1888.12.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 48.

τῆς 27 Δεκεμβρίου 1888.

(Τρίτη)

Ὥρα 3 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο λέξεις πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, νὰ μοὶ δώσῃ τὴν ἑξῆς πληροφορίαν. Κατὰ τὸν νόμον ΑΥΜΖʹ τῆς 26 Μαΐου 1887 «περὶ ὀργανισμοῦ τῶν Λιμενικῶν ἀρχῶν τοῦ Κράτους», ἔχομεν 5 κεντρικὰ Λιμεναρχεῖα, ἐν Πειραιεῖ, Πάτραις, Κερκύρᾳ καὶ Βόλῳ. Κατὰ τὸ ἄρθρον 9 τοῦ αὐτοῦ νόμου, εἰς τὰ Λιμεναρχεῖα ταῦτα διορίζονται ὡς Λιμενάρχαι πλωτάρχαι, δηλαδὴ μάχιμοι ἀξιωματικοί, καὶ ἐν ἐλλείψει αὐτῶν, ὑποδεέστεροι μὲν ἀξιωματικοί, ἀλλὰ μάχιμοι. Ἐν τούτοις εἶναι ἀληθές, ὅτι εἴς τινα Λιμεναρχεῖα, ἀντὶ μαχίμων ἀξιωματικῶν, διωρίσθησαν καὶ διατελοῦσιν ὡς Λιμενάρχαι οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοί, δηλαδὴ φροντισταί· τοῦτο νομίζω ὅτι ἀντιβαίνει ῥητῶς εἰς ὡρισμένον ἄρθρον τοῦ ῥηθέντος νόμου. Ταύτην τὴν ἀπορίαν εἶχον νὰ ὑποβάλω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν.

§2ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Ἡ πληροφορία εἶναι ἁπλουστάτη. Ὅταν δὲν ὑπάρχωσι μάχιμοι ἀξιωματικοί, καθόσον οὗτοι κατέχουσι θέσεις, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ καταλαμβάνωνται ὑπ’ αὐτῶν, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ καταφύγω εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς ἀξιωματικούς, ὅπως ἀναπληρώσω τὴν ἔλλειψιν μαχίμων ἀξιωματικῶν...

§3ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ τούτου ὅμως δὲν προνοεῖ ὁ νόμος.

§4ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀλλ’ ὅταν δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἄλλως; Καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἄλλοτε περὶ τούτου ἐγένετο λόγος. Ὅτε ἐψηφίζετο ὁ νόμος περὶ Λιμενικῶν ἀρχῶν, Βουλευταί τινες ἠρώτησαν, ἐὰν μετὰ τὴν ψήφισιν αὐτοῦ ἤθελον ζητήσει αὔξησιν ἀριθμῶν, ἐπιτρέπουσαν, ἵνα ἅπασαι αἱ θέσεις κατέχωνται ὑπὸ τῶν βαθμοφόρων, τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου προβλεπομένων. Ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην, ἐδήλωσα, ὅτι δὲν ἐνόμιζον πρέπον νὰ ζητήσω τὴν αὔξησιν τῶν ἀριθμῶν, ὅπως δυνηθῶ νὰ ἐπαρκέσω εἰς τὰς ἀνάγκας ταύτας, ἀλλ’ ὅτι ἐν ἐλλείψει μαχίμων ἀξιωματικῶν ἤθελον προστρέξει κατ’ ἀνάγκην εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς ἀξιωματικούς. Συμφώνως πρὸς τὴν δήλωσιν ταύτην καὶ ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως μαχίμων, Λιμεναρχεῖά τινα, τὰ ὁποῖα ὤφειλον νὰ διευθύνωσι μάχιμοι, διευθύνουσιν οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοί.

§5ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔκαμα τὴν παρατήρησιν ταύτην, διότι αἱ θέσεις τῶν Λιμεναρχῶν εἶναι θέσεις μαχίμων ἀξιωματικῶν· διοριζομένων λοιπὸν εἰς αὐτὰς οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν, εἶναι τὸ αὐτό, ὡς νὰ διωρίζοντο τοιοῦτοι ἀξιωματικοί, ἵνα διευθύνωσι τάγμα στρατοῦ.

§6ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τοῦτο εἶναι ἀκριβέστατον, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἶναι πολὺ καλλίτερον νὰ διευθύνῃ ἓν Λιμεναρχεῖον οἰκονομικὸς ἀξιωματικός, παρὰ νὰ κυβερνᾷ ἓν πλοῖον. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἔλλειψις μαχίμων ἀξιωματικῶν ἐπιβάλλει τὴν ἀνάγκην τῆς προσλήψεως οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν.

§7Α. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Παπαμιχαλόπουλος, ὅτι δηλαδὴ τὰ Λιμεναρχεῖα διευθύνονται παρ’ ἀξιωματικῶν τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας, εἶναι ἀληθῆ. Ἔχομεν νόμον, κατὰ τὸν ὁποῖον οἱ τοιοῦτοι ἀξιωματικοὶ δὲν εἶναι προωρισμένοι νὰ διευθύνωσι Λιμεναρχεῖα, καὶ μάλιστα εἰς τόπον, ἀπὸ τὸν ὁποῖον κατάγονται αἱ σύζυγοι αὐτῶν. Ἐν Κερκύρᾳ διευθύνει τὸ Λιμεναρχεῖον εἷς οἰκονομικὸς ἀξιωματικὸς τοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ, οὗτινος ἡ σύζυγος κατάγεται ἐκ Κερκύρας...

§8ΚΑΝΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι Λιμενάρχης· διευθύνει τὸ Λιμεναρχεῖον.

§9Α. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ὁ διευθύνων εἶναι ὁ καὶ διοικῶν Λιμενάρχης, ἑπομένως δὲν ἔχει κἀμμίαν διαφοράν. Ὁ νόμος περὶ ἐντοπίων ὑπαλλήλων προβλέπει καὶ περὶ αὐτοῦ· οὐδεὶς δύναται νὰ διευθύνῃ ἢ νὰ διοικῇ Λιμεναρχεῖον μέρους τινός, ἐκ τοῦ ὁποίου κατάγεται ἡ σύζυγος αὐτοῦ, ὡς τοῦτο συμβαίνει εἰς τὸ Λιμεναρχεῖον Κερκύρας.

§10ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Εἰς τοῦτο ἀπαντῶ, ὅτι ὁ διευθύνων τὸ Λιμεναρχεῖον Κερκύρας εἶναι ὁ ἀντιπλοίαρχος Μιαούλης. Πρὸ δύο μηνῶν ὁ Ἀντιπλοίαρχος οὗτος μετετέθη χάριν ὑπηρεσίας. Γραμματεὺς τοῦ Λιμεναρχείου ἐκείνου ἦτο ὁ οἰκονομικὸς ἀξιωματικὸς Βάος, ἔμεινε δὲ προσωρινῶς διευθύνων τὸ Λιμεναρχεῖον. Καὶ βεβαίως σκοπός μου δὲν εἶναι νὰ μείνῃ ὁριστικῶς ἐν τῇ διευθύνσει τοῦ Λιμεναρχείου, ἀλλὰ μόνον μέχρι τοῦ διορισμοῦ μαχίμου ἀξιωματικοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ διευθύνῃ τὸ Λιμεναρχεῖον, ἢ ἄλλου ἀξιωματικοῦ, ἐν ἐλλείψει μαχίμου.

§11Α. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, αἱ λεπτομέρειαι τῆς ὑπηρεσίας ἀφορῶσιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν, ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἁρμόδιοι νὰ ἐξετάσωμεν περὶ τῶν λεπτομερειῶν τούτων, οὐδὲ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ μάθωμεν αὐτάς. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶναι βέβαιον καὶ ὑποστηρίζομεν, εἶναι, ὅτι πρὸ πολλοῦ ὡς Διευθυντὴς τοῦ Λιμεναρχείου Κερκύρας καὶ ὡς Λιμενάρχης εἶναι εἷς οἰκονομικὸς ἀξιωματικὸς τῶν Ναυτικοῦ, καὶ οὐχὶ μάχιμος κατὰ τὰ νενομισμένα, καὶ ὅτι ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος ἔχει σύζυγον ἐκ Κερκύρας, ἑπομένως δὲν ἐπιτρέπεται ἐκ τοῦ νόμου περὶ μὴ διορισμοῦ ἐντοπίων ὑπαλλήλων....

§12Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἴπετε πρὸ πολλοῦ. Πρὸ πόσου καιροῦ;

§13Α. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Πρὸ δύο καὶ πλέον μηνῶν.—Κατὰ τὸν νόμον, ἀπαγορεύεται. Ἐὰν ὁ διευθύνων ἦναι Γραμματεύς, ἢ Ὑπογραμματεύς, τοῦτο εἶναι λεπτομέρειαι τῆς ὑπηρεσίας καὶ δὲν θέλομεν νὰ μάθωμεν τὰς λεπτομερείας τῆς ὑπηρεσίας. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην νὰ μάθωμεν, ἐὰν πρέπῃ νὰ παραβιάζωνται οἱ νόμοι, χάριν προσώπων καὶ συμπαθειῶν.

§14ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ αὖθις ἐπερωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας περὶ τῆς ἐλλείψεως δημοδιδασκάλου ἐν Πλατάνῳ τῆς Ναυπακτίας. Πρόκειται περὶ πρωτευούσης δήμου, περὶ ἀξιολόγου κωμοπόλεως, ἥτις πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν μέριμναν πάσης Κυβερνήσεως, καὶ ὅμως μένουσιν ἄνευ διδασκάλου 150 περίπου μαθηταί. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ σπεύσῃ εἰς ἐπανόρθωσιν, ἵνα μὴ ἐπανέλθω ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Ὑπουργὸς, παρατηρῶ, ἀπουσιάζει τὴν στιγμὴν ταύτην, ἀλλὰ θὰ τῷ ἀνακοινωθῇ βεβαίως ἡ ἐπερώτησίς μου.

