1888.12.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 40

Τῆς 17 Δεκεμβρίου 1888.

(Σάββατον)

Ὥρα 3 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Σύλλογος τῆς Ἀναπλάσεως ὑποβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν ἔντυπον σχέδιον περὶ ἐκπαιδεύσεως καὶ ἀξιοπρεποῦς συντηρήσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου.

§2ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι καλὸν νὰ συστηθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἡ μελέτη τοῦ ζητήματος τῆς βελτιώσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου.

§3ΤΖΑΝΕΣ. Εἶχον λάβει τὴν τιμὴν ν’ ἀπευθύνω ἐπερώτησιν πρὸς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸν, παρακαλέσας αὐτὸν νὰ εἴπῃ, τί σκέπτεται περὶ τῆς Ἐκκλησίας, ἀφοῦ τὸ Στέμμα, δι’ οὗ ἐκήρυξε τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς λόγου, δὲν εἶπε τίποτε. Ὁ κ. Ὑπουργὸς φαίνεται, ὅτι σκέπτεται ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ἐπερώτησίν μου. Σήμερον ἔλαβον ἐπιστολὴν τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τοῦ Συλλόγου τῆς Ἀναπλάσεως, δι’ ἧς μὲ παρακαλεῖ νὰ εἴπω πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ τοῦ εἰσαγομένου σχεδίου, διότι ὁμολογουμένως τὸ σχέδιον τοῦτο ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀνάγκην, περὶ τῆς ὁποίας ἔδει ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἰδίᾳ ὁ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸς, νὰ μεριμνήσῃ. Εἶναι ἀνάγκη ὁμολογουμένως, νὰ παύσῃ ἡ κατάστασις, ἡ διέπουσα τὴν Βουλὴν, καὶ νὰ σκεφθῇ ἡ Κυβέρνησις περὶ τῆς Ἐκκλησίας, διότι ἡ κατάστασις, ἡ διέπουσα, ἐπαναλέγω, τὴν Ἐκκλησίαν, δὲν εἶναι εὐάρεστος. Εἶχον ἐσχάτως κληθῆ καὶ οὐχὶ αὐθορμήτως μετέβην παρὰ τῷ Σεβασμιωτάτῳ Προέδρῳ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ Μητροπολίτῃ Ἀθηνῶν, ὁ ὁποῖος μοὶ ἐγνώρισεν, ὅτι πρὸ πολλοῦ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἀπηύθυνε πολλάκις πολλὰς προτάσεις περὶ τῆς διορθώσεως ἐν γένει τοῦ κλήρου, περὶ τοῦ διορισμοῦ ἱεροκηρύκων, περὶ τοῦ διορισμοῦ ἐν τοῖς Γυμνασίοις καθηγητῶν τῶν ἱερῶν μαθημάτων καὶ τῶν τούτοις ὁμοίων. Καὶ πραγματικῶς, κύριοι Βουλευταὶ, εἶναι λυπηρὸν, ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν μεριμνήσῃ περὶ τοῦ κλήρου καὶ ἐν γένει τῆς Ἐκκλησίας, καὶ δὲν ἠξεύρω, ποῦ θέλομεν εὑρεθῆ. Ἐξωβελίσθησαν ἀπὸ τὰ Γυμνάσια τὰ ἱερὰ μαθήματα, ἐν ᾧ οἱ Καθολικοὶ, οἱ Διαμαρτυρόμενοι ἔχουσιν ἀναγράψει ἐν τοῖς προγράμμασιν αὐτῶν τῶν Σχολείων καὶ τῶν Γυμνασίων ἐν τοῖς πρώτοις τὰ ἱερὰ μαθήματα. Ἡμεῖς, δὲν ἠξεύρω διατὶ, ἐγκαταλείψαμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρέδωκαν ἡμῖν οἱ πατέρες ἡμῶν, διότι, ἂν ἔχωμεν παρακαταθήκην ἱερὰν, ἔχομεν τὴν ἰδέαν τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς θρησκείας, τῶν δύο τούτων βάσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίχθη τὸ ἅρμα τῆς παλιγγενεσίας τοῦ γένους. Θὰ παρακαλέσω καὶ αὖθις τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, τί σκέπτεται περὶ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τίνα μέτρα θὰ λάβῃ περὶ τῶν Μοναστηρίων, περὶ τοῦ κατωτέρου κλήρου, περὶ τῶν Μοναστηρίων, τὰ ὁποῖα καθ’ ἑκάστην καταῤῥέουσι καὶ ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς, τί θὰ μεταχειρισθῇ πρὸς κατάπαυσιν τῆς κουρᾶς, ἡ ὁποία καθ’ ἑκάστην ἀναδεικνύει κηφῆνας ἐν αὐτοῖς; ποῖον μέτρον θὰ ληφθῇ περὶ τοῦ κατωτέρου κλήρου, ὁ ὁποῖος κατήντησε νὰ ἐπαιτῇ; Εἶναι νομίζω λυπηρὸν, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι, νὰ βλέπῃ τις τὸν κατώτερον κλῆρον, τὸν κλῆρον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον καθ’ ἑκάστην οἱ σεβασμιώτατοι Ἐπίσκοποι πλουτίζουσι δι’ ἀγραμμάτων καὶ ἐστιγματισμένων μονονουχὶ ἀνθρωπαρίων, λαμβάνοντες τοιαῦτα ἐκ τῆς ὑποστάθμης τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας· δι’ αὐτὸ τοῦτο δὲ εἶναι ἀνάγκη ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἐπαναλέγω, τῶν Ἐκκλησιαστικῶν νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ κατωτέρου κλήρου καὶ ἐν γένει τῆς Ἐκκλησίας, καὶ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν γνώμην τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς «Ἀναπλάσεως», ἥτις φρονῶ, ὅτι εἶναι καὶ σπουδαία, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἀφήσῃ νὰ παρέλθῃ τὸ ταχύτερον ἡ οὕτω παροδικὴ αὕτη κατάστασις, ἡ διέπουσα αὐτὴν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ σκεφθῶμεν περὶ τούτων, καίτοι ἡ παροῦσα Σύνοδος δὲν θὰ ἦναι ἴσως μακρὰ, νὰ σκεφθῶμεν, ἂν ὄχι ἀποτελεσματικῶς, τοὐλάχιστον νὰ θέσωμεν τὴν ἀρχὴν μιᾶς ἐνεργείας, ἡ ὁποία ἐπὶ τέλους θὰ καταλήξῃ εἰς αἴσιον, ἐλπίζω, ἀποτέλεσμα.

§4ΜΑΝΕΤΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσσηνίας συνάδελφος ἀξιοῖ νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς σκέψεις μου περὶ τῶν διαφόρων ἀναγκῶν τῆς Ἐκκλησίας. Νομίζω, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ δὲν ὀφείλουσι νὰ ἐκθέτωσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς γνώμας ἢ σκέψεις περὶ τῶν ἀναγκῶν τῶν διαφόρων κλάδων τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν. Οἱ Ὑπουργοὶ ὑποβάλλουσιν εἰς τὴν Βουλὴν προτάσεις, καὶ ἐντεῦθεν προκαλοῦνται συζητήσεις. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καθ’ ὃν χρόνον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω αὐτὸ, ἐσκέφθη πολλάκις περὶ τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ κατήρτισε νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἕτοιμα ὅπως ὑποβληθῶσι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐστάθη δυνατὸν τότε, ἕνεκα γνωστῶν λόγων. Ἐφέτος ἐλπίζω, ὅτι θὰ παρασχεθῇ εὐκαιρία νὰ ὑποβληθῶσι, καὶ τότε δύναται ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ ἡ Βουλὴ νὰ ἐκφέρωσι γνώμην ἐπ’ αὐτῶν.

§5ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάξιον τῆς προσοχῆς τῆς Βουλῆς τὸ σχέδιον, τὸ ὑποβληθὲν εἰς διαφόρους Βουλευτὰς, εἰς πάντας, νομίζω, τοῦ ἐνταῦθα Συλλόγου ἡ «Ἀνάπλασις». Ἤθελεν εἶσθαι τῷ ὄντι ἄσκοπον νὰ ἀρνηθῶμεν τὴν κακὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ κλῆρος παρ’ ἡμῖν. Τῷ ὄντι ἐξέφυγον ἀπὸ τῶν χειλέων τοῦ κ. Τζάνε ἐκφράσεις τινὲς δειναὶ περὶ τοῦ κλήρου, αἱ ὁποῖαι βεβαίως, γενικευόμεναι, ἤθελον εἶσθαι ἄδικοι. Ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἀκριβὲς εἶναι, ὅτι ὁ κλῆρος τῆς Ἑλλάδος εὑρίσκεται ἤδη ἀπὸ πολλοῦ χρόνου εἰς κατάστασιν ὅλως δυσανάλογον πρὸς τὴν ἐν γένει ἀνάπτυξιν καὶ τὰς ἀξιώσεις τοῦ πολιτισμοῦ τῆς χώρας. Ὁ κατώτερος κλῆρος τῆς Ἑλλάδος εἶναι κλῆρος, ὁ ὁποῖος πρὸ πλέον ἢ μιᾶς γενεᾶς ἀπώλεσε τὴν ἐπιῤῥοὴν ἐκείνην, τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν κοινωνικὴν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἄλλοτε ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ τὴν ὁποίαν συμφέρει νὰ ἔχῃ, διότι βεβαίως δὲν ἐπαύσαμεν ἀποτελοῦντες Ἔθνος, ἔχον θρησκείαν τῆς πλειονότητος, καὶ θρησκείαν ἐπίσημον τοῦ Κράτους, τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν. Ὁ κλῆρος λοιπὸν ὁ Ἑλληνικὸς διατελεῖ, ἐκτὸς ὀλίγων ἐξαιρέσεων, εἰς κατάστασιν ἀμαθείας, εἰς κατάστασιν, δὲν λέγω πενίας, διότι ἡ πενία εἶναι ἐκ τῶν σεβαστῶν προσόντων τοῦ Ἀνατολικοῦ κλήρου, ἀλλ’ εἰς κατάστασιν, τὴν ὁποίαν ἐχαρακτήρισε διὰ μιᾶς λέξεως, ἀκριβοῦς δυστυχῶς, ὁ κ. Τζάνες, τὴν τῆς ἐπαιτείας. Εἶναι λοιπὸν βεβαίως ἀνάγκη, ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀσχοληθῶσι καὶ νὰ μελετήσωσιν, ὅπως δὲν ἐμελέτησαν τὸ ζήτημα τοῦτο μέχρι τοῦδε. Προπέρυσιν ἐσύστησα εἰς τὴν Κυβέρνησιν προτάσεις τινὰς, τὰς ὁποίας ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου διετύπωσεν Ἀρχιερεὺς, ἐξόχως φιλάνθρωπος καὶ λόγιος, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κεφαλληνίας κύριος Γερμανός. Οὐδεμιᾶς τότε μὲ ἠξίωσεν ἀπαντήσεως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ἤξιζε τὸν κόπον νὰ δώσῃ τινὰς πληροφορίας ἀπὸ τότε. Σήμερον ὁ Ὑπουργὸς μᾶς εἶπεν, ὅτι θέλει παρουσιάσει εἰς τὴν Βουλὴν νομοθετήματα. Θέλομεν τὰ μελετήσει, ὅταν ἔλθωσιν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον βλέπομεν, εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ δὲν ἐθεώρησαν μέχρι τοῦδε τὸ ζήτημα τοῦτο ἄξιον τῆς μερίμνης αὐτῶν. Ἔχομεν λοιπὸν σήμερον κλῆρον, ὁ ὁποῖος δὲν εὑρίσκεται ποσῶς ἐν ἀναλογίᾳ πρὸς τὴν κοινωνικὴν, πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴν, πρὸς τὴν ἠθικὴν κατάστασιν τῆς κοινωνίας, ἔχομεν κλῆρον, ὅστις δὲν ἀποτελεῖ πλέον μέρος τῆς Ἑλληνικῆς οἰκογενείας, ὅστις δὲν μετέχει τοῦ βίου τοῦ ἠθικοῦ καὶ τοῦ κοινωνικοῦ, ὁποῖος ἐμορφώθη παρ’ ἡμῖν. Τὰ νομοθετήματα, ἅτινα θὰ μᾶς παρουσιάσῃ ἡ Κυβέρνησις, φοβοῦμαι, ὅτι θέλουσιν εἶσθαι ἀνεπαρκῆ, φοβοῦμαι, ὅτι τὸ ἔργον αὐτῆς δὲν θὰ ἔχῃ τὸν χαρακτῆρα ἐκεῖνον, τὸν γενικὸν καὶ τὸν λεπτομερῆ συνάμα, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχῃ τοιαύτη ἐργασία. Ὁ Σύλλογος ἡ «Ἀνάπλασις» εἶναι σωματεῖον, προεδρευόμενον παρ’ ἀνδρὸς σεβαστοῦ, πολυπείρου καὶ λίαν πεπαιδευμένου, τοῦ κ. Ἀλεξάνδρου Ῥαγκαβῆ, καὶ ἄλλα δὲ πρόσωπα διακεκριμένα τῆς κοινωνίας ἀποτελοῦσι μέρος αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι καθῆκον εἶχον, ὡς προσκληθεὶς ὑπὸ τῆς «Ἀναπλάσεως», ἧς εἶμαι μέλος, νὰ συστήσω εἰς τὴν σύντονον προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑποβάλλει, αἱ ὁποῖαι πιθανὸν νὰ μὴ ἦναι ὅλαι πρακτικαὶ, ἀλλ’ αἱ ὁποῖαι παρουσιάζουσιν ὁπωσδήποτε σπουδαίαν ἐργασίαν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου.

§6ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ὀφείλω νὰ ἑνώσω καὶ ἐγὼ τὴν φωνήν μου, ὄντως φωνὴν ἄλγους, πρὸς τὴν τοῦ προλαλήσαντος περὶ τοῦ μεγάλου τούτου ἐθνικοῦ ζητήματος. Ἐπιβάλλεται μοι καθῆκον ἀπαραίτητον, νὰ μεμφθῶ τὴν καθεστηκυῖαν Κυβέρνησιν, δι’ ἣν ἐπεδείξατο ὀλιγωρίαν πρὸς τὸν κατώτερον κλῆρον καὶ πρὸς θεραπείαν ὑψίστου κοινωνικοῦ καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος. Διέπει τὰ τῆς Ἑλλάδος πράγματα ἀπὸ ὀκτὼ ὁλοκλήρων ἐνιαυτῶν, πλήν τινος μικρᾶς διακοπῆς, Κυβέρνησις, ἥτις ἐπηγγείλατο καὶ ἐπαγγέλλεται, ὅτι ἐργάζεται ὑπὲρ τῆς ἀναμορφώσεως τοῦ Ἔθνους, ἀρεσκομένη νὰ αὐτοκαλῆται Κυβέρνησις ἀναμορφωτικὴ, πάντες δὲ, ἀνεξαρτήτως τῶν πολιτικῶν διαιρέσεων, ἐπὶ τοιούτων μεγάλων ζητημάτων, εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀναμόρφωσιν ἀφορώντων, μετ’ ἐνδιαφέροντος καὶ μετὰ πόθου παρακολουθοῦμεν τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ποθοῦντες ἀνεπιφθόνως νὰ ἴδωμεν φροντίδα τινὰ πρὸς πραγματοποίησιν τῶν ἐπαγγελιῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἀναμένοντες νὰ ἴδωμεν μέτρα, τείνοντα εἰς ἀναμόρφωσιν τοῦ τόπου, ἢ ὑποσχόμενα κατὰ μικρὸν νὰ συντελέσωσιν, ὅπως ἀναμορφωθῇ ὁ λαὸς καὶ ἀνοιχθῶσι νέοι ὁρίζοντες, κατὰ τὴν πομπώδη ἔκφρασιν τῶν ὑπουργικῶν ὀργάνων, εἰς τὴν πρόοδον καὶ τὴν ἐξέλιξιν τοῦ βίου τῆς νεωτέρας ἡμῶν κοινωνίας. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφράσω δισταγμοὺς περὶ τῆς εἰλικρινείας τῶν ἐπαγγελιῶν τούτων, καὶ περὶ τῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεζητήθη, ἄν ποτε ἐπεζητήθη, τοιαύτη τῆς νεωτέρας ἡμῶν κοινωνίας ῥύθμισις, καὶ ἂν καὶ νῦν ἔτι δύνανται νὰ ἀξιῶσιν οἱ κυβερνῶντες, ὅτι ἐπιζητεῖται. Ἂν ἐπιζητῆται σοβαρῶς τοιαύτη τις τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας ποδηγέτησις, δὲν νομίζω, ὅτι ἡ ἐπιψήφισις ἑκάστοτε νόμων πολυωνύμων, κατὰ τόμους ἐνιαυσίους ὀγκώδεις ἐκδιδομένων, ὑπὸ τοῦ Κοινοβουλίου, θὰ ἐκρίνετο ὡς τὸ μόνον μέσον, τὸ δυνάμενον νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀναμόρφωσιν τῆς ἀτυχοῦς ταύτης χώρας. Ἐξεναντίας ἔχω τὴν γνώμην, καὶ λίαν δικαίως, ὅτι οἱ πολλοὶ νόμοι καὶ αἱ ἀλλεπάλληλοι αὐτῶν σπασμωδικαὶ μεταποιήσεις καὶ μεταμορφώσεις, ἀντὶ νὰ συντελῶσιν εἰς τὴν νομιμωτέραν διεξαγωγὴν τῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους καὶ εἰς ἐνίσχυσιν καὶ ἐμψύχωσιν τῆς κοινωνικῆς προόδου ἐν τοῖς βιωτικοῖς σταδίοις, μᾶλλον σύγχυσιν καὶ ἀπόγνωσιν γεννῶσι, καὶ μάλιστα ἂν σκοπὸς τῶν νόμων ἦναι ἡ ἔντασις τῆς φορολογίας εἰς τὸ ἀπροχώρητον. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, προκειμένου περὶ Κυβερνήσεως σοβαρῶς σκεπτομένης καὶ ἐπαγγελλομένης νὰ ἀναμορφώσῃ ἀρτιγέννητον κοινωνίαν, ἥτις, ἐξελθοῦσα ἀπὸ μακραίωνος δουλείας τεσσάρων αἰώνων, ἑπόμενον εἶναι νὰ φέρῃ πάντα τὰ ἐλαττώματα καὶ πάσας τὰς κηλίδας, τὰς ὁποίας ἡ Τουρκία ἐγκολάπτει εἰς τὰ ἤθη καὶ τὰς ἕξεις παντὸς λαοῦ, ἐπιτρέπεται Κυβέρνησις τοιούτου λαοῦ νὰ θεωρηθῇ ὡς σπουδαίως ἐργαζομένη περὶ ἀναμορφώσεως αὐτοῦ κοινωνικῆς ἢ πολιτικῆς, ἡ ὁποία δὲν ἠξίωσε νὰ σκεφθῇ κἂν περὶ βελτιώσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου, οὗ ὁμολογεῖται ἡ ἀθλιότης, οὐδὲ προσέθηκε μίαν κἂν γραμμὴν εἰς τοὺς κειμένους νόμους περὶ Ἐκκλησίας καὶ τῆς διοικήσεως αὐτῆς ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου; Μὲ ἀπορίαν μου ἤκουσα τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, δικαιολογηθέντος ἐν ἀφελείᾳ, οὐχὶ ἀξιοζηλώτῳ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις σκέπτεται περὶ τοῦ μεγάλου τούτου ζητήματος τῆς βελτιώσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου, ὅτι ἔχει τινὰς σκέψεις, τὰς ὁποίας σκέψεις δὲν κατώρθωσε πέρυσι νὰ διατυπώσῃ εἰς νομοσχέδιον, ἀλλὰ τὰς ὁποίας ἐφέτως πιθανῶς θὰ κατορθώσῃ νὰ ὑποβάλῃ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως περὶ πάντων τῶν ζητημάτων ἀπαντᾷ μετὰ τόσης ἑκάστοτε ἀφελείας, ὥστε μὲ κινεῖ εἰς θαυμασμόν. Κατὰ τὴν προχθὲς συνεδρίασιν, προκειμένου περὶ ἀσφαλείας τῶν ἀρχείων τῶν ἐν τοῖς Μουσείοις, ἐνῷ ἐφίστων τὴν ἄγρυπνον προσοχὴν αὐτοῦ πρὸς διαφύλαξιν τῶν ἐν αὐτοῖς κειμηλίων, μοὶ ἔλεγεν, ἐν μακαρίᾳ ὄντως γαλήνῃ καὶ εὐδαίμονι ἀφελείᾳ, ὅτι ἔχει στρατιώτας ἐκεῖ καὶ τὰ φυλάττουσι· τί ἄλλο θέλετε; ὡς ἂν νὰ ἐπρόκειτο νὰ κλαπῶσι διὰ ῥήξεως τὰ ἀρχαῖα, ἢ δι’ ἐπιδρομῆς πολεμίων· ἐνῷ ἐγὼ ἔλεγον καὶ πάντες ὑμεῖς, κύριοι Βουλευταί, εἴχετε τὴν αὐτὴν μὲ ἐμὲ ἔννοιαν, περὶ ἐπιστημονικῆς κλοπῆς, ἠρέμα γενομένης καὶ ἀνέτως ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἐπιτετραμμένων τὴν φύλαξιν καὶ τῶν φίλων αὐτῶν, ὁποία ἐγένετο ἐν τῷ Μουσείῳ τῷ Νομισματικῷ, διαρκέσασα ἴσως ἐνιαυτοὺς πολλούς, καθ’ οὓς ἐφρουρεῖτο τὸ Μουσεῖον, καὶ ἐφίστων τὴν προσοχὴν του τότε περὶ τοιαύτης τινος κλοπῆς, μήπως τοιοῦτόν τι συμβῇ καὶ ἐν τοῖς Ἀρχαιολογικοῖς Μουσείοις, διότι καὶ ἐν αὐτοῖς κεῖνται ἄπειρα μικρὰ ἀντικείμενα τέχνης, πολύτιμα, ἀξίας καὶ ἀρχαιολογικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς, τὰ ὁποῖα, ὡς εὐφόρητα, εἶναι εὔκολον νὰ κλαπῶσιν. «Ὄχι, λέγει, ἐγὼ ἔχω στρατιώτας καὶ τὰ φυλάττουν.» Προκειμένου περὶ Ἐκκλησίας, σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐσκέφθη. Ἀλλά, Κύριοι, ὅταν ἔχητε τὴν ἀξίωσιν νὰ παρουσιάζησθε ὡς ἀναμορφωταὶ μιᾶς κοινωνίας, τίνα λόγον ἔχετε νὰ δώσητε πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν κοινωνίαν, ὅταν περὶ τῆς μορφώσεως τοῦ κλήρου, ἤτοι τοῦ ἅλατος τοῦ κοινωνικοῦ, καὶ περὶ τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ μαρανθέντος, τοῦ ἀπολιθωθέντος θρησκευτικοῦ αἰσθήματος, οὐδὲν ἐποιήσατε; Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν πρέπει νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι δὲν εἶναι τεταγμένος ἐκεῖ νὰ διορίζῃ καὶ παύῃ καθηγητὰς ἢ διδασκάλους, ἢ νὰ μεταθέτῃ διαρκοῦντος τοῦ σχολικοῦ ἔτους τοὺς δημοδιδασκάλους· δέον νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι εἶναι Ὑπουργὸς πρὸς μόρφωσιν τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως, ὅπως δώσῃ τοὺς τύπους, καθ’ οὓς πρόκειται νὰ διαμορφωθῇ κατὰ τὰς διαφόρους κοινωνικὰς τάξεις ἡ ἐθνικὴ συνείδησις. Αὕτη εἶναι ἡ κυρία ἀποστολή του καὶ τὰ ὑψηλὰ αὐτοῦ καθήκοντα, οὐδ’ ἔπρεπε νὰ περιορίζηται, ὅταν ὁμιλῇ πρὸς τὴν Βουλήν, ἐλεγχόμενος, εἰς τὰς ξηρὰς λέξεις, ὅτι «ἔχει μερικὰς σκέψεις». Ἤδη καταγγέλλεται ῥητῶς, καὶ πάντες οἱ συνάδελφοι γινώσκουσι τοῦτο, ἡ ἐλεεινὴ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν διατελεῖ ὁ κλῆρος, ὁ θρησκευτικὸς τῆς κοινωνίας τροφός, διότι οὗτος καθ’ ἡμέραν ἔρχεται εἰς ἄμεσον ἐπαφὴν πρὸς τὸ πνεῦμα καὶ τὴν καρδίαν καὶ τὴν συνείδησιν τοῦ λαοῦ. Τὸν Ἀρχιερέα σπανιώτατα βλέπει ἡ Κοινότης, σπανιώτατα ἔρχεται εἰς ἐπικοινωνίαν πρὸς αὐτὴν ὁ Ἀρχιερεύς, ἐν ὅλῳ ἐκείνῳ τῷ Βυζαντινῷ ὄγκῳ, ὑπὸ τὸν ὁποῖον διατελεῖ καὶ εἰς τοὺς σημερινοὺς ἔτι χρόνους, καὶ ἐν τούτοις ζητεῖτε ἀκόμη νὰ τὸν καταστήσητε ὀγκωδέστερον, ἐπεκτείνοντες τὴν ποιμαντορίαν εἰς τὸν νομόν· θέλετε νὰ καταστήσητε ἄλλους Καρδιναλίους τοὺς Ἀρχιερεῖς, τοὺς ὁποίους οἱ ἀποστολικοὶ κανόνες ἀπαιτοῦσιν οὐχὶ νὰ ζῶσιν ἐν χλιδῇ καὶ πολυτελεῖ ὄγκῳ, οὐδ’ ἐν τρυφαῖς, ἀλλὰ νὰ ἦναι προσηνεῖς, ταπεινοί, λαϊκώτατοι, καὶ νὰ προσφέρωσι τὴν ἰδίαν αὐτῶν ψυχὴν ὑπὲρ τοῦ ἰδίου ποιμνίου. Οὐχὶ νὰ κατοικῶσιν ἐν μεγάροις, ἐν μεγαλοπρεπεῖ σκευῇ καὶ ἐν χλιδῇ Βυζαντινῇ. Ὁ Ἕλλην Ἀρχιερεὺς πρέπει νὰ ἦναι ὁ πνευματικὸς τοῦ λαοῦ πατήρ, νὰ ἔρχηται εἰς ἄμεσον συνάφειαν πρὸς τὸν λαόν, καὶ νὰ συμμετέχῃ τῶν δεινοπαθημάτων αὐτοῦ, ἐνθαῤῥύνων αὐτὸν καὶ παρηγορῶν ἐν τῷ βίῳ. Ἀλλ’ εἰς τί σήμερον ἀσχολεῖται ὁ ἀνώτερος κλῆρος; Βεβαίως ὑπάρχουσι μεταξὺ αὐτῶν ἄνδρες, τιμῶντες τὸν κλῆρον, καὶ διὰ τὴν παιδείαν καὶ διὰ τὴν ἀρετήν των, ἀλλὰ πρακτικῶς δὲν βλέπω καὶ αὐτοὶ εἰς τί συντελοῦσι πρὸς ζωοποίησιν τοῦ ἀποναρκωθέντος κατωτέρου κλήρου. Ἄν τις μεταβῇ μέχρι τῶν χωρίων καὶ ἔλθῃ εἰς συνάφειαν πρὸς τοὺς λειτουργοὺς τοῦ Ὑψίστου, πρὸς τοὺς ὁποίους οἱ πιστοὶ ἀτενίζουσιν, ἵνα ἐνισχυθῶσιν ἐν τῷ βίῳ, θέλει ἀπελπισθῆ τῷ ὄντι. Ὁ Ναπολέων ὁ Μέγας, ἔλεγεν, ὅτι Ἔθνος, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει θρησκείαν, δὲν εἶναι βιώσιμον. Δὲν ἔχομεν θρησκείαν, διότι δὲν εἶναι θρησκεία οἱ ἐξωτερικοὶ τύποι θρησκείας τινὸς, ἀλλ’ ἡ ἐσωτερικὴ λατρεία τοῦ Θεοῦ, ὡς ἀγαθοποιοῦ ὄντος, καὶ ἡ ἐξ ἐκείνης τῆς ἰδέας ἔμπνευσις τοῦ ἀνθρώπου εἰς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός του, εἴτε τοῦ κοινωνικοῦ, εἴτε τοῦ πολιτικοῦ. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, ὑπάρχει μεταξὺ τῶν ἑκατὸν ἱερέων τοῦ κατωτέρου κλήρου εἷς, δύο, τρεῖς, τοὺς ὁποίους νὰ δύναταί τις νὰ ὀνομάσῃ ἀξίους τῆς ἐπαγγελίας των; πόθεν στρατολογοῦνται οἱ ἱερεῖς; ἀπὸ τὰ κατώτερα στρώματα τῆς κοινωνίας, ἀπὸ τὰς ἀπαιδεύτους τάξεις· καὶ διατί; διότι ἡ Κυβέρνησις οὐδέποτε ἐφρόντισε νὰ περιβάλῃ δι’ ἑνὸς ἠθικοῦ ἀξιώματος καὶ γοήτρου τὸν κλῆρον, διὰ μιᾶς ὑλικῆς ὑποστηρίξεως, ὥστε νὰ καταρτισθῶσι νοημονέστεροι, καὶ νὰ προσέρχωνται ἐκ τῶν ἀνωτέρων κοινωνικῶν τάξεων ἱερεῖς. Καταλαμβάνετε, ποῦ εὑρισκόμεθα, ὅταν αἱ ἀνεπτυγμέναι τάξεις θεωρῶσιν ὄνειδος τὸ νὰ γίνῃ τις ἱερεύς; Τοσοῦτον ἐξηυτελίσθη τὸ ὑψηλὸν τοῦτο ἐπάγγελμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ βάσις τῆς κοινωνίας καὶ τῆς εὐημερίας τοῦ τόπου! Ἔπειτα παραπονεῖσθε, ὅτι ὕψωσεν αὐθάδη κεφαλὴν τὸ ἔγκλημα. Ἄν δὲν μορφώσητε τὸν τόπον, θὰ ᾖναι πλείονες οἱ κακοὶ τῶν ἀγαθῶν, καὶ πλείονες οἱ καταδιωκόμενοι κακοποιοί, παρὰ οἱ διώκοντες. Σήμερον ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία ἀποτίει τὰς ἁμαρτίας τοῦ παρελθόντος, διότι δὲν ἐφρόντισαν οἱ πρὸ ἡμῶν ἐγκαίρως περὶ τῆς θρησκευτικῆς μορφώσεως τοῦ λαοῦ. Αἱ ἐλευθερίαι μᾶς ἐδόθησαν ἀφθόνῳ χειρί. Ἀλλ’ ἰσοῤῥόπως τῆς δόσεως τῆς ἐλευθερίας δὲν ἐλήφθη φροντὶς νὰ ἀναπτυχθῇ ὁ λαός. Δὲν ἠξεύρετε, ὅτι ἡ καθολικὴ ψηφοφορία καὶ ἡ ἔλλειψις δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ κλήρου κατωτέρου ἄγει, κατὰ τὴν ἀδιάψευστον γνώμην τῶν σοφῶν, εἰς ὄλεθρον; Ἡ παντελὴς ἔλλειψις μορφώσεως, ἀπορῶ πῶς δὲν ἔφερεν ἔτι τὸν παντελῆ ὄλεθρον. Καὶ νομίζετε, ὅτι ἐθνικὸν ζήτημα εἶναι ἡ κοπὴ τοῦ καπνοῦ καὶ ἡ πώλησις τοῦ σιγαροχάρτου; καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι ἐκτέλεσις κυβερνητικοῦ καθήκοντος, ἄν κατορθώσητε νὰ φέρητε ἓν λογιστικὸν ἢ πραγματικὸν ἰσοζύγιον; Δὲν ἠξεύρετε, ὅτι αἱ μεγαλύτεραι δυνάμεις μιᾶς κοινωνίας δὲν εἶναι ὁ ὑλικὸς πλοῦτος, ἀλλὰ τὸ ἠθικὸν αὐτῆς σθένος; Καὶ ποῦ σήμερον ὡς πρὸς τοῦτο εὑρισκόμεθα, καίπερ διατελοῦντες ἐν πλήρη ἀνταγωνισμῷ μεγάλης διεθνοῦς πάλης; Οὐδεμία περὶ βελτιώσεως καὶ ἀνυψώσεως τοῦ κλήρου μέριμνα καὶ φροντίς! Οὐχ ἧττον ὁ κλῆρος καὶ διὰ ἄλλον τινὰ λόγον ἔπρεπε νὰ ἐφελκύσῃ ἀπὸ πολλοῦ ἤδη τὴν προσοχὴν καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς κοινωνίας, διὰ τὰς μεγάλας αὐτοῦ ἐθνικὰς ὑπηρεσίας κατὰ τοὺς δυστυχεῖς χρόνους τῆς δουλείας, καθ’ οὓς ἔσωσε τὴν ἐθνικὴν ἰδέαν, τὴν Πίστιν καὶ τὴν Πατρίδα, καίπερ ἀγράμματος καὶ ἀμόρφωτος ὤν. Ἄλλας ὑπηρεσίας τότε προσέφερεν ὁ ἀγράμματος ἐκεῖνος κλῆρος. Μὲ τὴν ἀξίνην ὁ ἱερεὺς προσερχόμενος εἰς τὸ θυσιαστήριον, ἦτο σεβαστὸς, διότι ἦσαν ἄλλαι αἱ κοινωνικαὶ περιστάσεις, διότι τὸ θρησκευτικὸν αἴσθημα εἰς τὴν πρὸς τὸν Θεὸν πίστιν ἐστήριζεν ἡ μάστιγξ τῶν τυράννων καὶ τὰ δεινὰ τῆς δουλείας. Οἱ Ἕλληνες τότε ὡς μόνον τόπον τῆς ἀνακουφίσεως τῶν δεινῶν των εὕρισκον τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ προσέφευγον εἰς ταύτην, ἵνα εὕρωσι παρηγορίαν ἀπὸ τὸν ἀγράμματον ἐκεῖνον ἱερέα· ὁ ἦχος τοῦ κώδωνος ἦτο δι’ αὐτοὺς μία παρηγορία, καὶ ἦτο εὐτυχὲς ἓν χωρίον, ἐὰν ἤθελεν ἐπιτρέψει ὁ τύραννος νὰ ἔχῃ ἕνα κώδωνα. Ἀλλὰ σήμερον δὲν ἐπαρκοῦσι ταῦτα· ἡ Κοινωνία ἐπροχώρησεν, ὁ κόσμος ἀνεπτύχθη, διεχύθησαν ἀπειροπληθεῖς νέαι ἰδέαι εἰς τὰς κεφαλὰς τῶν ἀνθρώπων. Ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην νὰ παρασκευάσωμεν ἕνα κλῆρον, ὁ ὁποῖος νὰ ἔχῃ ἰσόῤῥοπον τὴν ἀνάπτυξιν πρὸς τὴν πρόοδον τὴν κοινωνικήν. Ποία φροντὶς περὶ τούτου καταβάλλεται; Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἶναι οἰκτρὰ ἡ κατάπτωσις τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος· εἰς μὲν τὰς πόλεις αἱ εὐπορώτεραι κοινωνικαὶ τάξεις διατελοῦσιν εἰς τὴν ἐσχάτην διαφθοράν, διὰ τὴν παντελῆ ἔλλειψιν τῆς καθοδηγήσεως τῆς θρησκείας. Ἡ θρησκεία εἶναι ἠθικὴ ἀνάγκη διὰ πάντα ἄνθρωπον. Ἀλλ’ ἐν μὲν ταῖς πόλεσιν, ἔνθα διατρίβουσιν οἱ ἀποχειροβίωτοι πληθυσμοὶ πυκνότερον, ἀβοήθητοι παντελῶς ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας, παρουσιάζουσι θέαμα οἰκτρὸν, φυσιογνωμίαν ἀγρίαν, εἰς ποικίλα ἠθικὰ παραπτώματα κυλιόμενοι· εἰς δὲ τὴν ὕπαιθρον χώραν, εἰς τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμούς, εἰς τοὺς ὁποίους δὲν ἔφθασεν εἰσέτι ἡ διαφθορά, ἡ ἔλλειψις τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος ἐξαγγέλλεται ὡς αἴσθημα ἀγρίας καταστάσεως ὀξυτάτων παθῶν. Ἡ πρώτη σύγκρουσις τῶν συμφερόντων ἐν μιᾷ μικρᾷ κοινότητι τοὺς ὠθεῖ εἰς τὴν μάχαιραν, καὶ βλέπετε ἀπειροπληθῆ ἐγκλήματα, ἐπερχόμενα καὶ κατὰ τὰς ἁπλουστάτας συγκρούσεις τῶν συμφερόντων τῶν κατοίκων ἐν τῇ αὐτῇ κοινότητι. Ὅταν οἱ ἄνθρωποι μένωσιν ἄξεστοι, ἠθικῶς ἀμόρφωτοι, πολιτικῶς ἀμόρφωτοι, βεβαίως ἡ πρώτη ἐμφάνισις ἀντιθέσεως συμφερόντων, ἡ πρώτη ἐξέγερσις μικροῦ ἐρεθισμοῦ θὰ καταλήξῃ εἰς τὴν ἀναίρεσιν, εἰς τὴν δολοφονίαν, εἰς τὴν ζωοκτονίαν, εἰς τὴν δενδροτομίαν καὶ εἰς ὅλα τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσι τὴν ὄψιν τῆς ὡραίας ἡμῶν πατρίδος εἰδεχθεστάτην. Ἐγὼ φρίττω εἰλικρινῶς καθ’ ἡμέραν, ἀναγινώσκων ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι ὁ δεῖνα ἐφόνευσε τὸν πατέρα του, ὁ δεῖνα ἐφόνευσε τὴν μητέρα του! Ἀναιρέσεις, δολοφονίαι, Κακουργιοδικεῖα, Στρατιωτικαὶ ἀστυνομίαι, οὐδὲν τοιοῦτον μέτρον θὰ ἐπαρκέσῃ νὰ θεραπεύσῃ τὸ ἠθικὸν τῆς κοινωνίας νόσημα. Κύριοι, εἶναι ἀδύνατον, ἐὰν ἡ κοινωνία δὲν καλλιεργηθῇ ἐπιμελῶς διὰ τοῦ κατωτέρου κλήρου καὶ τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχωμεν ἁρμονίαν κοινωνικὴν καὶ πρόοδον. Ὁσονδήποτε πλοῦτον καὶ ἂν εἰσκομίσητε, ὁσονδήποτε καὶ ἂν αὐξήσητε τὸ περίσσευμα, καὶ ἂν φθάσητε εἰς ὃ σημεῖον ἡ Ἀμερική, νὰ ἔχητε. 100 ἑκατομμύρια περίσσευμα, δὲν θὰ δυνηθῇ ἡ κοινωνία νὰ ὀρθοποδήσῃ. Ἡ ἐσωτερικὴ κακοδαιμονία θὰ κατατρύχῃ τὴν νέαν ἡμῶν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, τὴν εὔπλαστον, τὴν μὴ στηριζομένην ἀκόμη εἰς παραδόσεις καὶ εἰς τὴν ἰσχὺν μακροῦ πολιτισμοῦ, τὸν ὁποῖον σειρὰ γενεῶν κατέστησεν ἀδιάῤῥηκτον ἀπὸ τὴν κακίαν. Εἰς κοινωνίας ἀρτιγεννήτους δὲν ὠφελεῖ ὁ πλοῦτος, οὐδ’ ἡ περισσεύουσα ὑλικὴ εὐημερία· ἀπαιτεῖται μᾶλλον ἡ ἠθικὴ ῥώμη. Ἐπεῖγον λοιπὸν εἶναι τὸ καθῆκον, νὰ μεριμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ μάλιστα Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπαγγέλλεται τὴν ἀναμόρφωσιν τοῦ τόπου, περὶ βελτιώσεως τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου καὶ τοῦ κατωτέρου κλήρου. Ταῦτα εἶναι τὰ ἰσχυρότατα καὶ συντελεστικώτατα ὄργανα τῆς Πολιτείας πρὸς ἐπίῤῥωσιν τῆς κοινωνίας ἠθικήν. Οὐδεὶς νόμος ἡμῶν θὰ λειτουργήσῃ ἀπροσκόπτως, οὐδεμία πρόοδος ὑλικὴ θὰ ἐπέλθῃ, ὁσουςδήποτε καὶ ἂν θέλητε ἐπιβάλει φόρους καὶ ἀνιχνεύσει οἰκονομικοὺς συνδυασμούς. Πρὸς τοῦτο ἀνάγκη νὰ ἀνιχνεύσητε τὴν παραγωγήν· ἀλλ’ ἡ παραγωγὴ ἐνισχύεται πῶς; Κυρίως διὰ τῆς μορφώσεως τοῦ λαοῦ, διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῶν πνευματικῶν αὐτοῦ πλεονεκτημάτων, ὥστε νὰ ποιῆται χρῆσιν πεφωτισμένην, ὀρθὴν καὶ ὠφελιμωτάτην τῶν δυνάμεων καὶ τῆς ἐργασίας αὐτοῦ. Παράγοντες δὲ πλείονα οὕτω, πλείονα θὰ ἀποθέτωσιν, εἰσκομίζοντες καὶ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Τί εἶναι τὸ μέγα οἰκονομικὸν ἀξίωμα; ἀναμφίλεκτον πλέον: Ἀρίστη διοίκησις ὑποτίθεται ἡ βάσις τῶν ἀρίστων οἰκονομικῶν. Ἡ ἀρίστη διοίκησις περιέχει πάντας τοὺς κλάδους τούτους, τοὺς ἀφανεῖς, οἱ ὁποῖοι φαίνονται εἰς τὸν ἁπλοῦν καὶ ἄπειρον ὀφθαλμὸν, ὅτι οὐδεμίαν σχέσιν ἔχουσι πρὸς τὸν δημόσιον πλοῦτον καὶ τὴν ὑλικὴν εὐημερίαν τῶν ἀνθρώπων. Ἤθελέ τις ἀπορήσει, ἐὰν ἔζη πρὸ 30 ἐτῶν, ἀκούων ταῦτα. Τίνα σχέσιν ἔχει τὸ Σχολεῖον πρὸς τὸν Προϋπολογισμόν; Στενωτάτην. Στενωτάτην σχέσιν, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἔχει τὸ Σχολεῖον καὶ ὁ κλῆρος πρὸς τὸ ταμιευτικὸν πνεῦμα, πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ δημοσίου πλούτου καὶ τοῦ πλούτου τοῦ Κράτους. Ἐφ’ ὅσον ἀλληλοσφάζονται οἱ πολῖται, ἐφ’ ὅσον καταναλίσκουσι τὰς ὥρας τῆς ἐργασίας των εἰς τὰ Δικαστήρια, εἰς τοὺς δικηγόρους, εἰς τοὺς χωροφύλακας, εἰς τὰς ἀλληλομαχίας, εἰς τὰς προφυλακίσεις καὶ εἰς τὰς ἐφεξῆς ἐπερχομένας ποινάς· ἐφ’ ὅσον ἡ δημοσία τάξις, ὡς ἐκ τῆς ἀγριότητος τῶν ἠθῶν, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ καὶ θὰ ἐπικρατῇ, ἐὰν δὲν ληφθῇ πρόνοια, δὲν παγιωθῇ, ἐφ’ ὅσον ἡ ἐργασία καὶ τὸ κεφάλαιον δὲν ἐνθαῤῥυνθῶσιν ὑπὸ εὐνομίας, ἡ κοινωνία θὰ καταναλίσκηται ἐν τῇ ἀλληλομαχίᾳ ταύτῃ, ἧς προϊὸν ἔσται ἡ στείρωσις ἀφεύκτως τοῦ τε κοινωνικοῦ καὶ τοῦ δημοσίου πλούτου· διότι ἐλλείπει ἡ κοινωνικὴ ἁρμονία, ἡ ὁποία γεννᾶται ἐκ τῆς διαδόσεως τοῦ ἠθικοῦ ἐν τῇ κοινωνίᾳ πλούτου. Ἡ κοινωνία εἶναι ὀργανισμὸς, ἡ δὲ Κυβέρνησις τῆς χώρας οὐδὲν ἔχει ὑψηλότερον ἄλλο καθῆκον ἢ τὴν καθοδήγησιν καὶ ποδηγέτησιν τῆς ἁρμονικῆς λειτουργίας τοῦ κοινωνικοῦ τούτου ὀργανισμοῦ, ἐξ ἧς ὁ πλοῦτος, ἡ ἰσχὺς καὶ εὐρωστία αὐτοῦ. Ἐὰν εἰς ἓν ὀργανικὸν σῶμα ἓν τῶν ὀργάνων αὐτοῦ δὲν λειτουργῇ, βεβαίως καὶ αὐτὸ θὰ καταστραφῇ καὶ θὰ συνεπιφέρῃ καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ ὅλου. Τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἰς τὴν ὀργανικὴν τῆς κοινωνίας λειτουργίαν. Λειτουργεῖ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν· δὲν λειτουργεῖ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης; εἶναι ἄφευκτος ἡ ἐκδήλωσις ὀλεθρίων κοινωνικῶν συμπτωμάτων. Δὲν λειτουργεῖ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως; Ἀδύνατον νὰ μὴ ἀναφυῶσιν ἐν τῷ κοινωνικῷ ὀργανισμῷ σημεῖα ἠθικῆς σήψεως. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω, ὅπως περιγράψω διὰ πλειόνων τὴν δυστυχίαν τὴν κοινωνικὴν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν κατάπτωσιν τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος· διότι εἶναι πασίγνωστος. Ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ νὰ ληφθῇ ταχίστη πρόνοια περὶ ἀναπλάσεως καὶ μορφώσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου εἶναι ἐπεῖγον, καὶ ἐπεῖγον ὅσον οὐδὲν ἄλλο, μάταιον νὰ συζητῆτε. Τὸ ζήτημα δὲ τοῦτο ἔχει διπλῆν λύσιν. Τὸ ζήτημα τῆς μορφώσεως τοῦ κατωτέρου κλήρου εἶναι ζήτημα μορφώσεως τοῦ κλήρου καὶ ζήτημα πορισμοῦ τῶν μέσων τῆς ἀξιοπρεποῦς αὐτοῦ συντηρήσεως. Περὶ ἑκατέρου ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἐργασθῇ ἐπιμελῶς, μετὰ προσοχῆς, λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψει τὴν κοινωνικὴν δυστυχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα, καὶ μετὰ πόνου πατριωτικοῦ φροντίζουσα νὰ σώσῃ τὸ μέλλον τῆς χώρας τοὐλάχιστον, ἂν ὄχι τὸ παρόν. Ἀνάγκη λοιπὸν, τάχιστα νὰ σχηματισθῇ Ταμεῖον Ἐκκλησιαστικὸν, σκοπὸν ἔχον τὴν μισθοδοσίαν κατὰ μικρὸν τοῦ κατωτέρου κλήρου, ὅπως διὰ τούτου ἐξασφαλίζουσα ἡ Πολιτεία κατά τι τὴν ὑλικὴν εὐημερίαν τῶν μελλόντων νὰ ἀποδυθῶσιν εἰς τὸ ὑψηλὸν τοῦτο ἀξίωμα, τὸ ἱερατικὸν, κατορθώσῃ νὰ στρατολογήσῃ ἠθικωτέρους καὶ εὐπαιδεύτους ἱερεῖς. Ἄνευ τούτου μὴ ἐλπίζετε οὐδέν. Πρῶτον λοιπὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὁ σχηματισμὸς Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου. Ὑπάρχουσι, Κύριοι, πόροι, ἀρκεῖ νὰ θελήσῃ ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ἐγὼ πολλάκις ἐμελέτησα τὰ περὶ τούτου, διοριζόμενος μέλος Ἐπιτροπῶν, ἐργασθεισῶν ἐπὶ τοιούτου θέματος. Δεύτερον ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον ὀφείλει ν’ ἀσχοληθῇ, εἶναι ἡ ῥύθμισις τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν θὰ μορφῶνται οἱ μέλλοντες νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ ὑψηλὸν ἀξίωμα τοῦ ἱερέως καὶ τύχωσι τῆς χορηγίας ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἡ Πολιτεία δύναται ἐκ τῶν πλουσίων αὑτῆς πόρων νὰ παράσχῃ. Βεβαιῶ δὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς, ὅτι ὑπάρχουσι πόροι, ἀρκεῖ νὰ μελετήσωσι τὸ ζήτημα· καὶ πόροι ὑπάρχουσι, καὶ τρόπος μορφώσεως τοῦ κλήρου εἶναι εὔκολος κατὰ μικρόν. Τὰ ζητήματα τὰ μεγάλα δὲν λύονται δι’ ἐργασίας ἑνὸς ἔτους καὶ ἑνὸς Ὑπουργοῦ. Εἶναι ζητήματα, χρήζοντα ἐργασίας μακρᾶς καὶ ἐνδελεχοῦς. Διὰ τοῦτο καὶ πρέπει ν’ ἀρχίσωμεν ἅπαξ, ἵνα ἐλπίσωμεν, ὅτι μετὰ 15 ἢ 20 ἔτη θὰ ἔχωμεν κλῆρον, ἄξιον τῆς ἐπαγγελίας του. Πρέπει ν’ ἀρχίσωμεν σήμερον, ἵνα ἐλπίσωμεν, ὅτι μετὰ 15, 20, 30 ἔτη θὰ ἔχωμεν σχολεῖα δημοτικά, πληροῦντα τὰς σημερινὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας. Παρατηρήσατε τὴν Γαλλίαν· κατὰ τὸ 1878 κατώρθωσε νὰ μορφώσῃ ἐπὶ βάσεων ἐπιστημονικωτέρων καὶ πρακτικωτέρων τὰ τῆς δημοτικῆς αὑτῆς ἐκπαιδεύσεως. Παρῆλθον 12 ἔτη, δὲν δύναται δὲ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἔχει τελείαν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν· θὰ παρέλθωσι πρὸς τοῦτο ἴσως ἕτερα 15 ἔτη. Καὶ δαπανᾷ πόσα νομίζετε; Ὡς εἶπον προχθές, 130,000,000 δαπανᾷ σήμερον διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἐνῷ διὰ τὸν στρατὸν δαπανᾷ 500,000,000. Παρατηρήσατε ποία ἀναλογία δαπάνης εἶναι μεταξὺ τῶν δαπανωμένων ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν δαπανωμένων ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· διότι σχολεῖον καὶ στρατὸς εἶναι σήμερον δύο ἰσχυροὶ τροχοὶ τῆς νεωτέρας κοινωνίας. Τοῦτο δὲν εἶναι ἐπιδεκτικὸν συζητήσεως· 500 ἑκατομμύρια ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, 130 ἑκατομμύρια ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τί δὲ συμβαίνει παρ’ ἡμῖν; Δαπανῶμεν 18,000,000 διὰ τὸν στρατὸν, οὐδ’ ὀβολὸν δὲ ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἐκτὸς τῆς δαπάνης ὀλίγων δεκάδων χιλιάδων δραχμῶν πρὸς συντήρησιν Διδασκαλείων τινῶν, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις εὗρε παρ’ ἄλλων συγκεκροτημένα καὶ δὲν ἦτο εὔκολον πλέον νὰ καταργηθῶσιν, ἂν καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν τὸ κατήργησεν, οὐδὲ λεπτὸν δαπανᾷ τὸ Κράτος. Εἶναι τοῦτο πρόνοια περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; εἶναι πρόνοια περὶ κλήρου; Τίνα σπουδαιότητα εὑρίσκετε ἐν τῇ ὑποσχέσει τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι ἔχει σκοπὸν νὰ σκεφθῇ; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἐκφράζεται λίαν ἀφελῶς. Ἑνῶν λοιπὸν τὰς παρατηρήσεις μου μετὰ τοῦ κ. συναδέλφου, παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῶν δύο τούτων ὑψίστων κοινωνικῶν ζητημάτων, περὶ τοῦ σχηματισμοῦ Ταμείου τοῦ κατωτέρου κλήρου, καὶ τοῦ ὀργανισμοῦ δύο ἢ τριῶν Σχολείων Ἱερατικῶν, τελείων καὶ προσηκόντως ὠργανισμένων, ἐν οἷς νὰ μορφῶνται οἱ μέλλοντες ἱερεῖς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§7ΠΙΚΟΥΛΑΚΗΣ. Τεσσαράκοντα δύο φυλακισμένοι ἐν ταῖς φυλακαῖς Ναυπλίου, ὑπόδικοι, μοὶ ἔστειλαν ἀναφοράν, συνοδευομένην μετ’ ἐπιστολῆς, ὅτι ἀνηλεῶς βασανίζονται παρὰ τῆς στρατιωτικῆς φρουρᾶς, ὅτι ἀξιωματικός τις, καλούμενος Τριανταφύλλου, ἔδειρε προχθὲς ἀνηλεῶς τὸν γραμματέα τοῦ ἐπιστάτου ἄνευ λόγου, τὸν ἐξήγαγε κατὰ τὴν ὀγδόην ὥραν, τὸν ἐκτύπησε διὰ ῥοπάλου, τὸν ἐβασάνισεν ἀνηλεῶς· διατί; Διότι τὴν ἕκτην ἑσπερινὴν ὥραν ἔχει τὴν ἀξίωσιν ὁ κύριος ἀξιωματικὸς νὰ κοιμῶνται. Δὲν ἀρκεῖται, ὅτι οἱ ἁπλοῖ οὗτοι ὑπόδικοι εὑρίσκονται εἰς μίαν φυλακήν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἄλλο ἢ μία δεξαμενή· διότι ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τὸ γνωρίζω· μεταβὰς πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἰς Ναύπλιον, μετέβην καὶ εἰς τὴν φυλακὴν καὶ κατέβην εἰς ἕνα λάκκον. Εἶναι δὲ κάθυγρον τὸ μέρος τοῦτο. Ἐνταῦθα λοιπὸν ὁ ἀξιωματικὸς ἐκεῖνος ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ μὴ ὁμιλῶσι μετὰ τὴν ἕκτην ὥραν οἱ φυλακισμένοι. Τοιουτοτρόπως τοὺς βασανίζει, τοὺς δέρει κτλ. Μὲ παρεκάλεσαν νὰ ὑποβάλω τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τούτου· διότι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ἴσως ἀνήκουσι καὶ εἰς τὴν καλὴν κοινωνίαν· διότι βεβαίως δὲν εἶναι ἐκ τῶν τεράτων ἐκείνων, διὰ τὰ ὁποῖα δύναταί τις ν’ ἀδιαφορήσῃ.

