τοῦ κ. Καραβίτου, δημάρχου Ἐράνης, τῆς 9 Μαρτίου, ἔχουσαν οὕτω. (Ἀναγινώσκει). Ὑπάρχουν καί τινα ἄλλα ἔγγραφα, τῶν ὁποίων δὲν θέλω νὰ κάμω χρῆσιν, διότι, δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, εἶναι ἐπουσιώδη. Ἐὰν τώρα, μετὰ τὰ λεγόμενα ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς τοῦ κ. Μπουφίδου καὶ τοῦ κ. Τζάνε, μετὰ τὰ λεγόμενα ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Μακρῆ, μεθ’ ὅλας ἐκείνας τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ἠκούσατε, νομίζετε, ὅτι αὐτὸς, ὁ ἐν ταῖς φυλακαῖς εὑρισκόμενος κατάδικος Παπαχριστοφιλόπουλος, ἔπλασεν ἕνα ἁπλοῦν μῦθον, τοῦτο εἶναι βεβαίως δικαίωμά σας, ἀλλά, τὸ ἐπ’ ἐμοί, εἶμαι μὲν ἐπιφυλακτικός, μέχρις ὅτου ἀπαντήσουν καὶ ὁ κ. Τζάννες καὶ ὁ κ. Μπουφίδης, πλὴν καὶ ἀπὸ τοῦδε, νομίζω, ὅτι δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι δὲν φαίνεται πιθανόν, ὅτι ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς ἐπλαστούργησε τοιοῦτον γεγονὸς, ἀφοῦ εἰς οὐδὲν ἠμποροῦσε νὰ τῷ χρησιμεύσῃ, ἐὰν ἦτο πράγματι πλαστόν. Εἶναι ἆρά γε λογικὸν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι ἐστοχάσθη, πῶς δι’ αὐτοῦ τοῦ τεχνάσματος, ἐὰν ἦτο τέχνασμα, θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξαπατήσῃ καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς Βουλευτάς, καὶ τὴν κοινωνίαν, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τῆς χάριτος; Φρονῶ, ὅτι τοιαύτη ὑπόθεσις δὲν εἶναι λογική, ἐνδεχόμενον ὅμως ἐν τῇ ἀπαντήσει των οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ ἐπικαλεσθῶσι τυχὸν ἐπιχειρήματά τινα, τὰ ὁποῖα θέλουν διαφωτίσει λεπτομερέστερον τὴν ὑπόθεσιν, καὶ τότε θὰ ὦμεν εἰς θέσιν νὰ κρίνωμεν ἀσφαλῶς.

§67ΤΖΑΝΕΣ. Μετὰ τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ προαγορεύσαντος εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐκθέσω ὑμῖν τὴν ἱστορίαν τῆς ὑποθέσεως. Ἀκούσατε παρακαλῶ. Ἐνῶ εὑρισκόμην ἐν Ἀθήναις τὸν Ἰανουάριον παρελθόντος ἔτους, μίαν ἡμέραν ἔλαβον ἐπιστολὴν, ὑπογεγραμμένην παρὰ τοῦ εἰρημένου Παπαχριστοφιλοπούλου, οὗτινος ἐστερούμην ἐπὶ μακρὸν ἐπιστολῆς, διότι ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἐσυνείθισα, μὲ ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὁποίαν αἰσθάνομαι πρὸς τὴν ἰδέαν, τοῦ νὰ γίνωμαι ὠφέλιμος, δὲν ἐσυνείθισα, κύριοι Βουλευταὶ, νὰ δίδω χεῖρα βοηθείας πρὸς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ὑπόκεινται εἰς ἔλεγχον δικαστικόν. Διαμαρτύρομαι ἐνώπιον τοῦ Ὑψίστου, καὶ ὀμνύω εἰς τὴν ἐμὴν τιμήν, ὅτι οὐδέποτε κακοῦργον ὑπεστήριξα, πλὴν κατὰ καθῆκον ὡς δικηγόρος ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων. Εἰς τὴν ἐπιστολὴν ἐκείνην ἐμπεριείχετο ἓν τηλεγράφημα, τοῦ ὁποίου τὸ περιεχόμενον, κύριοι Βουλευταὶ ἦτο ἀπαράλλακτον τοῦ ἐμπεριεχομένου εἰς τὸ ψευδὲς ἐκεῖνο τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον προσάγεται σήμερον, μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι ἔφερεν ἐπικεφαλίδα πρὸς τὸν Νομάρχην καὶ Πρόεδρον, καὶ κάτω ἦτο ἡ ὑπογραφὴ τοῦ ἀειμνήστου πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν Λομβάρδου. Ὁμολογῶ, ὅτι, μὲ ὅλην τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ ὑπόληψιν, τὴν ὁποίαν εἶχον πρὸς ἐκεῖνον τὸν ἄνδρα, ἐπάγωσα, διότι πρὸς στιγμὴν ἐπίστευσα, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς, ἀποστατήσας καὶ ἐκτραπεὶς τῆς ὁδοῦ, τὴν ὁποίαν πεποιθότως ὤφειλε νὰ βαδίζῃ κατὰ καθῆκον, ἀφῆκε τῶν χειρῶν του νὰ διαφύγῃ τοιοῦτον τηλεγράφημα. Ἔσπευσα πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὁ ὁποῖος, ὁμολογῶ, ὅτι ἐζαλίσθη εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ τηλεγραφήματος, καὶ εἶπεν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον τοιοῦτον τηλεγράφημα νὰ ἦναι γνήσιον. Μετά τινα διάλογον μεταξὺ ἡμῶν, μετέβην πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον, μεθ’ οὗ συνῆψα τὸν ἑξῆς διάλογον. Τῷ εἶπον: «Κύριε Πρόεδρε, ἔχω νὰ σᾶς ἐμπιστευθῶ σπουδαίαν ὑπόθεσιν»· καὶ τῷ ἔδειξα τὸ ἀντίγραφον ἐκεῖνο. Ὁ κύριος Πρόεδρος, ἀφοῦ παρετήρησεν αὐτὸ, γελῶν μοὶ εἶπεν: «εἶναι πλαστόν»! Ἔπρεπε νὰ εὑρεθῶ ἐνώπιον τῆς ἰσχύος καὶ τῆς πείρας τοιούτου ἀνδρὸς, ἵνα ἐξέλθω τῆς πλάνης· διότι ὁμολογῶ, ὅτι εἶχον πλανηθῆ τοιουτοτρόπως, ὥστε ἐπίστευσα, ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἦτο αὐτὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐξέφυγε τῶν χειρῶν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν· ἀλλ’ ὅτε ὁ κ. Πρόεδρος, διὰ τῆς συνήθους αὐτῷ ψυχραιμίας, εἶπεν, ὅτι εἶναι πλαστὸν, ὁμολογῶ, ὅτι συνῆλθον. Ἔσπευσα τότε νὰ γράψω πρὸς τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον, ὅτι, «ἐὰν τοιαῦτα ὅπλα κατέχῃς, τί φοβεῖσαι; κρύψε αὐτὰ, διότι οἱ κατεργαραῖοι, οἱ ὁποῖοι σὲ ἠπάτησαν, ἠμποροῦν καὶ πάλιν νὰ σὲ ἀπατήσουν, καὶ διὰ κατ’ οἶκον ἐρεύνης νὰ σοὶ τ’ ἀφαιρέσουν.» Τοῦτο ἔγραψα πρὸς αὐτὸν, διότι συνέλαβον τὸ σχέδιον, ν’ ἀποκαλύψω, τί συμβαίνει· διότι ἐσχημάτισα τὴν ἰδέαν, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἠθέλησε νὰ μὲ ἀπατήσῃ, ὅπως ὁμολογουμένως τὸ κατώρθωσε κατ’ ἀρχάς. Μετ’ οὐ πολὺ ἀνεχώρησα εἰς Καλάμας, ὅθεν τῷ ἔγραψα, νὰ προσαγάγῃ τὰ ἔγγραφα, καὶ πρὸς ἀνταλλαγὴν νὰ λάβῃ τὴν χάριν, διὰ νὰ ἴδω, ἂν κατέχῃ ταῦτα. Ἐν Καλάμαις, μίαν ἡμέραν, συναντήσας τὸν κ. Μακρῆν, τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν, τὸν ἠρώτησα, ἐὰν ἀληθῶς ἐδόθη πρὸς τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον τοιοῦτον τηλεγράφημα. Ὁ κ. Μακρῆς μετεχειρίσθη τὴν λέξιν «εἶναι κατεργάρης», καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές. Τότε ἔγραψα τὴν ἐπιστολὴν, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ κ. Παπαγιαννακόπουλος, ἀλλὰ πάντοτε ἐβάδιζον ἐπὶ τοῦ σχεδίου, τὸ ὁποῖον προδιεσκέφθην, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτουν νὰ φθάσω ἐκεῖ, ὅπου εὐτυχῶς ἐφθάσαμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην, δηλαδὴ εἰς τὴν γνῶσιν, ὅτι τὸ τηλεγράφημα εἶναι ψευδές. Πρὶν ὅμως, κύριοι Βουλευταὶ, ἀναχωρήσω ἐξ Ἀθηνῶν εἰς Καλάμας, — διότι ὡμολόγησα, καὶ τὸ ὁμολογῶ, εἶναι πάθος μου νὰ αἰσθάνωμαι ὑπὲρ τῶν δυστυχῶν κἄτι τι, τὸ ὁποῖον λέγεται αἴσθημα φιλανθρωπίας, — παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ν’ ἀπονείμῃ χάριν πρὸς τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον, ὅστις κατὰ τὰς βεβαιώσεις τῶν ἰατρῶν ἔπασχεν· ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι «δὲν δυνάμεθα νὰ δίδωμεν χάριτας, πλὴν ἐὰν ἔχωμεν ἰατρογνωμοσύνας, διὰ τῶν ὁποίων νὰ ἦναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι οἱ αἰτοῦντες τὰς χάριτας δὲν εἶναι πλέον εἰς κατάστασιν νὰ μείνωσιν εἰς τὰς φυλακάς»· καὶ τοῦτο συνεπείᾳ παραστάσεων, ἃς ἐποιησάμην τῷ κ. Ὑπουργῷ, ὅτι ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος εἶναι καρδιακός. Ἡ ἐπιστολὴ, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ κ. Παπαγιαννακόπουλος, καὶ ἐν τῇ ὁποίᾳ ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ ἡ ἰατρογνωμοσύνη, εἶναι συνέπεια τῆς ὁμιλίας καὶ τῆς γνώμης τοῦ κ. Ὑπουργοῦ· καὶ ἐκεῖνος δι’ ἄλλων ἐπιστολῶν, τὰς ὁποίας κρύπτει, μοὶ ἔλεγε τί ἔγραφε. Ἀναγκάζομαι ἐν τούτοις, κύριοι Βουλευταί, νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι ἀνάξιον τῆς Βουλῆς τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ εἶναι ἀνάξιον νὰ προσκομίζωνται εἰς τὴν Βουλὴν ἐπιστολαὶ τοιούτου ἀνθρώπου, διὰ τῶν ὁποίων ἐξεμεῖ τὰς μεγαλειτέρας δυσφημίας καθ’ ὅλων τῶν εὐεργετῶν του. Δὲν ἐνόησα ποτὲ, ὅτι, καὶ ἂν ἀκόμη προσπαθήσω νὰ γίνω ὠφέλιμος πρὸς αὐτὸν, ἤθελον τύχει τῆς τύχης, ἥτις μὲ ἀνέμενε τὴν ἑσπέραν ταύτην, μολονότι νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι αἱ ἐπιστολαί μου κατέδειξαν, ὁποῖος πράγματι, μετὰ θάῤῥους καὶ εἰλικρινείας τὸ λέγω, εἰμί.....

§68ΠΙΚΟΥΛΑΚΗΣ. Δὲν τὸν εἶχες γνωρίσει;

§69ΤΖΑΝΕΣ. Δὲν τὸν εἶχον γνωρίσει, ὅπως τὸν ἐγνώρισα ἀπόψε. Δὲν μὲ ἀφῆκεν αὐτὸ τὸ κατηραμένον αἴσθημα (ἱλαρότης). Μὴ γελᾶτε, διότι τοιαῦτα ὄντα εἰς τὴν κοινωνίαν εἶναι ἐπίφοβα, καὶ ὅ,τι πάθῃ ὁ εἷς, δύναται νὰ πάθῃ ὁ ἕτερος. Οἱ τοιοῦτοι ὀνομάζονται τέρατα ἀποφώλια, καθόσον ἡ ἀχαριστία συλλήβδην εἶναι τὸ ὅλον τῶν ἐγκλημάτων.

§70ΡΑΛΛΗΣ. Διατὶ ἐδώκατε ὅμως χάριν;—διότι βεβαίως, ἀφοῦ εἰς τοιαύτας ῥᾳδιουργίας προέβη, ἀποδεικνύεται ὁποῖος ἦτο, καὶ δὲν ἐπετρέπετο νὰ τῷ δοθῇ χάρις....

§71ΤΖΑΝΕΣ. Κύριε στενογράφε, παρακαλῶ, σημειώσατε ἀκριβῶς, ὅ,τι εἶπεν ὁ κύριος Ῥάλλης, διὰ νὰ τὸ ἀκούσουν οἱ ἰατροὶ ἐν Ζακύνθῳ, οἱ ὁποῖοι ἔπεισαν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ δώσῃ χάριν εἰς ἕνα πάσχοντα ἐκ φοβεροῦ καρδιακοῦ νοσήματος. Διὰ τοῦτο, κύριε Ῥάλλη, ἐδόθη ἡ χάρις, διότι ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος ἠδυνήθη νὰ πείσῃ τοὺς ἰατροὺς νὰ προβῶσιν εἰς ἐπανειλημμένας ἰατρογνωμοσύνας, διὰ τῶν ὁποίων ἐβεβαίωσαν, ὅτι πάσχει ἀπὸ πάθημα καρδιακὸν ἀθεράπευτον....

§72ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Τζάνε, ἐὰν ἐπιτρέπητε, διότι ἐγὼ διάκειμαι ἐντελῶς εὐνοϊκὸς πρὸς ὑμᾶς.

§73ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι!

§74ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐννοῶ, εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι ὑμεῖς ἐσχηματίσατε πεποίθησιν, ὅτι ἡ πάθησις εἶναι ἀληθὴς, καὶ διὰ τῆς ἐπιστολῆς σας ζητεῖτε νὰ τὸν πείσητε, νὰ μὴ δεχθῇ τὴν ἐπίσκεψιν τῶν ἰατρῶν, καὶ ἀφοῦ ἐσχηματίσατε τοιαύτην πεποίθησιν, πῶς δὲν εἴπετε εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν: «πρόσεχε, μὴν ἐμπέσῃς εἰς παγῖδα»;

§75ΤΖΑΝΕΣ. Δὲν μὲ ἀφίνετε νὰ τελειώσω.—Ἐγὼ, μετὰ τὴν ἐνέργειαν, τὴν ὁποίαν ἐποιησάμην ἐνταῦθα, μετέβην εἰς Καλάμας, καὶ ἐκεῖθεν, εἴδετε, ὅτι ἐξηκολούθουν νὰ ὑποστηρίζω τὴν χάριν αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου, πιστεύσας, ὅτι αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος πάσχει.....