§15ΤΖΑΝΕΣ. Ταύτην τὴν στιγμὴν ἔλαβον τηλεγράφημα ἐκ Καλαμῶν, διὰ τοῦ ὁποίου πάντες σχεδὸν οἱ ἔμποροι μὲ παρακαλοῦσιν, ἐν συνεδριάσει τῆς Βουλῆς νὰ ἐκφράσω ἐκ μέρους αὐτῶν πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τὰς εὐχαριστίας των, δι’ ἣν ἀπεδέξατο παράκλησιν αὐτῶν περὶ προαγωγῆς τοῦ τελωνείου Καλαμῶν.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς γʹ συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγήσεως ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως 1888 ἐκ δραχμῶν 335,110. Ὁ κ. Σιμόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§17ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξαντλήσας χθὲς τὸ θέμα, τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν παραγραφήν, μεταβαίνω ἤδη εἰς τὰς παρατηρήσεις τῶν ἀξιοτίμων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν ὀφειλομένην πρὸς τὸν Σπάρταλην προμήθειαν. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν συνηλλάχθητε μετὰ ἐμπόρων τῆς ἀλλοδαπῆς, ὅσοι ἐξ ὑμῶν πρὸ πάντων διεξήγαγον ἀγορὰν ὑλικοῦ, ἰδίως ἐν Ἀγγλίᾳ, πάντες γινώσκετε, ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς προμηθείας ἐννοεῖται ἀφ’ ἑαυτοῦ. Οἱ ἐν Ἀγγλίᾳ ἀγοράζοντες διὰ τρίτους ὑποθέτουσιν ὡς δεδομένον, ὡς παραδεδεγμένον, τὸ δικαίωμα τῆς προμηθείας, τὸ ὀφειλόμενον εἰς τὸν μεσολαβήσαντα, τὸ ὀφειλόμενον εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν γενομένην ἀγοραπωλησίαν. Ἐὰν δὲ τοιαύτη προμήθεια ὀφείλεται δι’ ἀγορὰς συνήθεις, ὀφείλεται κατὰ μείζονα λόγον ἐν προμηθείαις, γενομέναις ὑφ’ ἃς συνθήκας ἐγένοντο αἱ προμήθειαι, αἱ διὰ τοῦ κ. Σπάρταλη πραγματοποιηθεῖσαι. Ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ 1870 ὁ ἐμπορικὸς οἶκος Σπάρταλη διετέλει ἀδιαλείπτως εἰς ἐνασχολήσεις, ἀφορώσας εἰς τὰς προμηθείας καὶ τὴν κατασκευὴν τοῦ πλοίου, τὸ ὁποῖον ἐπωνομάσθη «Βασιλεὺς Γεώργιος», εἰς τὴν ἀγορὰν καὶ ἐξοπλισμὸν τῶν ἑτέρων τριῶν πλοίων, ὡς καὶ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἄλλων παραγγελιῶν, αἵτινες ἐδίδοντο αὐτῷ παρὰ τῶν ἄλλων Ὑπουργείων. Νομίζω δὲ, ὅτι ὁ κ. Σπάρταλης ἔγραψεν ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ κατὰ τὸ 1874, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο εἶχεν ἀναγκασθῆ νὰ παραμελήσῃ τὰ ἑαυτοῦ συμφέροντα, διότι εὑρίσκετο εἰς διαρκεῖς συνεννοήσεις μετὰ τῶν κατασκευαστῶν τῶν πλοίων, μετὰ τῶν διευθυντῶν ἀσφαλιστικῶν ἑταιριῶν, καὶ μεθ’ ὅλων τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι ἐπρομήθευον τὰ ὑλικά· ἐγὼ ὑπολαμβάνω τοῦτο ἀκριβὲς, ἰδίως ὅταν τις γινώσκῃ τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον διεξάγονται αἱ ὑποθέσεις αὗται ἐν Ἀγγλίᾳ. Αἱ προμήθειαι δὲν πληρόνονται μόνον ὑπὸ τοῦ δίδοντος τὴν ἐντολὴν πρὸς ἀγορὰν, πληρόνονται καὶ ὑπ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἐνεργεῖ τὴν πώλησιν. Πρὸ πολλοῦ ἀνώτερος ἀξιωματικὸς τοῦ ἡμετέρου ναυτικοῦ, ὅστις εἶχεν ἐπιφορτισθῆ ὑπό τινος Ἑταιρίας νὰ προμηθεύσῃ εἰς αὐτὴν ἓν πλοῖον καὶ μετέβη εἰς Ἀγγλίαν, μοὶ ἔλεγεν, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπρόκειτο νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν τελευταίαν συμφωνίαν μετὰ τοῦ προμηθευτοῦ, ἤκουσε παρ’ αὐτοῦ, λέγοντος, ὅτι βεβαίως ἡ προμήθεια τῶν 5% ἀνήκει εἰς αὐτόν. Οὗτος ἐξανέστη, διότι τὸ πρῶτον διεπραγματεύετο τοιαύτην ὑπόθεσιν· ὅτε δὲ εἶπεν εἰς τὸν πωλητὴν, ὅτι αὐτὸς δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ προμήθειαν, διότι δὲν εἶχε τοιαύτην ἐξουσίαν, οὐδ’ ἐνόει νὰ καταχρασθῇ τὴν Ἑλληνικὴν Ἑταιρίαν, παρὰ τῆς ὁποίας ἔλαβε τὴν ἐντολὴν, ἥτις ἤμειβεν αὐτὸν, ἐφ’ οἷς καταβάλλει κόποις, ἔμεινεν ἐκστατικὸς ὁ προμηθεύσας τὸ πλοῖον τοῦτο Ἄγγλος. Ὁ ἐμπορικὸς οἶκος Σπάρταλη εἰς τὸ διάστημα τῶν 7 ἢ 8 ἐτῶν διεχειρίσθη 170,000 λίρας· κατὰ δὲ τὸ διάστημα τὸ τετραετὲς, ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ 1870, εἰδικῶς εἶχεν ἀπησχολημένον εἰς τὰ ἀφορῶντα τὰς ἀγορὰς τῶν τριῶν πλοίων καὶ τὴν κατασκευὴν τοῦ πλοίου «Γεωργίου» ἕνα Ἄγγλον, ὑπάλληλον μὲν αὐτοῦ ὄντα, ἀλλ’ εἰδικῶς ἀπησχολημένον εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἰδίᾳ εἰς τὰς τῶν πλοίων. Εἰς τὴν ἔκθεσίν του ὁ κ. Σπάρταλης, ὅτε ἀπέστειλε τοὺς λογαριασμοὺς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ῥητῶς ἐμνημόνευσεν, ὅτι εἰς τὸν ὑπάλληλον τοῦτον δι’ ἀμοιβήν του, ἀποκλειστικῶς ἀφορῶσαν εἰς τὰς προμηθείας ταύτας, ἐπλήρωσε 1500 λίρας, καὶ ὅτι, ἐπειδὴ κατώρθωσεν ἐκ τῶν 1500 νὰ κρατήσῃ 375 λίρας ἀπὸ τὴν ναυπηγικὴν ἑταιρίαν, ταύτας καὶ μόνον ἐσημείωσεν εἰς πίστωσίν του, τὸ δὲ ὑπόλοιπον ἐκ λιρῶν 1125 ἐπλήρωσεν ἐξ ἰδίων του. Σημειωτέον, ὅτι καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἡ πολυμελὴς, ἡ συστηθεῖσα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, αὐτὴν ταύτην τὴν πίστωσιν τοῦ Σπάρταλη ἐκ 375 λιρῶν τὴν ἀπέῤῥιψε, διὰ τὸν λόγον, ὅτι εἰς τὸν κ. Σπάρταλην ἐχορηγήθη προμήθεια 2,000 λιρῶν, καὶ ἑπομένως δὲν ἦτο ὀρθὸν, οὔτε πρέπον, νὰ δοθῇ εἰς αὐτὸν καὶ τὸ ποσὸν τῶν 375 λιρῶν, διότι ἐκ τῆς προμηθείας ταύτης ἠδύνατο νὰ ἀποζημιώσῃ τὸν Ἄγγλον ὑπάλληλον, ὁ ὁποῖος εἶχε λάβει τὸ ποσὸν τῶν 1500 λιρῶν παρὰ τοῦ κ. Σπάρταλη. Κατὰ τὰ παραδεδεγμένα ἐν Ἀγγλίᾳ, ἡ προμήθεια παραλλάσσει μεταξὺ 2 μέχρι 5%. Ἡ καταλογισθεῖσα δὲ ὑπὲρ τοῦ Σπάρταλη διὰ μόνον τὰ 3 πλοῖα περιωρίζετο εἰς μόνον 2%, ἤτοι εἰς τὸν τελευταῖον ὅρον. Εἰς τὴν φροντίδα, εἰς τὴν ἐπιμέλειαν τοῦ Σπάρταλη ὀφείλεται ἀποκλειστικῶς ἡ εἴσπραξις τοῦ ποσοῦ τῶν 35 χιλ. λιρῶν δι’ ἀσφάλιστρα τῆς «Μπουμπουλίνας». Καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ τούτου ἐδικαιοῦτο νὰ λάβῃ προμήθειαν, ἡ ὁποία ἀνήρχετο εἰς τὸ ποσὸν τῶν 1300 λιρῶν. Καὶ ὅμως καὶ τοῦ ποσοῦ τούτου παρῃτήθη ὁριστικῶς, καὶ περιωρίσθη μόνον νὰ ζητήσῃ προμήθειαν ἐπὶ τῶν τριῶν πλοίων, τοῦ «Γεωργίου» τῆς «Ἀμφιτρίτης» καὶ τῆς «Κρήτης». Ὅτε ἐξώφλησε τοὺς λογαριασμοὺς, οἵτινες ἀπέβλεπον εἰς τὰς ὑπ’ αὐτοῦ διεξαχθείσας προμηθείας, κατώρθωσε νὰ ἐκπέσῃ ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου λίρας 700 περίπου, καὶ αὐτὰς δὲν κατεδέχθη νὰ τὰς κρατήσῃ, καίτοι, ὡς ὡμολόγησε καὶ ὁ Πρέσβυς ἡμῶν, ὁ ἐν Ἀγγλίᾳ, κατὰ τὰ παραδεδεγμένα ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅταν τις ἐπιτυγχάνῃ τοιαύτας ἐκπτώσεις εἰς τὴν ἐξόφλησιν τῶν λογαριασμῶν, δικαιοῦται νὰ τὰς κρατῇ εἰς ἴδιον ὄφελος· τὸ ποσὸν λοιπὸν τῶν 2,300 λιρῶν, ἀποτελούμενον ἐκ προμηθείας 2% ἐπὶ τῶν τριῶν πλοίων, καὶ πρέπον καὶ νόμιμον εἶναι, κατὰ τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ κρατοῦντα ἔθιμα, νὰ δοθῇ εἰς τὸν Σπάρταλην. Δὲν ἦτο δὲ ἀνάγκη, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσσηνίας βουλευτὴς καὶ σεβαστός μοι φίλος κ. Σωτηρόπουλος, συμφωνίας ἐκ τῶν προτέρων περὶ προμηθείας, διότι, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως, ὅταν τις δίδῃ παραγγελίαν εἴς τινα ἐμπορικὸν οἶκον ἐν Ἀγγλίᾳ, ἵνα προμηθεύσῃ εἰς αὐτὸν ὑλικὸν, ἐξυπακούεται ἡ πληρωμὴ προμηθείας· ἀλλ’ οἱ πλεῖστοι τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἠμφισβήτησαν τὴν ἀρχὴν τῆς πρὸς τὸν Σπάρταλην πληρωμῆς προμηθείας· ἰσχυρίσθησαν μόνον, ὅτι ὁ Σπάρταλης παρῃτήθη τῆς προμηθείας ταύτης, ἐδώρησε τὴν προμήθειαν ταύτην. Πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ των ἀνήνεγκον, ὅτι ὁ Σπάρταλης δι’ ἐπιστολῆς αὐτοῦ γράφει κατὰ τὸν Ἰούλιον τοῦ 1868 πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι δὲν κατεδέχθη νὰ λάβῃ οὐδεμίαν προμήθειαν ἐπὶ ταῖς παραγγελίαις, ὅσας ἐξετέλεσε διὰ λογαριασμὸν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως· βραδύτερον, ὅτε ὑπέβαλε τοὺς λογαριασμοὺς αὐτοῦ καὶ κατελόγισεν εἰς πίστωσιν αὑτοῦ τὸ ποσὸν τῶν 2,300 λιρῶν, ἐσημείου ῥητῶς ἐν τῇ ἐκθέσει του, ὅτι τὴν προμήθειαν ταύτην δωρεῖται ὑπὲρ φιλανθρωπικῶν καταστημάτων ἐν Ἑλλάδι, καὶ παρακαλεῖ, ὅπως ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ὁρίσῃ τὰ φιλανθρωπικὰ καταστήματα, ὑπὲρ τῶν ὁποίων ἔδει νὰ διατεθῇ. Ἐάν τις μετὰ προσοχῆς ἀναγνώσῃ τὴν ἐπιστολὴν αὐτοῦ, τὴν γραφεῖσαν κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1868, δὲν θὰ διίδῃ ἢ μίαν αὐτοῦ προαίσθησιν. Κατ’ ἐμὲ δὲ, ἴσως ἕτερόν τι ἐνόει, ὅτε ἔλεγεν, ὅτι δὲν κατεδέχθη νὰ λάβῃ προμήθειάν τινα ἐκ τῶν παραγγελιῶν, ἃς ἐξετέλεσε διὰ λογαριασμὸν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Κατ’ ἐμὲ, ἐνόει τὴν προμήθειαν, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ εἰσπράξῃ παρὰ τῶν ναυπηγικῶν ἑταιριῶν, παρὰ τῶν καταστημάτων, παρὰ τῶν ἐργοστασίων, παρ’ οἷς κατεσκευάσθησαν τὰ πλοῖα, ἢ παρ’ ὧν ἠγόρασε τὰ παραγγελθέντα· καὶ περὶ τοιαύτης προμηθείας βεβαίως ὡμίλει, ὅτε ἔγραφε κατὰ Ἰούλιον μῆνα τοῦ 1868. Τοῦτο βεβαίως συμβιβάζεται ἀκριβῶς μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μετὰ τὴν ἀποστολὴν τῶν λογαριασμῶν αὐτοῦ ἔπραξε, νὰ καταλογίσῃ μὲν προμήθειαν, ἀλλὰ νὰ δωρήσηται τὸ ποσὸν τῆς προμηθείας ὑπὲρ φιλανθρωπικῶν καταστημάτων ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλὰ, καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι τοιαύτην ἐξεδήλωσε προαίρεσιν κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1868, καὶ ἂν ληφθῇ ὑπ’ ὄψει, ὅτι, ὅτε ἔστειλε τοὺς λογαριασμούς, ἐδωρεῖτο τὸ ποσὸν τοῦτο ὑπὲρ φιλανθρωπικῶν καταστημάτων ἐν Ἑλλάδι, νομίζετε, ὅτι ἡ σύμβασις τῆς δωρεᾶς διὰ τῶν δηλώσεων τούτων δύναται νὰ θεωρηθῇ συντελεσθεῖσα; ἡ σύμβασις τῆς δωρεᾶς εἶναι σύμβασις ἀμφοτερομερής· ἐφ’ ὅσον δὲν συνετελέσθη διὰ κοινῆς συμπράξεως τῶν συμβαλλομένων, δύναται ν’ ἀνακληθῇ ὑπ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἤθελεν ἐκφράσει τὴν προτίμησιν περὶ δωρεᾶς. Οἱ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ νομικοὶ βεβαίως ἀναγνωρίζετε τὸ βάσιμον τῆς παρατηρήσεως ταύτης, ἤτοι, ὅτι βεβαίως ἡ σύμβασις τῆς δωρεᾶς δὲν συνετελέσθη· καὶ ἂν ὅμως ἡ ἐπιστολὴ, ἡ γραφεῖσα παρὰ τοῦ Σπάρταλη κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1868, ὑπολειφθῇ ὡς παραίτησις αὐτοῦ, ὡς πρόθεσις πρὸς παραίτησιν ἐκ τῆς προμηθείας ταύτης, ὑπὸ τοσοῦτον ἀνώμαλον τύπον καὶ ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις γενομένη, δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ἄλλην Κυβέρνησιν ὡς λόγος δικαιολογητικὸς πρὸς ἄρνησιν τῆς εἰς τὸν Σπάρταλην ἀνηκούσης, κατὰ τὰ παραδεδεγμένα ἐν Ἀγγλίᾳ, προμηθείας; Εἶναι πρέπον, εἶναι ἀξιοπρεπὲς διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, νὰ εἴπῃ εἰς τὸν Σπάρταλην, ἢ εἰς τοὺς ἐκδοχεῖς αὐτοῦ, ὅτι, ἐπειδὴ εἴχετε προδηλώσει τοιαύτην προαίρεσιν, τοιαύτην πρόθεσιν, καθ’ ὃν χρόνον ἐξετελεῖτε τὰς παραγγελίας αὐτὰς, διὰ τοῦτο ἀρνοῦμαι ὑμῖν τὴν πληρωμὴν τῆς προμηθείας; Τὸ ζήτημα ἐξεταστέον ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ. Εἰς ἓν Κράτος, ὅπερ ἐνεπιστεύθη εἰς τὸν Σπάρταλην τὴν διαχείρισιν 170,000 λιρῶν, καὶ ὅπερ διατελεῖ ηὐχαριστημένον ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν οὗτος ἐξετέλεσε τὰς παραγγελίας πάσας, ἐργασθεὶς μετὰ προθυμίας καὶ αὐταπαρνησίας, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀρνηθῇ εἰς αὐτὸν τὴν πληρωμὴν 2,000 λιρῶν, αἵτινες καὶ μόναι ἀποτελοῦσι τὴν ἀμοιβὴν αὐτοῦ, δι’ οὓς κατέβαλε κόπους, ὅταν μάλιστα ληφθῇ ὑπ’ ὄψει, ὅτι ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου ἐδαπάνησε 1500 λίρας εἰς τὴν πληρωμὴν τοῦ Ἄγγλου ὑπαλλήλου, τὸν ὁποῖον εἰδικῶς εἶχεν ἀπησχολημένον διὰ τὴν ἐργασίαν, τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὰς προμηθείας, τὰς γενομένας κατὰ παραγγελίαν καὶ διὰ λογαριασμὸν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν προμήθειαν, καὶ ἑτέρα ὑπεβλήθη ἐνταῦθα ἀντίῤῥησις, ὅτι ἐπεβλήθη εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἡ ὑποχρέωσις νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν προμήθειαν ταύτην, καὶ ἐπεβλήθη ἡ ὑποχρέωσις, αὕτη, διότι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ ἀπεφήνατο περὶ τοῦ ποσοῦ τῆς προμηθείας. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν διεβίβασεν εἰς τὸν παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ Ἐπίτροπον ἔγγραφα, ἅτινα προσήχθησαν, καὶ ἐπὶ τῇ προσαγωγῇ τῶν ὁποίων ἐζητήθη ἡ ἀναθεώρησις τῆς πρώτης τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου ἀποφάσεως. Ἐν τῇ αἰτήσει τῆς ἀναθεωρήσεως καὶ ἐν τοῖς νέοις ἐγγράφοις, ἅτινα προσήχθησαν, ἐζητεῖτο καὶ ἡ ἀναθεώρησις τῆς προμηθείας, περὶ ἧς πρόκειται. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν διεβίβασε τὰ ἔγγραφα ταῦτα πρὸς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἄνευ παρατηρήσεώς τινος. Τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον εὗρεν, ὅτι κατ’ ἀρχὴν ἔπρεπε νὰ πληρωθῇ ἡ πρὸς τὸν Σπάρταλην προμήθεια, ἀλλ’ ὡς συμβαίνει εἰς τὰ ἐλεγκτικὰ σώματα, ὑπελήφθη ὡς πρὸς αὐτὸ ὁ προσδιορισμὸς τοῦ ποσοῦ αὐθαίρετος· διότι, κατὰ τὸν νόμον περὶ Δημοσίου Λογιστικοῦ, οἱ Ὑπουργοὶ ἐκκαθαρίζουσι τὰ δημόσια ἔξοδα. Διὰ τοῦ Ἐπιτρόπου ἀπηύθυνε πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν τὴν αἴτησιν, οὐχὶ νὰ ἀποφανθῇ, ἂν ὀφείλεται, ἢ ὄχι, εἰς τὸν Σπάρταλην προμήθεια, ἀλλ’ ὁπόσον ἔδει νὰ ᾖναι τῆς προμηθείας ταύτης τὸ ποσόν. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὑπέλαβεν, ὅτι ἔπρεπε τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ μετάσχῃ εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῆς προμηθείας· ἅπαντες δὲ οἱ Ὑπουργοί, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει ὅλα τὰ ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ λαβόντα χώραν, ἀποφαίνονται, ὅτι τὸ ποσὸν, τὸ ὀφειλόμενον εἰς τὸν Σπάρταλην λόγῳ προμηθείας ἐπὶ τῶν τριῶν πλοίων, δέον νὰ συνίσταται εἰς 2%, καὶ κατὰ συνέπειαν ν’ ἀνέλθῃ τὸ ποσὸν εἰς 2,300 λίρας. Τὸ πρακτικὸν τοῦτο τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διεβίβασεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς δευτέρας του ἀποφάσεως ἀνεθεώρησε τὴν προηγουμένην, οὐχὶ μόνον ὡς πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὰ ἕτερα κονδύλια, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς πρώτης του ἀποφάσεως εἶχεν ἀποῤῥίψει, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα προσήχθησαν νέα ἔγγραφα. Ἀνεγνώρισε τὸν Σπάρταλην ὡς δικαιούμενον, ἵνα λάβῃ πλὴν τοῦ ποσοῦ τῆς προμηθείας καὶ ἕτερον ποσὸν, ἀνερχόμενον εἰς 1000 λίρας, ἀναγομένας εἰς ἕτερα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα τὸ πρῶτον δὲν εἶχον δικαιολογηθῆ, ἕνεκεν ἐλλείψεως δικαιολογητικῶν ἐγγράφων. Ὡς πρὸς τὸ θέμα τῆς προμηθείας, δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐνδιατρίψω περισσότερον, διότι, φρονῶ ὅτι, εὐθὺς, ὡς ἐξετελέσθη παραγγελία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ὑπὸ ἐμπορικοῦ οἴκου, ὁ ὁποῖος οὐδεμίαν εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ ἐργασθῇ δωρεὰν, ἡ προμήθεια ὀφείλεται. Δὲν εἶναι δὲ καὶ ἀξιοπρεπὲς σήμερον νὰ ἐπικαλεσθῶμεν παραίτησιν δῆθεν τοῦ Σπάρταλη, γενομένην ἀπὸ ἐτῶν, ἐνῷ γνωστὸν εἶναι, ὅτι ὁ οἶκος Σπάρταλη βραδύτερον περιέπεσεν εἰς πτώχευσιν, καὶ αἱ περιστάσεις αὐτοῦ δὲν ἦσαν, ὁποῖαι ἦσαν καθ’ ὃν χρόνον ἐδήλου τὴν προαίρεσιν αὑτοῦ περὶ παραιτήσεώς του ἐκ τοῦ δικαιώματος τῆς προμηθείας. Ὑπολείπεται ἕτερον θέμα, τὸ θέμα τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἀποζημίωσιν τοῦ Σπάρταλη διὰ τὴν ἐνεργηθεῖσαν παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ κατάσχεσιν καὶ εἴσπραξιν τοῦ ποσοῦ τῶν 6268 λιρῶν κατὰ τὸ 1874. Τὸ θέμα τοῦτο δὲν ὑπάγεται βεβαίως εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, διότι οὐδεὶς νόμος ἔδωκε τὸ δικαίωμα εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον νὰ ἀποφανθῇ περὶ ἀποζημιώσεως λόγῳ βλάβης ἢ ζημίας, ἣν ἐπήνεγκε τὸ Κράτος διά τινος ἀρχῆς εἴς τινα ἰδιώτην· εἶναι ἐντελῶς ξένον τῆς ἁρμοδιότητος τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, οὐδὲ ἔδει νὰ προκληθῇ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ἁρμόδιον Σῶμα πρὸς ἀπόφασιν ἐπὶ τοιούτου θέματος ἦτο βεβαίως τὸ Νομικὸν Συμβούλιον, τὸ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν ἑδρεῦον. Ἡ γενομένη κατὰ τὸ 1874 κατάσχεσις ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐγένετο δυνάμει τοῦ ἄρθρου 37 τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων. Τὸ ἄρθρον τοῦτο ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάσχεσις τῶν ἀπὸ τρίτους ὀφειλομένων πρὸς τὸν ὀφειλέτην τοῦ Δημοσίου, ὡς καὶ τῶν εἰς χεῖρας τρίτων εὑρισκομένων καρπῶν καὶ ἄλλων κινητῶν πραγμάτων αὐτοῦ, γίνεται δι’ ἐγγράφου προσκλήσεως τοῦ ταμίου ἢ τοῦ εἰσπράκτορος, ἐπιδιδομένης εἰς τοὺς τρίτους κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ παρόντος νόμου». Ὁ νόμος περὶ δημοσίων ἐσόδων, ὑπολαμβάνων, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς ταμίαν τοῦ Κράτους νὰ προβῇ εἰς κατάσχεσιν ἰδιωτικῆς περιουσίας, χωρὶς νὰ προϋπάρχωσιν οἱ ἀναγκαῖοι τίτλοι, οἱ βεβαιοῦντες τὸ χρέος αὐτοῦ, εἶχε σκοπὸν, νὰ ἀπαλλάξῃ τὸ Δημόσιον ἀπὸ τῶν συνήθων δικῶν, αἵτινες ἐγείρονται ἐπὶ τοιούτων κατασχέσεων, ὡς ἐκ τούτου ἁπλοποίησε τὴν διαδικασίαν, τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὰς ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου ἐνεργουμένας κατασχέσεις, παρέσχε δὲ εἰς τὸν ταμίαν τὸ δικαίωμα, δι’ ἑνὸς καὶ μόνου ἐγγράφου του νὰ ἐνεργῇ κατάσχεσιν εἰς χεῖρας τρίτου, λόγῳ ὀφειλομένων εἰς αὐτὸ ὑπό τινος, καὶ χωρὶς τινος ἄλλης διατυπώσεως νὰ εἰσπράττῃ παρ’ αὐτοῦ τὸ ποσὸν τοῦτο· τοῦτο ἐγένετο καὶ ὡς πρὸς τὴν παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ εὑρισκομένην χρηματικὴν περιουσίαν τοῦ Σπάρταλη. Δὲν ἐπανέρχομαι εἰς τὴν ἀφήγησιν τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Σπάρταλη, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἐνεργῆσαν, ὅσα ἐνήργησεν ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ, δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψει του τὰ στοιχεῖα, ἅτινα ἀπῃτοῦντο, ἵνα μορφώσῃ σαφῆ γνώμην περὶ τῆς πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον ὀφειλῆς τοῦ Σπάρταλη· ἀπεδείχθη μάλιστα ἐκ τῶν ὑστέρων, ὅτι στοιχεῖά τινα, πρόχειρα παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν, δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψει του, ἵνα πεισθῇ, ὅτι ὁ Σπάρταλης δὲν ἦτο ὀφειλέτης πρὸς τὸ Δημόσιον. Ἐν τούτοις αὐθαιρέτως καὶ ἄνευ δικαιώματός τινος προέβη εἰς τὴν κατάσχεσιν. Ὑποθέσατε, Κύριοι, ὅτι, ἀντὶ νὰ ἐνεργήσῃ κατάσχεσιν ἐπὶ τῶν χρημάτων τοῦ Σπάρταλη, τῶν εὑρισκομένων παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ, ἐνήργει κατάσχεσιν ἐπὶ ἄλλης περιουσίας τοῦ Σπάρταλη· ὑποθέσατε τὸν Σπάρταλην ἰδιοκτήτην μιᾶς οἰκίας, ἐν Ἀθήναις, ἀξίας περίπου 6,268 λιρῶν, ἢ μιᾶς σταφιδαμπέλου, ὁμοίας ἀξίας. Ὑποθέσατε τὸ Δημόσιον, προβαῖνον εἰς τὴν κατάσχεσιν καὶ δήμευσιν τῆς οἰκίας, ἢ τῆς σταφιδαμπέλου, μετὰ παρέλευσιν δὲ πολλῶν ἐτῶν, ἀναγνωρίζον μὲν, ὅτι δὲν εἶχε λαμβάνειν, ὅτε προέβη εἰς τὴν δήμευσιν, ἀλλὰ προβάλλον εἰς αὐτὸν τὴν ἔνστασιν, ὅτι δὲν ἤγειρεν ἀγωγὴν καὶ ὅτι οὐδεμίαν ὀφείλει αὐτῷ ἀποζημίωσιν, δι’ οὓς ἔλαβε καρποὺς ἐκ τοῦ δημευθέντος κτήματος κατὰ τὸ πρὸ τῆς ἀγωγῆς χρονικὸν διάστημα. Ἀκριβῶς τοῦτο ἀξιοῦσιν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ εἴπῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Συνέπεσε νὰ ἔχῃ χρηματικὴν περιουσίαν παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ, ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἐν Ἀθήναις καὶ οἰκίαν τινὰ, ἡ ὁποία, δημευομένη, ἤθελε περιέλθει εἰς τὸ Δημόσιον· ποία θὰ ἦτο ἡ ζημία, ἡ ἐπελθοῦσα εἰς τὸν Σπάρταλην; Οὗτος εἰς τὸ διάστημα αὐτὸ ἐστερεῖτο τῶν καρπῶν τῆς περιουσίας αὐτοῦ, ὅπως ἐστερήθη ἐνταῦθα τῶν τόκων ἢ τοῦ καρποῦ τῶν χρημάτων αὐτοῦ. Αὕτη εἶναι ἡ δικαιολογητικὴ βάσις τῆς ἀποδιδομένης εἰς αὐτὸν ἀποζημιώσεως, διότι ἄνευ τινὸς δικαιώματος καὶ ὅλως αὐθαιρέτως κατεσχέθη καὶ εἰσεπράχθη παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, διὰ λογαριασμὸν τοῦ Κράτους, τὸ ποσὸν τῶν 6,268 λιρῶν. Προκειμένου νὰ εὑρεθῇ ἡ ἀποζημίωσις ἐπὶ χρηματικῆς περιουσίας, ἦτο φυσικὸν νὰ εὑρεθῇ ὁ τόκος, ὡς ἐκπροσωπῶν εὐλόγως ὀφειλομένην ἀποζημίωσιν. Μάλιστα δὲ, κατ’ ἐμὲ, ὁ ὁρισθεὶς τόκος τῶν 5% εἶναι ἐπαρκῶς μέτριος, διότι ὅσοι ἐξ ὑμῶν ἐμπορεύεσθε, βεβαίως θέλετε ὁμολογήσει, ὅτι, ἂν ἀφαιρεθῇ ἐξ ὑμῶν χρηματικὴ περιουσία, ἥτις εἰς τὰς ἐμπορικάς σας ἐπιχειρήσεις ἤθελεν εἶσθαι λίαν παραγωγικὴ, βεβαίως δὲν ἠθέλετε ἱκανοποιηθῆ, λαμβάνοντες μόνον ἕνα μέτριον τόκον, διότι εἰς τὸν ἔμπορον τὰ χρήματα παρέχουσι κέρδη ἀνώτερα τοῦ συνήθους τόκου. Τὸ Νομικὸν ὅμως Συμβούλιον, παραδεχθὲν, ὅτι ὁ νόμιμος τόκος ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅπου ἐμπορεύετο ὁ Σπάρταλης, εἶναι 5%, κατελόγισε μόνον 5% τόκον, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς εἰσεπράχθησαν αἱ 6,268 λίραι, μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν πρόκειται νὰ ἀποδοθῇ ἡ ὀφειλὴ πρὸς αὐτόν. Τὸ ἄρθρον 16 τοῦ Διατάγματος περὶ ἐκτελέσεως τοῦ νόμου περὶ Δημοσίου Λογιστικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθησάν τινες τῶν ἀξιοτίμων προαγορευσάντων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἵνα ἀποδείξωσιν, ὅτι τόκος δὲν ὀφείλεται παρὰ τοῦ Δημοσίου διὰ τὰ ἐσφαλμένως παρ’ αὐτοῦ εἰσπραττόμενα χρήματα, οὐδεμίαν ἔχει ἐνταῦθα ἐφαρμογήν, διότι ἐνταῦθα δὲν πρόκειται περὶ ἀποδόσεως τόκου, ἐνταῦθα πρόκειται περὶ ἀποζημιώσεως, ὀφειλομένης εἰς ἐκεῖνον, τοῦ ὁποίου τὴν χρηματικὴν περιουσίαν ἐδημεύσαμεν ἄνευ λόγου τινὸς, ἄνευ δικαιώματός τινος καὶ ὅλως αὐθαιρέτως. Ἀλλὰ, προκειμένου περὶ τῆς ἀποζημιώσεως ταύτης, ἐπεκαλέσθησάν τινες τῶν ἀξιοτίμων προαγορευσάντων ῥητόρων τὴν γενομένην ἐν τῇ ἐκθέσει, τῇ εἰσηγητικῇ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, μνείαν, ὅτι πλὴν τῆς δικαιολογητικῆς ταύτης βάσεως ὑπάρχει καὶ ἑτέρα, δηλαδὴ, ὅτι τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἀνεγνώρισεν ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου, λόγῳ τόκων, τὸ ποσὸν 881 λιρῶν, καὶ ἐπειδὴ περὶ τῆς ἐγγραφῆς ταύτης ἐγένετο καὶ μεταξὺ ἐμοῦ καὶ ἀξιοτίμου συναδέλφου συζήτησις, ὀφείλω νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὄντως εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου ἀναγράφεται μὲν ἐν ἀρχῇ τὸ ποσὸν τῶν 881 λιρῶν, ἀλλ’ ἐν τῇ τελευταίᾳ αὐτῆς σελίδι ἀφαιρεῖται κατὰ τρόπον, ὅστις δὲν ἦτο εὔκολον νὰ ὑποπέσῃ εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς παντός· ἐγὼ ὅμως δὲν ἐμνημόνευσα τὸ ποσὸν τοῦτο τῶν 881 λιρῶν, διὰ νὰ προσβάλω τὴν ἀπόφασιν τοῦ Συνεδρίου, ἀλλ’ ἐμνημόνευσα τοῦτο κυρίως ὡς ἐνδεικτικὸν τοῦ γεγονότος, ὅτι ὁ Σπάρταλης ἐνήργησε προκαταβολὰς ἀνωτέρας τῶν πρὸς αὐτὸν κατὰ καιροὺς γενομένων ἐμβασμάτων. Ἐδόθη ὅμως ἐκ τούτου ἀφορμὴ εἰς μίαν ἑτέραν ἐξέτασιν τῆς ἀποφάσεως τοῦ Συνεδρίου· τὸ Συνέδριον διὰ τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς φαίνεται ἀδικήσαν τὸν Σπάρταλην, ὄχι μόνον διὰ τὸ ποσὸν τῶν 881 λιρῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ ποσὸν ἀνερχόμενον εἰς 2,300 λίρας.

Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ σφάλμα τι λογιστικὸν, ἢ παραδρομή, βεβαίως ἠδικήθη ὁ Σπάρταλης διὰ τῆς διπλῆς ἀφαιρέσεως τοῦ ποσοῦ λιρῶν 2,300.