§8ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Στρατιωτικοὶ κατάδικοι εἶναι;

§9ΠΙΚΟΥΛΑΚΗΣ. Ὄχι· ὑπόδικοι.

§10ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ εἰς ἐμὲ συνιστῶσιν ἐκ Ναυπλίου δι’ ἐπιστολῆς πολλοὶ τῶν καταδίκων τὴν ἀναφορὰν ταύτην. Ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ τὴν ἴδω πρότερον, πρὶν ἢ κατατεθῇ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου, καὶ ἐν μέρος αὐτῆς ἐπέσπασε τὴν προσοχήν μου. (Ἀναγινώσκει). Γράφουσι δὲ καὶ πρὸς ἐμὲ νὰ συστήσω τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν. Βεβαίως δὲ δὲν τὴν συνιστῶ πρὸς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ παρακαλῶ αὐτὸν νὰ τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψει. Ἤδη ἔρχομαι εἰς ἕτερον ζήτημα. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι καὶ ἄνευ τῆς σήμερον δοθείσης ἀφορμῆς διὰ τοῦ ἐγγράφου τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς «Ἀναπλάσεως» κ. Ῥαγκαβῆ, τοῦ ὁποίου ἀντίγραφον ἔστειλε καὶ πρὸς ἐμέ, ἐσκόπουν κατὰ τινα τῶν ἡμερῶν τούτων νὰ λάβω τὸν λόγον ἀκριβῶς ἐπὶ τοῦ θρησκευτικοῦ ζητήματος. Καὶ μάλιστα, ἐὰν ἔμελλον τυχὸν νὰ παραταθῶσιν αἱ συνεδριάσεις μέχρι τῶν παραμονῶν τῶν Χριστουγέννων, θὰ εἴχομεν καὶ τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀφιερώσωμεν μίαν συνεδρίασιν, ἢ τοὐλάχιστον μέρος μιᾶς συνεδριάσεως, εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου ζητήματος, διότι τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς τὸ θρησκευτικὸν ἡμῶν καθῆκον κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας τῆς Τεσσαρακοστῆς. Εἶχον μάλιστα συλλάβει σκέψεις τινάς, τὰς ὁποίας προετιθέμην νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἐνώπιον τῆς Κυβερνήσεως. Διατελῶν ὅμως, ὡς εἰκός, ἐν ἀγνοίᾳ, ὅτι σήμερον θὰ ἤρχετο ἐνταῦθα τοιοῦτο ζήτημα, δὲν ἔχω μετ’ ἐμοῦ τὰς σημειώσεις, τὰς ὁποίας εἶχον συλλέξει. Ἐν τούτοις προσλαμβάνω ἐνταῦθα ἐπίκουρόν μου μόνον τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1889, ὃν πρόκειται μετ’ ὀλίγας ἡμέρας νὰ συζητήσωμεν. Ὁμολογουμένως οὐδεὶς ὁ ἀμφισβητῶν τὴν μεγάλην σπουδαιότητα καὶ τὴν μεγάλην σημασίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ ἐπὶ ἑκάστης κοινωνίας τὸ θρησκευτικὸν ζήτημα. Εὐτυχῶς διὰ τὴν Ἑλλάδα, αὕτη εὑρίσκεται εἰς θέσιν ὅλως διόλου ἐξαιρετικήν, παρὰ οἱονδήποτε ἄλλο Κράτος. Ἡ Ἑλλὰς δὲν κατατρύχεται εὐτυχῶς ὑπὸ θρησκευτικοῦ ζητήματος, καὶ ἂν ὀνομάζωμεν αὐτὸ οὕτω. Σχεδὸν ὅλα τὰ Κράτη τῆς Εὐρώπης ὑφίστανται μεγάλους κλονισμούς, μεγάλους κραδασμούς, οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτὴν τὴν πρόοδόν των καὶ τὴν ἀκάθεκτον τάσιν των πρὸς ἀνάπτυξιν ἀνακόπτουσι, διότι τοιαῦτα ἔχουσιν ἀποτελέσματα αἱ διαιρέσεις αἱ θρησκευτικαί. Ἡμεῖς οἱ ἐν Ἑλλάδι εἴμεθα εὐτυχῶς ἡνωμένοι καὶ θρησκευτικῶς, ὡς εἴμεθα ἡνωμένοι καὶ ἐθνικῶς. Οἱ ὀλίγοι παρ’ ἡμῖν ζῶντες, εἴτε ἄλλου δόγματος, εἴτε ἄλλου θρησκεύματος ὀπαδοί, ζῶσι μεθ’ ἡμῶν ἐν πλήρει ὁμονοίᾳ καὶ σχεδὸν ἀδελφικῇ ἀγάπῃ. Εἴμεθα λοιπὸν ἀπηλλαγμένοι τοῦ μεγίστου κακοῦ τῆς θρησκευτικῆς διαιρέσεως καὶ τῶν θρησκευτικῶν διαμαχῶν, καὶ ἐν τούτοις, ὡς ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος πρὸ ὀλίγου παρετήρησεν ἐντεῦθεν, καὶ ὡς πάντες ὑμεῖς, ἐλπίζω, φρονεῖτε, εὑρισκόμεθα πρὸ θρησκευτικοῦ, δύναμαι νὰ ὀνομάσω αὐτὸ οὕτω, ζητήματος. Ποῖον δὲ εἶναι τοῦτο; Εἶναι ἡ παραμέλησις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἐκ μέρους τῆς ἀνωτέρας τάξεως τῆς κοινωνίας, τῆς ἐχούσης μείζονα ὑποχρέωσιν, ὡς ἐκ τῆς ἀναπτύξεώς της, νὰ καταγίνηται εἰς τὸ ζήτημα καὶ νὰ καθίσταται διὰ λόγων καὶ διὰ πράξεων τὸ παράδειγμα τοῦ κατωτέρου λαοῦ, ὡς καὶ ἐκ μέρους ὅλης συλλήβδην τῆς κοινωνίας παραμέλησις πλήρης τῶν θρησκευτικῶν πραγμάτων. Ἐντεῦθεν βλέπομεν ἐπικρατοῦσαν παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ ἠθικὴν κατάστασιν οὐχὶ βεβαίως ἀξιοζήλευτον. Βλέπομεν ἐπικρατοῦσαν ἀσέβειαν πρὸς τοὺς γονεῖς, ἀσέβειαν πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους, ἀσέβειαν πρὸς τὴν κοινωνίαν, ἀσέβειαν πρὸς τοὺς διδασκάλους, ἀσέβειαν πρὸς τοὺς ἐκπροσωποῦντας αὐτὴν τὴν θρησκείαν, πρὸς τὸν κλῆρον, ἀσέβειαν πρὸ αὐτὰ τὰ θεῖα, ἀσέβειαν πρὸς τὸν Θεόν! Εἰς τίνα ἐξ ὑμῶν δὲν συμβαίνει, πεντάκις καὶ δεκάκις τῆς ἡμέρας, διερχόμενος οἱανδήποτε ὁδὸν, εἴτε τῆς πρωτευούσης, εἴτε ἐπαρχιακῆς πόλεως, εἴτε τοῦ ἐλαχίστου χωρίου, ν’ ἀκούῃ φρίσσων βλασφημίας δεινὰς καὶ βδελυκτὰς κατὰ παντὸς θείου, κατὰ παντὸς ὁσίου; Καὶ ὅμως, Κύριοι, καὶ χαρακτηρίζων οὕτω τὴν παρ’ ἡμῖν ἐπικρατοῦσαν ἠθικὴν κατάστασιν, δὲν εἶμαι ἀπηλπισμένος περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι φρονῶ, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, καὶ ἂν εὑρίσκηται εἰς τὴν θέσιν ταύτην, εὑρίσκεται οὐχὶ ἐκ διαφθορᾶς, ἡ ὁποία τυχὸν διεπέρασεν αὐτὸν, ἡ ὁποία συνέτριψε πᾶν ὅ,τι ἠθικὸν ἐν αὐτῷ. Οὐχί! Εὑρίσκεται εἰς τὸ δυσάρεστον τοῦτο σημεῖον ἕνεκα κακῆς ἕξεως. Ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, ὡς ἐκ τῆς μεγάλης μαθήσεώς του καὶ ὡς ἐκ τοῦ ἐπαγγέλματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπὶ πολλὰ ἔτη εὐδοκιμώτατα εἴπερ τις καὶ ἄλλος ἐνησχολήθη, ἦτο βεβαιότατα εἰς κρείσσονα ἐμοῦ θέσιν νὰ ἐκθέσῃ ὑμῖν ὅσα καὶ ἐξέθηκε περὶ τῶν αἰτίων τῆς τοιαύτης καταστάσεως. Καὶ ἐγὼ εὑρίσκω, ὅτι τῆς τοσαύτης καταστάσεως, τῆς ἐλλείψεως πάσης ἠθικῆς, τοῦ κλονισμοῦ παντὸς σεβασμοῦ καὶ πάσης πεποιθήσεως πρὸς τὰ θεῖα, πρώτη μὲν αἰτία εἶναι ἡ δουλεία, ἡ ὁποία μᾶς ἐκληροδότησε τόσας κακίας, τόσα ἐλαττώματα. Τὸ Κράτος δὲν ἔλαβεν ἐγκαίρως πρόνοιαν, ἵνα διορθώσῃ τὰ ἐκ τῆς δουλείας ἐλαττώματα ἐκεῖνα, καὶ ἀφῆκε τὴν οἰκογένειαν ἀμόρφωτον’ καὶ ἡ οἰκογένεια, τὸ πρῶτον σχολεῖον διὰ τὸν παῖδα, τὸ ὑπέρτερον καὶ τοῦ σχολείου, ἔνθα ἐκπαιδεύεται, καὶ τῆς Ἐκκλησίας, εἰς ἣν σπανίως φοιτᾷ, καὶ παντὸς ἄλλου, ἡ οἰκογένεια εἶναι διὰ τὸν παῖδα ὁ πρῶτος παράγων τῆς κακῆς μορφώσεως. Μετὰ τὴν οἰκογένειαν ἔρχεται τὸ σχολεῖον, καὶ ἐν αὐτῷ δὲ οὐδὲν καλλίτερον, οὐδὲν ὑψηλότερον εὑρίσκει ὁ παῖς. Ἐν πρώτοις δὲν ἔχομεν σχολεῖα, ἐννοῶ κτίρια σχολείων. Εὐχῆς δὲ ἔργον θὰ ἦτο, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐξετέλει, καὶ ἐλπίζω ὅτι θὰ ἐκτελέσῃ, καὶ παρακαλῶ, καὶ συνιστῶ εἰς αὐτὴν νὰ ἐκτελέσῃ ἐκεῖνο, ὅπερ ἐπηγγείλατο ἤδη διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, τὴν οἰκοδόμησιν κτιρίων, εἰδικῶς προωρισμένων, ὅπως χρησιμεύσωσιν ὡς σχολεῖα εἰς τὰ χωρία. Ὁ τρόπος οὗτος τῆς ἐμπεδώσεως καὶ τῆς διαδόσεως τῆς παιδείας ἤδη ἐθεσπίσθη καὶ ἐτέθη εἰς ἐνέργειαν παρὰ τοῖς ἄλλοις Κράτεσι. Τὸ ὡραιότερον τῶν κτιρίων τῆς πόλεως, τῆς κωμοπόλεως, τοῦ χωρίου ἐν Γερμανίᾳ εἶναι τὸ σχολεῖον, ἱδρυμένον εἰς τὴν ὑγιεινοτέραν θέσιν, κατεσκευασμένον κατὰ τοὺς τελειοτέρους κανόνας τῆς διαιτητικῆς καὶ τῆς ὑγιεινῆς. Πλὴν τῆς ἐλλείψεως τῶν σχολείων ἔχομεν τὴν ἔλλειψιν τῶν δημοδιδασκάλων. Ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργὸς ἠναγκάσθη προχθὲς, ἐπὶ τοῖς παραπόνοις διαφόρων ἐξ ἡμῶν, νὰ δηλώσῃ ἐντεῦθεν, ὅτι 500 Δημοτικὰ Σχολεῖα ἐν τῷ Κράτει ἀργοῦσι! Καὶ μετὰ τὴν ἔλλειψιν ταύτην, τὴν οὐσιωδεστάτην διὰ τὸν λαόν, ἔρχεται ἑτέρα, ἡ ἔλλειψις τοῦ παραδείγματος τοῦ κατωτέρου κλήρου, τῆς διδαχῆς, ἐννοῶ, ἐκ μέρους τοῦ κατωτέρου κλήρου καὶ τῆς ἐμπεδώσεως τῆς διδαχῆς ταύτης διὰ τοῦ καλοῦ παραδείγματος. Ὁμολογουμένως ὁ κατώτερος κλῆρος παρ’ ἡμῖν δὲν εἶναι οἷος ἔπρεπε νὰ ἦναι· ἀλλὰ κατ’ οὐδένα λόγον ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσσηνίας βουλευτήν, τὸν κ. Τζάνεν, νὰ ποιήσηται ἐντεῦθεν, ἀπὸ τοῦ ἐπισημοτάτου βήματος, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους, χρῆσιν λέξεων, βαρύτατα καὶ σκαιότατα χαρακτηρισασῶν τὸν ἡμέτερον κλῆρον. Βεβαίως, οὐδὲ θὰ ἐπαναλάβω, οὐδὲ θὰ ἀναιρέσω καὶ ἀποκρούσω ὅσα ὁ κ. Τζάνες εἶπε, διότι ταῦτα πίπτουσιν ἀφ’ ἑαυτῶν...

§11ΤΖΑΝΕΣ. Θὰ γραφῶσιν ὅμως εἰς τὰ πρακτικά, διότι εἶναι ἀληθῆ.

§12ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν ὁ ἐφημέριος τοῦ χωρίου, καὶ ἂν ὑπάρχῃ, εἶναι ἀνεπαρκής, ἵνα διδάξῃ, ἵνα ὑψώσῃ τὸ θρησκευτικὸν αἴσθημα παρὰ τοῖς κατοίκοις καὶ τῇ κατωτέρᾳ τάξει τοῦ λαοῦ, καὶ κυρίως παρὰ τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ, ἥτις εἶναι ἡ προσφορωτέρα πρὸς ὑποδοχὴν τῶν τοιούτων διδασκαλιῶν ἐκείνων. Ἐλλείπει πρὸς τούτοις, κατὰ δυστυχίαν, ἀπὸ τινων ἐτῶν ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ ἕτερος, σπουδαιότατος πρὸς μόρφωσιν θρησκευτικὴν τοῦ λαοῦ, παράγων, οἱ ἱεροκήρυκες. Θὰ ἀνεπληροῦτο δ’ ἡ ἔλλειψις τούτων ἐν μέρει, ἂν μὴ διετέλουν σχεδὸν οἱ ἡμίσεις τῶν ἀρχιερατικῶν θρόνων κενοὶ καὶ αὐτοὶ ἀπὸ πολλῶν ἐνιαυτῶν. Βεβαιότατα ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω συγκεκριμένως, ὅτι οὐδεμίαν ἑτοιμάζω νὰ ῥίψω μομφὴν κατὰ τῆς ὑφισταμένης Κυβερνήσεως ὑπὸ τὸν κ. Τρικούπην· διότι, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἡ νῦν διατηρῇ τὴν κατάστασιν τὴν θρησκευτικήν, ὁποία εἶναι, οὐδὲν ἄλλο πράττει ἢ νὰ διατηρῇ ταύτην, ὁποίαν εὗρεν αὐτήν. Ἐλλείπουσιν αἱ κεφαλαὶ τῆς Ἐκκλησίας, ἐλλείπουσι, Κύριοι, οἱ Ἀρχιερεῖς. Εἴμεθα ὅλοι ἐξ ἐπαρχιῶν, καὶ ὅλοι δυνάμεθα νὰ ὁμολογήσωμεν καὶ νὰ βεβαιώσωμεν, ὁποίαν ἐπίδρασιν ἔχει τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀρχιερέως ἐν ταῖς ἐπαρχίαις παρὰ τῷ λαῷ, δὲν λέγω παρὰ τῇ ἀνεπτυγμένῃ τάξει, διότι αὕτη εἶναι εἰς θέσιν νὰ μορφώσῃ τὴν πεποίθησίν της περὶ θρησκείας ἐκ τῆς μαθήσεώς της, ἀνεξαρτήτως τῆς τοιαύτης διδασκαλίας, ἢ τῆς τοιαύτης συμπεριφορᾶς τοῦ Ἀρχιερέως καὶ λοιποῦ κλήρου. Μεγίστην ἐντύπωσιν ἐμποιεῖ εἰς τὸν λαὸν ἡ παρουσία τοῦ Ἀρχιερέως. Ἐνθυμοῦμαι ἀπὸ εἰκοσαετίας ἀκόμη καὶ πλέον τὴν ἐντύπωσιν, ἣν ἔφερεν εἰς τὸ χωρίον μου καὶ τὰ πέριξ χωρία ἡ εἴδησις, ὅτι πρόκειται νὰ ἔλθῃ ὁ Ἀρχιερεύς. Ἦτο γεγονός, καὶ γεγονὸς εὐτυχῶς ἐπιδρῶν σπουδαιότατα ἐν ταῖς συνειδήσεσι τῶν κατοίκων. Καὶ ὅμως, εἴτε διὰ λόγους οἰκονομίας, εἴτε δι’ ἄλλους λόγους, οὐχὶ ὅμως ποτὲ—ἐκφράζω ἀμέσως τὴν πεποίθησίν μου—δι’ ἔλλειψιν προσώπων, διότι τοῦτο θὰ ὑποστηρίξω, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές, οὐχὶ δι’ ἔλλειψιν προσώπων, ἱκανῶν, ὅπως καταλάβωσι τοὺς ἀρχιερατικοὺς θρόνους, πλεῖστοι τούτων μένουσιν ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν κενοί. Δύναμαι προχείρως νὰ ἀναφέρω τὴν Ἐπισκοπὴν Γόρτυνος, χηρεύουσαν ἀπὸ εἰκοσαετίας· εἶτα τὴν Ἐπισκοπὴν Μονεμβασίας καὶ Σπάρτης, χηρεύουσαν ἀπὸ δωδεκαετίας, καὶ ἄλλας πολλάς, ἀπὸ δεκάδος ἐτῶν ἢ ἀπὸ 5 καὶ 8. Διατὶ δὲν ἐλήφθη οὐδεμία πρόνοια πρὸς πλήρωσιν τῶν ἀρχιερατικῶν θρόνων; Τὴν πρόνοιαν ταύτην συνιστῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ τάχιστα· ἔστω δὲ βεβαία, ὅτι θὰ ἀνακόψῃ τὸ ῥεῦμα τῆς ἀσεβείας καὶ τῆς διαφθορᾶς, τὸ ὁποῖον κατακλύζει τὰς ἐπαρχίας καὶ ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ ὁποῖον ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ ὀγκοῦται. Βεβαιότατα ὅλα τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα συμβαίνουσι, δὲν ἔχουσιν εἰδικὰς ἀφορμάς, τὰς ὁποίας δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ προλάβῃ ἡ θρησκεία. Τὰ δύο τρίτα τῶν συμβαινόντων ἐγκλημάτων, φρονῶ, ὅτι θὰ δυνηθῶμεν νὰ προλάβωμεν, ἐὰν ἐπεκταθῇ ἡ θρησκευτικὴ διδασκαλία παρὰ τῷ λαῷ. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον μένωσιν οἱ ἀρχιερατικοὶ θρόνοι κενοί, ἐφ’ ὅσον δὲν ληφθῇ τελικὴ ἀπόφασις περὶ τῆς πληρώσεως αὐτῶν, ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ μέτρον τι, διορθωτικὸν τῆς νῦν καταστάσεως, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ἀνακόψῃ κατὰ τὸ πλεῖστον τὸ κακόν. Πρὸ τῆς ἐν ἔτει 1852 ἀναγνωρίσεως τῆς ἡμετέρας Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ὑπὸ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης Συνόδου ὡς αὐτοκεφάλου, διῳκεῖτο αὕτη κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς νόμους ἐκείνους, τοὺς διέποντας τὴν Μεγάλην Ἐκκλησίαν. Κατὰ τούτους δέ, εἰς χηρεύοντας ἐπισκοπικοὺς ἢ ἀρχιεπισκοπικοὺς θρόνους διωρίζετο ἀμέσως τοποτηρητής, προλύτης τις τῆς Θεολογίας, ἢ ἄλλος πεπαιδευμένος κληρικὸς καὶ ἄξιος νὰ ἀναπληροῖ τὸν Ἐπίσκοπον ἐπὶ τινα καιρὸν, μέχρις ὅτου πληρωθῇ ὁριστικῶς ὁ χηρεύων ἐπισκοπικὸς ἢ ἀρχιεπισκοπικὸς θρόνος. Τὸ μέτρον τοῦτο εἶχεν ἐφαρμοσθῆ μέχρι τοῦ 1852, καὶ ἀπεδείχθη εὐδοκιμώτατον, διὰ τοῦτο καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν κατὰ τὸ ἔτος 1852 χειροτονηθέντων Ἀρχιερέων ἐλήφθησαν ἐκ τῆς τάξεως τῶν τοποτηρητῶν, οἱ ὁποῖοι ἐξετέλουν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἄριστα τὰ καθήκοντά των. Ὁ τοποτηρητής, πλὴν τῆς μορφώσεως καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας, τὴν ὁποίαν καὶ ἡ κοινωνικὴ θέσις του ἐπιβάλλει εἰς αὐτόν, ὑποχρεοῦται καὶ ἐξ ἄλλου λόγου νὰ δειχθῇ ἄξιος καὶ ἱκανὸς πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου αὐτοῦ, ἐκ τῆς ἐλπίδος, ὅτι, ἐὰν ἀποδειχθῇ εὐδοκιμῶν, θέλει καταλάβει αὐτὸς κατὰ προτίμησιν τὸν παρ’ αὐτοῦ ἐπιτετροπευμένον ἐπισκοπικὸν ἢ ἀρχιεπισκοπικὸν θρόνον. Ἐὰν δὲ ἡ Κυβέρνησις σκέπτηται, ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κ. Ὑπουργὸς εἶπε, νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον, σχετικὸν πρὸς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως τοῦ κλήρου παρ’ ἡμῖν, ἤθελον συστήσει σπουδαιότατα εἰς αὐτὴν, νὰ φέρῃ τροπολογίαν τοῦ νόμου Σʹ, νομίζω, τοῦ 1852, δι’ οὗ νῦν διορίζεται Ἐπισκοπικὴ Ἐπιτροπὴ πρὸς διαχείρισιν τῆς ἀρχιερατικῆς ἐξουσίας ἐν ταῖς χηρευούσαις ἐπαρχίαις, καὶ νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν διὰ τοποτηρητῶν. Ἀλλ’ ἤθελον κατὰ προτίμησιν συστήσει θερμότατα καὶ αὖθις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ προβῇ εἰς τὴν πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν Ἀρχιεπισκοπῶν καὶ Ἐπισκοπῶν. Βεβαιότατα διὰ λόγους οἰκονομίας δὲν θὰ θελήσῃ ποτὲ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀδικήσῃ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, εἰς τὰ καιριώτατα, τὴν μόρφωσιν καὶ τὴν θρησκευτικὴν ἀνάπτυξιν τοῦ τόπου· δι’ οἰκονομίαν δεκάδων τινῶν χιλιάδων δραχμῶν δὲν πρέπει νὰ ἀφήσῃ τὴν θρησκείαν ἕρμαιον. Ἔχομεν εἴπερ τι καὶ ἄλλο Κράτος τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μεριμνήσωμεν ἰδιαίτατα περὶ τῆς θρησκείας, διότι καὶ οὐδὲν ἕτερον Κράτος ἐν τῷ κόσμῳ ὀφείλει τόσα, ὅσα ἡμεῖς εἰς τὴν θρησκείαν· ὀφείλομεν καὶ αὐτὴν τὴν σημερινὴν ὕπαρξίν μας ὡς Κράτος εἰς τὴν θρησκείαν, διότι αὕτη διὰ τοῦ μεγαλείου της, διὰ τῆς δυνάμεώς της, καὶ τὸν ἐθνισμὸν ἡμῶν κατώρθωσε νὰ διασώσῃ, καὶ τὴν γλῶσσαν, τὴν πολύτιμον ἡμῶν γλῶσσαν, ἀπὸ παντελοῦς αὐτῆς καταστροφῆς. Θὰ ἤμεθα δὲ σφόδρα ἀγνώμονες ὡς Κράτος, καὶ ἠθέλομεν ὑποστῆ τὰ ἐπίχειρα τῆς ἀγνωμοσύνης ἡμῶν, ἐὰν μὴ ἀποδώσωμεν εἰς τὴν θρησκείαν τὴν πρέπουσαν αὐτῇ ἐν τῇ Πολιτείᾳ θέσιν, καὶ μὴ διαθέσωμεν καὶ ἐκ τοῦ ὑστερήματος ἡμῶν πρὸς ἀνύψωσιν τοῦ γοήτρου αὐτῆς. Τοιαῦτα λαμβάνουσα μέτρα ἡ Κυβέρνησις πρὸς πλήρωσιν καὶ δὴ ταχεῖαν πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν θέσεων Ἀρχιεπισκόπων καὶ Ἐπισκόπων, ἔστω βεβαία, ὅτι συντελεῖ σπουδαιότατα εἰς τὴν κραταίωσιν τῆς ἠθικῆς ἐν τῷ τόπῳ, εἰς τὴν περιστολὴν τῶν ἐγκλημάτων καὶ εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ας. Ἔχομεν δὲ ὁμολογουμένως κληρικούς, δυναμένους νὰ κατάσχωσιν ἐπαξιώτατα τοὺς ἀρχιερατικοὺς θρόνους ἔχομεν ἀποφοίτους τῆς ἡμετέρας Θεολογικῆς Σχολῆς, ἔχομεν πολλοὺς σπουδάζοντας εἰς τὰ Ῥωσσικὰ Πανεπιστήμια καὶ εἰς τὰ Πανεπιστήμια τῆς Γερμανίας καὶ ἄριστα μορφωθέντας, δυναμένους δέ, ἐπαναλαμβάνω, ἐπαξιώτατα νὰ καταλάβωσι τοὺς θρόνους τούτους. Ἄλλως, ἐὰν τυχὸν ἤθελεν ἐφαρμοσθῇ τὸ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀποδοθὲν σχέδιον τῆς καταργήσεως τῶν Ἐπισκοπῶν καὶ διατηρήσεως τῶν Ἀρχιεπισκοπῶν, δηλαδὴ 16 μόνον καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, θέλομεν ἰδεῖ τάχιστα καὶ τὴν Ῥιζάρειον Σχολὴν, ἡ ὁποία χρησιμεύει ὡς τὸ πρῶτον φοιτώριον, ἐξ οὗ ἐξέρχονται οἱ κληρικοὶ ἡμῶν, καὶ τὰς ἄλλας Ἱερατικὰς Σχολὰς κατὰ τὰς ἐπαρχίας, καὶ αὐτὴν τὴν Θεολογικὴν Σχολὴν τοῦ Πανεπιστημίου κλειούσας τὰς θύρας των διὰ παντός! Τότε δὲ οὐαὶ καὶ ἀλλοίμονον! Θὰ ὑποστῶμεν ἀναποφεύκτως ὅ,τι καὶ ἡ Γαλλία ὑπέστη, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἀπεκήρυξε τὴν θρησκείαν. Φοβοῦμαι δὲ, Κύριοι, ὅτι καὶ ἡμεῖς εὑρισκόμεθα εἰς τοιοῦτον σημεῖον ἀποκηρύξεως τῆς θρησκείας, διότι οὐδεμίαν ἐγὼ τουλάχιστον εἶδον μέχρι τοῦδε πρόνοιαν, λαμβανομένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ αὐτῆς. Πλὴν τῆς μεγίστης ταύτης ἀνάγκης, τῆς πληρώσεως τῶν χηρευουσῶν Ἀρχιεπισκοπῶν καὶ Ἐπισκοπῶν ὅλων, ἄνευ καταργήσεώς τινος ἐξ αὐτῶν, ἄνευ συγχωνεύσεως, ὡς εἶχεν ἄλλοτε διαδοθῆ, ἀποδιδομένης καὶ τῆς σκέψεως ταύτης εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἔχομεν ἕτερον σπουδαιότατον ζήτημα, τὸ τῶν ἱεροκηρύκων. Ὁ Νόμος ΨΜΖʹ τῆς 13 Δεκεμβρίου 1878 περὶ ἱεροκηρύκων προὐνόησε νὰ διορίζηται εἷς ἱεροκήρυξ εἰς ἕκαστον νομόν· ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ νομοθέτης εὕρισκεν, ὅτι πιθανὸν εἷς ἱεροκήρυξ εἰς ἕκαστον νομὸν νὰ μὴ ἀρκῇ, παρενέθεσεν ἄρθρον, δι’ οὗ ἐπιτρέπεται ὁ διορισμὸς καὶ ἐκτάκτων ἱεροκηρύκων. Τί συμβαίνει ὅμως; Ἀντὶ 16 τοιούτων, οὓς ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον, κατὰ τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ νόμου, ἔχομεν μόνον ἀπὸ τριῶν ἤδη ἐτῶν 8· ἀμέσως λοιπὸν διὰ τοῦ μέτρου τούτου τῆς Κυβερνήσεως ἀποκλείονται οἱ 8 νομοὶ τοῦ Κράτους, ἤτοι τὸ ἥμισυ τῆς Ἐπικρατείας, κατὰ χώραν καὶ πληθυσμὸν, ἀποκλείεται τῆς θρησκευτικῆς διδασκαλίας, τῆς διδασκαλίας τοῦ θείου λόγου παρὰ προσώπου εἰδικοῦ καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐντεταλμένου. Ὁ νόμος ἐκεῖνος, καθὼς καὶ Διάταγμα, ἐκδοθὲν τότε παρὰ τοῦ ἀειμνήστου Βασιλέως Ὄθωνος, ἐπιβάλλει ῥητῶς ὑποχρέωσιν εἰς τοὺς ἱεροκήρυκας, νὰ περιέρχωνται τουλάχιστον δὶς τοῦ ἔτους ὅλα τὰ χωρία τῆς περιφερείας των. Ἀλλὰ τοῦτο, Κύριοι, ὡς γνωρίζετε, εἶναι ἀδύνατον. Λαμβάνω ὡς παράδειγμα τὸν νομὸν Λακωνίας, ἀποτελούμενον ἐκ τεσσάρων ἐπαρχιῶν, ἐκ τῶν ὁποίων μόνον ἡ τῆς Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς ἔχει 50 χωρία. Ἰδοὺ ἑπομένως, ὅτι θὰ δαπανηθῶσι μόνον εἰς αὐτὴν αἱ 50 Κυριακαὶ τοῦ ἔτους, καὶ ἂν ὑποθέσωμεν αὐτὰς πάσας ἡμέρας εὐδίας καὶ δυναμένας νὰ χρησιμοποιηθῶσι. Πῶς λοιπὸν θὰ ἐπαρκέσῃ εἷς ἱεροκήρυξ εἰς τὸν νομὸν Λακωνίας, ἔχοντα τέσσαρας ἐπαρχίας; πῶς θὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τοὺς τόσους δήμους; εἰς τὰ τόσα χωρία; οἱ δῆμοι εἶναι 28, δηλ. δι’ ἕκαστον δῆμον θὰ διαθέσῃ δύο ἑβδομάδας, δύο Κυριακές. Ἀλλὰ πόσα χωρία ἔχει ὁ δῆμος; Καὶ ὅμως οὐδὲ ἀνὰ ἕνα ἱεροκήρυκα ἔχομεν εἰς ἕκαστον νομὸν, ἐνῷ ἔπρεπεν, οὐ μόνον νὰ ἦναι πλήρεις αἱ θέσεις τῶν ἱεροκηρύκων, ἀλλ’, εἰ δυνατόν, νὰ διορισθῶσι καὶ ἔκτακτοι, οἱ ὁποῖοι, κατὰ τὰς ἑκάστοτε παρουσιαζομένας ἀνάγκας διασαλεύσεως τῆς δημοσίας τάξεως, τῆς ἠθικῆς, κλονισμοῦ οἱουδήποτε ἄλλου, ἀπειλοῦντος τὴν κοινωνίαν, νὰ ἀποστέλλωνται ἐκτάκτως εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, διὰ νὰ διδάσκωνται οἱ ἔχοντες ἀνάγκην θρησκευτικῆς διδασκαλίας· καὶ περὶ τούτου εἶχε προνοήσει ὁ νόμος, οὗ ἐμνημόνευσα ἤδη. Καὶ ὅμως εἰς τοὺς ἱεροκήρυκας, πλὴν τῆς λίαν ἐκτεταμένης περιφερείας αὐτῶν, ἀποβαίνει καὶ δι’ ἄλλον λόγον ἀδύνατος ἡ ἀκριβὴς καὶ εὐσυνείδητος ἐκτέλεσις τῶν καθηκόντων. Δίδεται εἰς αὐτοὺς μισθὸς 200 δραχμῶν κατὰ μῆνα· πῶς θέλει συντηρηθῆ κληρικὸς, ὁ ὁποῖος εἶναι προωρισμένος καὶ διὰ τῆς πολιτείας του καὶ τῆς διαίτης του καὶ τοῦ παραδείγματός του νὰ ἐπιβληθῇ καὶ διδάξῃ τὴν ἀξιοπρέπειαν εἰς τοὺς ἄλλους, νὰ κρατῇ εἰς ὕψος τι σχετικὸν καὶ ἀνάλογον πρὸς τὰς ἡμετέρας κοινωνικὰς ἕξεις τὸ γόητρον τῆς θρησκείας; Σπουδαιότατα θέλω συστήσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ διπλασιάσῃ τὸν νῦν ὑπάρχοντα ἀριθμὸν τῶν ἱεροκηρύκων, δηλαδὴ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν ὑπὸ τοῦ νόμου ὁριζόμενον ἀριθμὸν, ἂν μὴ αὐξήσῃ αὐτοὺς εἰς πλείονας, νὰ αὐξήσῃ δὲ τὸν μισθὸν αὐτῶν ἀπὸ 200 εἰς 300 δραχμὰς, καὶ ἔστω βεβαία, ὅτι τάχιστα, ὅταν οἱ ἱεροκήρυκες οὗτοι τεθῶσιν εἰς τὴν θέσιν των καὶ ἐπιχειρήσωσι τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός των, τάχιστα θέλει ἰδεῖ ἐπερχομένην ἐπὶ τὰ βελτίω μεταβολὴν εἰς τὴν δημοσίαν ἠθικὴν καὶ τάξιν, ὡς θέλουσιν ἀποδείξει ταχέως, ἐλπίζω, οἱ πίνακες, οἱ ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης ἐκδιδόμενοι περὶ τῶν ἐγκλημάτων καὶ καὶ τῶν ἐγκληματιῶν. Ἕτερον ζήτημα, Κύριοι, σπουδαιότατον καὶ τοῦτο, κατ’ ἐμὲ, εἶναι ἡ διδασκαλία τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἐν τοῖς Σχολείοις ὑπὸ προσώπων ἀφιερωμένων καὶ ἀφωσιωμένων εἰς τὸ ἱερατικὸν ἐπάγγελμα. Ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1889, ὃν ἔχω πρὸ ἐμοῦ, ὑπὸ Κεφ. 3, ἄρθρον 16, εὑρίσκω, ὅτι ὁρίζονται διδάσκαλοι τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἐν ὅλῳ τῷ Κράτει, πόσοι νομίζετε; τρεῖς μόνον! ἕκαστος δὲ τούτων μισθοδοτεῖται διὰ 50 δραχμῶν κατὰ μῆνα! Αὐτὸ, Κύριοι, δύναταί τις νὰ ἀποκαλέσῃ ἀστοργίαν πραγματικὴν πρὸς πᾶν, ὅτι ἀφορᾷ εἰς τὴν θρησκείαν. Πιθανὸν διὰ λόγους οἰκονομίας, πιθανὸν δι’ οἱουσδήποτε ἄλλους λόγους, οὐχὶ ὅμως βεβαίως ποτὲ, ἐπαναλαμβάνω τοῦτο, δι’ ἔλλειψιν ἱκανῶν προσώπων, σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις ὡς σκέπτεται καὶ ὡς διατυποῖ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τούτῳ. Ἀλλὰ καὶ εἰς τοῦτο ἀδικεῖ τὸ Ἔθνος, καὶ συνιστῶ εἰς αὐτὴν νὰ προσθέσῃ δαπάνην ἀνάλογον, ὅπως διορισθῶσιν, ἂν ὄχι εἰς ὅλα, εἰς πολλὰ ὅμως ἀκόμη Σχολεῖα τοῦ Κράτους διδάσκαλοι εἰδικοὶ τῶν ἱερῶν μαθημάτων, διότι ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ ὕπαρξις αὐτῶν εἶναι ἀναγκαιοτάτη. Ἔχομεν, ὡς καὶ πρὸ ὀλίγου εἶπον, τὴν Ῥιζάρειον Σχολὴν καὶ ἄλλα Ἱερατικὰ Σχολεῖα, ἔχομεν καὶ τὴν Θεολογικὴν Σχολὴν τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ ἀξιοῦμεν νὰ μορφόνωνται ἐν αὐταῖς ἱκανοὶ καὶ καλῶς κατηρτισμένοι κληρικοί. Ἀλλ’ ἐκ τίνος λόγου, ἐπὶ τίνι ἐλπίδι καὶ πρὸς τίνα σκοπὸν θέλουσι καταγίνει οἱ ἅπαξ ἐπιδοθέντες εἰς τὰς θρησκευτικὰς σπουδὰς μετὰ ζήλου καὶ ἀφοσιώσεως εἰς τὰς μελέτας των καὶ τὴν πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν ἀμέριστον ἀγάπην, ὅταν ὡς διδάσκαλοι τῶν ἱερῶν μαθημάτων δὲν χρησιμοποιοῦνται, ὅταν ὡς ἱεροκήρυκες δὲν χρησιμοποιοῦνται, διότι αἱ θέσεις ἐν ἑκατέρῳ τῶν κλάδων τούτων ἠλαττώθησαν κατὰ τοσοῦτον, καὶ ὅταν τέλος δὲν ἔχωσι τὴν ἐλπίδα, ὅτι μετὰ μακρὰν καὶ εὐδόκιμον ὑπηρεσίαν ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἐν τοῖς Σχολείοις καὶ ἐν τῇ κηρύξει τοῦ ἱεροῦ λόγου ἐν τοῖς ναοῖς ὡς ἱεροκήρυκες, θέλουσι φθάσει ποτὲ νὰ καταλάβωσιν Ἐπισκοπικόν τινα θρόνον; Εὑρίσκω λοιπὸν, ὅτι ἐπισήμως ἡ Κυβέρνησις, ὄχι ἡ παροῦσα, ἀλλὰ πᾶσα Κυβέρνησις,—δὲν εἶναι δὲ ζήτημα, τὸ ὁποῖον θὰ δύναται ν’ ἀποδώσῃ τις μονομερῶς, εἴτε ἐκ πλαγίου λόγου, εἴτε ἐκ λόγου ἀντιπολιτεύσεως, εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν,—ἀλλ’ ἡ Πολιτεία αὐτὴ μαραίνει διὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας αὐτῆς καὶ διὰ τῆς παραλείψεως αὐτῆς τὸν θρησκευτικὸν ζῆλον, καὶ κατεργάζεται κακὰ διὰ τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, μείζονα ἐκείνων, ἅτινα νῦν ἐπικρατοῦσιν ἐν αὐτῇ καὶ περὶ ὧν καθ’ ἑκάστην, καὶ προφορικῶς, καὶ διὰ τοῦ τύπου, ἔτι δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παραπονούμεθα!

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς ἀντιπρόσωπος τῶν ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ κατοικούντων Ἑλλήνων ὁ Ἰω. Καρδαμάτης παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως προστατεύσῃ τοὺς ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ διαμένοντας Ἕλληνας κατὰ τῆς καταπιέσεως τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Διάφοροι κάτοικοι Λαμίας παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὸν τυχὸν ὑποβληθησόμενον νόμον περὶ ποιμνιοβοσκῆς, δι’ οὗ ζητεῖται νὰ ἐπιτραπῇ ἡ εἰς τὰς ἀμπέλους βόσκησις. Ὁ Πρωτοσύγγελος Ἄνθιμος ἐκ Λαρίσσης ζητεῖ νὰ τῷ δοθῇ συνδρομή, δι’ ἃς ζημίας ὑπέστη ἐκ τῆς πλημμύρας κατὰ τὸ 1883. Ἐπίσης διάφοροι κάτοικοι Λαρίσσης παραπονοῦνται, ὅτι καὶ αὐτοὶ δὲν ἔλαβον κἀμμίαν συνδρομὴν ἀπὸ τὰς διανεμηθείσας τότε. Παραπέμπονται ἀμφότεραι αἱ ἀναφοραὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν.