§76ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὴ ἀπολογῆσαι.

§77ΤΖΑΝΕΣ. Δὲν ἀπολογοῦμαι, ἀλλὰ λέγω, ὅτι εἶναι ἀνάξιον νὰ γίνεται λόγος ἐνταῦθα περὶ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος δὲν ἐσεβάσθη τὸν τελευταῖον κανόνα, ὄχι τῆς ἀνατροφῆς, ἀλλὰ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ. Καὶ εἰς Καννιβάλους ἐὰν ἀπευθύνοντο ἐπιστολαί, δὲν θὰ προέβαινον οὗτοι εἰς ὅ,τι προέβη αὐτός. Ἤθελον λοιπὸν διὰ τῶν ὀλίγων τούτων νὰ πείσω τὴν Βουλήν, ὅτι ἐγὼ ἐπείσθην ἐπὶ τέλους, ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἦτο ψευδές· διότι, ἐὰν ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος κατεῖχε τηλεγράφημα τοιοῦτον ἀληθὲς, ἦτο ἀδύνατον, ἔπειτα ἀπὸ ὅλους ἐκείνους τοὺς φόβους, τοὺς ὁποίους ἐπέσεισα πρὸς αὐτὸν, τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ νὰ μὴ τὸ ἐμπιστευθῇ πρὸς τοὺς συγγενεῖς του τοὐλάχιστον, ἀλλ’ ὅταν ἐξηκολούθει, ὁτὲ μὲν νὰ λέγῃ, ὅτι θέλει τὸ στείλει, ὁτὲ δὲ ν’ ἀπειλῇ, ὅτι θὰ τὸ δημοσιεύσῃ, τότε δὲν ἦτο δύσκολον νὰ κατανοήσω, ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἦτο ψευδές, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύεται πασιφανῶς τὴν ἑσπέραν ταύτην, καθότι — ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ ἔκφρασις — προσάγεται, κατὰ τὸ κοινῶς λεγόμενον, κουρέλι, τὸ ὁποῖον ὀνομάζεται τηλεγράφημα. Ἰσχυρίζεται ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὅτι τὸν ἠπάτησαν καὶ τοῦ ἐκούρεψαν τὸ τηλεγράφημα. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλή, εἶναι ἀνάξιον νὰ δώσῃ προσοχὴν εἰς τοιαῦτα ληρήματα.

§78ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Εἰς ἐμὲ, ἀντιθέτως πρὸς τὸν προλαλήσαντα, προκαλεῖ ἀντίθετα αἰσθήματα τὸ λαβὸν χώραν κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐπεισόδιον, καὶ ἀντὶ νὰ λυπηθῶ, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἠσθάνθην ποιάν τινα εὐχαρίστησιν, τὸ μὲν, διότι κατεδείχθη, ἐκ τῆς καταθέσεως τῶν ἐπιστολῶν καὶ τοῦ κειμηλίου τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὅτι ὅλη ἡ ἱστορία τοῦ τηλεγραφήματος ὑπῆρξεν εἷς μῦθος, ὅστις, ἕκαστος ἤδη κατανοεῖ, διὰ τίνα λόγον καὶ κατὰ τίνα τρόπον διεπλάσθη, τὸ δὲ, διότι καὶ θυμηδίαν ἀληθῶς προκαλεῖ ἡ ἀνάπτυξις τῆς ὑποθέσεως ταύτης, καθόσον ἀποδεικνύεται, ὅτι ὁ καλὸς φίλος τοῦ κ. Σωτηροπούλου Παπαχριστοφιλόπουλος, ἐκτὸς τῆς ἰδιότητος, ἣν ἐπιμελῶς ἐμερίμνησε νὰ κυρώσῃ, καταφυγὼν εἰς κολακευτικὴν ἐτυμηγορίαν τῶν κυρίων ἐνόρκων, οἵτινες ἐφιλοδώρησαν αὐτῷ μικρὸν πιστοποιητικὸν τῶν διαπραχθεισῶν παρ’ αὐτοῦ κολπῶν καὶ ἀπιστιῶν, προσεπικυρωθὲν διὰ τῆς ἀποφάσεως τῶν κυρίων Συνέδρων, δι’ ἧς κατεδικάσθη εἰς δεκαετῆ δεσμὰ, ἐκτὸς, λέγω, τῆς ἰδιότητος ταύτης, παρίσταται ἔχων καὶ ἑτέραν τινὰ ἰδιότητα, τὴν τοῦ ἐξόχου ἀγύρτου, κατορθώσας ν’ ἀποπλανήσῃ πολλοὺς, ἂν οὐχὶ νὰ πιστεύσωσιν εἰς τὴν ὕπαρξιν τηλεγραφήματος, διαβεβαιοῦντος αὐτὸν περὶ ἀπονομῆς χάριτος, ἀλλὰ τοὐλάχιστον νὰ ἐνδοιάσωσιν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐξεγερθῇ ἡ περιέργεια αὐτῶν, ὅπως ἐρευνήσωσι τὰ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν. Καὶ βεβαίως δὲν ἠδύνατο οὐδ’ ἐνδοιασμὸς νὰ ὑπάρξῃ περὶ τοῦ ὅτι τὸ τηλεγράφημα δὲν ἠδύνατο νὰ προέρχηται ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, ἀφοῦ ἀγυρτικῶς ἐβεβαιοῦτο ἡ ὕπαρξίς του, ἠδύνατό τις νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Ὑπουργοῦ θρασεῖς ὑπάλληλοι ἠδύναντο νὰ προβῶσιν εἰς παρομοίαν ἐνέργειαν· ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι εἰς τοιοῦτόν τινα ἐνδοιασμὸν εὑρέθην καὶ ἐγὼ, καὶ ἐξ ἐνδιαφέροντος, ἀλλὰ καὶ ἐκ περιεργείας, ἐζήτησα, εἰ δυνατόν, ν’ ἀποκτήσω αὐτὸ τὸ πολύτιμον ἔγγραφον, διὰ διὰ νὰ ἴδω, ἂν ἀληθῶς ἦτο δυνατὸν νὰ εὑρεθῶσιν ὑπάλληλοι, δυνάμενοι νὰ φθάσωσιν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἀναισχυντίας, ὥστε νὰ δώσωσι διὰ τῆς ὑπογραφῆς των κεκυρωμένον ἀντίγραφον μὴ ὑπάρξαντος ποτὲ τηλεγραφήματος. Ἀλλὰ, διὰ νὰ ἐξηγήσω τὸ πρᾶγμα καὶ ἴδῃ ἕκαστος, διὰ τίνα λόγον εὑρέθην εἰς τὸν τοιοῦτον ἐνδοιασμὸν, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ διηγηθῶ, πῶς ἀνεμίχθην ἐγὼ εἰς τὰ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ἐν πρώτοις παρατηρῶ, ὅτι τὸ κατατεθὲν ἐμὸν τηλεγράφημα πρὸς τὸν Ι. Πυλιώτην δὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Τοῦτο λέγω ἁπλῶς χάριν ἀκριβείας. Τὸ ἐμὸν τηλεγράφημα ἀφορᾷ εἰς ὑπόθεσιν αὐτοῦ τούτου τοῦ Πυλιώτη, ὡς κατωτέρω ῥηθήσεται. Ἡ ἐπιστολή μου ὅμως, ἥτις ἀνεγνώσθη, ἀφορᾷ εἰς τὴν περὶ ἧς πρόκειται ὑπόθεσιν. Ἦτο δὲ ἐντελῶς περιττὸν ν’ ἀσχοληθῇ πολὺ ὁ κ. Παπαγιαννακόπουλος, ἵνα μᾶς πείσῃ, ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ μεμφθῇ τοὺς ἀναμιχθέντας Βουλευτὰς, διότι δὲν ὑπάρχει ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὶ τὸ μεμπτόν. Ἄλλως δὲ, οἱ ἀναμιχθέντες Βουλευταὶ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ἔχουσι πλήρη τὴν συναίσθησιν τῆς βαρύτητος αὐτῶν, ὥστε νὰ μὴ ἔχωσιν ἀνάγκην οὐδεμιᾶς δηλώσεως περὶ ταύτης. Τοὐναντίον μάλιστα φρονοῦσιν, ὅτι ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ δικαίως δύναταί τις νὰ ἐκτιμήσῃ τὸ ἐνδιαφέρον, ὅπερ ἔδειξαν, ὅπως ἀποσπάσωσιν ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ καταδίκου τοιοῦτον ἔγγραφον, δυνάμενον νὰ ἐκθέσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἧς τὴν πολιτικὴν μετὰ πεποιθήσεως θεωροῦσιν, ὡς τὴν δυναμένην νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Εἰσέρχομαι ἀμέσως εἰς τὴν ὑπόθεσιν. Κατ’ Ἀπρίλιον, ἢ Μάρτιον, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς, τοῦ παρελθόντος ἔτους ἦλθε πρός με ὁ Ἰωάννης Πυλιώτης, ὅστις μοὶ ἀνέθεσε τὴν ὑπεράσπισιν ὑποθέσεώς τού τινος ποινικῆς ἐνώπιον τῶν ἐν Ἀθήναις Ἐφετῶν. Κατηγορεῖτο ἐπὶ δολίᾳ χρεωκοπίᾳ. Πρὸ ἐτῶν ἐπτώχευσεν ἐν Πειραιεῖ καὶ Ζακύνθῳ ταὐτοχρόνως, ἔχων δύο καταστήματα, ἐν Πειραιεῖ καὶ ἐν Ζακύνθῳ. Καὶ ἐν Ἀθήναις μὲν εἶχεν ἐκδοθῆ βούλευμα παρὰ τοῦ Συμβουλίου τῶν Πλημμελειοδικῶν, δι’ οὗ παρεπέμπετο εἰς τὸ Πλημμελειοδικεῖον, ἢ ἔπαυε πρὸς καιρὸν ἡ καταδίωξις, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς, παρὰ δὲ τοῦ Πλημμελειοδικείου Ζακύνθου καὶ τοῦ Ἐφετείου Πατρῶν εἶχεν ἐκδοθῆ βούλευμα διὰ τὴν αὐτὴν πρᾶξιν ἀθωωτικόν. Ἦλθε πρὸς ἐμὲ, πρὸς ὃν εἶχεν ἀποστείλει καὶ πληρεξούσιον, ὅπως ἀνακόψω τὸ βούλευμα τοῦ Συμβουλίου τῶν Πλημμελειοδικῶν, προτείνων τὸ δεδικασμένον. Εἰς τὴν ὑπόθεσιν δὲ ταύτην ἀφορᾷ τὸ ἀναγνωσθὲν ἐντεῦθεν τηλεγράφημά μου, δι’ οὗ ἐτηλεγράφησα αὐτῷ νὰ μὴ ἀνησυχῇ. Τότε εἶπε πρὸς ἐμὲ, ὅτι ἔχει συγγενῆ τινα, Παπαχριστοφιλόπουλον ὀνομαζόμενον, ὅστις εἶναι κατάδικος, ὅτι εἰς αὐτὸν ἐδόθη παρὰ τῶν ὑπαλλήλων ἐν Ζακύνθῳ, τοῦ Νομάρχου, τοῦ Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν καί τινος ἄλλου, ὃν δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἀντίγραφον τηλεγραφήματός τινος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν κεκυρωμένον διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῶν τριῶν αὐτῶν ὑπαλλήλων, δι’ οὗ ὁ Ὑπουργὸς ἐτηλεγράφησε πρὸς τὸν Νομάρχην, νὰ διαβεβαιώσῃ τὸν κατάδικον, ὅτι δοθήσεται αὐτῷ χάρις, ἂν οὗτος γράψῃ εἰς Τριφυλίαν, ὅπως ὑποστηριχθῇ ὁ ὑπουργικὸς συνδυασμὸς παρὰ τῶν συγγενῶν του... Ὡς ἕκαστος ἐννοεῖ, δὲν ἐπίστευσα εἰς τὴν διήγησιν, εἶπον δὲ τῷ Πυλιώτῃ, ὅτι τὸ πρᾶγμα θεωρῶ ὡς κακόηθες δημιούργημα, ἀλλ’ οὗτος ἐπέμενε, λέγων, ὅτι ἔχει ἀντίγραφον, κεκυρωμένον διὰ τῶν ὑπογραφῶν τῶν τριῶν ὑπαλλήλων. Μετά τινας ἡμέρας μετέβην δι’ ὑπόθεσίν τινα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ἐκεῖ ἀνήγγειλα εἰς τοὺς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τὸ γεγονός· ἐκεῖνοι, ὡς εἶναι εὐνόητον, διεμαρτυρήθησαν, λέγοντες, ὅτι οὐδέποτε ἐστάλη τοιοῦτον τηλεγράφημα, καὶ ὅτι ἡ τοιαύτη διάδοσις εἶναι μωρολογία. Συνέπεσε νὰ ἐπανίδω τὸν κύριον αὐτὸν εἰς τὸ γραφεῖόν μου διὰ τὴν ὑπόθεσίν του. Γενομένου δὲ πάλιν λόγου περὶ τοῦ πολυθρυλλήτου τηλεγραφήματος, καὶ ἐπειδὴ ἐγὼ δὲν ἤθελον νὰ δώσω ἀκρόασιν εἰς τὰς διαβεβαιώσεις του περὶ τῆς ὑπάρξεως, ἐκεῖνος μοί ἔλεγεν, ὅτι ὄχι μόνον τὸ εἶδε μὲ τὰ μάτια του, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἔχει ἀντίγραφον τούτου· μοὶ προσέθεσε δὲ, ὅτι, διὰ νὰ μὲ πείσῃ, θέλει φροντίσει νὰ μοὶ τὸ στείλῃ εὐθὺς, ὡς ἐξέλθῃ ὁ κατάδικος τῶν φυλακῶν, καθόσον, ὡς πάσχοντι δεινῶς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἔμελλε νὰ τῷ δοθῇ χάρις. Ἦτο δὲ τόσον πειστικὴ ἡ ὁμιλία τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου, ὥστε τῇ ἀληθείᾳ ἤρχισα νὰ ἐνδοιάζω, ἀφοῦ μὲ διαβεβαίου, ὅτι εἶδε τὰς ὑπογραφὰς τοῦ Προέδρου, τοῦ Νομάρχου καὶ τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Σωφρονιστηρίου. Βεβαίως δὲν ἐσκέφθην ποτὲ, ὅτι τοιοῦτον τηλεγράφημα ἐστάλη ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀλλ’ ἀφοῦ εἶχον τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ Πυλιώτη, ὑπέθεσα, ὅτι ἐνδεχόμενον ἦτο, ἀνόητοι ὑπάλληλοι, θέλοντες νὰ παράσχωσιν ὑπηρεσίαν εἰς φίλους των, ὑποψηφίους τοῦ νομοῦ Μεσσηνίας, νὰ ἔκαμον τοιοῦτόν τι, καὶ νὰ ὑπάρχῃ εἰς χεῖρας τοῦ καταδίκου ἔγγραφον, ὅπερ ἄκαιρος ζῆλος καὶ κουφότης προεκάλεσεν· ᾐσθάνθην ἀγανάκτησιν κατὰ τῆς διαγωγῆς τῆς ὑπαλλήλων αὐτῶν, καὶ ἀκατάσχετος μὲ κατέλαβε πόθος, ν’ ἀποκτήσω αὐτὸ τὸ τηλεγράφημα. Ἰδοὺ διατὶ εἶπον ἐν ἀρχῇ, ὅτι προξενεῖ θυμηδίαν τινὰ ἡ ὑπόθεσις αὕτη, διότι ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἐστάθη τόσον ἐπιτήδειος ἀγύρτης αὐτὸς ὁ κ. Παπαχριστοφίλου, ὑπὲρ οὗ κόπτεται ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὥστε νὰ κάμῃ, ἂν οὐχὶ νὰ πιστεύσωμεν, ἀλλὰ νὰ ἐνδοιάζωμεν περὶ τῆς μὴ ὑπάρξεως τοῦ ἐγγράφου αὐτοῦ. Ὅταν λοιπὸν μὲ διεβεβαίωσεν ὁ Πυλιώτης, ὅτι, προκειμένου κατ’ ἐκείνας τὰς ἡμέρας νὰ ἐξέλθῃ τῶν φυλακῶν ὁ κατάδικος θέλει φροντίσει νὰ παραλάβῃ καὶ μοὶ ἀποστείλῃ τὸ ἔγγραφον, μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ εἶπον εἰς τοὺς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, ὅτι προσεχῶς θὰ τοῖς παραδώσω τὸ ἔγγραφον, ἵνα ἴδωσιν ὁποίου εἴδους ὑπαλλήλους ἔχουσιν. Ἐκεῖνοι ἐξεμάνησαν διότι δὲν ἤθελον οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ παραδεχθῶσι τὸ πρᾶγμα. Ἐπὶ τέλους ἐξῆλθε τῶν φυλακῶν, λόγῳ ἀσθενείας, ὁ κατάδικος, ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἀνεγνώρισεν ὡς δικαίαν τὴν χάριν, καὶ προσεπάθησε μάλιστα νὰ παραστήσῃ τὸν κατάδικον ὡς ἀναξιοπαθήσαντα, δι’ ὃ τῷ ὠφείλετο ἡ χάρις.... Δὲν ἔχει οὕτω κύριε Σωτηρόπουλε; Πῶς! δὲν ὁμιλεῖτε, βλέπω! Ὁμιλήσατε· δὲν ἐδόθη δικαίως ἡ χάρις εἰς τὸν φίλον σας;....