Οὕτως ἔχουσι τὰ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν Σπάρταλη ὑπὸ οὐσιαστικὴν καὶ νομικὴν ἔποψιν. Ἀλλὰ τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐφάνη θορυβῆσαν γεγονός τι, τὸ ὁποῖον περιέβαλε μὲ ἔκτακτον σπουδαιότητα, τὸ γεγονὸς, ὅτι ἐν τῷ φακέλλῳ, τῷ κατατεθέντι ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, τῷ σχετικῷ πρὸς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, συνήφθησαν καὶ ἔγγραφά τινα τοῦ ἐνταῦθα Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας. Ἠκούσαμεν δὲ ἐντεῦθεν, ἄλλους μὲν, ἰσχυριζομένους, ὅτι τῇ παρεμβάσει τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας ἐξηυτελίσθη ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν τιμὴ, ὅτι προσεβλήθη ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ἄλλους δὲ, βλέποντας ἐν τῇ παρεμβάσει ταύτῃ τὸ φάσμα τοῦ Στῆλμαν, ἢ τὸ ἴνδαλμα τοῦ Ῥούμβωλδ, ἐν γένει δὲ προσποιουμένους τὸν πιστεύοντα, ὅτι μόνον διότι παρενέβη ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία ἔπρεπε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ ἀρνηθῇ τὴν πρὸς τὸν Σπάρταλην ὀφειλὴν αὐτοῦ. Διῆλθον καὶ ἐγὼ πάντα τὰ ἔγγραφα, ὧν ἐγένετο ἐντεῦθεν μνεία, παρετήρησα δὲ, ὅτι οἱ ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες ἀπέσπασαν ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων περικοπάς τινας, καὶ τὰς ἀνέγνωσεν ἐντεῦθεν, διὰ νὰ ἐνδείξωσιν ἐξασκηθεῖσαν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως πίεσιν ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας· ἐγὼ ὅμως εἰλικρινῶς ὁμολογῶ, ὅτι ἐν τοῖς ἐγγράφοις, ἅτινα ἀντηλλάγησαν μεταξὺ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας καὶ τοῦ ἡμετέρου Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, οὐδένα λόγον ἢ φράσιν εὗρον, ἐνδεικτικὴν ἀσκηθείσης πιέσεως, ἀνέγνων δὲ μόνον παραστάσεις, γενομένας παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, κατ’ ἐντολὴν τῆς ἑαυτῆς Κυβερνήσεως, πρὸς ἀπόδοσιν ἀξιουμένου παρ’ Ἄγγλων ὑπηκόων δικαίου. Κατ’ ἐμὲ, εἶναι ἀξιέπαινοι οἱ διαχειριζόμενοι τὰς τύχας ἑνὸς Ἔθνους, ὅταν ἐν τῇ ἐξετάσει ὑποθέσεων, εἰς ἃς ἐνδιαφέρονται ξένοι, καταβάλλωσιν ἰδιαιτάτην προσοχὴν, διὰ νὰ ἀποφύγωσι περιπλοκὰς καὶ ἄκαιρα διπλωματικὰ ζητήματα. Ἐὰν δὲ ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ παρατηρῆται ἀκριβῶς τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐπρόσεξεν ἰδιαιτέρως, ὥστε κατὰ τὰς διατάξεις, τὰς παρ’ ἡμῖν κρατούσας, κατὰ τὴν νομοθεσίαν ἡμῶν νὰ διεξαχθῇ ἡ ὑπόθεσις Σπάρταλη, οὐ μόνον δὲν παρημέλει τὸ ἑαυτῆς καθῆκον, οὐ μόνον δὲν ὠλιγώρει πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἔπραξεν ὅ,τι ἐπεβάλλετο εἰς αὐτὴν ὑπὸ τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς ἀποστολῆς αὐτῆς. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι, ὅταν τις διαχειρίζηται τὰς τύχας ἑνὸς Ἔθνους, δικαιοῦται νὰ ἐπιδεικνύῃ πεῖσμα, ἢ νὰ ἐπιδεικνύῃ ἀκαμψίαν χαρακτῆρος, διὰ νὰ προκαλῇ τὰς ἀνευφημίας τῶν ἁπλοϊκῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, νὰ προκαλῇ δὲ οὕτω πολιτικὰς περιπλοκὰς καὶ διπλωματικὰ ζητήματα. Τοὐναντίον ἔχει καθῆκον νὰ προσέχῃ ἐγκαίρως εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῶν τοιούτων ὑποθέσεων, διὰ νὰ ἀποφεύγῃ πᾶσαν περιπλοκὴν, ἵνα προλαμβάνῃ, πάσας ἐκείνας τὰς συνεπείας, αἵτινες εἰς ἄλλας ὑποθέσεις καὶ προγενεστέρας ἐποχὰς ἐδημιουργήθησαν ἕνεκα τῆς ἀπροσεξίας τῶν ἡμετέρων ἀρχῶν ἢ Ὑπουργῶν. Δὲν συμφωνῶ δὲ μετὰ τῶν προαγορευσάντων, οἵτινες κατέκριναν τὸν ἡμέτερον Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, διότι ἐν συνδιαλέξει πρὸς τὸν Πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας εἶπεν αὐτῷ, ἢ ἐνέδειξεν αὐτῷ τὴν ἀνάγκην, τοῦ νὰ ζητηθῇ ἡ ἀναθεώρησις τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου· ἦτο, κατ’ ἐμὲ, ἐπιβεβλημένον, νὰ μὴ παραλίπῃ ὁ ἡμέτερος Ὑπουργὸς τὴν τοιαύτην ὑπόδειξιν περὶ τῆς κρατούσης παρ’ ἡμῖν νομοθεσίας ὡς πρὸς τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συνεδρίου. Ἐὰν συμβῇ, ἢ ὡς συνέβη βεβαίως εἴς τινας ἐξ ὑμῶν, διαχειρισθέντας τὰ δημόσια, νὰ προσέλθῃ Πρέσβυς τις καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ὡρισμένη τελωνιακὴ ἀρχὴ ἠδίκησεν ὑπήκοόν του, ἐκδοῦσα ἀπόφασιν, καταδικάζουσαν αὐτὸν εἰς ποινὴν ἐπὶ παραβάσει τοῦ ἡμετέρου τελωνιακοῦ νόμου, νομίζετε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς οὗτος παραβιάζει τὸ ἑαυτοῦ καθῆκον, ἐὰν ὑποδείξῃ εἰς τὸν Πρέσβυν τοῦτον, ὅτι, κατὰ τὴν κειμένην νομοθεσίαν, ἐπιτρέπεται εἰς τὸν πλοίαρχον νὰ ζητήσῃ τὴν μεταῤῥύθμισιν τῆς ἀποφάσεως τοῦ Τελώνου, ἐπιδίδων ἔφεσιν ἐντὸς μηνὸς ἐνώπιον τῆς ἁρμοδίας ἀρχῆς; Τοιοῦτόν τι περίπου ἔπραξεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὑποδείξας εἰς τὸν παραπονούμενον ἐπὶ μὴ ἀναγνωρίσει δικαίου, ἀξιουμένου ὑπὸ Ἄγγλων ὑπηκόων, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένη, κατὰ τὴν νομοθεσίαν ἡμῶν, ἡ ἀναθεώρησις τῆς ἀποφάσεως ἐπὶ τῇ προσαγωγῇ νέων ἐγγράφων, ἅτινα δὲν ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψει παρὰ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀπόφασιν. Βεβαίως δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου, νὰ ἀνασκευάσῃ τις προβληθέντα ἰσχυρισμὸν, ὅτι, ἵνα γένηται ἀναθεώρησις τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἔπρεπεν ὁ ὑπόλογος καὶ μόνος ὁ ὑπόλογος νὰ τὸ ζητήσῃ· διότι, ὡς ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς ἐσημειώθη, κατὰ τὸ ἄρθρον 21 τοῦ νόμου περὶ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἐπὶ τῇ προσαγωγῇ ἐγγράφων νέων, οὐ μόνον τῇ αἰτήσει τοῦ ὑπολόγου, ἀλλὰ καὶ κατ’ εἰσήγησιν τοῦ Ἐπιτρόπου καὶ αὐτεπαγγέλτως ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἀποφάσεων τοῦ Συνεδρίου. Εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἐπεβάλλετο, ὅτε διεβιβάσθησαν εἰς αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν τὰ νέα ἔγγραφα, ἅτινα προσήγοντο τῇ μεσολαβήσει τῆς ἐνταῦθα Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, νὰ τὰ ἀποστείλῃ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ὅπερ, πειθόμενον, ὅτι προσήγοντο ἔγγραφα, ἃ δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψει του κατὰ τὴν ἔκδοσιν τῆς πρώτης ἀποφάσεώς του, ὤφειλε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τῆς ἀποφάσεώς του. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικοβοιωτίας Βουλευτὴς ἀνεκάλυψε τὴν πίεσιν, τὴν ἐξασκηθεῖσαν ἐπὶ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ὡς καὶ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, ὡς βεβαιουμένην ἔν τινι ἐγγράφῳ, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν διεβίβαζε πρὸς τὸ Συνέδριον τὰ ἔγγραφα, τὰ σταλέντα ὑπὸ τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας, καὶ ἐν τῷ τέλει τοῦ ὁποίου ἔγραφε πρὸς τὸ Συνέδριον, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ δοθῇ ἓν πέρας εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἵνα μὴ γεννηθῇ ἓν διπλωματικὸν ζήτημα. Ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία οὐδέποτε ἠξίωσε νὰ ἀναγνωρισθῇ ὁπωσδήποτε τὸ ἀξιούμενον ὑπὸ τῶν Ἄγγλων ὑπηκόων δίκαιον, ἠξίου ἓν καὶ μόνον, νὰ δοθῇ ἓν πέρας εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην· ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, διαβιβάζων τὸ ἔγγραφον τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας εἰς τὸ Συνέδριον, οὐδὲν ἄλλο ἠξίου, ἢ νὰ ἐκδώσῃ ὡς τάχιστα τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ, διὰ νὰ δοθῇ ἓν ὁριστικὸν πέρας εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Νομίζετε δὲ, ὅτι, ὅταν εἴς τινα Πρέσβυν ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν, ἢ οἱαδήποτε Κυβέρνησις, ἀρνῆται ἀκριβῶς τοῦτο, ἀρνῆται τὴν κατὰ τοὺς κειμένους νόμους διεξαγωγὴν ὑποθέσεως, ἀφορώσης εἰς τὰ συμφέροντα ξένων ὑπηκόων, καὶ ἀρνῆται ἐπιμόνως καὶ ἐπὶ χρόνον μακρὸν, δὲν γεννᾶται ἐκ τούτου διπλωματικὸν ζήτημα, καὶ δὲν γεννῶνται περιπλοκαὶ, αἵτινες δύνανται νὰ ἐπιδράσωσιν ἐπιβλαβῶς ἐπὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, οὗ οἱ Ὑπουργοὶ ἠμέλησαν τὸ καθῆκον τοῦτο; Ἀκριβῶς τοῦτο ὑπεδήλου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐν τῷ πρὸς τὸ Συνέδριον ἐγγράφῳ του, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τέλους εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην τὸ Συνέδριον ὁριστικῶς, ἵνα μὴ γεννηθῇ ἓν διπλωματικὸν ζήτημα· εἰργάζετο ἀνενδότως, πάσῃ δυνάμει, οὐχὶ ἵνα ἀποδοθῇ εἰς τὸν Σπάρταλην περισσότερον τοῦ ὅ,τι κατὰ τοὺς νόμους ἡμῶν ἐδικαιοῦτο λαβεῖν, ἀλλὰ μόνον, ἵνα δοθῇ ἓν πέρας, ἵνα διέλθῃ ἡ ὑπόθεσις αὕτη ὅλα τὰ στάδια, τὰ ἐκ τῆς κειμένης νομοθεσίας ἐπιτρεπόμενα εἰς τὸν ἀξιοῦντα τὸ δίκαιον παρὰ τοῦ ἡμετέρου Κράτους. Ἀλλὰ τίνες οἱ δικαιοῦχοι; Δὲν φαίνονται ἐν τοῖς ἐγγράφοις, ἅτινα κατετέθησαν· ἐκ τούτου δὲ ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐκδηλοῦνται συμπεράσματα, ἐκ τούτου ὑπόνοιαι, ἐκ τούτου δὲ διάφοροι εἰκασίαι ἄτοποι. Τὰ ἔγγραφα ῥητῶς ἐνδεικνύουσιν, ὅτι μετὰ τὴν πτώχευσιν τοῦ Σπάρταλη ὑπεισῆλθον εἰς τὰ δικαιώματα αὐτοῦ Ἄγγλοι ὑπήκοοι, ἐν ὀνόματι δὲ τῶν Ἄγγλων ὑπηκόων, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις παρήγγειλε τὸν ἐνταῦθα Πρέσβυν της, νὰ ὑποβάλῃ παραστάσεις πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν περὶ τῆς ἀποδόσεως τοῦ ἀξιουμένου παρ’ αὐτῶν δικαίου. Ἀλλὰ Βουλευτής τις εἶπεν, ὅτι ὁ Σπάρταλης ἀπεκατεστάθη· πολὺ ἐνδεχόμενον, καὶ ἐγὼ τελευταῖον ἔλαβον τὴν πληροφορίαν, ἐρωτήσας τινὰ, δυνάμενον νὰ γινώσκῃ, ὅτι ὄντως ὁ Σπάρταλης ἀπεκατεστάθη, ἀλλὰ, ὅπως ἀποκατασταθῇ, ὅπως ἀπαλλαγῇ τῶν συνεπειῶν τῆς πτωχεύσεως, βεβαίως συνεβιβάσθη πρὸς τοὺς πιστωτὰς αὐτοῦ, πρὸς ἐπιτέλεσιν δὲ τοῦ συμβιβασμοῦ τούτου, εὑρέθη ἠναγκασμένος νὰ μεταβιβάσῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἀπέναντι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, πρὸς Ἄγγλους ὑπηκόους, οἵτινες τὰ διεξεδίκησαν, καθ’ ὃν τρόπον γνωρίζετε ἤδη...

§18ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρόκειται περὶ τοῦ ἀγαπητοῦ Στῆλμαν.

§19ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνεται, ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ ἀγαπητοῦ Στῆλμαν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι συνδέεται συγγενικῶς πρὸς τὸν Σπάρταλην ὁ Στῆλμαν, ἀλλ’ εἶναι ὁμολογούμενον, ὅτι εἰς οὐδεμίαν διετέλει ὑλικὴν ἢ κοινωνικὴν σχέσιν πρὸς τὸν Στῆλμαν· εἶναι γνωστὸν, ὅτι οὐδεμία σχέσις συμφερόντων ὑπῆρχε μεταξὺ Σπάρταλη καὶ Στῆλμαν· δὲν εἶναι δυνατὸν ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ νὰ ἔχῃ ἐνδιαφέρον τι ὁ Στῆλμαν, διότι οὗτος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι μεταξὺ τῶν πιστωτῶν τοῦ Σπάρταλη, ἑπομένως δὲν εἶναι μεταξὺ ἐκείνων, οἵτινες διεκδικοῦσι τὰ δικαιώματα τοῦ Σπάρταλη ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ...

§20ΛΕΒΙΔΗΣ. Πῶς τὸ γνωρίζετε τοῦτο;

§21ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὁ Στῆλμαν δὲν εἶχέ ποτε περιουσίαν, εἶναι γνωστὸν, ὅτι, ὅτε ὁ Σπάρταλης διετέλει εἰς περιστάσεις ὑλικῶς εὐαρέστους, παρεῖχεν ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν χρηματικὰς συνδρομὰς εἰς αὐτὸν, ἵνα συμπληροῖ τὰ πρὸς τὸ ζῆν ἑαυτοῦ καὶ τῆς οἰκογενείας του. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἄνθρωπος, ὅστις δὲν εἶχεν, οὐδ’ ἔχει περιουσίαν, ὅστις ἔτρεχεν ἐδῶ καὶ ἐκεῖ, μετερχόμενος τὸν ἀνταποκριτὴν ἐφημερίδων, νὰ εὑρίσκηται εἰς τοιαύτην ὑλικὴν εὐπορίαν, ὥστε νὰ καταλέγηται μεταξὺ τῶν πιστωτῶν τοῦ Σπάρταλη; Νομίζω δὲ, ὅτι εἶναι εὔκολον εἰς πάντα ἐξ ἡμῶν νὰ βεβαιωθῇ, ὅτι ὁ Στῆλμαν οὐδέποτε ἦτο εἰς ὑλικὴν εὐπορίαν, ὥστε νὰ γίνῃ δανειστὴς τοῦ Σπάρταλη....

§22ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ἦτο Ἄγγλος πιστωτὴς, θὰ εἴχομεν τὸ δικαστικὸν ἔγγραφον, δι’ οὗ μετεβιβάσθη ἡ ἀπαίτησις αὕτη τοῦ Σπάρταλη πρὸς τοὺς πιστωτάς· ὁ Ῥούμβωλδ δὲν ἀποτελεῖ δικαστικὴν πρᾶξιν.

§23ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, κύριε συνάδελφε, ὅτι, ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα τῆς πληρωμῆς τοῦ ποσοῦ τούτου, βεβαίως ὁ Ὑπουργὸς, ὅστις θέλει ἐκδώσει τὸ προσῆκον χρηματικὸν ἔνταλμα, εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἐξετάσῃ, τίνες εἶναι οἱ δικαιοῦχοι, καὶ νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῶν ἀκριβῶς τὴν προσαγωγὴν τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, τῶν τίτλων ἐκείνων, δυνάμει τῶν ὁποίων οὗτοι εἶναι δικαιοῦχοι, ὡς ἐκδοχεῖς τοῦ Σπάρταλη· καὶ ἐὰν δὲν τὸ πράξῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, εἶναι ὑποχρεωμένον τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ὅταν θὰ κληθῇ νὰ θεωρήσῃ τὸ χρηματικὸν ἔνταλμα, νὰ ζητήσῃ ἀκριβῶς τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐκεῖνοι, ἐπ’ ὀνόματι τῶν ὁποίων ἐξεδόθη τὸ ἔνταλμα, εἶναι πράγματι οἱ νόμιμοι δικαιοῦχοι. Ὅταν τις ἀναγνώσῃ ἐπισταμένως τὴν σειρὰν πάντων τῶν ἐγγράφων, ἅτινα ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ διημείφθησαν, πείθεται ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὕτη διεξήχθη μετὰ πάσης τῆς προσοχῆς καὶ λεπτότητος, αἵτινες προσήκουσιν εἰς ἔγγραφα φιλικῶς διακειμένης Κυβερνήσεως. Ἡ ἐνέργεια τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ εἶναι ὁμοία πρὸς τὴν ἐνέργειαν πασῶν τῶν Πρεσβειῶν, αἵτινες διατελοῦσιν ἐμπεπιστευμέναι παρὰ Κυβερνήσεσι ξέναις. Ὅπως δὲ οἱ ἡμέτεροι Πρέσβεις διὰ συμφέροντα Ἑλλήνων ὑπηκόων προβαίνουσιν εἰς παραστάσεις, εἰς ἀνταλλαγὴν ἐγγράφων πρὸς ξένας Κυβερνήσεις, διὰ νὰ ἐπιτύχωσι τὴν ἀπόδοσιν τοῦ ἀξιουμένου ὑπὸ τῶν ἡμετέρων συμπολιτῶν, οὕτω καὶ ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία εἰς παραστάσεις ἁπλῶς προέβη, χωρὶς εἰς οὐδὲν τῶν ἐγγράφων τούτων νὰ περιέχηται φράσις τις, προδίδουσα πίεσίν τινα ἐπὶ τὴν ἡμετέραν Κυβέρνησιν. Ἄλλως τε αὐτὸς οὗτος ὁ Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι οὐδεμία ἠσκήθη ἐπ’ αὐτοῦ πίεσις ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει. Ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν, Κύριοι, νὰ τὸν πιστεύσωμεν, διότι δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐψεύσθησάν ποτε ἐπὶ γεγονότων. Ἀλλὰ διὰ νὰ πεισθῆτε περὶ τῆς ἀκριβείας τοῦ πράγματος, ἔχετε καὶ μίαν ἄλλην ἀπόδειξιν ἐναργῆ ἐπὶ τούτῳ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δὲν ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ προσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας, ἐφ’ ὧν οἱ προαγορεύσαντες συζητοῦσι, διότι τὰ ἔγγραφα ταῦτα δὲν ἐδημοσιεύθησαν ὑπὸ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Δὲν πρέπει δὲ νὰ ὑπολαμβάνητε τοσοῦτον ἀγαθὸν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὥστε χωρὶς ἀνάγκην νὰ καταθέσῃ εἰς τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς τὰ ἔγγραφα τοῦ Πρέσβεως, ἵνα παράσχῃ εἰς τοὺς ἀντιπάλους αὐτοῦ ἐπιχειρήματα ἐπὶ τῇ προκειμένῃ ὑποθέσει. Βεβαίως δὲν ἀπέδωκεν εἰς τὰ προσαχθέντα ἔγγραφα τὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν φαίνεται ἀποδίδουσα ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἐνόμιζε δὲ, ὅτι καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, καὶ ὅσοι ἤθελον διέλθει τὰ ἔγγραφα ταῦτα, ἀναγκαίως ἤθελον σχηματίσει ἀκράδαντον τὴν πεποίθησιν, ὅτι διεξήχθη ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἄνευ πιέσεως, ὡς διεξάγονται ἅπασαι αἱ ὑποθέσεις μεταξὺ τῶν φιλίως διακειμένων Κυβερνήσεων. Μεθ’ ὅσα ἐξέθηκα, Κύριοι, νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει πρὸ ἑαυτῆς ἀποδεδειγμένον, ὅτι ἡ ζητουμένη πίστωσις ἀφορᾷ ἀκριβῶς εἰς πληρωμὴν ὀφειλῆς τοῦ Κράτους, ἀνεγνωρισμένης κατὰ τοὺς κειμένους ἐν Ἑλλάδι νόμους· ἡ Βουλὴ ἔχει πρὸς τούτοις ἀποδεδειγμένον, ὅτι ἡ προβληθεῖσα ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔνστασις λόγῳ παραγραφῆς δὲν χωρεῖ ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ οὔτε τυπικῶς· ἔχει συνάμα ἀποδεδειγμένον, ὅτι αἱ προβληθεῖσαι ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀντιῤῥήσεις κατὰ τοῦ δικαιώματος τῆς προμηθείας, τοῦ ἀνεγνωρισμένου ὑπὲρ τοῦ Σπάρταλη, καὶ κατὰ τῆς ὀφειλομένης αὐτῷ ἀποζημιώσεως ἐπὶ τῇ κατασχεθείσῃ καὶ δημευθείσῃ χρηματικῇ περιουσίᾳ αὐτοῦ, εἰσὶ προδήλως ἀνυπόστατοι. Ἔχει ἐν τέλει ἡ Βουλὴ ἀποδεδειγμένον, ὅτι οὐδεμία ἐξησκήθη ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως διπλωματικὴ πίεσις. Ἡ Βουλὴ εἰς ἓν καὶ μόνον ὀφείλει ν’ ἀφορᾷ, εἰς τὴν ἐπίῤῥωσιν τῆς δημοσίας πίστεως. Προκειμένου δὲ περὶ ἀναγνωρισμένης ὀφειλῆς τοῦ Κράτους, ἔχει τὸ καθῆκον νὰ ψηφίσῃ τὴν πίστωσιν, ἥτις δίδει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν εὐκολίαν νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην τοῦ Κράτους. Προκειμένου περὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Σπάρταλη, νομίζω ἀναγκαῖον νὰ προσθέσω, ὅτι πάντες οἱ κατὰ καιροὺς κυβερνήσαντες τὴν Ἑλλάδα ἀνεγνώρισαν, ὅτι τοῦ Σπάρταλη ἡ διαχείρισις οὐδένα ὑποκρύπτει δόλον κατὰ τοῦ Δημοσίου, ὅτι ἡ διαχείρισις αὐτοῦ ὑπῆρξεν ἀκριβεστάτη, ἡ δὲ ὑπηρεσία τοῦ Σπάρταλη ἐν τῇ ἀνατεθείσῃ αὐτῷ διαχειρίσει ἐθνικῶν συμφερόντων ὑπῆρξε πολύτιμος εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου. Καὶ ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, ὁσάκις ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ Σπάρταλη ἐν τῇ Βουλῇ, δὲν παρέλιπε νὰ βεβαιώσῃ αὐτὴν, ὅτι ὁ Σπάρταλης προσήνεγκε πολυτίμους ὑπηρεσίας εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτὴς, ὅτε τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1878 προεκαλεῖτο ὑπὸ τοῦ Σπάρταλη διὰ τῆς ἐν Λονδίνῳ Πρεσβείας, ἔγραφεν ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 3905 ἀπὸ 23 Ἀπριλίου 1878 ἐγγράφου τὰ ἑπόμενα (ἀναγινώσκει): «Ἐπειδὴ ὅπως δήποτε αἱ δαπάναι αὗται ἐγένοντο διὰ λογαριασμὸν καὶ χάριν τῆς ὑπηρεσίας τῆς Κυβερνήσεως, καθίσταται δὲ ἀνέφικτον, ὡς ἐκ τῆς παρελεύσεως τοῦ χρόνου νὰ ἐξακριβωθῇ, τίνα ὡρισμένως ἐκ τῶν Ὑπουργείων ἐπιβαρύνουσι τὰ τηλεγραφικὰ κλπ. φρονοῦμεν, ὅτι καλὸν ἔσεται νὰ ἀνακοινώσητε τὴν ὑπόθεσιν ταύτην εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, διὰ νὰ ληφθῇ ὁριστική τις ἀπόφασις πρὸς ἀπότισιν τῶν ὀφειλομένων, διότι οὔτε δίκαιον, οὔτε ἀξιοπρεπὲς εἶναι, νὰ παρατείνηται ἐπὶ πλέον.» Ἐν ᾧ δὲ οὕτως ἔχουσι τὰ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, καὶ οὐσιαστικῶς, καὶ νομικῶς, καὶ διπλωματικῶς, ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑπέλαβεν αὐτὴν, ὡς παρέχουσαν αὐτῇ τὴν εὐκαιρίαν, νὰ ἀναγάγῃ ἁπλοῦν ζήτημα κανονισμοῦ ληψοδοσίας τοῦ Κράτους εἰς ζήτημα πολιτικὸν, καὶ νὰ ἐξεγείρῃ τὴν περιέργειαν τοῦ κοινοῦ. Ὁμολογῶ, ὅτι ἡ καταβληθεῖσα ὑπ’ αὐτῆς πρὸς τοῦτο ἐργασία ὑπῆρξε τεραστία, διότι ὄντως διεβλήθη εἰς τὸ δημόσιον φρόνημα ἡ ὑπόθεσις τῆς προκειμένης πιστώσεως· πολλοὶ ἀξιότιμοι συμπολῖται ἡμῶν, μὴ δυνάμενοι νὰ γινώσκωσι τὰ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην λεπτομερῶς, καὶ μόνον τὸν ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ποιούμενον πάταγον ἔχοντες ὑπ’ ὄψει, ἤρξαντο ἐκδηλοῦντες ἐνδοιασμοὺς, βεβαίως ὅμως θέλουσιν ἐξέλθει τῆς πλάνης, ὅταν πληροφορηθῶσι τὰ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, καὶ θέλουσιν ἀπορήσει ἐπὶ τῷ ἀπεγνωσμένῳ ἀγῶνι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως! Ἀνέγνωμεν εἰς ἐφημερίδας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐνταῦθα τηλεγραφήματα ἐξ ἐπαρχιῶν, παριστῶντα τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, ὡς συνιστῶσαν ἁρπαγὴν τοῦ δημοσίου πλούτου πρὸς ἐξυπηρέτησιν ξένης πολιτικῆς! Ἠκούσαμεν νὰ χαρακτηρίζωνται ἐντεῦθεν ὡς οἱονεὶ προδόται ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὑποστηρίζουσι τὴν ἐπιψήφισιν τῆς πιστώσεως! Ἠκούσαμεν νὰ χαρακτηρίζῃ ὁ ἀξιότιμος ῥήτωρ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ ἀρχηγὸς αὐτῆς, ὑμᾶς, ὡς μεταβαλλομένους εἰς στήλην ἁλὸς ἀπέναντι τῶν νευμάτων τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, φρονῶ, ὅτι οἱ μετὰ πολυχρόνιον πεῖραν καὶ μετὰ μακροὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας καὶ θυσίας προαχθέντες εἰς ἀνωτάτην περιωπὴν πολιτικοὶ ἡμῶν ἄνδρες ἀποτελοῦσι πολύτιμον κεφάλαιον τοῦ Ἔθνους ἡμῶν. Νομίζω, δὲ, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ προσπαθῶσι μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπως ἐξευτελίσωσι καὶ προσβάλλωσι τὰς προσωπικότητας ταύτας, διότι τὸ πολιτικὸν τοῦτο ἐθνικὸν κεφάλαιον ἀποβαίνει χρήσιμον ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ καὶ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ. Εἶναι δὲ ἀνάγκη καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην ἡ Βουλὴ νὰ ἐκδώσῃ τὴν ἐτυμηγορίαν αὐτῆς, ἵνα μὴ ἀκούωμεν ἐντεῦθεν ἑκάστοτε ἐπίθετα προσβλητικὰ καὶ ἥκιστα ἁρμόζοντα εἰς συζητήσεις Κοινοβουλίου, ἀξιοῦντος ἐπιτευχθεῖσαν πρόοδον εἰς τὰ συνταγματικὰ ἤθη καὶ τὰς κοινοβουλευτικὰς ἕξεις ἡμῶν. Ἡ Βουλὴ, ψηφίζουσα τὴν αἰτουμένην πίστωσιν, παρέχει μίαν προσέτι ἀπόδειξιν τῆς μεγάλης σημασίας, τὴν ὁποίαν ἀποδίδει εἰς τὴν ὁριστικὴν ἐμπέδωσιν τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως, δίδει δὲ συνάμα ἓν διδακτικὸν μάθημα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὑπέλαβον, ὅτι ἐδικαιοῦντο ἐκ πολιτικῶν ὑπολογισμῶν νὰ καταστήσωσι ζήτημα πολιτικὸν ἓν ἁπλοῦν ζήτημα κανονισμοῦ μιᾶς ὀφειλῆς τοῦ Κράτους καὶ νὰ ἐξεγείρωσι τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ περιέργειαν ἐπὶ θέματος νομοθετικῆς ἐργασίας κοινοῦ καὶ συνήθους.