§14ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἷς τῶν ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας Βουλευτῶν ἀνεκοίνωσε χθὲς τηλεγράφημα, νομίζω, καθ’ ὃ τὸ Ναύπλιον καὶ τὸ Ἄργος ἐστεροῦντο πετρελαίου. Περὶ τούτου εἶχον εἰδοποιηθῆ ἐν καιρῷ, καὶ εἶχε ληφθῆ πρόνοια, συνέβη δὲ τὸ πρᾶγμα ὡς ἑξῆς· λέγω δὲ ταῦτα εἰς ἀπάντησιν τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἐνδεικνυούσης, ὅτι ἡ Ἑταιρία τοῦ Μονοπωλίου δὲν ἐκτελεῖ τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῆς περὶ ἀποθέματος ἐν ἑκάστῃ πόλει. Τὸ ἀπόθεμα ἐν Ἄργει, κατὰ τὴν σύμβασιν, εἶναι 50 κιβώτια, καὶ ἐν Ναυπλίῳ 70 κιβώτια, κατὰ δὲ τὸν μῆνα Νοέμβριον ὑπῆρχεν ἀπόθεμα, ἐν μὲν Ἄργει 145 κιβωτίων, ἐν δὲ Ναυπλίῳ 326· καίτοι τὸ ποσὸν ἦτο πολὺ ἀνώτερον τοῦ καθοριζομένου, οὐχ ἧττον ἡ Ἑταιρία εἶχε λάβει πρόνοιαν καὶ παρέλαβε κατὰ τὸ τελευταῖον δεκαήμερον τοῦ αὐτοῦ μηνὸς ἀπὸ τῆς κεντρικῆς ἀποθήκης ἐν Κανθάρῳ ποσὸν 150 κιβωτίων, ἐξ ὧν τὰ 200 προωρισμένα διὰ τὸ Ἄργος καὶ τὰ 250 διὰ τὸ Ναύπλιον, καὶ ἐφόρτωσεν αὐτὰ τῇ 1 Δεκεμβρίου ἐπὶ πλοίου ἱστιοφόρου, ἀλλ’ ἐπῆλθε κακοκαιρία, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἡ κερδοσκοπία, ἐπωφεληθεῖσα ἐκ τῆς βραδείας ἀφίξεως τοῦ φορτίου τούτου, ἠγόρασεν ὅλον τὸ ποσὸν, τὸ ἐν Ἄργει εὑρισκόμενον, καὶ ηὔξησε τὰς τιμάς. Ἀνακοινωθέντων τούτων τηλεγραφικῶς ἐξ Ἄργους εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἡ Ἑταιρία ἀπέστειλεν εὐθὺς ποσὸν 190 κιβωτίων διὰ τοῦ σιδηροδρόμου, ὥστε δὲν δύναταί τις νὰ τῇ προσάψῃ ὅτι παρημέλησε τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών της. Εἰς πολλὰς ἐρωτήσεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας, ἀναγομένας εἰς τὸ Τελωνειακὸν τμῆμα τοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργείου, ἀπαντῶ ὡς ἑξῆς: Ἡ δύναμις τῆς τελωνοφυλακῆς, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν δεκαρχῶν, ἀνήρχετο κατὰ τὸ 1879 εἰς ἄνδρας 398, προσετέθησαν τὸ 1882—νόμος ΑΜʹ—110, προσετέθησαν τὸ 1882—νόμος ΑΚʹ—100, ὑπηρετοῦσιν ἤδη 608. Δι’ ἐνοίκιον καὶ φωτισμὸν τῶν τελωνιακῶν καταστημάτων ἀνεγράφησαν ἐν μὲν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1888 δραχμαὶ 45,000, ἐν δὲ τῷ τοῦ 1889 δραχμαὶ 61,000, ἤτοι ἐπὶ πλέον 16,000. Ἡ διαφορὰ αὕτη προέρχεται αʹ) ἐκ τῆς αὐξήσεως ἐνοικίων διαφόρων τελωνιακῶν καταστημάτων, ὁρισθέντων ἐν πολλοῖς εἰς νέας δραχμὰς ἀντὶ παλαιῶν, ἔτι δὲ καὶ διότι εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην τὸ Δημόσιον ν’ αὐξήσῃ τελωνιακῶν τινων καταστημάτων τὰ ἐνοίκια, ἕνεκεν ἀδυνάτου ἐπιτυχίας οἰκιῶν ἐπὶ ἴσῳ ἢ κατωτέρῳ ἐνοικίῳ· βʹ) ἐκ τῆς μισθώσεως ἐνιαχοῦ νέων οἰκημάτων διὰ τὴν ἐναπόθεσιν ἐμπορευμάτων, ἕνεκεν τῆς μεγαλειτέρας εἰσαγωγῆς· γʹ) ἕνεκα τῆς αὐξήσεως τοῦ δι’ ἐλαίου φωτισμοῦ ἐν πολλοῖς τελωνείοις, τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τοῦ δι’ ἀερίου φωτισμοῦ τοῦ τελωνείου Πειραιῶς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ ἀεριόφωτος ἐν τοῖς τελωνείοις Ἀθηνῶν καὶ Πατρῶν, καὶ δʹ) ἕνεκεν συστάσεως ἐκτάκτων φυλακείων εἰς διαφόρους θέσεις, δι’ ἃ ἀπαιτεῖται φωτισμός. Λεπτομέρεια ἄλλη περὶ πάντων τῶν ἀνωτέρω δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ, διότι αὕτη ἀπαιτεῖ πολὺν χρόνον πρὸς συγκέντρωσιν τῶν πληροφοριῶν. Διὰ τὴν προμήθειαν ἐπίπλων, πλαστίγγων, χρηματοκιβωτίων κτλ. πρὸς χρῆσιν γραφείων ἐδαπανήθησαν, κατὰ μὲν τὸ 1886 δραχμαὶ 8,339:60, κατὰ δὲ τὸ 1887 δραχμαὶ 3,647:95, κατὰ δὲ τὸ 1888 δραχμαὶ 3,654:85· εἶναι δὲ πολὺ δύσκολον ἤδη νὰ καθορισθῶσι τὰ ἔπιπλα, αἱ πλάστιγγες καὶ τὰ χρηματοκιβώτια, ἅτινα ἠγοράσθησαν καθ’ ἕκαστον τῶν ἀνωτέρω ἐτῶν, διότι πρέπει ν’ ἀναζητηθῇ εἰς τὰ ἀρχεῖα πᾶσα ἡ μετὰ τῶν τελωνειακῶν ἀρχῶν σχετικὴ ἀλληλογραφία. Ἀνεγράφη δὲ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1889 πίστωσις ἐκ δραχμῶν 10,000, διότι πρόκειται κατὰ τὸ ἐλευσόμενον ἔτος νὰ γένηται ἐκ Λυὼν προμήθεια σιδηρῶν μεγάλων πλαστίγγων πρὸς χρῆσιν τελωνείων τινῶν. Ἡ τοιαύτη πρόνοια εἶχε ληφθῆ καὶ κατὰ τὸ τρέχον ἔτος 1888, δι’ ὃ καὶ ἀνεγράφη πίστωσις ὡσαύτως 10,000 δραχμῶν, ἥτις δὲν διετέθη ὁλόκληρος, διότι δὲν ὑπεβλήθησαν ἔτι τὰ ἔγγραφα, ὅπως πληρωθῶσι τὰ ὀφειλόμενα διὰ προμήθειαν τριῶν ἢ τεσσάρων χρηματοκιβωτίων καὶ δύο σιδηρῶν μεγάλων πλαστίγγων πρὸς χρῆσιν τοῦ τελωνείου Κερκύρας. Διὰ τὴν προμήθειαν μολύβδου, ἀντιμονίου καὶ ἄλλων ὑλῶν ἐδαπανήθησαν, κατὰ μὲν τὸ 1887 δραχμαὶ 8,567:55, κατὰ δὲ τὸ 1888 μέχρι σήμερον δραχμαὶ 9,713:40. Διὰ τὴν κατασκευὴν καὶ ἀγορὰν νέων μητρῶν καὶ στοιχείων καὶ παντὸς χρησίμου μηχανήματος ἐδαπανήθησαν κατὰ μὲν τοῦ 1887 δραχμαὶ 1295:15, διὰ τὸ 1888 μέχρι σήμερον 3,353, ἀναγράφεται δὲ πίστωσις διὰ τὸ 1889 δραχμῶν 10,000, διότι θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ προμήθεια εἰδῶν, ὅπως καὶ κατὰ τὸ τρέχον ἔτος, πρὸς τελειότερον καταρτισμὸν τοῦ καταστήματος.

§15ΤΖΑΝΕΣ. Δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω ἀπαρατήρητον, τὸ ὅτι ἐγὼ σκαιῶς καὶ ἀπροσέκτως ὡμίλησα περὶ τοῦ κλήρου. Ἔχω ἱστορικὰς παραδόσεις οἰκογενειακάς, ἔχω ἀφορμὰς ἐκ τῆς ἀνατροφῆς μου νὰ σέβωμαι τὸν κλῆρον τῆς πατρίδος μου· ὁ κλῆρος ὑπῆρξεν ἀφορμὴ νὰ σώσῃ, ἐὰν ἔσωσε καὶ ἄλλας οἰκογενείας, καὶ τὴν ἐμὴν κατὰ τὰς φοβερὰς καὶ σκληρὰς ἡμέρας τῆς δουλείας. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι εἰς τὸν κλῆρον εἰσέρχονται ἄνθρωποι ἀνάξιοι, καὶ ὠνόμασα αὐτούς. Ἠξεύρετε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἀναπεπταμένας ἐν Ἰταλίᾳ ἔχουσι τὰς θύρας καὶ αἱ στοαὶ τῶν Ἀθέων, καὶ ἠξεύρετε διατί; Ποία εἶναι ἡ αἰτία τῆς τοιαύτης ἀσεβείας πρὸς τὴν θρησκείαν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ; Εἶναι αἱ καταχρήσεις τῶν Καρδιναλίων καὶ Ἐπισκόπων. Τί πλειότερον εἶπον ἐγὼ ἐκείνων τῶν πατριωτῶν, οἵτινες εἶπον πρὸς αὐτούς: δὲν θέλομεν οὔτε τὸν Θεόν σας! Τί εἶπον ἄτοπον, ὀνομάσας τοὺς εἰσελθόντας ἐκ καταχρήσεως εἰς τὸν κλῆρον ἀγραμμάτους καὶ ἐστιγματισμένους, ἀφοῦ εἶναι τοιοῦτοι; Δὲν δύναμαι ἐν τούτοις νὰ διαγνώσω ἐν τῇ Βουλῇ, τὶς ὁ Νέστωρ, διότι εἷς ὑπῆρξεν εἰς τὴν ἀρχαιότητα, ὅτε μετέβησαν εἰς Πύλον πρὸς ἀναζήτησιν αὐτοῦ, σκοποῦντες νὰ λάβωσιν αὐτοῦ τὴν συμβουλήν, πρὸς λύσιν τῆς μεγάλης ὑποθέσεως, τῆς ἁρπαγῆς τῆς ὡραίας Ἑλένης. Ἐνταῦθα δὲ βλέπω Νέστορας πολλοὺς (στρέφει πρὸς τὴν ἀριστερὰν), καὶ δὲν ἔχομεν ποῦ νὰ θέσωμεν αὐτούς. Ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ οὐδεὶς δύναται νὰ ἐπαγγέλληται τὸν διδάσκαλον ἢ τὸν σοφόν· μετρῶ δέκα ὁλόκληρα ἔτη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· οἱ ἀξιοῦντες νὰ διδάσκωσι, δύνανται νὰ διδάσκωσιν, ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ· ἀλλὰ δι’ ὅσων διδάσκουσιν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἀκρίτως, δίδουσι τὸ δικαίωμα εἰς ἄλλους παρεξηγήσεων. Οὐ τοῦ παρόντος νὰ προβῶμεν εἰς περαιτέρω ἀναπτύξεις· ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος, θέλω καταδείξει εἰς τὸν προλαλήσαντα ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅτι ἐγὼ εἶμαι ἐν τῷ δικαίῳ, καὶ ὅτι σκαιῶς οὐδέποτε ὡμίλησα· θέλω μάλιστα πείσει αὐτὸν, ὅτι οὐδέποτε ἤντλησα ἰσχὺν ἐκ τῆς δυνάμεως τῶν πανιερωτάτων, οὔτε ἠσπάσθην τὴν χεῖρα αὐτῶν ἐπὶ τούτῳ. Ἐνόησα ἀείποτε, νὰ φέρωσι τὴν ποιμαντικὴν ῥάβδον οὗτοι, διὰ νὰ προκαλῶσι δι’ αὐτῆς καὶ διὰ τῆς χρηστότητός των τὸν σεβασμὸν τῶν ποιμνίων των.

§16ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶχον τὴν πρόνοιαν νὰ ὁρίσω καὶ μίαν τάξιν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν περιμένουν τὰς θρησκευτικάς των πεποιθήσεις ἐκ τῆς διδασκαλίας τῶν Ἱεραρχῶν· εὐτυχῶς εὑρίσκεσθε εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην.

§17ΜΑΝΕΤΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Κατατίθημι διαφόρους πίνακας εἰς ἀπάντησιν αἰτηθεισῶν πληροφοριῶν παρ’ ἀξιοτίμων συναδέλφων, ἤτοι: Πίνακα, ἐμφαίνοντα τὸν ἀριθμὸν τῶν ὡρῶν, καθ’ ἃς διδάσκουσιν οἱ ἐν τοῖς Διδασκαλείοις τοῦ Κράτους Καθηγηταί. Πίνακα, ἐμφαίνοντα τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐγγεγραμμένων ἐν τοῖς Διδασκαλείοις μαθητῶν κατὰ τὸ σχολικὸν ἔτος 1885 –1886. Ὀνομαστικὸν κατάλογον τῶν ἐν ἐνεργείᾳ βοηθῶν Ἑλληνικῶν Σχολείων, τῶν ἀπὸ τῆς πρώτης Ἰανουαρίου ἐ. ἔ. διορισθέντων, μετὰ τοῦ μισθοῦ, ὃν ἕκαστος λαμβάνει, καὶ τοῦ τίτλου, δυνάμει τοῦ ὁποίου διωρίσθη. Ὀνομαστικὸν κατάλογον τῶν ἐπιστατῶν καὶ φυλάκων τῶν Μουσείων ἀρχαιοτήτων ἐντὸς τῶν Ἀθηνῶν, καὶ τοῦ μισθοῦ, ὃν ἕκαστος λαμβάνει.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σταλῶσιν εἰς τύπωσιν. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 183–186).

§19ΜΑΝΕΤΑΣ. Καταθέτω ἐπίσης ἔντυπον τὸ πρόγραμμα τῶν κατὰ τὸ σχολικὸν ἔτος 1888–1889 διδαχθησομένων μαθημάτων εἰς τὸ Ἀρσάκειον.

§20ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ τῶν τμημάτων Βιοτεχνικοῦ καὶ Καλλιτεχνικοῦ τοῦ Σχολείου τῶν Τεχνῶν. Μὴ ὑπάρχοντος νόμου, ὁρίζοντος τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν, ἡ πληρωμὴ τῶν διδασκόντων ἀφ’ ὅτου ἐξέλιπε τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νόμου περὶ ἐξόδων, κατὰ τὸν Προϋπολογισμὸν, δὲν δύναται νὰ πληρωθῇ, ἑπομένως εἶναι ἀνάγκη διὰ νόμου νὰ ὁρισθῇ ἡ θέσις καὶ ὁ μισθὸς, ὥστε εἰς τὸ ἑξῆς νὰ ἦναι δυνατὴ ἡ πληρωμή. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 187.)

§21ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Πρὸ ἑνὸς καὶ πλέον μηνὸς μετετέθη ἐκ Πύργου ὁ Γραμματεὺς τοῦ Πρωτοδικείου, ἀλλὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ἀντικατεστάθη. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν, ἐὰν πραγματικῶς σκέπτηται νὰ μεταθέσῃ τὸν Γραμματέα τοῦτον, ἢ νὰ λάβῃ ἄλλα μέτρα, διότι τὸ Δικαστήριον εὑρίσκεται εἰς ἀταξίαν μεγάλην. Πρὸς τούτοις παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ δώσῃ ἀπάντησιν εἰς τὸ τηλεγράφημα ἐκείνου τοῦ δυστυχοῦς πολίτου, οὗ πρόκειται νὰ ἐλαττωθῇ ἡ περιουσία.

§22ΕΠΑΜ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ ἀπαντήσεις τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργοῦ εἴς τινας τῶν ἐπερωτήσεών μου ὑπῆρξαν τόσον ἀόριστοι καὶ ἀνακριβεῖς, ὥστε νομίζω ἀναγκαῖον νὰ κάμω λόγον περὶ αὐτῶν ἐπὶ τῇ ἐλπίδι, ὅτι τοῦτο ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τοὐλάχιστον τῶν γενομένων εἰς τὰ Σχολεῖα τῆς πατρίδος μου ἀδικημάτων. Δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἐπερώτησις τόσον σπουδαία, ὅσον ἡ περὶ ἐφαρμογῆς τοῦ περὶ ἀναγκαστικῆς ἐκπαιδεύσεως νόμου, ἤθελε τύχει τόσον βραχείας καὶ ἀδιαφόρου ἀπαντήσεως. Ἄτοπον ἤθελεν εἶσθαι νὰ ἐξηγήσω τὰ ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀγαθὰ καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ νομοθετήσαντος ταύτην. Πάντα ταῦτα ὑποτίθενται καὶ εἶναι γνωστὰ καὶ εἰς πάντας μὲν τοὺς κυρίους Βουλευτὰς, πρὸ πάντων δὲ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ἄλλως οὔτε πρόκειται σήμερον νὰ νομοθετήσωμεν περὶ ταύτης, ὅπως ἔχωμεν τὸ δικαίωμα ν’ ἀπασχολῶμεν τὴν Βουλὴν, τοιαῦτά τινα συζητοῦντες. Ἀλλ’ ὅταν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως οὐ μόνον δὲν προὐνόησεν ἐπὶ ὁλόκληρον τριετίαν περὶ τῆς λειτουργίας κειμένου νόμου σπουδαιοτάτου, πανταχοῦ σχεδὸν τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου λειτουργοῦντος, ἀλλὰ καὶ νομίζει, ὅτι δικαιολογεῖ τὴν ἀσύγγνωστον ταύτην ὀλιγωρίαν τῆς Κυβερνήσεως, προβάλλων τὸ δυσεφάρμοστον αὐτοῦ, ἔχω καθῆκον νὰ παρατηρήσω, ὅτι ὁ νόμος δὲν λειτουργεῖ, οὐχὶ διότι εἶναι δυσεφάρμοστος, ἀλλὰ διότι δὲν θέλει ἡ Πολιτεία νὰ τὸν ἐφαρμόσῃ. Δήμαρχος ὢν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν τετραετίαν, τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τότε κυβερνῶντος, εἶχον καταστρώσει κατάλογον πάντων τῶν ὑποχρέων ἐκ τῆς ἡλικίας των εἰς φοίτησιν εἰς τὸ Σχολεῖον, ὅπου τοῦ δήμου ὑπῆρχον τοιαῦτα, ὑποπτεύων δὲ τὴν ἔγερσιν παραπόνων καὶ δυσαρεσκειῶν ἐκ μέρους τῶν γονέων, εἶχον προδιαθέσει αὐτοὺς, ζητῶν τὴν γνώμην των. Πάντες μετ’ εὐγνωμοσύνης ἤκουσαν τὴν πρότασιν, ῥητῶς ὁμολογήσαντες, ὅτι ἑκόντες οὐδέποτε ἤθελον προνοήσει περὶ τῆς ἀγωγῆς τῶν τέκνων των, καὶ ἕνεκα κακῆς ἕξεως καὶ ἕνεκα ποικίλων ἄλλων βιωτικῶν ἀναγκῶν, καὶ ὅτι μόνη ἡ ἐπανειλημμένη ἐπιβολὴ προστίμου ἠδύνατο νὰ σώσῃ τὰ τέκνα των ἀπὸ τῆς ἀμαθείας. Μετὰ ἐπανειλημμένας δὲ προσκλήσεις τῶν κατοίκων, διὰ τῶν παρέδρων καὶ τῶν ἱερέων γενομένας, εἰσήγαγον εἰς τὸ Πταισματοδικεῖον Βονίτσης τινὰς ἐξ αὐτῶν, ἀρχίσας ἀπὸ τῶν ἐν τῇ πόλει οἰκούντων, τῶν ὁποίων τὰ τέκνα, οὔτε εἰς τὰ Σχολεῖα φοιτῶντα, οὔτε ἑτέραν ἀσχολίαν ἔχοντα, ἐκτῶντο κατὰ τὴν ἀνηλικιότητα αὐτῶν πληθὺν κακῶν ἕξεων. Ἀλλ’ ὁ Πταισματοδίκης, διαβόητος γενόμενος εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα ἐπὶ τῇ θρασύτητι, μεθ’ ἧς ἐπιδεικτικῶς παρεβίαζε τοὺς νόμους πρὸς θεραπείαν τῶν ταπεινῶν ἀπαιτήσεων τῆς ἰσχυούσης τότε πολιτικῆς, τοὺς ἠθώωσεν, ἀποδεικνύων οὕτως, ὅτι ἀληθῶς ὁ νόμος εἶναι δυσεφάρμοστος ὑπὸ Κυβερνήσεις οὕτω κυβερνώσας. Ἀλλ’ οὔτε ἡ ἀφορῶσα εἰς τὰ Σχολεῖα τῆς πόλεως Βονίτσης ἀπάντησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ δύναται νὰ θεωρηθῇ ἱκανοποιητική. «Σχολάρχης», εἶπε, «δὲν διωρίσθη εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ μετατεθέντος, διότι, ὡς ἐξάγεται ἐκ τοῦ ἀπογραφικοῦ πίνακος τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου Βονίτσης, ἡ ἀνωτέρα τάξις τοῦ Σχολείου εἶχε δύο μόνον μαθητάς». Ἡ ὀλιγότης τῶν μαθητῶν ὡς λόγος μὴ διορισμοῦ Σχολάρχου εἶναι νεωτέρα ἐφεύρεσις. Ὅτε τὸ πρῶτον ἀπηύθυνα τὴν σχετικὴν ἐπερώτησιν, τῇ 7 Δεκεμβρίου, ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν προέβαλε τὸν λόγον τοῦτον, καίτοι ὁ ἀπογραφικὸς οὗτος πίναξ χρονολογεῖται ἀπὸ τῆς 4 Νοεμβρίου ἐξ ἐναντίας, ἐπανειλημμένως διακόψας με, ἰσχυρίσθη, ὅτι διωρίσθη ἔκτοτε Σχολάρχης, εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ κατ’ Αὔγουστον μετατεθέντος, ὅστις καὶ διδάσκει ἐν Βονίτσῃ. Διαβεβαιοῦντος ὅμως ἐμοῦ τοὐναντίον, ἐπεφυλάχθη νὰ ἐξετάσῃ, καὶ προσελθὼν κατόπιν κατέθηκε φάκελλόν τινα καὶ προέβαλε τὸν μνημονευθέντα λόγον. Ὁ φάκελλος οὗτος περιέχει τηλεγράφημα τοῦ Νομάρχου Μεσολογγίου πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, δι’ οὗ κατὰ τὰ τέλη Αὐγούστου γνωστοποιεῖ, ὅτι ὁ ἀπὸ 4 τρέχοντος μηνὸς διορισθεὶς ὡς Σχολάρχης Βονίτσης Ἀλεξόπουλος, προσελθὼν ἐνώπιόν του, ζητεῖ νὰ ὁρκισθῇ, καὶ ἐρωτᾷ, ἂν πρέπῃ νὰ πράξῃ τοῦτο πρὸ κοινοποιήσεως διορισμοῦ. Τὸ Ὑπουργεῖον ἀπαντᾷ, ὅτι ἔγγραφον διορισμοῦ πέμπεται ταχυδρομικῶς αὐθημερὸν, ἤτοι τῇ 23 Αὐγούστου. Ἐκ τούτων προκύπτει, ὅτι, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ἀληθὲς, ὅτι δύο μόνον μαθητὰς ἔμελλε νὰ ἔχῃ ἡ ἀνωτέρα τάξις, δὲν ἐθεωρήθη τοῦτο λόγος, ὅπως μὴ διορισθῇ Σχολάρχης. Ἂν δ’ ἕτερος λόγος δὲν ἐμεσολάβει, ὁ Σχολάρχης ἤθελε μεταβῆ εἰς τὴν θέσιν του, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς σήμερον δὲν θὰ προέβαλλε τὴν ὀλιγότητα τῶν μαθητῶν, ὡς αἰτίαν τοῦ μὴ διορισμοῦ Σχολάρχου. Ἀλλὰ τί συνέβη ἐν τῷ μεταξύ; Ὁ ἐκ Τριχωνίας βουλευτὴς καὶ φίλος του κ. Σκαλτσᾶς ἐνήργει ἐν τῷ μεταξὺ, καλῶς ποιῶν, ὅπως ὁ Ἀλεξόπουλος τοποθετηθῇ πάλιν ὡς Καθηγητὴς ἐν τῷ Γυμνασίῳ Ἀγρινίου, ὅθεν κατ’ Αὔγουστον εἶχεν ἀπομακρυνθῆ, ὑποβιβασθεὶς εἰς Σχολάρχην Βονίτσης. Τοῦτο κατωρθώθη μόλις τῇ 15 Νοεμβρίου, ὡς προκύπτει ἐκ τοῦ φακέλλου, καὶ τότε ὁ Ἀλεξόπουλος, ἀντὶ νὰ μεταβῇ ἐκ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν, ἐτράπη τὴν εἰς Ἀγρίνιον ἄγουσαν. Ἀλλ’ οὔτε ἀληθὴς εἶναι ἐν τῇ βάσει του ὁ ἰσχυρισμὸς περὶ τῆς ὀλιγότητος τῶν μαθητῶν ἐν Βονίτσῃ. Διότι ἐν τῷ ἀπογραφικῷ πίνακι σημειοῦνται ὡς ἐγγεγραμμένοι κατὰ τὴν 4 Νοεμβρίου δύο μαθηταὶ ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ τάξει, δὲν ἕπεται καὶ ὅτι δύο ἦσαν ἐν ἀρχῇ τοῦ σχολικοῦ ἔτους. Μάτην ἀναμείναντες οἱ μαθηταὶ τὴν ἔλευσιν Σχολάρχου ἐπὶ ἑβδομάδας καὶ ἐπὶ μῆνας, οἱ μὲν εὐπορώτεροι προσῆλθον εἰς τὰ Σχολεῖα Λευκάδος, οἱ δὲ λοιποὶ ἐτράπησαν εἰς διάφορα βιοποριστικὰ ἔργα. Πολὺ περίεργον ἤθελεν εἶσθαι, τῇ ἀληθείᾳ, ἂν εἶχον τὴν ὑπομονὴν καὶ τὴν μωρίαν, ἐπ’ ἄπειρον καὶ εἰς μάτην ν’ ἀναμένωσιν. Ἀλλ’ ὁσοιδήποτε καὶ ἂν ἦσαν οἱ μαθηταὶ, δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι ἡ ἀποστολὴ τοῦ Σχολάρχου δὲν εἶναι ἡ ἐν ὡρισμένῃ τινὶ τάξει διδασκαλία μόνον, ὅταν μάλιστα πρόκηται περὶ Σχολείων, ἐν τῷ μέσῳ τοιούτων κοινωνιῶν λειτουργούντων. Ἀλλὰ καὶ τίς ἦτο ὁ αἴτιος τῆς ὀλιγότητος τῶν μαθητῶν ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ τάξει; Ἡ ἀφιλομουσία τῶν κατοίκων, ἢ ἡ ἀκηδία τοῦ Ὑπουργείου; Δὲν ἐνθυμεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς ποσάκις κατὰ τὰς ἀρχὰς Φεβρουαρίου τοῦ 1887 ἀνῆλθον τὰς κλίμακας τοῦ Ὑπουργείου του, παραπονούμενος, διότι τὸ μὲν Δημοτικὸν Σχολεῖον Βονίτσης ἤργει, ἕνεκα μεταθέσεως τοῦ διδασκάλου ἐν Δεκεμβρίῳ μηνὶ, τὸ δ’ Ἑλληνικὸν Σχολεῖον κακῶς ἐλειτούργει, ἕνεκα ἐλλείψεως ἑνὸς διδασκάλου; Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχῃ νῦν πολλοὺς μαθητὰς ἡ ἀνωτέρα τάξις, ὅτε, κατωτάτη οὖσα, ἐστερεῖτο ἐπὶ πολλοὺς μῆνας διδασκάλου; Ἀρκετὴν αἴσθησιν μοὶ ἐνεποίησε καὶ ἡ βεβαίωσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι τὸ Παρθεναγωγεῖον Βονίτσης λειτουργεῖ, διορισθείσης ἐκεῖ ἔκτοτε διδασκάλου· ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς λησμονεῖ, ὅτι ὁ διορισμὸς διδασκάλου δὲν ἀρκεῖ, ὅπως λειτουργῇ Σχολεῖόν τι, ὅπως δὲν ἤρκεσε καὶ ὁ διορισμὸς τοῦ Ἀλεξοπούλου ὡς Σχολάρχου, ὅπως λειτουργήσῃ τὸ Σχολαρχεῖον Βονίτσης. Ὅπως μὴ ἀργῇ τὸ Σχολεῖον, πρέπει οὐ μόνον νὰ διορισθῇ διδάσκαλος, ἀλλὰ καὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν θέσιν του. Ἡ πρὸ τριῶν μηνῶν διορισθεῖσα ὡς διδάσκαλος Βονίτσης δὲν μετέβη εἰς τὴν θέσιν της, οὐδόλως δ’ ἀμφιβάλλω, ὅτι καὶ ὑμεῖς καὶ τὸ ἁρμόδιον Τμῆμα ἀγνοεῖ τοῦτο, κατὰ πᾶσαν δὲ πιθανότητα καὶ μισθοδοτεῖται αὕτη. Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον φοβοῦμαι, εἶναι, μήπως ἡμέραν τινὰ μᾶς ἀγγείλῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι δὲν διώρισεν ἑτέραν, ἕνεκα ἐλλείψεως ἢ ὀλιγότητος μαθητριῶν, διότι βεβαίως αὗται ἀπελπισθεῖσαι ἔπραξαν ὅ,τι καὶ οἱ μαθηταὶ τῆς ἀνωτέρας τάξεως τοῦ Σχολαρχείου. Ἡ κατάστασις αὕτη, κύριε Ὑπουργὲ, οὐ μόνον μαρτυρεῖ ἀστοργίαν πρὸς τὰ Σχολεῖα τῆς πατρίδος μου, ὅλως ἀκατανόητον, ἀλλὰ καὶ παρέχει ἐκεῖ ἀφορμὰς παρεξηγήσεων καὶ σχολίων, τὰ ὁποῖα δὲν περιποιοῦσι πολλὴν τιμὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Μὴ δυνάμενοι νὰ ἐξηγήσωσιν ἄλλως τὴν ἀργίαν τῶν Σχολείων των, ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν καὶ τὴν αὔξησιν καὶ τὴν προαγωγὴν αὐτῶν ἤλπιζον, ἐκλογεῖς ὄντες καὶ φίλοι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, πιστεύουσιν, ὅτι αἰτία τούτου εἶναι, ὅτι ὁ ἐκ Βονίτσης Βουλευτὴς εἶναι ἀντιπολιτευόμενος, καί τινες τούτων, ἀναλογιζόμενοι τὰ ἐκ τῆς ἀργίας τῶν Σχολείων καὶ τῆς καθόλου καχεξίας τοῦ τόπου δεινὰ, ἐπανειλημμένως μοὶ γράφουσι—καὶ ἔχω ἐδῶ τὰς ἐπιστολάς των—ἱκετεύοντες νὰ γίνω φίλος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως προστατευθῇ ὁ τόπος. Εὐτυχῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς πολιτικῆς μου φιλίας, καὶ πολλοὺς ἔχων ὀπαδοὺς καὶ λογάδας, τίποτε ὅμως δὲν νομίζω ὀδυνηρότερον καὶ ὑβριστικώτερον διὰ μίαν φιλότιμον Κυβέρνησιν ἢ τὴν μόρφωσιν πεποιθήσεως ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ, ὅτι αὕτη ἐξακολουθεῖ οὖσα Κυβέρνησις κόμματος καὶ ὅταν ἀκόμη πρόκηται περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς ἠθικοποιήσεως τῶν τέκνων του. Οὐ μόνον λοιπὸν πρὸς ἐκπλήρωσιν στοιχειωδεστάτου καθήκοντος, ἀλλὰ καὶ πρὸς διασκέδασιν τῶν γεννηθεισῶν μεταξὺ τῶν κατοίκων ὑπονοιῶν, ὀφείλει ὁ κ. Ὑπουργὸς, τάχιστα μὲν νὰ φροντίσῃ νὰ θεραπευθῶσι τὰ εὔλογα αὐτῶν παράπονα, νὰ λάβῃ δὲ πρόνοιαν, ὅπως μὴ ἐπαναληφθῶσιν ἐν τῷ μέλλοντι, μὴ λησμονῶν, ὅτι ἡ ἐπαρχία Βονίτσης ἔχει ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην ἀνάγκην τῆς εὐεργετικῆς τῶν γραμμάτων ἐπιδράσεως.

§23ΜΑΝΕΤΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Μετὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας κατέθηκα χθὲς, συνεπείᾳ ἐπερωτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου κ. Βουλευτοῦ, δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἤθελε νομίσει, ὅτι ὑπάρχει λόγος νὰ ἐπικρίνῃ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐπὶ ἀστοργίᾳ ἢ καὶ ἄλλῃ σχέσει, ἔτι μᾶλλον ἀξιοκατακρίτῳ, ὡς πρὸς τὰ Σχολεῖα Βονίτσης. Κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας κατέθηκα, φαίνεται, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Σχολεῖον Βονίτσης καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ κατὰ τὸ τρέχον ἔτος εἶναι συγκεκροτημένον κατὰ τὸν νόμον. Εἶπον καὶ χθὲς, ὅτι, κατὰ τὰς πληροφορίας ἐκείνας, ἤδη δὲν ὑπάρχει Σχολάρχης, τοιοῦτος ὅμως εἶχε τοποθετηθῆ διὰ Διατάγματος κατὰ τὰς γενικὰς μεταβολὰς, ἀλλ’ ὀλίγῳ βραδύτερον ὁ Σχολάρχης ἐκεῖνος, πρώην Καθηγητὴς Ἀγρινίου, μετατεθεὶς ἐκεῖθεν διότι τὸ Γυμνάσιον εἶχε διαλυθῆ, ἕνεκα ἐλλείψεως πόρων, ᾐτήσατο καὶ ἐπανῆλθεν εἰς τὴν θέσιν του, ἀφ’ οὗ ἡ Δημοτικὴ ἀρχὴ εὗρε πόρους καὶ ἀνεσυστήθη τὸ Γυμνάσιον. Δὲν κατωρθώθη δὲ νὰ εὕρωμεν αὐθωρεὶ διάδοχον αὐτοῦ, φέροντα διδακτορικὸν πτυχίον, ὅπερ σήμερον ἀπαιτεῖται ὡς προσὸν διὰ νὰ διορισθῇ τις Σχολάρχης. Ἐν τῷ μεταξὺ ἐλάβομεν τὸν μαθητικὸν πίνακα, ἐξ οὗ ἀποδεικνύεται, ὅτι δύο μόνον μαθηταὶ ἐνεγράφησαν εἰς τὴν ἀνωτάτην τάξιν· ἐπιθυμοῦντες ὅμως νὰ συμπληρώσωμεν τὸ Σχολεῖον, διετάξαμεν τὸν διευθύνοντα αὐτὸ, νὰ δέχηται πρὸς ἐγγραφὴν τοὺς προσερχομένους μαθητάς, ὥστε, ἐὰν προσέλθωσιν ἀρκετοὶ τοιοῦτοι, νὰ διορίσωμεν καὶ Σχολάρχην. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰ Δημοτικὰ Σχολεῖα, ἐπίσης ἐκ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας κατέθηκα, ἀπεδείχθη, ὅτι κατὰ τὸ τέλος Αὐγούστου μετετέθη ἡ ἐκεῖ δημοδιδάσκαλος εἰς τὸν Ἀστακὸν, διωρίσθη δὲ ἑτέρα, ἡ ὁποία ὅμως μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν ἐπερώτησίν του, δὲν εἶχε μεταβῆ εἰς τὴν θέσιν της, ὡς ὁ κ. Βουλευτὴς εἶπε. Διέταξα ὅθεν νὰ ἐξετασθῇ τοῦτο, καὶ ἐὰν πράγματι δὲν μετέβη, ν’ ἀπολυθῇ καὶ νὰ εὑρεθῇ ἄλλη. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ γενικὸν ζήτημα, τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, θὰ ἀπήντων εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. συνάδελφον, ὅτι αἱ σχετικαὶ διατάξεις, καθ’ ὅσον τοὐλάχιστον ἐγὼ γνωρίζω, οὐδέποτε ἐξετελέσθησαν, ὡς δὲ ὡμολόγησε καὶ ὁ ἴδιος, ἀποπειραθεὶς νὰ ἐκτελέσῃ ταύτας ἐν τῷ δήμῳ του, ἀπέτυχε. Τὸ κατ’ ἐμὲ, νομίζω περιπλέον, ὅτι αἱ διατάξεις ἐκεῖναι εἰσὶν ἄσκοποι, διότι ποτὲ δὲν πρέπει νὰ ὠθήσωμεν τὴν νεολαίαν εἰς τὸ Σχολεῖον δι’ ἐξαναγκασμοῦ, ἀλλὰ διὰ τῆς μορφώσεως καταλλήλων διδασκάλων καὶ τῆς ἀνοικοδομήσεως καταλλήλων διδακτηρίων.

§24ΚΟΡΠΑΣ. Πρό τινων ἡμερῶν, τῇ παρακλήσει ἑνὸς τῶν κυρίων συναδέλφων, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως κατέθηκεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς ἐκθέσεις τῆς ἐπιθεωρήσεως ὅλων τῶν Δημοτικῶν Σχολείων τοῦ Κράτους. Ἐζήτησα μεταξὺ αὐτῶν τὴν ἔκθεσιν τοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, τοῦ ἐνεργήσαντος τὴν ἐπιθεώρησιν τῶν Δημοτικῶν Σχολείων τῆς ἐπαρχίας Κέας, ἀλλὰ δὲν εὗρον αὐτήν. Παρακαλῶ ἑπομένως τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ καὶ ταύτην.

§25ΕΠ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν παρακαλῶ νὰ ἐνθυμηθῇ τὴν ὑπόσχεσιν, ἣν ἔδωκε, περὶ τῆς προσαγωγῆς αἰτηθεισῶν πληροφοριῶν σχετικῶς πρὸς τὸν λοχαγὸν Γκιόκαν.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐτηλεγράφησα εἰς τὸ Ἀρχηγεῖον, διότι καὶ ὅσα εὑρίσκοντο ἐδῶ ἀπεστάλησαν εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν.

§27ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ τῇ καταγγελίᾳ, ἀλλὰ τὴν ἀλληλογραφίαν. Εἶναι ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα τὸ Ὑπουργεῖον ἀντήλλαξε σχετικῶς μὲ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην πρὸς τὸ Ἀρχηγεῖον καὶ ἄλλας ἀρχὰς τοῦ Κράτους. Ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ σήμερον, ὅ,τι καὶ πρὸ ἡμερῶν εἶπον, ὅτι τὴν ἀλληλογραφίαν ταύτην τὴν ζητῶ, οὐχὶ διὰ νὰ ἐλέγξω τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ διὰ νὰ πείσω αὐτὴν δι’ αὐτῆς, ὅτι ἡ διαγωγὴ τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος ἐπόπτου ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε καθῆκον εἶχεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ τὸν τιμωρήσῃ, χωρὶς ν’ ἀναμείνῃ μηνύσεις τῶν παθόντων καὶ ἀποφάσεις δικαστικάς. Τὸν ὑπολοχαγὸν τοῦ πεζικοῦ Μοσχοβίτην ἔθεσε πρό τινος εἰς ἀργίαν ὁ κ. Ὑπουργός, διότι ἐνόμισεν, ὅτι εἰς περίστασίν τινα δὲν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του. Καὶ ὅμως οὐ μόνον τὸ Ἀνακριτικὸν Συμβούλιον δὲν εὗρεν ἀξιόποινον τὴν διαγωγὴν τοῦ ἀξιωματικοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκδικάσαν τὴν ὑπόθεσιν Πλημμελειοδικεῖον ἠθώωσεν αὐτὸν κατόπιν. Καὶ τὸν ὑπολοχαγὸν δὲ Γκιόκαν, ἐξάδελφον τοῦ περὶ οὗ ἡ ἐπερώτησις, διοικητὴν ὄντα πρό τινων ἐτῶν τοῦ μεταβατικοῦ ἐν Βονίτσῃ, ἐτιμώρησε πειθαρχικῶς ὁ κ. Τρικούπης, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ δεκαπενθημέρου φυλακίσεως, ἕνεκα βιαιοπραγιῶν του, γνωστοποιηθεισῶν αὐτῷ τηλεγραφικῶς ὑπὸ τῶν παθόντων καὶ ἀποδειχθεισῶν διὰ διοικητικῶν ἀνακρίσεων, ὑπὸ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου κ. Τσιρούλη διεξαχθεισῶν. Ἀλλὰ καὶ πολλοὺς ἄλλους ἀξιωματικοὺς ἐτιμώρησε καὶ τιμωρεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς πειθαρχικῶς, χωρὶς ν’ ἀναμείνῃ δικαστικὰς ἀποφάσεις.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔλαβον τὸν φάκελλον, καὶ ἐφ’ ὅσον περιεῖχε σπουδαῖα ἔγγραφα, ταῦτα ἀπεστάλησαν πρὸς τὴν Εἰσαγγελίαν. Τὰ ἄλλα εἶναι ἔγγραφα ἁπλῶς τῆς ὑπηρεσίας, διότι ἐγένετο καταγγελία περὶ τῶν πράξεων, ὧν ἐμνήσθητε, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἐπῆλθον ἀποτελέσματα ἐκ τῆς ἐνεργείας τοῦ ἐπόπτου, καὶ ἀποκατέστη πλήρης τάξις. Τἀναγόμενα εἰς τὰς παρεκτροπὰς ἀπεστάλησαν εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν, πᾶν δὲ, τὸ μὴ σχετιζόμενον πρὸς τὰς παρεκτροπὰς, οὐδὲ πρὸς τὴν ἐπερώτησιν ὑμῶν σχετίζεται.

§29ΕΠ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ ἀποσταλέντα εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν εἶχον σχέσιν μὲ διαφόρους μηνύσεις, αἵτινες ἐστάλησαν ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην, σχετικῶς μὲ ἁρπαγὰς ζώων. Ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν ἁρπαγῶν τῶν ζώων τούτων ἀπετέλουν ὅλως δευτερεύοντα λόγον τῆς ἐπερωτήσεώς μου, αἱ ἄλλαι δὲ αἰτιάσεις μου εἶναι αἱ σπουδαιότεραι. Παρεκάλεσα νὰ βεβαιωθῆτε ποῖαι ἦσαν αἱ ἐνέργειαι αὐτοῦ, καὶ ἐζήτησα νὰ μάθω τί ἔγεινε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰς καταγγελίας ταύτας. Ἐπειδὴ δὲ ἐκ τῆς ἀπαντήσεως, τὴν ὁποίαν ἐδώκατε εἰς τὴν ἐπερώτησιν, προκύπτει, ὅτι ὑμεῖς ἀγνοεῖτε ὁποῖαι εἶναι αἱ ἐνέργειαί του αὗται, καὶ ἂν ἦναι τόσῳ βαρεῖαι, ὥστε νὰ προκαλέσητε τιμωρίαν διοικητικὴν, χωρὶς νὰ ἀναμένητε δικαστικὴν ἀπόφασιν, δι’ αὐτὸ σᾶς παρεκάλεσα νὰ διατάξητε νὰ προσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ὁ φάκελλος, ὁ περιέχων ὅλα αὐτὰ τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὰς ἐνεργείας τοῦ διοικητοῦ τούτου, ἐνεργείας πρωτοφανεῖς εἰς τὰ χρονικὰ τοῦ τόπου μας, ἐνεργείας ἐκβιασμῶν, τὰς ὁποίας τιμωρεῖ ὁ κοινὸς Ποινικὸς Νόμος. Τοῦτο ἀρκεῖ ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι, συνεπείᾳ τῶν ἐνεργειῶν ἐκείνων, ἐξέτρωσαν γυναῖκες ἔγγυοι, ἐσύροντο δίκην αἰχμαλώτων οἱ κάτοικοι ὁλοκλήρων χωρίων, αἱ γυναῖκες δὲ ἀπεσπῶντο ἐκ τῶν ἑστιῶν των καὶ ἐσύροντο πεζοποροῦσαι 4 ὥρας μακρὰν καὶ ἐκλείοντο ἐν ταῖς ἐκκλησίαις. Δὲν εἶναι βεβαίως δυνατὸν νὰ πιστεύσητε, ὅτι ταῦτα εἶναι ἀληθῆ, καὶ δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα....

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα ταῦτα ἀπὸ τοῦ Ἀρχηγείου, καὶ βεβαίως θὰ κατατεθῶσιν.

§31ΕΠ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ὅμως δὲν κατατεθῶσιν, ἐγὼ θὰ συζητήσω ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πληροφοριῶν μου, ὑμεῖς δὲ δὲν δύνασθε νὰ κάμητε τότε χρῆσιν ἐγγράφων, ζητηθέντων ἐπανειλημμένως, ἀλλὰ μὴ κατατεθέντων. Πρέπει, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ γνωρίζητε, ὅτι ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος, τὸν ὁποῖον διωρίσατε ἀνώτερον ἐπόπτην τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων, ἐνόμιζεν, ὅτι εἶναι ἀνώτερος ἐπόπτης τοῦ νομοῦ, καὶ ὡς τοιοῦτος ἐφέρετο. Ἔχω μάλιστα καὶ δύο ἐγκυκλίους του πρὸς τοὺς Δημάρχους τοῦ νομοῦ, εἰς τὰς ὁποίας ὑπὸ τὸν τίτλον τοῦτον ὑπογράφεται. Δὲν θὰ πιστεύσητε δὲ, ὅτι, παρόντων ἐν Καρβασαρᾷ τοῦ Εἰσαγγελέως καὶ τοῦ Νομάρχου, προσεκομίζοντο τὰ ἁρπαζόμενα ζῶα εἰς τὴν ἀγορὰν καὶ ἐκεῖ ἐσφάζοντο. Καὶ διότι ἦτο μέγα τὸ πλῆθος τῶν ἀφαιρεθέντων ζώων, ἠθέλησα νὰ μάθω διὰ τῆς ἐγγράφου ἐπερωτήσεώς μου, ἂν τὸ Ὑπουργεῖον ἐξηκρίβωσε τὸ ποσὸν αὐτῶν καὶ προὐνόησε περὶ καταβολῆς τῆς ἀξίας των, οὐχὶ διότι ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς Διοικήσεως τοῦ Μεταβατικοῦ εἶναι ἡ μᾶλλον ἀξιόμεμπτος καὶ μᾶλλον ἀξιόποινος. Κυρίως λοιπὸν δὲν πρόκειται περὶ κτηνῶν ἁρπαγέντων. Πρόκειται περὶ παραβιάσεως ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, περὶ παραβιάσεως τῶν κειμένων νόμων, περὶ πράξεων, αἱ ὁποῖαι ἐπάγονται ποινάς, ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ Ποινικῷ Νόμῳ. Ἀφοῦ λοιπὸν μοὶ ἀπαντᾶτε, ὅτι ἐστάλησαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον μηνύσεις τινές, σχετικαὶ πρὸς τὴν ἁρπαγὴν ζῴων, καὶ αἱ μηνύσεις αὗται, συμφώνως τῷ νόμῳ περὶ καταλυμάτων, ἐστάλησαν εἰς τὸν ἁρμόδιον Εἰσαγγελέα, ἐσχημάτισα τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀγνοεῖτε τί ἔπραξεν ὁ ἐπόπτης ἐκεῖνος, καίτοι διαταράσσει δύο ὁλοκλήρους ἐπαρχίας καὶ διαπράττει τοιαύτας πράξεις πρὸς ἐκλογεῖς σας, οἱ ὁποῖοι καὶ θερμῶς σᾶς ὑπεστήριξαν, διότι σᾶς ἐξετίμων, καὶ ἐξακολουθοῦσι καὶ σήμερον νὰ σᾶς ἀγαπῶσιν, ὥστε ὑπάρχει καὶ ἰδιαίτερος λόγος νὰ ἱκανοποιήσητε τοὺς κατοίκους ἐκείνους. Ἀλλὰ καὶ ἀσχέτως πρὸς τὸν λόγον τοῦτον ὀφείλετε νὰ πράξητε τοῦτο, τοὐλάχιστον χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ στρατοῦ, εἰς τὸν ὁποῖον οὗτος ἀνήκει, χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Κυβερνήσεως, χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Βουλῆς, ἐνώπιον τῆς ὁποίας γίνεται λόγος. Διὰ τοῦτο σᾶς παρεκάλεσα νὰ διατάξητε νὰ κατατεθῇ ὁ φάκελλος, ὁ περιέχων τὰ ἔγγραφα. Μοὶ εἴπετε, ὅτι τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν του, θέλετε καταθέσει. Ἐγὼ δὲν σᾶς ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν του. Ἐγὼ σᾶς ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὴν ἐπερώτησίν μου, τὰ σχετικὰ δηλ. πρὸς τὰς ἐνεργείας του, πρὸς τὴν ὑπ’ αὐτοῦ διατάραξιν τῆς δημοσίας τάξεως. Καὶ ἀρχίζω ἀπὸ τοῦ ἐγγράφου τοῦ διορισμοῦ. Νὰ κατατεθῇ τὸ ἔγγραφον τοῦ διορισμοῦ αὐτοῦ ὡς ἀνωτέρου ἐπόπτου. Ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ νὰ κατατεθῇ τὸ ἔγγραφον τοῦ διορισμοῦ αὐτοῦ ὡς διοικητοῦ τῶν ἀποσπασμάτων· διότι προηγουμένως εἶχε μικρότερον ἀξίωμα, κατόπιν δὲ προήχθη. Λοιπὸν πρῶτον, τὸν διορισμὸν τοῦ Γκιόκα ὡς διοικητοῦ τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων Ἀκαρνανίας· τὸν διορισμὸν τοῦ ἀντισυνταγματάρχου Κακλαμάνου ὡς ἀνωτέρου ἐπόπτου τῶν ἐν Αἰτωλίᾳ καὶ Ἄρτῃ ἀποσπασμάτων. Κατόπιν τὸ ἔγγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ κ. Κακλαμάνος ἀντικαθίσταται διὰ τοῦ κ. Γκιόκα. Τὰ ἔγγραφα τοῦ κ. Κακλαμάνου, τὰ σχετικὰ μὲ τὴν συμπεριφορὰν τοῦ κ. Γκιόκα, διότι οὗτος διετέλει ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ κ. Κακλαμάνου καὶ εἶχε καὶ τότε διαπράξει ἀδικήματα πρὸς τοὺς κατοίκους· ὁ κ. Κακλαμάνος, ἄνθρωπος φρονιμώτατος καὶ ἐνδιαφερόμενος, ὅσον καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὅλοι ἡμεῖς, περὶ ἀποκαταστάσεως τῆς δημοσίας τάξεως, ἦτο εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ ποῖα τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς ἐπίτευξιν τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς τάξεως ταύτης. Ἰδὼν δέ, ὅτι ὁ κύριος οὗτος προέβαινεν εἰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν τοιαύτης φύσεως, ὥστε νὰ ἀδικῶσί τινας ἐκεῖ καὶ νὰ ἐγείρωσι μερικὰ παράπονα καὶ μίαν ἐλαφρὰν ἀγανάκτησιν, ἀλλ’ ἦσαν πράγματα, τὰ ὁποῖα ἐκίνουν τὸν τόπον εἰς ἐπανάστασιν, ἐζήτησε παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ λοχαγοῦ Γκιόκα ἐκ τῆς μεταβατικῆς ὑπηρεσίας, τοῦτο δὲ διέταξεν ἀμέσως τὴν ἀντικατάστασίν του. Ἀλλὰ κατόπιν οὗτος διορίζεται εἰς τὴν θέσιν τοῦ Κακλαμάνου. Πῶς ἐξηγοῦνται ταῦτα; Τὸ Ὑπουργεῖον ἐγκρίνει τὴν παῦσιν αὐτοῦ, τὸ Ὑπουργεῖον τὸν προβιβάζει κατόπιν. Ἡ προαγωγὴ αὐτὴ ὀφείλεται εἰς τὰς συστάσεις τοῦ κ. Νομάρχου Αἰτωλίας. Σᾶς παρέστησε τὰ πράγματα κακῶς ὁ κ. Νομάρχης, ὁ ὁποῖος προσφέρει ὑπηρεσίας ἴσως πρὸς ὑμᾶς, ἀλλὰ κακὰς ὑπηρεσίας προσφέρει, προκαλῶν τὸ μῖσος ἀντὶ τῆς ἀγάπης τῶν κατοίκων πρὸς ὑμᾶς. Ὁ κ. Νομάρχης σᾶς παρέστησεν, ὅτι αὐτὸς ἦτο ὁ κατάλληλος νὰ διορισθῇ. Τοιοῦτο πνεῦμα σᾶς ὡδήγησε· διότι βεβαίως σεῖς δὲν εἴχετε συμφέρον νὰ ἐνισχύσητε τὴν ὑπὸ τῆς μεταβατικῆς ὑπηρεσίας διατάραξιν τῆς δημοσίας τάξεως. Ἐννοῶ λοιπὸν τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ὁ Γκιόκας διωρίσθη ἐν τῇ ἐποπτείᾳ τῶν ἀποσπασμάτων, τὰ αἰτιολογικά, τὰ ἔγγραφα τὰ διαμειφθέντα μεταξὺ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ αὐτοῦ, τὰ ἔγγραφα τῶν Δημάρχων, τὰς μηνύσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουσιν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἢ καὶ ἀλλαχοῦ. Εἴπετε, ὅτι αἱ μηνύσεις ἐστάλησαν· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐζήτησα μηνύσεις περὶ ἁρπαγῆς ζώων. Σᾶς εἶπον ἀκριβῶς, τί ἐζήτουν, καὶ σᾶς παρακαλῶ, ὅπως διατάξητε νὰ κομισθῶσι τὰ ἔγγραφα ταῦτα.