§79ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει.

§80ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν ἐπιμένω προκαλῶν παρὰ τοῦ κ. Σωτηροπούλου ἀπάντησιν, διότι ὁ κατάδικος εἶναι κομματάρχης του, καὶ θὰ τὸν φέρω εἰς δύσκολον θέσιν· ἂν εἴπῃ, ὅτι δὲν ἥρμοζεν αὐτῷ χάρις, θὰ τὸν χάσῃ, ἂν πάλιν εἴπῃ τὸ ἐναντίον, θὰ δικαιώσῃ τὸν Ὑπουργὸν, ὅπερ δὲν τῷ προξενεῖ πολλὴν εὐχαρίστησιν. Ἂς τὸ ἀφήσω λοιπὸν τοῦτο. Ἄλλως περὶ τούτου δὲν πρόκειται. Πρόκειται περὶ τοῦ τηλεγραφήματος. Μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ Διατάγματος τῆς χάριτος, ἣν εἶδον εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἔγραψα εἰς τὸν Πυλιώτην τὴν κατατεθεῖσαν ἐπιστολήν μου, παρακαλῶν νὰ στείλῃ τὸ ἔγγραφον, νὰ τὸ ἴδω καὶ νὰ δείξω αὐτὸ εἰς τοὺς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵνα πεισθῶσι καὶ ἐκεῖνοι περὶ τῆς ὑπάρξεώς του. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ μοὶ σταλῇ τὸ ἔγγραφον, ἐκρατήθη ἡ ἐπιστολή μου, ἵνα ἀποτελέσῃ μέρος τῆς πολυτίμου συλλογῆς, ἣν εἴδομεν πρὸ ὀλίγου δωρηθεῖσαν παρὰ τοῦ κ. Σωτηροπούλου εἰς τὴν Βουλήν, ὡς πολύτιμον ἀπόδειξιν τῆς κυβερνητικῆς ἀτασθαλίας, ἂν μὴ τῆς ἐξόχου ἀγυρτίας τοῦ φίλου του· εὐτυχῶς μᾶς ἐφιλοδώρησεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος καὶ τὸ τηλεγράφημα· ἂν δὲν κατέθετε τοῦτο, ἀλλ’ ἔλεγεν, ὅτι «τὸ φοβερὸν ἔγγραφον αὐτοὶ οἱ ἀλιτήριοι κατώρθωσαν καὶ τὸ ἀφήρεσαν ἀπὸ τὸν κατάδικον, καὶ διὰ τοῦτο δὲν τὸ ἔχω· καταθέτω μόνον τὰς ἐπιστολὰς, πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ὑπάρξεώς του· ἂν ἐβλέπατε, κύριοι Βουλευταὶ, θὰ ἐφώνει ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ἂν ἐβλέπατε αὐτὴν τὴν ὁμιλοῦσαν ἀπόδειξιν τῆς κυβερνητικῆς κακοηθείας, ἠθέλατε φρίξει!!». Ἀληθῶς ἡ θέσις τοῦ ζητήματος τότε θὰ μετεβάλετο, διότι ἕκαστος θὰ ἐπίστευε τὸν κ. Σωτηρόπουλον, μὴ ὑπάρχοντος δὲ τοῦ ἐγγράφου, δὲν θὰ ἦτο δυνατὴ εἰς ἡμᾶς ἡ ἐξέλεγξις τῆς ἀγυρτίας. Εὐτυχῶς τὸ ἔγγραφον κατετέθη· κατετέθη ὡς τηλεγράφημα, ὅπως ἠδύνατο νὰ κατατεθῇ, ὡς παντὸς εἴδους ἔγγραφον, διότι, ὡς παρατηρεῖτε, εἶναι τοιοῦτον, ὥστε δύνασθε νὰ δώσητε εἰς αὐτὸ πᾶσαν ὀνομασίαν, πλὴν τῆς τοῦ τηλεγραφήματος. Ἤδη ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ σεβαστὸς κ. Σωτηρόπουλος, τὸν ὁποῖον τιμῶ ἰδιαιτέρως, νὰ εἴπω, ὅτι ἐγὼ δὲν θὰ κατέθετον οὔτε τὰς ἐπιστολὰς, οὔτε τοιοῦτον χειρόγραφον βρωμερὸν, βαπτίζων αὐτὸ εἰς τηλεγράφημα, ἐνῷ πᾶν ἄλλο δύναται νὰ ᾖναι, παρὰ τηλεγράφημα....

§81ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ ἐτυπώθησαν.

§82ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς τὰ ἐτυπώσατε.

§83ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν θὰ τὰ κατέθετον, οὐχὶ διότι πρόκειται περὶ ἀποῤῥήτου ἐπιστολῶν, ἐξ ὧν ἠδύναντο νὰ ἐκτεθῶσι, δὲν ἠξεύρω τίνες, διότι περὶ τούτου, κατ’ ἐμὴν γνώμην, δὲν πρόκειται, ἀλλὰ διότι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς δὲν ἥρμοζεν εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον νὰ γίνῃ ὁ ἐκδότης, οὕτως εἰπεῖν, ἀποῤῥήτων, τοῦθ’ ὅπερ δὲν ἐπιτρέπεται ὑπὸ τοῦ ἠθικοῦ νόμου, ἀφ’ ἑτέρου δὲν συνέβαλλε πρὸς τὸν σκοπὸν, δι’ ὅν κατετέθησαν, καθόσον ὁ σκοπὸς ἦτο, νὰ κατηγορηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι κατὰ τὸ 1887 μετεχειρίσθη αὐτὸ τὸ μέσον, ἵνα ἀποσπάσῃ ἀπὸ τὸν συνδυασμὸν τῶν ἀντιπολιτευομένων τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον. Ἀλλὰ, διὰ νὰ κατηγορηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἔπρεπε νὰ κατατεθῇ πραγματικὸν τηλεγράφημα καὶ οὐχὶ χειρόγραφον, βασιζόμενον εἰς τηλεγράφημα. Ἐὰν ἤμην ἐγὼ, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὴν θέσιν τοῦ κ. Σωτηροπούλου καὶ ἔβλεπον αὐτὸ τὸ χαρτὶ, περιέχον τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Κατάδικος αὐτόθι Παπαχριστοφιλόπουλος, πάσχων δεινῶς, ἀπηλλάγη ὑπολοίπου ποινῆς, ἀλλὰ Βασιλικὸν Διάταγμα δὲν κοινοποιεῖται, ἕνεκα μέτρου Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀναβαλόντος δημοσίευσιν ἐν γένει Βασιλ. Διαταγμάτων περὶ ἀπονομῆς χαρίτων μετὰ ἐκλογάς. Συγγενεῖς Παπαχριστοφιλοπούλου, ἰσχυροὶ ἐν Τριφυλίᾳ, δυσανασχετοῦσιν ἐπὶ τῇ ἀναβολῇ ταύτῃ, ἡ δὲ μετάστασις αὐτῶν εἰς ἀντιθέτους ἔσται λίαν ἐπιζήμιος κατ’ ἐκλογῆς. Συνεννοηθῆτε ἀμέσως μετὰ Κόκιαρη, καὶ διαβεβαιώσατε Παπαχριστοφιλόπουλον, ὅτι 6 Ἰανουαρίου ἀφεύκτως ἀπολύεται· φροντίσατε δὲ, ὅπως ἀνακοινώσῃ τοῦτο συγγενεῖς του, καὶ ἀπαιτήσῃ ὑποστήριξιν συνδυασμοῦ Συμπολιτεύσεως». Οὐδεμίαν χρονολογίαν φέρει, οὐδεμίαν ὑπογραφὴν, οὐδεμίαν διεύθυνσιν....

§84Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἔχει μίαν ὑπογραφήν.

§85ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Εἶναι τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὅστις τὸ ἐθεώρησεν, ἵνα μὴ ἀπολέσῃ τὸν θησαυρόν.... Ἐὰν ἤμην ἐγώ, θὰ ἔλεγον εἰς τὸν ἀξιότιμον αὐτὸν κύριον: «Τί ζητεῖς νὰ ἀποδείξῃς μὲ αὐτὸ τὸ χαρτὶ, τὸ ἄνευ ὑπογραφῆς, ἄνευ χρονολογίας, ἄνευ ἐπιγραφῆς; πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ βαπτίσωμεν αὐτὸ εἰς τηλεγράφημα, προερχόμενον μάλιστα παρ’ Ὑπουργοῦ;» Ἂν δὲ μοὶ ἔλεγε νὰ μοὶ δώσῃ τὰς ἐπιστολὰς, θὰ ἔλεγον πρὸς αὐτὸν, ὅτι τοῦτο ἀπαγορεύεται ὑπὸ τῆς ἠθικῆς, ἀλλὰ θὰ προσέθετον, ὅτι ἐκ τῶν ἐπιστολῶν τούτων οὐδὲν ἄλλο ἀποδεικνύεται, ἢ ὅτι κατώρθωσεν ὁ κύριος αὐτὸς, ἢ νὰ κάμῃ πολλοὺς νὰ πιστεύσουν, ἢ νὰ ἐνδοιάσουν, ὅτι ὑπάρχει ἓν τηλεγράφημα, καὶ τὸ ζητοῦν νὰ τὸ πάρουν. Τοῦτο θὰ ἔπραττον ἐγώ· ἀλλ’ ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐνόμισεν ἁρμόζον αὐτῷ, νὰ πράξῃ ἄλλως. Αἱ ἐπιστολαὶ δὲν ἀποδεικνύουσι τὴν ὕπαρξιν τοῦ τηλεγραφήματος, δὲν ἀποδεικνύουσι τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως· αὗται ἐγράφησαν, διότι οἱ γράψαντες ἐνόμιζον, ὅτι ὑπάρχει τηλεγράφημα· ἀλλ’ ἡ πλάνη τούτων, ἀπατηθέντων, ἀποδεικνύει τὴν ὕπαρξιν τηλεγραφήματος; Τὸ δῆθεν τηλεγράφημα δὲ, ὁποῖόν τι εἶναι; εἶναι τουτέστιν ὡς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ὁ Πυλιώτης, ὅτι εἶδε, καὶ ὅπερ, κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν ἐκείνου, ἔφερε τὰς ὑπογραφὰς ὑπαλλήλων; Ἂν τοιοῦτόν τι κατετίθετο, ἠδύνατο νὰ γίνῃ συζήτησις, καὶ νὰ ἐρευνηθῇ, πῶς οἱ ὑπάλληλοι ἐκεῖνοι ἔδωκαν αὐτὸ, καὶ τοιοῦτον ἐγὼ ἀνέμενον νὰ ἴδω κατατιθέμενον εἰς τὴν Βουλήν, ὅτε ἤκουσα, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐπρόκειτο νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου, καὶ τῇ ἀληθείᾳ ἐθλιβόμην. Ἔλεγον κατ’ ἐμαυτόν: ἐπὶ τέλους αὐτὸ τὸ ἔγγραφον θὰ ἐκθέσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἢ τοὺς ὑπαλλήλους της· ἡ περιέργειά μου νὰ τὸ ἴδω, ἐκορυφώθη. Καὶ τίς, Κύριοι, θὰ ἐπίστευεν, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος, νίπτων τὰς χεῖρας, οἱονεὶ διαμαρτυρόμενος, ἀλλὰ καὶ συναισθανόμενος τὸ ἄτοπον, ταπεινῶς καὶ ἠρέμα, χωρὶς νὰ θέλῃ νὰ ἐγγίσῃ τινά, μὲ ὕφος θλιβερὸν προσερχόμενος εἰς τὸ βῆμα, θὰ κατέθετεν αὐτὸ τὸ χαρτί, (γέλως) τὸ ὁποῖον ὀνομάζει τηλεγράφημα, ὀνομάζει ἀντίγραφον, ὀνομάζει συμβόλαιον, τὸ ὀνομάζει ὅπως θέλει; — τί τὸν μέλει; — Ἰδοὺ τὸ πρᾶγμα. Εἴπετε σεῖς, πρὸς οὓς τὸ ἐπιδεικνύω, (ὁ ῥήτωρ, λαβὼν τὰς δύο ἄκρας τοῦ χάρτου, ἐπιδεικνύει αὐτὸ,) τί πρᾶγμα εἶναι τοῦτο; (Γέλως).

§86ΤΙΝΕΣ. Μὴ τὸ σχίζῃς!

§87ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν τὸ σχίζω. Προτείνω μάλιστα εἰς τὴν Βουλήν, νὰ διατάξῃ νὰ φωτογραφηθῇ καὶ νὰ τεθῇ εἰς κορνίζαν, διὰ νὰ λάβῃ ἕκαστος τῶν κυρίων ἓν ἀντίτυπον, διὰ νὰ ὀνειρεύωνται τὰς κυβερνητικὰς ἀσχημίας.