§24ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπειδὴ φρονῶ, ὅτι σήμερον καθιερώθη καὶ ἡ νέα ἀρχὴ, ὅλαι αἱ ἀπαιτήσεις τῶν ἀπαιτητῶν ξένων Κρατῶν κατὰ τοῦ Δημοσίου νὰ ὑποβάλλωνται, οὐχὶ εἰς τὰ Δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ἡ Πολιτεία πρὸς τοῦτο συνέστησεν, ἀλλὰ διὰ τῶν Πρέσβεων νὰ διαβιβάζωνται πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, οἱ δὲ Ὑπουργοὶ, ἔχοντες λόγους νὰ εὐχαριστήσωσι τοὺς Πρέσβεις, παριστῶσι τοὺς ἀπαιτητὰς τούτους ἐνώπιον ἡμῶν καὶ τοῦ Ἔθνους, ὡς πατριώτας καὶ πατριωτικῶς ἐργασθέντας, διὰ ν’ ἀποδείξω, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀντηλλάγησαν μεταξὺ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν καὶ τῶν ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι διετάχθησαν νὰ μεταβῶσιν εἰς Ἀγγλίαν διὰ τὰ πλοῖα, διὰ νὰ μάθωμεν, διατὶ οὗτοι ἀνεκλήθησαν καὶ πόσον ἠγοράσθησαν τὰ πλοῖα παρὰ τοῦ Σπάρταλη, ὅτε ἐπανῆλθον οἱ ἀξιωματικοὶ, οἵτινες εἶχον τελειώσει τὰς διαπραγματεύσεις, τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ὁποίων ὑπέβαλον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ τὸ ὁποῖον ἀποτέλεσμα εἶναι πολὺ διάφορον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Σπάρταλης ἔφερε, τὰ ἔγγραφα τὰ ταχυδρομικῶς ἀποσταλέντα, ὡς καὶ τὰ τηλεγραφήματα· ἔχω προπάντων ἀνάγκην τοῦ τηλεγραφήματος Σπάρταλη, ἕνεκα τοῦ ὁποίου οἱ κύριοι ἀξιωματικοὶ διετάχθησαν νὰ ἐπανέλθωσι, καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου θ’ ἀποδειχθῇ, ἂν ὁ Σπάρταλης ἦναι τόσον μέγας πατριώτης, ὡς τὸν παρέστησαν....

§25ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Δύο Πρέσβεις τὸν ἐπῄνεσαν, ὁ κ. Βράϊλας καὶ ὁ κ. Βαλαωρίτης.

§26ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν δίδω κἀμμίαν σημασίαν εἰς τὰς συστάσεις τῶν Πρέσβεων· δὲν εἴδετε τὴν Εὐρώπην, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν δύνασθε νὰ κρίνητε, πῶς εἶναι δυνατὸν οἱ Πρέσβεις νὰ καταντῶσιν εἰς τὴν ἀποστολὴν τοιούτων συστάσεων. Παρακαλῶ νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα ἀμέσως αὔριον, διότι πρόκειται νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις, καὶ ἔχω ἀνάγκην νὰ λάβω τὸν λόγον.

§27ΡΑΛΛΗΣ. Πρὸς πληρεστέραν διαφώτισιν τῆς Βουλῆς περὶ τοῦ τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον διεξήχθη ἡ ὑπόθεσις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν διπλωματικὴν, θὰ ἦτο καλὸν νὰ ἔχωμεν καὶ τὰ ἔγγραφα τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν, εἴτε τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, εἴτε τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ἔχομεν μόνον τὰ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§28ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἰσήγαγον ἡμέραν τινὰ ἔγγραφα, τὰ μόνα ὑπάρχοντα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς παρακλήσεως, ἥτις ἀπηυθύνθη πρὸς ἐμὲ, καὶ εἶπον, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ 1886 δὲν εὑρέθησαν ἔγγραφα, καὶ ὅτι τὰ ὑπάρχοντα ἔγγραφα τοῦ 1886 ἦσαν καθαρῶς διαβιβαστικά. Εἶπον τότε, ὅτι, ἂν ἐπέμενεν ὁ αἰτήσας, ἤθελον τὰ καταθέσει· ἀλλ’ ὁ ἔντιμος προαγορεύσας ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην αὐτῶν, διὰ τοῦτο τὰ ἐπανέφερα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον· εἶναι ἔγγραφα διαβιβαστικὰ, διότι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει δὲν ἔπραττεν ἄλλο τι, ἢ νὰ παραλαμβάνῃ τὰς διακοινώσεις τοῦ Πρεσβευτοῦ καὶ ἀποστέλλῃ ταύτας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν.

§29ΡΑΛΛΗΣ. Τὰ ἔγγραφα τὰ διαβιβαστικὰ δὲν εἶναι χρήσιμα· εἶναι μόνον χρήσιμα τὰ ἔγγραφα τὰ διαβιβασθέντα.

§30ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὑπάρχουσιν ἄλλα.

§31ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀληθῶς παράδοξος ὁ τρόπος, δι’ οὗ διεξήχθη ἡ διπλωματικὴ ἀλληλογραφία. Ἔχομεν ἐν τῷ φακέλλῳ ἔγγραφα τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας, καὶ ἐν τούτοις μανθάνομεν, ὅτι οὐδεμία ἀπάντησις ἐδόθη.

§32ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ σᾶς φέρω τὸν φάκελλον ὁλόκληρον.

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ προσαχθῇ καὶ τὸ πρωτόκολλον, δι’ οὗ διεβιβάζοντο τὰ ἔγγραφα, ἵνα ἴδωμεν, ἂν δὲν ἔστειλεν ἀπαντήσεις ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὸν Πρεσβευτήν.

§34ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ὑπάρχει ἐπιστολὴ ἰδιαιτέρα, ἡ ὁποία κατετέθη εἰς τὸν φάκελλον, τοῦ κ. Ρούμβωλδ πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς ταύτην μνημονεύονται ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα μετ’ ἀνησυχίας προσβλέπει ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ὅτι δύναται ν’ ἀναγκασθῇ νὰ τὰ προσαγάγῃ εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Βουλήν. Ἑπομένως γεννᾶται εἰς ἡμᾶς ἡ ἀπορία, ποία εἶναι ἐκείνη ἡ ἀλληλογραφία, ἧς ἡ δημοσίευσις ἀνησυχεῖ τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἀναγκασθῇ νὰ προσαγάγῃ αὐτὴν ἐνώπιον τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου; Οὐδὲν ἴχνος τοιούτων ἐγγράφων ὑπάρχει ἐν τῷ φακέλλῳ. Εἶναι λοιπὸν πρόδηλον, ὅτι λείπουσι πλεῖστα ἔγγραφα· καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ὁ φάκελλος εἶναι ἀτελής, ἀλλὰ, καὶ ὡς ἔχει, δίδει τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἠσκήθη μεγίστη πίεσις παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς διπλωματίας ἐπὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τοιοῦτόν τι δ’ ἐγὼ ἐξήγαγον ἐκ τῆς μελέτης τῶν κατατεθέντων ἐγγράφων. Ὁ δὲ κύριος Πρωθυπουργὸς δὲν ἦτο παντάπασιν ὑπόχρεως νὰ δεχθῇ τὴν πίεσιν ταύτην· καὶ τοῦτο θὰ τὸ εἴπωμεν ἐντὸς ὀλίγου. Ἀλλὰ μᾶς λείπουσι πολλὰ ἔγγραφα.

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐμελέτησεν, ὡς λέγει, ὅλα τὰ ἔγγραφα, καὶ ἐσχημάτισε πεποίθησιν, ἡ πεποίθησις δὲ, ἣν ἐσχημάτισεν, εἶναι ἐναντία πρὸς τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ γινώσκω. Φρονῶ, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν μελετᾷ τὰ ἔγγραφα, καὶ ἡ περὶ τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν ἱκανότης τοῦ κ. Βουλευτοῦ εἶναι παραίτια τῆς παρακρούσεως· διότι ἐγὼ ὑπέβαλον πάντα τὰ ἔγγραφα· ὑπέβαλον καὶ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔπρεπε νὰ ὑποβάλω, ἰδιαιτέραν ἐπιστολὴν, ἥτις συνέπεσε νὰ εὑρίσκηται ἐν τῷ Γενικῷ Λογιστηρίῳ καὶ ἐδόθη μετὰ τῶν ἄλλων ἐγγράφων. Ὑπεβλήθησαν δὲ πάντα τὰ ἐκεῖ ἔγγραφα, διότι δὲν ἐνηργήθη ἔλεγχός τις· ὅ,τι εὑρίσκετο ἐν τῷ Γενικῷ Λογιστηρίῳ καὶ ἐν τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ, παρεδόθη εἰς τὴν Βουλὴν ἀνεξετάστως· οὐδὲν δ’ ἀφῃρέθη ἐκ τοῦ φακέλλου. Δύνανται νὰ ὑπάρχωσιν ἐν τῷ Ἀρχείῳ τοῦ Ὑπουργείου διαβιβαστικά τινα ἔγγραφα, ἢ ἄλλα τυπικὰ, μὴ περιληφθέντα ἐν τῷ φακέλλῳ, ὡς ἐκ τῆς ἀσημότητος αὐτῶν, ὅ,τι ὅμως εἶχε σημασίαν, ἀνεκοινώθη ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου εἰς τὸ Γενικὸν Λογιστήριον καὶ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, καὶ κατετέθη εἰς τὴν Βουλήν. Ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων ἐξάγεται, ὅτι οὐδεμία πίεσις ἠσκήθη, καὶ ἐφ’ ὅσον τὸ Ὑπουργεῖον ἐθεώρει, ὅτι ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ πρόθεσις πρὸς ἄσκησιν πιέσεως, ἀπέκρουσεν αὐτὴν, ἀποδεῖξαν, ὅτι οὐδαμῶς ἐννοεῖ τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ χαρακτηρίσῃ ὡς διπλωματικόν. Τὰς ἀνακοινώσεις τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας τὸ Ὑπουργεῖον ἐθεώρει γενομένας ὡς ἐξ ἀντιπροσώπου τῶν μερῶν, τὰ ὁποῖα εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσωσι τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς ὑποθέσεως, καὶ ὡς σύστασιν, ἐπιτρεπομένην πάντοτε εἰς Πρέσβυν ὑπὲρ ὑπηκόου τοῦ Κράτους, ὅπερ ἀντιπροσωπεύει.

§36ΡΑΛΛΗΣ. Ὅσα εἴπετε ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἕτερα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν εἴχετε καταθέσει.

§37ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ὑπάρχουσιν ἕτερα ἔγγραφα. Αἱ ἀνακοινώσεις ἐγένοντο προφορικῶς.

§38ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὰ ἔγγραφα τοῦ Πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῶν Ἐπιτετραμμένων μνημονεύουσι πολλῶν συνδιαλέξεων προφορικῶν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ποιεῖται σύγχυσίν τινα· ἡ ἐπιστολή, ἡ ἐν τῷ φακέλῳ, μνημονεύει ἐγγράφων. Ἐκφράζεται δὲ καὶ ἀπειλὴ κατὰ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις τὸν ἔφερε καὶ εἰς τὴν ἀνάγκην τοῦ ν’ ἀναγνωρίσῃ καὶ τὴν προμήθειαν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχεν ἀναγνωρίσει, καὶ τοὺς τόκους. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κεφαλληνίας εἶναι ἀξιοκατάκριτος, διότι δὲν ἀνέγνωσε τὰ ἔγγραφα, ὡς τὰ ἀνέγνωσεν ὁ κ. Πρωθυπουργός· ἔπρεπε νὰ τὰ ἀναγνώσῃ εἰς τρόπον, ὥστε νὰ μαντεύσῃ, ὅ,τι εἶπεν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀπέκρουσε πᾶσαν ἰδέαν παρεμβάσεως τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας. Ἡμεῖς ὅμως οὐδὲν ἔχομεν ἔγγραφον, δικαιολογοῦν τὴν ἐνέργειαν τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος, ἵνα εἴπῃ, ὅτι οὐδεμία πίεσις διπλωματικὴ ἔλαβε χώραν.

§39Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁμιλῶν περὶ τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κεφαλληνίας Βουλευτής, ἐξεδήλωσεν ἀγανάκτησιν, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθη, διότι ὁ κ. Τυπάλδος ἐσκέφθη οὕτω καὶ οὕτως ἐλάλησεν. Ὁμολογῶ, ὅτι ὑπάρχει μεγάλη διαφορὰ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκτιμῶσι τὰ συμβεβηκότα, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κεφαλληνίας Βουλευτής, καὶ ἡ διαφορὰ αὕτη ἦτο ἡ ἀφορμή, ἥτις ἐνεποίησε τὴν ἀγανάκτησιν ταύτην εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Οὕτως, ὅτε προσεβάλλετο ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Κυβερνήσεως, ὅτε ὑπὸ τοῦ Πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας ἐξεδηλοῦτο εἰς αὐτὸν, ὡς κυβερνήτην τῆς Ἑλλάδος, ἡ λύπη τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἄλλα εἶχεν εἰπεῖ εἰς τὸν κ. Ῥούμβωλδ, καὶ ἄλλας πληροφορίας εἶχε γράψει εἰς τὴν Πρεσβείαν, ὁ μὲν Πρωθυπουργὸς δὲν ἐθορυβήθη παντάπασιν, ἀλλ’ ὁ κ. Τυπάλδος, ὁ ὁποῖος διῆλθεν ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐθορυβήθη καὶ ἐθλίβη. Οὐδὲ σκέπτεται, οὐδὲ κρίνει ὡς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀλλ’ ἔκρινε τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐξεφράσθη ὁ κ. Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας, ὡς τρόπον ἐνασκοῦντα πίεσιν ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, καὶ μειοῦντα τὴν ὑπόληψιν, ἣν ὤφειλε νὰ καταδηλώσῃ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν Πρεσβευτὴς ξένου Κράτους. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν μᾶς ἐνδιαφέρουσι, δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει ἡ γνώμη, ἣν ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κεφαλληνίας, οὔτε ἡ ἀγανάκτησις, ἣν ἐξεδήλωσε· μᾶς ἐνδιαφέρει ἄλλο τι, καὶ πρὸ τούτου διατελοῦμεν ἐν ἀπορίᾳ. Ἀνέγνωμεν τὴν ἰδιαιτέραν ἐπιστολὴν, τὴν ἐν τῷ φακέλλῳ κατατεθεῖσαν, τοῦ κ. Ῥούμβωλδ πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, δι’ ἧς ἐκεῖνος γράφει πρὸς αὐτὸν, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, ὁ Μαρκήσιος Σώλσβαρυ, ἔγραφε πρὸς αὐτὸν, ὅτι σκοποῦσι ν’ ἀπευθύνωσιν αὐτῷ ἐπερωτήσεις, καὶ φοβεῖται, ὅτι θέλει ἀναγκασθῆ νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ἐπιθυμεῖ δὲ νὰ μάθῃ τοῦτο ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, ἵνα ῥυθμίσῃ ἀναλόγως τὴν τακτικήν του. Εἶναι ἀληθές, ὅτι γράφει ταῦτα ὁ Σώλσβαρυ πρὸς τὸν κ. Ῥούμβωλδ; Ἐγὼ δὲν τὸ γνωρίζω, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ μάθω. Ἀλλ’ ὁ κ. Ῥούμβωλδ ἔγραφε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ὁ Σώλσβαρυ ἔγραψε ταῦτα. Εἴμεθα τῳόντι εἰς ἀπορίαν, ὅταν μανθάνωμεν, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ἐπιθυμεῖ νὰ μάθῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι πιθανὸν εἶναι νὰ ἀναγκασθῇ δι’ ἐπερωτήσεων νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τῆς Ἀγγλίας τὴν περὶ τῆς ὑποθέσεως Σπάρταλη διαμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν. Λοιπὸν ὑπάρχει ἀλληλογραφία, διὰ τὴν ὁποίαν ἔχει συμφέρον ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, νὰ μὴ κατατεθῇ εἰς τὴν Βουλὴν τῆς Ἀγγλίας; Καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ἐπιθυμεῖ νὰ μάθῃ τοῦτο ὁ κ. Τρικούπης, ἵνα σπεύσῃ νὰ περατώσῃ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Σπάρταλη; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἐνέκρινε νὰ διαψεύσῃ τὸν κ. Ῥούμβωλδ, ὅτε ἔγραφεν, ὅτι εἶχεν εἰπεῖ εἰς αὐτὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ μυστικὴ συνεδρίασις καὶ ψηφισθῇ τρὶς ἡ πίστωσις. Καὶ εἶπεν, ὅτι δὲν ἀνῄρεσε ταῦτα, διότι δὲν ἐθεώρει ἑαυτὸν ἠναγκασμένον νὰ διαψεύσῃ μωρίας, καὶ ὅτι εἰς ἐμὲ ἀπόκειται νὰ συζητῶ περὶ μωριῶν. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας λέγῃ, ὅτι θέλει καταθέσει τὴν ἀλληλογραφίαν, καὶ τότε σιωπᾶτε. Λοιπὸν ὑπάρχει ἀλληλογραφία, ὑπάρχουσιν ἔγγραφα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν, τὰ ὁποῖα διεβιβάσθησαν εἰς Λονδῖνον; Διατὶ ὁ ἡμέτερος Πρωθυπουργὸς δὲν ἔγραψεν, ὅτι δὲν ἐνδιαφέρεται, ἂν κατατεθῶσιν, ἢ ἂν δὲν κατατεθῶσι, καὶ ὅτι οὐδεμίαν ἐνεποίει αὐτῷ ἡ εἴδησις ἀνησυχίαν; Ἑπομένως εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ εὑρεθῶμεν ἐν τῇ ἀπορίᾳ, καὶ νὰ ἐρωτήσωμεν, τίς ἐκ τῶν δύο εἶναι ἐν τῇ ἀληθείᾳ: ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς πατρίδος μας, διαβεβαιῶν, ὅτι οὐδὲν ἔχει ἔγγραφον, ἢ ὁ κ. Ῥούμβωλδ, ὁ ὁποῖος ἔλεγεν, ὅτι γράφει πρὸς αὐτὸν ὁ Σώλσβαρυ, ὅτι ἦτο ἠναγκασμένος νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα; Ἢ δὲν εἶναι τυχὸν ἐν τῇ ἀληθείᾳ ὁ Μαρκήσιος Σώλσβαρυ; Διὰ τοῦτο οὐδόλως ἄπορον, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κεφαλληνίας ἐξέφρασεν ἀπορίαν περὶ τούτου, καὶ ἐζήτησε νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα.