§32ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Αἰτωλοακαρνανίας εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νομίζω, ὅτι δικαίως δύναται ν’ ἀξιώσῃ ἡ Βουλή, ὅπως πληροφορηθῇ ἐκ στόματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, κατὰ πόσον πάντα τὰ ἐκτεθέντα εἰσὶν ἀκριβῆ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Αἰτωλοακαρνανίας εἶναι τοσοῦτον σαφὴς καὶ τοσοῦτον μετριοπαθής, ὥστε εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποδώσῃ τις εἰς αὐτόν, τοὐλάχιστον ὁ γνωρίζων αὐτόν, νὰ ἀποδώσῃ εἰς αὐτὸν ὑπερβολήν. Ὡρισμένα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀναμιμνήσκουσι κατὰ τι τὰς σκηνὰς τοῦ Βατὰκ, φαίνεται, ὅτι ἔλαβον χώραν εἰς τὴν ἰδιαιτέραν ἐπαρχίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, καὶ αἱ πράξεις αὗται ἐτελέσθησαν παρὰ τοῦ ἀνωτέρου διοικητοῦ τοῦ Μεταβατικοῦ, ὅστις δὲν γνωρίζω πῶς ὀνομάζεται...

§33ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γκιόκας.

§34ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἐν τούτοις ἡ τοιαύτη ἐνέργεια τοῦ διοικητοῦ τούτου, τὰ γεγονότα ταῦτα, αἱ πράξεις αὗται, αἱ ὁποῖαι τοιοῦτον καὶ τοσοῦτον σπουδαῖον φέρουσι χαρακτῆρα, ἐχαρακτηρίσθησαν ὡς πταίσματα ἢ παραπτώματα καθαρῶς πειθαρχικά, διότι ἤκουσα, ὅτι ἐτιμωρήθη πειθαρχικῶς, μετὰ τὰς ἐπανειλημμένας καταγγελίας, μετὰ τὴν ἔκθεσιν, τὴν συνταχθεῖσαν παρ’ ἀνωτέρου ἀξιωματικοῦ, παρ’ αὐτοῦ τοῦ προϊσταμένου τοῦ διοικητοῦ τοῦ ἀποσπάσματος κ. Κακλαμάνου, παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἐπίτηδες ἀποσταλέντος ἀνωτέρου ἐπιθεωρητοῦ κ. Τζίνη...

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι προγενεστέρα.

§36ΡΑΛΛΗΣ. Ὁπωσδήποτε, ὑπάρχουσιν ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι κατέληξαν εἰς τὸ λαμπρὸν τοῦτο ἀποτέλεσμα, νὰ τιμωρηθῇ πειθαρχικῶς.

§37ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐτιμωρήθη, τοὐναντίον αἱ καταγγελίαι ὅλαι παρεπέμφθησαν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα ἄνευ χαρακτηρισμοῦ, δὲν ἐχαρακτηρίσαμεν ἡμεῖς ἐντεῦθεν τὰς πράξεις.

§38ΡΑΛΛΗΣ. Ἐξακολουθεῖ παραμένων ἐκεῖ;

§39ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι.

§40ΡΑΛΛΗΣ. Ἄρα δὲν εἶναι ἀνώτερος ἐπόπτης;

§41ΕΠ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς παρεξήγησε, συγχυσθεὶς ὡς ἐκ τῆς ὁμοιότητος τῶν ὀνομάτων καὶ τῆς συγγενείας τῶν δύο ἀξιωματικῶν. Ὁ ἀξιωματικός, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ἄρτι, εἶναι ἐξάδελφος ἐκείνου, περὶ τοῦ ὁποίου σήμερον πρόκειται. Ἦτο διοικητὴς τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων Βονίτσης πρὸ τεσσάρων ἢ πέντε ἐτῶν, καὶ τοῦτον ἐτιμώρησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ δεκαπενθημέρου κρατήσεως. Ἔχων δὲ ὑπ’ ὄψει, ὅτι ἡ πρᾶξις, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐτιμώρησεν ἐκεῖνον διοικητικῶς, ἦτο σχετικῶς ἀσήμαντος, τὸν ἠρώτησα, νομίσας, ὅτι εἶχεν ἀφεύκτως ἐπιβληθῆ καὶ εἰς τοῦτον ποινή, ποία ποινὴ ἐπεβλήθη· ἀλλ’ ἐκ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν μοὶ ἔκαμεν ἐγγράφως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐνόησα, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν γνωρίζει τίνων ἀξιοποίνων πράξεων ἐγένετο ἔνοχος ὁ ἀξιωματικός....

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ περιμείνωμεν τὴν ἀπόφασιν τὴν δικαστικήν.

§43ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ περιμείνητε τὴν ἀπόφασιν τὴν δικαστικήν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ λέγετε τοῦτο ἐπανειλημμένως, ἀναγκάζομαι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι διὰ τὰς πράξεις ἐκείνας, ὧν ἐμνημόνευσα πρὸ μικροῦ, δὲν ἔγειναν μηνύσεις. Θέλετε νὰ μάθητε διατὶ δὲν ἔγειναν μηνύσεις; Μηνύσεις δὲν ἔγειναν ἐκ φόβου, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι, τοιαῦτα ἐκεῖνος διαπράττων, ἐξηκολούθει νὰ ἦναι ἐν τῇ ἐποπτείᾳ τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων. Ὅταν λοιπὸν εἷς ἀνώτερος ἐπόπτης τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων καὶ αὐτὰς τὰς γυναῖκας, ἀπόντων τῶν πατέρων αὐτῶν, τῶν συζύγων καὶ υἱῶν, τὰς ἀποσπᾷ ἐκ τῶν οἰκιῶν των, ὁλοκλήρου χωρίου γυναῖκας, καὶ τὰς ὁδηγῇ 4 ὥρας μακρὰν, καὶ γυναῖκας πρὸ 4 ἢ 5 ἡμερῶν τεκούσας, καὶ γίνεται πρόξενος καὶ τοῦ θανάτου ἑνὸς παιδὸς, θέλετε νὰ κάμωσιν οἱ παθόντες μηνύσεις; Πρὸς ποῖον θέλετε νὰ κάμωσιν αὐτὰς, κύριε Πρωθυπουργέ: Λυποῦμαι διότι λέγω ταῦτα ἐν ἀγανακτήσει. Αἰσθάνομαι, ὅτι τοῦτο εἶναι ἄτοπον, καὶ ὅτι ἰδίως τὸν Ἀντιπρόσωπον τοῦ Ἔθνους δὲν πρέπει ποτὲ ἀγορεύοντα νὰ ἐγκαταλείπῃ ἡ ἀπάθεια. Ἀλλ’ ἂν ἠγανάκτησα, ἠγανάκτησα οὐχὶ ἕνεκα τῶν ἀπαντήσεών σας, ὅσον ἕνεκα τῆς ἀναμνήσεως τῶν πράξεων, ἣν προεκάλεσαν αἱ ἀπαντήσεις σας, καὶ τοῦ ἰσχυρισμοῦ, ὅτι εἶναι δυνατὸν οἱ τοιαῦτα πάσχοντες, οὐχὶ τοιαῦτα παθόντες, διότι ἐξηκολούθουν πάσχοντες, νὰ μηνύσωσι. Νὰ μηνύσωσι ποῦ; Λυποῦμαι, διότι δὲν ἔχω ἐδῶ μίαν ἀπόφασιν τοῦ Εἰρηνοδικείου Ἐχίνου, διὰ νὰ ἴδητε, τί πράττουσι τὰ Δικαστήρια, ὁσάκις πολίτης τις καταφύγῃ εἰς αὐτὰ, παραπονούμενος, ὅτι ἀπόσπασμά τι τῷ ἀφῄρεσεν αὐθαιρέτως ζῶα, ἢ τὸν ὑπεχρέωσεν ἄκοντα νὰ καταβάλῃ εἰς ἕτερον ἀχρεωστήτως τοιαῦτα. Κατὰ τὸ προπαρελθὸν ἔτος — μοὶ ἔδωκε μάλιστα ἀντίγραφον τῆς ἀποφάσεως, ἵνα τὴν δώσω ἐδῶ, ἀλλὰ δὲν τὴν ἔδωκα, ἕνεκα λόγων, τοὺς ὁποίους θεωρῶ σήμερον περιττὸν νὰ ἀναφέρω, — πολίτης τις ἐνήγαγεν εἰς τὸ Εἰρηνοδικεῖον τὸν ἀποσπασματάρχην ἀξιωματικὸν, ὅτι τῷ ἀφῄρεσε διὰ τῆς βίας ζῶά τινα, ὅπως τὰ δώσῃ εἰς ἕτερον. Ὁ ἄνθρωπος δὲν ἠθέλησε νὰ μηνύσῃ, καὶ φοβούμενος μὴ κακοποιηθῇ, καὶ αἰσθανόμενος, ὅτι οὐδὲν ἤθελε κατορθώσει. Ἐνόμισεν, ὅτι ἀρκετὸν ἦτο δι’ αὐτὸν νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸ Εἰρηνοδικεῖον, ζητῶν ἀποζημίωσιν. Ἀπευθύνεται τῷ ὄντι καὶ ἀποδεικνύει τὴν πρᾶξιν. Ἀλλ’ ἡ κλῆσίς του ἀπεῤῥίφθη· τί δὲ λέγει τὸ σκεπτικὸν τῆς ἀποφάσεως; Ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὸν νὰ ἔρχηται νὰ λέγῃ, ὅτι ὁ ἀποσπασματάρχης τῷ ἀφῄρεσε τὰ ζῶά του, διότι ἦτο ἀδύνατον νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι ἄνθρωπος, περιβεβλημένος τοιοῦτον ἀξίωμα, ἦτο δυνατὸν νὰ μεταχειρισθῇ βίαια καὶ ἔκνομα μέσα. Δὲν ἠδύνατο ὁ Εἰρηνοδίκης νὰ τὸ φαντασθῇ. Δὲν ἦτο λοιπὸν δυνατὸν νὰ γίνωσι μηνύσεις, διότι, καὶ ἂν ἐγένοντό τινες, μένουσιν ἐκκρεμεῖς καὶ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Βάλτου καὶ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Βονίτσης. Καὶ σᾶς φέρω καὶ ἄλλην ἀπόδειξιν ὑποκειμενικήν. Καθ’ ἡμέραν ἐλάμβανον ἐπιστολὰς παρὰ τῶν κακοποιουμένων, δι’ ὧν παρεπονοῦντο διὰ τὴν κατάστασιν αὐτήν. Τί νὰ κάμω; Νὰ κάμω τηλεγραφήματα; νὰ κάμω θόρυβον; Ἠσθανόμην, ὅτι ταῦτα δὲν ἤθελον διορθωθῇ διὰ τῆς δημοσιογραφίας, καὶ οὐδὲν ἔπραξα. Μοὶ παρεπονέθησαν καὶ προφορικῶς. Τοῖς εἶπον: «τί θέλετε νὰ σᾶς κάμω; θέλετε νὰ σᾶς συντάξω μηνύσεις; θέλετε νὰ τηλεγραφήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν; θέλετε νὰ γράψω διατριβὴν εἰς τὰς ἐφημερίδας;— Ὄχι, λέγουσι, διότι φοβούμεθα, μήπως πάθωμεν χειρότερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπάθομεν.» Πρὸς τί λοιπὸν λέγετε, ὅτι δὲν ἔκαμαν μηνύσεις, σεῖς, οἱ ὁποῖοι κυβερνᾶτε ἀπὸ τοσούτου χρόνου, καὶ γνωρίζετε πόσον ὀλίγον σεβαστοὶ εἶναι οἱ νόμοι ἐν Ἑλλάδι, καὶ ποία εἶναι ἡ τύχη καὶ αἱ συνέπειαι τῶν μηνύσεων ἐν παρομοίας περιστάσεσι;...

§44ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ ΤΙΝΕΣ. Πῶς δὲν ἔκαμαν ἐπανάστασιν!

§45ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπανάστασιν; Ἱστορικὸς μέγας, ὁ Μακώλεϋ, ἐξετάζει, διατὶ ἐν Ἀγγλίᾳ δὲν γίνονται πλέον ἐπαναστάσεις τόσον εὐκόλως, ὅσον ἐγίνοντο πρὸ τετρακοσίων ἐτῶν, καὶ δίδει τὸν λόγον. Τότε ἡ ἀντίστασις ἦτο τὸ σύνηθες κατὰ τῶν πολιτικῶν νοσημάτων φάρμακον, καὶ διὰ μικρὰν ἀθέτησιν τοῦ χάρτου τῆς Ἀγγλίας τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον ἠγείρετο μὲ ἀκατανόητον εὐκολίαν καὶ ταχύτητα ἐπὶ ποδὸς, πάντες οἱ μεγάλοι τιμαριοῦχοι τῆς Ἀγγλίας μετὰ τῶν ὑποτελῶν των ἤρχοντο εἰς τὴν πρωτεύουσαν καὶ ἐξηνάγκαζον τὸν Βασιλέα εἰς ἐφαρμογὴν τοῦ χάρτου. Ἐὰν τοῦτο δὲν ἦναι δυνατὸν νὰ γίνῃ εἰς τὰς ἡμέρας ἡμῶν, ἔχει τὴν αἰτίαν του καὶ ἀλλαχοῦ μὲν, ἀλλὰ καὶ εἰς τοῦτο κυρίως, ὅτι τότε ἡ ἀξία ὅλου τοῦ κινητοῦ πλούτου τῆς Ἀγγλίας ἦτο πεντακοσιάκις μικροτέρα τῆς τοῦ ἐν τοῖς σημερινοῖς καταστήμασι τοῦ Λονδίνου, ἐξ οὗ ἡ ἐξέγερσις θεωρεῖται ὡς ἀσυγκρίτως καταστρεπτικωτέρα τῆς κακῆς διοικήσεως. Ἐν τούτοις τοιαύτη ἀγανάκτησις ἠγέρθη εἰς τὰς ψυχὰς τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Παπαδατῶν τοῦ δήμου Ἐχίνου, ἐκ τοῦ ὁποίου ὁ κύριος οὗτος ἀπέσπασε τὰς γυναῖκας καὶ τὰς ὡδήγησε 4 ὥρας μακρὰν, ἀπόντων τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν, διότι οὗτοι εἶχον ὁδηγηθῆ ἀλλαχοῦ, ὥστε, μαθόντες ταῦτα, ἀμέσως τρέχουσιν εἰς τὸ χωρίον, ἁρπάζουσι τὰ ὅπλα των καὶ ἀψηφοῦντες τὰς συνεπείας, σπεύδουσι νὰ ἀποσπάσωσι τὰς γυναῖκάς των ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, εἰς τὴν ὁποίαν τὰς εἶχον ἐγκλείσει. Ὁ κατώτερος ἀξιωματικὸς Γκλόκας, ὁ ἐξάδελφος τοῦ δράστου τῶν βιαιοπραγιῶν τούτων, ἐπεμβὰς, κατώρθωσεν ὅπως ἀπολυθῶσιν αἱ γυναῖκες καὶ προληφθῇ ἓν μέγα σκάνδαλον, μία σύγκρουσις μεταξὺ τῶν στρατιωτῶν καὶ πολιτῶν, μεταξὺ ἑνὸς χωρίου ὁλοκλήρου καὶ ἑνὸς λόχου στρατιωτῶν, τὸν ὁποῖον εἶχεν αὐτός. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα λέγετε, δὲν ἔδωκαν μηνύσεις! Σᾶς ὑπενθυμίζω, ὅ,τι καὶ ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Κρεστενίτης ὑπομιμνήσκει, ὅτι ἡ ἔγγραφος ἐπερώτησίς μου, αὐτὰ, τὰ ὁποῖα σήμερον λέγω, εἶναι μήνυσις. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐνόουν, ὅτι θὰ ἠρχόμην εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, ὥστε νὰ κάμω τοιαύτην ἀνάπτυξιν, ἀφοῦ σήμερον δὲν πρόκειται περὶ τοιαύτης συζητήσεως. Ἠναγκάσθην νὰ πράξω τοῦτο χάριν τῆς ὑπολήψεως τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία, ἐξ ὅσων λέγει, φαίνεται, ὅτι δὲν ἔχει γνῶσιν, ὅτι ὁ περὶ οὗ πρόκειται ἀνώτερος τοῦ Μεταβατικοῦ ἐπόπτης ἔπραξεν ἀδικήματα, προβλεπόμενα ὑπὸ τοῦ Συντάγματος καὶ τιμωρούμενα ὑπὸ τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Καὶ διὰ τοῦτο σᾶς παρεκάλεσα νὰ καταθέσητε τὴν ἀλληλογραφίαν, ἵνα βεβαιωθῇ ἡ Βουλὴ καὶ ἐγὼ ἀκόμη, ὁ ὁποῖος πιθανὸν νὰ μὴ ἔχω διὰ τὸ ὅλον ἀκριβεῖς πληροφορίας, καὶ ὑμεῖς, ἂν τῷ ὄντι τὰ πράγματα ταῦτα ἦναι ἀληθῆ, ἵνα ἐπιβάλητε τὴν προσήκουσαν ποινὴν, ἵνα φροντίσητε νὰ καταγγελθῇ εἰς τὰ ἁρμόδια Δικαστήρια, ἵνα φροντίσητε νὰ διεξαχθῇ ἡ ἀνάκρισις ἀπροσκόπτως, ἵνα λάβητε πρόνοιαν, ὅπως μὴ ἐπαναληφθῶσιν ὅμοιαι σκηναί, οὐχὶ μόνον ἐν Ἀκαρνανίᾳ, ἀλλὰ καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος. Καὶ συγχρόνως, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ δι’ ἕνα ἄλλον λόγον, τοῦ ὁποίου ἐμνημόνευσα ἐν τῇ ἐγγράφῳ ἐπερωτήσει μου. Σᾶς ἀπηύθυνα μίαν ἐρώτησιν. Ἐν ᾗ περιπτώσει φρονεῖτε, ὅτι οἱ ἰσχύοντες νόμοι δὲν ἐπαρκοῦσιν εἰς ἀποκατάστασιν τῆς δημοσίας τάξεως, ἕνεκα τίνων λόγων δὲν εἰσηγεῖσθε εἰς τὴν Βουλὴν τὴν τροποποίησιν τῆς νομοθεσίας, ὅπως κατασταθῇ αὕτη ἀφ’ ἑαυτῆς ἐπαρκὴς πρὸς τοῦτο; Διότι, ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι τὰ μέτρα ταῦτα τὰ ἔλαβεν ὁ ἀνώτερος ἐπόπτης, διότι οἱ νόμοι, τοὺς ὁποίους ἔχομεν, δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς δημοσίας τάξεως, τότε δύναται ἴσως νὰ ἦναι δεδικαιολογημένος. Δεδικαιολογημένος βεβαίως δὲν εἶναι, διότι ὤφειλε νὰ σεβασθῇ τοὺς νόμους τῆς πατρίδος του, καὶ ἐπαρκεῖς ἂν δὲν ἦναι, τὸ πολὺ πολὺ ἠδύνατο ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀνατεθεῖσαν αὐτῷ ὑπηρεσίαν. Ὅσον ἀτελεῖς καὶ ἂν ἦναι οἱ νόμοι, ὀφείλουσι νὰ τοὺς σέβωνται καὶ οἱ πολῖται καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἐνόσῳ ὑφίστανται ὡς νόμοι. Λοιπὸν ὤφειλε νὰ τοὺς σεβασθῇ. Ἀλλὰ καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ ἄλλη κοινωνία ἀπαιτεῖ τοῦτο· ἂν οἱ νόμοι οὗτοι δὲν ἦναι ἐπαρκεῖς, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἂς νομοθετήσωμεν, ἀφοῦ καθ’ ἑκάστην οὐδὲν ἄλλο πράττομεν, ἢ νομοθετοῦμεν, καὶ νομοθετοῦμεν περὶ πραγμάτων πολὺ μικρᾶς σημασίας σχετικῶς. Ὑμεῖς ὁ ἴδιος ἔχετε προβλέψει περὶ πάντων τῶν πραγμάτων, καὶ προβλέπετε καθ’ ἑκάστην καὶ περὶ αὐτῶν τῶν ἐπουσιωδῶν. Ἡ προστασία τῶν δικαίων τῆς ἐλευθερίας εἶναι εἷς τῶν σκοπῶν, τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκει ἡ Πολιτεία. Νομίζω, ὅτι εἶναι ζήτημα ἄξιον νὰ προσελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως.

§46ΡΑΛΛΗΣ. Καθ’ ὅσον ἀντελήφθην, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠρνήθη, ὅτι ἔχει εἰς τὸ ἀρχεῖον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἐκθέσεις ταύτας, περὶ τῶν ὁποίων πρὸ ὀλίγου ἔγεινε λόγος....

§47ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον, ὅτι ὅλαι αἱ ἐκθέσεις, αἱ σχετιζόμεναι πρὸς τὰς μηνύσεις, ἐστάλησαν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Αἱ μὴ σχετιζόμεναι πρὸς τὰς μηνύσεις δὲν ἐστάλησαν, καὶ ἑπομένως θὰ κατατεθῶσιν.

§48ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ θεωρῶ τὸ ζήτημα τοσοῦτον σπουδαῖον, ὥστε θὰ παρακαλέσω ἀφ’ ἑνὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα καταθέσῃ ὅλας τὰς ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ἐν τῷ ἀρχείῳ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, νὰ ζητήσῃ τηλεγραφικῶς τὰς ἀποσταλείσας ἐκθέσεις ἀπὸ τὸν Εἰσαγγελέα, πρὸς δὲ καὶ πληροφορίας, εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκονται αἱ ἀνακρίσεις, αἱ διεξαγόμεναι συνεπείᾳ τῆς καταγγελίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τοῦ εἰρημένου ἀποσπασματάρχου. Τὸ ζήτημα ἔχει μεγάλην σημασίαν· καὶ μεθ’ ὅλην τὴν εἰρωνείαν, ἧς ἔκαμε χρῆσιν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅπως χαρακτηρίσῃ τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἀξιωματικοῦ, τοῦ ἀποσπασματάρχου ἐκείνου, ὡς ἀντιποίησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, νομίζω, ὅτι ἡ εἰρωνεία αὕτη δὲν εἶναι ἐπαρκὴς, ὅπως στιγματισθῶσι τὰ τελεσθέντα. Νομίζω, ὅτι σήμερον ἔχομεν καὶ δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν, πῶς ἀσκεῖται ἡ ἐξουσία αὕτη τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, διότι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐπιψηφίσεως ἴσως νομοσχεδίου, διὰ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ ἀντικατασταθῶσιν αἱ δημοτικαὶ ἡμῶν ἀστυνομίαι διὰ στρατιωτικῶν ἀστυνομιῶν. Δὲν ἔχω δὲ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, μεθ’ ὅλας τὰ διαμαρτυρίας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ προκαλέσῃ ἡ γνώμη μου αὕτη ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὅτι, μεθ’ ὅσα διέπραξεν ὁ ἀποσπασματάρχης οὗτος, σήμερον εἶναι ἐνδεδειγμένος εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς μέλλον Διευθυντὴς Ἀστυνομίας τινὸς, καὶ βεβαίως τῆς Ἀστυνομίας Βάλτου. Νομίζω, ὅτι τὸ θέμα ὑπό τινα ἔποψιν ἔχει γενικωτέραν σημασίαν. Πρέπει ἀληθῶς νὰ ἐρευνήσωμεν καὶ ἐξετάσωμεν, πρὶν ἢ ῥιφθῶμεν εἰς τὰς ἀγκάλας τοιούτων ἀποσπασματαρχῶν, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα νὰ προβλέπωσι περὶ τῆς δημοσίας τάξεως ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον εἰσὶν ἄξιοι νὰ τηρῶσι τὴν τάξιν καὶ κατὰ πόσον ἡ ὑποκατάστασις αὐτῶν εἰς τὰς ἀστυνομίας θὰ ἐμπεδώσῃ τὴν τάξιν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις· διότι βλέπετε, ὅτι ὁ ἀποσπασματάρχης οὗτος, ἀντιποιούμενος πλέον δικαιώματα καὶ καθήκοντα Γενικοῦ Διοικητοῦ τῶν δύο ἐπαρχιῶν, προέβη εἰς τοιαύτας πράξεις, αἱ ὁποῖαι, ἀντὶ νὰ ἐμπεδώσωσι τὴν τάξιν, ἀνεστάτωσαν αὐτὰς, ὥστε ἔφερον εἰς τὸ σημεῖον τοὺς ἀτυχεῖς ἐκείνους χωρικοὺς, νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα καὶ ἀντισταθῶσι κατὰ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως. Τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαῖον, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἀφ’ ἑνός, νὰ φροντίσῃ, ὅπως προσκομισθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν αἱ ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας ἔχει, καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως φροντίσῃ νὰ προσκομισθῶσιν αἱ ἄλλαι ἐκθέσεις, αἱ ἀποσταλεῖσαι εἰς τὸν Εἰσαγγελέα, προσέτι δὲ νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται ἡ ὅλη ἐνέργεια τῶν ἀνακρίσεων κατὰ τοῦ ἀποσπασματάρχου ἐκείνου. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν αἱ πρωτότυποι ἐκθέσεις ἤθελον εἶσθαι ἀναγκαῖαι διὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἀνακρίσεως, δύνανται κάλλιστα ν’ ἀποσταλῶσιν ἀντίγραφα. Δὲν ὑπάρχει δὲ οὐδεμία παραβίασις τῆς ἐχεμυθίας τῆς ἀνακρίσεως, διότι πρόκειται περὶ ἐκθέσεων, αἱ ὁποῖαι ἐλήφθησαν διοικητικῶς.

§49ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργός, καὶ ἀνερχόμενος χθὲς τὸ βῆμα καὶ συμπεραίνων, ἠγανάκτησεν ἀληθῶς, καὶ πολὺ μάλιστα, διότι αἱ μομφαί, αἵτινες ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον, — τί λέγω; — ἐπὶ δύο ἤδη καὶ ἐπέκεινα ἔτη ἐπιῤῥίπτονται δικαίως κατὰ τῆς εὐθύνης αὐτοῦ, εἰσὶ τοιαῦται, ὥστε ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τις αἷμα ἐν ταῖς φλεψίν, ἵνα ἀγανακτῇ καὶ ἐξοργίζηται, ἔστω καὶ ἀδίκως. Ἀλλὰ τὸ βῆμα τοῦτο ἐὰν ᾖναι σεμνή τις θέσις δι’ οἱονδήποτε ἐξ ἡμῶν, κύριοι Βουλευταί, σεμνοτέρα ὀφείλει νὰ τυγχάνῃ διὰ τοὺς διαχειριζομένους τὴν Ὑπουργικὴν ἐξουσίαν τοῦ Κράτους. Καὶ δὲν ὑπέθετόν ποτε, ὅτι Ὑπουργὸς πεπολιτισμένου Κοινοβουλίου καὶ χώρας πεπολιτισμένης, καὶ ἀρχόμενος τοῦ λόγου καὶ καταστρέφων αὐτόν, ἤθελεν εἰπεῖ, κατὰ τῶν ἰδεῶν τῶν ῥητόρων καὶ δημοσιογράφων ἐκείνων, οἵτινες καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡμίλησαν καὶ ἐν τῇ δημοσιότητι ἐπραγματεύθησαν τὸ προκείμενον ζήτημα, τοιαύτας λέξεις, ὧν ὅμοιαι ὁμολογουμένως σπανίως ἀκούονται ἐντὸς πεπολιτισμένου Κοινοβουλίου. Εἶπεν, ὅτι περιφρονεῖ τὰ λεχθέντα καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Καὶ ἂν τουλάχιστον περιωρίζετο εἰς ταύτην καὶ μόνην τὴν βαρεῖαν ἔκφρασιν, ἴσως ἡ ἀγανάκτησις αὐτοῦ ἦτο τοιαύτη, τὸ πάθος, ὅπερ συνήρπαζεν αὐτόν, ἦτο τηλικοῦτον, ὥστε ἐδύνατό τις νὰ δικαιώσῃ αὐτόν· ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐλεγχόμενος, οὐχὶ δὲ προπηλακιζόμενος καὶ ὑβριζόμενος, νὰ χαρακτηρίσῃ ὡς ἀξίους περιφρονήσεως μόνον τοὺς λόγους, ἀλλὰ καὶ ἐκείνους, οἵτινες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠγόρευσαν ἐναντίον αὐτοῦ. Καὶ νομίζω, ὅτι, ὅτε ὁ κ. Ὑπουργὸς συνῆλθεν εἰς ἑαυτὸν, βεβαίως μετενόησε διὰ τὰς τοιαύτας βαρείας ἐκφράσεις· διότι, ἐὰν ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ὡς Ὑπουργὸς εἶναι ἄξιος μομφῆς, δὲν φρονῶ, ὅτι ὡς ἄνθρωπος δὲν εἶναι καλῶς ἀνατεθραμμένος. Φράσεις τοιαῦται, καὶ παρ’ ἁπλῶν Βουλευτῶν ἐκφερόμεναι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νομίζω, ὅτι εἰσὶν ἄξιαι ἀποδοκιμασίας, πολὺ δὲ μᾶλλον, ὅταν λέγωνται ἐκ τοῦ ἐπισήμου στόματος τῶν Ὑπουργῶν. Διότι οὐδεὶς ἠρνήθη τῷ κ. Ὑπουργῷ τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαντήσῃ, ἢ καὶ νὰ ἀπολογηθῇ, ἵνα εἴπω τὴν ἀληθῆ λέξιν· ἔχει τὸ στάδιον ἐλεύθερον, καὶ εὐθὺς μάλιστα, ὡς ἀπόπειρα ἤθελε γίνει ἀποκωλύσεως, ἰδοὺ συμπαγὴς πλειονοψηφία, ἑτοίμη νὰ ὑποστηρίξῃ τὸν κ. Ὑπουργόν. Ἀλλ’ ἐὰν ἐπὶ τέλους, Κύριοι, εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα συγκαταβῶμεν, ἀγῶνα περιφρονήσεως τῶν λόγων καὶ περιφρονήσεως τῶν ἀγορευόντων, ὁποῖον ἆρά γε θέλει εἶναι τὸ συμπέρασμα πάσης, ὡς καὶ ταύτης τῆς προκειμένης συζητήσεως; Θέλομεν ἆρά γε θέσει ζήτημα, ἐὰν ἡμεῖς ἢ ὑμεῖς ἤμεθα ἢ ἦσθε ἄξιοι περιφρονήσεως; Ἐζητήσατε, ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν νὰ τελειώσῃ ἡ Βουλὴ πάντα αὐτῆς τὰ σπουδαῖα ἔργα, ἀλλ’ ἀπετύχετε· περὶ δὲ τούτου πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς ἐστὶ πλέον ὁ ἀμφιβάλλων. Διότι ἀπεδείχθη, ὅτι ἀρκεῖ νὰ θέλῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὡς πράττει, νὰ προστατεύσῃ τὰ δικαιώματα ἐκείνων, οἵτινες ἔστειλαν αὐτὴν ἐνταῦθα, ἵνα μακρὰς ἡμέρας καταναλώσῃ, ἐλέγχουσα τὰς πράξεις τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, καὶ συζητοῦσα τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια. Ἀλλ’ ἠρεθίσθητε ἀναμφιβόλως διὰ τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο ἠρχίσατε κατόπιν νὰ ὑβρίζητε. Καὶ λέγων ταῦτα, δὲν ἐννοῶ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, ἀλλὰ τοὺς κυρίους Ὑπουργούς. Ἀλλοίμονον ὅμως εἰς τὰ Κοινοβούλια, ὅταν τῶν ὕβρεων καὶ τῶν προπηλακισμῶν προΐστανται οἱ ὑπεύθυνοι Ὑπουργοί! καὶ λέγω οἱ Ὑπουργοί, διότι ἕτερος συνάδελφος τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ, ἴσως ὀξὺς τυγχάνων τὸν χαρακτῆρα καὶ παρεξηγῶν τοὺς λόγους, εἶπε λέξεις πολὺ χείρονας τῶν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, δι’ ἃς, ὡς ἐνθυμοῦμαι, ἔλαβε διπλῆν τὴν δέουσαν ἀπάντησιν. Ἀλλ’ ἂς μὴ ἔχῃ ὁ κύριος οὗτος ἀμφιβολίαν, ὅτι, ἐὰν θέλῃ εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα νὰ προκαλέσῃ ἡμᾶς, βεβαίως δευτέραν φορὰν δὲν θέλει εὕρῃ ἡμᾶς ἑτοίμους· ἡμεῖς θέλομεν φράξει τὰ ὦτα καὶ θέλομεν περιφρονήσει ἐκφράσεις, αἵτινες ἥκιστα ἁρμόζουσιν εἰς τὰ στόματα τῶν Ὑπουργῶν, ὡς ἐπίσης ἥκιστα ἁρμόζουσιν εἰς ἀνθρώπους, ὁποῖοι ὁμολογουμένως εἰσὶν οἱ κατέχοντες τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν, ὡς ἄτομα, ὡς πολῖται ἐλευθέρου καὶ πεπολιτισμένου Κράτους. Καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς μετενόησε διὰ τὰς λέξεις ἐκείνας καὶ διότι ἤκουσε τὴν δέουσαν ἀπάντησιν. Ἀλλὰ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἐπίσης θέλει μετανοήσει, ὅταν ἴδῃ τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ τῆς Βουλῆς σήμερον (ὅτε ἐλπίζω ὅτι εἶναι ἀπαθέστερος), ἅτινα εἰσέτι δὲν διώρθωσα κατ’ οἶκον ἀλλ’ ἔφερον ἐνταῦθα, ἵνα ἀποδειχθῇ, ὅτι οὐδέποτε εἶπον τῷ κ. Ὑπουργῷ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, ὅτι αὐτὸς δῆθεν εἶναι ὁ αἴτιος τῆς ἀποκεφαλίσεως τοῦ Μπονάτη. Ἐγώ, Κύριοι, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἐκείνην συνεδρίασιν ἔλεγον τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Καὶ ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες χαρίζουσι τοιουτοτρόπως τὰς κεφαλὰς τοιούτων δημίων; Ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ὤκνησαν, εὐθὺς μετὰ τὴν Βουλευτικὴν ἐκλογὴν τῆς 4ης Ἰανουαρίου, εἴκοσι καταδίκους νὰ στείλωσιν εἰς τὸν Ἅδην· καὶ ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι καθ’ ἡμέραν ἀνεγινώσκετε εἰς μεγαλοσχήμους ἐφημερίδας τοὺς πλόας τῆς λαιμητόμου, καὶ ἐβλέπετε ποικιλομόρφους μορφὰς, δημοσιευομένας ἐν ταῖς πρώταις σελίσι μεγαλοσχήμων ἐφημερίδων, μορφὰς τεράτων, ἅτινα ἀποκεφάλισεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Δὲν φείδονται ἄρα τοῦ αἵματος ἐκείνων, οἵτινες δὲν εἶναι φίλοι αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐφείσθησαν τοῦ αἵματος τοῦ Μπονάτη, συμπολίτου τοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ἀντιπάλου πολιτικοῦ, ὅστις κατεδικάσθη εἰς θάνατον, καὶ ἐνῷ οἱ μάρτυρες κατηγγέλθησαν ἐπὶ ψευδορκίᾳ καὶ ἐνῷ διεξήγοντο ἀνακρίσεις πρὸς βεβαίωσιν ἢ οὔ τῆς ψευδορκίας, ἧς συνεπείᾳ κατεδικάσθη εἰς θάνατον ὁ Μπονάτης, καὶ ἐνῷ ἐκκρεμεῖς οὕτως ἵσταντο αἱ ἀνακρίσεις κατὰ τῶν ψευδομαρτύρων, τῶν πραγματικῶς ἢ οὔ, δὲν ἐξετάζω σήμερον, ὁ πέλεκυς τοῦ δημίου ἀπεχώρησε τὴν κεφαλὴν τοῦ Μπονάτη ἐκ τοῦ σώματος, διότι, ὡς λέγουσι, δὲν ἦτο πολιτικὸς φίλος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν.» Καὶ κατωτέρω (ἀναγινώσκει): «Λοιπὸν βεβαιοῖ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὅτι, ἐνῷ κατηγγέλθησαν μάρτυρες ἐπὶ ψευδορκίᾳ, συνεπείᾳ τῶν μαρτυριῶν τῶν ὁποίων ὁ Μπονάτης κατεδικάσθη εἰς θάνατον, καὶ ἐνῷ αἱ ἀνακρίσεις κατὰ τῆς κατηγορίας ταύτης τῶν μαρτύρων δὲν ἐπερατώθησαν, ὁ πέλεκυς τοῦ δημίου ἀπέκοψε τὴν κεφαλὴν τοῦ ἀτυχοῦς Μπονάτη. Καὶ λέγω ταῦτα ἐν γνώσει πασῶν τῶν λεπτομερειῶν τῆς δίκης ταύτης. Διότι ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἔχω ἐν τῇ μικρᾷ βιβλιοθήκῃ μου, (διότι εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω, ὅτι ἔχομεν καὶ μικρὰν βιβλιοθήκην, ἐπειδὴ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν ἀνέγνων ἔν τινι μεγαλοσχήμῳ ἐφημερίδι ὅτι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῶμεν, ὡς μὴ ἔχοντες δῆθεν οὔτε βιβλία ἐν ταῖς ἡμετέραις οἰκίαις,) ἐνθυμοῦμαι λοιπὸν, ὅτι ἔχω ἐν τῇ βιβλιοθήκῃ μου ὁλόκληρον φυλλάδιον, πραγματευόμενον ἐν ἄκρᾳ λεπτομερείᾳ τὰ τῆς δίκης Μπονάτη, καὶ ἐκθέτον τὴν εὐθύνην ἐκείνου, ὅστις, οὑτωσεὶ ἐκκρεμοῦς ἱσταμένου τοῦ ζητήματος διὰ τῆς ὑποβληθείσης κατὰ τῶν μαρτύρων κατηγορίας ἐπὶ ψευδορκίᾳ, ἀφῆκε τὸν πέλεκυν τοῦ δημίου νὰ πέσῃ καὶ νὰ ἀποχωρίσῃ τὴν κεφαλὴν τοῦ πολιτικοῦ ὑμῶν ἀντιπάλου, διότι τοῦτο δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε. Δὲν λέγω, ὅτι ἐδώσατε τοιαύτην ἐντολὴν, ἀλλὰ συμπίπτει μία σύμπτωσις ἀρκετὰ δυνατή.» Οὐδαμοῦ εὑρίσκεται ἐνταῦθα λέξις, ἐξ ἧς νὰ προκύπτῃ, ὅτι συνετέλεσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν εἰς τὸν ἀποκεφαλισμὸν τοῦ Μπονάτη. Ἐνταῦθα ἕπεται ἡ ἀπρεπὴς ἀπάντησις τοῦ κ. Θεοτόκη, ἣν χάριν τοῦ ἀξιώματος αὐτοῦ παραλείπω. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐγείρεται ἕτερον ζήτημα, ὅπερ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετάσωμεν βεβαίως, μεθ’ ὅσα ἠκούσαμεν λεγόμενα προχθὲς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ περὶ Μπονάτη. Ἐπεμένετε, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, ὡς ἐβεβαίου ὁ συνάδελφος ὑμῶν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἄλλοι τινὲς ἀξιότιμοι Βουλευταὶ, ἵνα μὴ ἀποκεφαλισθῇ ὁ Μπονάτης; (ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κινεῖ τὴν κεφαλὴν καταφατικῶς). Βεβαίως διότι καὶ προχθὲς ὡμολογήσατε τοῦτο καὶ σήμερον συναινεῖτε. Ἀλλ’ ἵνα ἐπιμένητε, νὰ μὴ ἀποκεφαλισθῇ ὁ Μπονάτης, ὑμεῖς, ὁ κάτοικος τῆς Κερκύρας, ὁ καλῶς γινώσκων τὴν Κέρκυραν, διότι, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, καὶ Δήμαρχος εἴχετέ ποτε τὴν τιμὴν νὰ ἐκλεχθῆτε, βεβαίως πρέπει νὰ εἴχετε λόγους σοβαροὺς, ἐγειρόμενος προστάτης, ἑνὸς, ὅστις μετ’ ὀλίγον ἔμελλε νὰ σταλῇ εἰς τὸν Ἅδην. Ἀλλὰ, ἐὰν οἱ λόγοι ὑμῶν ἦσαν ἰσχυροὶ, ποία εἶναι ἆρά γε ἡ θέσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, μὴ ἀκούσαντος ὑμᾶς, προβάντος δὲ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς καταδικαστικῆς ἀποφάσεως, ἐκκρεμοῦς μάλιστα ἔτι οὔσης τῆς ἐπὶ ψευδορκίᾳ κατηγορίας κατὰ τῶν μαρτύρων; Ἐὰν δὲ πάλιν οἱ λόγοι ὑμῶν, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, δὲν ἦσαν ἰσχυροὶ, ἐν τίνι δικαίῳ προεβάλετε τῷ συναδέλφῳ τὴν μὴ ἀποκοπὴν τῆς κεφαλῆς τοῦ Μπονάτη; Μήπως χάριν εὐτελοῦς συναλλαγῆς; Ἐπιθυμῶ νὰ ἐξέλθητε ἐκ τοῦ διλήμματος τούτου· διότι, ἐφ’ ὅσον αὐτὸ ἵσταται ἄλυτον πρὸ ὑμῶν, νομίζω, ὅτι ἀκούω νὰ βοᾷ τὸ αἷμα τοῦ ἀτυχοῦς ἀποκεφαλισθέντος Μπονάτη. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, ἡ ἐκτέλεσις τῆς θανατικῆς ποινῆς ἔλαβε χώραν, καὶ θέλω ἐξετάσει τὸ ζήτημα τοῦ Μπονάτη δι’ ὀλίγων, διότι συνάφειαν καὶ σχέσιν ἀδιάῤῥηκτον ἔχει πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐπερωτήσεως περὶ Τάκη. Διατί; Διότι τὸν μὲν Τάκην καὶ τὸν Ῥοκόφυλλον, ὧν τὰ ἐγκλήματα δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ ἐπαναλάβωμεν ἐνταῦθα, διότι πασίγνωστα κατέστησαν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα, ἠλευθερώσατε ἀπὸ τοῦ θανάτου, μεταβαλόντες τὴν ποινὴν αὐτῶν ἀπὸ κεφαλικῆς εἰς ἰσόβια δεσμά, τὸν δὲ Μπονάτην ἀπεκεφαλίσατε. Εἶναι ἀνάγκη ἄρα νὰ ἐξετάσωμεν, ὁποῖός τις ὁ Μπονάτης καὶ ἀπολύτως καὶ ἐν σχέσει πρὸς Ῥοκοφύλλους καὶ Τάκας, ἵνα ἴδωμεν, τίνα αἰτιολογίαν θέλετε προβάλει, κόψαντες τὴν κεφαλὴν ἀνθρώπου, περὶ οὗ, ἐὰν καλῶς ἐξετίμα τὰ πράγματα τὸ Δικαστήριον τῶν ἐνόρκων, οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι ἤθελε δεχθῆ τὴν ἐνοχὴν ἐπὶ ἀναιρέσει, ὑπὸ τὰς ἐλαφρυντικωτάτας μάλιστα περιστάσεις. Γέμουσιν αἱ φυλακαὶ,—τί λέγω αἱ φυλακαί;—αἱ πόλεις τῆς Ἑλλάδος ἀνθρώπων, διαπραξάντων ὅμοιον πρὸς τὸ τοῦ Μπονάτη ἔγκλημα, καὶ ἀποτισάντων τὴν ποινὴν αὐτῶν, καὶ ἐξελθόντων εἰς τὴν κοινωνίαν, καὶ ἐντίμως ἐν αὐτῇ ζώντων. Ἰδού, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ Μπονάτη εἶναι συναφὲς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ Τάκη καὶ τοῦ Ῥοκοφύλλου. Ἔχω, Κύριοι, τὸ φυλλάδιον, περὶ οὗ μακρὸς ἐγένετο λόγος, συγχαίρω δὲ τὸν συντάκτην αὐτοῦ, καίτοι ἄγνωστός μοι τυγχάνει, διότι καὶ ὁ τρόπος τῆς ἐκθέσεως τῶν ἰδεῶν, καὶ τὸ μεμετρημμένον τοῦ λόγου, καὶ ἡ καταστολὴ τοῦ πάθους, τοῦ ἐγερθέντος ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ γράφοντος ἐκ τῆς ἀδίκου ταύτης πράξεως, τῆς ἐκτελέσεως, λέγω, τῆς ποινῆς, ὤφειλον ἴσως νὰ παραφέρωσιν αὐτὸν εἰς ἔκθεσιν τῶν πραγμάτων καὶ τῶν κρίσεων δι’ ἄλλου ὕφους κατ’ ἐκείνων, οἵτινες δὲν ἐκωλύθησαν νὰ ἀποφασίσωσι τὴν ἐκτέλεσιν τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος ποινῆς. Καὶ τί ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ φυλλαδίου τούτου; —τί λέγω ἐκ τοῦ φυλλαδίου;— τί ἀποδεικνύεται ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων; Ὅτι ἔλαβε χώραν πρᾶξις, μὴ δυναμένη ἄλλως νὰ χαρακτηρισθῇ, ἢ ὡς ἁπλῆ ἀναίρεσις. Ἰδοὺ δὲ διὰ δύο λέξεων τὸ ἱστορικὸν τῆς ὑποθέσεως ὅλης. Ὁ Σπυρίδων Μπονάτης εἶχε συνεταιρισμὸν μετά τινος Παππᾶ, τοῦ καὶ ἀναιρεθέντος. Ἀλλ’ ὁ συνεταιρισμὸς δὲν περιωρίζετο εἰς τὰς ἐμπορικὰς μόνον συναλλαγάς, φαίνεται, ὅτι ὁ εἷς τῶν συνεταίρων ἔπαιζε καὶ εἰς τυχηρὰ παιγνίδια. Ἐπῆλθον ἑπομένως δυσαρέσκειαί τινες μεταξὺ αὐτῶν, καὶ ὁ Παππᾶς, λαβὼν τὰ χρήματα τῆς ἑταιρικῆς περιουσίας, γίνεται ἄφαντος. Ὁ Σπυρίδων Μπονάτης, μαθὼν τὸ συμβὰν, ἀγανακτεῖ ἐπὶ τῷ δόλῳ τούτῳ τοῦ ἰδίου συνεταίρου, μεταβαίνει οἴκαδε, ἐρεθίζεται, βλέπει, ὅτι οἱ κόποι καὶ οἱ μόχθοι τοσούτων ἐτῶν δι’ αὐτὸν ἀπώλοντο, σχεδὸν ἀσθενεῖ· κατόπιν ἐξέρχεται καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν καὶ τὴν Ἀστυνομίαν μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ Ἰωάννου, τοῦ καὶ καροτομηθέντος, ζητοῦσι δ’ ἀμφότεροι ἐν μεγίστῃ ψυχικῇ ταραχῇ καὶ ἀγανακτήσει νὰ εὑρεθῇ ἐκεῖνος, ὅστις ἀφῄρεσε τὴν ἑταιρικὴν περιουσίαν. Γίνονται ἔρευναι διὰ τῆς Ἀστυνομίας καὶ τῆς Εἰσαγγελίας, καὶ τέλος πάντων μετὰ δύο μόνον ἡμέρας συναντῶνται πρό τινος καφφενείου ὁ Παππᾶς καὶ ὁ Ἰωάννης Μπονάτης. Εὐθὺς ὁ Ἰωάννης Μπονάτης, βλέπων ἐκεῖνον, ὅστις ἀφῄρεσε τὴν περιουσίαν τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ, καὶ ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ πάθους διατελῶν, ἀμέσως ἐπιτίθεται κατ’ αὐτοῦ καὶ ἀναιρεῖ αὐτὸν διὰ πυροβόλου ὅπλου. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι, ποῦ τὰ στοιχεῖα τῆς δολοφονίας, ποῦ ἡ προμελέτη καὶ τὸ ἐσκεμμένον τοῦ ἐγκλήματος, ἅπερ ἀπαιτεῖ ὁ νόμος, ἵνα πρᾶξίς τις χαρακτηρισθῇ ὡς φόνος; Ἐὰν, Κύριοι, ἐπὶ τοιαύτῃ πράξει στέλλωμεν εἰς τὴν λαιμοτόμον ἄνθρωπον, μὰ τὸν Δία! ἀμφιβάλλω, ἐὰν ἐντὸς ὀλίγου καιροῦ δὲν θέλει σπουδαίως ἐλαττωθῇ ὁ πληθυσμὸς τῆς Ἑλλάδος, ὡς κατήντησαν αὐτὸν οἱ κύριοι Ὑπουργοί. Καὶ σημειώσατε καλῶς, ὅτι ταῦτα, ἅπερ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκτίθημι, τοσοῦτόν εἰσιν ἀκριβῆ, τοσοῦτον δὲν στεροῦνται ὑποστάσεως, τοσοῦτον δὲν εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι ψευδὴς καὶ πλαστὴ εἶναι ἡ καταγγελία κατὰ τῶν ψευδομαρτύρων ἐκείνων τοῦ Μπονάτη, ὥστε, καίτοι ἔτος παρῆλθεν ἀπὸ τῆς καταγγελίας τῶν ψευδομαρτύρων τούτων, εἰσέτι δὲν κατωρθώθη νὰ ἐκδοθῇ βούλευμα, βεβαιοῦν, ὅτι οἱ μάρτυρες ἐκεῖνοί εἰσιν ἀπαλλακτέοι τῆς κατ’ αὐτῶν καταγγελίας. Ὅτι πάλιν ταῦτα, ἅτινα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λέγω, εἶναι ἀκριβῆ, ἀπόδειξις, ὅτι εὐθὺς ἀμέσως ὁ Κερκυραϊκὸς λαὸς ἐξηγέρθη κατὰ τῆς ἐτυμηγορίας τῶν ἐνόρκων, καίτοι δὲ μέχρι τινὸς ὑπῆρχον ἀκόμη τινὲς, πιστεύοντες, ὅτι δικαίως κατεδικάσθη ὁ Μπονάτης, δὲν ὑπάρχει ὅμως πλέον σήμερον ἄνθρωπος ἐν Κερκύρᾳ, ὅστις νὰ μὴ λέγῃ, ὅτι ἐπλανήθη ἡ δικαιοσύνη. Ἢ μήπως ἡ δικαιοσύνη ἦναι ἀλάθητος; Ἢ μήπως δὲν ὑπάρχωσιν ἔνδικα μέσα κατὰ τῆς πλάνης; Ὁλόκληρος ὁ δικηγορικὸς κόσμος τῆς Κερκύρας ἀλλεπαλλήλως ἔγραφε καὶ ἐτηλεγράφει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν: «Πρὸς Θεοῦ! μὴ πέσῃ ἡ κεφαλὴ τοῦ Μπονάτη, διότι θέλετε διαπράξει ἕτερον πολὺ μεγαλείτερον ἔγκλημα ἐκείνου, ὅπερ ἔπραξεν ὁ Μπονάτης!» Συζήτησις ἐγείρεται ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἀκόμη, λαμβάνουσι δὲ τὸν λόγον διαπρεπεῖς ῥήτορες, οἷοι ὁ κ. Κωνσταντόπουλος καὶ ἄλλοι. Πάντες δὲ συνιστῶσι τῷ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργῷ, μὴ τυχὸν σπεύσῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς θανατικῆς κατὰ Μπονάτη ποινῆς. Ἀλλ’ ἀποστέλλεται ἐκ Κερκύρας καὶ πιστοποιητικὸν τοῦ Ἀνακριτοῦ, ὅτι πραγματικῶς κατηγγέλθησαν οἱ μάρτυρες ἐπὶ ψευδορκίᾳ. Εἶναι τοῦτο τὸ ὑπ’ ἀριθ. 839 τοῦ ἐν Κερκύρᾳ Ἀνακριτοῦ παρὰ Πλημμελειοδίκαις, ὅστις ῥητῶς γράφει (ἀναγινώσκει): «Ἀριθ. 839. Ὁ παρὰ τοῖς ἐν Κερκύρᾳ Πλημμελειοδίκαις Ἀνακριτὴς πιστοποιεῖ, ὅτι κατὰ τῶν (ἕπονται ὀνόματα) ἐνεργεῖται, κατὰ παραγγελίαν τοῦ ἐνταῦθα Εἰσαγγελέως τῶν Πλημμελειοδικῶν, ἀνάκρισις ἐπὶ ψευδορκίᾳ, γενομένῃ ἐν τῇ δίκῃ τῶν ἀδελφῶν Ἰωάννου καὶ Σπυρίδωνος ποτὲ Στεφάνου Μπονάτη κλπ. κλπ.» Ἔπεται γνωμοδότησις τῶν ἐν Κερκύρᾳ δικηγόρων, πάντων σχεδόν, ἀπὸ τῆς 29 Δεκεμβρίου τοῦ 1887 ἔτους. Εἴκοσι καὶ τρεῖς δικηγόροι ἐκ τῶν ἐγκριτοτέρων τῆς πόλεως ἐκείνης λέγουσιν, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῇ θανατικὴ ποινή, ἐκκρεμοῦς διατελούσης τῆς ἐπὶ ψευδορκίᾳ ἀνακρίσεως. Αὐτὸς ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Κερκύρας ἀπηύθυνεν ἀναφορὰν πρὸς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἐκθέτουσαν τὰ περιστατικά, διεμαρτύρετο δὲ κατὰ τῆς ἀπειλουμένης ἐκτελέσεως, ἐὰν αὕτη ἐγίγνετο πρὸ τοῦ πέρατος τῆς ἐπὶ ψευδορκίᾳ καταγγελίας! Τί νὰ ὑποθέσωμεν τέλος πάντων; Ὅτι ὁλόκληρος ὁ δικαστικὸς καὶ ὁ νομικὸς κόσμος πόλεως μεγάλης καὶ μεμορφωμένης, οἵα ἡ Κέρκυρα, ἐσύρετο ὡς δορυάλωτος ὄπισθεν τοῦ ἅρματος ἑνὸς καταδικασθέντος εἰς θάνατον; Οὐχί, Κύριοι· εἶναι βεβαιότατον, ὅτι αἱ συνειδήσεις τοῦ ἐν Κερκύρᾳ κόσμου εἶχον πεισθῆ, ὅτι εἶχεν ἐμφιλοχωρήσει δικαστικὴ πλάνη. Καὶ ἐν τούτοις πᾶσαι αὗται αἱ ἔντονοι διαμαρτυρίαι, πάντα ταῦτα τὰ σοβαρὰ ἐπιχειρήματα εἰς οὐδὲν λογίζονται, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς περιορίζεται εἰς μίαν τηλεγραφικὴν ἀνταπόκρισιν πρὸς τὸν ἐκεῖ παρ’ Ἐφέταις Εἰσαγγελέα, ζητῶν νὰ εἰσδύσῃ εἰς τὰ ἄδυτα τῆς ψυχῆς τοῦ Εἰσαγγελέως, ἵνα μάθῃ, τί ἆρά γε ἐκεῖνος ἐφρόνει περὶ Μπονάτη. Ἀλλ’ ὅταν, Κύριοι, εἰς τοὺς Τάκας καὶ τοὺς Ῥοκοφύλλους ἐδίδετο χάρις, ὅταν εἰς τοὺς Τάκας καὶ τοὺς Ῥοκοφύλλους, ἐὰν ὁ τύπος δὲν εἶχε συζητήσει τὸ ζήτημα, ἤθελε δοθῆ ἴσως πλήρης χάρις, ἵνα ἔχωμεν αὐτοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ἡμῶν ἐλευθέρους, ποῖος λόγος ἆρά γε κρύφιος ὤθει τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, τοιούτων διαμαρτυριῶν ἐπισημοτάτων ἐγειρομένων, νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς τοιαύτης θανατικῆς ποινῆς κατὰ Μπονάτη; Τί εἶναι τὸ παρὰ Μπονάτη πραχθέν, παραβαλλόμενον πρὸς τὰς παρὰ τοῦ Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου κρεουργίας; Ἀλλ’ ἔρχομαι, Κύριοι, εἰς τὴν ὑπόθεσιν, περὶ ἧς κυρίως συζητοῦμεν. Βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι, καίτοι πρῶτος ἔφερα τὴν ἐπερώτησιν ταύτην ἐν τῇ Βουλῇ, ὅμως οὐχὶ χάριν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλὰ χάριν αὐτοῦ τοῦ ἀξιώματος, χάριν αὐτῆς τῆς Πολιτείας, ἐπεθύμουν νὰ ἴδω τὸν κ. Ὑπουργὸν πείθοντα καὶ κοινωνίαν καὶ Βουλήν, ὅτι πραγματικῶς δὲν ἠσέβησε πρὸς τὴν εὐθύνην αὑτοῦ, δοὺς χάριν εἰς Ῥοκοφύλλους καὶ Τάκας. Ἂς ἡττώμην ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ τοῦ βήματος καὶ τοῦ λόγου· ἐλάσσων βεβαίως ἤθελεν εἶσθε ἡ ζημία, ἢ ἐὰν ἀποδειχθῇ, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς, μεθ’ ὅσα ἠθέλησε χθὲς νὰ εἴπῃ ἀπὸ τοῦ βήματος, οὐδὲν καινὸν προσέθηκεν, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον παρέσχεν ἡμῖν ἐπιχειρήματα, πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ, ὅτι δικαίως ἤχθη ἡ ἐπερώτησις αὕτη ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ ὅτε, Κύριοι, ἔβλεπον τὸν κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸν κατερχόμενον τοῦ βήματος, ὁμολογῶ, ὅτι ἐξετίμησα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὡς ἔμπειρον ἀγωνιστὴν ἐν ταῖς κοινοβουλευτικαῖς συζητήσεσι, διότι ἐπὶ πολλὴν ὥραν ἐβασάνιζεν ἐκεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, μὴ ἐπιτρέπων αὐτῷ νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα. Διότι ἡ ὁμολογουμένη ἐμπειρία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐν τοῖς κοινοβουλευτικοῖς ἀγῶσι διέβλεπεν, ὅτι χείρονα ἤθελε καταστήσει τὴν θέσιν αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς, προσπαθῶν ν’ ἀπολογηθῇ. Καὶ δὲν ἔχω, Κύριοι, ἀμφιβολίαν, ὅτι, καὶ ἐὰν πρόκηται ἀκόμη νὰ δηλώσητε οὐχὶ τὴν ψῆφον ὑμῶν, ἀλλὰ τὴν ἐνδόμυχον ὑμῶν πεποίθησιν, θέλετε ὁμολογήσει, ὅτι ὀρθῶς πράττετε, ἀκολουθοῦντες τὸν ἀρχηγὸν καὶ ἡγέτην ὑμῶν, διότι ὀρθῶς καὶ ἐντέχνως γνωρίζει νὰ διευθύνῃ τὰ ζητήματα τῆς μερίδος καὶ νὰ προστατεύῃ κινδυνεύοντας τοὺς φίλους....