§88ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ θὰ τ’ ἀποδείξῃ ἡ ἀνάκρισις, καὶ θὰ ἴδωμεν, τί θὰ εἴπῃ ὁ Μακρῆς.

§89ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Βλέπω καὶ μίαν ἐπιστολὴν τοῦ Μακρῆ, ὁ ὁποῖος, καθ’ ἃ ψευδῶς καὶ ἀγυρτικῶς ἐβεβαίουν, εἶχε θέσει τὴν ὑπογραφήν του, πρὸς ἐπικύρωσιν τοῦ τηλεγραφήματος, ἥτις ὅμως, ὡς εἴδομεν, δὲν ὑπάρχει, ὡς ἐπίσης δὲν ὑπάρχει οὐδὲ τοῦ Ὑπουργοῦ, οὐδὲ τοῦ Νομάρχου, οὐδὲ τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Σωφρονιστηρίου. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι, ἂν ἐγνώριζον, ὅτι τοιοῦτον ἦτο τὸ ἔγγραφον, θὰ ἐντρεπόμην διότι ἐζήτησα νὰ τὸ ἀποκτήσω. Ἰδοὺ ἡ ἐπιστολὴ τοῦ κ. Μακρῆ (ἀναγινώσκει): «Εἶναι ἀνάγκη μεγίστη, διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἀποτέλεσμα διὰ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ συγγενοῦς, ὅστις μένει εἰς τὸν οἶκόν σου, νὰ στείλῃς εἰς ἐμὲ εἰς Ἀθήνας, ὅπου θὰ ὑπάγω εἰς τὰ μέσα τῆς ἑβδομάδος, τὸ τηλεγράφημα, ἢ ἀντίγραφον, ἐπίσημον τοῦ τηλεγραφήματος.... Εἰπὲ εἰς τὸν πατέρα μου, ὅτι ὑγιαίνω κτλ.»....

§90ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τῶν γνωστῶν.

§91ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Καὶ ἐγὼ ἐν τῇ ἐπιστολῇ μου ὁμιλῶ περὶ γνωστῶν. Διότι γνωστὰ εἶχε καταστήσει εἰς ἡμᾶς ταῦτα ἡ περιγραφὴ τοῦ Πυλιώτη καὶ Παπαχριστοφιλοπούλου. Ἄν ὁ Μακρῆς εἶχε δώσει αὐτὸς τὸ ἀντίγραφον, ἐπικεκυρωμένον διὰ τῆς ὑπογραφῆς του, τίς ἡ ἀνάγκη νὰ τὸ ζητῇ, διὰ νὰ πείσῃ τοὺς ἁρμοδίους, ἀφοῦ ἤρκει, ἐρχόμενος εἰς Ἀθήνας, νὰ ἔλεγεν εἰς αὐτούς: «Τοῦ τηλεγραφήματος, ὅπερ μοὶ ἐστείλατε, ἐγὼ ἔδωκα ἀντίγραφον, καὶ ἑπομένως ἐκτελέσατε τὴν ὑπόσχεσίν σας»; Ἄν δὲ τὸ τηλεγράφημα ἦτο γεγονός, ἦτο γνωστὸν εἰς ἐκείνους, οἵτινες τὸ ἔστειλαν, καὶ δὲν εἶχον ἀνάγκην ἀντιγράφου, διὰ νὰ πεισθῶσιν. Εἶναι προφανὲς λοιπόν, ὅτι ἡ ἱστορία αὕτη εἶναι κατασκεύασμα. Τίς τὴν κατεσκεύασε; Κατ’ ἐμὲ, ὅλην αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τὴν ἐδημιούργησεν ὁ Πυλιώτης. Ὁ Πυλιώτης εἶναι ἄνθρωπος ἐκτάκτου εὐφυΐας’ τὸν γνωρίζω, διότι τὸν ὑπερησπίσθην ἐδῶ, ἐπὶ δολίᾳ χρεωκοπίᾳ κατηγορούμενον· εὐχαρίστως δὲ θὰ μεταβῶ εἰς Ζάκυνθον, ἵνα τὸν ὑπερασπισθῶ ἐκεῖ, καὶ ἐπὶ κιβδηλίᾳ κατηγορούμενον· ὁ κ. Σωτηρόπουλος τὸν γνωρίζει καλῶς· τὸν εἶχε φίλον, καὶ ὑποθέτω, ὅτι τὸν ἐξετίμησε δεόντως. Ἔχω ἀκράδαντον πεποίθησιν, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ κατασκευαστὴς τοῦ τηλεγραφήματος, ἵνα κατορθώσῃ νὰ θέσῃ ὅλους ἡμᾶς εἰς ἐνέργειαν, διὰ νὰ λάβῃ χάριν ὁ συγγενής του Παπαχριστοφιλόπουλος. Διὰ τοῦτο εἶπον ἐν ἀρχῇ, ὅτι προξενεῖ θυμηδίαν ἡ ἀνάπτυξις τῆς ὑποθέσεως. Ἀλλὰ πρὸ πάντων, μεθ’ ὅσα εἶπον, ὑποθέτω, ὅτι δὲν εἶναί τις, ὅστις νὰ ὑποθέτῃ, ὅτι διὰ τοιούτου ἐγγράφου δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ οἱανδήποτε κατηγορίαν καθ’ οἱουδήποτε ὑπαλλήλου. Περὶ Κυβερνήσεως βεβαίως δὲν δύναται κἂν νὰ γίνῃ λόγος, ἀφοῦ δὲν εἶναι οὔτε πόῤῥωθεν βεβαιωμένον, ὅτι τηλεγράφημα τοιοῦτον προῆλθεν ἐκ τοῦ Ὑπουργείου. Ἤδη εἶναι πασιφανὲς, ὅτι δὲν ὑπῆρξε κἂν τοιοῦτο τηλεγράφημα, καὶ ἡ ὑπὸ τοῦ κ. Σωτηροπούλου ἐπίσημος κατάθεσις τοῦ πολυτίμου ἐγγράφου ἐβεβαίωσε τὴν ἀνυπαρξίαν τηλεγραφήματος ὁριστικῶς. Καὶ διὰ τοῦτο, ἐνῷ εὐχαριστῶ τὸν κ. Σωτηρόπουλον, ὅστις ἐπλήρωσε τὴν περιέργειάν μου, καταθέσας τὴν πολύτιμον συλλογὴν, ἐξ ἧς ἐπείσθην, ὅτι δὲν ὑπῆρξε ποτὲ τοιοῦτο τηλεγράφημα, συγχρόνως τὸν παρακαλῶ, νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν κακίσω, διότι νομίζω, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς σοβαρὸν πολιτευτὴν νὰ πάρῃ αὐτὸ τὸ παληόχαρτον, τὸ μηδεμίαν ἔχον ἀξίαν, καὶ τὰς ἐπιστολὰς, εἰς τὰς ὁποίας εὐτυχῶς δὲν γράφομέν τι, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ θέλωμεν νὰ τὸ ἀκούῃ ὁ καθείς, καὶ νὰ τὸ φέρῃ ἐνταῦθα, κατὰ παράβασιν ἀρχῶν, ἃς ἀπαρατηρήτως δὲν δύναται νὰ παραβαίνῃ ἀνὴρ, ἐπιζητῶν δικαίως τὴν ἐκτίμησιν τοῦ κοινοῦ καὶ τῶν συναδέλφων του.

§92ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν ἐνταῦθα περὶ τῆς διαγωγῆς τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου, ὅλως ἀλλοῖον θὰ ἦτο τὸ ζήτημα, καὶ τότε θὰ εἶχον χώραν οἱ λόγοι τῶν περὶ τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν, ὁποῖός τις εἶναι ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος, τὸν ὁποῖον ἐχαρακτήρισαν ὡς ἀποφώλιόν τι τέρας...

§93ΡΑΛΛΗΣ. Ἐλπίζω, ὅτι δὲν θὰ κάμητε τὸν ἔπαινον τοῦ καταδίκου.

§94ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον δύο Κυβερνήσεις παρέσχον χάριν....

§95ΤΖΑΝΕΣ. Ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος φέρεται οὕτω πως, στερεῖται τῶν στοιχειωδεστέρων στοιχείων τοῦ ἀνθρωπισμοῦ.

§96ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πρόκειται ἐπίσης περὶ τοῦ ἂν ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ὡς ὁ κ. Τζάνες, ἐξεπλήρωσαν καθῆκόν τι, διότι, κατ’ ἐμὲ, καθῆκον ἐξεπλήρωσαν. Ἂς ἀφήσωσι δὲ νὰ συζητηθῇ ἠρεμώτερον ἡ ὑπόθεσις αὕτη, καὶ ἂς μὴ δεικνύωσι τὴν ταραχήν των. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξελέγξωμεν, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἀπεφάσισεν ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος νὰ πέμψῃ ἀναφορὰν εἰς τὴν Βουλὴν, ὡς καὶ τὰς ἐπιστολάς. Αὐτὸς ἀπηύθυνεν ἐπιστολὰς καὶ πρὸς δημοσιογράφους, δὲν ἠδυνάμεθα δὲ νὰ ἀπαγορεύσωμεν εἰς αὐτὸν νὰ ποιήσηται χρῆσιν ἑνὸς δικαιώματος, ἀναγεγραμμένου ἐν τῷ Συντάγματι. Θόρυβος μέγας γίνεται, ὅτι δὲν ἔπρεπε τοιαῦτα νὰ παρουσιάζωνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ δὲν πρόκειται κυρίως περὶ τούτου, διότι, ὡς εἶπον, πολίτης ἐπὶ τέλους εἰσήγαγε τὴν ὑπόθεσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος, εἶπον, ἐκρίθη ἄξιος χάριτος ὑπὸ δύο Κυβερνήσεων, εἶχε τὰς συστάσεις τῶν Δικαστηρίων, εἶχε καὶ τὰς δι’ ἐμὲ ἀκόμη ἐνδεικτικωτέρας τῆς καλῆς διαγωγῆς συστάσεις, ἐκ τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ μερίμνης ἀξιοτίμων συναδέλφων, τὴν ὁποίαν θεωρῶ τεκμήριον ὑπὲρ τῆς καλῆς ποιότητος αὐτοῦ. Οὗτος λοιπὸν ὁ πολίτης, ἀφοῦ ἤκουσε, ὅτι περιυβρίσθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἠγανάκτησε, καὶ ἔκαμε χρῆσιν ἑνὸς δικαιώματος, ἀνεπιδέκτου ἐξελέγξεως, ἀναφερθεὶς πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ προσάγων τὰς ἐπιστολὰς ταύτας. Ἀλλὰ τέλος πάντων, ἐπαναλέγω, δὲν πρόκειται νὰ ἐλέγξωμεν αὐτόν. Ὁμολογῶ, Κύριοι, καὶ ἐγώ, πρὸς χάριν τοῦ κ. Μπουφίδου, ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὕτη προκαλεῖ ἀληθῶς καί τινα θυμηδίαν, καὶ χρεωστῶ νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Μπουφίδην, ὅτι, ὅτε ἠκούσαμεν ἀναγινωσκομένας τὰς ἐπιστολὰς, ἐξεῤῥάγημεν εἰς γέλωτα, διὰ τὴν περιπλοκὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ὑπόθεσις ἔχει τι καὶ τὸ κωμικόν· ἀλλ’ ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψει, ὅτι καλύπτει πράξεις, ἀποδεικνυούσας οἰκτρὰν εἰκόνα τῶν δημοσίων πραγμάτων, καὶ ὅτι ἑπομένως εἶναι καὶ τραγῳδία, ὀφείλει νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ὑπόθεσις ἀκριβῶς εἶναι κωμικοτραγική. Ἀλλά, προκειμένου περὶ τῆς ἀφετηρίας, περὶ τοῦ πρώτου ἐγγράφου, τῆς βάσεως τῆς συζητήσεως αὐτῆς, ὁ κ. συνάδελφος ἐπιδεικνύει τὸ ἔγγραφον τοῦτο, καὶ σείων αὐτὸ κατὰ διαφόρους διευθύνσεις ἀπὸ τοῦ βήματος, σᾶς ἔλεγε: φαντασθῆτε ἔγγραφον χωρὶς χρονολογίαν, χωρὶς ὑπογραφὰς, νὰ παρουσιάζηται ὡς ἔγγραφον ἀποδεικτικόν! Ἀλλ’ ἐγὼ προβαίνω περαιτέρω. Πῶς, ἀξιότιμε Συνάδελφε, ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην δὲν ἐπροτείνατε εὐθὺς τὴν ἀκύρωσιν, ἀφοῦ ἐνταῦθα πρόκειται περὶ ἀμφοτεροβαροῦς συμβάσεως καὶ τὸ ἔγγραφον δὲν συνετάχθη εἰς διπλοῦν;...

§97ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν καταφέρετε καλὰ τὰς ἀστειότητας· εἶσθε πλασμένος μόνον διὰ σοβαρὰ πράγματα. (Γέλωτες).

§98ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ σύμβασις μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ καταδίκου ἦτο ἀμφοτεροβαρής. Πῶς παρουσιάζετε ἔγγραφον τοιοῦτον πρὸς ἀπόδειξιν, ἀφοῦ δὲν εἶναι εἰς διπλοῦν; Γνωρίζετε, ὅτι κατὰ τὴν δικονομίαν ἀπῃτεῖτο τοῦτο ἀναποφεύκτως, ἵνα ἀποδεικνύηται ἡ σύμβασις. Τοιαῦτα, Κύριοι, ἀληθῶς δὲν ἔπρεπε νὰ λέγωνται κἄν. Τί εἶναι ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὸ σημαντικώτερον πρὸς ἀπόδειξιν; Εἶναι τὸ, ὅτι τὸ προσαγόμενον ἔγγραφον ἐγράφη ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Μακρῆ....

§99Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Πόθεν τὸ ἐξάγετε;

§100ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκ τοῦ γραψίματος! Καθὼς ἅμα ἴδω τὸ γράψιμόν σας καὶ τὸ γνωρίζω, θὰ εἴπω, ὅτι αὐτὸ εἶναι γράψιμον τοῦ κυρίου Βουδούρη. Ἀλλὰ προβαίνομεν, ἐὰν θέλητε καὶ εἰς πραγματογνωμοσύνην. Ἔχομεν, βλέπετε, καὶ ἐπιστολὴν ἀναμφισβήτητον τοῦ κ. Μακρῆ καὶ ὁλόκληρον ἀλληλογραφίαν συναδέλφων....