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας ἀπατᾶται, φρονῶν, ὅτι ἐξέφρασα αἰσθήματα ἀγανακτήσεως· ἐξέφρασα αἰσθήματα οἴκτου, διότι, ὅταν Βουλευτὴς, ἀκούων Ὑπουργοῦ, βεβαιοῦντος, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἔγγραφα, νομίζῃ, ὅτι δικαιοῦται ν’ ἀμφισβητήσῃ τὴν βεβαίωσιν ταύτην, κολακεύει ἑαυτὸν ὁ Βουλευτὴς οὗτος, ἀξιῶν, ὅτι προκαλεῖ ἀγανάκτησιν. Περὶ δὲ τῆς ἐπιστολῆς, ἧς ἐμνήσθη ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας, δὲν τὴν ἔχω πρόχειρον· ὅταν μοὶ δοθῇ ἐκ τοῦ φακέλλου, ἐξετάζομεν ἐνταῦθα τὸ κείμενον αὐτῆς· βεβαίως ὅμως ἡ ἐπιστολὴ ἐκείνη,— νομίζω δὲ, ὅτι πρόκειται περὶ ἰδιαιτέρας ἐπιστολῆς,—βεβαίως ἡ ἐπιστολὴ ἐκείνη δὲν ὁμιλεῖ περὶ ἐγγράφων τοῦ Ὑπουργείου, διότι τοιαῦτα ἔγγραφα δὲν ὑπάρχουσι. Πιθανὸν ἡ ἐπιστολὴ ν’ ἀνεφέρετο εἰς ἔγγραφα καὶ πληροφορίας, τὰς ὁποίας ὁ Ὑπουργὸς εἶχε παρὰ τῶν πιστωτῶν τοῦ Σπάρταλη περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, παρ’ ἐκείνων, ἐκ τῶν ὁποίων ἠρύετο τὰς πληροφορίας αὑτοῦ, παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ ὅμως Ὑπουργείου τὸ Ἀγγλικὸν Ὑπουργεῖον δὲν εἶχε λάβει ἄλλο ἔγγραφον, παρ’ ὅ,τι τυχὸν εἴδετε ἐν τῷ φακέλλῳ. Ἐὰν ἐννοῇ ἡ ἐπιστολὴ τὰ ἔγγραφα ταῦτα, τὰ κατατεθέντα καὶ τὰ περιέχοντα, ὅσα ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας γράφει πρὸς ἐμὲ, τοῦτο ἀφορᾷ εἰς αὐτόν· ὅ,τι ἐγὼ βεβαιῶ, εἶναι, ὅτι ἄλλα ἔγγραφα, πλὴν τῶν ὑποβληθέντων, δὲν ὑπάρχουσιν, ὅτι ὑπέβαλον ὄχι μόνον ἐκεῖνα, ἅτινα, ὡς ἐπίσημα, ἔδει νὰ ὑποβληθῶσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ ὑποβλητέα, διότι δὲν προέβην εἰς ἐξέλεγξιν. Ἰδοὺ, ἔχω τὴν ἐπιστολήν· φέρει ἐπιγραφὴν «Ἰδιαιτέρα καὶ ἐμπιστευτική». Αὕτη δὲν ἔπρεπε ν’ ἀνακοινωθῇ, ἀλλὰ κατετέθη μετὰ τοῦ ὅλου φακέλλου....

§41Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τοῦτο δὲν ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν κατακρίνω τινὰ περὶ τούτου, ἀλλὰ λέγω, ὅτι ὁ φάκελλος κατετέθη ὁλόκληρος ἄνευ οὐδενὸς ἐλέγχου.

§43ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἐπιστολὴ αὕτη ἀφέθη ἐπίτηδες ἐντὸς τοῦ φακέλλου.

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἠγνόουν, ὅτι ἦτο κατατεθειμένη, ἔμαθον δὲ τοῦτο ἔκ τινος δημοσιεύσεως, ἐν ᾗ ἀνέγνων καὶ μετάφρασιν, ἣν ὑποθέτω, μὴ ἐντελῶς ἀκριβῆ.

§45ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ὑποθέτω, ὅτι ἐτέθη ἐπίτηδες, διότι ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ φέρεται, ὅτι κινδυνεύει ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς μὴ παραδοχῆς τῶν ἀξιώσεων τοῦ Σπάρταλη.

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἰδοὺ τί λέγει ἡ ἐπιστολή: «Ἐὰν ἐν τῇ Βουλῇ ἐγίνετο τοῦτο καὶ ἐζητοῦντο τὰ ἔγγραφα, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν φοβεῖται, ὅτι θὰ ἦναι ἀδύνατον εἰς αὐτὸ ν’ ἀποκρύψῃ τὴν ἀλληλογραφίαν, τὴν διαμειφθεῖσαν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπιθυμεῖ λίαν ν’ ἀποφύγῃ τοῦτο, καὶ νομίζει, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ποιήσῃ ὑμῖν γνωστοὺς τοὺς φόβους του».

§47Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διὰ ποῖον λόγον;

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀγνοῶ. Ἡ ἀλληλογραφία, ἡ κατατεθεῖσα εἶναι αὕτη, δὲν ἔχω ἄλλην, καὶ νομίζω, ἐπαναλαμβάνω τὰς λέξεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κεφαλληνίας, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἄνθρωπον ἔντιμον ν’ ἀμφισβητῇ, ὅ,τι ἄλλος ἔντιμος ἄνθρωπος τῷ λέγει περὶ γεγονότος, γνωστοῦ εἰς τὸν λέγοντα, εὐπατρίδην ἢ μή. (Ἱλαρότης).

§49ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀπορῶ, βλέπων τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἔχοντα πολλὴν φαιδρότητα ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε μᾶλλον νὰ προκαλέσῃ τὴν λύπην του, διότι προδήλως ἐμπερδεύθη εἰς ἀδιέξοδον λαβύρινθον ἐκ τῆς ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν μᾶς εἶπεν, ὅτι ἐλησμόνησεν ἐκ τῷ φακέλλῳ. Πρόκειται περὶ ἀλληλογραφίας, τὴν ὁποίαν προδήλως ἢ δὲν ἔχει, ἢ δὲν τὴν κατέθεσεν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀπιστῶμεν εἰς αὐτὸν, βεβαιοῦντα, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀλληλογραφία. Ἐν τούτοις ὁ κ. Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας ὁμιλεῖ περὶ ἀλληλογραφίας ὑπαρχούσης καὶ οὔσης ἀρκούντως σοβαρᾶς, ὥστε ν’ ἀπειλῇ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως οὕτως, ὅπως προκαλέσῃ τὴν μέριμναν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ὑπουργείου. Λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι πιθανὸν νὰ ἐννοῇ ὁ Ἄγγλος Πρεσβευτὴς τὰ ἴδια ἑαυτοῦ ἔγγραφα, ἀλλ’ ἀκριβῶς αὐτὰ τὰ ἔγγραφα ἔχει συμφέρον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ μὴ κατατεθῶσι καὶ μὴ δημοσιευθῶσιν ὑπὸ τοῦ Ἀγγλικοῦ Ὑπουργείου. Διότι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἀντιλαμβανόμεθα ἐκ τῶν ὀλίγων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀφῆκεν ἐν τῷ φακέλλῳ, καὶ ἐκ τοῦ πολυθρυλλήτου ἐκείνου ἐγγράφου τοῦ κ. Χάγκαρτ, τὸ ὁποῖον λέγει εἰς αὐτὸν γνώμας, τὰς ὁποίας ὁ κ. Τρικούπης ὠνόμαζε μωρίας, εἶναι, ὅτι ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας ἀπειλεῖ διὰ τῆς ἰδιαιτέρας αὐτῆς ἐπιστολῆς του, τὴν ὁποίαν κατὰ λάθος ἀφῆκεν εἰς τὸν φάκελλον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τὴν δημοσίευσιν τῶν ἰδίων ἑαυτοῦ ἐκθέσεων, ἐν ταῖς ὁποίαις βεβαίως περιέχονται λεπτομερῶς αἱ ὑποσχέσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Τρικούπης. Ὥστε πᾶν ἄλλο ἢ ἀστεῖον μοὶ φαίνεται τὸ ζήτημα τοῦτο. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἔκφρασιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο ν’ ἀπευθύνῃ κατ’ ἐμοῦ, παρατηρῶ εἰς αὐτὸν, ὅτι, ἐπειδὴ ἀνετράφη ἀκριβῶς εἰς κύκλον διπλωματικὸν, γνωρίζει ποίαν ἔννοιαν ἔχει ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν ἐγώ, ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ πρὸς τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, μετεχειρίσθην. Ἐγὼ μετεχειρίσθην ἀκριβῶς τὴν ἔκφρασιν ἐκείνην, ἣν μεταχειρίζονται εἰς τὸν διπλωματικὸν κύκλον, ὑπὸ τὴν ἔποψιν εὖ ἠγμένου ἀνδρός. Μετεχειρίσθην, μεταφράσας τὴν Ἀγγλικὴν λέξιν gentleman. Ὥστε ἡ ἀναφώνησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐπίσης ἐστερεῖτο ἀττικοῦ ἅλατος, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι, ὡς ἐστερεῖτο ἀττικοῦ ἅλατος καὶ ὁμοία ἐκφώνησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐκφωνηθεῖσα, δὲν ἥρμοζεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Παρατηρῶ δὲ εἰς τοὺς κυρίους τούτους, ὅτι τοιούτου εἴδους ἀστειότητες δὲν ἁρμόζουσιν εἰς αὐτοὺς περὶ τῆς λέξεως τοῦ εὐπατρίδου, διότι πᾶς ἄνθρωπος εὖ ἠγμένος καὶ πᾶς Ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ τὸν τίτλον αὐτόν.

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ περὶ τοῦ ἐγγράφου τούτου γίνεται λόγος, καὶ ἤδη βλέπω ἐνταῦθα, ὅτι τοῦτο ἀκριβῶς ἐπικυροῖ ὅσα ἔλεγε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Φθιώτιδος, ὅτι δηλαδὴ ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία ἐζήτησε ταχεῖαν λύσιν, ὄχι τοιάνδε ἢ τοιάνδε, ἀλλὰ ταχεῖαν λύσιν, θ’ ἀναγνώσω αὐτό. «Διακαῶς ἐλπίζω», λέγεται ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ, «ὅτι θέλετε κανονίσει τὴν ὑπόθεσιν κατὰ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ἐνδεικνύω, ἢ καθ’ οἱονδήποτε ἄλλον τρόπον, ὃν θέλετε προτιμήσει, ἀρκεῖ νὰ γένηται τοῦτο ἄνευ περαιτέρω ἀναβολῆς». Τοῦτο λέγει τὸ ἔγγραφον, φαίνεται ὅμως, ὅτι ὁ μεταφραστὴς εἶχε λόγον, ἵνα μεταβάλῃ τὸ κείμενον.

§51ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ φράσις αὕτη ἀναφέρεται εἰς προηγούμενον ἔγγραφον τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδηλοῦτο ἀφ’ ἑνὸς μὲν, ὅτι πᾶσα ἀπόφασις, διὰ τῆς ὁποίας δὲν ἤθελεν ἐπιδικασθῆ προμήθεια καὶ τόκος, δὲν ἤθελεν θεωρηθῆ ὡς δικαία, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὑπεβάλλετο, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπε νὰ γίνῃ, εἶναι, ν’ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἡ πίστωσις.

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§53ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἀναζητήσας ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, καταθέτω τὸν φάκελλον, τὸν ὁποῖον καὶ προηγουμένως προσήγαγον, ἀλλὰ μὴ θεωρηθέντα χρήσιμον, δὲν κατέθηκα εἰς τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς, φάκελλον, περιέχοντα πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ διαμειφθέντα μεταξὺ τῆς Ἀγγλικῆς ἐνταῦθα Πρεσβείας καὶ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργείου, καὶ τοῦ Ὑπουργείου τούτου πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἀπὸ τῆς 22 Ὀκτωβρίου 1886 μέχρι τῆς 21 Ἰουλίου)2 Αὐγούστου 1888, καὶ ἓν τελευταῖον ἔγγραφον τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας τῆς 6 Αὐγούστου τοῦ 1888....

§54ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπισυνάπτετε καὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν;

§55ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα διημείφθησαν μεταξὺ τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ τοῦ Ὑπουργείου τούτου καὶ τοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, πάντα τὰ ἔγγραφα ταῦτα εἶναι ἐνταῦθα· οὐδὲν ἄλλο ἔγγραφον ὑπάρχει.

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν εἶναι ἐνταῦθα;

§57ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅσα ἐστάλησαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, εἶναι πάντα ἐνταῦθα.

§58ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἠδυνάμην νὰ γίνω ἀντικείμενον ὕβρεως ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Πιστεύω, ὅτι δύναταί τις νὰ ἀνήκῃ εἰς μερίδα διάφορον, χωρὶς νὰ λησμονήσῃ τὸν ὀφειλόμενον μεταξὺ εὖ ἠγμένων ἀνδρῶν σεβασμὸν, οὔτε ἔχει ἀφορμὰς ὁ κ. Τρικούπης νὰ προσενεχθῇ πρὸς ἐμὲ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Γνωρίζει, ὅτι πεποιθήσεις μὲ ἀπεχώρησαν ἀπ’ αὐτοῦ, γνωρίζει, ὅτι δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἄνθρωπος τῶν συμφερόντων, οὐδέποτε εὗρεν ἀφορμὴν νὰ εὕρῃ τὴν μακρὰν σχέσιν καὶ φιλίαν, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, ὀχληρὰν πρὸς αὐτόν. Ἂν περιστάσεις πολιτικαί, σχετιζόμεναι πρὸς προηγουμένους χρόνους, καὶ δύναμαι νὰ εἴπω πρὸς παραδόσεις πολιτικὰς, ἔφερον ἡμᾶς εἰς ἀντιθέτους μερίδας, ἐγὼ ὅμως, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς ἐμὲ, οὐδέποτε ἔλειψα ἀπὸ τοῦ νὰ διατηρῶ καὶ νὰ παρουσιάζω εἰς πᾶσαν περίστασιν τὰ αἰσθήματα ἐκεῖνα τῆς ἐκτιμήσεως, δύναμαι νὰ εἴπω τοῦ σεβασμοῦ, εἰς πρόσωπον, ὁποῖον εἶναι τὸ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἂν ὁ κ. Τρικούπης ἐνόμισεν, ὅτι ἐπλανήθην, διότι ἐξήνεγκον μίαν γνώμην ἁπλῆν ἐκτιμήσεως, ἦτο περιττὸν νὰ μὲ ὑβρίσῃ (διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταχειρισθῶ ἄλλο ῥῆμα). Μὲ ὕβρισεν, (ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θέλω τὸν ἀνθυβρίσει) ὅτε εἶπεν, ὅτι ἐγὼ δὲν ἐννοῶ τὰ ἔγγραφα. Τοιαύτη εἶναι ἡ πεποίθησις τοῦ κ. Τρικούπη, ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ τὴν ἐκφράσῃ κατ’ ἄλλον τρόπον, οὐχὶ νὰ λέγῃ, ὅτι μὲ οἰκτείρει, διότι ἐξήνεγκον μίαν γνώμην· καὶ ποίαν γνώμην, Κύριοι; Τὴν γνώμην, ὅτι ἐκ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἶχον ὑπ’ ὄψει μου, συνεπέρανα, ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἄλλα ἔγγραφα. Καὶ ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἄλλα ἔγγραφα, ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι εἶπεν, ὅτι τὰ ἔγγραφα αὐτὰ δὲν εἶναι σπουδαῖα, καὶ δι’ αὐτὸ τὰ ἀπέσυρεν. Ἔπρεπεν ὅμως νὰ τὰ ἀφήσῃ εἰς τὸν φάκελλον...

§59ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὡρισμένως ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας εἶχε ζητήσει ἔγγραφα, διαμειφθέντα μεταξὺ τῆς ἐν Λονδίνῳ Ἑλληνικῆς Πρεσβείας καὶ τοῦ Ἕλληνος Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐγὼ ἠρεύνησα εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ οὐδὲν εὗρον ἔγγραφον. Ἐπειδὴ ὅμως ἐνόμισα, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ μὴ παραλείψω τίποτε, ἡ ἔρευνά μου περιεστράφη ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι σήμερον, καὶ ἐλθὼν εἰς τὴν Βουλὴν, εἶπον, ὅτι ἄλλα μὲν ἔγγραφα δὲν εὑρέθησαν, ὑπάρχουσιν ὅμως αὐτὰ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν αὐτὴν τὴν σημασίαν. Ἄν θέλητε νὰ τὰ καταθέσω εἰς τὴν Βουλὴν, τὰ καταθέτω. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπεν, ὅτι δὲν τὰ θέλει, καὶ δὲν τὰ κατέθεσα.

§60ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἐγὼ ἐνόμιζον, ὅτι αὐτὰ τὰ ἔγγραφα σχετίζονται μὲ ἄλλα ἔγγραφα, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ γίνω ἀντικείμενον ὕβρεων καὶ χλεύης. Οὐδέποτε ἐπερίμενα ἀπὸ τὸν ἀρχαῖον φίλον μου κ. Τρικούπην τοιαύτην ὕβριν· ἀλλ’ ἡ μόνη ἐκδίκησις, τὴν ὁποίαν θὰ τῷ κάμω, εἶναι, νὰ μὴ τῷ ἀπαντήσω, διότι γνωρίζω νὰ σέβωμαι τοὺς ἴσους μου καὶ τοὺς ἀνωτέρους μου, καὶ μεταξὺ τῶν ἀνωτέρων μου ἀνεγνώρισα τὸν κ. Τρικούπην. Ἤδη παρίσταται ἡ ἀνάγκη νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν διὰ τὴν λέξιν εὐπατρίδης, ἡ ὁποία τοσοῦτον ἐσκανδάλισέ τινας, καὶ ἡ ὁποία καὶ εἰς τὸν Τύπον ἐφάνη καὶ εἰς τὸ Βουλευτήριον. Ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἤθελον ποτὲ περιμείνει νὰ μοὶ ἐπαναληφθῇ ἡ λέξις αὕτη ἐπὶ χλεύῃ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, διότι εἰς τὴν ἀγόρευσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθην τὴν ἔκφρασιν ἐκείνην, εἶπον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀληθὲς, ὅτι πάντες ὑμεῖς, οἱ ἐνταῦθα συνεδριάζοντες, ἀνήκετε εἰς τὴν ἀνωτάτην τάξιν τῆς κοινωνίας, εἶσθε οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, καὶ ἑπομένως εἰς ὡρισμένας περιστάσεις δύνασθε πάντες νὰ ἔχητε ἀκριβῆ ἐκτίμησιν τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἔχει τις, ὅταν διαπραγματεύηται πρὸς τὸν Ἀντιπρόσωπον μιᾶς πεπολιτισμένης Δυνάμεως. Εἰς τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησα, συνέβησαν περιστατικὰ, τὰ ὁποῖα κατεκρίνοντο καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς διαπραγματεύσεως καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς κοινωνικῆς δεοντολογίας· τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο ἐθεωρήθη ἔχον σημασίαν, καὶ εἶχε τοιαύτην, διότι εἰς αὐτὸ ἀπεδόθη κατὰ μέγα μέρος ἡ φάσις, ἣν ἔλαβον τὰ πράγματα ἐν Ἑλλάδι. Γνωρίζετε πάντες, ὅτι πλεῖσται συζητήσεις ἐγένοντο περὶ τοῦ ἐπεισοδίου ἐκείνου ἐν τοῖς Εὐρωπαϊκοῖς κύκλοις, καὶ ἐξητάσθη καὶ ὑπὸ τὰς δύο ἐπόψεις, ἂν δηλ. εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην ἔσφαλεν ὁ Ἕλλην Γενικὸς Γραμματεύς, ἢ ὁ Ἄγγλος Πρεσβευτής, καὶ ἂν ἐτηρήθησαν οἱ κανόνες τῶν εὖ ἠγμένων ἀνδρῶν, τῶν gentlemen, τῶν εὐπατριδῶν. Καὶ τοῦτο ἀκριβῶς ὑπῆρξεν ἀντικείμενον συζητήσεως εἰς τοὺς διπλωματικοὺς κύκλους, καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος. Μετεχειρίσθην τὴν ἔκφρασιν, ἧς ἐγένετο χρῆσις εἰς ἔγγραφα ἐπίσημα Μεγάλων Δυνάμεων, πρός τινα μάλιστα τῶν Ἀνπροσώπων Μ. Δυνάμεως ἐνταῦθα ἀπηυθύνθη, τῆς ὁποίας χρῆσις ἐγένετο ἐπανειλημμένως ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας. Ἰδοὺ ἡ ἔκφρασις, ἣν μετεχειρίσθην, καὶ οὐδέποτε ἠδυνάμην νὰ φαντασθῶ, ὅτι, μεταχειριζόμενος λέξιν ἑλληνικὴν, ἔχουσαν ἔννοιαν τοσοῦτον ἁπλῆν καὶ συγχρόνως ἀσπαστὴν παρὰ πάντων, τὴν λέξιν εὐπατρίδης, δηλ. τοῦ ἀνθρώπου τοῦ εὖ ἠγμένου, τοῦ ἐνεργήσαντος εὐγενῶς εἰς μίαν ὡρισμένην περίπτωσιν, ὅπως ἐπεβάλλετο εἰς ἄνθρωπον τῆς καλῆς κοινωνίας νὰ προσφέρηται, ὅτι δηλ. εἰς τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν χειρογράφων δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀμυνθῶ κατὰ τοῦ ἀντιπροσώπου ἐκείνου τῆς Ἀγγλίας, διότι ἦτο περίπτωσις, ἣν οὐδὲ νὰ προΐδω ἠδυνάμην, οὐδὲ νὰ ἐνεργήσω τι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, διότι δὲν ἐπετρέπετο τοιαύτη περίπτωσις μεταξὺ ἡμῶν. Μεταχειριζόμενος τοιαύτην φράσιν, μεταχειριζόμενος τοιαύτην λέξιν, δὲν διεξεδίκουν βεβαίως τίτλον τινὰ ὑπὲρ ἐμοῦ, ὥστε νὰ θεωρηθῇ τοῦτο ὡς ἀντικείμενον εἰρωνείας καὶ χλεύης. Οὐδέποτε μάλιστα περιέμενον τοιοῦτό τι ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ. Καὶ ὅμως καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περιέπεσαν εἰς τοῦτο τὸ σφάλμα. Ἐγὼ βεβαίως, Κύριοι, ἂν ἠθέλετε μεταχειρισθῆ τοιαύτην ἔκφρασιν, ἤθελον τὸ εὕρει λίαν φυσικόν, διότι ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ τὴν μεταχειρισθῆτε, διότι εἶναι μία φράσις, ἡ ὁποία ἀνήκει εἰς πάντα Ἕλληνα, καλῶς ἀνατεθραμμένον. Εἶπον, ταῦτα, διότι ἦτο ἀνάγκη νὰ δοθῇ μία τοιαύτη ἐξήγησις. Ἐὰν ἐπρόκειτο μόνον περὶ τίνων ἐφημερίδων, μὴ σεβομένων πάντοτε ἑαυτὰς, οὐδεμίαν ἤθελον κάμει παρατήρησιν. Ὅταν ὅμως βλέπω συνάδελφον,—διότι ἡμεῖς πάντες εἴμεθα συνάδελφοι, ὡς Βουλευταὶ,—ὅταν βλέπω τὸν προϊστάμενον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος ἀντιπροσωπεύει ἐκ τῆς θέσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται, καὶ ἐκ τῆς κοινωνικῆς του θέσεως, ὅ,τι σπουδαιότερον καὶ λεπτότερον δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἐν τῇ Ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ προσφερόμενον ὅπως ἤθελε προσφερθῆ ἄνθρωπος, μὴ ἀνήκων εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν ἀνήκει ὁ κ. Δραγούμης, καὶ ὡς ἄτομον καὶ ὡς Ὑπουργὸς, ὁμολογῶ, ὅτι τότε, φρονῶ, εὑρισκόμεθα εἰς θέσιν οὐχὶ τοιαύτην, εἰς οἵαν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ πιστεύωμεν, ὅτι ἀνήκομεν, ὡς Ἔθνος πεπολιτισμένον. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ Κοινοβούλιον εἰς τὴν Εὐρώπην, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ ἐχλευάζετο Βουλευτής τις καὶ νὰ ἐχλευάζετο παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι μετεχειρίσθη τὴν λέξιν gentleman καὶ δὲν μετεχειρίσθη ἄλλην, παρὰ αὐτήν. Νομίζω, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ εἴπω ταῦτα, διότι ἐγὼ δὲν τὰ προεκάλεσα· διότι γνωρίζετε πάντες, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οὐδέποτε μοὶ συμβαίνει νὰ παρεκτρέπωμαι, καὶ ἂν μοὶ συμβῇ, πρῶτος, ὁ ὁποῖος θὰ ζητήσῃ συγγνώμην, θὰ ἦμαι ἐγώ. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐν στιγμῇ ἐξάψεως προέφερα λέξιν, εἰς τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἀπέδωκα τὴν ἔννοιαν, ἡ ὁποία προὐκάλεσε τὰς διαμαρτυρίας. Ἐγὼ ἀπέδωκα ἔννοιαν ψυχολογικήν. Καὶ ὅμως, ὅτε εἶδον, ὅτι ἡ λέξις ἐκείνη ἐπλήγωσεν ἀντίπαλον, πολεμούμενον καὶ πολεμούμενον δεινῶς, εὐγενῶς ἀντιτασσόμενον κατὰ πάντων, δὲν ἐδίστασα νὰ ἀνακαλέσω τὴν λέξιν ταύτην, καὶ δὲν ἐδίστασα νὰ παρακαλέσω τὸν Ὑπουργὸν κ. Θεοτόκην νὰ αἰτήσηται ἐκ μέρους μου συγγνώμην. Διότι ἐγὼ εἶπον, ὅτι τὸν κ. Βουλπιώτην θεωρῶ ἄνθρωπον ἠθικὸν, μεθ’ ὅσα ἤκουσα ἐνταῦθα, ὅτι οὐδὲν ἠδυνήθη νὰ μειώσῃ τὴν ὑπόληψιν, ἣν ἔχω πρὸς αὐτὸν, ὡς ἄνθρωπον, ὅτι ὅμως τὸν εὗρον ἀξιόμεμπτον ὡς Ὑπουργόν. Διότι τοιοῦτο εἶναι τὸ καθῆκον τοῦ εὖ ἠγμένου, τοῦ εὐπατρίδου, ὅταν τυχὸν ἐκφύγῃ τῶν χειλέων αὐτοῦ λέξις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἦναι προσβλητικὴ πρὸς ἄλλον. Καὶ μεθ’ ὅλα, ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁμολογῶ, ὅτι οὐδόλως μὲ ἔπεισεν, ὅτι δὲν ὑπέστη πίεσιν εἰς τὴν περίστασιν ταύτην...