§50ΦΛΕΣΣΑΣ. Καλέσατε, κύριε Πρόεδρε, τοὺς κυρίους Βουλευτάς· μόλις εἴμεθα 15· δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ. (Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος).

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ.

§52ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Βεβαιοῦτε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ;

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως.

§54ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἐγὼ ἔχω ἔνστασιν, ὅτι δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ.

§55ΚΑΦΕΤΖΟΓΛΟΥΣ. Αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀνεγνώσθη ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος).

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες εἶναι 79. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ὁ κ. Λεβίδης ἂς ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§57ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἔλεγον, Κύριοι, ὅτι βεβαίως δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον ἐκείνοις, οἵτινες προέβησαν εἰς ἀπονομὴν χάριτος πρὸς τὸν Τάκην, τὸν Ῥοκόφυλλον, τὸν Καπαρέλλην καὶ ὅλην τὴν συναυλίαν τῶν φοβερωτάτων ἐκείνων κακούργων, οὓς χθὲς καὶ προχθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούετε, δὲν ἦτο λέγω ἐπιτετραμμένον αὐτοῖς νὰ προβῶσιν εἰς τὸν ἀποκεφαλισμὸν τοῦ Μπονάτη, ἀφοῦ ἀναμφισβητήτως ἡ πρᾶξις δὲν εἶχε τὸν χαρακτῆρα, εἰμὴ ἁπλῆς ἀναιρέσεως, καὶ ὑπὸ μεγάλως μάλιστα ἐλαφρυντικὰς περιστάσεις. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα ἡμῶν δὲν εἶναι τοῦτο σήμερον. Ἡμεῖς, ἐὰν λαμβάνωμεν δευτέραν ταύτην φορὰν τὸν λόγον, μετὰ τὴν κατάθεσιν τῶν ἐγγράφων, (καὶ λέγω δευτέραν, διότι πρὸ τῆς καταθέσεως ἐγὼ οὐδέποτε εἶχον ὁμιλήσει ἐπὶ τοῦ κυρίου ζητήματος, ἀλλ’ ἐζήτουν ἁπλῶς πληροφορίας, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης δὲν περιωρίσθη νὰ φέρῃ ἁπλῶς τὰς αἰτουμένας πληροφορίας, ἀλλ’ ἐναντίον τῆς κοινοβουλευτικῆς συνηθείας ἠθέλησε νὰ θίξῃ καὶ τὸ ζήτημα τῆς οὐσίας,) ἐὰν λοιπὸν, λέγω, λαμβάνω δευτέραν ταύτην φορὰν τὸν λόγον ἐπὶ τῆς προκειμένης ἐπερωτήσεως, πράττω τοῦτο δι’ οὐδένα ἄλλον σκοπὸν, εἰμὴ, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι ἓν πρὸς ἓν τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ δύνανται νὰ ἀνατραπῶσι. Καὶ θέλουσιν ἀνατραπῆ βεβαίως. «Λιβελλογραφήματα μὴ πιστωθέντα», ἔλεγε χθὲς ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης πάντα τὰ ἀκουσθέντα καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Καὶ ποῖα εἶναι ταῦτα; Εἶναι ἐπίσημοι ἐπιστολαὶ συμπολιτῶν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ καὶ πρώην συναδέλφου ἡμῶν, δημοσιευθεῖσαι ἐπισήμως διὰ τοῦ τύπου. Εἶναι αἱ ἐπιστολαὶ ἐκεῖναι τοῦ Βορύλλα, φοιτητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, τοῦ δημάρχου Ὠλενείας Τσιμπουράκη, φίλου πολιτικοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ πάντων ἐκείνων τῶν ἄλλων, οὓς ἠκούσατε, τοῦ Δεσποταίου, τοῦ Βάλβη, πρώην βουλευτῶν καὶ δικηγόρων. Ἢ πρέπει νὰ καλῆται λιβελλογράφημα ἡ κατ’ ἀποδεικτικόν, οὕτως εἰπεῖν, τύπον ἐκτύλιξις τῶν λεχθέντων παρὰ τοῦ κυρίου Δημητριάδου, εἰσαγγελέως, ὡς ἀκουσθέντων παρ’ αὐτοῦ, ὅτε ἐλέγοντο παρὰ τοῦ διοικητοῦ τοῦ μεταβατικοῦ Ἄρτης κ. Μπαϊρακτάρη; Ἀλλ’ ἐὰν ἦναι ταῦτα λιβελλογραφήματα, ἂς ἐτόλμα ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου, νὰ ἀφήσῃ ἐλευθέραν τὴν ἐνέργειαν τῆς εἰσαγγελικῆς μηχανῆς, καὶ τότε ἠθέλομεν ἰδεῖ, ἐὰν ὁ χαρακτηρισμὸς τῶν διαδοθέντων καὶ πιστωθέντων παρὰ πάντων, καὶ παρ’ ὑμῶν τῶν κυρίων τῆς Συμπολιτεύσεως, ἦναι λιβελλογραφήματα, μὴ πιστωθέντα, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Ὑπουργός. Οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ἔχω, ὅτι, ἐὰν ἰδιαιτέρως εἷς ἕκαστος τῶν κυρίων συναδέλφων τῆς Συμπολιτεύσεως ἐρωτηθῇ, ἐὰν, οὕτως εἰπεῖν, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, μεταμορφούμενος ἐπί τινας στιγμὰς εἰς πνευματικὸν ἄνθρωπον, ἐξωμολόγει ἐν ἰδιαιτέρῳ δωματίῳ ἕνα πρὸς ἕνα τοὺς 84 ἢ 83 ἀκολουθοῦντας αὐτῷ, ἅπαντες ἤθελον ἀπαντήσει ἐκεῖνο, ὅπερ ἐπανειλημμένως ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Εὐβοίας: «δὲν ἔχομεν πλέον ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν Ὑπουργόν»....

§58ΜΙΛΗΣΗΣ. Ποῖος σᾶς τὸ λέγει αὐτό; Πόθεν ἐλάβετε τὸ ἐνδόσιμον νὰ τὸ ὑποθέσητε;

§59ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριε Βουλευτὰ, νομίζω, ὅτι ἦτο περιττὸν νὰ μὲ διακόψητε.

§60ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν σᾶς διακόπτω, ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ ἀποδίδητε εἰς ἡμᾶς διανοήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχομεν.

§61ΛΕΒΙΔΗΣ. Μὴ μὲ διακόπτητε, διότι, αὐτὸ πράττοντες, ἀποδεικνύετε ἐκεῖνο, ὅπερ λέγω, ὅτι δημοσίᾳ δικαιολογεῖτε τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν προκαλῶ ὑμᾶς δημοσίᾳ νὰ ἐκφέρητε γνώμην, ἐγὼ προκαλῶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐρωτήσῃ καὶ ἐξομολογήσῃ ὑμᾶς. Λιβελλογραφήματα μὴ πιστωθέντα! Ἀλλὰ δὲν βλέπετε τὸν ὑπουργικὸν τύπον, τὸν σοβαρὸν, τὸν σατυρικὸν, τὸν λιβελλογραφικὸν ἀκόμη; Τὸ μεγαλείτερον διπλωματικὸν ζήτημα ἐὰν ἀνεφύετο καὶ ἡττᾶσθε, τὴν μεγαλειτέραν μάχην ἐὰν ἐχάνετε, οἱονδήποτε γεγονὸς ἔκτακτον ἐὰν συνέβαινεν ἐν τῇ χώρᾳ ἐναντίον ὑμῶν, ταῦτα πάντα δὲν ἤθελον δώσει τοσαύτην ὕλην εἰς σκώμματα καὶ ἀποστροφὰς καὶ μεμψιμοιρίας τοῦ ὑπουργικοῦ τύπου ἐναντίον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Ἀηδεῖς Λεπτομέρειαι εἰσὶ πάντα τὰ ἀκουσθέντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διεκήρυττε χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ ἐὰν αἱ λεπτομέρειαι ἦναι ἀηδεῖς, ἢ καὶ φρικώδεις, ἡμεῖς πταίομεν, ἢ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς τὴν ἀνάλυσιν τοιούτων λεπτομερειῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; Ἀλλ’ ἂν ἀηδεῖς ἦναι αἱ λεπτομέρειαι, καὶ ἂν προσπαθῆτε νὰ στηλιτεύσητε αὐτὰς, ἡ κοινωνία ἐνόησε περὶ τίνος ἀληθῶς πρόκειται, παρίσταται δὲ ἐπὶ τοσαύτας ἡμέρας ἐδῶ, ζωηρῶς παρακολουθοῦσα τὴν συζήτησιν ταύτην. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, λέγει, «διῃωνίσατε τὸ ζήτημα· ἐπὶ ἡμέρας ὅλας ἀκούομεν ὑμᾶς, ἐπαναλαμβάνοντας τὴν ἐπερώτησιν Τάκη, καὶ ζητοῦντας καθ’ ἑκάστην νέας δικογραφίας, καὶ ὅταν φέρωμεν τὰς ζητουμένας, εὐθὺς ζητεῖτε νεωτέρας.» Διατί ζητοῦμεν νεωτέρας; Διότι ἐκ τῶν δικογραφιῶν, ἃς ὁ κ. Ὑπουργὸς κομίζει, ἀνακαλύπτονται ἐγκλήματα ἄλλα, ὧν ἀνάγκην ἔχομεν νὰ λάβωμεν γνῶσιν. Ἦτο ἡ 11 Νοεμβρίου ἐ. ἔ., καθ’ ἣν πρῶτον ἔφερα τὴν ἐπερώτησιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἀκριβῶς εἶναι ἐκείνη ἡ ἡμέρα, καθ’ ἣν εἷς ἐκ τῶν δύο γνωστῶν κακούργων ἐδικάζετο ἐν Ζακύνθῳ, ὁ Τάκης. Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτε ἐγὼ ἐζήτουν μίαν κατ’ ἀρχὰς καὶ μόνην δικογραφίαν, ἀφορῶσαν εἰς τὸν Τάκην, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι προσεπάθει νὰ ἀποκρύψῃ τὰ πάντα, καὶ σκότος νὰ ῥίψῃ ἐφ’ ὅλων τῶν ἄλλων κακουργημάτων τοῦ Ῥοκοφύλλου καὶ τοῦ Τάκη. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔλαβον κατόπιν πληροφορίας, ὅτι οὐχὶ ἕν, ἀλλὰ πολλὰ καὶ συνεχῆ ἐγκλήματα εἶχον ἐνεργήσει οἱ ἐν λόγῳ λῃσταί· μὴ γνωρίζων ὅμως ἀκριβῶς τὰς λεπτομερείας πάσας, ἐζήτησα δι’ ἐπερωτήσεως ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, νὰ φέρῃ ἁπάσας τὰς δικογραφίας, τὰς κατὰ τῶν καταδίκων τούτων. Ἂν τώρα ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπὸ τῆς ἑπομένης τῆς ἐπερωτήσεώς μου ἡμέρας ἔφερε ταύτας εἰς τὴν Βουλήν, βεβαίως ἠθέλομεν ἀρχίσει τὴν συζήτησιν. Ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε, πόσον ἐκοπιάζομεν νὰ βάλωμεν τέλος πάντων μίαν δικογραφίαν εἰς χεῖρας, καὶ κατόπιν δύο, καὶ κατόπιν τρεῖς καὶ δέκα. Ἡμεῖς ἆρα διῃωνίσαμεν τὸ ζήτημα, ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι διῃωνίσθη; Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι τὸν ἡγέτην τῆς Συμπολιτεύσεως, διὰ ψύλλου πήδημα, ὅτε ἦτο ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπὶ ἡμέρας συζητοῦντα ἐνταῦθα ὅλως ἀσήμαντα ζητήματα. «Ἡ διαιώνισις τοῦ ζητήματος,» ἔλεγεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, «αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.» Καὶ πρῶτον μὲν διαιώνισις δὲν ἐγένετο, ἔπειτα δὲ, καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι τοιοῦτόν τι συνέβη, αἴτιος εἶναι ὁ οὕτως εἰπεῖν φυγόδικος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὡς πρὸς τὴν προσκομιδὴν τῶν αἰτουμένων δικογραφιῶν. Ἀλλὰ τίς τάχα ἐκ τῶν δικογραφιῶν ἀπεδείχθη ἄχρηστος; Μήπως ἡ δικογραφία ἐκείνη, ἡ κατὰ Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου, καθ’ ἣν, ἐνῷ παραπέμπετο ἐπὶ φόνῳ καὶ ἑνώσει ὁ Τάκης, ὁ ἀξιότιμος ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἐζήτησε τὴν μεταβολὴν τῆς κατηγορίας ἐν τῷ ἀκροατηρίῳ καὶ τὴν καταδίκην τοῦ Τάκη ἐπὶ ἁπλῇ ἀναιρέσει; Ὅτε πρῶτον ἐζητήσαμεν τὴν δικογραφίαν ταύτην, δι’ ἣν πολὺ ἐπεμείναμεν, διότι εἶναι ὁ κρίκος καὶ ἡ βάσις ὅλου τοῦ ζητήματος, ἠκούσαμεν πάλιν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης λέγοντα: «Τί ἐπιστολὴ ἐκ Κερκύρας; Ἀνώνυμοι ἐπιστολαὶ καὶ λίβελλοι ἀναγινώσκονται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου;» Ἀλλ’ ἡ ἀνώνυμος δῆθεν ἐπιστολὴ ἀνέφερε καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν πρακτικῶν τῆς δίκης, ὅστις εἶναι ὁ ἕβδομος. Καὶ ὅτε ἦλθον τὰ πρακτικὰ, τί ἀπεδείχθη; Ὅτι, προκειμένου περὶ ἑνώσεως καὶ φόνου ἐκ προμελέτης καὶ ἐσκεμμένως παρὰ λῃστῶν, ἐνεδρευόντων τὸ θῦμα αὐτῶν, ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἐτόλμησεν ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου βήματος τοῦ Κακουργιοδικείου, νὰ ζητήσῃ τὴν καταδίκην τοῦ Τάκη ἐπὶ ἁπλῇ ἀναιρέσει. Ἀλλ’ ἐνταῦθα, Κύριοι, εἶναι ἀνάγκη νὰ κατατεθῇ νέον τι γεγονὸς, οὗτινος ἐνώπιον ὑμεῖς μὲν θέλετε ἐκπλαγῆ, ἀγνοῶ δὲ ὁποῖον ἐπιχείρημα θέλει εὕρει ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἵνα ἀποκρούσῃ αὐτό. Ἔχω, Κύριοι, εἰς χεῖράς μου τὰ πρακτικὰ τοῦ Κακουργιοδικείου Κερκύρας, οὗτινος ἐνώπιον κατηγορεῖτο ὁ Τάκης ἐπὶ ἑνώσει καὶ φόνῳ. Προσέξατε, παρακαλῶ, τί συνέβη (καὶ πρὸ πάντων προσέξατε, παρακαλῶ, ἐξ ὑμῶν οἱ νομικοὶ ἄνδρες) περὶ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Δικαστηρίου τῶν ἐνόρκων. Ὅταν ἀκούσητε τοῦτο, θέλετε πεισθῆ, ἂν συκοφαντῆται ὁ κ. Ὑπουργός, ἢ ἐὰν δὲν ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον νὰ σιωπήσῃ πρὸ τοιούτων πράξεων. Ὡς Εἰσαγγελεύς, ὡς γνωστόν, παρίσταται ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ. Οἱ κλῆροι τῶν ὀνομάτων τῶν ἐνόρκων ῥίπτονται ἐν τῇ κληρωτίδι, ἐξάγονται δὲ εἶτα, ἵνα ἀποτελεσθῇ τὸ Δικαστήριον τῶν ἐνόρκων. Πόσους ἐνόρκους νομίζετε, ὅτι ἐξήρεσεν ἡ ὑπεράσπισις; Ἕνα. Ἀλλ’ ὅταν ἡ ὑπεράσπισις ἐξαιρῇ ἕνα μόνον, ἐννοεῖτε πόσους ὤφειλε νὰ ἐξαιρέσῃ ἡ κατηγορία· ὤφειλε νὰ ἐξαιρέσῃ ἓξ ἀναμφισβητήτως, προκειμένου περὶ Ἑλληνικοῦ Δικαστηρίου ἐνόρκων....

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ λέγει ὁ νόμος αὐτό;

§63ΛΕΒΙΔΗΣ. Τὸ λέγει ἡ κοινωνικὴ κατάστασις τοῦ τόπου, ἣν ἡ συναλλαγὴ τῶν κυρίων Ὑπουργῶν κατέστησε τοιαύτην. Οὐδένα ἐν τούτοις ἐξαιρεῖ ὁ Ἀντεισαγγελεὺς κ. Βουλπιώτης. Ποῖοι ἦσαν αὐτοὶ οἱ ἔνορκοι; Ἦτο ἆρά γε ὁ κ. Ἀντεισαγγελεὺς τοσοῦτον ἀσφαλὴς περὶ τῆς εὐόρκου ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος αὐτῶν; Ὁμιλοῦμεν, Κύριοι μεταξὺ ἡμῶν, καὶ ἂς μὴ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τῶν δακτύλων. Ἂν οἱ ἔνορκοι αὐτοὶ ἦσαν τοσοῦτον εὔορκοι, ὥστε ἡ κατηγορία νὰ μὴ ἐξαιρέσῃ οὐδὲ ἕνα κἄν, βεβαίως ἡ ὑπεράσπισις τότε ἤθελεν ἐξαντλήσει ὅλον τὸ δικαίωμα αὐτῆς, οὐδὲ ἤθελεν ἐξαιρέσει ἕνα μόνον! Ἂν πάλιν οἱ ἔνορκοι δὲν ἦσαν τίμιοι ἄνθρωποι, ἡ κατηγορία ὤφειλε νὰ ἐξαιρέσῃ τοὐλάχιστόν τινας ἐξ αὐτῶν. Βεβαίως τοῦτο καὶ μόνον τὸ γεγονός, οὕτως ἀπομεμονωμένον ῥιπτόμενον ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, δὲν δύναται ν’ ἀποτελέσῃ ἴσως βάσιν ἐπιχειρήματος· ἀλλ’ ὅταν ὁ Ἀντεισαγγελεὺς αὐτὸς καὶ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὁτὲ μὲν παρίσταται ὡς κατήγορος, ἐκδικαζομένων τῶν Τάκηδων καὶ Ῥοκοφύλλων, ὁτὲ δὲ ὡς Πρόεδρος τῶν Συνέδρων, ὅταν βλέπητε ὅλην ταύτην τὴν σειράν τῶν διαδεχομένων ἄλληλα ὑπόπτων γεγονότων, ἔχητε δὲ τοιαύτην ἀπόφασιν καὶ τοιοῦτον πρακτικόν, ἐν ᾧ οὐδείς, πλὴν ἑνός, ἐκ τῶν ἐνόρκων παρὰ τῆς ὑπερασπίσεως ἐξαιρεῖται, παρὰ δὲ τῆς κατηγορίας οὐδὲ εἷς, ὁποίαν ἆρά γε ἰδέαν δύνασθε νὰ σχηματίσητε περὶ τοῦ καταρτισμοῦ τοῦ Δικαστηρίου ἐκείνου; Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπιμένει, ὅτι ἡμεῖς διαιωνίζομεν δῆθεν τὸ ζήτημα. Μήπως διότι ἐζητήσαμεν νὰ ἔλθωσιν ἐνταῦθα πᾶσαι ἐκεῖναι αἱ δικογραφίαι τῶν καταδίκων, εἰς οὓς δι’ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Βασιλικοῦ Διατάγματος μετὰ τοῦ Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου ἐδόθη χάρις; Πρὸς διαιώνισιν ἆρά γε τῆς ὑποθέσεως ἐζητήσαμεν πάσας τὰς δικογραφίας ἐκείνας; Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὅτε ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἔφερεν ὅλην ἐκείνην τὴν σωρείαν τῶν δικογραφιῶν ἐνταῦθα, εἰρωνευόμενός με δῆθεν, ἔλεγεν: «Ἰδού, ἐφέραμεν τὰς δικογραφίας· ἂς ἴδωμεν, ἂν θέλητε καὶ ἄλλας.» Ἀλλ’ ἐκ τῶν δικογραφιῶν ἐκείνων τί ἀπεδείχθη; Ὅτι ἐκ τῶν καταδίκων Καπαρέλλη καὶ Ἀναπλιώτου, εἰς οὓς ἐδόθη χάρις, ὁ μὲν διὰ μαχαίρας ἀπέκτεινε κοιμώμενον ἄνθρωπον, ὁ δὲ τὸν ἴδιον αὐτοῦ ἀδελφὸν ἐδολοφόνησε, κοιμώμενον ἐπίσης καὶ φιλοξενοῦντα αὐτόν. Καὶ ἐνῷ ὁ κ. Εἰσαγγελεύς, ὅστις βεβαίως δὲν εἶναι ὁ κ. Βουλπιώτης, ἔλεγεν, ὅτι μόνη ἡ λαιμητόμος ἐδύνατο νὰ ἀνορθώσῃ τὸν πεπτωκότα νόμον, τὴν ἀδικηθεῖσαν κοινωνίαν, τὴν ἀγρίως ἀπορφανισθεῖσαν οἰκογένειαν τοῦ ἀδελφοῦ, ἐνῷ ὁ Εἰσαγγελεὺς κ. Μπράτιμος ἔλεγεν, ὅτι οὐδέποτε συνέβη τοιοῦτον ἔγκλημα στυγερόν, νὰ δολοφονήσῃ τις τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ κοιμώμενον, ὅστις προσέφερεν ἄρτον καὶ πῦρ καὶ στέγην, ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑποβάλλει Διάταγμα τῷ Βασιλεῖ ὑπὲρ ἀμφοτέρων τούτων, ἤτοι ὑπὲρ τοῦ ἀδελφοκτόνου καὶ ὑπὲρ τοῦ ἄλλου, ἐν αὐτῷ δὲ τούτῳ τῷ Διατάγματι συμπεριλαμβάνει καὶ τὸν Τάκην καὶ τὸν Ῥοκόφυλλον, συνοδεύων αὐτὸ μὲ τὴν ἀναίσχυντον ἐκείνην ἔκθεσιν, ἥτις ἐβεβαίου, ὅτι καὶ τὸ εἶδος τῶν ἐγκλημάτων, καὶ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐγένοντο, καὶ αἱ περιστάσεις, ὑφ’ ἃς ἐξετελέσθησαν, δὲν ἀποδεικνύουσιν ἀνθρώπους ἀνεπανορθώτου ἐπικινδύνου χαρακτῆρος, οὐδὲ ἐπικινδύνους εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν καὶ ἀσφάλειαν. Αὕτη εἶναι, Κύριοι, ἡ ἔκφρασις τῆς γνωμοδοτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἧς ἡ ἔκθεσις ὑπεβλήθη εἰς τὸν Βασιλέα. Διαιωνίζομεν λοιπὸν τὸ ζήτημα, ὅταν ζητῶμεν τοιαύτας δικογραφίας, ἵνα ἀποδείξωμεν δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων τὰ παρ’ ἡμῶν λεγόμενα; Διαιωνίζομεν τὴν συζήτησιν, διότι ἐζητήσαμεν νὰ ἔλθῃ ἡ δικογραφία, ἡ κατὰ τοῦ Ἑβραίου Μαγὰρ, ἐξ ἧς ἀπεδείχθη, ὅτι καὶ πάλιν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐξηπάτησε τὸν Βασιλέα; Εἶναι περιττὸν, Κύριοι, νὰ χρονοτριβῶμεν, ἀναγινώσκοντες πάσας τὰς μαρτυρίας κατὰ Μαγάρ. Ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ῥηταὶ ἐτέθησαν αἱ ἐρωτήσεις πρὸς τοὺς μάρτυρας πάντας, μήπως αἱ ὕβρεις δὲν ἀπετείνοντο κατὰ τοῦ Βασιλέως. Οἱ δὲ μάρτυρες ἔλεγον πάντες, ὅτι αἱ ὕβρεις ἀπετείνοντο κατὰ τοῦ Βασιλέως. Καὶ ὅμως ἔχομεν τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης πρὸς τὸν Βασιλέα, ἐν ᾗ λέγεται, ὅτι ὁ Ἑβραῖος «δὲν ἐξύβρισε τὴν Μεγαλειότητά Σου». Διαιωνίζομεν λοιπὸν τὴν συζήτησιν, ὅταν ζητῶμεν τὴν κατὰ Μαγὰρ δικογραφίαν; Διαιωνίζομεν τὴν συζήτησιν, ὅταν ἡμεῖς τέλος πάντων, βλέποντες, ὅτι ἀδύνατον νὰ συγκατατεθῆτε νὰ φέρητε τὰς δικογραφίας πάσας, ἀνελάβομεν καὶ ἠρξάμεθα συζητοῦντες τὰ τῆς ἐπερωτήσεως ἡμῶν, ὑμεῖς δὲ ἐβάλετε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ζητῇ ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως; Ἀλλ’ ἵνα ζητῆτε ἀναβολὴν, μέχρις ὅτου ἔλθωσι πᾶσαι αἱ δικογραφίαι, ἰδοὺ, ὅτι καὶ ἡμεῖς δὲν ἐζητοῦμεν πάσας τὰς δικογραφίας χάριν διαιωνίσεως τοῦ ζητήματος, ἀλλὰ πρὸς μεγαλύτερον φωτισμὸν καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κοινωνίας. Καὶ λέγω τοῦτο διότι τίς οἶδε, πόσα ἐγκλήματα θὰ ἀνεπήδων ἐκ τῆς δικογραφίας τῶν Τρικκάλων καὶ ἐκ τῆς δικογραφίας Ἀβέρωφ, ἥτις κρατεῖται ἐν Ἄρτῃ ἤδη ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας, διότι λέγουσιν, ὅτι καὶ κατ’ ἄλλων προκύπτουσιν ὑπόνοιαι, ὡς συμμετασχόντων ἐν τῷ κατὰ Ἀβέρωφ ἐγκλήματι. Καὶ τίς πταίει, Κύριοι, ἂν αἱ κατὰ Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου δικογραφίαι ἀπετέλεσαν, οὕτως εἰπεῖν, ἁμαξοστοιχίαν ὁλόκληρον; ἡμεῖς, οἱ ἐλέγχοντες τὸν ὑπεύθυνον Ὑπουργὸν, ἢ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς, τολμήσας νὰ ἐνασκήσῃ τὴν προνομίαν τοῦ Στέμματος πρὸς τοιούτους ῥυπαροὺς καὶ ἐπικινδύνους ἀνθρώπους; Ἔπρεπεν ἀληθῶς νὰ ἔλθωσι πᾶσαι αἱ δικογραφίαι ἐνταῦθα, ἵνα ἀποδειχθῇ, ὅτι πᾶσαι αἱ δίκαι Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου, εἴτε ἐκεῖναι, εἰς ἃς δὲν ἔλαβε μέρος ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, εἴτε ἐκεῖναι, εἰς ἃς ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐχρησίμευεν ὡς Εἰσαγγελεὺς καὶ συνήγορος τοῦ Τάκη, πᾶσαι αὗται ἐξεδικάσθησαν μετὰ τὴν δημοσίαν καταγγελίαν κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐκ μέρους τῆς Συντάξεως τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν». Πότε πρῶτον ἔγραψεν ὁ «Χρόνος τῶν Ἀθηνῶν», κατηγορῶν τὸν κ. Ὑπουργὸν καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν, ὡς χάριν χρηματικῶν ἰδίως ὠφελημάτων παρέχοντας προστασίαν εἰς τὸν λήσταρχον Τάκην; Τῇ 30 Νοεμβρίου 1886. Σημειώσατε παρακαλῶ τὴν χρονολογίαν ταύτην. Πότε ἡ δίκη τοῦ ληστάρχου Τάκη, φονεύσαντος τὸν ποιμένα Χαρδαλιᾶν; Τῇ 2 Νοεμβρίου 1887 ἔτους ἐν Λευκάδι. Πότε ἡ δίκη τοῦ Τάκη ἐν Ζακύνθῳ ἐπὶ ἀποπείρᾳ δολοφονίας ἐπὶ μισθῷ, δι’ ἣν κατεδικάσθη εἰς πρόσκαιρα δεσμά; Τῇ 11 Νοεμβρίου 1888 ἔτους. Πότε ἡ δίκη ἡ ἐν Τρικκάλοις; Τῇ 16 Ἰουνίου 1888 ἔτους. Πότε ἡ δίκη τοῦ Τάκη ἐνώπιον τῶν Κακουργιοδικῶν Κερκύρας ἐπὶ ἑνώσει, ληστείᾳ, παρανόμῳ κατακρατήσει, ἐκβιάσει; Τῇ 4 Δεκεμβρίου 1887 ἔτους. Πότε ἡ δίκη τοῦ Τάκη ἐν Κερκύρᾳ ἐπὶ τῷ φόνῳ τοῦ Ἀλεξίου, τοῦ προδώσαντος τὴν λῃστοσυμμορίαν; Τῇ 30 Ἀπριλίου 1887 ἔτους. Πότε ἡ καταδίκη ἐν Κερκύρᾳ τοῦ Ῥοκοφύλλου εἰς θάνατον, ἐνῷ ὁ Τάκης κατεδικάσθη ἐπὶ ἀναιρέσει; Τῇ 10 Μαΐου 1888 ἔτους. Πότε ἡ δίκη τοῦ Ῥοκοφύλλου ἐπὶ ἐμπρησμῷ ἐν Ζακύνθῳ; Τῇ 30 Μαΐου 1888 ἔτους. Πότε ἡ δίκη τοῦ Τάκη ἐπὶ ἐκβιάσει καὶ ἁρπαγῇ τῶν δύο νέων; Τῇ 9 Δεκεμβρίου 1886 ἐν Κερκύρᾳ. Πότε ἡ δίκη τοῦ Ῥοκοφύλλου, Τάκη κλπ. διὰ τὴν λῃστείαν Ἀβέρωφ; Τῇ 1 Ἰουνίου ἐν Κερκύρᾳ 1887 ἔτους. Τί ἀποδεικνύουσι ταῦτα πάντα; Ὅτι πᾶσαι αὗται αἱ δίκαι ἐγένοντο μετὰ τὴν διὰ τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» καταγγελίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἥτις, ὡς ἐῤῥήθη, ἐγένετο τῇ 30 Νοεμβρίου 1886 ἔτους. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, προχωρῶν εἰς τὴν ἀπολογίαν αὑτοῦ, ἔλεγεν: «ἐγὼ δὲν ἐζήτησα ἀναστολὴν τῆς καταδιώξεως τοῦ ὑπευθύνου Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν.» Ἀλλὰ καὶ τίς ἐξ ἡμῶν ἐβεβαίωσε τὴν Βουλὴν, ὅτι δύναται νὰ φέρῃ ἔγγραφον ἀπόδειξιν περὶ τοῦ ἐναντίου; Τίς ποτε ἤθελεν εἶσθαι τοσοῦτον ἁπλοῦς, ὥστε νὰ εἴπῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, δι’ ἐγγράφου αὑτοῦ πρὸς τὸν παρὰ Πλημμελειοδίκαις Εἰσαγγελέα, συνέστησεν αὐτῷ νὰ μὴ προβῇ εἰς τὴν καταδίκην τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν»; Ἀλλ’ ὅταν, Κύριοι, ἔχομεν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἐν τῇ Ἑλλάδι, οὐχὶ δὲ ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ, ἢ ἐν ἄλλῳ τινὶ Κράτει, ἐξ ἐκείνων, ὧν τὰ Κοινοβούλια δὲν ἀσχολοῦνται εἰς τοιαύτας ὑποθέσεις ἕνεκα τῶν Ὑπουργῶν, ὅταν ἐπαναλαμβάνω ἔχωμεν Ὑπουργὸν λέγοντα: «Ἡ ἐπιθυμία μου ἡ ἐνδόμυχος ἦτο, νὰ μὴ περατωθῇ ἡ ὑπόθεσις αὕτη, ἐνόσῳ εἶμαι Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης,» καὶ «ὁμολογῶ, ὅτι ἡ ἀτομική μου ἐπιθυμία ἦτο, νὰ μείνωσιν ἀνοικταὶ αἱ θύραι δι’ αὐτὸ τῆς ἀνακρίσεως μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν θὰ ἦτο δυνατὸν οἱ ἀντίπαλοί μου νὰ προΐστανται τῶν κοινῶν,» εἶναι ἀνάγκη ἆρά γε νὰ δεικνυώμεθα τοσοῦτον ἁπλοῖ, ὥστε νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἀθηνῶν κατώρθωσε νὰ μὴ ὀσφρανθῇ τέλος πάντων αὐτὴν τὴν ἐνδόμυχον ἐπιθυμίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης; Ἀλλὰ τίνα ἀνάγκην ἔχομεν νὰ καταγινώμεθα, στενοχωροῦντες τὸν νοῦν ἡμῶν, ἵνα εὕρωμεν ἐπιχειρήματα, ὅτι ἡ ἐνδόμυχος ἐπιθυμία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἦτο, νὰ μὴ ἐνεργηθῇ κατὰ τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» κατηγορία, καὶ ὅτι ἀνέστειλεν οὗτος τὴν ἐνέργειαν τῆς κατηγορίας, ὅταν δύο ἔτη ἔπρεπε νὰ παρέλθωσι, νὰ συζητήσῃ ὁ τύπος, νὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, καὶ μόνον τότε πλέον νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡμέραν τινὰ νὰ ἴδῃ τὸ φῶς τοῦ ἀκροατηρίου ἡ κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» καταγγελία; Ἡ ἀναστολὴ ἄρα, ἡ ἐκ μέρους τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ ἐνεργηθεῖσα, εἶναι προδηλοτάτη καὶ ἀναμφισβήτητος, καὶ προκαλῶ τὴν συνείδησιν οἱουδήποτε, καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ταύτης, νὰ εἴπῃ, ἂν ἐν τῇ ψυχῇ αὑτοῦ ᾖναι δυνατὸν πλέον νὰ παραμείνῃ ἡ παραμικροτέρα ἀμφιβολία, ὅτι ἐν τῇ προκειμένῃ πράξει, ἥτις εἶναι ἡ βάσις ἡ ἀρχικὴ τῆς ἐπερατήσεως ἡμῶν, ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης δὲν εὐθύνεται. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς, προχωρῶν εἰς τὴν ἀπολογίαν αὑτοῦ, ἔλεγε: «Τί φωνάζετε; Πρὸ ἓξ καὶ ἑπτὰ μηνῶν ἡ ἀνάκρισις ἐνεργεῖ τὰ καθήκοντα αὑτῆς ἐναντίον τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν». Ἀληθῶς ἔπρεπε νὰ ἐξεγερθῇ πρὸ ἓξ ἢ ἑπτὰ μηνῶν ὁ τύπος, καὶ ἰδίᾳ ὁ «Σύλλογος», ἵνα ἀναγκασθῇ τέλος πάντων ἡ ἀνάκρισις νὰ ἐνεργήσῃ τὸ ἑαυτῆς καθῆκον.... Ἀλλ’ ἀκούω κύριόν τινα ἐκεῖθεν, παρακελεύοντά με νὰ συντομεύσω.

§64ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Εἶναι δέκα ἡ ὥρα!