§101ΠΑΧΥΣ. Ἔχετε τὸ πρωτότυπον τοῦ τηλεγραφήματος, κύριε Σωτηρόπουλε;

§102ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρωτότυπον. Νὰ προσέχητε, ὅταν ὁμιλῇ τις. Ἐγὼ ὡμίλησα ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ εἶπον· τί μὲ ἐρωτᾶτε τώρα;

§103ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀμφισβητεῖται ἕτερόν τι· διατὶ, λέγουσιν, εἶναι κομμένη ἡ ἐπιγραφὴ καὶ ἡ ὑπογραφή; Ἀλλὰ τίνα ἔχουσι ταῦτα σημασίαν; Ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος ἀνακοινοῖ, ὅτι αὐτοπροσώπως μεταβάντες εἰς τὰς φυλακὰς ὁ Πρόεδρος τῶν Πρωτοδικῶν καὶ ὁ Νομαρχεύων παρέστησαν εἰς αὐτὸν, ὅτι πρέπει νὰ μεταβάλωσι διὰ τὰς ἐκλογὰς πορείαν οἱ συγγενεῖς του, καὶ τότε μόνον θὰ δοθῇ χάρις εἰς αὐτόν· ὁ ἄνθρωπος ἐδυσπίστησε· τῷ εἶπον, ὅτι ὑπάρχει τηλεγράφημα τοῦ Ὑπουργοῦ πρὸς αὐτοὺς καὶ ἐντολὴ πρὸς αὐτοὺς, ἵνα τὸν βεβαιώσωσιν ἐπισήμως· ὁ ἄνθρωπος πάλιν δὲν ἐπίστευσε, καὶ ἐζήτησεν ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος. Τὸ ἀντίγραφον λοιπὸν αὐτὸ, τὸ ἐδῶ, εἶναι διὰ χειρὸς τοῦ Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν κ. Μακρῆ γεγραμμένον....

§104ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Τὸ βεβαιοῦτε σεῖς, ὅτι εἶναι διὰ χειρὸς τοῦ κ. Μακρῆ;

§105ΛΕΒΙΔΗΣ. Πραγματογνώμων εἶναι αὐτός;

§106ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Ἀφοῦ τὸ λέγει.

§107ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠξεύρω, διατὶ εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν γίνεται τοσαύτη διατάραξις. Ἀλλ’ ἐγὼ ἀναγνωρίζω εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τὸν ζῆλον, τὸν ὁποῖον ἔχετε διὰ τὴν Κυβέρνησιν· μὴ ἐπιδεικνύητε ὅμως αὐτὸν τόσον πολύ.

§108ΤΖΑΝΕΣ. Ὄχι διὰ τὴν Κυβέρνησιν, διόλου, ἀλλὰ διὰ τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν, τὸν κ. Μακρῆν.

§109ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχομεν μίαν ἐπιστολὴν τοῦ Μακρῆ· δύνασθε νὰ μᾶς εἴπητε καὶ δι’ αὐτὴν, ὅτι εἶναι πλαστὴ, ἀλλὰ θὰ ἴδωμεν, προβαίνοντες εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, θὰ ἴδωμεν, ἂν καὶ ἡ ἐπιστολὴ αὕτη ᾖναι πλαστή, ἢ ἐὰν ᾖναι πλαστὸν τὸ τηλεγράφημα· πιθανὸν ἐγὼ νὰ καταλήξω, ὅτι εἶναι πλαστὰ καὶ τὰ δύο. Μόλις ὅμως ἀρχίζω νὰ ὁμιλήσω, μὲ διακόπτουν καὶ μὲ ἐρωτῶσι: «τὸ βεβαιοῦτε αὐτό;» ποῖον; ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ ὁμιλῶ, συζητῶν ἐπὶ τῶν ἐγγράφων, τῶν παρουσιασθέντων ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Λοιπὸν ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος ἀνακοινοῖ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τῷ ἐδόθη ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος, γεγραμμένον διὰ χειρὸς τοῦ κυρίου Μακρῆ, Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν. Ἀνακοινώνει καὶ μίαν ἄλλην περίστασιν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχε συμφέρον νὰ πλαστουργήσῃ, ὅτι τὸ ἔγγραφον τοῦτο, τὸ ὁποῖον στέλλει πρὸς τὴν Βουλὴν, εἶναι κεκομμένον εἰς τὰ δύο ἄκρα· μήπως δὲν ἠδύνατο, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ πλαστοῦ ἐγγράφου, νὰ θέσῃ καὶ τὰ ὀνόματα τοῦ Προέδρου κ. Μακρῆ καὶ τοῦ κ. Νομάρχου; μήπως ἄλλως τε πρόκηται περὶ χρεωστικοῦ τινος ἐγγράφου; Ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς ἀνακοινοῖ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ ἔγγραφον αὐτὸ δὲν ἔχει ἐκείνας τὰς λέξεις, αἱ ὁποῖαι ἦσαν γεγραμμέναι ἐπὶ κεφαλῆς καὶ ἐν τέλει. Ὑποθέσατε, ὅτι τὰς εἶχεν. Ἐκ τούτου δὲν θὰ ἐλάμβανε πλειοτέραν σημασίαν, διότι πρόκειται πάντοτε περὶ ἑνὸς ἀντιγράφου, τὸ ὁποῖον ἀντίγραφον, λέγει ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος, αὐτὸς, ἔστω ὁ ἀναξιόπιστος ἄνθρωπος, αὐτὸς, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ χαλκεύσῃ τὰ μεγαλείτερα ψεύδη, καὶ τὸν ὁποῖον δὲν ἀξιῶ νὰ πιστεύσητε. Ἀλλὰ τὴν λογικὴν ἀξιῶ νὰ τὴν πιστεύωμεν, ὡς καὶ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους καὶ τὰ πορίσματα, τὰ ἐκ τῶν πραγμάτων. Τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον, Κύριοι, ἐγὼ τὸν θεωρῶ ἄνθρωπον ὄχι ἀνάξιον πίστεως, ἀλλ’ ὑμεῖς δύνασθε νὰ τὸν θεωρῆτε ἐντελῶς ἀνάξιον πίστεως, ἀποφώλιον τέρας, ὡς λέγετε, πλαστογράφον, ὅπως θέλετε, ἀδιαφορῶ. Λοιπὸν ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος μᾶς στέλλει αὐτὰ τὰ δύο ἔγγραφα, ἐν πρώτοις τὸ ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι εἶναι γεγραμμένον διὰ χειρὸς τοῦ κ. Μακρῆ, καὶ τὸ ὁποῖον ἐψαλιδίσθη εἰς τὰ δύο ἄκρα, καὶ ἐπιστολὴν τοῦ κ. Μακρῆ, γεγραμμένην ἰδιοχείρως διὰ τοῦ ἰδίου γραψίματος...

§110ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Κατὰ τὴν ἰδέαν σας.

§111ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἕκαστος δύναται νὰ παρατηρήσῃ τὰ γραψίματα, καὶ νὰ κρίνῃ. Τώρα θέλετε νὰ ὑποθέσω, ὅτι τοσαύτη μεγάλη ἱκανότης ἀνεπτύχθη, διὰ νὰ γίνῃ ἡ ἐπιστολὴ ὁμοία μὲ τὸ ἀντίγραφον τοῦτο; ἀλλὰ τότε, τί θὰ κάμωμεν ἐκείνην τὴν σειρὰν τῆς ἀλληλογραφίας, ἡ ὁποία ὅλη ἐπιμαρτυρεῖ αὐτὸ, ὅτι ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος ἔχει καὶ τηλεγράφημα καὶ ἐπιστολὴν τοῦ Μακρῆ; ὅλη ἡ ἀλληλογραφία αὐτὸ μαρτυρεῖ, ὅτι ὑπάρχει ἀντίγραφον εἰς χεῖρας τοῦ Παπαχριστοφιλοπούλου, τοῦ ὁποίου ἡ διατήρησις εἰς χεῖρας αὐτοῦ ταράσσει τὴν γαλήνην τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους, καὶ τὴν γαλήνην τῶν φίλων αὐτῆς. Ἄλλας λοιπὸν δικαιολογίας ἂς προσπαθήσουν νὰ εὕρωσι, καὶ ὄχι τὴν ἀμφισβήτησιν μιᾶς ὁλοκλήρου ἱστορίας, ἡ ὁποία εἶναι αὐταπόδεικτος. Καὶ πρῶτον εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ ὑποστηρίξῃ τις, ῥίπτων ἓν βλέμμα εἰς τὸ γράψιμον τῆς ἐπιστολῆς καὶ τοῦ ἀντιγράφου, ὅτι ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη ὁμοιότης διὰ πλαστογραφίας, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις τοιοῦτόν τι, διότι δὲν ἐπρόκειτο ἐπὶ τέλους διὰ μόνης τῆς κατασκευῆς αὐτῶν τῶν δύο χαρτιῶν νὰ ἐπέλθῃ κἀνὲν φοβερὸν ἀποτέλεσμα, ὥστε νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι εὑρέθησαν οἱ περιφημότεροι πλαστογράφοι τοῦ κόσμου, διὰ νὰ κατασκευάσωσι τὴν ἐπιστολὴν τοῦ κ. Μακρῆ καὶ τὸ ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος. Καὶ πρόκειται περὶ γραψίματος προσώπου, τοῦ ὁποίου ἐπιστολαὶ καὶ ἐπίσημα ἔγγραφα ὑπάρχουσιν ἄπειρα, καὶ πολλαὶ Ἀρχαὶ ἐν τῷ Κράτει θὰ ἔχωσι τοιαῦτα. Ἀλλὰ τώρα, ἐὰν δὲν ψέγω παντάπασι τοὺς ἀναμιχθέντας συναδέλφους εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, εἶμαι ἆρά γε διατεθειμένος νὰ ψέξω τὸν Νομάρχην, ἢ τὸν κ. Μακρῆν; Ὄχι· οὐδὲν ἐνδιαφέρον εἶχον οὗτοι νὰ πλάσωσι ψευδῶς τι καὶ νὰ ἐξαπατήσωσι τὸν κατάδικον· ἀλλ’ ἐκ τούτου ἆρά γε συμπεραίνω, ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶναι ὁ ἀποστείλας τὸ τηλεγράφημα; Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ τὰ θεωρήσω ὡς ἀποδεδειγμένον παντάπασι, πρὸς στιγμὴν τουλάχιστον δύναμαι καὶ νὰ ἀποκρούσω πᾶσαν τοιαύτην ὑπόνοιαν, καὶ νὰ ὑποθέσω ἑπομένως, ὅτι ἢ ἄλλος Ὑπουργός, ἢ ἄλλος ὑπάλληλος ἀνώτερος ἔπεμψε τοιοῦτον τηλεγράφημα πρὸς τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν καὶ τὸν Νομάρχην, καὶ ἐκεῖνοι, νομίσαντες, ὅτι εἶναι ἀπὸ τὸν μακαρίτην Λομβάρδον, καὶ ὅτι ὑπήκουον εἰς διαταγὴν τοῦ μακαρίτου Λομβάρδου, ἢ εἰς διαταγὴν ἄλλου τινὸς Ὑπουργοῦ, ἢ σύστασιν ἄλλου τινὸς ὑπαλλήλου, μετέβησαν εἰς τὰς φυλακὰς καὶ ζητηθέντες παρὰ τοῦ καταδίκου ἔδωκαν τὸ ἔγγραφον αὐτό. Κατὰ τί ἆρά γε ἐγκλημάτησαν; Ἐξετέλουν μίαν διαταγήν! Τώρα, πῶς ἐδόθη αὐτὴ ἡ διαταγὴ, ἡ ὑπηρεσία ὀφείλει νὰ τὸ ἀνακαλύψῃ, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον, ὡς ἐγνώσθη σήμερον, καὶ ὡς δὲν ἐγνώσθη προηγουμένως, μολονότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς......

§112ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, ὅτι ἤμην ἐν γνώσει τῆς ὑποθέσεως, διότι ὁ Λομβάρδος μοὶ εἶχεν ὁμιλήσει περὶ αὐτῆς ἐν ἄκρᾳ ἀγανακτήσει.

§113ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλησμονήσατε μίαν λεπτομέρειαν, ὅτι ὁ κ. Τζάνες ἦλθε καὶ πρὸς ὑμᾶς.

§114ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἦλθε καὶ δὲν ἀνέγνωσα τὸ χαρτίον· εἶπον, ὅτι ἠξεύρω καλῶς, ὅτι εἶναι πλαστὸν καὶ δὲν ἔχω τὴν περιέργειαν νὰ τὸ ἀναγνώσω. Ὁ Λομβάρδος μοὶ εἶχεν ὁμιλήσει μετ’ ἀγανακτήσεως ἄκρας, μετὰ βαθείας δυσθυμίας περὶ τῆς ὑποθέσεως, ὥστε μὲ ἐπλήρου ἀηδίας ἡ ὑπόμνησις αὐτῆς.

§115ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὅταν αἰσθανώμεθα τοιαῦτα διὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, πρέπει νὰ ἔχωμεν καὶ τὴν διάθεσιν νὰ δώσωμεν ἐξηγήσεις πραγματικὰς περὶ αὐτῆς, καὶ νὰ μὴ λέγῃ ὁ εἷς, ὅτι τῷ προξενεῖ θυμηδίαν, ἢ ὁ ἄλλος ἀηδίαν, καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἀλλὰ, τέλος πάντων, ἔλθετε νὰ συζητήσητε λογικῶς ἐπὶ τῶν προσαγομένων ἐνταῦθα πειστηρίων καὶ ἐγγράφων, καὶ ἐφ’ ὅλης αὐτῆς τῆς ἱστορίας τῆς ὑποθέσεως, τῆς λίαν σκανδαλώδους· εἴμεθα πρόθυμοι νὰ παραδεχθῶμεν οἵαν δήποτε ἐξήγησιν, ἐξ ἐκείνων ὅμως, αἱ ὁποῖαι δύνανται πρὸς λογικοὺς ἀνθρώπους νὰ γίνωνται· εἴπετέ μας, τί συμβαίνει. Μᾶς παριστῶσιν ἐνταῦθα, ὅτι αὐτὸς ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος εἶναι εἷς περίφημος ἀγύρτης, ὅτι αὐτὸς ἐδημιούργησε μίαν ἱστορίαν, ἕνα μῦθον, καὶ νομίζουν, ὅτι ἔλυσαν τὴν ὑπόθεσιν, λέγοντες τὰ τοιαῦτα· ἴσως ἀξιοῦσιν, ὅτι εἶναι καὶ κἀνεὶς ταχυδακτυλουργὸς, ἢ θαυματοποιὸς, ὁ ὁποῖος κατώρθωσε νὰ πλάσῃ καὶ τὰς ἐπιστολὰς, καὶ νὰ κάμῃ καὶ τὸν κ. Τζάνε νὰ πιστεύσῃ, ὅτι αὗται εἶναι ἰδικαί του, καὶ νὰ ἀποπλανήσῃ καὶ τὸν κ. Μπουφίδην, καὶ νὰ τὸν κάμῃ νὰ πιστεύσῃ, ὅτι αὗται εἶναι ἰδικαί του. Λοιπὸν, Κύριοι, εἶναι βεβαιωμένον τὸ ἑξῆς ἐκ τῆς ἐπιστολῆς καὶ τοῦ τηλεγραφήματος, καὶ ἐκ σειρᾶς ὅλης ἐπιστολῶν, διότι ἡ ἱστορία αὕτη τῆς ὑποθέσεως τῆς ἀλληλογραφίας ἤρχισε κατὰ τὰς ἀρχὰς Μαρτίου καὶ τελειώνει τέλος Μαΐου....

§116ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν Ἰανουάριον.

§117ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τέσσαρας λοιπὸν ἢ πέντε μῆνας....