§61Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι οὐσία αὐτή.

§62ΚΟΖΑΚΗΣ. Διατὶ νὰ μὴ ἦναι οὐσία;

§63Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διότι ἔχω νὰ ἀπευθύνω παρατηρήσεις τινὰς, ἂν μοὶ δίδητε τὴν ἄδειαν.

§64ΚΟΖΑΚΗΣ. Μάλιστα, εὐχαρίστως.

§65Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κεφαλληνίας βουλευτὴς κ. Γ. Τυπάλδος ὡμίλησεν ἐπὶ τῆς φράσεως, τῆς ὁποίας ἐποιήσατο χρῆσιν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὑπολαβὼν, ὅτι αὕτη ἀπηυθύνετο πρὸς αὐτόν. Ἀλλ’ ἡ φράσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀπηυθύνετο πρὸς πάντας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐδίστασαν νὰ ἀποδεχθῶσι τὴν βεβαίωσιν, ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐποιήσατο εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἄλλα ἔγγραφα, καὶ μετὰ τὴν βεβαίωσιν ταύτην ἐπέμειναν ζητοῦντες νὰ κατατεθῶσιν ἔγγραφα ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν· ἑπομένως νομίζω, ὅτι ἡ φράσις δὲν ἀφορᾷ μόνον εἰς τὸν κ. Τυπάλδον. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ φράσις δὲν ἦτο προσήκουσα. Μοὶ ἐφάνη, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπεσύρθη εἰς τὰ τελευταῖα χαρακώματα, εἰς τὰ ὁποῖα προσφεύγει τις ἐν στενοχωρίᾳ, καὶ φωνάζων, ὅτι εἶναι τίμιος ἄνθρωπος, ἐπισείει τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ἐντίμου ἀνθρώπου, ἵνα καταστήσῃ πιστευτοὺς τοὺς λόγους του. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὐλόγως ἠσθάνθη ἀγανάκτησιν, ὅτε οἱ λόγοι αὐτοῦ δὲν ἐγένοντο πιστευτοί. Καὶ εὐλόγως εἶπεν, ὅτι τίμιος ἄνθρωπος, ὅταν ὁμιλῇ, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτῇ παρὰ τῶν ἄλλων νὰ πιστεύωσιν αὐτόν. Ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς εὑρισκόμεθα οὐχὶ πρὸ ἑνὸς τιμίου ἀνθρώπου μόνον, ἀλλ’ εὑρισκόμεθα πρὸ πολλῶν τιμίων ἀνθρώπων. Ἂν ἐρωτήσητε, ποίαν ἐγὼ ἔχω γνώμην περὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, περὶ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἀναφέρω τὸ ὄνομά του μετ’ εὐλαβείας καὶ σεβασμοῦ, νομίζω, δὲ, ὅτι ἤθελον πράξει ἔγκλημα, ἂν ἠμφισβήτουν ποτὲ τὴν ἀκρίβειαν τῶν λόγων τοῦ εὐγενοῦς λόρδου. Ἂν μὲ ἐρωτήσητε, ποίαν γνώμην ἔχω περὶ τοῦ κ. Ῥούμβωλδ, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δυσκόλως ἤθελον δυσπιστήσει εἰς τοὺς λόγους του, ἂν καὶ μοὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ νομίζω, ὅτι χρεωστῶ νὰ ἐξετάζω τοὺς λόγους του περισσότερον, ἡ ἀφορμὴ, τῆς ὁποίας ἐμνήσθη ὁ κ. Τυπάλδος. Ἔχομεν προσέτι καὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσῃ νὰ θεωρῶμεν αὐτὸν τίμιον ἄνθρωπον. Λοιπὸν εἴμεθα ἀπέναντι τριῶν τιμίων ἀνθρώπων, καὶ ὁ μὲν εἷς εἶναι ὁ μαρκίων Σώλσβαρυ, λέγων κατὰ τὴν ἀπὸ 20 Μαρτίου 1888 ἐπιστολὴν τοῦ κ. Ῥούμβωλδ, (ἀναγινώσκει): «Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι οἱ δανεισταὶ τοῦ κ. Σπάρταλη, ὡς καὶ ἰσχυροί τινες φίλοι του, ἤρχισαν νὰ ἀπελπίζωνται, ὅτι ἡ ὑπόθεσις δύναται νὰ περατωθῇ διὰ τῆς Πρεσβείας, καὶ ὁμιλοῦσι νὰ φέρωσιν αὐτὴν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐὰν πράξωσι τοῦτο καὶ ζητήσωσι τὰ σχετικὰ ἔγγραφα, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν φοβεῖται, ὅτι δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀρνηθῇ τὴν κατάθεσιν τῆς ἀνταλλαγείσης ἀλληλογραφίας. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπιθυμεῖ νὰ ἀποφύγῃ τοῦτο, καὶ νομίζω, ὅτι θέλει νὰ ἔλθωσιν εἰς γνῶσιν ὑμῶν οἱ φόβοι του οὗτοι.» Ποῖοι εἶναι οἱ φόβοι οὗτοι, οἱ παραγόμενοι ἐκ τοῦ ὅτι θὰ ἀναγκασθῇ νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα καὶ τὴν ἀμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν; Ὁ λόρδος Σώλσβαρυ δὲν ἔγραψε ταῦτα εἰς τὸν κ. Ῥούμβωλ, ἢ τὰ ἔγραψε; Καὶ ἂν τὰ ἔγραψεν, εἰσὶ πάντα ταῦτα ψευδῆ; Δὲν ὑπῆρξεν ὑπόνοια, ὅτι θέλει ἐπέλθει ἀνάγκη νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Βουλήν; Δὲν εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, νὰ σκεφθῇ, ἂν συμφέρῃ νὰ τὰ καταθέσῃ, ἢ ὄχι; Ταῦτα εἶναι ἀνύπαρκτα, καὶ ἐδημιούργησεν αὐτὰ ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, ἐνῷ εἰσι πράγματα ἀνύπαρκτα; Δὲν τολμῶ νὰ ὑποθέσω, διότι εἶμαι ἀπέναντι τοῦ εὐγενοῦς λόρδου, τοῦ διευθύνοντος τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἀγλίας, καὶ χρεωστῶ νὰ πιστεύω τὰ ὑπ’ αὐτοῦ λεγόμενα, ἀφοῦ εὐλαβοῦμαι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Μήπως ὁ κ. Ῥούμβωλδ γράφῃ ψεύματα; Μήπως ὁ Μαρκίων Σώλσβαρυ δὲν τῷ ἔγραψεν οὐδὲν τούτων; Μήπως ὅλα ταῦτα εἶναι δημιουργήματα τοῦ κ. Ῥούμβωλδ; Δὲν τολμῶ νὰ τὸ πιστεύσω, νὰ ἀποδεχθῶ τοῦτο. Διότι ὀφείλω νὰ ὑποθέσω, ὅτι ὁ κ. Ῥούμβωλδ εἶναι ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος δὲν λέγει, εἰμὴ τὴν ἀλήθειαν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος βεβαιοῖ, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἔγγραφα. Πῶς ἑπομένως νὰ δυσπιστῇ τις εἰς τὸν κ. Τρικούπην, τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος; Μοὶ λέγει, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα, ὡς τίμιος ἄνθρωπος, νὰ πιστεύηται, λέγων, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἔγγραφα. Λοιπὸν τίνα τῶν τριῶν τούτων ἀνθρώπων νὰ πιστεύσωμεν; Εὑρισκόμεθα λοιπὸν καὶ ἡμεῖς εἰς ἀμηχανίαν, καὶ ἐν τῇ ἀμηχανίᾳ ταύτῃ παρεκαλέσαμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ ἐρευνήσῃ καλλίτερον, καὶ τὸν παρεκαλέσαμεν τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον, ἐν τῇ ἐπιστολῇ πρόκειται περὶ διαμειφθείσης ἀλληλογραφίας. Ἡ ἀλληλογραφία εἶναι τάχα ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας πρὸς τὸν ἐν Ἀθήναις Πρέσβυν τῆς Μ. Βρετανίας, ἤ εἰσι καὶ ἔγγραφα τοῦ Πρέσβεως ἐν Ἀθήναις πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας; Βεβαίως πρέπει νὰ ὑπάρχωσι τοιαῦτα, ἀφοῦ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ὡμίλησε περὶ ἀλληλογραφίας διαμειφθείσης. Καὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ ἐν Ἀθήναις Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας περιλαμβάνουσι τάχα μόνον προφορικὰς ἀνακοινώσεις τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, ἢ ἀνακοινώσεις καὶ περιλήψεις καὶ ἐγγράφων αὐτοῦ; Ὀφείλομεν νὰ ὑπολάβωμεν, ὅτι πρόκειται περὶ ἀλληλογραφίας, τὴν ὁποίαν κατὰ μέγα μέρος ἀποτελοῦσι τὰ ἔγγραφα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον ἐν τῇ τελευταίᾳ παραγράφῳ τῆς μνημονευθείσης ἀπὸ 20 Μαρτίου 1888 ἐπιστολῆς τοῦ κ. Ῥούμβωλδ γράφεται ῥητῶς, ὅτι (ἀναγινώσκει): «Ὡς εἰλικρινὴς φίλος»..... Ὁ κ. Ῥούμβωλδ εἰλικρινὴς φίλος πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν! «Ὡς εἰλικρινὴς φίλος, λαμβάνω τὸ θάῤῥος νὰ σᾶς ὑποδείξω, ὅτι ἡ περαιτέρω παράτασις τῆς πληρωμῆς μιᾶς ἀπαιτήσεως, περὶ τοῦ δικαίου τῆς ὁποίας πρὸ ἐτῶν ἐξεφράσθητε καθαρῶς....» Ὁ κύριος λοιπὸν Πρωθυπουργὸς εἶχεν ἐκφρασθῆ περὶ τοῦ δικαίου τῆς ἀπαιτήσεως, καὶ εἶχεν ἐκφρασθῆ οὐχὶ ἐν τῷ κύκλῳ τῶν κυρίων, οἱ ὁποῖοι φοιτῶσιν εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, οὐχὶ ἐν τῷ κύκλῳ τῶν ὑπαλλήλων, τῶν ὁποίων τυγχάνει προϊστάμενος, ἀλλ’ εἶχεν ἐκφρασθῆ κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος μετέφερε τὴν ἔννοιαν τῶν φράσεών του εἰς τὸν κ. Πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας. Εἶχε λοιπὸν ἐκφρασθῆ ἐπισήμως εἰς τὸν κ. Πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας! Λοιπὸν ὑπάρχουσιν ἔγγραφα, διὰ τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεγνώρισε τὴν βάσιν τῶν ἀπαιτήσεων τοῦ κ. Σπάρταλη! Ταῦτα τὰ ἔγγραφα λοιπὸν ζητοῦμεν. Διὰ τοῦτο, ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀφῄρει τὴν τελευταίαν περίοδον τῆς φράσεώς του, ὅτι, ἐπειδὴ δὲν ἐπίστευσεν ὁ κ. Τυπάλδος ὅσα ἔλεγεν ὁ κ. Τρικούπης, ἐνῷ ὁ κ. Τρικούπης εἶναι ἔντιμος ἄνθρωπος, διὰ τοῦτο τὸν οἰκτείρει, ἂν ἀφαιρέσῃ τὴν φράσιν ταύτην περὶ τοῦ αἰσθήματος τοῦ οἴκτου, τὸ ὁποῖον ἠσθάνθη, διότι ταύτην ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἀντιστρέψῃ ὁ κ. Τυπάλδος πρὸς τὸν Πρωθυπουργόν, ἀλλ’ ἡ φράσις τοῦ Πρωθυπουργοῦ εἶναι ἀκριβής. Ἀλλ’ ἐὰν ἦναι ἀκριβὴς ἡ φράσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀκριβὴς εἶναι καὶ ἡ περιέργεια ἡμῶν, νὰ μάθωμεν τέλος πάντων, ὑπάρχουσιν ἔγγραφα, ἢ ὄχι; καὶ τίνα εἶναι; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κατέθεσε πρὸ ὀλίγου ἔγγραφά τινα. Θέλω βεβαίως ἐξετάσει, ποῖα εἶναι τὰ ἔγγραφα ταῦτα. Ὡς πρὸς τὸ κείμενον δὲ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ κ. Ῥούμβωλδ, ἡ ἐπιστολὴ κατετέθη ἐν πρωτοτύπῳ ἀγγλιστί. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς γνωρίζει βεβαίως τὴν Ἀγγλικήν. Τὸ κείμενον, τὸ ὁποῖον ἀνέγνων ἐκ μεταφράσεως, δὲν τὸ ἔγραψα ἐγώ, τὸ ἔγραψεν ἄλλος, γνωρίζων ἐπίσης τὴν Ἀγγλικὴν γλῶσσαν. Ἐὰν τὸ μέρος τῆς παραγράφου, τὸ ὁποῖον ἀνέγνων, δὲν ἦναι ἀκριβές, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δύναται νὰ προτείνῃ, κατὰ τί δὲν εἶναι ἀκριβές, ἀφοῦ γνωρίζει τὰ ἀγγλικά. Ἐὰν ὅμως ἡ ἐπιστολὴ αὕτη δὲν ἐπρόκειτο νὰ κατατεθῇ, κατετέθη δ’ ἐν τῷ φακέλλῳ, τοῦτο δὲν ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς· εἶναι ἴσως παραδρομὴ τῶν ὑπαλλήλων ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἐπεφόρτισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ συλλέξωσι τὰ ἀναγκαῖα ἔγγραφα καὶ καταθέσωσι ταῦτα εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ φαίνεται, ὅτι δὲν ὑπάρχει παραδρομή. Καὶ ὀφείλω νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῶν κυρίων τούτων ὑπαλλήλων, ἂν καὶ δὲν γνωρίζω τίνες εἶναι οὗτοι. Ὑποθέτω, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ κατετέθη εἰς τὴν Βουλήν, διότι εἶχε κατατεθῆ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον. Καὶ μοὶ φαίνεται, ὅτι πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα εἶχον σταλῆ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ἐστάλησαν καὶ εἰς ἡμᾶς, διότι εὗρον ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅσα ἔγγραφα τῶν ἔστελλεν ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία, ἔσπευδεν, ἵνα στέλλῃ αὐτὰ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ὡς ἐὰν τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἦτο ἀρχή, κεκλημένη νὰ λαμβάνῃ γνῶσιν τῶν παραστάσεων, τὰς ὁποίας ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία, ἢ πᾶσα ἄλλη Πρεσβεία, ἐποιεῖτο πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος, συνηγοροῦσα ὑπὲρ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ὑποθέσεως. Τοῦτο παρετήρησε καὶ συνάδελφος, ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κ. Ῥάλλης, ὅστις ἀνέγνω μάλιστα ἔγγραφον πρὸς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, τὸ ὁποῖον ἦτο ἐνδεικτικὸν τῶν μεγάλων κινδύνων, τοὺς ὁποίους τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἤθελε διατρέξει, ἂν δὲν ἔσπευδε τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον νὰ ἀναγνωρίσῃ καθ’ οἱονδήποτε τρόπον τὴν ἀξίωσιν τοῦ κ. Σπάρταλη. Λοιπὸν εἶναι ἐνδεχόμενον, ὁ σκοπός, ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσε τὴν ἀποστολὴν ὅλων τῶν διακοινώσεων εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσε τὴν ἀποστολὴν καὶ τῆς ὑποθέσεως εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, νὰ ὑπηγόρευσε καὶ τὴν ἀποστολὴν καὶ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης, καὶ ἀφοῦ ἀπεστάλη εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, νὰ ἀπεστάλη αὕτη καὶ εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ ἐπιστολὴ κακῶς ἐστάλη ἡμῖν, τοῦτο δὲν εὐθύνει ἡμᾶς, τοὺς ποιουμένους χρῆσιν αὐτῆς, ἀλλ’ εὐθύνει ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κακῶς διεβίβασαν ταύτην εἰς ἡμᾶς.

§66ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδένα ἐποιησάμην λόγον περὶ εὐθύνης, ἀφορώσης εἰς τὴν ἀποστολὴν τοῦ ἐγγράφου, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἦτο ἰδιαίτερον καὶ ἐμπιστευτικὸν, ὤφειλον νὰ δώσω δημοσίᾳ τὴν ἐξήγησιν, ὅτι κατὰ λάθος ἀνακοινώθη. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας ἐνόμισεν, ὅτι δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἀπεστάλη εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ δώσω ἀπόδειξιν περὶ τοῦ ἐναντίου· ἀρκεῖ ὅτι ἐβεβαίωσα, ὅτι δὲν ἀπεστάλη εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον. Ἄν εἶχεν ἀποσταλῆ εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, θὰ ἦτο μεταπεφρασμένον· θὰ ἔβλεπον δὲ τότε οἱ διαβιβάσαντες τὸν φάκελλον, ὅτι ἦτο ἰδιαιτέρα ἐπιστολὴ, καὶ δὲν θὰ τὴν περιελάμβανον ἐν αὐτῷ. Ἡ ἐπιστολὴ, κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔλαβον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, ἐρωτήσας, ὅτε εἶδον ταύτην δημοσιευθεῖσαν ἐν μεταφράσει, κατετέθη ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, εἰς τὸ ὁποῖον εἶχον ἀναθέσει τὴν κατάθεσιν παντὸς τοῦ φακέλλου. Ὅτε εἶχον εἰπεῖ νὰ κατατεθῇ ὅλος ὁ φάκελλος, δὲν ἐνθυμήθην, ὅτι εἶχον παραδόσει εἰς τὸ Λογιστήριον πᾶν, ὅ,τι ἔλαβον περὶ τῆς ὑποθέσεως, εἴτε ἰδιαίτερον, εἴτε ἐπίσημον, καὶ ὡς ἐκ τούτου κατετέθη καὶ ἡ ἐπιστολὴ αὕτη,—ἴσως κατετέθησαν καὶ ἄλλαι ἰδιαίτεραι ἐπιστολαὶ—ἀλλ’ ὡς εἶπον, κατὰ λάθος, Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας ἠθέλησε νὰ ἐξηγήσῃ τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα ὡς πρὸς τὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ γεννήσῃ ἐν ἐμοὶ ἡ ἄρνησις ἑνὸς ἢ πλειόνων Βουλευτῶν, τοῦ νὰ παραδεχθῶσιν ὡς ἀληθῆ τὴν βεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκα ἐγὼ, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι οὐδὲν εἶχον ἄλλο ἔγγραφον. Βεβαίως νομίζω, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀξιοῖ, ὅπως πιστεύηται, ὁμιλῶν ἐν τῇ Βουλῇ, οὐχὶ περὶ κρίσεως ἰδίας περὶ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ περὶ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ὧν δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὡς ἐκ τῆς φύσεως αὐτῶν, ὅτι ἔχει πλήρη γνῶσιν. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἠξεύρει, ἂν ἔχῃ, ἢ δὲν ἔχῃ, ἄλλα ἔγγραφα. Δύναται νὰ εἴπῃ περὶ τινος ἐγγράφου, ὅτι δὲν θέλει νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις, ὅτι δύναται νὰ ἔχῃ, ἢ δύναται νὰ μὴ ἔχῃ ἔγγραφα, ἀλλὰ δὲν ἐννοεῖ νὰ δώσῃ περὶ τούτων ἐξηγήσεις. Ἐὰν νομίζῃ, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς Πολιτείας ἐπιβάλλει εἰς αὐτὸν τοιαύτην ἀπάντησιν, οὕτω θ’ ἀπαντήσῃ. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ Ὑπουργὸς εἴπῃ, ὅτι ἄλλα ἔγγραφα δὲν ἔχει, καὶ ὅτι δὲν παρουσιάζει ἄλλα ἔγγραφα, διότι δὲν ἔχει ἄλλα ἔγγραφα, νομίζω, ὅτι καθῆκον παντὸς Βουλευτοῦ καὶ, ὅπως ἐῤῥήθη πρότερον, παντὸς εὖ ἠγμένου ἀνθρώπου, εἶναι, νὰ πιστεύσῃ καὶ νὰ μὴ συζητῇ περὶ τούτου. Οὐδ’ ἐπιτρέπεται, νομίζω, νὰ συζητῇ Βουλευτὴς πρὸς Ὑπουργὸν περὶ τῆς ἀκριβείας τῶν παρ’ αὐτοῦ λεχθέντων, ἂν τυχὸν ἐν ἐγγράφῳ ξένου Ὑπουργοῦ ἢ Πρέσβεως εὑρίσκῃ τι, τὸ κατὰ τὴν κρίσιν του διαψεῦδον τοὺς λόγους τοῦ Ὑπουργοῦ· ὁ Βουλευτὴς ὀφείλει νὰ πιστεύσῃ τὸν Ἕλληνα Ὑπουργὸν, καὶ ὄχι τὸν ξένον Ὑπουργὸν, ἢ τὸν ξένον Πρεσβευτήν. Ἀλλ’ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ οὐδεμία ὑπάρχει ἀντίφασις· ἐὰν ὑπῆρχεν ἀντίφασις, τοῦτο ἔπρεπε νὰ πράξῃ ὁ Βουλευτὴς, ἀλλ’ οὐδεμία ὑπάρχει ἀντίφασις. Ἐν τῇ ἐπιστολῇ, ἧς ἀνέγνω ἀποσπάσματα πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Βουλευτὴς, λέγεται, ὅτι, ἐν τοιαύτῃ τινὶ περιστάσει, ὁ Ὑπουργὸς ἤθελεν ὑποβάλει τὴν διαμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν· πρὸς τίνα διαμειφθεῖσαν; Ὑποθέτει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι διαμειφθεῖσα ἀλληλογραφία πρέπει νὰ ἦναι, ἢ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἢ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν τῆς Ἑλλάδος, καὶ διατὶ νὰ μὴ ὑποθέσῃ τὸ φυσικώτερον, ὅτι εἶναι ἡ πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν διαμειφθεῖσα ἀλληλογραφία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας; Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν εἶπον, ὅτι ἄλλα ἔγγραφα, πλὴν τῶν ὑποβληθέντων, δὲν ἔχουσιν. Εἰς τοῦτο ἀφορᾷ ἡ βεβαίωσις ἡμῶν, καὶ ἡ ἀξίωσις ἡμῶν, ὅπως πιστευώμεθα, καὶ ἡ συστηματικὴ ἡμῶν ἄρνησις, ὅπως συζητήσωμεν, ἐάν τις θελήσῃ νὰ διαμφισβητήσῃ τὸ κῦρος τῶν λόγων ἡμῶν· διότι, ὅταν ἡμεῖς λέγωμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἔγγραφα, νομίζομεν, ὅτι οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν ἀλήθειαν τῶν λόγων ἡμῶν. Ἡ ἐπιστολὴ, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας, οὐδὲν ἄλλο ἀποδεικνύει, ἢ ὅτι, ἐνῷ ἡμεῖς ἄλλην ἀλληλογραφίαν δὲν ἔχομεν, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας ἔχει ἄλλην ἀλληλογραφίαν· ποίαν ἀλληλογραφίαν ἔχει; τοῦτο δὲν δυνάμεθα ἐδῶ νὰ διευκρινίσωμεν· φυσικώτατον ἦτο, νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ ἄλλη ἀλληλογραφία, τὴν ὁποίαν ἔχει, εἶναι ἡ ἀλληλογραφία αὐτοῦ πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν, ἀλλὰ δυνατὸν νὰ ἦναι καὶ ἡ ἀλληλογραφία αὐτοῦ πρὸς τοὺς δανειστὰς, ἢ πρὸς αὐτὸν τὸν Σπάρταλην. Καίτοι ὅμως ἄδηλος ὡς πρὸς τοῦτο εἰδικῶς ἡ ἔννοια τῆς ἐπιστολῆς, ἐν συνόλῳ ὅμως ἡ ἔννοια αὐτῆς οὐδόλως ἀντιφάσκει πρὸς τὰ παρ’ ἡμῶν λεγόμενα, διότι οὐδαμοῦ ἐνδεικνύει, ὅτι ὁμιλεῖ περὶ ἀλληλογραφίας ἐπισήμου πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, εἴτε πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, εἴτε πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν...