§65ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλ’ ἐγὼ, ὅταν ἀγορεύητε ἐντεῦθεν, οὐδέποτε ἔδωκα ἡμῖν τὸ μέτρον τῆς ἀγορεύσεως. Καὶ προχθὲς πάλιν ἠθελήσατε νὰ μὲ διακόψητε, καὶ τὰ πρακτικὰ ἐσφαλμένως λέγουσιν, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος μὲ διέκοψεν, ἐγὼ δὲ εἶπον ὑμῖν τότε, ὅτι καὶ ὑμεῖς, καὶ οἱ συγγενεῖς ὑμῶν καὶ πάντες οἱ ἐκλογεῖς Ζακύνθου ἂν θελήσωσι νὰ μὲ διακόψωσι, δὲν θέλετε κατορθώσει τοῦτο. Τί φωνάζετε λοιπόν; ἔλεγε χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης· ἰδοὺ πρὸ ἓξ μηνῶν ἡ ἀνάκρισις καταγίνεται εἰς τὸ ἀδίκημα τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν». Μὴ τάχα τὸ ἀδίκημα τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν», ἂν ἀδίκημα ὑφίσταται, ἦναι ὅμοιον τοῖς τοῦ Ῥοκοφύλλου καὶ Τάκη; Μήπως ἦναι ἀνάγκη νὰ παραγγελθῶσι πᾶσαι αἱ Εἰσαγγελίαι καὶ αἱ Ἀρχαὶ τοῦ Κράτους, ἵνα βεβαιωθῇ τοῦτο; Δύο ἢ τρεῖς μαρτυρίαι ἐκτὸς τῶν Ἀθηνῶν, αἵτινες εἶναι δυνατὸν νὰ ληφθῶσιν ἐκ τῶν ἐκεῖ ἀνακριτικῶν ὑπαλλήλων, καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἀδίκημα, ἰδοὺ εὐθὺς ἐβεβαιώθη. Πρὸς τοῦτο οὐχὶ ἓξ μηνῶν, ἀλλ’ οὐδὲ δύο ἑβδομάδων ἔχετε ἀνάγκην. Καὶ ἐνῷ, Κύριοι, ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἔχει ἐκκρεμῆ ἰδίαν ὑπόθεσιν, τὴν τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν», ἀκούσατε τί δημοσιεύει ἐν τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ. Ἔχω τόμον τινὰ, (ἀκριβῆ ἢ μὴ ἀκριβῆ περιέχοντα, δὲν γνωρίζω, διότι ἐλάβομεν πεῖραν τῶν στατιστικῶν πληροφοριῶν, τῶν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως διδομένων,) ὅστις ἐπιγράφεται: «Ὑπουργεῖον Δικαιοσύνης. Ἐργασίαι τῶν Δικαστηρίων κατὰ τὸ 1887, καὶ ἐπιθεώρησις τῶν δικαστικῶν γραφείων κατὰ τὴν αʹ αὐτοῦ τριμηνίαν». Πᾶς τις νομίζει, ὅτι αὐτὸ εἶναι Εὐαγγέλιον, διότι, ὡς τὸ Εὐαγγέλιον λέγει μόνον ἀληθείας, οὕτω καὶ ἡ Στατιστικὴ, ἵνα ὑπάρχῃ τοιαύτη, πρέπει νὰ λέγῃ μόνον ἀληθείας, ἄλλως δὲν εἶναι ἔργον σπουδαῖον καὶ χρήσιμον. Ἀφοῦ δὲ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔχει ἐκκρεμῆ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ὑπόθεσιν, ἐνῷ κρατεῖ ἐκκρεμῆ ἄλλην ἐπίσης σκανδαλώδη, μεγάλου τινὸς Δημάρχου, ὅστις κατηγορήθη, δικαίως ἢ ἀδίκως, δὲν ἐξετάζω, ὡς μὴ διαχειρισθεὶς πιστῶς τὴν δημοτικὴν περιουσίαν, ἐνῷ ἔχομεν ἐκκρεμῆ τὴν κατηγορίαν κατὰ τοῦ Συντάκτου τῆς «Χώρας» καὶ ἄλλας μυρίας ἐν τῇ Εἰσαγγελίᾳ Ἀθηνῶν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, λέγω, βεβαιοῖ, ὅτι: «ἡ παράθεσις τῶν κατ’ ἀμφότερα τὰ ἔτη καὶ καθ’ ἑξαμηνίαν ἐργασιῶν ἀρκεῖ, ὅπως καταδείξῃ, πόσον εἰσὶν εὐχάριστα τὰ ἐπιτευχθέντα ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου ἀποτελέσματα, καὶ συνάμα στηρίξῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ Κράτος ἡ ἀνάκρισις τῶν κακουργημάτων καὶ τῶν σπουδαιοτέρων ἐκ τῶν πλημμελημάτων θέλει πληροῖ μετ’ οὐ πολὺ ἐντελῶς καὶ τοὺς ὅρους τῆς ἀμέσου καὶ συνεχοῦς ἐνεργείας, αἵτινες τόσῳ σπουδαίαν ἀσκοῦσιν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν βελτίωσιν καὶ τὴν τελεσφόρον καταδίωξιν τῶν ἀδικημάτων». Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἀμυνόμενος ὑπὲρ τῆς ἰδίας αὑτοῦ ὑποθέσεως, λέγει: «Τί φωνάζετε; Περιμείνατε τὸ βούλευμα, τὸ κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν», ἵνα ἴδητε, ὅτι ἐν αὐτῷ θὰ ἀναφέρωνται ἴσως καὶ αἱ καταθέσεις τῶν μαρτύρων τῆς κατηγορίας». Ἄλλη ἀπόδειξις, ὅτι πρὸ πολλοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὤφειλε νὰ ἀφήσῃ ἐλευθέραν τὴν ἐνέργειαν τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας, παραιτούμενος, οὐχὶ δὲ γινώσκων ἀκόμη καὶ τί θέλει περιέχει τὸ βούλευμα. Τί πρωτότυπα καὶ πρωτοφανῆ καὶ πρωτάκουστα πράγματα εἶναι αὐτά; Ὑμεῖς ἄρα θέλετε κατασκευάσει τὸ βούλευμα! Καὶ προχωρῶν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἐπετίμα τοὺς ἀντιπολιτευομένους Βουλευτὰς, τοὺς ἀγορεύσαντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, λέγων, ὅτι ἔχει αὐτοὺς ἐπ’ αὐτοφώρῳ συλλαμβανομένους, ὡς μὴ λέγοντας τὴν ἀλήθειαν, προκειμένου περὶ τῆς κατὰ Γρανίτσα κατηγορίας. Γνωρίζετε τίς εἶναι ὁ Γρανίτσας. Ἐβεβαίου λοιπὸν χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι οὐδεὶς τῶν ἐντεῦθεν ἀγορευσάντων ἐδήλωσεν, ὅτι ὁ Γρανίτσας ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἀπαλλακτικὸν βούλευμα. Καὶ κομπάζων ἐπὶ τῇ ἀνακαλύψει, ἔθετε βάσιν τῆς ὑπερασπίσεως ταύτην: οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ῥήτορες ἀπέκρυπτον τὸ ἀπαλλακτικὸν ὑπὲρ Γρανίτσα βούλευμα· ὡς ἄρα ἐν ταύτῃ τῇ περιστάσει δὲν ἔλεγον οὗτοι τὰ ἀληθῆ, οὕτω καὶ ἐν πάσῃ τῇ ὑποθέσει ταύτῃ ἐσυκοφάντουν. Καὶ ὅμως ἔχω ἐνταῦθα τὴν ἀγόρευσίν μου ἐκ τῶν στενογραφημένων πρακτικῶν, ἀδιόρθωτον ἔτι, ὡς βλέπετε, ἐξ ἧς ἀναγινώσκω ὑμῖν τὰ ἑξῆς: «Ἠκούσατε ἐπανειλημμένως τὸ ὄνομα Γρανίτσα τινὸς, δημάρχου. Καὶ οὗτος, εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ βούλευμά τι ἀπαλλακτικὸν ὡς Δήμαρχος καὶ ὡς μὴ μετασχὼν δῆθεν εἰς προστασίαν λῃστοσυμμοριῶν κλπ.» Ἐνῷ λοιπὸν ῥητῶς ἐβεβαίουν, ὅτι ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἀπαλλακτικὸν βούλευμα ὁ Γρανίτσας, ὁ κ. Ὑπουργὸς, μεγαλαυχῶν, καὶ νομίζων, ὅτι κἄτι κατώρθωσεν, ἐβεβαίου, ὅτι οὐδεὶς τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐδήλωσε τοῦτο. Ἐννοεῖται δὲ οἴκοθεν, ποίαν δύναμιν εἶχε τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο· διότι πᾶς τις, ὅταν μάθῃ, ὅτι οἱ ὁμιλήσαντες ἀπέκρυψαν τὴν ὕπαρξιν ἀπαλλακτικοῦ βουλεύματος δημοσιευθέντος, δικαιοῦται νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι πάνθ’ ὅσα ἔλεγον οἱ Βουλευταὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἦσαν ἐπίσης ψεύδη. Ἀντὶ λοιπὸν (καὶ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ἕτερον ἐπιχείρημα τοῦ καὶ Ὑπουργοῦ) νὰ ἔχωμεν αὐτὸν βεβαιοῦντα, τί θέλει περιέχει τὸ κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» βούλευμα, ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον, εἴποτε ἐβλέπομεν αὐτὸν μιμούμενον τὸν ἐκ Μεσσηνίας βουλευτὴν κ. Σωτηρόπουλον, ὅστις, ὅτε ἠγέρθησαν κατ’ αὐτοῦ κατηγορίαι, γινώσκομεν τί ἔπραξεν. Εὐθὺς ἀμέσως ἐγκατέλειψε καὶ Ὑπουργεῖον Δικαιοσύνης καὶ χαρτοφυλάκιον, καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν ἰδίαν αὑτοῦ ἐπαρχίαν, ἀφήσας ἐλευθέραν τὴν δικαιοσύνην νὰ ἐνεργήσῃ τὸ ἑαυτῆς καθῆκον. Καὶ ἀντὶ νὰ μιμηθῇ τὸν ἐκ Μεσσηνίας Βουλευτὴν, ἠκούσαμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἀνελθόντα εἰς τὸ βῆμα καὶ προσπαθοῦντα νὰ βεβαιώσῃ πρᾶξιν, ἥτις δὲν ἀπεδείχθη, ὅτι ἦτο ἀληθής. Καὶ ἐπὶ τοῦ ἐπεισοδίου τούτου ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἐγεννήθη παρεμπίπτον ζήτημα ἄλλο, ἐν ᾧ ἠκούσαμεν δύο Ὑπουργοὺς, μὴ εἰπόντας πράγματα ἀληθῆ. Ὑπέλαβον οὗτοι ὡς πολὺ ἁπλοῦν τὸν ἕτερον ἐκ Μεσσηνίας βουλευτὴν, τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ὅστις γινώσκει τὴν ἱστορίαν τῆς ἀδίκου ἐκείνης ὑποθέσεως. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐπίστευσεν, ὅτι ἐδύνατο νὰ πείσῃ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ὅτι οὗτος δῆθεν οὐδαμῶς μετέσχε τῆς κατὰ τοῦ ἀειμνήστου αὐτοῦ πατρὸς κατηγορίας, λησμονήσας τὰς νυκτερινὰς συνεντεύξεις εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, ἐν ᾗ οἰκίᾳ ἰδίᾳ χειρὶ καὶ μὲ τὰ δίοπτρα εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς συνέταττε τὸ κατὰ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου κατηγορητήριον· λησμονήσας τὸν Βαλέτταν, ὅστις ἠπείλει τοὺς Βουλευτὰς τῆς Συμπολιτεύσεως λέγων: «ἢ ὑπογράφετε κατηγορητήριον καὶ κατὰ Κουμουνδούρου, ἢ ἡμεῖς δὲν ὑπογράφομεν κατὰ Σωτηροπούλου καὶ Παπαμιχαλοπούλου»· λησμονήσας τὰς συνεντεύξεις ἐν ἄλλῃ οἰκίᾳ, ἐν ᾗ εἶχε περικυκλώσει ἄπειρον τότε τῶν δόλων τῆς πολιτικῆς νέον, προσπαθῶν νὰ πείσῃ αὐτὸν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη οὕτω πως νὰ διασκευασθῶσι τὰ πράγματα δι’ οἱουδήποτε τρόπου, ὥστε οὐδεὶς νὰ μείνῃ ὁ ἀμφιβάλλων, ὅτι ὑπὸ τὴν κλίνην αὐτοῦ ὁ Κουμουνδοῦρος εἶχε τοποθετημένας τὰς μηχανὰς τῶν καϋμέδων. Ἀλλ’ οἱ δόλοι οὗτοι ἀπεῤῥίφθησαν ἐν ἀγανακτήσει· λησμονήσας πόσα εἶχε διαπράξει ἐν τῇ τῶν πραγμάτων Ἐξεταστικῇ Ἐπιτροπῇ ὁ ἐκ Μεγαρίδος τότε Βουλευτὴς, καὶ νομίσας, ὅτι εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ μὴ ὑπάρξῃ πλέον ἴχνος ἐκ τούτων ἐν τῇ μνήμῃ ἐκείνων, οἵτινες εἰργάσθησαν ἐν τῇ ῥηθείσῃ Ἐπιτροπῇ. Ἐπίστευσαν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀκουσθῇ ἄνευ ἀντικρούσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τὸ παρὰ τῶν ἀνωτέρω δύο Ὑπουργῶν βεβαιωθὲν, ὅτι οὗτοι δῆθεν ὑπῆρξαν οἱ ἐμποδίσαντες τὴν κατὰ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου κατηγορίαν. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι, Κύριοι, εἰς τὸν Γρανίτσαν, διότι πάντα ταῦτα, ὡς ἠκούσατε, ἐλέχθησαν ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου, δὲν εἶναι δὲ ἡ βάσις τῆς ἐμῆς ἀγορεύσεως. Ὅλη ἡ ἐπαρχία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι γνωρίζει, ὅτι ὁ Γρανίτσας ὑπέθαλπε τοὺς ληστάς. Δὲν ὑπάρχει ἄνθρωπος, ὅστις νὰ μὴ βεβαιοῖ, ὅτι ὁ Γρανίτσας ἐχρησίμευσε καὶ ὡς τροφοδότης καὶ ὡς ὑποθάλπων τοὺς ληστάς. Βουλεύματα; Θὰ ἦναι ὅμοια πρὸς ἐκεῖνο, ὅπερ ἀναμένομεν νὰ ἴδωμεν κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου τῶν Ἀθηνῶν», καὶ τὸ ὁποῖον τίς οἶδεν, ἂν αὐτὸς οὗτος ὁ Ὑπουργὸς δὲν συντάξῃ. Ἔχει βουλεύματα ὑπὲρ ἑαυτοῦ ὁ Γρανίτσας! Καὶ τίς ἀρνεῖται; Εἷς γύφτος, ἔλεγεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, εἶναι ὁ μόνος μάρτυς, ὁ βεβαιώσας, ὅτι ὁ Γρανίτσας συνέπραττε καὶ περιέθαλπε ληστρικὰς συμμορίας. Ἀλλ’ ἀκούσατε, Κύριοι, διότι προχθὲς ἐγὼ, ἔχων νὰ ἀναδιφήσω πεντακόσια ἔγγραφα, δὲν ἠθέλησα νὰ καταχρασθῶ τὴν ἀνοχὴν ὑμῶν, ἀναγινώσκων πάντα· καὶ σήμερον θέλω ἀποφύγει τοῦτο, ἐφ’ ὅσον μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον· ἀκούσατε τὴν κατάθεσιν τοῦ Βοτσαΐτου, γεννηθέντος ἐν Μεσολογγίῳ καὶ ὄντος ἀξιωματικοῦ τῆς χωροφυλακῆς (ἀναγινώσκει): «Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν δήμαρχον Ἀνδρέαν Γρανίτσαν, παρὰ τῶν αὐτῶν ποιμένων ἐπληροφορήθημεν, ὅτι ὁ Γιάγκος, τῇ συστάσει τοῦ εἰρημένου Δημάρχου, ὑπέθαλπε τὸν λῃστὴν Τάκην καὶ τὴν συμμορίαν του κλπ.». Τῇ συστάσει τοῦ δημάρχου τούτου, Γρανίτσα, τοῦ συγγενοῦς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, τοῦ συγγενοῦς τοῦ Οἰκονομικοῦ Ἐφόρου, ὅστις παρέστη μάρτυς ὑπερασπίσεως τοῦ Ἀνδρέα Τάκη, Ἀλεξίου Τάκη καὶ δύο ἄλλων Τάκηδων ἐν Τρικκάλοις, καὶ ὅστις προσεπάθησε νὰ σώσῃ τὴν ζωὴν τῶν Τάκηδων ἐκ τῆς θανατικῆς ποινῆς. Ἀλλὰ βασιζόμενος εἰς τὸ βούλευμα, ἐνόει χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ μυκτηρίσῃ τὰ ἔγγραφα τῆς διοικητικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, ἅτινα ἔχει ὑπογράψει ὁ μακαρίτης Παππαμιχαλόπουλος...

§66ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πότε ἐδημοσιεύθη τὸ βούλευμα;

§67ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω, διότι δὲν ἔλαβον αὐτὸ ὑπ’ ὄψιν μου. Ἀλλὰ καὶ δὲν ἔχει τοῦτο σημασίαν. Παριστᾷ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι δῆθεν ὁ δῆμος Ἀπεραντίων, οὗ προΐστατο ὁ Γρανίτσας, ἦτο ὁ δῆμος, ὁ μᾶλλον εὐημερῶν ἐν δημοσίᾳ τάξει καὶ ἀσφαλείᾳ. Καὶ τώρα βεβαίως Κύριοι, θέλετε ἐκπλαγῆ. Ἀκούσατε παρακαλῶ τὴν κατάθεσιν τοῦ Τσούνη, ὃν συνέλαβεν ὁ Τάκης μετὰ τῆς ληστοσυμμορίας αὐτοῦ, καὶ προσπαθήσατε ν’ ἀντιληφθῆτε ποῦ ἡ συμμορία τοῦ Τάκη ἐκρύπτετο. Ἔχω τὴν προανάκρισιν τοῦ συλληφθέντος παρὰ Τάκη κλπ. Τσούνη, βεβαιοῦντος ἐνόρκως ἐνώπιον τοῦ Κακουργιοδικείου Κερκύρας τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Οἱ λῃσταὶ μὲ μετέφερον εἰς τὰ χωρία Ἀργύρη καὶ Σιλπιανὰ τοῦ δήμου Ἀπεραντίων τῆς Εὐρυτανίας, φρονῶ, ἔνθα μὲ κατεκράτησαν ἐπὶ 18 ἡμέρας, ὅτε καὶ μὲ ἀπέλυσαν, ἀφοῦ προηγουμένως ἔλαβον τὰς 40 ὀθωμανικὰς λίρας. Ἐκ τῶν αἰχμαλωτισάντων με λῃστῶν δύο μόνον ἐπαρουσιάζοντο, οἱ Εὐάγγελος καὶ Ἀλέξιος Τάκης. Δὲν ἐγνώριζον δὲ αὐτοὺς προηγουμένως, ἤκουσα ὅμως νὰ τοὺς ὀνομάζωσιν οὕτω εἰς τὰ χωρία Ἀργύρη καὶ Σιλπιανά.» Ὥστε βλέπετε, ὅτι τοιαύτη τάξις καὶ ἀσφάλεια ὑπάρχει ἐν τῷ δήμῳ Ἀπεραντίων, οὗ προΐστατο ὁ Γρανίτσας, ὥστε τὸν αἰχμάλωτον ὡδήγουν ἐντὸς τῶν χωρίων, καὶ ἐκεῖ συνῆπτον διαλόγους μετὰ διαφόρων χωρικῶν, καὶ ἐκεῖ ἤκουεν ὁ συλληφθεὶς αἰχμάλωτος, ὅτι ἐκάλουν αὐτοὺς Ἀλέξιον καὶ Εὐάγγελον, καὶ ὅτι αὐτοὶ ἦσαν οἱ ἀδελφοὶ Τάκη. Ἔχομεν λοιπὸν εὔγλωττον μαρτυρίαν, ἐπικυρωθεῖσαν δι’ ὅρκου παρ’ ἀνθρώπου, ὅστις, ὅταν θέτῃ τὴν χεῖρα ἐπὶ τοῦ Εὐαγγελίου, τρέμει. Αἱ ἐπίτοκοι χωρικαὶ τόσον μέγα πρᾶγμα θεωροῦσι νὰ θέσωσι τὴν χεῖρα ἐπὶ τοῦ Εὐαγγελίου, τόσον νομίζουσιν, ὅτι θέλουσι κινδυνεύσει κατὰ τὸν τοκετὸν, ὥστε ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου ἀρνοῦνται νὰ ὁρκισθῶσι. Δὲν εἶναι αὐτοὶ φιλόσοφοι, εἶναι ἀθῶοι χωρικοὶ ἄνδρες· καὶ βεβαίως, ὅταν ἐπὶ δεκαοκτὼ ὅλας ἡμέρας περιέφερον τὸν αἰχμάλωτον εἰς τὰ χωρία τοῦ δήμου Ἀπεραντίων, οὗ ἐδημάρχευεν ὁ συγγενὴς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ Γρανίτσας, τί ἄλλο θέλετε κατὰ τοῦ Δημάρχου τούτου; Καὶ ὅμως ὕστερον λέγουσιν ἡμῖν: ὁ Γρανίτσας ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ βούλευμα. Καὶ ἐκινδυνεύσαμεν χθὲς νὰ πιστεύσωμεν, καὶ μεθ’ ἡμῶν ἡ κοινωνία πᾶσα, ὅτι δὲν πρόκειται ὡς κύριον ζήτημα τὸ τοῦ Τάκη καὶ Ῥοκοφύλλου, καὶ Ἀναπλιώτη καὶ Καπαρέλλη καὶ ὅλης τῆς συναυλίας ἐκείνης, εἰς ἣν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπένειμε χάριν, ἀλλ’ ὅτι κύριον ζήτημα ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἶναι τὰ περὶ Γρανίτσα δῆθεν. Ἀλλ’ αὐτὸ ἀποτελεῖ παρέκβασίν τινα, λεπτομέρειαν τῆς ὅλης αὐτῆς δραματικῆς ἱστορίας. Δὲν εἶναι ἡ βάσις ἡμῶν ὁ Γρανίτσας, οὐδ’ ἀφετηρίαν ἔχει ἡ ὑπόθεσις αὕτη τὸν Γρανίτσαν. Εἶναι γνωστὸν καὶ εἰς ὑμᾶς καὶ εἰς ἡμᾶς καὶ εἰς ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα, ὅτι ἡμεῖς ἠθελήσαμεν νὰ ἐγερθῶμεν ἐν τῷ δικαιώματι τοῦ ἐλέγχου, ὃν ἐνασκοῦμεν, ἡμεῖς ἡ Ἀντιπολίτευσις, καὶ οὐχὶ ἡ Κυβέρνησις, προστάται τῆς ἀδικουμένης Ἑλληνικῆς κοινωνίας· ἠθελήσαμεν νὰ ἐλέγξωμεν καὶ καυτηριάσωμεν τὰς παρανόμους ὑμῶν πράξεις· ἠθελήσαμεν νὰ διδάξωμεν ὑμᾶς, τίνι τρόπῳ πρέπει νὰ σέβησθε τοὺς νόμους· ἠθελήσαμεν—καὶ πρέπει νὰ εἴπωμεν τοῦτο—νὰ ἀκουσθῶσιν οἱ λόγοι ἡμῶν μέχρι τοῦ Ἄνακτος, ὅστις, ἐὰν δὲν ἔκαμεν ἀκόμη χρῆσιν τῶν ὀμματοϋαλίων, ὅταν ὅμως κομίζητε αὐτῷ Βασιλικὰ Διατάγματα περὶ χαρίτων, οὐχὶ διόπτρας, ἀλλὰ μεγεθυντικοὺς φακοὺς πρέπει νὰ θέτῃ πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν, ἵνα βλέπῃ μήπως ὅ,τι ἔπαθε προκειμένου περὶ Μαγὰρ, περὶ Τάκη, Ῥοκοφύλλου, Καπαρέλλη, Ἀναπλιώτη, αὐτὸ τοῦτο πάθῃ καὶ ἐκ δευτέρου. Οὐδεμίαν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ Α. Μ. ἀδύνατον ἦν ἐν συνειδήσει νὰ διατάξῃ τοιαῦτα πράγματα καὶ τοιαύτας νὰ ἀπονείμῃ χάριτας. Ἀλλὰ ποῦ ἀνὴρ ξένος, ἀνατραφεὶς ἀλλαχοῦ καὶ ἀλλαχοῦ γεννηθεὶς, ἐν τῇ Δανίᾳ, ἔνθα ὑπάρχει ἀρετὴ πολιτικὴ, νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι ὑπάλληλοι, οὓς ἡ Πολιτεία μισθοδοτεῖ, Εἰσαγγελεῖς τοῦ Ἀρείου Πάγου, καὶ παρ’ Ἐφέταις καὶ Πλημμελειοδίκαις Εἰσαγγελεῖς, καὶ Τμηματάρχαι τῶν Ὑπουργείων, καὶ παντοῖοι ὑπάλληλοι καὶ Ὑπουργὸς εἰσιν ἱκανοὶ οὕτω νὰ ψευδολογῶσι καὶ ἐξαπατῶσι τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα! Ἀφετηρίαν ἄρα ἡ ἐπερώτησις ἡμῶν ἔχει τὴν προστασίαν τῆς κοινωνίας, καὶ οὐχὶ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Γρανίτσα· καὶ σκοπὸν δὲν ἔχει τὸν Γρανίτσαν, ἀλλὰ τὸν ἔλεγχον ὑμῶν, κύριε Ὑπουργὲ, ὅστις παρέβητε τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Καὶ προχωρῶν εἰς τὴν ὑπεράσπισιν αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἐκαυχᾶτο, ὅτι μέγα γεγονὸς συνέβη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὐτοῦ, τὸ νὰ προσέλθωσιν εἰς Μεσολόγγιον, αἰτοῦντες ἄσυλον καὶ κατοικίαν παρὰ τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, ἡ λῃστρικὴ τοῦ Τάκη συμμορία. Καὶ ἤθελον εἶσθαι πολὺ ἀφελεῖς καὶ πολὺ μωροὶ ἄνθρωποι οἱ λῃσταὶ, ἐὰν δὲν προσήρχοντο τότε. Μήπως ἔπρεπε νὰ περιμένωσιν, ὅταν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔλθῃ εἰς τὴν Ἀρχήν; Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελε κόψει τὰς κεφαλὰς ἑνὸς ἑκάστου αὐτῶν, πεποιθυῖα, ὅτι ἀνορθοῖ τὸν πεπτωκότα νόμον, ὅτι ἱκανοποιεῖ τὴν κοινωνίαν, ὅτι σώζει τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους. Προσῆλθον ἐφ’ ὑμῶν, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ καυχᾶσθε διὰ τοῦτο, διότι εὐθὺς ἀμέσως εὗρον ἄσυλον ἐν τῇ οἰκίᾳ ὑμῶν καὶ τοῦ ὑμετέρου ἀδελφοῦ, δικηγόρου ἐν Μεσολογγίῳ, διότι ὁ γνωστὸς ἐκεῖνος Εἰσαγγελεὺς Μπράβος ἄφινεν αὐτοὺς ἐλευθέρους νὰ περιέρχωνται ἐν ταῖς ὁδοῖς τοῦ Μεσολογγίου, προφασιζόμενος, ὅτι δὲν εἶχε μισθωθῆ ἀκόμη κατάλληλον κατάστημα ὡς φυλακὴ, διότι τέλος πάντων ὁ Ῥοκόφυλλος καὶ ὁ Τάκης ἐγνώριζον, ὅτι ἀγὼν ἤθελε καταβληθῆ, ἵνα σωθῶσιν αἱ τίμιαι αὐτῶν κεφαλαί. Ὁ Μπράβος! ὃν κατόπιν πάλιν βλέπομεν ἐν τῇ δίκῃ τοῦ Τάκη ἐν Ζακύνθῳ, καὶ σπεύδοντα ἐκεῖ ταχέως, ἵνα παραστῇ ὡς Εἰσαγγελεὺς καὶ συνήγορος ἴσως αὐτοῦ ἐν τῷ Κακουργιοδικείῳ. Τὸν Μπράβον, τὸν ἀκριβῶς ἀντίθετον τῷ ἐπιθέτῳ αὐτοῦ, τὴν πλήρη ἄρνησιν τοῦ ἐπιθέτου αὐτοῦ, τὸν κινοῦντα καὶ διευθύνοντα τὴν Εἰσαγγελίαν, διατί; Διότι ἔτυχε νὰ ἦναι συμπολίτης τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ὑπουργοῦ· τὸν Μπράβον, ὅστις ὡς δικηγόρος ἐνταῦθα ἔπρεπε νὰ ἐξέρχηται εἰς κυνήγιον, ἵνα εὕρῃ καμμίαν δικογραφίαν. Καὶ εἰς αὐτὸν, τὸν ἄξιον πράγματι διὰ τοιαύτας πράξεις, ἐνεπιστεύθησαν τὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην τοῦ Κράτους! Καὶ προχωρῶν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔλεγε: «τί τέλος πάντων ζητεῖτε εὐθύνας παρ’ ἐμοῦ καὶ παρὰ τοῦ ἀδελφοῦ μου; Αὐτὸς ὁ ταλαίπωρος δὶς μόνον παρέστη, ὑπερασπιζόμενος ἢ κατηγορῶν, ἀδιάφορον, τὸν Τάκην». Ἀλλ’ ἔχω, Κύριοι, τὰ πρακτικὰ τῶν Κακουργιοδικείων εἰς χεῖράς μου, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται, ὅτι οὐχὶ δὶς, ἀλλὰ τρὶς παρέστη εἰσαγγελεύων καὶ προεδρεύων ὁ κ. Ἰωάννης Βουλπιώτης· καὶ ἐπὶ πόσων δικῶν; Ἐπὶ ὀκτὼ μόνον, σχεδὸν δηλ. εἰς τὰς ἡμίσεις. Καὶ παρακαλῶ, ἰδοὺ (ἀναγινώσκει): «Δικογραφία Ἀλεξίου Τάκη. Ἔνωσις καὶ φόνος (εἶναι ἐκείνη, ὅπου προέτεινε τὴν ἀναίρεσιν). Ἀντεισαγγελεύων Ἰωάννης Βουλπιώτης», μία. «Ῥοκόφυλλος. Πρόεδρος Ἰωάννης Βουλπιώτης», δύο. «Ἁρπαγὴ τῶν δύο νέων. Κακουργιοδικεῖον Κερκύρας. Εἰσαγγελεὺς Ἰωάννης Βουλπιώτης», τρεῖς. Λοιπὸν οὐχὶ δὶς, ἀλλὰ τρὶς παρέστη ὁ ἀδελφὸς ὑμῶν ἐπὶ ὀκτὼ ὑποθέσεων. Αὐτὸ δὰ ἔλειπε, νὰ παρασταθῇ καὶ ἐπὶ ὅλων! Καὶ ἐπειδὴ ποιοῦμαι λόγον περὶ ἀριθμοῦ παραστάσεων, ἐπιθυμῶ, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, νὰ φέρητε εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἑξῆς πληροφορίαν. Πόσαι δίκαι ἐξεδικάσθησαν ἐνώπιον τῶν ἐν Μεσολογγίῳ Κακουργιοδικῶν κατὰ τὰ ἔτη 1886, 1887, 1888, καὶ εἰς πόσας ἐξ αὐτῶν παρέστη συνήγορος ὁ ὑμέτερος ἀδελφὸς, καὶ εἰς πόσους τῶν καταδικασθέντων τούτων ἀπενείματε χάριν; Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀντλήσωμεν πολλὰ συμπεράσματα ἐντεῦθεν, ἵνα συμπληρωθῇ ὅλη αὕτη ἡ εἰκὼν, καθ’ ἣν σήμερον διοικεῖται καὶ δικάζεται ἡ κοινωνία ἡ Ἑλληνική. Καὶ τίνα ἐπὶ τέλους ἀνάγκην εἶχε, νὰ παραστῇ εἰς πάσας ταύτας τὰς ὑποθέσεις ὡς Εἰσαγγελεὺς ἢ Πρόεδρος ὁ κ. Ἰωάννης Βουλπιώτης, ἀφοῦ παρέστη εἰς τὴν φοβερωτέραν καὶ ἐπικινδυνωδεστέραν διὰ τὸν Τάκην δίκην, τὴν ἐπὶ ἑνώσει καὶ φόνῳ, καθ’ ἣν ἐκινδύνευεν ἡ κεφαλὴ τοῦ Τάκη, ἣν διὰ τῆς προτάσεως αὐτοῦ ἔσωσεν; Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς, προχωρῶν εἰς τὴν ἀπολογίαν αὐτοῦ, ἔλεγεν: «ἠθέλετε λοιπὸν ὁ ἀδελφός μου, ἀφοῦ δὲν ᾐσθάνετο λόγον ἐξαιρέσεως, νὰ μὴ λαμβάνῃ μέρος εἰς τὰ δίκας τοῦ Τάκη καὶ τοῦ Ῥοκοφύλλου, ἵνα μὴ ὑποθέσῃ ἡ κοινωνία, ὅτι δὲν ἐκπληροῖ εὐσυνειδήτως καὶ εὐόρκως τὸ ἑαυτοῦ καθῆκον;» Βεβαίως, κύριε Ὑπουργέ· διότι ἔχομεν εἰς χεῖρας ἡμῶν τὸν νόμον, ἤτοι τὴν Ποινικὴν Δικονομίαν, ἥτις ἐν ἄρθροις 51 καὶ 53 λέγει (ἀναγινώσκει): «Πᾶς Πρόεδρος, Εἰσαγγελεὺς, δικαστὴς, πάρεδρος, ἢ γραμματεύς, κεκλημένος εἰς τὸ νὰ συνεργήσῃ πρὸς ἀνάκρισιν ἢ ἀπόφασιν, δύναται νὰ ἐξαιρεθῇ, ἢ αὐτὸς ἀφ’ ἑαυτοῦ, ἢ ὑπὸ τῶν διαδίκων, ἐάν τις τῶν εἰρημένων—1) Ἐὰν ἔχῃ ἔμμεσον ἢ ἄμεσον ἴδιον συμφέρον, ἂν καὶ πόῤῥωθεν, εἰς τὴν ἔκβασιν τῆς ὑποθέσεως». Καὶ ἄρθρον 53: «Ἕκαστος τῶν εἰς τὸ ἄρθρον 51 ἀναφερομένων ὑπαλλήλων, συνειδὼς ἑαυτῷ αἰτίαν τινὰ ἐξαιρέσεως, ὀφείλει νὰ τὴν φανερώσῃ εἰς τὸ δικαστικὸν συμβούλιον κλπ.» Καὶ ἐρωτῶ, Κύριοι, πάντα, οὐχὶ πλέον ἑρμηνευτήν, ἀλλ’ ἀκροατὴν ἁπλῶς τοῦ νόμου, εἶχεν ἢ δὲν εἶχεν, ἔστω καὶ πόῤῥωθεν, συμφέρον ὁ ἀντεισαγγελεὺς κ. Ι. Βουλπιώτης ἐκ τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης ἐκβάσεως τῶν ἐκκρεμῶν κατὰ Ῥοκοφύλλου καὶ Τάκη δικῶν; Εἶχεν ἢ δὲν εἶχεν, ἔστω καὶ πόῤῥωθεν, συμφέρον ὁ κ. Ἰωάννης Βουλπιώτης, ὅταν ἐκκρεμὴς ἔτι ἵσταται ἡ κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ κατηγορία ἐπὶ συκοφαντίᾳ; Ἐὰν ἐν τῇ προκειμένῃ περιστάσει δὲν ὑπάρχῃ τὸ πόῤῥωθεν συμφέρον, οὐχὶ τὸ ὑλικόν, ἀλλὰ τὸ ἠθικὸν ἔστω, ἐν ποίᾳ ἆρά γε ἄλλῃ θέλει ὑπάρξει περίστασις ἐφαρμογῆς τοῦ ἄρθρου 51, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ ἄρθρον 53 τῆς Ποινικῆς Ἑλληνικῆς Δικονομίας; Δὲν ἔπρεπε νὰ συλλογισθῇ ὁ ὑμέτερος ἀδελφὸς, ὅτι, ἐὰν ἐξαίφνης ἠθωοῦντο, ἢ ἐλαφρῶς κατεδικάζοντο ὁ Τάκης καὶ ὁ Ῥοκόφυλλος, ἡ κοινωνία ἐδικαιοῦτο νὰ εἴπῃ πρὸς αὐτόν: «Διατὶ, κύριε Εἰσαγγελεῦ, νὰ μὴ προβάλῃς λόγον ἐξαιρέσεώς σου; Μήπως ἆρά γε ἡ δίκη ἐγίνετο ἐπὶ τῶν ὀρέων; Ἡ δίκη ἐγίνετο ἐν τῇ Κερκύρᾳ· ἐκεῖ ὑπῆρχεν Εἰσαγγελεὺς Ἐφετῶν, ἐκεῖ ὑπῆρχεν Ἀντεισαγγελεύς, ἐκεῖ ὑπῆρχε τέλος πάντων Εἰρηνοδίκης, ἐκεῖ ὑπῆρχον 25–30 δικηγόροι. Δὲν ἐγίνετο ἡ δίκη ἐπὶ τῶν ὀρέων. Διατί δὲν προέβαλες ὑπὲρ σοῦ λόγον ἐξαιρέσεως, ὥστε νὰ μὴ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα σήμερον ἡμεῖς νὰ λέγωμεν, ὅτι εἶχες πόῤῥωθεν συμφέρον; — εἶναι ἡ λέξις τοῦ νόμου—συμφέρον πόῤῥωθεν, ἵνα πλάσῃς ὑπεράσπισιν εἰς τὸν ἀδελφόν σου καὶ καταδίκην εἰς τὸν συντάκτην τοῦ «Χρόνου»!» Ἢ μήπως θέλετε εἴπει, ὅτι ἡ Ποινικὴ Δικονομία ἐννοεῖ τὸ ὑλικὸν μόνον συμφέρον; Ἀλλ’ ἔχω, Κύριοι, εἰς χεῖράς μου δοκιμώτατον ποινικολόγον συγγραφέα καὶ φίλον ὑμῶν, κύριε Πρωθυπουργέ, τὸν καθηγητὴν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Ποινικοῦ Δικαίου, ὅστις λέγει ἐν § 52 τῆς Ποινικῆς αὑτοῦ Δικονομίας, ἐν ὑποσημειώσει 3, τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὡς ἴδιον συμφέρον ... (privat-interesse κατὰ τὸ Γερμανικὸν κείμενον) πρέπει νὰ θεωρήσωμεν οὐ μόνον τὸ ὑλικὸν συμφέρον, ἀλλὰ καὶ παντὸς εἴδους ἄλλα συμφέροντα, ἀντικείμενα πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς ἀπολύτου δικαιοσύνης καὶ πρὸς τὸ γενικὸν τῆς Πολιτείας συμφέρον». Καὶ παραπέμπει εἰς Walther straf process. § 33, σελ. 136. «Τῆς ἀπολύτου δικαιοσύνης!» λέγει· καὶ εἶναι ἀπόλυτος δικαιοσύνη, καὶ εἴπετέ μοι ἐν συνειδήσει, δύναται νὰ ἀγορεύσῃ ὁ Εἰσαγγελεὺς ἐκ τοῦ εἰσαγγελικοῦ βήματος ὡς δημόσιος κατήγορος, ὑποστηρίζων τὰ δικαιώματα τῆς κοινωνίας, μὲ τὸ πῦρ ἐκεῖνο, ὅπερ ὀφείλει νὰ θερμαίνῃ τὴν κατηγορίαν, τὴν προστάτιδα ταύτην τῆς ἀδικουμένης κοινωνίας, ὅταν ἀπέναντι αὑτοῦ ἔχῃ ἐκεῖνον ὡς κατηγορούμενον, οὗτινος χάριν, ἔστω, ἐσυκοφαντήθη ὁ ἀδελφὸς τοῦ Εἰσαγγελέως Ὑπουργός; Καὶ προχωρῶν εἰς τὴν ἀπολογίαν αὑτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἔλεγεν: «ἐγὼ ἔλαβον ὑπ’ ὄψει μου μόνον τὴν πρώτην ἐγκληματικὴν πρᾶξιν τοῦ Τάκη, δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει μου πάντα τὰ μεταγενέστερα ἀδικήματα», ἅτινα ὅμως, σημειώσατε, ὅτι καὶ ἐγένοντο καὶ ἐξεδικάσθησαν πρὸ τῆς ἀπονομῆς τῆς χάριτος. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔλεγε: «Ποίαν ποινὴν ἐχάρισα; Τὴν πρώτην, διὰ τὸν φόνον μὲν ἐκεῖνον, ἀλλ’ ὃν ἐνήργησε κατὰ τὴν νεαρὰν αὑτοῦ ἡλικίαν ὁ Τάκης». Τὴν νεαράν! τὴν ἀμφιβόλως ὅμως νεαράν, σημειώσατε, ὡς ἀπεδείχθη προχθὲς ἐκ τοῦ βουλεύματος, τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν δευτέραν ἐκείνην στυγερὰν δολοφονίαν, καὶ καθ’ ὃ βούλευμα εἴδομεν, ὅτι τὸ ἀνακριτικὸν συμβούλιον ἐδέχετο, ὅτι ὁ Τάκης εἶχε μικρὸν μύστακα. Τὸ βούλευμα καὶ τὰ ἐγκλητήρια ἐπίσης ἔλεγον, ὅτι «δύο ἄνθρωποι! νύκτωρ εἰσῆλθον εἰς τὴν καλύβην ἡμῶν καὶ ἐζήτησαν ἄσυλον καὶ προστασίαν»· ἄνθρωποι, οὐχὶ δὲ μικρὰ παιδία, ἀμύστακα καὶ ἀγένεια. Ἀλλ’ ἐγὼ λέγω, ὅτι καὶ δι’ ἐκείνην ἀκόμη τὴν πρᾶξιν, ἥτις τοσοῦτον ὑπῆρξε στυγερά, οὐδὲν δικαίωμα εἶχεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, χωρὶς νὰ παραβῇ τὸ ἑαυτοῦ καθῆκον, νὰ ἐνασκήσῃ τὴν ἱερωτάτην προνομίαν τῆς χάριτος. Ἀλλὰ μήπως, Κύριοι, ἐλησμονήσατε, ὅτι ὁ Τάκης ἔπρεπε νὰ καταδικασθῇ εἰς θάνατον καὶ διὰ τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, δι’ ἣν εἶχε παραπεμφθῆ ἐπὶ φόνῳ καὶ ἑνώσει, καὶ ἣν ὁ Ἀντεισαγγελεὺς καὶ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κατώρθωσε νὰ μεταβάλῃ εἰς ἁπλῆν ἀναίρεσιν; Ἰδοὺ λοιπὸν καὶ ἄλλη πρᾶξις στυγερά, δι’ ἣν ὤφειλε νὰ ἀφήσῃ νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ κατὰ τοῦ Τάκη ποινὴ, ὅταν ἀφῆκε νὰ ἐκτελεσθῇ αὕτη κατὰ τοῦ ἀτυχοῦς ἐκείνου ἐν Κερκύρᾳ Μπονάτη. Ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν πρᾶξιν, τὴν κατὰ Ἀβέρωφ, εἴδομεν, ὅτι ὁ Τάκης εἶχε παραπεμφθῆ ἐπὶ λῃστείᾳ μετὰ βασάνων. Καὶ ἐὰν ἡ δίκη ἔμενεν ἀνεπηρέαστος, βεβαίως καὶ δευτέραν φορὰν ἤθελεν ἀποφασισθῆ νὰ ἀποκοπῇ ἡ κεφαλὴ τοῦ Τάκη. Καὶ ἵνα μὴ παλιλλογῶ, δὲν ὑπάρχει ἔγκλημα τοῦ Τάκη, ὅπερ, ἐὰν καλῶς σταθμισθῇ, δὲν θέλει ἐπισύρει πρὸς τιμωρίαν αὐτοῦ τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου. Καὶ ὅταν ἔχητε τοσαῦτα ἐγκλήματα, οὑτωσὶ βοῶντα ἐναντίον αὐτοῦ, εἶναι ἀληθῶς ἀφελὲς, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, νὰ ἰσχυρίζηται ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ἀπένειμε τῷ Τάκῃ χάριν, ἀποβλέψας μόνον εἰς τὴν πρώτην αὐτοῦ πρᾶξιν. Ἄλλως τε, Κύριοι, ἡ θεωρία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἶναι ἐπικίνδυνος εἰς τὴν κοινωνικὴν τάξιν καὶ ἀσφάλειαν. Τί λέγονται ταῦτα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ δὲν ἐξεγείρεται καὶ Βουλὴ καὶ κοινωνία νὰ ἀποδοκιμάσῃ τὸν ὑπέρτατον διευθυντὴν τῆς Δικαιοσύνης, ὅστις εἶναι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης; Ὅταν Βουλὴ καὶ κοινωνία ἀκούωσιν, ὅτι πρόκειται περὶ ἀνθρώπου, καταδικασθέντος εἰς θάνατον, λῃστοῦ φοβεροῦ, οὗτινος ὅμοιον δὲν ἔχομεν ἄλλον, ὅταν πρόκηται περὶ ἀνθρώπου, καθ’ οὗ ἐπανειλημμένως ἤθελον ἐνεργήσει τὰ ἄρθρα τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, τὰ προβλέποντα τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου, ἐὰν ἐλευθέρα καὶ ἀνεπηρέαστος ἀφίετο ἡ ἐνέργεια τῆς Δικαιοσύνης, τί λέγω δὲν ἐξανίσταται καὶ Βουλὴ καὶ κοινωνία, ὅταν ἀκούωσι τὸν κ. Ὑπουργὸν λέγοντα, ὅτι ὤφειλε δῆθεν νὰ λάβῃ μόνον ὑπ’ ὄψει τὴν μίαν καὶ πρώτην πρᾶξιν τοῦ ῥηθέντος καταδίκου; Ἐνθυμοῦμαι Κύριοι, ὅτι συγγραφεὺς διάσημος, ὁ Henke, λεπτολογῶν περὶ τῆς χάριτος, λέγει: Τί ὀνομάζετε τὴν πρᾶξιν ταύτην χάριν; Δὲν εἶναι χάρις, ἀλλ’ εἶναι δικαίωμα τοῦ καταδίκου. Δὲν χαρίζει ὁ Βασιλεὺς τὴν ποινὴν, ἀλλὰ πραγματοποιεῖ δικαίωμα τοῦ καταδίκου. Διατί; Διότι, ἵνα δοθῇ ἡ χάρις, λέγει ὁ Henke, εἶναι ἀνάγκη νὰ σταθμισθῶσι τὸ ἔγκλημα ἢ τὰ ἐγκλήματα τοῦ καταδικασθέντος, αἱ περιστάσεις καὶ οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς τὰ ἐγκλήματα ταῦτα διεπράχθησαν, ἡ κοινωνικὴ θέσις τοῦ καταδικασθέντος, αἱ συνήθειαι αὐτοῦ, ὅλος ὁ περικυκλῶν αὐτὸν κόσμος, ὅλη ἡ ἀτμοσφαῖρα, ἐν ᾗ ἐγεννήθη καὶ ἔζησεν ὁ καταδικασθείς. Εἶναι ἀνάγκη, λέγει, νὰ ἐξετασθῇ ἡ πρᾶξις καὶ καθ’ ὑποκείμενον καὶ κατ’ ἀντικείμενον. Καὶ ὅταν τοσοῦτον αὐστηρῶς σταθμισθῇ τὸ ἀδίκημα τοῦ καταδικασθέντος, καὶ ὅταν μεταβληθῇ, ἢ μετὰ τοιαύτην ἐξέτασιν χαρισθῇ ἡ ποινή, εἶναι πλέον τοῦτο χάρις, ἢ δικαίωμα τοῦ καταδικασθέντος; Ὑπὸ αὐτοὺς τοὺς ὅρους κυβερνῶνται οἱ λαοὶ, καὶ εὐδοκιμοῦσιν αἱ πολιτεῖαι, καὶ προάγεται ἡ δημοσία τάξις καὶ ἡ ἀσφάλεια, οὐχὶ δὲ ὑπὸ τοὺς ὅρους ἐκείνους, οὓς εἴδομεν, ἐπιτροπῶν ψευδομένων πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ Ὑπουργοῦ συνεννοουμένου πρὸς Εἰσαγγελεῖς καὶ συνηγόρους τῶν κατηγορουμένων. Τέλος πάντων, Κύριοι, εἶναι ἀληθὲς, λέγουσιν οἱ περὶ χάριτος συγγράψαντες, ὅτι ἐνίοτε πρέπει νὰ δίδωται χάρις, ἔστω καὶ ἂν ὁ κατάδικος ἦναι ἀνάξιος αὐτῆς. Ἀλλὰ πότε; Ἐὰν πρόκηται π. χ. διὰ τῆς ἐκτελέσεως τῆς ποινῆς νὰ διαταραχθῶσιν αἱ μετὰ τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας σχέσεις. Συλλαμβάνετε ἐγκληματίαν τῆς ὁμόρου χώρας, κακουργήσαντα ἐν τῇ ἡμετέρᾳ, ἀλλὰ προβάλλονται ἐκ τῆς ὁμόρου ἀξιώσεις, ὅπως μὴ ἐκτελεσθῇ ἡ ποινή. Οἱ συγγραφεῖς παραδέχονται, ὅτι ἐν τοιαύτῃ ἐξαιρετικῇ περιστάσει πρέπει νὰ μὴ ληφθῇ ὑπ’ ὄψει τὸ ἀδίκημα καὶ αἱ συνοδεύσασαι αὐτὸ ἐπιβαρυντικαὶ περιστάσεις. Ἔχετε ἄνδρα τινὰ, χρήσιμον ἴσως εἰς τὴν κοινωνίαν, χρήσιμον ἴσως εἰς τὴν Πολιτείαν, χρήσιμον τέλος πάντων εἰς τὴν ἀνθρωπότητα, καὶ καταδικάζεται οὗτος εἰς θάνατον δι’ ἔγκλημα, ὅπερ διέπραξεν. Ὀλιγώτερον θέλει εἶσθαι τὸ κέρδος τῆς κοινωνίας, ἐὰν ἐκτελεσθῇ ἡ ποινὴ, ἢ ἐὰν τὸν ἐγκληματίαν αὐτὸν ἀφήσητε κατάδικον εἰς ἰσόβια δεσμὰ, ἢ ἐπὶ τέλους δώσητε αὐτῷ χάριν. Καὶ περὶ τούτων ὡραῖαι διατριβαὶ ἔχουσι γραφῆ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἐξακολουθῶν τὴν ἀγόρευσιν, ἔλεγεν: «αἱ πράξεις ἐγένοντο ἐν Τουρκίᾳ καὶ ἐν ἐποχῇ ἀνωμαλιῶν». Καὶ μὲ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο προσεπάθει νὰ σώσῃ τὴν ἰδίαν ὑπόθεσιν. Ποίαν ἐποχὴν ἀνώμαλον ἐννοεῖ ὁ κ. Ὑπουργός; Ἀναδιφοῦντες τὴν σύγχρονον ἱστορίαν, βλέπομεν, ὅτι αἱ ἀνώμαλοι περιστάσεις ἐν τοῖς συνόροις ὑπῆρχον κατὰ τὸ 1878 ἔτος. Πότε δὲ συνέβησαν αἱ κατηγορούμεναι πράξεις; Ἡ μὲν μία, ἡ πρώτη, ἐν ἔτει 1875, ἡ δευτέρα τῇ 23 Φεβρουαρίου 1876 ἔτους, αἱ δὲ ἄλλαι, ἡ τρίτη, τῇ 20 Σεπτεμβρίου 1880, ἡ τετάρτη τῇ 1 Δεκεμβρίου 1880, ἡ πέμπτη τῇ 6 Μαρτίου 1881, ἡ ἕκτη ἐπίσης, ἡ ἄλλη, ἡ ἐν Ζακύνθῳ ἐκδικασθεῖσα, ὁ ἐμπρησμὸς, πότε νομίζετε; Τῇ 7 πρὸς τῇ 8 Ὀκτωβρίου 1885 ἔτους. Ἡ ἁρπαγὴ τῶν δύο νέων ἐγένετο τῇ 10 Ἀπριλίου 1881, καὶ ἡ κατὰ Ἀβέρωφ ληστεία τῇ 27 Ἰουλίου 1885 ἔτους. Ἦσαν ἀνώμαλοι αἱ περιστάσεις, ἀφοῦ ἤδη εἶχον προσαρτηθῆ ἡ Θεσσαλία καὶ ἡ Ἤπειρος; Καὶ ἂν τέλος πάντων αἱ πράξεις αὐτῶν ἐγίνοντο κατὰ Τούρκων, ἴσως εἶχον λόγον τινὰ αἱ ἀνώμαλοι περιστάσεις, νὰ δείξητε τουτέστιν ἐπιείκειαν ὑπὲρ τῶν λῃστῶν. Ἀλλ’ οὗτοι ἐκακούργησαν ἐναντίον Χριστιανῶν, ὁμοφύλων καὶ ὁμαιμόνων. Ἀναστρέφω ἄρα τὸ ἐπιχείρημα ὑμῶν καὶ ῥίπτω τοῦτο εἰς βάρος ὑμῶν, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, διότι, ἀντὶ νὰ συντελέσητε εἰς τοὺς σκοποὺς τοῦ Ἔθνους, οὓς προβάλλετε πρὸς ὑπεράσπισιν ὑμῶν, τοὐναντίον ἐζημιώσατε καὶ ἠλαττώσατε τοὺς σκοποὺς τοῦ Ἔθνους, διατί; Διότι ἐδώσατε χάριν πρὸς τοὺς κακούργους, τοὺς ἀδικήσαντας οὐχὶ Τούρκους, ἀλλὰ Χριστιανούς, Ἕλληνας, ὁμοφύλους καὶ ὁμαίμονας. Ἠκούσατε ἑσπέραν τινὰ ἐνταῦθα, ὅτι αὐτὴ ἡ συμμορία τῶν Τάκηδων εἶναι ἐκείνη, ἥτις ἐξεκλήρισε τὸ Ζαγόριον. Ἐνθυμεῖσθε τί ἔγραφεν ὁ Ἠπειρώτης ἐκεῖνος, ὁ φοιτητής, κλαίων καὶ ταλανίζων τὴν δούλην αὑτοῦ πατρίδα, ἐπὶ τῷ ὅτι εὑρέθησαν Ἕλληνες Ὑπουργοὶ, ἐνασκοῦντες τὴν ἱερωτάτην καὶ τιμαλφεστάτην προνομίαν ὑπὲρ ἐκείνων, οἵτινες ἔσπειραν τὸ πῦρ καὶ τὸν ὄλεθρον εἰς τὸ Ζαγόρι καὶ τὰ περὶ αὐτὸ χωρία. «Ὁ Ἀλέξιος Τάκης (γράφει δημοσίᾳ ὁ ῥηθεὶς φοιτητὴς) κατηγορήθη ὡς συνένοχος τῆς ἀπαγωγῆς τῆς ἀνεψιᾶς τοῦ Ἀβέρωφ. Μικρὰ εἶναι ἡ πρᾶξις αὕτη, ἡ γεννήσασα τρόμον καθ’ ὅλον τὸ Ζαγόριον, διὰ τὸ παράτολμον κίνημα;» Καὶ κατωτέρω (ἀναγινώσκει): «Ἀλλὰ μήπως ἡ συμμορία, ἡ ἀπαγαγοῦσα τὸν ἰατρὸν Μεγκλίδην, δὲν εἶναι ἡ τοῦ Τάκη; Μικραὶ εἶναι αἱ πράξεις αὗται, δι’ ὧν κατέστρεψε τὸ τότε πλούσιον Ζαγόριον, καὶ ἠνάγκασε τοὺς κατοίκους του νὰ καταφύγωσιν εἰς Ῥουμανίαν, Ῥωσσίαν, Αἴγυπτον, καὶ νὰ ἐκπατρισθῶσι;» Καὶ προβάλλετε πρὸς ὑπεράσπισιν ὑμῶν τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, ἐνῷ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους εἶναι ἐκεῖνα ἀκριβῶς, ἅτινα ἐγείρονται κατήγοροι καυστικοὶ ἐναντίον ὑμῶν καὶ τῆς εὐθύνης ὑμῶν, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ ποίαν πλέον ἐμπιστοσύνην θέλει ἔχει πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τοὺς κυβερνήτας αὐτῆς ἡ δούλη Ἑλλὰς, ἧς λέγετε, ὅτι μόνοι ὑμεῖς ἐννοεῖτε τοὺς μυστηριώδεις πόθους, ὅταν ὡς ἐπιχείρημα εὑρίσκωνται Εἰσαγγελεῖς καὶ Ὑπουργοὶ, καταστρόνοντες ἐν γνωμοδοτήσεσι περὶ χάριτος, ποῖον; Τὸ ὅτι οἱ λῃσταὶ δὲν ἔπρεπε νὰ τιμωρηθῶσιν αὐστηρῶς, διότι δὲν προσέβαλον τὸ δίκαιον, οὐδὲ τοὺς κατοίκους τῆς ἐλευθέρας χώρας! Ἀντιστρέφω τοὺς ὅρους, καὶ λέγω, ὅτι εἶναι λόγος μεγαλείτερος τὸ ἐναντίον· καὶ ἂν ἐγὼ ἤμην δικαστὴς, ἢ ἂν εἶχον τὸ δικαίωμα, ὑπ’ εὐθύνην μου νὰ ἐνασκῶ τὴν προνομίαν τῆς χάριτος, ἐδυνάμην νὰ ἐνασκήσω αὐτὴν ὑπὲρ καταδίκου, ἀδικήσαντος ἐμὲ ἢ τοὺς ἐλευθέρους συμπολίτας μου, οὐδέποτε ὅμως ἤθελον ἐνασκήσει αὐτὴν ὑπὲρ καταδίκου, ὅστις ἐξεκλήρισεν ὁλόκληρα χωρία καὶ ὁλοκλήρους πόλεις τῆς δούλης Ἑλλάδος. Ἀλλὰ τί ζητῶ ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τῆς δούλης Ἑλλάδος, ᾗ, μέγα μέρος νομίζει, ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ θέλουσιν ὁδηγήσει τὸν Ἑλληνισμὸν εἰς τὴν Ἁγίαν Σοφίαν, καὶ ὑπὲρ τῶν κατοίκων αὐτῆς, ὅταν οἱ κύριοι Ὑπουργοί, προκειμένου περὶ Ἑλλήνων ὑπηκόων, δὲν δεικνύωσι κἂν τὴν προστασίαν καὶ ἐκεῖνο τὸ σθένος, ὅπερ πρέπει νὰ χαρακτηρίζῃ τοὺς κυβερνήτας τῶν λαῶν; Ἠκούσαμεν αὐτοὺς ἐντεῦθεν νὰ ὁμιλῶσιν, ὁτὲ μὲν περὶ ὁμαλῶν, ὁτὲ δὲ περὶ ἀταράκτων σχέσεων, ἀπατῶντες καὶ κατὰ τοῦτο τὸν Ἄνακτα. Ἀλλ’ ἐπιθυμῶ νὰ ἀκούσωμεν, τί τέλος πάντων ἔπραξαν ὑπὲρ τοῦ Φιλιππίδου, ὅστις, καθ’ ὃ ἔχω εἰς χεῖράς μου πιστοποιητικὸν τοῦ Δημάρχου Ἀθηναίων, ὑπ’ ἀριθ. 5874 ἐ. ἔ.: «κέκτηται τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν, ὡς δημότης τοῦ δήμου τούτου, ὡς δώσας τὸν ὅρκον τοῦ πολίτου Ἕλληνος τὴν 31 Ἰανουαρίου 1868 ἔτους»; Τί ἔπραξαν περὶ τοῦ Ἕλληνος τούτου πολίτου, ὅστις ἐπὶ τοσούτους ἤδη μῆνας εὑρίσκεται ἐν ταῖς φοβερωτέραις φυλακαῖς τῆς Κωνσταντινουπόλεως; Τί ἔπραξαν περὶ τοῦ Πασχίδου; Τέλος πάντων αὐτὸς φαίνεται, ὅτι καὶ ἀπωλέσθη. Ἐπιστολαὶ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἔρχονται καὶ πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὸς ἐμὲ, βεβαιοῦσαι, ὅτι αὐτὸς ἀπέθανεν. Ἀλλ’ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς καταγίνεται νὰ χωνεύσῃ τὸ ἀνδραγάθημα ἐκεῖνο, ὅπερ κατώρθωσε, νὰ κάμῃ τουτέστι τὸν Κεμὰλ, νὰ μεθυσθῇ καὶ νὰ σκάσῃ, ὡς ἔγραφεν ὑπουργικὸν φύλλον, ὅπερ κατηγορεῖ μὲν τοὺς ἄλλους, ὅτι δὲν ποιοῦνται μεμετρημένην χρῆσιν τοῦ λόγου, αὐτὸ δὲ δημοσίως ἔγραφε περὶ ὑπαλλήλου τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας τοιαύτας ἀσέμνους καὶ προσβλητικὰς λέξεις. Τί ἐνεργήσατε περὶ ἄλλου πολίτου Ἕλληνος, τοῦ πλοιάρχου Παρασκευᾶ, οὗτινος κατεσχέθη καὶ τὸ πλοῖον καὶ τὸ φορτίον; Τί ἐνεργήσατε περὶ τῶν σπογγαλιέων τῆς Αἰγίνης; Καὶ ἡμεῖς, Κύριοι, μένομεν ἐνταῦθα, καὶ κατατρίβομεν τὸν χρόνον, καὶ προσπαθοῦμεν νὰ πείσωμεν τὸν Ὑπουργὸν, ὅτι δὲν ὤφειλε τοιουτοτρόπως νὰ ὁμιλήσῃ καὶ ἐξασκήσῃ τὴν προνομίαν τῆς χάριτος ὑπὲρ τοῦ Τάκη καὶ τῶν συντρόφων αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι οἱ ἐγκληματίαι ἐκεῖνοι ἐγκλημάτησαν κατὰ δούλων Ἑλλήνων. Ἀλλὰ ποίαν ἐντύπωσιν παράγουσι τὰ φρικώδη ταῦτα ὄργια, τὰ στυγερὰ ταῦτα ἐγκλήματα, ἀναλυόμενα ἀπὸ τοῦ βήματος; Οὐδεὶς συγκινεῖται, ἔλεγε προχθὲς ὑπουργική τις ἐφημερὶς τῶν Ἀθηνῶν. Καὶ ὅμως, Κύριοι, συγκινοῦνταί τινες, συγκινοῦνται καὶ οἱ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ φίλοι τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὁ τύπος, ὁ ὑποστηρίζων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐκεῖνος μάλιστα, ὅν προχθὲς ἀκόμη παρεσημοφόρησαν. Ἰδοὺ τί καταχωρίζει περὶ τοῦ σκανδαλώδους τούτου ζητήματος ἐγκριτωτάτη ἐφημερὶς τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὁ «Νεολόγος», πρὸς τὸν Συντάκτην τοῦ ὁποίου ἀπένειμον παράσημον, ὅπερ οὗτος εἶχεν ἤδη, πλανηθέντες ἕνεκα τῆς μακαρίας ἐκείνης ἐποχῆς, καθ’ ἣν καὶ εἰς τοὺς ὑπηρέτας καὶ εἰς τὰς ὑπηρετρίας αὐτῶν ἐφρόντιζον νὰ φιλοδωρῶσι παράσημα, καὶ ὡς ἐκ τούτου βεβαίως δὲν ἐδύναντο νὰ κρατῶσιν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ οὐδὲ κατάλογον πλέον· ἀπέστειλαν λοιπὸν πρὸς τὸν Συντάκτην τοῦ «Νεολόγου» τὸν Σταυρὸν τοῦ Σωτῆρος τὸν ἀργυροῦν, ὅν πρὸ πολλῶν ἐτῶν οὗτος εἶχε. Κατόπιν διώρθωσαν τὸ πρᾶγμα. Καὶ ὅμως ἰδοὺ τί ἐν τῷ «Νεολόγῳ ἀναγινώσκομεν (ἀναγινώσκει): «Καὶ ἀφοῦ ἐμνήσθην τοῦ ἐπεισοδίου Τάκη, θὰ παρατηρήσω, μετὰ τῆς εἰλικρινείας καὶ τοῦ θάῤῥους, ὅπερ ὀφείλω νὰ ἔχω, ὅτι εἶναι ἀπορίας ἄξιον, πῶς ὁ χρηστὸς Πρωθυπουργὸς ἀνέχεται ἔτι συνάδελφον, μετὰ τὰ ἐν τῇ Βουλῇ ἀποκαλυφθέντα, τὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργόν. Δὲν αἰσθάνεται ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι κλονίζονται αἱ ἐπὶ τὴν αὐστηρότητα αὐτοῦ πεποιθήσεις διὰ τῆς ἀκατανοήτου ἀνοχῆς πρὸς συνάδελφον, ἐκθέσαντα εἰς τὴν κατάκρισιν καὶ χλεύην καὶ τὸ ἴδιον αὐτοῦ ὑπούργημα καὶ τῆς Κυβερνήσεως πάσης τὴν ἀξιοπρέπειαν; Μετὰ λύπης μου εἶδον πάσας τὰς προβλέψεις μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος Τάκη δικαιωθείσας, καὶ κατὰ τρόπον, ὃν δὲν θὰ ηὐχόμην οὕτως ὑπέρμετρον. Νέαι ἐν τῇ Βουλῇ ἀποκαλύψεις ἀπέδειξαν τὴν σημαντικωτάτην τῆς θλιβερᾶς ὑποθέσεως σοβαρότητα. Τὰ ὑπάρχοντα τεκμήρια, ὅτι ἡ πολιτεία τοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ διὰ τὸν συμπολίτην του λῃστὴν δὲν ὑπῆρξε καθαρά, ἀπεδείχθησαν ἀλήθειαι, κἄν ἔτι δὲ δὲν ὑπῆρχεν ἡ βεβαίωσις τοῦ διοικητοῦ τοῦ μεταβατικοῦ Ἄρτης Μπαϊρακτάρη, ὅτι αὐτὸς ὁ Ὑπουργὸς ὑπέθαλπε τὴν φοβερὰν λῃστοσυμμορίαν, τὴν καταστρέψασαν τὸ Ζαγόριον, νέα γεγονότα ἀπέδειξαν, ὅτι ἡ μαρτυρία τοῦ κ. Μπαϊρακτάρη ἠδύνατο νὰ λείπῃ, διότι ἀλλαχόθεν προσήχθησαν σοβαρώτεραι καὶ θλιβερώτεραι μαρτυρίαι. Δύσκολον εἶναι νὰ ἐξηγήσῃ τις, οἷον καταπλήξεως καὶ ὀδύνης αἴσθημα αἰσθάνεται ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία πρὸ τοιούτων ἀσχημιῶν, ἀπὸ τῶν ὁποίων ἐφρόνει, ὅτι κατώρθωσε τέλος ν’ ἀπαλλαχθῇ ἡ Ἑλληνικὴ πολιτεία ὁριστικῶς καὶ ἀνεπιστρεπτεί, δύσκολον νὰ τηρήσῃ τὴν μετριοπάθειάν του καὶ ὁ ἐθισθεὶς νὰ ᾖ μετριοπαθὴς καὶ ἐπιεικής, κρίνων τὰς ἀδυναμίας τῶν ἀναφερομένων ἐν τῇ πολιτικῇ. Ἀλλ’ ὅταν ἀνακοινῶται εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ὁ ἀδελφὸς τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὡς Ἀντεισαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν ἐν Κερκύρᾳ, οὐ μόνον δὲν ἐδίστασε νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὰς δίκας τοῦ λῃστοῦ Τάκη, περὶ τῆς ὑποθάλψεως τοῦ ὁποίου εἶχον κατηγορηθῆ διὰ τοῦ τύπου δύο ἀδελφοί του, ὁ ἐν Ἀθήναις Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ ὁ ἐν Μεσολογγίῳ δικηγόρος Βουλπιώτης, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὸ κατηγορητήριον ἐπρότεινε προτάσεις ἐπιεικεστάτας, ἃς οὐδεὶς τολμηρὸς συνήγορος θὰ ἐτόλμα νὰ διατυπώσῃ πρὸ τοῦ Δικαστηρίου τῶν ἐνόρκων, πῶς θέλετε νὰ τηρήσωσι τὴν μετριοπάθειαν αὐτῶν οἱ βδελυσσόμενοι τοιαύτας ἀσχημίας, οἱ εἰς τὰ τερατουργήματα ταῦτα τῆς ἀχρειοστέρας συναλλαγῆς ἀνευρίσκοντες ὅλας τὰς κακίας, ὑφ’ ὧν λυμαίνεται ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία, τοὺς πολυπληθεῖς φόνους καὶ τὰ τερατώδη ἐγκλήματα, ἅτινα καθ’ ἑκάστην ἔκπληκτοι ἀκούομεν καὶ ἅτινα, διὰ τὸ πλῆθος αὐτῶν, ἔπαυσα ἀναγράφων; Καὶ ἐζητήθη νὰ κατατεθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν αἱ δικογραφίαι, ἵν’ ἀποδειχθῶσι πάντα ταῦτα. Καὶ θ’ ἀποδειχθῶσιν, ἐκτὸς ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς πίπτει θῦμα μυθιστορικῶν ὅλως συμπτώσεων, αἵτινες οὕτως ὑφασμέναι πείθουσι πάντας περὶ ἀναντιῤῥήτου ἐνοχῆς. Σύμπτωσις, ὅτι ὁ κ. Μπαϊρακτάρης εἶπεν ὅσα εἶπε· σύμπτωσις, ὅτι ὁ Τάκης, προσελθὼν εἰς τὰς ἐν Μεσολογγίῳ ἀρχὰς, ἀφέθη ἐπὶ ὀκταήμερον ὑπὸ τοῦ Εἰσαγγελέως, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι δι’ αὐτὸν, φοβερὸν λῃστὴν, «δὲν ὑπῆρχε χῶρος ἐν τῇ φυλακῇ», κατὰ τὸ τηλεγράφημα τοῦ Εἰσαγγελέως Μεσολογγίου· σύμπτωσις, ὅτι κατ’ αὐτὸ τὸ διάστημα παρέμενεν ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ δικηγόρου Βουλπιώτου· σύμπτωσις ἡ μὴ ἐκδίκασις τῆς κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» καταγγελίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης· σύμπτωσις, ὅτι δικασθεὶς ὁ Τάκης εἰς Κέρκυραν εἶχεν ὡς κατήγορον οὐχὶ τὸν Εἰσαγγελέα τῶν Ἐφετῶν, ἀλλὰ τὸν Ἀντεισαγγελέα, ἀδελφὸν τοῦ καταγγελθέντος ἐπὶ ὑποστηρίξει τοῦ Τάκη Ὑπουργοῦ· σύμπτωσις, ὅτι αὐτοῦ τοῦ φοβεροῦ λῃστοῦ μόλις μετὰ ἔτος ἀπὸ τῆς εἰς τὴν κεφαλικὴν ποινὴν καταδίκης του ἐδόθη χάρις ὑπὸ τοῦ κ. Βουλπιώτου· σύμπτωσις, ὅτι, ἀνακινηθέντος εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ ζητήματος, ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς ἐπειράθη νὰ παραστήσῃ τὸν Τάκην ὡς ἅπαξ μόνον ἐγκληματήσαντα ἐν νεαρωτάτῃ ἡλικίᾳ καὶ διὰ λόγους τιμῆς, ἐνῷ προσαχθέντων τῶν ἐγγράφων ἀπεδείχθη ἐξ αὐτῆς τῆς ἀπολογίας του, ὅτι ὑπῆρξε φοβερὸς κακοῦργος, μετασχὼν τῆς λῃστρικῆς συμμορίας τοῦ ἀδελφοῦ του, περιβοήτου λῃστάρχου, ἐρημώσαντος τὸ Ζαγόριον καὶ ἄλλα παρὰ τὴν Εὐρυτανίαν ὅμορα χωρία. Περὶ τοῦ κ. Βουλπιώτου δὲν μοι ἐπιτρέπεται νὰ γράφω ἄλλως μετὰ τὰ ἀποδειχθέντα, μετὰ τὰς καταπληκτικὰς αὐτὰς συμπτώσεις». Καὶ ἐξακολουθεῖ, Κύριοι, ὁ Συντάκτης τοῦ «Νεολόγου» τῆς Κωνσταντινουπόλεως λέγων, τί θέλει τὰ ἰσοζύγια καὶ τὰ περισσεύματα, ἅτινα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπόσχεται καὶ καθ’ ἡμέραν ἀγγέλλει καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοῦ τύπου τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν δὲν ἔχωμεν ἁπλῆν ἀσφάλειαν ἐν τῷ Κράτει, ἕνεκα τῶν Ὑπουργῶν αὐτῶν; Οὐδεὶς, Κύριοι, ἀμφιβάλλει, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ σήμερον ἀσφάλεια ἐν τῷ Κράτει, αἴτιον τούτου εἶναι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ, οὐδεὶς δὲ ἐπὶ πλέον ἀμφιβάλλει, ὅτι δὲν θέλει ὑπάρξει οὐδ’ ἴχνος ἀσφαλείας ἐν τῷ Κράτει, ἐὰν εἰσάξητε τὴν διοικητικὴν ἀστυνομίαν ἐν τοῖς δήμοις κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ ἔχουσιν ἀναγεγραμμένον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει. Καὶ ἀπόδειξιν τούτου ἔχομεν τὴν Διοικητικὴν Ἀστυνομίαν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ἥτις, καίπερ ὑφισταμένη καὶ ἐνεργοῦσα ὑπὸ τὰ ὄμματα καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, καθιστᾷ ἡμᾶς καθ’ ἡμέραν θεατὰς καὶ ἀκροατὰς τῶν φοβερωτάτων καὶ ἀγριωτάτων κακουργημάτων. Οὐδὲ εἶναι ἀνάγκη πρὸς ἀπόδειξιν τούτου, νὰ ἀναμείνωμεν στατιστικὰς πληροφορίας παρὰ τῶν κυρίων Ὑπουργῶν. Ἔχομεν καὶ ἡμεῖς τὰ στατιστικὰ ἡμῶν γραφεῖα· καὶ τῶν στατιστικῶν ἡμῶν γραφείων παρουσιάζω ἐνταῦθα τὴν προκειμένην ἐργασίαν, ἥτις ἀληθῶς εἶναι περίεργος, ὅταν ἀκούσητε αὐτήν. Ἔβαλα καὶ μοῦ συνέταξαν ἐκ τῶν ὑπουργικῶν, σημειώσατε καλῶς, ἐφημερίδων πίνακα τῶν ἐν τοῖς δήμοις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς τελεσθέντων ἀδικημάτων ἐντὸς τῶν ἑπτὰ τελευταίων μηνῶν. Καὶ τίνων ἀδικημάτων; Μήπως καὶ τῶν μικροκλοπῶν ἢ τῶν πταισμάτων; Οὐχί. Ὁ πίναξ οὗτος περιέχει τοὺς φόνους, τὰς ἀναιρέσεις, τὰ βαρέα τραύματα καὶ τὰς ἀπαγωγάς. Καὶ ὅταν ἀκούσητε, Κύριοι, τὰς πράξεις αὐτὰς καὶ παρὰ τίνων καὶ κατὰ τίνων ἐγένοντο, καὶ τὸν ὁλικὸν αὐτῶν ἀριθμὸν, θέλετε ἀπορήσει, πῶς εἰσέτι ἐπαισθητῶς δὲν ἠλαττώθη ὁ πληθυσμὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. (Ἀναγινώσκει). Ἐδὼ εἶναι οἱ πίνακες, οὓς δὲν ἠξεύρω, ἂν συναινῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ τυπωθῶσι· δέκα τόσοι πίνακες ὅλοι ἐγκλήματα. Τί νομίζετε, Κύριοι; Ἐν μέσαις ταῖς Ἀθήναις καὶ τῷ Πειραιεῖ πόσα ἐγκλήματα φόνων, ἀναιρέσεων καὶ ἀπαγωγῶν ἐγένοντο ἐν τῷ διαστήματι ἑπτὰ μόνον μηνῶν; 178! καὶ σημειώσατε, ὅτι δὲν ἀνεγράφησαν πάντα. Διαιρέσατε διὰ τοῦ ἑπτὰ, καὶ ἀναλογοῦσιν 25 κατὰ μῆνα. Καὶ ἐπειδὴ ὁμιλῶ περὶ τῆς Διοικητικῆς Ἀστυνομίας, εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσω, ὅτι πολλὰ τῶν ἀδικημάτων τούτων ἐγένοντο παρὰ ἀστυνομικῶν ὀργάνων καὶ Ἀστυνόμων ἀκόμη. Προχθὲς ἀκόμη ἐξεδικάζετο κατηγορία ἐπὶ φόνῳ ἐκ προμελέτης, παρ’ ἀστυνομικοῦ κλητῆρος διαπραχθέντι. Δὲν εἶναι πολὺς καιρὸς, ἀφ’ ὅτου κλητῆρες ἀστυνομικοὶ καὶ Ἀστυνόμος! ἐπυροβόλησαν κατὰ τὴν ὁδὸν Ἑρμοῦ, ἐνεδρεύοντες νύκτωρ ἐν τῷ στενῷ τῆς Ῥόμβης, κατὰ μεγάλης ἐθνικῆς διαδηλώσεως. Ὁ κόσμος ἄρα, Κύριοι, ἐξηγέρθη, καὶ δικαίως, ὁ κόσμος ἤρχισε νὰ σκέπτηται, ἂν ὑπάρχῃ πλέον ἐγγύησις καὶ ἔννομος τάξις καὶ ἀσφάλεια. Ἐνόησαν τοῦτο οἱ Ὑπουργοὶ καὶ ὁ ὑποστηρίζων αὐτοὺς τύπος, ἤρχισεν ἡ κοινωνία νὰ φοβῆται, ὅτε εἶδεν, ὅτι Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κατηγορήθη ἐπὶ φοβερωτάταις πράξεσι· καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα βλέπομεν, χάριν τοῦ Ὑπουργοῦ, καθ’ ἑκάστην μικρά τινα ὑπουργικὰ φύλλα ἀναγκαζόμενα νὰ βεβαιῶσιν, ὅτι σήμερον πρὸ μεσημβρίας,—ἀκούετε;—ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης εἰργάσθη μετὰ τοῦ Βασιλέως. Ἐνόησαν, ὅτι τὸ κῦρος αὐτῶν παρὰ τῇ κοινωνίᾳ ἐκλονίσθη καὶ κατέπεσε, καὶ προσπαθοῦσι νὰ ἀντλήσωσι δύναμιν καὶ σθένος ἐκ τῶν μικρῶν ἐφημερίδων, γραφουσῶν, ὅτι συνῄνεσεν ὁ Βασιλεὺς νὰ τὸν δεχθῇ εἰς ἀκρόασιν καὶ συνεργασίαν. Ἀλλὰ ἂς τολμήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, μετὰ τὴν παροῦσαν συζήτησιν, νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὸν Βασιλέα Διάταγμα περὶ ἀπονομῆς χάριτος, ἵνα ἴδωμεν, ἔστω καὶ μακρόθεν, ὁποῖον μορφασμὸν θέλει κάμει ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ἐπὶ τῇ ὑποβολῇ τοιαύτης ὑπουργικῆς πράξεως. Ἂν ἄρα ἡ ἐπερώτησις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως αὕτη, ἡ περὶ τῶν χαρίτων πρὸς τὸν Τάκην καὶ τὸν Ῥοκόφυλλον καὶ τοὺς ὁμοίους, ἂν ἄρα ἡ ἐπερώτησις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ περὶ ἀναστολῆς τῆς καταδιώξεως τοῦ ὑπευθύνου Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν», ἡ ἐνεργηθεῖσα παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, δὲν ἐπέφερον ἄλλο ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα, βεβαίως ὅμως καὶ ἀναμφισβητήτως ὑπάρχει τὸ σωτήριον, ἂς πιστεύσωμεν, γεγονὸς ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἡμῶν, ὅτι θέλουσιν ἀνοίγει ἐν τῷ μέλλοντι τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν οἱ Ὑπουργοὶ καὶ θέλουσι σκέπτεσθαι, ὅταν κομίζωσι Διατάγματα περὶ χαρίτων πρὸς τὸν Ἡγεμόνα. Βεβαίως θέλουσι προσέχει πλειότερον, καὶ δὲν θέλουσιν ἀναγκάζει τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ ἀμύνηται, οὐχὶ ὑπὲρ τῶν ἰδίων αὑτῆς δικαίων, ἀλλ’ ὑπὲρ τῶν δικαίων τοῦ λαοῦ, ὅστις ἔστειλεν αὐτὴν ἐνταῦθα, ἄγρυπνον φρουρὸν τῆς τηρήσεως τῶν νόμων, δὲν θέλουσι λέγω ἀναγκάζει τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ κατατρίβῃ τὸν χρόνον αὑτῆς, ἂν ᾖναι κατατριβὴ ὁ ἔλεγχος τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως διὰ πράξεις Ὑπουργοῦ, ὧν ὅμοιαι οὐδέποτε ἠκούσθησαν ἀνελισσόμεναι ἐντὸς οἱουδήποτε Κοινοβουλίου.