§118ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ χάρις πότε ἐδόθη;

§119ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν Ἀπρίλιον.—Λοιπὸν, Κύριοι, διὰ λογικοὺς ἀνθρώπους, θέλοντας νὰ σπουδαιολογῶσιν, ἔχομεν βεβαιωμένον τὸ ἑξῆς, ὅτι εἰς τὸν Παπαχριστοφιλόπουλον ἐδόθη διὰ χειρὸς τοῦ Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν, τοῦ κ. Μακρῆ, τὸ ἀντίγραφον αὐτὸ, περὶ οὗ πρόκειται....

§120ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Πῶς ἀποδεικνύεται;

§121ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς ἄλλως, παρὰ διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ κ. Μακρῆ, τὴν ὁποίαν προσήγαγε, διὰ τοῦ ἀντιγράφου τοῦ τηλεγραφήματος, διὰ σειρᾶς ἀλληλογραφίας, ἡ ὁποία μνημονεύει αὐτὸ τὸ πρᾶγμα; πῶς ἄλλως; (Διάλογοι)....

§122ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὁ κ. Μακρῆς κάμνει διάκρισιν μεταξὺ τηλεγραφήματος καὶ ἀντιγράφου τηλεγραφήματος, καὶ λέγει «τηλεγράφημα, ἢ ἀντίγραφον ἐπίσημον τοῦ τηλεγραφήματος»....

§123ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Ἐὰν τὸ εἶχε δώσει, διατὶ νὰ ζητῇ τὸ ἀντίγραφον;

§124ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τί θέλετε νὰ ἐξαγάγητε ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐκφράζεται ὁ Μακρῆς, καὶ νομίζετε, ὅτι εὕρετε διὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν σωτηρίας σανίδα; Ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Μακρῆ δὲν φιλονεικεῖται· ἀλλὰ τί φιλονεικεῖται; Ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Μακρῆ βεβαιοῖ, ὅ,τι δὲν ἔχρῃζε βεβαιώσεως, διότι βεβαιοῦται ἐκ τοῦ γραψίματος. Ἀλλὰ τώρα λέγουν: «μὰ ἐκφράζεται νὰ ἀποσταλῇ τηλεγράφημα, ἢ ἀντίγραφον· διατὶ τὸ λέγει οὕτω;» Καὶ πῶς ἠδύνατο νὰ ἐκφρασθῇ; εἴπετέ το σεῖς! Ἀλλὰ διατὶ ὁ Πρόεδρος Μακρῆς προέβη εἰς ταῦτα; Δὲν εἶχεν οὐδεμίαν ἐντολὴν ὁ Πρόεδρος Μακρῆς, δὲν εἶχεν οὐδὲν ἐνδιαφέρον διὰ τὴν ἐκλογὴν, ὥστε νὰ κατασκευάσῃ ὅλην αὐτὴν τὴν ἱστορίαν ἄνευ τινὸς ἐξ Ἀθηνῶν ἐντολῆς; Τοῦτο βεβαίως δὲν εἶναι δυνατόν· ἡ ἐντολὴ ὑπῆρχεν ἐξ Ἀθηνῶν, καὶ ἐπροτείνετο ἀληθῶς ἀνηκούστου εἴδους συναλλαγὴ, καὶ ἐπρόκειτο νὰ παρουσιασθῇ τὸ χείριστον εἶδος τῆς συναλλαγῆς ἐπὶ τῆς Πρωθυπουργίας ἐκείνου, ὅστις ἠγόρευεν ἐντεῦθεν κατὰ τῆς συναλλαγῆς, ἐκείνου, ὅστις ἐθεώρει ὡς συναλλαγὴν καταδικαστέαν τὴν σύστασιν ἑνὸς Βουλευτοῦ περὶ ἑνὸς γραφέως· ταύτην τὴν συναλλαγὴν κατεδίκαζεν ἄλλοτε ἐντόνως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι περὶ τοιούτων μόνον τότε ἐπρόκειτο, περὶ συστάσεων ὑπαλληλίσκων, γινομένων πρὸς τοὺς Ὑπουργούς· ἕνεκα ταύτης τῆς συναλλαγῆς τότε ἠγωνιζόμεθα κατὰ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου. Ἀλλὰ σήμερον ποίαν συναλλαγὴν ἔχομεν; Ἀφ’ ἑνὸς ὡς ἀντικείμενον τῆς συναλλαγῆς τὸ ἱερώτερον τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, τὴν χάριν, καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὴν ἐκλογικὴν ἐλευθερίαν! Εἶναι ἀδύνατον νὰ φαντασθῇ τις ἀληθῶς χειρότερον εἶδος συναλλαγῆς, ἐπὶ ἱερωτέρων ἀντικειμένων ἐφαρμοζόμενον! χάρις πρὸς κατάδικον, ἐκλογικὴ ἐλευθερία, συνείδησις ἐκλογέων. Παραγγέλλεται λοιπὸν ἐξ Ἀθηνῶν πρὸς τὸν κατάδικον, ὅτι δύναται νὰ λάβῃ χάριν, ὄχι διότι δύναται νὰ ἔχῃ δίκαιον, ἢ δύναται νὰ ἔχῃ σύστασιν, ἀλλὰ διότι ἔχει συγγενεῖς, ἔχοντας ψήφους· ἐὰν διαθέσῃ αὐτοὺς ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργικοῦ συνδυασμοῦ, δύναται νὰ λάβῃ χάριν. Κατόπιν ὅμως τῆς πράξεως ταύτης, λαμβάνει χώραν ἓν ἄλλο εἶδος συναλλαγῆς· κατόπιν πρόκειται νὰ δοθῇ ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ἀνακτήσεως πειστηρίου, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἀποδείξῃ ἓν ἔγκλημα....

§125Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Διατὶ ἐδόθη ἡ χάρις, χωρὶς νὰ δοθῇ τὸ χαρτὶ αὐτό;

§126ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν τὸ ἔδιδε.

§127ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους ἐγίνετο ἡ ἑξῆς διαπραγμάτευσις δι’ ἀξιοτίμων καὶ ἀξίων πάσης πίστεως συναδέλφων: «στεῖλε τὸ χαρτὶ, τὸ ἔγγραφον, διὰ νὰ λάβῃς τὴν χάριν»· ὁ κατάδικος, δυσπιστῶν, δὲν ἔστελλε τὸ ἔγγραφον· ἐπὶ τέλους παρέστη καὶ ἕτερος συνάδελφος, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβεν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὑποχρέωσιν, ὅπως ἀνακτήσῃ τὸ χαρτί....

§128ΤΖΑΝΕΣ. Ποῖος εἶναι αὐτός;

§129ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Μπουφίδης, κατὰ τὴν ἐπιστολήν.

§130ΤΖΑΝΕΣ. Καὶ ἐγὼ τῷ εἶπον, καὶ ἐξήγησα, διατὶ τῷ εἶπον «τὰ χαρτιά», διότι δὲν εἶχε χαρτιά.

§131ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δηλαδὴ νὰ πιστεύσῃ κανείς, ὅτι διὰ φανταστικὰ ἔγγραφα ἐγένετο ὅλη αὐτὴ ἡ διαπραγμάτευσις, ὅτι, ἐπειδὴ ἔλεγεν ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος, ὅτι κατέχει ἓν ἔγγραφον, ἐταράχθητε ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἐπὶ 5 μῆνας νὰ ἔχητε ἀλληλογραφίαν πρὸς αὐτόν, δύο καὶ τρεῖς ἀξιότιμοι συνάδελφοι, νὰ παρεμβαίνουν Πρόεδροι Πρωτοδικῶν, νὰ ἀλληλογραφῶσι καὶ αὐτοὶ, νὰ συνταράσσηται τὸ πᾶν, διατί; Διότι ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος κατεσκεύασεν ἓν ψεῦμα, καὶ τοῖς εἶπεν, ὅτι ἔχει εἰς χεῖράς του ἓν ἔγγραφον!

§132ΤΖΑΝΕΣ. Μὰ ποῦ εἶναι τὸ ἔγγραφον; Δὲν τὰ μουτζόνεις! Σὺ εἶσαι σπουδαῖος ἄνθρωπος! (ἱλαρότης). Ἄλλα φέρετε.

§133ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἐφρόνουν, Κύριοι, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ προσβολῆς ἀξιοτίμου συναδέλφου, δὲν θὰ ἐποίουν λόγον. Ἀλλ’ ὅταν ἔρχηται τοιαύτη ὑπόθεσις, ἡ ὁποία δὲν ἔπρεπεν ἀληθῶς νὰ ἔλθῃ, δηλαδὴ ἔπρεπε νὰ μὴν ὑπάρχῃ, διὰ νὰ μὴν ἔλθῃ, τί θέλετε νὰ πράξω; Ἔχετε τὴν ἀπαίτησιν νὰ συγκαλύψωμεν τὰ πράγματα; εἶναι δυνατὸν νὰ συγκαλυφθῶσιν; Αὐτὰ ἐγράφησαν καὶ εἰς τὸν τύπον. Ἀλλὰ θέλετε, φαίνεται, νὰ παραστήσητε, ὅτι εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχὴν αὐτὰ εἶναι ἐπουσιώδη. Ἐγὼ δύναμαι νὰ σᾶς κάμω τὴν χάριν καὶ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι αὐτὰ κατήντησαν ἐπουσιώδη, καὶ ὅτι ἄνθρωπος σοβαρὸς δὲν πρέπει νὰ κάμνῃ λόγον περὶ αὐτῶν· καὶ τῷ ὄντι δὲν πρέπει νὰ κάμνῃ πλέον λόγον οὔτε περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐφαρμόζεται τὸ δικαίωμα τῆς χάριτος, οὔτε καθ’ ὃν τρόπον ἀσκεῖται τὸ δικαίωμα τῆς ἐκλογικῆς ἐλευθερίας· διότι πρέπει περὶ πάντων μυκτηριστικῶς νὰ ὁμιλῶμεν σήμερον· δὲν συνταράσσονται οἱ Ὑπουργοί, ὅταν κατηγορῆτε αὐτῶν, ὅτι μετεχειρίσθησαν τὸ προνόμιον τῆς χάριτος, διὰ νὰ λάβωσι τὰς ψήφους ἑνὸς καταδίκου, καὶ ὅτι ἔδωκαν τὴν χάριν διὰ νὰ λάβωσι τὸ ἔγγραφον, διὰ νὰ καλύψουν ἓν ἔγκλημα! Ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐξετυλίχθησαν ἐνταῦθα, καὶ ὅσα ἀνεγνώσθησαν, δὲν ἔχουσι πλέον κἀμμίαν σημασίαν, δυνάμεθα νὰ γελῶμεν περὶ τῶν τοιούτων. Δὲν ἠξεύρω, Κύριοι, ἐὰν δύναται νὰ ὑπάρξῃ παρεκτροπὴ χειροτέρα ταύτης. Ἐὰν αὕτη δὲν ἦναι ἀποδεδειγμένη, ἔλθετε νὰ τὸ συζητήσητε, νὰ εἴπητε, ὅτι καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μονονουχὶ φωνὴν ἀφιᾶσι, ὅτι καὶ ταῦτα δὲν εἶναι ἀποδεδειγμένα· ἀλλ’ ἐὰν θεωρῆτε, ὅτι, ἀποδεδειγμένα ὄντα τὰ τοιαῦτα, δὲν πρέπει νὰ μᾶς κάμνουν κἀμμίαν ἐντύπωσιν, καὶ ὅταν ἀνέρχηται νὰ ὁμιλήσῃ τις περὶ τῶν τοιούτων ὑποθέσεων, νὰ διακόπτουν καὶ νὰ λέγουν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κάμνῃ λόγον περὶ τῶν τοιούτων, διότι δὲν πρέπει τὰ τοιαῦτα νὰ ἐκτίθηνται εἰς τὰ ὦτα τοῦ κοινοῦ, θεωρεῖται ἀναξιοπρεπὲς πλέον νὰ κάμνῃ τις λόγον περὶ τοιαύτης γαγγραίνης, ἡ ὁποία ἐνέσκηψεν εἰς τὴν κοινωνίαν ἡμῶν, καὶ τίθεται ὡς ζήτημα ἀξιοπρεπείας, τὸ νὰ μὴ γίνηται καταγγελία περὶ αὐτῆς, τότε τῷ ὄντι, Κύριοι, εἶναι ἀξία πολλῆς προσοχῆς, ὄχι πλέον ἡ πολιτικὴ κατάστασις καὶ ἡ διοικητικὴ, ἀλλὰ ἡ κοινωνικὴ κατάστασις. Κατέστη αὕτη ἀξία προσοχῆς, διότι, φαίνεται, τὸ κακὸν ἀπὸ πολιτικοῦ καὶ κυβερνητικοῦ ἤρχισε νὰ γίνηται πλέον κακὸν κοινωνικὸν, ἤρχισε πλέον γάγραινα καὶ σῆψις νὰ λυμαίνηται τὴν κοινωνίαν ταύτην, καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ φοβίζει πρὸ πάντων διὰ τὸν τόπον, δὲν εἶναι αἱ περὶ τὰ καθέκαστα παρανομίαι, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἦναι αὗται δειναὶ καὶ φοβεραί· ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πλειότερον μὲ φοβίζει, εἶναι, ὅτι δυνάμεθα νὰ ὁμιλῶμεν μετὰ τοσαύτης ἐλαφρότητος περὶ τῶν τοιούτων, ὅτι, ὅταν προκαλῶνται τοιαῦτα ζητήματα, ἀφίεται τὸ δικαίωμα εἰς ἕκαστον, καὶ ἂν δὲν ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ ἀντιληφθῇ, νὰ διακόπτῃ καὶ νὰ ἐπιφέρῃ διαφόρους παρατηρήσεις κατὰ τῶν ἀγορευόντων. Δὲν ἠξεύρω, ἐὰν συστηματικῶς ὑποθάλπηται ἡ τοιαύτη κατάστασις, διὰ νὰ ἐξαχρειωθῇ ἐντελῶς ἡ κοινωνία, διότι, φαίνεται, ὑποθέτουσί τινες, ὅτι ἐξαχρειουμένης ἐντελῶς τῆς κοινωνίας, θὰ δυνηθῶσι νὰ τὴν διοικήσωσι καὶ ὅσῳ δεινότερα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καταγγέλλονται, τόσῳ ὁ καταγγέλλων πρέπει νὰ περιμένῃ εἴτε παρατηρήσεις ἐν τῇ Βουλῇ, διὰ νὰ τὸν διακόψουν, εἴτε τὰς ὕβρεις ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ· εἶναι σύστημα πλέον, καὶ τίθεται ὡς ζήτημα, τὸ ἐπαναλέγω, πρὸς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ὑποθέτουν, ὅτι θ’ ἀποπλανήσωσι πρὸς στιγμήν, τίθεται ὡς ζήτημα ἀξιοπρεπείας, τὸ νὰ μὴ καταγγέλλωνται τὰ ῥυπαρὰ ἐγκλήματα. Ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἴδιον τοῦ ἐκπροσωποῦντος τὸ Ἔθνος εἶναι πρὸ πάντων τοῦτο, ὅτι τοσούτῳ μᾶλλον ἔχει καθῆκον πρὸς ἀδυσώπητον ἔλεγχον εἰς τὴν κοινωνίαν, καθ’ ὅσον εἶναι ῥυπαρώτερα τὰ ἐγκλήματα. Ἀξιοῦσι, φαίνεται, ὅτι ἴδιον Ἀντιπροσώπου εἶναι, τὸ νὰ ψηφίζῃ μόνον νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα παρουσιάζει ἡ Κυβέρνησις, ἢ νὰ ὁμιλῇ, δὲν ἠξεύρω περὶ ποίων λεπτομερειῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, τοῦτο χαρακτηρίζεται σοβαρὸν καὶ ἑπομένως εἴμεθα πρόθυμοι νὰ δίδωμεν τὰς περγαμηνὰς πρὸς τοὺς τοιούτους, τοὺς περὶ τὰ ἀνώδυνα ἀσχολουμένους. Καὶ ὅταν, Κύριοι, ἐπιλαμβανώμεθα τῶν τοιούτων θεμάτων, περὶ τῶν ὁποίων πρὸ πάντων ἔπρεπε νὰ ἐνδιαφέρηται τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἡ κοινωνία, τότε συνταράσσονται, ἐπικαλούμενοι καθήκοντα συγκαλύψεως τῶν ἀσχημιῶν! Τὸ ἐννοῶ, Κύριοι, ἐὰν ἠθέλατε νὰ ἀμφισβητήσητε, ὅ,τι σᾶς ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων, ἀλλὰ τὸ νὰ θέλητε νὰ ἐξευτελίσητε τὰς τοιαύτας συζητήσεις, ἀποδεικνύει μίαν ἀναλγησίαν, τὴν ὁποίαν δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς ἐπιτρέψωμεν. Δὲν κατακρίνω, ἐπαναλέγω, τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι ἱερὸν, τολμῶ εἰπεῖν, ἔπραξαν καθῆκον, διότι ἐπρόκειτο νὰ παρέμβωσι μεταξὺ Κυβερνήσεως φιλικῆς καὶ ἑνὸς καταδίκου, ὁ ὁποῖος συνέπεσε, δυνάμει ἑνὸς ἐγγράφου, νὰ ἔχῃ εἰς χεῖράς του τὴν ὑπόληψιν τῆς Κυβερνήσεως. Τί ὤφειλον νὰ πράξωσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι; ἐπρόκειτο περὶ καταδίκου, περὶ τοῦ ὁποίου ἐθεώρουν, ὅτι πρέπει νὰ τῷ δοθῇ χάρις, ἑπομένως εἶχον ἀληθῶς ἱερὸν καθῆκον νὰ ἄρωσι τὸ πρόσκομμα ἐκεῖνο, ἀλλὰ συγχρόνως συνανεμίχθη πρὸς τὸ τοιοῦτον καθῆκον καὶ τὸ πολιτικὸν καθῆκον καὶ συμφέρον, ὅπως διασώσωσι τὴν ὑπόληψιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ, παρακαλῶ καὶ ἐπιθυμῶ νὰ μοὶ εἴπητε, ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν τὰ τοιαῦτα θεωρηθῶσιν ἀποδεδειγμένα, εἰς ποίαν πλέον κατάστασιν περιῆλθεν; Ἕως τώρα πολλάκις ἐγένετο λόγος περὶ ἄλλων παρεκτροπῶν πρὸς νοθείαν τῶν ἐκλογῶν, σήμερον ὅμως παρίσταται τὸ χειρότερον εἶδος τῆς συναλλαγῆς, προκειμένου περὶ ἐκλογῶν. Καὶ ἀφοῦ ἐτελείωσεν ἡ πρώτη πρᾶξις τοῦ κωμικοτραγικοῦ αὐτοῦ δράματος, ἦλθε κατόπιν ἡ δευτέρα πρᾶξις, ἤτοι διαπραγμάτευσις μακρὰ, διεξαγομένη μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ καταδίκου, ὅπως ἀνακτηθῇ ἓν ἔγγραφον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἀποδίδεται δῆθεν σήμερον σπουδαιότης, ἀλλὰ τοῦ ὁποίου τὴν σπουδαιότητα ἀποδεικνύει αὐτὸς ὁ ἀγὼν, ὁ καταβληθεὶς πρὸς ἀνάκτησιν αὐτοῦ, διότι ἐπρόκειτο διὰ τοῦ ἀποδεικτικοῦ τούτου μέσου ν’ ἀποδειχθῇ ἡ συναλλαγὴ τῆς ἑτέρας πράξεως, ἤτοι, ὅτι σήμερον ἡ χάρις δὲν δίδεται διότι εἶναι δίκαιον νὰ δοθῇ, δὲν δίδεται οὔτε κἂν διὰ συστάσεως Βουλευτῶν, ἢ ἄλλων ἀξιοτίμων προσώπων, ἡ χάρις χορηγεῖται, ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Βασιλέως τίθεται, πρὸς ἀπόκτησιν ἑνὸς ἐγγράφου, διὰ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται ἕτερον ἔγκλημα τῆς Κυβερνήσεως.