§67ΛΕΒΙΔΗΣ. Διατὶ ἀπειλεῖ τότε;

§68ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διότι, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας,—τοῦτο λέγει ἡ ἐπιστολὴ—ἡ ἀλληλογραφία αὕτη ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δυστροπεῖ νὰ πληρώσῃ δικαίαν ὀφειλὴν, ἑπομένως εἰδοποιεῖ, ὅτι θέλει ἀναγκασθῆ ὁ Ὑπουργὸς νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀποδεικνύοντα τὴν Ἑλλάδα προσφερομένην οὐχὶ δικαίως, οὐχὶ πρεπόντως, πρὸς ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου ἀξίωσιν πληρωμῆς, στηριζομένην εἰς τὸ δίκαιον. Αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια τῆς ἐπιστολῆς, συμβιβαζομένη πρὸς τὴν γνωστὴν γνώμην τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς ἀξιώσεως ταύτης. Ἀναφέρει ὅμως προσέτι περικοπή τις τῆς ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ κ. Βουλευτὴς, καὶ γνωστὴν γνώμην ἐμοῦ, πρὸ ἐτῶν, λέγει, ἐκφρασθεῖσαν, «ἰδοὺ» δ’ ἀναφωνεῖ ὁ κ. Βουλευτὴς «ἀπόδειξις, ὅτι ἐγράψατε πρὸ ἐτῶν». Ἀλλὰ πρὸ ἐτῶν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔγραφε πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν περὶ τῆς ὑποθέσεως, ἀπευθυνθεῖσα τὸ πρῶτον πρὸς αὐτὴν περὶ ταύτης κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1886· ὁμιλῶν ἄρα ἐν τῇ ἐπιστολῇ ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας περὶ γνώμης, παρ’ ἐμοῦ ἐκφρασθείσης πρὸ ἐτῶν, δὲν ἐννοεῖ γνώμην ἐκφρασθεῖσαν πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, ἐννοεῖ τὴν γνώμην, ἣν διετράνωσεν ἡ κατὰ τὸ 1882 ὑποβολὴ εἰς τὴν Βουλὴν Προϋπολογισμοῦ, περιλαμβάνοντος τὴν πίστωσιν περὶ τῆς ὀφειλῆς· διότι βεβαίως, ἐὰν δὲν ἐφρόνουν, ὅτι ἦτο δικαία ἡ ἀξίωσις τοῦ Σπάρταλη, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συγκατατεθῶ, ὅπως ὑποβληθῇ Προϋπολογισμὸς, περιλαμβάνων τὴν πίστωσιν ταύτην. Εἶχον προδήλως πρὸ ἐτῶν τὴν γνώμην, ὅτι ἡ πίστωσις αὕτη, τοιαύτη, ὁποία ὑποβάλλεται σήμερον, ἦτο δικαία, καὶ διὰ τοῦτο πρὸ ἐτῶν ἐνέκρινα, ἵνα ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ περιληφθῇ αὐτὴ αὕτη ἡ πίστωσις, καὶ παρακολουθήσας τὰ τῆς ὑποθέσεως ἀπὸ τοῦ 1867, πάντοτε ἐξέφρασα πεποίθησιν περὶ τοῦ Σπάρταλη, ὡς ἐπιτελέσαντος ἐν αὐτῇ τὸ καθῆκον μετὰ πολῆς αὐταπαρνήσεως, μετὰ πολλῆς φιλοπατρίας, καὶ δικαιουμένου νὰ τύχῃ παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ διεξαγωγῇ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν λογαριασμῶν αὐτοῦ πάσης ἀνασκοπῆς.

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀσχέτως πρὸς τοῦτο, ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Κοντοσταύλου κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην κατὰ τοῦ πατρός μου, διὰ νὰ μὴ θεωρηθῶ, ὅτι εἶπον ἄλλο τι, ἀφ’ ὅ,τι εἶπεν ὁ κ. Κοντόσταυλος, καὶ κατὰ συνέπειαν, ὅτι θέλω ν’ ἀδικήσω. (Ἀναγινώσκει). Εἶπον τίποτε, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνέφερεν ὁ κ. Κοντόσταυλος;

§70ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Ἀναγνώσατε παρακάτω.

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀναγνώσω, ἀλλ’ ἐὰν θέλετε, νὰ ἀναγνώσω....

§72ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Ἐπιμένετε εἰς μίαν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν πάντοτε ἀπέκρουσα, καὶ τὴν ἀπέκρουσα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ περιεχομένου αὐτῆς τῆς ἀγορεύσεώς μου. Πολλάκις ἐπανήλθετε εἰς τὸ αὐτὸ θέμα, καὶ μὲ ἀναγκάζετε νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω, ὅτι ἄλλοτέ ποτε, ὡς ἐνθυμοῦμαι, σᾶς ἀνέγνωσα καὶ περικοπήν τινα ἐκ τοῦ λόγου μου, εἰς τὴν ὁποίαν ἐξηγεῖται σαφῶς καὶ καθαρῶς ἡ γνώμη μου περὶ τῆς πολιτείας τοῦ ἀειμνήστου πατρός σας, τὸν ὁποῖον καὶ ἐν τῇ ἀγορεύσει μου ἐκείνῃ ἀπεκάλουν πάντοτε σεβαστόν. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν, ὅτι οὐδέποτε ἀπέδωκα εἰς αὐτὸν ἔλλειψιν πατριωτισμοῦ, ἀπεναντίας μάλιστα ἰσχυρίσθην, ὅτι ἕνεκα τοῦ πατριωτισμοῦ αὐτοῦ, ἀλλὰ πατριωτισμοῦ στηριχθέντος εἰς κακὴν διάγνωσιν, κατ’ ἐμὲ, εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην, ἔσφαλεν....

§73ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀναγνώσατε σεῖς ἐκεῖνο τὸ μέρος.

§74ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι αὕτη ἡ περικοπὴ, εἰς τὴν ὁποίαν ἐξηγῶ τὴν οἰκείαν γνώμην μου, μετ’ ἐπιτάσεως μάλιστα. Ἀποκρούω δὲ καὶ πάλιν τὸν ἰσχυρισμὸν ὑμῶν περὶ τοῦ ὅτι ἐξέφερον ἐγὼ τοιαύτην περὶ τοῦ πατρός σας ἰδέαν, διότι τοιαύτην εἶχον πάντοτε περὶ αὐτοῦ ὑπόληψιν, ὥστε ἤθελον χαρακτηρίσει ὡς βλασφημίαν τὴν τοιαύτην κατ’ αὐτοῦ μομφήν.

§75ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἴσως ἐγὼ δὲν ἐνθυμοῦμαι πράγματι, ἢ δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω τὰ λεγόμενα καὶ τὰ γεγραμμένα. (Ἀναγινώσκει). Δὲν ἔχω τίποτε νὰ προσθέσω. Σᾶς συγχαίρω, διότι μετεμελήθητε· σᾶς εἶμαι εὐγνώμων διὰ τὴν ἔκφρασίν σας περὶ τοῦ πατρός μου, καὶ σᾶς εὐχαριστῶ· ἀλλ’ αὐτὸ βεβαιοῦν τὰ ἐπίσημα πρακτικά.