§68ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἡ τελευταία παρατήρησις τοῦ προλαλήσαντος ἐνέχει ὅλην τὴν σπουδαίαν ἔννοιαν τῆς ἐπανειλημμένης συζητήσεως, τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν ἐπὶ τοσαύτας συνεδριάσεις. Πολλοὶ ἐκ τῆς πλευρᾶς ταύτης πιστεύουσιν, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη σκοπὸν ἄλλον δὲν ἔχει, παρὰ μόνον νὰ κατατρίψῃ τὸν χρόνον πρὸς σκοπὸν παρεμποδίσεως τῶν συνεδριάσεων. Τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβές. Ἀπολύτως οὐδεμία τοιαύτη ἰδέα ἐμφιλοχωρεῖ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν’ εἶμαι βέβαιος, ὅτι δύναμαι νὰ εἴπω, καὶ βεβαίως ἄνευ διαψεύσεως, ὅτι ὁ λόγος, δι’ ὃν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐνδιέτριψεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἔχει ὑψίστην κοινωνικὴν ἔννοιαν. Δὲν φρονεῖ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι τὸ ἔργον αὑτῆς, ὅτι τὸ ἔργον τοῦ Κοινοβουλίου πρέπει νὰ περιορίζηται εἰς τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν σωρείας νομοσχεδίων, κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀτελῶς μεμελετημένων, τὰ ὁποῖα ἀθρόα παρουσιάζονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Φρονεῖ ἀπ’ ἐναντίας ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι ἔργον αὑτῆς σπουδαιότατον καὶ κύριον εἶναι ἡ ἐπισκόπησις, ἡ μελέτη τῆς διοικητικῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου. Ἂν τὰ ἐκτυλιχθέντα κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς οἰκτρᾶς αὐτῆς ὑποθέσεως Τάκη ἐδημοσιεύοντο εἰς εὐρωπαϊκήν τινα γλῶσσαν, ὁμολογῶ, ὅτι ἐγὼ θὰ ἀνησύχουν, διότι εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ἡ ἐντύπωσις, ἡ ὁποία θὰ ἐγεννᾶτο εἰς τοὺς ἀναγινώσκοντας, θὰ ἦτο, ὅτι πολὺ ἀπέχομεν ἀκόμη τῆς κοινωνικῆς καὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης καταστάσεως, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν κατωτάτην ἀκόμη βαθμίδα τοῦ πολιτισμοῦ ἐν τῇ Εὐρώπῃ. Ὁ λόγος οὗτος γνωρίζω, ὅτι εἶναι βαρύς, ἀλλὰ μοὶ ἐπιβάλλει ἡ συνείδησις νὰ εἴπω αὐτόν. Δὲν φρονῶ, ὅτι, ὅπως ἔχει σήμερον ὁ εὐρωπαϊκὸς πολιτισμὸς, ὑπάρχει κοινωνία εὐρωπαϊκὴ, ὑπάρχει Βουλευτήριον ἐν Εὐρώπῃ, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἐξετυλίσσοντο τοιαῦτα οἰκτρὰ περιστατικά. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες φρονοῦσιν, ὅτι ἐκ τῶν ἐκτυλιχθέντων πηγάζει κατηγορία, ἀφορῶσα προσωπικῶς κατὰ τοῦ ἠθικοῦ χαρακτῆρος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης βεβαίως δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς διομολογίας τῆς ὑπολήψεώς μου, ἀλλὰ ὀφείλω νὰ βεβαιώσω αὐτὸν, ὅτι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἤκουσα, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς αὐτὸν προσωπικῶς, τὸν θεωρῶ περιπλακέντα εἰς πολιτικὰς καὶ ἐκλογικὰς ἀνωμαλίας, ὡς ἄνθρωπον πολιτικόν. Ἀλλὰ ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις, καὶ ἐξ ὅσων ἠκούσαμεν καὶ ἐκ μέρους τῶν ἀγορητῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξέθηκεν ἐπανειλημμένως ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, πειθόμεθα, ὅτι εὑρισκόμεθα βεβαίως εἰς κατάστασιν ἀνώμαλον· εἶναι ἀδύνατον νὰ πεισθῇ τις, μεθ’ ὅσα ἠκούσθησαν ἐνταῦθα, ὅτι ἡ ὑψηλὴ ἔννοια τῆς Δικαιοσύνης ὑπάρχει ἀκεραία εἰς τὸν τόπον. Ἂν τοιαύτη κατάστασις πραγμάτων δύναται νὰ ἐκτυλίσσηται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, συμπεριλαμβανομένων καὶ ὅσα ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐξέθηκε πρὸς ὑπεράσπισιν αὐτοῦ, βεβαίως πειθόμεθα, ὅτι ἡ κατάστασις εἶναι τοιαύτη, ὥστε ὄχι ἐν νομοθεσίαις πρέπει νὰ ἐπιζητήσωμεν τὴν μεταβολὴν τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν, ἂν δὲν δυνάμεθα δι’ ὅλης τῆς ἐντάσεως τῶν ἠθικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου νὰ ἐπιδιώξωμεν, ἐν προσεχεῖ τοὐλάχιστον μέλλοντι, τὴν ἠθικὴν ἀναγέννησιν τοῦ τόπου. Διότι, ἂν τοιαύτη κατάστασις ἠδύνατο νὰ ᾖναι ὁριστικὴ, καὶ νὰ ἀκολουθήσῃ ἐπὶ μίαν ἔτι γενεὰν, τὸ μέλλον τοῦ τόπου τούτου εἶναι καταδεδικασμένον ὁριστικῶς. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ Πολιτεία κοινωνικῶς καὶ πολιτικῶς, νὰ ὑπάρξῃ μὲ δικαιοσύνην λειτουργοῦσαν, ὅπως εἴδομεν, ὅτι λειτουργεῖ αὕτη ἐν Ἑλλάδι. Θὰ ἦτο τῷ ὄντι διὰ τὸ Ὑπουργεῖον λίαν εὐχάριστον, ἂν περιωρίζετο ἡ Ἀντιπολίτευσις εἰς τὴν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον εἰκονικὴν συζήτησιν τῶν ἀναριθμήτων νομοσχεδίων, τῶν δῆθεν μεταῤῥυθμιστικῶν, τὰ ὁποῖα παρουσιάζει ἡ ἀκάματος δραστηριότης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅπως μετὰ τοῦτο ἐπιδοθῶμεν εἰς τὴν ἄνεσιν τῶν ἑορτῶν, διὰ νὰ ἐπανέλθωμεν πάλιν μετὰ ἓν ἔτος νὰ ἐπιψηφίσωμεν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀσυζητητεὶ νέαν σειρὰν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα καταλύουν τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἔφθασεν ἤδη εἰς τὴν κατάστασιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν περιέγραφε πέρυσιν ὁ κ. Ῥάλλης, ὅστις ὠνόμασεν ὅλον αὐτὸ τὸ νομοθετικὸν οἰκοδόμημα τοῦ Ὑπουργείου σωρείαν ἐρειπίων. Οὐχὶ λοιπὸν διὰ νὰ καταναλίσκηται ὁ χρόνος, ἀλλὰ ἐν τῇ συναισθήσει τοῦ μεγίστου κινδύνου, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκεται ἡ Πατρὶς, ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπεφάσισε νὰ φέρῃ τὸ μαχαίριον τοῦ ἀνατόμου ἐπὶ τοῦ κοινωνικοῦ πτώματος τῆς Ἑλλάδος. Ἀληθῶς, τί εἶναι ἡ ὑπόθεσις αὕτη τοῦ Τάκη; Βλέπετε ἀναμιγνυόμενα ὀνόματα, τὰ ὁποῖα ἀλλαχοῦ βεβαίως δὲν ἠθέλετε ἰδεῖ ἐκφερόμενα τὸ ἓν μετὰ τὸ ἄλλο ἐν ταῖς αὐταῖς ὑποθέσεσι, βλέπετε τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, βλέπετε τὸν Γρανίτσαν, τοὺς Τάκηδες, τοὺς Εἰσαγγελεῖς τῶν Ἐφετῶν καὶ τῶν Πρωτοδικῶν φύρδην μίγδην, κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον προσωπικῶς ἐνδιαφερομένους εἰς τὴν τοιάνδε ἢ τοιάνδε ἔκβασιν ἐπὶ ποινικῆς ὑποθέσεως, καὶ βλέπετε προδήλως τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν καταλήγουσαν εἰς ὑπόθεσιν σκανδαλώδη. Ἂν δὲν ἐβλέπομεν 25 ἐκτελέσεις, τὰς ὁποίας διέταξεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἠδυνάμεθα τῳόντι νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἄλλως πως περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, ὅπως τὴν ἐξέθεσεν ὁ κ. Βουλπιώτης. Βεβαιῶ, ὅτι δὲν ἔδωσα τόσην προσοχὴν εἰς τὰς μακρὰς ἀγορεύσεις τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, ὅσην ἔδωκα εἰς τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κ. Βουλπιώτου. Ὁ κ. Βουλπιώτης δὲν εἶχεν ἀκροατὴν πλέον προσεκτικὸν ἀπὸ ἐμέ. Δύναμαι νὰ ἐπαναλάβω περίπου ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπανειλημμένως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπε, καὶ δύναμαι νὰ βεβαιώσω αὐτὸν ἐν συνειδήσει, ὅτι αἱ ὁμιλίαι αὐτοῦ καὶ ὄχι ἐκεῖναι τοῦ Βουλευτοῦ Ἀττικῆς μὲ ἀπήλπισαν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, ἐὰν ὁ τόπος ἤθελεν ἐμμείνῃ εἰς αὐτὴν μετὰ τῆς ἀναισθησίας τοῦ ἠλιθίου, ἐὰν ἡ τοιαύτη κατάστασις δὲν ἤθελε συγκινήσει καὶ τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον καὶ τὴν Βουλὴν ἐκ βάθρων, ἂν δὲν ἤθελε σκεφθῇ περὶ ἀντικαταστάσεως τῶν νῦν κακῶς κειμένων. Οὔτε ἔπρεπε νὰ φρονῇ ἡ Συμπολίτευσις, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελε σπεύσει νὰ ῥίψῃ τὸν πέπλον ἐπὶ καταστάσεως πραγμάτων τόσῳ οἰκτρᾶς. Πρόκειται περὶ λῃστείας. Ὅλοι γνωρίζομεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν ἱστορίαν τῆς λῃστείας, ἡ ὁποία ὑπὸ ἄλλον τύπον ὑπῆρξεν ἓν τῶν κοινωνικῶν καὶ πολιτικῶν φαινομένων τοῦ τόπου τούτου, ὑπὸ τὸν τύπον τοῦ κλεφτισμοῦ εἰς ἄλλην ἐποχήν. Αὐτὴ ἡ λῃστεία, προδήλως ἕνεκα πολιτικῶν σφαλμάτων, εἰς ἄλλην ἐποχὴν, ἔλαβε τὸν χαρακτῆρα τῆς μάστιγος ἐκείνης τῆς κοινωνικῆς, τὴν ὁποίαν γνωρίζομεν, ἡ ὁποία τοσαῦτα δεινὰ ἐπήνεγκεν εἰς τὸν τόπον μας, καὶ πρὸς καταστολὴν τῆς ὁποίας τόσαι μέγισται θυσίαι, τόσαι σκληραὶ θυσίαι ἐγένοντο. Καὶ ὅμως βλέπομεν, ὅτι, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἠδυνάμεθα νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ἡ μάστιξ αὕτη ἐξέλιπεν ἀπὸ τοῦ τόπου, βλέπομεν παραδόξως ἐκ νέου τὴν λῃστείαν θάλλουσαν εἰς μίαν ἐπαρχίαν τοῦ Κράτους, καὶ βλέπομεν αὐτὴν ὁπωσδήποτε συνδεομένην κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον μετὰ στρωμάτων κοινωνικῶν, μετὰ κομμάτων, ὅπερ ἐνομίζετο ὡς ἀναχρονισμὸς διὰ τὴν παροῦσαν ἐποχήν. Ἴσως ἀπὸ τεσσαρακονταετίας ἐν τῇ Ἑλλάδι δὲν ὑπῆρξε περίπτωσις ἀνάλογος πρὸς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐξετύλιξεν οὐχὶ ὁ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, διότι ἐγὼ δὲν ἐπείσθην περὶ τῆς σφαλερᾶς θέσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, παρὰ ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὐτὸς οὗτος ἀνέπτυξεν ἐνταῦθα. Ἔλεγον, ὅτι, ἐὰν δὲν ἐλάμβανον χώραν αἱ περυσιναὶ ἐκτελέσεις, μεθ’ ὅλα τὰ παράδοξα, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπ’ αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως, τῷ ὄντι ἐν τῇ ἀπειρίᾳ μου τῇ δικανικῇ θὰ ἠδυνάμην νὰ πιστεύσω, ὅτι οἱ τύποι, ἂν ὄχι ἡ οὐσία, ἐπροκάλουν τοῦ Ὑπουργοῦ τὴν ἐπιείκειαν. Μεθ’ ὅσα ὅμως καὶ προσωπικῶς ἠδυνήθην νὰ ἀντιληφθῶ περὶ τῶν πεποιθήσεων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ὡς πρὸς τὴν θανατικὴν ποινὴν, ὁμολογῶ, ὅτι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξέθεσε, μὲ πείθουσιν, ὅτι ὄχι ὡς ἀνώτατος λειτουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κρατεῖ τὴν πλάστιγγα αὐτῆς ἐπὶ τῆς ὑψίστης, ἐπὶ τῆς σπουδαιοτάτης εὐθύνης τῆς δικαιοσύνης, διότι πᾶσαν ἄλλην περίπτωσιν δύναται νὰ διορθώσῃ εἷς Ὑπουργός, ἐκτὸς ἐκείνην τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου. Ὅταν ἐφαρμόζηται ἡ ποινὴ τοῦ θανάτου, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, σεῖς, ὅστις εἶσθε ὀπαδὸς πεπεισμένος τῆς θανατικῆς ποινῆς, ὅταν ἐφαρμόζηται ἡ ποινὴ αὕτη εἰς τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης ἐν τῇ χάριτι, διότι αὐτὴν μόνον ἔχετε σεῖς ν’ ἀπονείμητε (σεῖς δὲν εἶσθε ὁ δικάζων, δὲν καταδικάζετε, σεῖς εἶσθε ὁ σκεπτόμενος καὶ ὁ ὑποβάλλων εἰς τὸν Βασιλέα τὰ στοιχεῖα τῆς χάριτος,) οὐδὲν ἐπιτρέπεται λάθος, διότι ἡ ποινὴ αὕτη εἶναι ἀνεπανόρθωτος, ἡ κεφαλή, ἡ ὁποία ἔπεσε, δὲν θέλει πλέον ἀναστηθῆ, δὲν δύνασθε νὰ ἐπανορθώσητε τὸ σφάλμα, τὸ ὁποῖον ἐπράξατε. Ἀλλὰ πείθομαι, ὅτι ἐπράξατε σφάλμα ἐξ ἀγνοίας, τὴν ὁποίαν ἄλλως, φρονῶ, ὅτι ἔχετε βεβαίως, διότι φρονῶ, ὅτι οὔτε σεῖς, οὔτε οἱ Ὑπουργοί, οὔτε οἱ δικαστικοί, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν χαρίτων, οὔτε ὁ Βασιλεὺς, εἶσθε κατηρτισμένοι, ἵνα ἔχητε γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Δὲν εἶσθε κατηρτισμένοι. Δὲν εἶναι ζήτημα καθαρῶς δικανικὸν τὸ ἔχειν γνώμην περὶ τῆς ἀπονομῆς τῆς χάριτος προκειμένου περὶ θανατικῆς ποινῆς. Δὲν εἶναι τοῦτο ζήτημα μόνον νομικὸν, ὅπως νομίζετε. Εἶναι ζήτημα ψυχολογικὸν, κύριε Ὑπουργὲ, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ μίαν ἐπιστήμην, τὴν ὁποίαν πιστεύω, ὅτι ἐσπουδάσατε, τὴν ἰατροδικαστικὴν, ἀλλὰ τῆς ὁποίας, εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι δὲν κατέχετε οὔτε τὰ στοιχεῖα. Καὶ ταῦτα περὶ τῆς ἀγνοίας. Ἀλλὰ δυστυχῶς εἰς τὴν ὑπόθεσιν Τάκη ἡ ἄγνοια δὲν εἶναι τὸ κύριον ὑμῶν λάθος, διότι ἡ ἄγνοια δὲν εἶναι λάθος. Ἄγνοιαν βεβαίως πάσχετε σεῖς, πάσχει ἡ ἁρμοδία Ἐπιτροπὴ, πάσχει ὁ Βασιλεὺς. Εἰς τὴν ὑπόθεσιν Τάκη βλέπομεν προδήλως τὸν Ὑπουργὸν οὐχὶ ἀγνοοῦντα μόνον, ἀλλὰ καὶ μεροληπτοῦντα, ναὶ βλέπομεν μεροληπτοῦντα τὸν Ὑπουργόν. Ἐγὼ πάντοτε περὶ τοῦ Ὑπουργοῦ ὁμιλῶ, διότι μόνον ἐξ ὅσων ἀνέπτυξεν ὁ Ὑπουργὸς ἐγὼ ἠρύσθην τὰς πληροφορίας μου, καὶ μόνον ἐπ’ αὐτῶν βασίζομαι. Βλέπω αὐτὸν ἀναπτύσσοντα πλείστας περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ Τάκης καὶ οἱ περὶ αὐτὸν ζῶσιν ἐν τῇ ἀτμοσφαίρᾳ τῆς ληστείας, εἶναι λῃσταὶ ἐξ ἐπαγγέλματος, καὶ αὐτὸς, εἰς τὸν ὁποῖον ἀπέδωκε χάριν, εἶναι λῃστής, τοῦ ὁποίου τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐγκλημάτων ἀγνοεῖ, καίτοι οἱ ἄνθρωποι, μεθ’ ὧν ἀναστρέφεται ὁ Ὑπουργὸς, γνωρίζουσι τὸν βίον τοῦ λῃστοῦ, γνωρίζουσι περίπου τὸν ἀριθμὸν τῶν θυμάτων τοῦ λῃστάρχου, ὁ ὁποῖος ἐπὶ 20 ἔτη ἐλυμαίνετο τὰς ὁμόρους ἐπαρχίας τῆς Τουρκίας. Ἴσως ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν τῶν κακουργιῶν εἶναι ἄγνωστος εἰς τὸν Ὑπουργὸν, πλὴν καλῶς γνωρίζει, ὅτι εἶναι κακοῦργος, ὁ ὁποῖος πλεῖστα ὅσα ἔκαμεν ἐγκλήματα. Καὶ ὅμως ἐν τῇ δικανικῇ αὐτοῦ σοφίᾳ εὑρίσκει λόγους, τοὺς ὁποίους νομίζει ἱκανοὺς, ὅπως καὶ εἰς τὸν ἀπειράκις κακουργήσαντα οὐδένα ἔχῃ δισταγμὸν νὰ ἀπονείμῃ χάριν, ἐνῷ τὸν ἴδιον Ὑπουργὸν βλέπετε τόσον λεπτολογοῦντα, ὅταν πρόκηται περὶ τοῦ Μπονάτη. Ἡ ὑπόθεσις τοῦ Μπονάτη φέρει ῥῖγος τῷ ὄντι εἰς τὸν ἀκροώμενον, ἡ ὑπόθεσις τοῦ Μπονάτη ἔφερε ῥῖγος καὶ φρίκην εἰς τὴν Κέρκυραν. Καὶ ὅτε χθὲς τὸ ἑσπέρας ἤκουσα τὸν Ὑπουργὸν ἀναπτύσσοντα τὰ τῆς ὑποθέσεως ταύτης καὶ ἀναγινώσκοντα τὴν ἀπόφασιν τοῦ Δικαστηρίου, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἐφρικίασα, ἀκούων κατὰ τίνα τρόπον ἐγίνετο χρῆσις τοῦ ὑψίστου προνομίου τῆς Βασιλικῆς χάριτος, τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ προκαλέσῃ ὁ Ὑπουργὸς, ἐφρικίασα, λέγω, ὅτε ἀντελήφθην εἰς τίνων τὰς χεῖρας εὑρίσκετο ἡ ζωὴ ἑνὸς ἀνθρώπου, καὶ ποῖος ἦτο ὁ σχηματισμὸς τῆς διανοίας ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην τοῦ Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος διεχειρίζετο αὐτὴν τὴν μεγάλην προνομίαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μᾶς ἀνέγνωσε τηλεγραφικὴν ὁμιλίαν μετὰ τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Ἐφετῶν ἐν Κερκύρᾳ, ἀρκούντως κωμικὴν, ἡ ὁποία θὰ εἶχε τὴν θέσιν της εἰς κἀμμίαν κωμῳδίαν, καὶ ὁ ἐν Κερκύρᾳ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν, μολονότι εἶναι γνωστὴ ἡ πεποίθησίς του, ὅτι, ὅταν ἅπαξ καταδικάζῃ, πρέπει νὰ ἐκτελῆται, (αὐτὴ εἶναι ἡ ἔκφρασις, ἡ ὁποία ἀνήκει εἰς πρόσωπον, τὸ ὁποῖον δὲν θέλω νὰ ὀνομάσω, καὶ τὸ ὁποῖον ἦτο ἁρμόδιον νὰ ἔχῃ τοιαύτην γνώμην περὶ τοῦ Εἰσαγγελέως αὐτοῦ,) μολονότι ὁ ἐν λόγῳ Εἰσαγγελεὺς ἔχει δισταγμὸν, ὅμως ὁ Ὑπουργὸς αὐτὸς δὲν ἔχει δισταγμὸν, καὶ διατάσσει νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ ποινὴ, καὶ ἐκτελεῖται ἡ διαταγὴ, τὴν ὁποίαν ἔδωσεν αὐτὸς ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, αὐτὸς, ὅστις κατηνάλωσέ τινας ὥρας, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι ἔπρεπε νὰ δώσῃ χάριν εἰς ἕνα τῶν τερατωδεστέρων λῃστῶν, εἰς ἕνα τῶν φρικωδεστέρων κακούργων, τοὺς ὁποίους εἶχέ ποτε ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ 55 ἐτῶν. Συγκρίνατε τὸν κακοῦργον, τὸν φονεύσαντα ἴσως ἑκατοντάδας ἀνθρώπων, τὸν διαπράξαντα πλεῖστα ὅσα κακουργήματα, τὸν προσβαλόντα τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, μὲ ἐκεῖνον τὸν δυστυχῆ, ὁ ὁποῖος ἐν στιγμῇ ἐξάψεως, ἐν στιγμῇ ἀποπλανήσεως ἀποκτείνει πρόσωπον, τὸ ὁποῖον πιστεύει, ὅτι ἐλήστευσε τὸν ἀδελφόν του, καὶ εἰς τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐκτελεῖ φόνον, συγκρίνατε αὐτὸν, ὁ ὁποῖος ἦτο ἔμπορος μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης, πατὴρ οἰκογενείας, ὁ ὁποῖος ἦτο εἷς τῶν ἐντίμων πολιτῶν Κερκύρας, ὁ ὁποῖος τίποτε δὲν εἶχε κοινὸν πρὸς κακοῦργον, συγκρίνατέ τον πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἀπὸ γενετῆς εἶναι κακοῦργος, καὶ θὰ ἴδητε πῶς ἐσκέφθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ θὰ ἴδητε, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ μὴ ἀποδώσητε εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν πραγματικὴν ἀσυνειδησίαν... (θόρυβος).