§134ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν θὰ ἐπιχειρήσω ν’ ἀποδείξω, ὅτι πανθ’ ὅσα ὁ ἄρτι καταβὰς τοῦ βήματος εἶπεν, ἢ ὅλως ἀνακριβῆ ἦσαν, ἢ βεβιασμένως ἐσύροντο ὡς συμπεράσματα τολμηρὰ ἀπὸ βάσεων, αὐθαιρέτως ὑποτιθεμένων. Τὸ σύνολον τῶν λεχθέντων ἀποτελεῖ γύμνασμα περὶ τοῦ τί τις ἂν εἶχεν εἰπεῖν, ἐὰν ἦτο ἀληθὲς τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, ὅπερ ὅμως οὐδόλως ἀπεδείχθη τοιοῦτον. Τοῦ ἀγῶνος τούτου μὲ ἀπαλλάττει ἐντελῶς ἡ ἁπλῆ ἐξήγησις τῆς ὑποθέσεως καὶ τῶν λόγων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀπενεμήθη ἡ χάρις κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1888. Ἄλλως τε δὲν θεωρῶ, ὅτι ὑπάρχει ἀφορμὴ μείζονος ἀναπτύξεως, ὕστερον ἀπὸ ὅσα ἠκούσατε λεχθέντα ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἀπὸ ὅσα ἀντελήφθητε, ἀναγνωσθεισῶν τῶν ἐπιστολῶν καὶ ἐπιδειχθέντων τῶν ἄλλων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα προσεκομίσθησαν, διότι βεβαίως εἰς οὐδένα, λογικῶς καὶ ψυχρῶς θέλοντα νὰ σκεφθῇ ἐπὶ τῆς κατασκευασθείσης αὐτῆς ἱστορίας, ἔμεινεν ὁ ἐλάχιστος δισταγμὸς, ὅτι αὕτη ἐδημιουργήθη ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, πρὸς σκοποὺς εὐνοήτους, διωκομένους δὲ ἐπίτηδες βραδέως καὶ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀειμνήστου ἐκείνου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, δι’ ἀξιοκατακρίτου πρὸς τὴν μνήμην αὐτοῦ ἀνευλαβείας. Ὁ κατάδικος ἐκεῖνος, παραμπεμφθεὶς κατὰ τὸ 1883 εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον, τελωνιακὸς ὢν ὑπάλληλος, ἐπὶ ἀπιστίᾳ, ἐφυγοδίκησεν εἰς Τεργέστην. Ἐκ Τεργέστης ἐπανελθὼν κατὰ τὸ 1885, προσῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν, προσδιωρίσθη ἡ δίκη αὐτοῦ, ἐγένετο, καὶ κατεδικάσθη κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1885. Μετὰ τὴν δίκην δὲ τὸ Δικαστήριον τῶν Συνέδρων παμψηφεὶ, δι’ ἐκθέσεως αὐτοῦ, ἐγνωμοδότησεν, ὅτι τὴν ποινὴν, διὰ λόγους πολλοὺς, τοὺς ὁποίους παραθέτει, καὶ τῶν ὁποίων τὴν ἀλήθειαν ἐξηκρίβωσε καὶ αὐτὸς ὁ κ. Σωτηρόπουλος κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του, θεωρεῖ ὡς λίαν βαρεῖαν καὶ δυσανάλογον, συνιστᾷ δὲ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης τὴν ἐλάττωσιν, χωρὶς νὰ προσδιορίζῃ ὅριον. Τὴν γνωμοδότησιν ταύτην τοῦ Δικαστηρίου ὑπέβαλε τῷ Ὑπουργείῳ ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν, βεβαιῶν ὅλους τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους τὸ Δικαστήριον ἐπικαλεῖται, καὶ προτείνων τὴν ἐλάττωσιν τῆς ποινῆς, εἰς φυλάκισιν δύο καὶ ἡμίσεος ἐτῶν. Εὐθὺς μετὰ τὴν καταδίκην ὁ τότε Ὑπουργὸς κ. Κοντογούρης προεκάλεσε Βασιλικὸν Διάταγμα, μεταβαλὸν τὴν ποινὴν ἀπὸ 10 ἐτῶν δεσμῶν εἰς φυλάκισιν τεσσάρων ἐτῶν. Ὅτε ἡμεῖς ἀνήλθομεν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ὑπεβλήθη μοι ἀναφορὰ τοῦ καταδίκου τούτου, παραπονουμένου περὶ παθήσεως τῆς ὑγείας του ἐκ νόσου τῆς καρδίας, καὶ διὰ τῆς ὁποίας ἀναφορᾶς ἐζήτει τὴν ἐξάντλησιν τῶν ὑπὲρ αὐτοῦ γνωμοδοτήσεων διὰ μείζονος παροχῆς πρὸς αὐτὸν χάριτος. Μετά τινας μῆνας νέαι ἀναφοραὶ παρίστων δεινωθεῖσαν τὴν κατάστασιν τῆς ὑγείας τοῦ καταδίκου, καὶ τὸ Ὑπουργεῖον παρήγγειλε νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τὴν ἐξέτασιν ἐπιστημόνων ἰατρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνόρκως νὰ βεβαιώσωσι τὰ τῆς καταστάσεως τῆς ὑγείας του. Μετ’ ὀλίγον πάλιν δι’ ἀναφορᾶς αὐτοῦ παρεπονεῖτο ἐπὶ δεινώσει τῆς ἀσθενείας του, συνεπείᾳ τῆς ὁποίας διετάχθη καὶ πάλιν ἐξέτασις, τ’ ἀποτελέσματα δ’ αὐτῆς ἐβεβαίουν δεινὴν πάθησιν. Δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἀπὸ τῆς δευτέρας ἐξετάσεως θ’ ἀπελύετο ἴσως τῶν φυλακῶν ὁ κατάδικος αὐτὸς, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψει καὶ τῆς γνωμοδοτήσεως τοῦ Δικαστηρίου καὶ τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Ἐφετῶν καὶ τῶν ἐπελθουσῶν ἐπισήμων καὶ ἐνόρκων βεβαιώσεων τῶν ἰατρῶν περὶ τῆς καταστάσεως τῆς ὑγείας του, ἐὰν δὲν παρενέβαινεν ἡ ἱστορία αὐτὴ, ἥτις συνέτεινεν εἰς αὐστηροτέραν τῶν κατ’ αὐτὸν κρίσιν. Κατὰ Μάρτιον ἢ Ἀπρίλιον τοῦ 1887 περιῆλθεν εἰς γνῶσίν μου, ὅτι ἰσχυρίζετο συγγενής τις τοῦ καταδίκου αὐτοῦ, ἢ φίλος, ὅτι αὐτὸς εἶχεν εἰς χεῖράς του τηλεγράφημα τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, τοῦ ὁποίου ἐδόθη εἰς αὐτὸν ἀντίγραφον κεκυρωμένον, δι’ οὗ παρηγγέλλοντο δῆθεν αἱ Ἀρχαί, ὅπως ἠκούσατε, νὰ ὑποσχεθῶσιν εἰς αὐτὸν, ὅτι θέλει τύχει χάριτος, ἐὰν οἱ συγγενεῖς αὐτοῦ ταχθῶσιν ὑπὲρ τῶν ὑπουργικῶν ὑποψηφίων. Ἐξέστην ἐπὶ τῇ ὅσον μοχθηρᾷ, τόσον καὶ ἀτέχνῳ ταύτῃ ἐπινοίᾳ, λυπηθεὶς, ὅτι εὑρίσκονται ἄνθρωποι, ἱκανοὶ πρὸς τοιαύτας ταπεινὰς σκευωρίας, καὶ ἐξέφρασα ἀπορίαν πρὸς τὸν ἀνακοινώσαντά μοι ταῦτα, ἐπὶ τῇ ἀνησυχίᾳ του, ὅπως καὶ ἀργότερον πρὸς τὸν κ. Τζάνε, μετά τινος ἐπίσης ἀνησυχίας ἐπαναλαβόντα μοι τὰ αὐτά. Ὅτε ἡ Βουλὴ συνῆλθε κατὰ τὴν Σύνοδον τοῦ παρελθόντος ἔτους, ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, πρὶν ἢ ἀρχίσῃ ἡ συνεδρίασις, μοὶ ἀπηύθυνε θερμὴν παράκλησιν ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς τοῦ καταδίκου αὐτοῦ, μοὶ ἀνακεφαλαίωσε δὲ καὶ ὅσα ἐλέγοντο περὶ τοῦ τηλεγραφήματος. Εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον εἶπον τότε, ὅτι ἀκριβῶς, ἕνεκα τῶν μοχθηρῶν αὐτῶν, ὅσον καὶ ἀνοήτων, διαδόσεων, θέλω ἴσως κρίνει αὐστηρότερον περὶ τοῦ καταδίκου, ὁ δὲ κ. Σωτηρόπουλος μοὶ ἐπανέλαβε διὰ μακρῶν, ὅτι ἀδίκως ὁ ἄνθρωπος κατεδικάσθη, ὅτι ἀληθῶς πάσχει, ὅτι τὰ περὶ τηλεγραφήματος ἴσως σκοπίμως διεδόθησαν ἀπὸ ἐχθροὺς τοῦ καταδίκου, θέλοντας νὰ βλάψωσιν αὐτὸν, ὅτι οὐδεὶς εἰς ταῦτα ἔδωκε πίστιν ἢ προσοχὴν, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε λόγος περὶ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ἐπέμενε θερμῶς παρακαλῶν με νὰ προκαλέσω πλήρη ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου χάριν, ἵνα μὴ ἀποθάνῃ ἀδίκως ἐν τῇ φυλακῇ. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐνθυμεῖται καλῶς ταῦτα πάντα, καὶ ὅτι εὐχαρίστως καὶ εὐγνωμόνως ἀκούει ταῦτα παρ’ ἐμοῦ ἤδη ἐπαναλαμβανόμενα, διότι τοιουτοτρόπως λαμβάνει παρ’ ἐμοῦ ἐπίσημον πιστοποίησιν περὶ τῆς θερμῆς καὶ ἐπισήμου αὐτοῦ συνηγορίας ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς τοῦ καταδίκου ἐκείνου, ἥτις συνηγορία ἦτο βεβαίως ἀνάλογος τῆς πολιτικῆς σημασίας καὶ χρησιμότητος αὐτοῦ ὑπὲρ τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ἀνενδότως ὑπὲρ ἐκείνου ἐργαζομένου εὐθὺς μετὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1887. Αἱ ὑποσχέσεις ἐδίδοντο, ὅπως ἠκούσατε, κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1886, διότι τὴν 4 Ἰανουαρίου 1887 ἐνεργεῖτο ἡ ἐκλογή, καθ’ ἣν ἐπεζητεῖτο δῆθεν νὰ χρησιμοποιηθῶσιν ἐν Μεσσηνίᾳ οἱ συγγενεῖς τοῦ καταδίκου, κρατουμένου εἰς Ζάκυνθον. Παρέρχεται ἐν τούτοις ὁλόκληρον τὸ 1887, καὶ χάρις εἰς αὐτὸν δὲν δίδεται, ἔρχεται δὲ καὶ τὸ 1888, ἐπαναλαμβάνονται αἱ περὶ ἀσθενείας αὐτοῦ πιστοποιήσεις, αἵτινες περιήγαγόν με εἰς λίαν στενόχωρον θέσιν, ὀφείλοντα μὲν, δι’ οὓς προεῖπον λόγους, νὰ κρίνω αὐστηρῶς, αἰσθανόμενον ὅμως τὸ καθῆκον, νὰ ζητῶ διηνεκῶς πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως τῆς ὑγείας αὐτοῦ, μὴ τυχὸν διὰ τῆς αὐστηρᾶς μου κρίσεως τεθῇ εἰς κίνδυνον προφανῆ ἡ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου. Οὕτω διέῤῥευσεν ὁ χρόνος μέχρις Ἀπριλίου τοῦ 1888, ὅτε συνεπληροῦντο τὰ 2½ ἔτη τῆς ποινῆς, εἰς ἃ αἱ ἁρμόδιοι δικαστικαὶ ἀρχαὶ εἶχον θεωρήσει αὐτὴν περιοριστέαν, καὶ πρὶν ἢ πάθῃ ἡ ὑγεία αὐτοῦ. Περὶ τὰ τέλη λοιπὸν Ἀπριλίου 1888 ἀπενεμήθη αὐτῷ πλήρης χάρις διὰ τὸ ὑπολειπόμενον ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος ποινῆς, ἀφοῦ, ὡς εἴρηται, ὁ προκάτοχός μου Ὑπουργὸς εἶχεν ἐλαττώσει τὴν ἀρχικὴν ποινὴν τῶν δεκαετῶν δεσμῶν εἰς ποινὴν τετραετοῦς φυλακίσεως. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία καὶ ἡ αἰτιολογία τῆς ἀπονεμηθείσης χάριτος, τὴν ὁποίαν, εἰμὶ βέβαιος, ὅτι πᾶς ἄλλος Ὑπουργὸς ἤθελε χορηγήσει πολὺ πρότερον, συνδυάζων τὰς γνωμοδοτήσεις τῶν ἁρμοδίων δικαστικῶν ἀρχῶν πρὸς τὰς περὶ τῆς ὑγείας του ἀλλεπαλλήλους ἐνόρκους ἐκθέσεις ἐπιστημόνων ἰατρῶν. Πανθ’ ὅσα ἄλλα ἐλέχθησαν εἰσὶν, οἷα ἐν ἀρχῇ ἐχαρακτήρισα αὐτὰ, ταπειναὶ ἐπίνοιαι ἀτέχνου μοχθηρίας, εἰς ἃς οὐδεμίαν οὐδέποτε ἐδώσαμεν ἡμεῖς προσοχήν. Ὅτι δὲ οὐδὲν ἐκ τῶν λεχθέντων συνέβη, καὶ ὅτι οὐδεμιᾶς τὰ λεχθέντα ἠξιώσαμεν προσοχῆς, νοεῖται καὶ ἐκ τοῦ ὅτι ἡ μὲν χάρις, ἀντὶ τοῦ Ἰανουαρίου 1887, ἀπενεμήθη λήγοντος Ἀπριλίου τοῦ 1888, τὸ δὲ δῆθεν τηλεγράφημα καὶ αἱ ἐπιστολαὶ ἐδόθησαν τώρα ἀπὸ τὸν ἐλεύθερον πλέον κατάδικον πρὸς τὸν κ. Σωτηρόπουλον, ὅστις κατεδέχθη νὰ κομίσῃ αὐτὰ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ συζητήσῃ μάλιστα ἐπ’ αὐτῶν. Δὲν ἐξετάζω εἰς ποίας σχέσεις εὑρίσκεται ὁ κ. Σωτηρόπουλος πρὸς τὴν συνείδησίν του, ταῦτα πράττων, ἀλλὰ βεβαίως ἀδικεῖ τὴν νοημοσύνην του, λησμονῶν, ὅτι, ἂν ὑπῆρχεν ἐν τῇ ἱστορίᾳ ταύτῃ ἴχνος ἀληθείας, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις κατεδέχετο νὰ ἀξιώσῃ προσοχῆς τινος τὰ διαδοθέντα, δὲν θὰ ἦτο δύσκολον νὰ μὴ περιέλθωσιν εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὸ δῆθεν τηλεγράφημα τοῦ 1886 καὶ αἱ ἐπιστολαί. Νομίζω δὲ, ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος, ἵνα πολυπραγμονήσῃ τις περὶ τοῦ, τί ἔγραφεν ὁ κ. Τζάνες, πολιτευόμενος ἐν Μεσσηνίᾳ καὶ φύσει φιλανθρωπότατος, ἢ ἐκ τίνος λόγου ὑπηγορεύετο ἡ ὑπὲρ τοῦ καταδίκου ἐκείνου τοσοῦτον θερμὴ καὶ ἐπίμονος ἐνέργεια τοῦ κ. Σωτηροπούλου, πολιτευομένου μὲν ἐπίσης ἐν Μεσσηνίᾳ, οὐχὶ ὅμως ὅσον καὶ ὁ κύριος Τζάνες φιλανθρώπου. Καταλήγω τὸν λόγον, ἐξαίρων τὴν ἀμνησικακίαν τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὅστις, καίπερ προδοθεὶς καὶ ἐγκαταλειφθεὶς, ὡς εἶπεν, ὑπὸ τοῦ καταδίκου ἐκείνου καὶ τῶν συγγενῶν του εἰς τὰς ἐκλογὰς τῆς 4 Ἰανουαρίου 1887, ἐν τούτοις, εὐθὺς μετ’ αὐτὰς χριστιανικώτατα ἐλησμόνησε τὸ πάθημα, καὶ ἐν ταῖς πρώταις συνεδριάσεσι τῆς πρώτης Συνόδου ἐκόπτετο ἐνώπιόν μου, ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τούτου, συνηγορῶν θερμῶς ὑπὲρ τοῦ προδώσαντος καὶ ἐγκαταλιπόντος αὐτὸν κομματάρχου του.