§76ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Τὸ δικαστικὸν καὶ τὸ λογιστικὸν μέρος τῆς ὑποθέσεως Σπάρταλη ἠρευνήθη μετὰ μεγίστης ἐπιμελείας καὶ λεπτομερείας παρ’ ἀνδρῶν εἰδικῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Καὶ κατὰ τὰς τρεῖς ἀναγνώσεις ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἔλαβε τὴν πλέον λεπτομερῆ συζήτησιν καὶ ἀνάλυσιν ὑφ’ ὅλας αὐτῆς τὰς ἐπόψεις. Ὁμολογῶ τὴν ἀναρμοδιότητά μου, νὰ ἔχω ὁ ἴδιος πεποίθησιν ἀκριβῆ, λεπτομερῆ καὶ ἐπιστημονικὴν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν δικανικὴν καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν λογιστικήν. Ἤκουσα καὶ τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ ἐναντίον τῆς ὑποθέσεως ταύτης λεχθέντα. Βεβαίως ἡ πεποίθησίς μου εἶναι, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶναι ἐν τῷ ὀρθῷ. Μοὶ φαίνεται, ἐξ ὅσων ἀντελήφθην, ὅτι, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ Λογιστικοῦ Νόμου τοῦ Κράτους, οἱ λογαριασμοὶ, τοὺς ὁποίους ἐπαρουσίασεν ὁ Σπάρταλης, δὲν εἶχον καθόλου, ὅπως ἀπαιτεῖ ὁ Λογιστικὸς Νόμος τῆς Ἑλλάδος, μοὶ φαίνεται ἐν γένει, ὅτι καθ’ ὅλην τὴν ἀνέλιξιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης ὑπῆρξεν ἀνακρίβεια, δὲν λέγω περὶ τὴν διαχείρισιν, διότι οὐδεμίαν ἔχω ἁρμοδιότητα, οὔτε θέλω νὰ πιστεύσω τοῦτο διὰ τὸν κ. Σπάρταλην, τὸν ὁποῖον δὲν γνωρίζω, ἀλλ’ ὅτι τὰ πράγματα δὲν ἐγένοντο, ὅπως ἀπήτουν οἱ νόμοι τοῦ Κράτους, καὶ ὅτι δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ ἀξίωσις, ὅτι δὲν ὀφείλεται τίποτε εἰς τὸν Σπάρταλην. Ὁμολογῶ ὅμως, ὅτι ἡ ἔποψις αὕτη τοῦ ζητήματος δὲν μὲ ἐπησχόλησε πολύ· ἐπρόκειτο περὶ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον βεβαίως, ἐὰν δὲν ὀφείλεται, δὲν πρέπει νὰ πληρωθῇ. Πλὴν ἀντελήφθην εὐθὺς, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἄλλη ἔποψις, ἡ ὁποία δι’ ἐμὲ ἦτο κατὰ πολὺ σοβαρωτέρα τῆς ἀμφισβητήσεως, ἐὰν ὀφείλωνται, ἢ οὔ, εἰς τὸν Σπάρταλην 350 ἢ 400 χιλιάδες δραχμῶν. Ἐὰν ὀφείλωνται, ἢ οὔ, τοῦτο ἐθεώρουν, ὅτι ἦτο μᾶλλον ἀντικείμενον δικαστικῆς ἐρεύνης, παρὰ συζητήσεως κοινοβουλευτικῆς· ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ ὑπόθεσις ἦλθεν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, βεβαίως ὑπῆρξαν ἐν αὐτῷ ἄνδρες, λίαν εἰδικοὶ, καὶ ἐκ τῆς μιᾶς καὶ ἐκ τῆς ἄλλης πτέρυγος, οἵτινες ἔδωκαν εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς ὅλην τὴν λεπτομέρειαν, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ λάβῃ. Ἔμεινεν ὅμως τὸ μέρος ἐκεῖνο τῆς ὑποθέσεως, τὸ ὁποῖον εἰς ἐμὲ ἐνεποίησε τὴν ἰδιάζουσαν ἐντύπωσιν, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ διπλωματικὸν μέρος. Καὶ μεθ’ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἑσπέραν ταύτην, καὶ τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ εἴπῃ χωρὶς νὰ ἀγανακτήσῃ, δὲν με ἔπεισεν. Εἴμεθα Κράτος μικρὸν, ἀλλὰ δι’ αὐτὸ τοῦτο πρέπει νὰ ἤμεθα λίαν προσεκτικοὶ εἰς τὰς σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῶν μεγάλων Ἐπικρατειῶν, ὁσάκις πρόκηται περὶ ἀξιώσεων, ὁσάκις πρόκηται περὶ διαμφισβητήσεων τῆς φύσεως τῆς ὑποθέσεως Σπάρταλη. Σᾶς λέγω ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον ἤκουσα παρ’ ἀρχαίου προϊσταμένου μου, τὸν ὁποῖον πάντοτε ἐτίμησα, τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις, μεταξὺ ἄλλων διδαγμάτων πολυτίμων, καὶ τοῦτο πολλάκις μοὶ εἶπεν, ὅτι ἀκριβῶς τὰ μικρὰ Κράτη πρέπει νὰ ἔχωσι μεγίστην προσοχὴν, ὁσάκις διαπραγματεύωνται μετὰ τῶν μεγαλειτέρων Κρατῶν, ὅτι δέον νὰ μὴ ὑποχωρῶσιν οὔτε βῆμα εἰς τὰ δικαιώματά των, ὅτι ἡ ὑποχώρησις μᾶλλον ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς ἰσχυροὺς, παρὰ εἰς τοὺς ἀσθενεῖς· δηλαδὴ, ὁσάκις πρόκηται δι’ ὑποθέσεις φύσεως, ὁποία εἶναι ἡ παροῦσα, ἀνάγκη πρὸ πάντων εἰς Κράτος μικρὸν, νὰ περισώσῃ ἀκεραίαν τὴν ἀνεξαρτησίαν του ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσι· διότι, ἐὰν κατὰ βῆμα ὑποχωρήσῃ, τοῦτο θὰ γίνῃ προηγούμενον, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ δυνηθῇ τοῦ λοιποῦ ν’ ἀντισταθμίσῃ, δι’ αὐτὸ τοῦτο, διότι δὲν ἔχει δύναμιν. Μεγάλη Ἐπικράτεια δύναται ἐνίοτε νὰ ὑποχωρῇ· μικρὰ Ἐπικράτεια οὐδέποτε δύναται νὰ ὑποχωρῇ ἐπὶ τοῦ δικαίου αὐτῆς. Τοιοῦτον ἀξίωμα ἤκουσα πολλάκις, καὶ τὸ ἐθεώρησα, ὅπως καὶ ἔχει, λίαν σπουδαῖον, λίαν ἀκριβὲς, παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ, ἐκ τῶν ὀλίγων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἶδον, ὁμολογῶ, ὅτι ἐσχημάτισα τὴν πεποίθησιν, ὅτι παρὰ τὴν συνήθειάν του, παρὰ τὴν ἰδιοσυγκρασίαν του, — ἐὰν δύναμαι νὰ ἐκφρασθῶ οὕτως, — ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδείχθη χαλαρὸς κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἀπέναντι τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας. Εἶπε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἰς τὴν πολυθρύλλητον αὐτὴν ἐπιστολὴν ἐνόει ὁ Ῥούμβωλδ, ὅτι πρόκειται περὶ ἄλλου ἀντικειμένου, παρὰ περὶ ἐκείνου, περὶ οὗ ὁμιλεῖ εἰς αὐτὴν καθαρῶς, ὅτι πρόκειται ἀκριβῶς περὶ μὴ ὑποχωρήσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ταῦτα ἦσαν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐπὶ ζημίᾳ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρόκειται νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις· ἐγὼ ὅμως, ἀναψηλαφῶν τὰ ὀλίγα αὐτὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἐδόθησαν, παρατηρῶ τὸ ἐναντίον, παρατηρῶ, ὅτι ἐνίοτε τὸ ὕφος τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας γίνεται πιεστικὸν, ἵνα μὴ εἴπω ἀπειλητικόν· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρό τινων ἡμερῶν, ὁμιλῶν περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, μᾶς εἶπεν, ὅτι εὐθὺς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν ὁ Ῥούμβωλδ τῷ ἔκαμε μνείαν περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, τῷ εἶπεν, ὅτι, ἐὰν ἐννοεῖτε νὰ μεταχειρισθῆτε τὴν βίαν, φέρετε τὸν στόλον ἀμέσως, διότι ἡμεῖς δὲν θὰ ὑποχωρήσωμεν· αὐτὴ ἡ ἰδέα, τοῦ νὰ εἴπῃ τοιαύτην φράσιν, ἀπευθυνομένην πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν τῆς Ἀγγλίας, ἀποδεικνύει ποίαν εἶχεν ἔννοιαν αὐτὸς ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐπὶ μακρὰ ἔτη διέτριψεν ἐν Ἀγγλίᾳ, ὁ ὁποῖος γνωρίζει κατὰ βάθος τὸν ἀγγλικὸν χαρακτῆρα, τὰς ἀγγλικὰς παραδόσεις, τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐνεργεῖ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις εἰς τοιαύτας περιστάσεις, ἀποδεικνύει, λέγω, ποίαν εἶχεν ἔννοιαν περὶ τῶν διαθέσεων, περὶ τῶν ἀξιώσεων, περὶ τοῦ ἐπιβλητικοῦ τρόπου, δι’ οὗ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐνόει νὰ διαπραγματευθῇ καὶ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Ἀληθῶς μᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας τῷ εἶπεν ἀμέσως, ὅτι οὐδόλως πρόκειται περὶ βίας, ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία παρουσιάζεται ὡς νομικὸς ἀντιπρόσωπος τῶν ἐχόντων λαμβάνειν. Καὶ πρῶτον λέγω, ὅτι δὲν δύναμαι καλῶς ν’ ἀντιληφθῶ τοιαύτην ἰδιότητα τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, διότι, ἐὰν ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία παρουσιάζηται ὡς νομικὸς ἀντιπρόσωπος τῶν δικαιούχων, ἐρωτῶ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, οἵτινες εἶναι ἁρμόδιοι νὰ μοὶ ἀπαντήσωσι, δύνανται νὰ προσενεχθῶσι πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον τοῦτον, ὅπως πρὸς πάντα πληρεξούσιον, δύνανται νὰ καλέσωσιν αὐτὸν ἐπὶ τοῦ Δικαστηρίου, δύνανται νὰ τὸν ὑποβάλωσιν εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ἐκείνας τὰς δικονομικὰς, εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλλεται πᾶς νομικὸς ἀντιπρόσωπος; Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀδύνατον· διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἡ νομικὴ ἰδιότης τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας εἰς τὴν περίστασιν ταύτην μοὶ φαίνεται ὡς ἀποκλειομένη ἐντελῶς ὑπὸ τῆς πραγματικῆς αὐτῆς ἰδιότητος, ἥτις εἶναι ἡ τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς διπλωματικῆς μεγάλης Δυνάμεως, ἢ καὶ μικρᾶς Δυνάμεως. Ὁ διπλωματικὸς ὑπάλληλος, ὁ Πρέσβυς ἢ ἐπιτετραμμένος τὰς ὑποθέσεις, εἶναι ἐκτὸς τοῦ κοινοῦ δικαίου. Συνεπῶς ἔχετε ἐνώπιόν σας ἄνθρωπον, τὸν ὁποῖον δὲν δύνασθε νὰ συλλάβητε, πρὸς τὸν ὁποῖον δὲν δύνασθε οὐδὲν ἔγγραφον κλητήριον ν’ ἀπευθύνητε, ὁ ὁποῖος ἐπιβαίνει πάσης δικαιοδοσίας ἐπὶ ὑποθέσεως, ἡ ὁποία εἶναι καθαρῶς δικαστική, ἑπομένως ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι τοιαύτην ἰδιότητα τοῦ Ἄγγλου Πρεσβευτοῦ οὐδόλως τὴν ἐννοῶ, δὲν βλέπω, παρὰ μίαν καὶ μόνην ἰδιότητα εἰς αὐτὸν, τὴν ἰδιότητα τοῦ Πρέσβεως, τὴν ἰδιότητα τοῦ ἡγεμονικῶς ἀντιπροσωπεύοντος τὴν ἰδίαν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ ποίαν Κυβέρνησιν; Οὐ μόνον μίαν Κυβέρνησιν μεγάλην, ἀλλὰ καὶ Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας αἱ παραδόσεις ἐπὶ τῶν τοιούτων διαμφισβητήσεων εἶναι λίαν γνωσταί· λέγω, ὅτι εἶναι γνωσταὶ, διότι πιστεύω, ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντὶ νὰ ὁμιλῇ πρὸς τὸν Σὶρ Ὀράτιον Ῥούμβωλδ, ὅταν τῷ ἔλεγεν, ὡς μᾶς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι, ἂν ἔχῃ σκοπὸν νὰ μετέλθῃ βίαν, ἀπὸ τοῦδε δύναται νὰ φέρῃ τὸν στόλον, ἐὰν, ἀντὶ ν’ ἀποτείνηται πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν τῆς Ἀγγλίας, ἀπετείνατο πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν τῆς Ῥωσσίας, ἢ τῆς Γερμανίας, ἢ τῆς Γαλλίας, ἢ τῆς Ἰταλίας, ἢ τῆς Αὐστρίας, τοιαύτην φράσιν δὲν ἤθελε μεταχειρισθῆ οὔτε ἐπὶ ἀστειότητι, διότι μόνον εἰς τὰς ἕξεις καὶ τὰς παραδόσεις τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως παρομαρτοῦσι τοιαῦται ἀπειλαὶ, δι’ ὑποθέσεις, ἀναλόγους πρὸς ἐκείνην τοῦ Σπάρταλη. Καὶ ἔχομεν εἰς τὸν τόπον τοῦτον προηγούμενον πασίγνωστον, τὴν περίφημον ἐκείνην ὑπόθεσιν τοῦ Πατσιφίκου, καθ’ ἣν διὰ τοιαύτην διεκδίκησιν δὲν ἐδίστασεν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ στόλον, διὰ ν’ ἀποκλείσῃ ἐπὶ μῆνας πολλοὺς τὰς Ἑλληνικὰς θαλάσσας, ν’ ἀπειλήσῃ διὰ τῆς πείνης τὴν Πρωτεύουσαν, νὰ προξενήσῃ ζημίαν μεγίστην εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ναυτικὸν καὶ εἰς τὸ ἐμπόριον τὸ Ἑλληνικὸν, καὶ τοῦτο διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ ἕξ προτάσεις, αἱ ὁποῖαι, ὡς ἐκρίθησαν παρὰ τῆς ἐπιστήμης, ἦσαν ὅλως ἀνυπόστατοι· λέγω ἐπιστήμης, διότι τὴν ὑπόθεσιν ἐκείνην ἐμελέτησε καὶ περὶ αὐτῆς ἐδημοσίευσε λαμπρὰν μονογραφίαν μετ’ ἐγγράφων ὁ περιώνυμος Martens, ὅστις μᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ Ἀγγλία κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην, χάριν προστασίας προσωπικῆς ἀξιώσεως, ἢ ἀνυποστάτου ἐντελῶς, ἢ ὑπερβολικῆς, δὲν ἐδίστασε νὰ προσβάλῃ καιρίως, ὡς λέγει ὁ σοφὸς Martens, τὴν εὐημερίαν Κράτους ἀρτισυστάτου δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως αὑτῆς. Καὶ γνωρίζετε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἐκ τῶν ἕξ ἐκείνων προτάσεων ἡ κυριωτάτη ἦτο ἡ τοῦ Ἱσπανοῦ Ἰουδαίου Πατσιφίκου. Ὁ Πατσίφικος αὐτὸς ὑπέστη, ἕνεκα ἀτακτήματος τοῦ ὄχλου, κατὰ τὸ Πάσχα, νομίζω, ζημίαν, μὴ ὑπερβαίνουσαν τινὰς ἑκατοντάδας φράγκων, καὶ ἀπέναντι τῆς ζημίας ταύτης ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐζήτησεν ἀποζημίωσιν, ἀνερχομένην εἰς ἑκατοντάδας χιλιάδων φράγκων, καὶ τὴν ἀλλόκοτον αὐτὴν ἀξίωσιν, τὴν ὑπερβολικωτάτην ἐκείνην ἀποζημίωσιν δὲν ἐδίστασε νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ διὰ τοῦ στόλου της, φέρουσα τραῦμα καιριώτατον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἐμπόριον, εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ναυτιλίαν. Δὲν ὑπάρχουσι κατὰ τὸν 19ον αἰῶνα παραδείγματα τοιαύτης βίας Κράτους μεγάλου ἐναντίον Κράτους μικροῦ καὶ διὰ τοιαύτην ἀνυπόστατον ὑπόθεσιν δὲν ὑπάρχει, λέγω, ἐν τῇ Εὐρώπῃ κατὰ τὸν 19ον αἰῶνα περίστασις ἀνάλογος, ἐκτὸς ἐὰν τὴν ζητήσωμεν εἰς περίστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν πάλιν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἔλαβε τὴν πρωτοβουλίαν νὰ ἐνεργήσῃ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Ἀκριβῶς λοιπὸν, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκετο ἀπέναντι Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας αἱ παραδόσεις εἶναι τοιαῦται, ἡ ὁποία πρὸ 40 ἐτῶν διὰ τοιούτου τρόπου προσηνέχθη πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἀκριβῶς διὰ τοῦτο, ἔδει νὰ ἦναι λίαν ἐπιφυλακτικὸς, καὶ, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, δὲν ὑπῆρξε λίαν ἐπιφυλακτικὸς, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων δεικνύεται χλιαρά τις διάθεσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰς ἀξιώσεις τοῦ Ἄγγλου Πρεσβευτοῦ. Διὰ τοῦτο ἀπέδωκα ἔννοιαν ἰδιάζουσαν εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην· διότι τὸ νὰ πληρώσῃ ἡ Ἑλλὰς τινὰς ἑκατοντάδας χιλιάδων φράγκων πρὸς τὸν Σπάρταλην, ἔστω καὶ ἂν δὲν ὀφείλῃ αὐτὰς εἰς αὐτὸν τυχὸν, ἐγὼ δὲν θέλω νὰ προδικάσω τὸ ζήτημα τοῦτο, ὁμολογῶ, ὅτι προσωπικῶς δὲν ἔχω τὴν ἱκανότητα νὰ κάμω τὴν διάγνωσιν αὐτὴν, ἀλλὰ τοῦτο δὲν φέρει ζημίαν οὐσιώδη εἰς τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος· τὸ νὰ φθάσωμεν ὅμως νὰ φέρωμεν τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὑφιστάμενοι, κατ’ ἐμὲ, ἀναμφιλέκτως τὴν πίεσιν ξένης Πρεσβείας, Πρεσβείας Μεγάλης Δυνάμεως, Πρεσβείας Δυνάμεως, ἥτις πρὸ 40 ἐτῶν μᾶς ἀπέκλεισε δι’ ἀξιώσεις ἀναλόγους, τοῦτο τὸ θεωρῶ ὡς μείωσιν τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὲν ἤθελον βεβαίως πεισθῆ, οὔτε θέλω νὰ πεισθῶ, καίπερ εὑρισκόμενος ἀπέναντι ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα μᾶς ἐμπνέουσι τὴν πεποίθησιν ταύτην, ὅτι ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οὗ γνωστὸς ὁ σθεναρὸς χαρακτὴρ, κάμπτεται εἰδικῶς μόνον, ὁσάκις εὑρίσκεται ἀπέναντι Ἀγγλικῶν ἀξιώσεων. Ἐγὼ δὲν θὰ ἀναφέρω, ὅπως ἦμαι δυσάρεστος εἰς αὐτὸν, διότι καλῶς γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐξ ἰδιοσυγκρασίας προσπαθῶ νὰ λέγω τὰ εὐάρεστα πάντοτε, ἔστω καὶ ὅταν ὑφίσταμαι ἐπίθεσιν, ὅπως ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν πάντες πρὸ ὀλίγου, λέγω, ὅτι δὲν θὰ ἀναφέρω, καὶ θὰ ὑπομνήσω, οὐχὶ διὰ νὰ ἦμαι δυσάρεστος πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ διότι ἀκριβῶς τοῦτο ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔδωκαν τὰ ἔγγραφα ταῦτα, τὴν ὑπόθεσιν τὴν περίφημον τοῦ Καλπούζου. Τὴν ὑπόθεσιν τὴν γνωρίζετε, γνωρίζετε δηλαδὴ, ὅτι ἀπῃτήθη διὰ μίαν προσωπικὴν προσβολὴν, γενομένην παρ’ ἀξέστου καὶ χυδαιοτάτου στρατιώτου, πρὸς εὐγενῆ, πρὸς εὐπατρίδην Ἄγγλον, ἐζητήθη ἱκανοποίησις, ὁποία δὲν εἴθισται νὰ ζητῆται παρὰ Κράτους ἐλευθέρου καὶ πεπολιτισμένου· οὐδέποτε θὰ ἠκούσαμεν βεβαίως, ὅτι ἐγένετο κατάργησις τοῦ βαθμοῦ ὑπαξιωματικοῦ τινος ἔν τινι πλατείᾳ, καὶ πρὸ τῶν ἀνακτόρων μάλιστα, ἐν Ῥώμῃ, ἐν Παρισίοις, ἐν Λονδίνῳ, ἐν Πετρουπόλει, ἐν Βιέννῃ, ἐν Βερολίνῳ· τοῦτο ὅμως ἐγένετο ἐν Ἀθήναις, καὶ εἶμαι εἰς θέσιν νὰ δώσω μίαν πληροφορίαν εἰς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, ὅτι ἤκουσα, ὅτι ἀπορία ἐγεννήθη ἀκριβῶς εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδέχθη τοιαύτην αἴτησιν ἱκανοποιήσεως. Οἱ μᾶλλον ἀπορήσαντες ὑπῆρξαν οἱ Ἄγγλοι, καὶ ἀξιωματικὰ πρόσωπα ἠπόρησαν ἐπὶ τῇ ἐνδοτικότητι ταύτῃ. Καὶ ὅμως κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην ὁ κ. Πρόεδρος ἐπελάθετο τοῦ ἀξιώματος, τὸ ὁποῖον ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ πολύτιμον δίδαγμα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ παραδέχωνται τὰ μικρὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἦναι λίαν ἐπιφυλακτικά, νὰ μὴ ὑποχωρῶσιν εἰς τὰ μεγάλα, νὰ μὴ ἐξευτελίζωνται, ἐνώπιον αὐτῶν· διότι δὲν ἔχουσιν ἄλλο μέσον, ἂν ἅπαξ κυλίσωσιν εἰς τὸν δρόμον τοῦτον, νὰ ἀποκατασταθῶσιν εἰς τὴν θέσιν τοῦ ἀνεξαρτήτου Κράτους. Ὑπὸ τὸ κράτος τοιούτων ἐντυπώσεων, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι ἀνέγνωσα τὴν Ἀγγλικὴν διακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ὑπ’ ὄψει· ἐπείσθην, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος ἐδέχθη πίεσιν, τὴν ἐδέχθη ἴσως χωρὶς νὰ ἦναι ἐν ἐπιγνώσει, χωρὶς νὰ πιστεύῃ, ὅτι τὴν δέχεται, — παρ’ ὀλίγον νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν ἀσυνειδήτως, ἥτις ἐσχάτως ἐγέννησε τόσον θόρυβον, — χωρὶς ν’ ἀντιλαμβάνηται ἀκριβῶς, ὅτι τὴν δέχεται, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὑπῆρξε στιγμή, καθ’ ἣν ἐνήργει ὑπὸ τὸ κράτος τῆς εἰσηγήσεως, τῆς suggestion, ὡς λέγομεν εἰς τὴν ψυχολογίαν· διότι ἐνήργει ἀπέναντι Σωμάτων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνεξάρτητα, διότι εἶναι Σώματα Δικαστικά. Σᾶς ἀνέγνωσαν πρὸ ἡμερῶν τὸ ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν πρὸς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἡ ἐντύπωσις ἡμῶν ὑπῆρξεν, οἵα ἔπρεπε νὰ ὑπάρξῃ, ὅτι δὲν ἀπεδίδετο εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ὁ σεβασμὸς ὁ ὀφειλόμενος πρὸς Σῶμα ἀνεξάρτητον. Εἰς τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο βλέπω πρόδηλον πίεσιν, ἣν ἀποδίδω εἰς τὰς εἰσηγήσεις τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας· δὲν ἔχω ἕτερον τρόπον ἵνα ἐξηγήσω τὸ πρᾶγμα. Σᾶς ἀναγινώσκω καὶ ἐγὼ τὸ ἔγγραφον τοῦτο, διότι εἶναι τὸ κυριώτατον σημεῖον τῆς ψυχολογικῆς βίας, ἣν ὑπέστη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Ἀριθ. Πρωτ. 8060. Γεν. Λογιστήριον. Ἐν Ἀθήναις τῇ 30 Σεπτεμβρίου 1887.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν Πρὸς τὸν παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ Γενικὸν Ἐπίτροπον τῆς Ἐπικρατείας. «Ἐπανελθὼν ὁ Πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας, ἀπηύθυνε τὴν 26 παρελθόντος μηνὸς νέαν διακοίνωσιν, ὑπενθυμίζων τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν λογαριασμῶν τοῦ πρώην ἐν Λονδίνῳ Προξένου κ. Σπάρταλη καὶ ἐκφράζων τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεώς του, ὅπως τὸ ἀποτέλεσμα τῆς δοσοληψίας ταύτης ἴδῃ ἀναγραφόμενον εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ προσεχοῦς ἔτους, ὅστις παρεσκευάσθη ἤδη. «Ἀνακοινώσατε ταῦτα εἰς τὸ παρ’ ᾧ διατελεῖτε Σῶμα, ὑποδείξατε αὐτῷ τὰς σοβαρὰς συνεπείας τῆς περαιτέρω ἀναβολῆς τῆς ὁριστικῆς ἀποπερατώσεως τῆς ὑποθέσεως ταύτης, καὶ ἀπαιτήσατε θετικῶς, ἐξ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ ταχίστην. (ὑπογ.) Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ.» Οὐδέποτε ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ εἰς ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἀπευθύνει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, τοιαύτη φράσις. Τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ μάθῃ τὰς γνώμας τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας. Ποίαν ἀνάγκην εἶχεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ δώσῃ τὰς πληροφορίας ταύτας εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον; Τὸ Συνέδριον δὲν ἔχει κἀμμίαν σχέσιν μὲ τὴν διπλωματίαν, μὲ τὰ πολιτικὰ συμφέροντα τῆς Ἀγγλίας. Ἠδύνατο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰδιαιτέρως εἰς τὰ μέλη ν’ ἀνακοινώσῃ τὰς γνώμας του, ἀλλ’ ἐν ἐπισήμῳ ἐγγράφῳ νὰ γράψῃ ταῦτα, προσέκρουσε καὶ εἰς τὸν σεβασμὸν, τὸν ὀφειλόμενον πρὸς τὸ ἀνεξάρτητον τοῦτο Σῶμα, καὶ προδήλως ἐδήλωσεν, ὅτι τὴν ὑπόθεσιν ἀπὸ καθαρῶς δικαστικῆς ἀνήγαγεν εἰς ὑπόθεσιν διπλωματικὴν, καὶ προκαλεῖ τὸ Συνέδριον νὰ συμπράξῃ μετ’ αὐτοῦ. Μετεσχημάτισε τοὺς Ἐλεγκτὰς εἰς διπλωματικοὺς συμβούλους, μεθ’ ὧν ἔρχεται εἰς συνεννόησιν, ἵνα ἴδῃ κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν. Οἱ Ἐλεγκταὶ εἶναι Ἕλληνες, ἀγαπῶσι τὴν πατρίδα αὑτῶν, εἶναι μέλη τῆς κοινωνίας διαπρεπῆ, ἑπομένως δύνανται νὰ λάβωσι τὰς ἐντυπώσεις, ὅτι τῷ ὄντι εἰς τὴν περίστασιν ταύτην δύναται ἴσως ν’ ἀμεληθῇ κατά τι τὸ αὐστηρὸν δίκαιον χάριν ἀνωτέρων πολιτικῶν συμφερόντων. Ἀλλὰ γνωρίζω, ὅτι θὰ μοὶ εἰπῆτε, ὅτι δὲν ἐζήτησε, παρὰ τὴν ἐπίσπευσιν τῆς ὑποθέσεως. Ἀλλ’ ἐγὼ ἀμφισβητῶ τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἐπίσπευσιν ἀπὸ σώματος Δικαστικοῦ. Τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἔχει τὸ ἀπόλυτον δικαίωμα, νὰ παρατείνῃ τὰς ἐργασίας του, ἐφ’ ὅσον χρόνον ἀπαιτεῖ τοῦτο ἡ μελέτη τῶν ἐγγράφων καὶ ἡ ἐκτίμησις τῶν περιστάσεων. Τὸ νὰ ἐκβιάζῃ τὴν ἐργασίαν του ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, εἶναι παρέμβασις εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ἀλλὰ τίς δὲν θέλει ἰδεῖ εἰς τὸ ἑξῆς ἔγγραφον καὶ πάλιν τὴν ψυχολογικὴν ἐκβίασιν; Τὴν 24 Ὀκτωβρίου ἀπηύθυνεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἕτερον ἔγγραφον πρὸς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, τὸ ὁποῖον εἶναι τῆς αὐτῆς φύσεως. Καὶ ἀληθῶς, ὅταν μελετήσῃ τις τὰς ὀλίγας διακοινώσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν ὑπ’ ὄψει, θέλει ἰδεῖ, συνεπείᾳ ποίας ψυχολογικῆς πιέσεως ἔφθασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ σημεῖον, νὰ λησμονήσῃ ἐντελῶς τὴν θέσιν τὴν ἱερὰν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, καὶ ν’ ἀπευθύνῃ αὐτῷ ἔγγραφον, κατ’ οὐδὲν διαφέρον τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπευθύνουσιν εἰς τὰς ὑφισταμένας διπλωματικὰς ἀρχὰς, ὅπως κανονισθῶσι συμφέροντα ἀνώτερα. Ἰδοὺ τὸ ὡς εἴρηται ἔγγραφον τῆς 24 Ὀκτωβρίου (ἀναγινώσκει): «Ἀριθ. Πρωτ. 8,692. Γεν. Λογιστήριον.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ.

Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν Πρὸς τὸν Γενικὸν Ἐπίτροπον τῆς Ἐπικρατείας παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ. «Κατόπιν τῶν ἐπανειλημμένων σχετικῶν πρὸς τοὺς λογαριασμοὺς τοῦ ἐν Λονδίνῳ προξένου Σπάρταλη ἐγγράφων μου, διαβιβάζω ὑμῖν περίληψιν τῆς ἀπὸ 17|29 τρέχοντος μηνὸς ἐντόνου διακοινώσεως τοῦ Πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας, ὅπως ὑποβάλητε ταύτην εἰς τὸ παρ’ ᾧ διατελεῖτε Σῶμα, ἀπαιτοῦντες τὴν ταχίστην ἐκπεραίωσιν τῆς ὑποθέσεως. Ἡ τελευταία αὕτη διακοίνωσις πραγματεύεται καὶ περὶ τόκου 5% ἐπὶ τοῦ ποσοῦ, ὅπερ ἤθελεν ἀναγνωρισθῆ ὀφειλόμενον εἰς τὸν κ. Σπάρταλην, ἑπομένως καὶ περὶ τούτου ὀφείλει τὸ Σῶμα νὰ διασκεφθῇ καὶ ἀποφασίσῃ. Ἐν Ἀθήναις τὴν 24 Ὀκτωβρίου 1887. Ὁ Ὑπουργὸς (ὑπογ.) Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ.» Βλέπετε, ὅτι ἀπὸ τῆς 30 Σεπτεμβρίου μέχρι τῆς 24 Ὀκτωβρίου, ἐν διαστήματι 24 ἡμερῶν, τοσαύτη ἐγένετο πίεσις, τοσοῦτον ἐμαλάχθη ὁ σιδηροῦς θώραξ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὥστε δὲν διστάζει τὸ ἀτυχὲς Σωματεῖον νὰ τὸ μετασχηματίσῃ εἰς Διπλωματικὸν Συμβούλιον. Στέλλει πρὸς αὐτὸ διακοινώσεις, αἵτινες εἰς οὐδὲν ἠδύναντο νὰ διαφωτίσωσι τοὺς κυρίους Ἐλεγκτάς. Μήπως αὗται περιέχωσι γεγονότα, ἢ στοιχεῖα ἄλλα; Ἀπολύτως οὐδέν. Τίποτε, παρὰ μόνον τὴν πεποίθησιν ἐκ τῶν προτέρων τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, ὅτι ὀφείλονται τὰ χρήματα εἰς τὸν Σπάρταλην, ὅτι ὀφείλει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ παντὸς μέσου νὰ ἐκβιάσῃ τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, καὶ ἐν ἀνάγκῃ καὶ τὴν Βουλὴν, ἵνα φθάσῃ εἰς τὸ τέρμα τῶν ἀξιώσεων τούτου. Τὸ ἔγγραφον τοῦτο δὲν περιέχει ἄλλο, παρὰ ἐκβίασιν, δὲν ἐγράφη, παρὰ διὰ νὰ ἐκβιάσῃ, ἢ νὰ προκαλέσῃ τὸν πατριωτισμὸν τῶν κυρίων Ἐλεγκτῶν, ὅπως δικάσωσι χάριν πολιτικῆς ἀνάγκης, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ Κυβέρνησις....

§77ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ διὰ τοὺς τόκους.

§78ΚΟΖΑΚΗΣ. Καὶ διὰ τοὺς τόκους. Ἀλλὰ δι’ ἐμὲ καὶ οἱ τόκοι καὶ τὸ κεφάλαιον εἶναι μηδὲν, ἐγὼ δὲν βλέπω, παρὰ ἓν προηγούμενον, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ καὶ διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς θέλει καταστήσει ἀφετηρίαν καὶ εἰς ἑτέραν περίστασιν, καὶ ἴσως ἀξιώσεις ἄλλαι παρουσιασθῶσι διὰ τρόπου παρατολμοτέρου. Τὸ γενικὸν πόρισμα πασῶν τῶν Ἀγγλικῶν διακοινώσεων, αἵτινες ἐγνώσθησαν ἐνταῦθα, εἶναι τὸ ἑξῆς· ὅτι οὐδαμοῦ ἀφίνουσι τὸν παραμικρὸν δισταγμὸν εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν περὶ τοῦ ἀπολύτου δικαίου τοῦ ἀγῶνος. Ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ κ. Ῥούμβωλδ λέγεται, ὅτι περὶ οὐδενὸς ἄλλου φροντίζουσιν ἢ περὶ τῆς ταχείας διεκπεραιώσεως τῆς ὑποθέσεως. Πάντες, ὅσοι ἀνέγνωσαν τὰ ἔγγραφα, ἔλαβον τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι πρόκειται περὶ διεκπεραιώσεως τῆς ὑποθέσεως κατὰ τὸν τρόπον, ὃν ἤθελεν ἡ Πρεσβεία, οὗτος δὲ εἶναι, ὅτι τὰ χρήματα ὀφείλονται, ὅτι ἀνάγκη καὶ τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον καὶ ἡ Βουλὴ νὰ συμπράξωσιν, ὅπως ἱκανοποιηθῇ ἡ ἀξίωσις αὕτη, καὶ ἐπανειλημμένως δὲ εἰς διακοινώσεις ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία ποιεῖται μνείαν καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἡ θέλησις τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐπειδὴ ἀπαιτεῖται ἡ διατύπωσις αὕτη, εἶναι ἀνάγκη, μίαν ὥραν προτήτερα νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν καὶ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον. Τόσον δὲ ἀπόλυτος εἶναι ἡ γνώμη τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας, ὥστε οὐδαμῶς δέχεται, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δύναται νὰ ἔχῃ καὶ ἑτέραν γνώμην. Ἡ διακοίνωσις τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας τῆς 6ης Δεκεμβρίου 1887 εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν διστάζει νὰ διακηρύξῃ ὁ Πρεσβευτὴς τὴν πεποίθησίν του, ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἰδιότητί του, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἀξίωσιν αὐτήν. Ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην διὰ τὸν κ. Ἀντιπρόσωπον τῆς Ἀγγλίας δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο, παρὰ Σωματεῖον, τὸ ὁποῖον εἶναι χρήσιμον, ἵνα διεκπεραιώσῃ ὑπόθεσιν ὀχληρὰν, εἶναι διατύπωσις, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλει τὸ πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἐννοεῖ δὲ, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δύναται νὰ ἀποῤῥίψῃ τοιαύτην ἀξίωσιν, ἐννοεῖ, ὅτι ἔλαβε τὴν ὑπόσχεσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι δὲν ἔχει, παρὰ νὰ τελειώσῃ τὴν ὑπόθεσιν ἐν τῇ Βουλῇ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐντύπωσις, τὴν ὁποίαν λαμβάνει τις ἐκ τῆς διακοινώσεως ταύτης. Μόνον αὕτη δύναται νὰ σᾶς δείξῃ, πόσον ἀναμφήριστον εἶναι, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπέστη ψυχολογικὴν βίαν, καὶ δὲν διστάζω νὰ εἴπω, ὅτι ἦτο διατεθειμένος νὰ τὴν ὑποστῇ, ἴσως διότι ἐθεώρει, ὅτι τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ τόπου ἀπαιτοῦσι πᾶσαν ὑποχώρησιν, ἔστω καὶ προσβαλλομένων τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς, τῶν δικαστικῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, καὶ αὐτῆς τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ὤφειλε νὰ ὑποχωρήσῃ, διότι κατὰ τὴν πεποίθησίν του ὑπῆρχον ἄλλα, ἀνώτερα συμφέροντα, διότι δὲν ἀρνοῦμαι τὸν πατριωτισμόν του, οὔτε τὴν ἀξιοπρέπειάν του. Διὰ τοῦτο, κύριοι Βουλευταὶ, χωρὶς νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῶν ἄλλων κειμένων, τὰ ὁποῖα ἀνεγνώσθησαν, συμπεραίνων λέγω, ὅτι, ψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, θέλομεν κατά τι μειώσει τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ Κράτους ἀπέναντι τῶν ξένων Δυνάμεων, καὶ θέλομεν παράσχει προηγούμενον, τὸ ὁποῖον πολλάκις δύναται νὰ ἐπαναληφθῇ.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 8 μ. μ.