§135ΡΑΛΛΗΣ. Θὰ σᾶς ἐρωτήσω, ἐὰν ἦσθε εἰς θέσιν νὰ μὲ πληροφορήσητε, ἐὰν ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς εἶχεν ἐξέλθει τῶν φυλακῶν πρὸ τῆς χάριτος.

§136ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Νομίζω, ὅτι καὶ ἡ τελευταία ἔκθεσις τοῦ ἰατροῦ βεβαιοῖ, ὅτι ἐπεσκέψατο αὐτὸν ἐν ἰδιωτικῇ οἰκίᾳ ἐν Ζακύνθῳ, δοθείσης αὐτῷ διακοπῆς. Γνωρίζω τὰ τῆς διακοπῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Ἐφορεία τῶν φυλακῶν καὶ ὁ Εἰσαγγελεὺς μετὰ τοῦ Νομάρχου, προκειμένου περὶ πασχόντων καταδίκων, ἐπιτρέπουσι.

§137ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἐγὼ, ὅτε ἤμην Ὑπουργὸς, ἔμαθον αἰφνιδίως, ὅτι εἷς κατάδικος εἰς δεσμὰ εὑρίσκετο εἰς τὴν πατρίδα του, αὐτὸς δ’ ἀπέθανε μετὰ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας. Ἀλλὰ βεβαίως εἶναι ἄτοπον ἄνευ τῆς γνώσεως τοῦ Ὑπουργοῦ νὰ διακόπτωνται ποιναί. Πῶς δὲν ἀνεκοινώθη αὐτὸ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον;

§138ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Πιθανὸν νὰ ἀνεκοινώθη, καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον νὰ ὑπάρχωσι πληροφορίαι, ἀλλ’ ἂν δὲν ὑπάρχωσι, θὰ ζητήσω τοιαύτας, καὶ θέλετε μάθει, πότε διεκόπη ἡ ποινὴ, καὶ μέχρι ποίας ἡμέρας παρετάθη ἡ διακοπή. Νομίζω ὅμως, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ δὲν σχετίζεται παντάπασι πρὸς τὴν ἀπονομὴν τῆς χάριτος.

§139ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατὰ Ἰανουάριον ἐπληροφορήθητε;

§140ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὄχι, ἀργά· κατ’ Ἀπρίλιον, νομίζω.

§141ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τί σᾶς ἐπληροφόρησεν ὁ κ. Τζάνες;

§142ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὅτι ὑπῆρχε τηλεγράφημα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸς τὰς Ἀρχάς.

§143ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἔκαμε μνείαν ἰδιαιτέρας τινὸς συνεντεύξεως, τὴν ὁποίαν πρὸ τοῦ βήματος τούτου ἔλαβον μετ’ αὐτοῦ κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς πρώτης Συνόδου...

§144ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Πέρυσι· καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι, ὅτι ἐγὼ ἐγίνωσκον πρὶν μοῦ κάμετε μνείαν περὶ τῆς ὑποθέσεως.

§145ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτε ὡμιλήσαμεν μαζῆ, λόγος περὶ τηλεγραφήματος δὲν ἐγένετο, διότι οὔτε ὑμεῖς, οὔτε ἐγώ, ἐγινώσκομέν τι περὶ αὐτοῦ.

§146ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Σεῖς μοῦ εἴπετε, ὅτι τῷ ἐδόθησαν ὑποσχέσεις, καὶ σᾶς ἀπήντησα, ὅτι εἰς τὰς διαδόσεις αὐτὰς μὴ δίδετε πίστιν.

§147ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς πρώτης Συνόδου, ὅτε συνήλθομεν ἐνταῦθα, συνέβη νὰ συναντήσω πρὸ τοῦ βήματος τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης· ὡς σᾶς παρέστησα καὶ ὅτε κατὰ πρῶτον ἔκαμα λόγον περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, ἤμην δυσηρεστημένος διὰ τὰ λαβόντα χώραν εἰς τὸν δῆμον Πλαταμώδους, ἀπὸ τὸν ὁποῖον κατάγεται ὁ Παπαχριστοφιλόπουλος, διότι τὸ γεγονὸς εἶναι, ὅτι, ἐνῷ ἡ οἰκογένεια αὐτοῦ, πολυπρόσωπος καὶ ἰσχυρά, ἦτο μέχρι τῆς παραμονῆς τῶν ἐκλογῶν ὑπὲρ τοῦ συνδυασμοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, αἴφνης κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐκλογῆς ἐτέθησαν εἰς τὴν ἀντίθετον μερίδα, καὶ ἔφερον μεγάλην ἀναστάτωσιν εἰς τὸν δῆμον ἐκεῖνον, ἄνευ τῆς ὁποίας ὁ εἷς ἐκ τῶν ἀποτυχόντων συναδέλφων μας δὲν ἤθελεν ἀποτύχει. Ἔμαθον δὲ τότε, ὅτι ἡ μετάστασις αὕτη ἐγένετο διότι ἐδόθη ὑπόσχεσις περὶ ἀπαλλαγῆς τοῦ καταδίκου ἀπὸ τοῦ ὑπολοίπου τῆς ποινῆς. Συναντήσας λοιπὸν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, τῷ εἶπον: «ἀφοῦ ἐδώκατε τοιαύτην ὑπόσχεσιν, καὶ ἀφοῦ οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ἐξεπλήρωσαν τὸ καθ’ ἑαυτοὺς, διατὶ καὶ σεῖς δὲν δίδετε τὴν χάριν;» Τότε ὁ Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι «οὐδεμίαν ὑπόσχεσιν ἐδώσαμεν,» καὶ ὅτι «τίποτε δὲν γνωρίζομεν περὶ τούτου». «Ἄφετε αὐτὰ, ἐπανέλαβον, εἶναι ἄλλη ἱστορία, ἂν ἐδώκατε, ἢ ὄχι· ἡμεῖς ἠκούσαμεν καὶ εἴμεθα πεπεισμένοι, ὅτι τοιοῦτόν τι συνέβη, εἴτε ἀπὸ σᾶς, εἴτε ἀπὸ τοὺς ὑπαλλήλους σας, διότι ἄλλως ἦτο ἀδύνατον νὰ γίνῃ τοιαύτη μετάστασις ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι διακρίνονται διὰ τὴν σταθερότητα τοῦ πολιτικοῦ των φρονήματος· ἐὰν δυσκολεύησθε νὰ δώσητε τὴν χάριν, διότι ὑποθέτετε, ὅτι θὰ κάμω ἐπερώτησιν, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι θὰ ἀδιαφορήσω.» Τότε μοῦ εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ἠθέλησε νὰ τὴν δώσῃ πρὸ τῆς ἐκλογῆς, ἀλλ’ ὅτε ἔλαβεν ὑπ’ ὄψει τὴν δικογραφίαν, καὶ εἶδεν, ὅτι πρὸ ὀλίγων μηνῶν τῷ εἶχε δοθῆ μία χάρις βαρυσήμαντος, ὅπως βαρυσήμαντον ἦτο καὶ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἀφορμὴ νὰ τῷ δοθῇ, ὠπισθοδρόμησεν. Αὐτὰ μοῦ εἶπε κατὰ λέξιν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Τότε δὲν ἐγνώριζα ἐγὼ περὶ τοῦ τηλεγραφήματος, οὔτε ὁ Ὑπουργός· καὶ ὅτι δὲν ἐγνώριζεν, ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι καὶ ὁ ἴδιος εἶπεν, ὅτι ἀργά, πολὺ ἀργὰ ἔλαβε γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος. Ἐγὼ μόλις πέρυσιν ἤκουσα, ὅτι ὑπῆρξε τοιοῦτον τηλεγράφημα, ἀλλὰ καὶ πάλιν δὲν ἔδωκα πίστιν, εἰμὴ μόνον, ὅτε περιῆλθεν εἰς χεῖράς μου τυχαίως τὸ ἀντίγραφον, ὅπερ ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλήν...

§148ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι εἴμεθα καὶ ἄνθρωποι, ἔχομεν τὰς ἀνάγκας μας. Συζητοῦμεν ἐνταῦθα ἀπὸ τῆς 5ης ὥρας, ταύτην δὲ τὴν στιγμὴν εἶναι 9· πολλοὶ τῶν Βουλευτῶν δὲν ἔφαγαν. Νομίζω, ὅτι δύναται νὰ γίνῃ διακοπὴ μιᾶς ὥρας. Λοιπὸν προτείνω διακοπὴν μιᾶς ὥρας.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή, ἂν δέχηται τὴν διακοπήν. Θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§150ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μάλιστα.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν διακοπὴν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, καὶ εἶτα ἡ διαλογή).

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων μόνον 74 Βουλευτῶν. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 μ. μ.