§69ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Αὐτοὶ εἶναι λόγοι εὐπατρίδου! Εἶναι ἀπρεπὲς νὰ λέγητε τοιαῦτα πράγματα! (θόρυβος).

§70ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἐὰν παρεξηγῆτε τὴν λέξιν, τὴν ἀνακαλῶ (θόρυβος).

§71ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι πολὺ εὔκολον νὰ ὑβρίζῃ τις καὶ ἔπειτα ν’ ἀνακαλῇ.

§72ΚΟΥΚΟΥΛΕΖΑΣ. Αὐτὴ εἶναι γλῶσσα εὐπατρίδου!

§73ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι ἀνακαλῶ τὴν παρεξηγουμένην λέξιν (θόρυβος). Ἡ ἔννοια μένει ἡ αὐτὴ κατὰ δυστυχίαν (θόρυβος). Διότι τί δύναται ν’ ἀποδείξῃ ἡ ἀνάλυσις, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔκαμα, μεταξὺ τῶν στοιχείων, τὰ ὁποῖα ἤγαγον τὸν Ὑπουργὸν νὰ ζητήσῃ τὴν χάριν δι’ ἕνα κακοῦργον, ὁ ὁποῖος ἐξετέλεσε σειρὰν ἐγκλημάτων, ὁ ὁποῖος ζῇ ἐν τῇ ἀτμοσφαίρᾳ τῆς κακουργίας, πρὸς τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἤγαγον αὐτὸν νὰ φέρῃ ἐπὶ τῆς λαιμητόμου τὸν ἔμπορον Μπονάτην, παρὰ τὴν ἀλήθειαν τῆς λέξεως, εἰς τὴν ὁποίαν θέλετε ν’ ἀποδώσητε ἄλλην ἔννοιαν, ὑβριστικήν;

§74ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Φαίνεται, ὅτι δὲν τὴν ἐννοεῖτε.

§75ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ψυχολογικὴν ἀσυνειδησίαν.

§76ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Βεβαίως ψυχολογικὴν ἀσυνειδησίαν, ἔλλειψιν συναισθήσεως ἐνόουν νὰ ἐκφράσω διὰ τοῦ παρεξηγηθέντος ὅρου, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ ἀνακαλέσω, ἀφοῦ δὲν τὸν ἐννοοῦν. Ἔχομεν Βασιλικὴν χάριν, ἡ ὁποία χαρίζει τὴν ζωὴν εἰς πεπωρωμένον κακοῦργον, εἰς λῃστὴν ἐξ ἐπαγγέλματος, καὶ ἄλλην, ἥτις ἀρνεῖται τὴν χάριν εἰς ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος προδήλως ἐν βρασμῷ ψυχικῆς ὁρμῆς ἔκαμεν ἓν κακούργημα· καὶ νομίζω, ὅτι, ἐὰν γίνῃ ἀνάλυσις ὅλου τοῦ δράματος, ἀμφίβολον εἶναι, ἂν θὰ ἐδίδετο ὁ ὅρος τῆς δολοφονίας εἰς τὸ ἔγκλημα, ἢ εἰς τὴν θανατικὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Μπονάτη. Καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐῤῥήθη, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ γίνῃ σκέψις περὶ περιορισμοῦ τῆς Βασιλικῆς χάριτος. Ἀλλ’ ἂν ἤθελε ἡ Βασιλικὴ χάρις περιορισθῆ, ἂν μάλιστα ἤθελεν παύσει ὑφισταμένη τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου ἡ χάρις, βεβαίως ὀλίγον ἠθέλομεν διαφέρει τοῦ Βασιλείου τῆς Δαχομέης εἰς τὴν Ἀφρικὴν, ἀφοῦ βλέπετε, ὅτι 62 πρόσωπα, καταδεδικασμένα εἰς θάνατον, εὑρίσκονται εἰς τὰς φυλακὰς, τυχόντα τῆς Βασιλικῆς χάριτος. Ἂν συγκρίνητε, ὅπως ἔλεγον καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, τοὺς καταδίκους εἰς θάνατον ἐν Ἑλλάδι, ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη δὲν παρουσιάζει τὸν ἀριθμὸν τῶν εἰς θάνατον καταδεδικασμένων, τὸν ὁποῖον παρουσιάζει ἡ Ἑλλάς. Ἠδυνάμην καὶ ἑτέραν περίπτωσιν ν’ ἀνελίξω εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Πέρυσιν, ὅτε ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐκτελέσεως τῶν θανατικῶν ποινῶν, ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα καὶ παρέστησέ τινα, ἀφορῶντα εἰς ἕνα τῶν καταδίκων, τοῦ ὁποίου τὴν ἐπιοῦσαν ἐξετελέσθη ἡ ποινή. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔδωκέ τινας πληροφορίας καὶ ὡμίλησε περὶ τινος ὑπαιτίου· καὶ περὶ τῆς ὑποθέσεως ἐκείνης ὑπάρχει ἀμφιβολία. Ἐὰν ἠρχόμην ἐπὶ τοῦ βήματος μὲ τοὺς φακέλλους τῶν 25 ἐκτελέσεων τῶν περυσινῶν, θὰ ἦτο εὔκολον ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι καὶ ὑπὸ κοινωνικὴν καὶ ὑπὸ πολιτειακὴν ἔποψιν διατελοῦμεν εἰς ἀληθῆ καὶ ἐπικίνδυνον κυκεῶνα. Τὸ κακὸν ἔχει ῥίζας πολὺ βαθυτέρας, εἶναι ζήτημα ὑπάρξεως διὰ τὸν τόπον ἡ ἠθικὴ κατάστασις, ὁποία ὑπάρχει σήμερον. Πρόκειται περὶ ἐθνικῆς ἀναγεννήσεως, πρόκειται ἂν ἔχωμεν τὰ στοιχεῖα τῆς ὑπάρξεως ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν. Πράγματι δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι διερχόμεθα περίοδον, εἰς τὴν ὁποίαν δύναταί τις νὰ σταυρώσῃ τὰς χεῖρας, διότι τίποτε σπουδαῖον δὲν ἔχομεν νὰ κάμωμεν· οὐχ ἧττον ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐδῶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ Τάκη, συνετέλεσεν εἰς τὸ ν’ ἀφυπνίσῃ τὴν κοινωνίαν· καὶ ἂν λάβῃ τὴν μεγάλην δημοσιότητα, ἣν θὰ λάβῃ, ἂν δημοσιευθῶσιν ὅλαι αἱ λεπτομέρειαι, εἶναι ἴσως πιστευτὸν, ὅτι δύναται νὰ συγκινήσῃ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν καὶ σκεφθῇ αὕτη περὶ μέτρων ῥιζικωτέρων, διότι ἐγὼ, ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐνόησα κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην, δὲν βλέπω κἀνὲν στοιχεῖον, κἀμμίαν ἐλπίδα μεταβολῆς τῶν πραγμάτων ἄνευ ῥιζικῶν μεταῤῥυθμίσεων. Πῶς θέλετε ἀληθῶς νὰ θεωρηθῇ ὡς λειτουργοῦσα ἡ δικαιοσύνη εἰς τόπον, εἰς ὃν βλέπομεν στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε δύναταί τις νὰ φαντασθῇ, ὅτι δύνανται νὰ συνεργασθῶσι καὶ συνυπάρξωσι, παρουσιαζόμενα εἰς σχέσεις παραδόξους, ἀλλ’ ἐξηγουμένας ὑπὸ τῶν γνωριζόντων τὴν κοινωνικὴν καὶ πολιτικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου; Ὅταν βλέπωμεν ὁλόκληρον δράμα ἀπολῆγον εἰς διαδικασίαν τόσον οἰκτρὰν, ὅταν βλέπωμεν ἀρχιληστὴν τυγχάνοντα τῆς Βασιλικῆς χάριτος, ἡ ὁποία δὲν δίδεται εἰς ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐγκλημάτησεν ἐν προδήλῳ παραφορᾷ, οὐδὲν κακὸν ἔπραξε, τοῦτο σημαίνει, ὅτι οἱ ὅροι οἱ πολιτικοὶ, οἱ ὅροι οἱ κοινωνικοὶ, οἱ ὅροι οἱ δικαστικοὶ, οἱ ἀπαραίτητοι εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, ἐξέλιπον ἀπὸ τοῦ τόπου ἡμῶν. Ἐγὼ δὲ φρονῶ, ὅτι οὐδέποτε ἐτηρήθησαν ἀκριβῶς. Φρονῶ, ὅτι φαινόμενα δεινὰ θ’ ἀποκαλυφθῶσιν, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς εὐδοκήσῃ νὰ παρουσιάσῃ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐζήτησα καὶ τὰς ὁποίας θὰ βραδύνῃ νὰ μοὶ δώσῃ, διότι τὰ στοιχεῖα δυστυχῶς πρὸς τοιαύτην μελέτην, τὰ ὁποῖα ἤθελον εἶθαι πρόχειρα εἰς πᾶν πεπολιτισμένον Κράτος, δὲν ὑπάρχουσιν ἐν Ἑλλάδι ἀκέραια, καὶ γνωρίζετε διατὶ δὲν ὑπάρχουσι, διότι μέγα μέρος τῶν ἀρχείων τούτων ἐγένοντο φυσέκια. Τοῦτο μὲ ἐπληροφόρησεν ὁ κ. Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν· τὸ χαρτὶ, τὸ ὁποῖον ἀπετέλει τοὺς φακέλλους τῶν διαδικασιῶν τούτων ἐπὶ εἰκοσαετίαν, ἦτο χάρτης στερεὸς καὶ ἐδόθη εἰς κατασκευὴν φυσεκίων. Λέγω, ὅτι οὐδέποτε ἡ ποινικὴ δικαιοσύνη ἐλειτούργησε σπουδαίως εἰς τὸν τόπον τοῦτον. Καθ’ ἑκατοντάδας ἔπεσαν τὰ θύματα τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης ἀπὸ 55 ἐτῶν. Ἐφ’ ὅσον ἐπροχωρήσαμεν εἰς τὸν πολιτισμόν, ἐφ’ ὅσον ἀνεπτύχθημεν εἰς κοινωνίαν δῆθεν εὐρωπαϊκῶς μεμορφωμένην, καὶ πιστεύομεν εἰς τοῦτο, διότι μόνον ἐφραγκοφορέσαμεν, ἡ ποινικὴ δικαιοσύνη κατῆλθεν ἀκόμη ἀπὸ τῆς βαθμίδος, εἰς ἣν ὑπῆρχεν ἐπὶ τῆς παρελθούσης Βασιλείας, ἥτις δὲν ἦτο, σημειῶ, καὶ τότε ἐπίζηλος, ἀλλὰ βεβαίως κατῆλθεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Δὲν δυνάμεθα λοιπὸν εἰς τοιαύτην κατάστασιν πράγματι νὰ ἐλπίσωμεν τίποτε. Τὸ μόνον, ὅπερ ἔχομεν νὰ ἐλπίσωμεν, εἶναι ἡ μεγάλη δημοσιότης· μόνον ἐκ μεγάλης δημοσιότητος τοῦ κακοῦ, μόνον ἐκ μεγάλης συζητήσεως δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμέν τι καλόν, καὶ διὰ τοῦτο νὰ μὴ παραπονῆται ἡ Συμπολίτευσις, οὔτε νὰ πιστεύῃ, ὅτι τὸ ἔργον μας εἶναι τόσον διασκεδαστικόν, ὅταν εἰς μακρὰς συνεδριάσεις ἀποκαλύπτωμεν τοιαῦτα αἴσχη πολιτικὰ, αἴσχη δικαστικὰ, τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν ἁρμόζουν εἰς Ἔθνος πεπολιτισμένον. Ἂς ἐλπίσωμεν εἰς τὰς γενομένας συζητήσεις, ὅτι θέλουσιν ἐξεγείρει τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν ἐπὶ τῆς τοιαύτης οἰκτρᾶς καταστάσεως. Πιστεύω, ὅτι ἀπὸ μακροῦ χρόνου τοιαύτη μακρὰ συζήτησις δὲν ἐγένετο. Ἂς πεισθῇ ἡ Συμπολίτευσις, ὅτι μόνον σκοπὸν εἶχον οἱ ἀγορεύσαντες νὰ κάμωσιν ἀρχὴν κοινωνικῆς μελέτης τοῦ τόπου. Νομίζω, ὅτι τὸ παιγνίδιον τὸ κοινοβουλευτικὸν τὸ οἰκτρόν, εἰς τὸ ὁποῖον παριστάμεθα, θὰ παύσῃ· ἡ δῆθεν νομολογία, ἡ ἀπολήγουσα εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον γνωρίζετε, τοῦ ἀνεβοκατεβάσματος τῶν Κυβερνήσεων, δὲν ἀρκεῖ, ἵνα προοδεύσῃ ὁ τόπος· χρειάζεται καὶ ἑτέρα ἐργασία, καὶ ταύτην ἠθελήσαμεν νὰ ἐγκαινίσωμεν τὸ ἔτος τοῦτο. Ἐνταῦθα δίδεται εὐρεῖα ἔκτασις εἰς τὴν ἀνέλιξιν τῆς κοινωνικῆς, τῆς ἠθικῆς καὶ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως ἐν τῇ συζητήσει τῆς ὑποθέσεως Τάκη. Βεβαιωθῆτε, Κύριοι, ὅτι ἡ δημοσίευσις πάντων τῶν ἐγγράφων ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως, καὶ πρωτίστως ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἐν σχέσει πρὸς ἄλλας ὑποθέσεις, μεταξὺ τῶν ὁποίων δεινὴν ἐντύπωσιν μοὶ ἐνεποίησεν ἡ ὑπόθεσις Μπονάτου, μία τοιαύτη δημοσίευσις δύναται νὰ φέρῃ εἰς συναίσθησιν ἡμᾶς καὶ ἐξεγείρῃ τοῦ ληθάργου τοῦ οἰκτροῦ, εἰς τὸν ὁποῖον βιοῦμεν. Διότι πιστεύομεν, ὅτι ἔχομεν κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, πιστεύομεν ὅτι ἔχομεν Κυβέρνησιν, ὅτι ἔχομεν Δικαστήρια καὶ δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, πιστεύομεν, ὅτι εἴμεθα Ἔθνος πεπολιτισμένον, καὶ ὅμως, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, δὲν δυνάμεθα νὰ συγκριθῶμεν μετά τινος ἐπιτυχίας ἢ πρὸς Κράτη ἀσιατικὰ καὶ ἀφρικανικά.

§77ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις.

§79ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὸν λόγον.

§80ΡΑΛΛΗΣ. Κάμνομεν πρότασιν ἀναβολῆς. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Θόρυβος).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κ.κ. Κανάρη καὶ Καλογεροπούλου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 102. Ἐκ τούτων 24 εἶπον Ναί, καὶ 78 Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη. Ὁ κ. Χατζόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§83ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι, Κύριοι, παράδοξον, νὰ ὑποθέτωσί τινες, ὅτι καὶ ἐν τοιαύτῃ ἀκόμη ὥρᾳ σπεύδω νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τὸ βῆμα, διότι ἔχω διάθεσιν, προκειμένου περὶ Ὑπουργοῦ συμπολίτου μου, νὰ ἐπιβαρύνω τὴν θέσιν του, καὶ νὰ προσθέσω εἰς ὅσα κατ’ αὐτοῦ ἐῤῥήθησαν. Ἀλλ’ οἱ τοιοῦτοι λησμονοῦσι πρῶτον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα αὐτὸς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀγόρευσιν ὑπέμνησε σχετικῶς πρὸς περίστασίν τινα ἄλλην, καθ’ ἣν βεβαίως εἶχον καὶ ἐνδιαφέρον, ἵνα κατ’ αὐτοῦ ἀγορεύσω· ἐπρόκειτο ἄλλοτε περὶ τῆς ἐκλογῆς του ὡς Βουλευτοῦ, καὶ ἐνῷ ἠπειλεῖτο ἡ ἀκύρωσις αὐτῆς, ἐγὼ ἠσθάνθην τὸ καθῆκον νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ βήματος· τότε, μόλις ἐζήτησα τὸν λόγον, ὑπετίθετο, ὅτι πρόκειται νὰ ὁμιλήσω κατ’ αὐτοῦ δεινότερον ἢ οἱ ἄλλοι προαγορεύσαντες· ἀλλὰ μετ’ ἐκπλήξεως ἤκουσάν τινες, ὅτι ὡμίλησα τότε ὑπὲρ αὐτοῦ, κατόπιν τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὁ ὁποῖος, ἀνελθὼν εἰς τὸ βῆμα, εἶχε ζητήσει τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς διὰ λόγους σοβαρωτάτους. Τὴν περίστασιν λοιπὸν ἐκείνην ὑπέμνησεν ἤδη ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως ὁ κ. Βουλπιώτης, διὰ νὰ καταδείξῃ, ὅτι μεταξὺ ἡμῶν εὐτυχῶς δὲν ὑπάρχουσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συνήθως διαιροῦσιν ἀντιπάλους ἐν ἄλλαις ἐπαρχίαις, καὶ προλαβὼν ἔσπευσε νὰ εἴπῃ, ὅτι οὐδὲ ἐν τῇ γενικῇ πολιτικῇ ἀντίπαλοι αὐτοῦ, οὐδὲ ἐν τῇ ἐπαρχιακῇ πολιτικῇ δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὁπωσδήποτε μετέχοντες τῶν προκειμένων κατηγοριῶν. Σᾶς ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι καὶ διὰ τὸ εἶδος τῆς ὑποθέσεως καὶ διότι ἀρκούντως παρετάθη ἡ συζήτησις, ὡς καὶ διὰ τὸ προκεχωρηκὸς τῆς ὥρας, δὲν ἤμην διατεθειμένος νὰ λάβω τὸν λόγον· ἀλλ’ οἱ τελευταῖοι λόγοι τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος μὲ διέθεσαν, ὅπως λάβω τὸν λόγον, ὄχι χάριν κυρίως αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως, ἀλλὰ χάριν ἐκείνων τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ὁ προαγορεύσας ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του παρήνειρεν ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ. Ὁ προαγορεύσας εἶπε μίαν ἀλήθειαν, ἔχουσαν βαθεῖαν ἔννοιαν, κατ’ ἐμέ, ὅτι, ἐν ᾗ καταστάσει διατελοῦμεν, μόνον ἡ δημοσιότης καὶ ἡ πλήρης συζήτησις δύναται νὰ μᾶς σώσῃ· καὶ ὅστις δὲν ἀρέσκεται νὰ βλέπῃ ἀπὸ ταπεινῆς ἀπόψεως τὰ πράγματα, συγκεκριμένας τινὰς ὑποθέσεις, ἀλλὰ νὰ βλέπῃ ταῦτα ἀπό τινος περιωπῆς, δὲν εἶναι δυνατόν, εἰμὴ νὰ προσέξῃ εἰς τοιαύτας ἰδέας, ὁποῖαι αἱ ἐξενεχθεῖσαι ὑπὸ τοῦ προαγορεύσαντος ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του. Αἱ τοιαῦται ἰδέαι δὲν θεωροῦνται ἴσως πρακτικαὶ σήμερον. Τὸ νὰ ἐπιχειρῇ τις νὰ ἀναφέρῃ μίαν ἰδέαν περὶ τῆς ἐν γένει καταστάσεως τοῦ τόπου, περὶ τῶν μέσων καὶ τῶν τρόπων, δι’ ὧν δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τῆς καταστάσεως ταύτης, θεωρεῖται ἔργον σχολαστικόν! Ἔργον πρακτικὸν θεωρεῖται, τὸ νὰ ἀκολουθῶμεν τὴν συνήθη τακτικήν, τὸ νὰ σπεύσωμεν εἰς τυπικήν τινα περάτωσιν τῶν συνήθων ἐργασιῶν μας· αὐτὰ θεωροῦνται πρακτικά, τ’ ἄλλα θεωροῦνται ἰδεολογίαι. Ἀλλὰ, Κύριοι, καὶ σχετικῶς πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἡ ὁποία μᾶς ἀπασχολεῖ, δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον, ἐὰν δὲν ἔβλεπον πρὸς τοῖς ἄλλοις, ὅτι λαμβάνει χαρακτῆρά τινα ταπεινωτικὸν διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης. Δὲν ἠξεύρω, ποίαν ἀντίληψιν ἕκαστος λαμβάνει τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Νομίζουσιν ἴσως τινὲς, ὅτι πρόκειται περὶ κοινοῦ τινος κατηγορουμένου, ὁ ὁποῖος οὐδὲν ἄλλο ἔχει ἐνδιαφέρον, εἰμὴ τίνι τρόπῳ νὰ σωθῇ ἀπὸ μίαν ποινικὴν καταδίκην, τίνι τρόπῳ νὰ σώσῃ τὸ σῶμά του. Νομίζουν φαίνεται, ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ δέρματος τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ἑπομένως οἱ τοιαύτην ἀντίληψιν συλλαμβάνοντες τῆς ὑποθέσεως ταύτης θεωροῦσιν, ὅτι ἐκεῖ μὲν (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ὑπάρχουσιν ἐχθροὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι νὰ τὸν κατασπαράξωσι, νὰ τῷ ἀφαιρέσωσι τὴν προσωπικήν του ἐλευθερίαν, ἐκεῖ δὲ (δεικνύει τὴν δεξιὰν) οἱ φίλοι αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι περιπτύσσονται αὐτὸν, οἱ ὁποῖοι τὸν προστατεύουν, οἱ ὁποῖοι λέγουσι πρὸς αὐτὸν ἴσως: «ἡσύχασε, ἡμεῖς εἴμεθα ἐδῶ, δὲν ἔχεις κἀμμίαν ἀνάγκην, δὲν τρέχεις κἀνένα κίνδυνον». Ὑποτίθεται δηλαδὴ, ὅτι ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον διατρέχει σήμερον ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, εἶναι ὑλικός τις κίνδυνος, ὅτι σήμερον δικάζομεν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἐπὶ βαρυτάτοις ἐγκλήμασιν, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κατηγορεῖται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐπὶ συνεργείᾳ λῃστείας, καὶ ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον διατρέχει, εἶναι τὸ νὰ σταλῇ εἰς τὰς φυλακάς! Παρίστανται ἑπομένως ἐκεῖθεν προστάται αὐτοῦ, καὶ ἑτοιμάζονταί τινες προσφερόμενοι νὰ συνηγορήσωσιν ὑπὲρ αὐτοῦ ὡς δικηγόροι, καὶ λέγουσι πρὸς αὐτόν: «μὴ φοβῆσαι, ἐδῶ εἴμεθα ἡμεῖς»· ἄλλοι σπεύδουν νὰ ὑπομνήσωσιν αὐτῷ, ὅτι ὑπάρχει ἡ πλειοψηφία ἑτοίμη νὰ τὸν σώσῃ ἀπὸ τῶν χειρῶν τῶν ἀγρίων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι τὴν κεφαλήν του ἐπὶ πίνακι. Ἀλλ’ ἐγὼ, Κύριοι, διαμαρτύρομαι κατὰ τοιαύτης θέσεως τοῦ ζητήματος. Βεβαίως, ὅσοι ἔχουσιν ἐκείνας τὰς ἰδέας περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, δὲν εἶναι δυνατὸν, εἰμὴ μὲ δυσμενὲς ὄμμα νὰ βλέπωσιν ἤδη ἐμὲ, ἀνερχόμενον ἐπὶ τοῦ βήματος· ὑποθέτουσιν, ὅτι ἐγὼ ἀνῆλθον, ἵνα ἐπιβαρύνω τὴν θέσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ἀλλ’ ἐὰν ἀνῆλθον ἄλλοτε, ἵνα ἀνορθώσω τὴν θέσιν αὐτοῦ, ἔτι μᾶλλον ἴσως ἀνέρχομαι σήμερον μὲ τοιαύτην διάθεσιν, ἐφ’ ὅσον τὸ εἶδος τῆς ὑποθέσεως μοὶ τὸ ἐπιτρέπει. Ὑπετέθη, Κύριοι, ὅτι σήμερον ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κατηγορεῖται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐπὶ συνεργείᾳ λῃστείας, καὶ θέλει ἀθωωθῆ, διὰ τὸ ἀναπόδεικτον τῆς κατηγορίας αὐτῆς, θέλει ἀθωωθῆ, καὶ διότι ἡ ψῆφος αὕτη προσλαμβάνει καὶ αὐτὸν ἀκόμη τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον ὑποθέτουσιν ἴσως κολακευτικὸν δι’ Ὑπουργὸν, τὸν χαρακτῆρα τῆς ψήφου τῆς πολιτικῆς! Ἀλλ’ ἔχει ἆρά γε ἀνάγκην ὁ κ. Βουλπιώτης τῆς τοιαύτης προστασίας ὑμῶν, ἔχει ἀνάγκην, ὅπως προκληθῆτε σεῖς νὰ δικάσητε περὶ τῆς ἰδίας ὑμῶν ὑποθέσεως; Διότι τί ἄλλο σημαίνει τὸ νὰ χαρακτηρισθῇ ψηφοφορία τις ἐπὶ τοιούτου ζητήματος ὡς ψῆφος πολιτική; Τοῦτο σημαίνει, ὅτι σεῖς θὰ ἐκαλεῖσθε νὰ δικάσητε περὶ τῆς ἰδίας ὑμῶν ὑποθέσεως. Ἐὰν πρόκηται περὶ πολιτικοῦ ἐκ φύσεως ζητήματος, τὸ πρᾶγμα διαφέρει, διότι εἰς τὴν πολιτικὴν ζητεῖται ἡ σχετικὴ ἀλήθεια. Ὅταν ἡ πλειοψηφία λέγῃ ἐπί τινος ζητήματος: «οὕτω θέλω, οὕτως ἐννοῶ, ὅτι δύναται νὰ διοικηθῇ ὁ τόπος», ἐκφράζει σχετικὴν πάντοτε ἀλήθειαν, ὑποτιθεμένην κατὰ νομικὸν πλάσμα ἀλήθειαν, πράγματι δὲ τὴν ἐπικρατοῦσαν θέλησιν. Ἀλλὰ δύναται ἆρά γε νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ζήτημα, σχετικὸν πρὸς πρᾶξιν τοῦ κοινοῦ δικαίου, δύναται νὰ κανονισθῇ διὰ ψήφου πολιτικῆς; δύναται νὰ εἴπῃ ἡ πλειοψηφία, ἐὰν ὑποτεθῇ πρὸς στιγμὴν, ὅτι Ὑπουργός τις εἶναι ἔνοχος κοινοῦ ἐγκλήματος, ὅτι ἡ θέλησις αὐτῆς εἶναι, νὰ κυβερνηθῇ ὁ τόπος διὰ τοῦ ἐγκλήματος; Ἀλλὰ μεγαλειτέρα ὕβρις διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης δὲν δύναται, νομίζω, νὰ ἐπινοηθῇ ἄλλη τις. Καὶ παρίστανταί τινες πρόθυμοι συνήγοροι, ὑπὲρ τίνος; Ὑπὲρ τοῦ εὐγλώττου Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Παρίστανται λέγοντες πρὸς αὐτὸν, ὡς ἐὰν ὡμίλουν πρὸς κοινὸν κατηγορούμενον ἐνώπιον τοῦ Κακουργιοδικείου: «ἔσω ἥσυχος, ἐδῶ εἴμεθα ἡμεῖς, θὰ ἔχῃς τὴν συνηγορίαν μας». Ποῖον θὰ ὑπερασπισθῆτε; Θὰ ὑπερασπισθῆτε ἐπὶ τοιαύτης ὑποθέσεως κἀνένα Ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ ἑαυτοῦ; Καὶ τὸ πρᾶγμα, ἀληθῶς καταντᾷ ἄξιον προσοχῆς. Μετεβλήθη λοιπὸν ἡ Βουλὴ εἰς Κακουργιοδικεῖον; δικάζομεν σήμερον Ὑπουργὸν, καὶ Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἐπὶ ὑποθάλψει λῃστοσυμμορίας, καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης πρόκειται νὰ ἀνεχθῇ νὰ σωθῇ ἀπὸ μίαν τοιαύτην κατηγορίαν διὰ πλειονοψηφίας, διὰ πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία σχηματίζεται ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ πολιτικοῦ συμφέροντος; Θὰ ὑποτεθῇ ἆρά γε, ὅτι 50 Βουλευταὶ, ἀντιπρόσωποι τοῦ Κράτους, συκοφαντοῦσι τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἐπὶ τοιούτῳ ἐγκλήματι, καὶ αὐτοὶ, οἱ τοιαῦτα συκοφαντοῦντες, πρόκειται νὰ ᾖναι οἱ μέλλοντες κυβερνῆται τοῦ τόπου; Ἀλλὰ ἡ τοιαύτη θέσις τῶν ζητημάτων πρέπει νὰ μᾶς προσελκύσῃ τὴν προσοχὴν, διότι, ὁποιονδήποτε καὶ ἐὰν ὑποθέσητε, εἴτε ὅτι Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἔχει ἀνάγκην τῆς προστασίας ὑμῶν, εἴτε ὅτι ἡ μειοψηφία κατήντησε μέχρι τοιούτου σημείου ἐκπτώσεως, ὥστε νὰ συκοφαντῇ ἐπὶ τοιούτῳ ἐγκλήματι Ὑπουργὸν, τότε πλέον εἶναι ἀπελπισία ἀπὸ τὸν τόπον τοῦτον. Ὅταν, Κύριοι, οὕτω τεθῇ τὸ ζήτημα, ὅτι πρόκειται περὶ κοινοῦ κατηγορουμένου, δι’ ὃν δὲν ὑπάρχει ἀπόδειξις ἐνοχῆς, τότε βεβαίως εἶναι προφανὲς, ὅτι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος κατηγορεῖ αὐτὸν, δὲν εἶναι δυνατὸν, εἰμὴ νὰ προκαλῇ τὴν ἀγανάκτησιν, καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ προκαλῇ τὴν συμπάθειαν. Ὅταν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης καταστήσητε ἁπλοῦν ἄτομον, ἰδιώτην, μαχόμενον ὑπὲρ τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, βεβαίως ἐξεγείρεται ὑπὲρ αὐτοῦ συμπάθεια, βεβαίως δὲν δύναταί τις, εἰμὴ νὰ εἴπῃ πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τολμῶσι νὰ τὸν κατηγοροῦν: ποῖαι εἶναι αἱ βέβαιαι ἀποδείξεις, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ζητεῖτε νὰ φυλακίσητε τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης; Ἀλλ’ ἀρκεῖσθε ἆρά γε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης θέλει ἀθωωθῆ, λόγῳ ἀμφιβολιῶν, ἢ λόγῳ τοῦ ἀναποδείκτου; Ἀλλὰ, πρὸς Θεοῦ! δὲν θὰ ᾖναι αὕτη ἡ μεγαλειτέρα ταπείνωσις, ἣν θέλετε φέρει, ὄχι εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ συμπολίτου μου; Καὶ ἀκούω ἐκεῖθεν ὁμιλοῦντας περὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς ψήφου, ἡ ὁποία θέλει δοθῆ διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, νὰ συζητῆται, ἂν πρόκηται περὶ αὐτοῦ ἢ τοῦ Πρωθυπουργοῦ.

§84ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν ἠκούσατε οὐδέν.

§85ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν νὰ ὑποθέσω, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τῆς πατρίδος μου σώζεται διότι πρόκειται περὶ τοῦ Ὑπουργείου; Ἐννοῶ, ὅτι τοιαύτη ἑρμηνεία ὑψώνει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἀλλὰ τὸν ὑψώνει ἐπὶ βλάβῃ καὶ ταπεινώσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ὑποθέτουσί τινες, καὶ συγχαίρω διὰ τὴν ἰδέαν των τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶναι τοσοῦτον ἀναγκαῖος καὶ ἀπαραίτητος εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν, ὥστε χαρίζουσιν εἰς αὐτὸν ἕνα Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἀκατάλληλον. Ἀλλὰ τοιαύτην ἀνύψωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐγὼ τουλάχιστον δὲν τὴν δέχομαι. Μὴ περιβάλλετε λοιπὸν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης διὰ τῆς ψήφου τῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ καὶ μὴ προσφέρεσθε πρὸς αὐτὸν δικηγόροι, διότι δὲν ἔχει ἀνάγκην δικηγόρων, διότι εἶναι ἱκανὸς μόνος νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς ἰδίας ἑαυτοῦ ὑποθέσεως. Ἀλλ’ ὅταν, Κύριοι, οὕτω τεθῶσι τὰ ζητήματα, πιστεύω, δύναται νὰ δικαιολογηθῇ ἡ ἐμφάνισις καὶ ἐμοῦ ἐπὶ τοῦ βήματος. Βεβαίως τὸ συνήθως παραδεδεγμένον εἶναι, ὅτι, ὅταν πρόκηται περὶ ὑποθέσεως συμπολίτου, πρέπει νὰ δεικνύωμεν μεγαλοψυχίαν· αὐτὴ εἶναι τῳόντι μία ἰδιαιτέρα ἠθική, ἡ ὁποία καθιερώθη ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν. Ἐὰν ὁ Ὑπουργὸς ἦναι ἐξ ἄλλης ἐπαρχίας, δύνασθε, ὅ,τι θέλετε νὰ εἴπητε, ἀλλ’ ὅταν ἦναι ἐκ τῆς ἰδίας ἐπαρχίας, δὲν ἐπιτρέπεται. Ὑποτίθεται ἴσως, ὅτι ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τῶν κομμάτων ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ ἀμοιβαία κατασυκοφάντησις, καὶ οὐδὲν ἄλλο εὑρέθη, ὡς σῶζόν τινα ἐκ τῆς τοιαύτης ἠθικῆς ἐκλύσεως, εἰμὴ τὸ νὰ μὴ λαμβάνῃ μέρος μόνον, ὅταν δύναται νὰ παρεξηγηθῇ ἡ συμμετοχή του. Αὐτὸ μόνον πρέπει νὰ τηρηθῇ. Ἠναγκάσθην, Κύριοι, νὰ κάμω τὰς ὑπομνήσεις ταύτας, διότι—δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀποκρύψω—ἐσκεπτόμην πολὺ, ἐὰν μοὶ ἐπετρέπετο, νὰ συμμετάσχω καὶ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Ἀλλ’ ἡ σιωπή μου θὰ ἐξηγεῖτο ὑπὲρ ἐμοῦ ὡς μία ἁπλῆ εὐγένεια, οὐδαμῶς ὠφέλιμος εἰς αὐτὸν, ἀφοῦ μάλιστα τοσοῦτοι ἔλαβον τὸν λόγον κατ’ αὐτοῦ· θὰ ὑπετίθετο ὡς μεγαλοψυχία τις, ὡς ἐὰν εἶχεν ἀνάγκην μεγαλοψυχίας ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ὁ συμπολίτης μου. Αὐτὴ βεβαίως θὰ ἦτο ἡ προχειροτέρα ἐξήγησις. Ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ καὶ ἄλλη ἐξήγησις. Ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ, ὅτι θεωρῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κάθηνται ἐκεῖ, ὡς συκοφαντοῦντας, καὶ ἐνῷ τὰς πράξεις καὶ τοὺς λόγους δὲν ἐννοῶ διόλου νὰ συμμερίζωμαι, ἐν τούτοις παρακάθημαι καὶ ἐγὼ ἐκεῖ.....

§86ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἴμεθα ἐδῶ πρὸ ὀκτὼ ὡρῶν· ἔχομεν ἀνάγκην ἀναψυχῆς· προτείνομεν τὴν ἀναβολήν.

§87ΜΙΛΗΣΗΣ. Διαρκούσης τῆς ἀγορεύσεως, οὐδέποτε μέχρι τοῦδε προὐτάθη ἡ ἀναβολὴ, ἐκτὸς ἐὰν δηλώσῃ, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἀναψυχῆς, ὁ ἀγορεύων. Ἄλλως δὲν εἶναι εὐπρεπές.

§88ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς προτάσσεται πάντοτε, κατὰ τὸν Κανονισμὸν, εἴτε διαρκούσης, εἴτε μὴ, τῆς ἀγορεύσεως.

§89ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἐρωτῶ τὸν κ. Μίλησην, ὁ ὁποῖος ἦτο καὶ πληρεξούσιος, εἶδέ ποτε Βουλὴν, συνεδριάζουσαν εἰς τὴν μίαν μετὰ τὸ μεσονύκτιον καὶ πρὸ ὀκτὼ ἡμερῶν οὕτω;

§90ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἔχετε σεῖς, κύριε Χατζόπουλε, ἀνάγκην διακοπῆς;

§91ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ἀγορεύει τις ἁπλῶς διὰ νὰ ἀγορεύῃ, ἢ διὰ νὰ ἀκούηται; Ἐὰν λοιπὸν ἔχωσιν οἱ ἀκούοντες ἀνάγκην ἀναβολῆς, εἶναι ἆρά γε ἀδιάφορον τοῦτο διὰ τὸν ἀγορεύοντα;

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποστηρίζεται ὑπὸ δέκα ἡ ἀναβολή; (Ἐγείρονται πλείονες τῶν δέκα).

§93ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κκ. Καλογεροπούλου καὶ Κανάρη, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 97. Ἐκ τούτων 19 εἶπον Ναὶ, καὶ 78 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη. Ὁ κ. Χατζόπουλος ἂς ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§96ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰς ἰδέας ἐκείνας, Κύριοι, εἰς τὰς ὁποίας ἠναγκάσθην νὰ περιστραφῶ, προοιμιαζόμενος, μοὶ ἐνέπνευσαν ἐπεισόδιά τινα κατὰ τὴν μακρὰν διεξαγωγὴν τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ἤκουσα λ. χ. μίαν στιγμήν, κατά τινα τῶν ἡμερῶν τούτων, ὅτε προσφέρονταί τινες συνήγοροι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ὁ κ. Μπουφίδης προκαλεῖται νὰ προτάξῃ ὑπὲρ αὐτοῦ τὸ ἑαυτοῦ στῆθος, γενναιοφρόνως ἀγωνιζόμενος....

§97ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας.

§98ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη λοιπὸν, Κύριοι, πρὸ παντὸς νὰ θέσωμεν τὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν ἁρμοδίως ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Βεβαίως ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου καὶ τῆς συζητήσεως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ὅρια, καὶ ἔχει τις τὸ δικαίωμα νὰ ἐκτείνῃ τὸν λόγον αὐτοῦ πρὸς πᾶν σχετικὸν πρὸς μίαν συζητουμένην ὑπόθεσιν. Ἀλλὰ βεβαίως πρὸ παντὸς πρέπει νὰ συλλογισθῶμεν, περὶ τίνος κυρίως θέματος δυνάμεθα νὰ δικάζωμεν ἐνταῦθα, ποῖα δύνανται νὰ ἦναι τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν τῆς συζητήσεως ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐκ τῆς ὅλης ταύτης ὑποθέσεως καὶ ἐκ τοῦ συνόλου τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται ἐναντίον τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τὸ κατ’ ἐμὲ, δύο εὑρίσκω θέματα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι βάσιν συζητήσεως ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου· βεβαίως τὰ θέματα ταῦτα δὲν δύνανται, εἰμὴ νὰ ἦναι σχετικὰ πρὸς τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, ὡς τοιούτου. Διὰ τὰ δύο ταῦτα θέματα εἶχον λάβει τὸν λόγον καὶ κατ’ ἀρχὰς πρὸ ἡμερῶν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, καὶ ἐμέμφθην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης διὰ τοῦτον κυρίως τὸν λόγον: Διατὶ, εἶπον πρὸς αὐτὸν, ἡ ὑπόθεσίς σου ἡ ἀτομική, ἡ μήνυσίς σου κατά τινος δημοσιογράφου, εἰσέτι δὲν ἐπερατώθη; Βεβαίως ἐνταῦθα ὑπάρχει ἡ εὐθύνη τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ εἰς ἄλλο θέμα, εἰς τὸ ζήτημα τῆς χάριτος. Καὶ περὶ μὲν τοῦ πρώτου θέματος οὐδεὶς βεβαίως δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ δευτέρου ἐπίσης οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ αὐτήν. Ὑπῆρξαν ἴσως δημοσιογράφοι, οἵτινες παρέστησαν, ὅτι περί τινων προνομιῶν τοῦ Στέμματος δὲν ὑπάρχει εὐθύνη τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ ὡς τοιοῦτον ἐθεώρησαν καὶ τὸ προνόμιον τῆς χάριτος, ἀλλ’ αἱ ἐπικρατοῦσα ἰδέαι, αἵτινες βεβαίως εἶναι αἱ βασιμώτεραι καὶ αἱ πρακτικώτεραι, οὐδεμίαν πρᾶξιν τοῦ Βασιλέως ἐξαιροῦσιν ἀπὸ τῆς εὐθύνης τοῦ Ὑπουργοῦ. Πολλοὶ μάλιστα δημοσιολόγοι θεωροῦσι καὶ πολλὰς ὅλως ἰδιωτικὰς πράξεις τοῦ Βασιλέως ἐκτελουμένας ὑπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, διότι πᾶσα πρᾶξις τοῦ Βασιλέως, καὶ ἰδιωτικὴ ἂν ὑποτεθῇ, ὡς ἐκ τοῦ προσώπου, τὸ ὁποῖον τὴν ἐκτελεῖ, ἐνασκεῖ ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν τῇ Πολιτείας πραγμάτων, καὶ ὁ Ὑπουργὸς, ὁ αἰσθανόμενος τὴν ἑαυτοῦ εὐθύνην, δύναται νὰ κάμῃ τοὐλάχιστον παρατήρησιν εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι, ἐὰν τοιαύτη πρᾶξις ἐπαναληφθῇ, δὲν δύναται νὰ ἦναι Ὑπουργὸς τοῦ Στέμματος. Λοιπὸν ταύτας κυρίως τὰς πράξεις ἔχομεν νὰ συζητήσωμεν, ἐπὶ τούτων τῶν βάσεων ἔπρεπε καὶ πρέπει νὰ βασισθῇ ἡ συζήτησις, καὶ βεβαίως περὶ ταύτας κυρίως περιεστράφη πᾶσα συζήτησις ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, περὶ τὴν ἀναστολὴν μιᾶς ποινικῆς ὑποθέσεως, ἐφ’ ἧς συνέπεσεν αὐτὸς ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἦναι μηνυτὴς, καὶ περὶ τὴν ἀπονομὴν μιᾶς χάριτος. Καὶ τὰ θέματα βεβαίως ταῦτα εἶναι ἱκανῶς σπουδαῖα, καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ παρέλθωσιν ἀπαρατήρητα καὶ ἀνεξέλεγκτα. Ταρασσόμεθα πολλάκις, διότι ἀνεστάλη μία ποινικὴ ὑπόθεσις ἐξ ὑπαιτιότητος ἑνὸς Εἰσαγγελέως, καὶ ἂν βεβαίως ἐκ τῆς ἀναστολῆς ταύτης ἐπέλθῃ καὶ παραγραφὴ, δὲν δυνάμεθα, εἰμὴ νὰ συνταραχθῶμεν ἐπὶ τῇ ματαιώσει τοῦ ἔργου τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ εἶναι μικρὸν πρᾶγμα, καὶ νὰ ὑποτεθῇ πρὸς στιγμὴν, ὅτι Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης θεωρεῖται καὶ ἁπλῶς ὕποπτος, ὡς ἀναστείλας τὴν λειτουργίαν τῶν νόμων καὶ τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης ἐπὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ὑποθέσεως; Καὶ νομίζετε, ὅτι, ἂν τοιοῦτόν τι ἦτο ἐπιτετραμμένον ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν, ὑπάρχει πλέον τίποτε ἀκέραιον; Νομίζετε, ὅτι δύναται νὰ ὑποτεθῇ ἄλλο συμφέρον ἀνώτερον, χάριν τοῦ ὁποίου ἡ κοινωνία ὀφείλει ν’ ἀνεχθῇ τοιοῦτον πραξικόπημα; Νομίζετε, ὅτι ἠδύνατό τις ἐπὶ τοσοῦτον νὰ ἀμβλυωπῇ, ὥστε νὰ θεωρῇ πρακτικὸν καὶ ἔργον σοβαροῦ ἀνδρὸς τὸ νὰ παρατρέχῃ τὰ τοιαῦτα; Ἀλλὰ, καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι σύνηθές τι εἶναι τοῦτο, ὑπὸ τὰς συνήθεις περιστάσεις, βεβαίως ὅμως εἶναι πρωτοφανὲς τὸ νὰ ἀκουσθῇ, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀνέστειλεν ἰδίαν ἑαυτοῦ ποινικὴν ὑπόθεσιν. Ὅταν τοιαύτη ἀπευθύνηται μομφὴ κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, οὐδαμῶς ἐπιτρέπεται εἰς ἀνθρώπους, ἀξιοῦντας, ὅτι σπουδαίως σκέπτονται περὶ νόμων καὶ Πολιτείας, νὰ παρατρέχωσι τὰ τοιαῦτα. Ἔδωκεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐξηγήσεις τινὰς, ἀλλ’ εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ παρατηρήσωμεν πρὸς αὐτὸν, ὅτι αἱ ἐξηγήσεις αὗται δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς. Δέν μοι ἀρκοῦσι, σχετικῶς πρὸς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου καὶ Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ὄχι μόνον δέν μοι ἀρκοῦσιν, ἀλλὰ καὶ ἀποκρούω μετ’ ἀγανακτήσεως τὸ νὰ μένῃ ἀκεραία ἡ κατηγορία, ὅτι ἀνέστειλε τὴν λειτουργίαν τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης διὰ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ ὑπόθεσιν. Ἂν τυχὸν ἡ πλειονοψηφία νομίζῃ, ὅτι τὰ τοιαῦτα εἶναι μικρολογίαι διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἐγὼ διαμαρτύρομαι κατὰ τοιαύτης προκαταβολικῆς ὕβρεως. Παρῆλθον, Κύριοι, δύο ὁλόκληρα ἔτη ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀπηύθυνε κατὰ τοῦ Συντάκτου τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» μήνυσιν ἐπὶ ἐξυβρίσει καὶ συκοφαντίᾳ κατ’ αὐτοῦ, καὶ ὡς Ὑπουργοῦ καὶ ὡς ἰδιώτου, καὶ ἐζήτησε τὴν ἐν τάχει καταδίωξιν τοῦ Συντάκτου. Πᾶς τις, οὐχὶ νομομαθής, ἀλλὰ καὶ μικρὰν μόρφωσιν ἔχων, συναισθάνεται, ὅτι, καὶ προκειμένου ἀκόμη περὶ ἰδιώτου, τοιαύτη ὑπόθεσις ἔχει χαρακτῆρα κατεπείγοντος, διότι ἡ παράτασις μιᾶς τοιαύτης ὑποθέσεως εἶναι ὕβρις πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ὑποτίθεται συκοφαντηθείς. Ἀλλ’ ὅταν συλλογισθῇ τις, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐξυβρίσθη καὶ ἐσυκοφαντήθη, ὡς ὑποθάλπων ληστοσυμμορίαν, εἴπετέ μοι, σᾶς παρακαλῶ, ἐὰν ἐπιτρέπηται καὶ στιγμὴν μόνον νὰ ἀναβάλληται μία τοιαύτη κατηγορία. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπῃ τις, ἐὰν λοιπὸν εἷς δημοσιογράφος ἐξυβρίζῃ ἢ συκοφαντῇ ἕνα Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἀποδίδων αὐτῷ ἐγκλήματα, ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι κλονίζεται ἀμέσως καὶ ἡ θέσις τοῦ Ὑπουργοῦ; Εἶμαι πολὺ ἐναντίος μιᾶς τοιαύτης ἰδέας, ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπὶ τοῦ προκειμένου οὐδόλως ἐχαρακτήρισεν ὡς ἄξιον περιφρονήσεως τὸν γράφοντα. Τὸ εἶδος τῶν δημοσιευθέντων, αἱ περιστάσεις, τὰς ὁποίας τὰ δημοσιεύματα ἐκεῖνα ὑπηνίττοντο, ἐπέδρασαν ἐπὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ὄχι μόνον νὰ καταγγείλῃ τὴν πρᾶξιν, ἀλλὰ καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ταχίστην καταδίωξιν τοῦ γράφοντος, δοὺς οὕτω, καὶ δικαίως, μεγίστην σπουδαιότητα εἰς τὰ δημοσιεύματα ἐκεῖνα. Καὶ εἶχε δίκαιον νὰ δώσῃ τὴν σπουδαιότητα ταύτην, διότι παρίστατο διὰ τῶν δημοσιευμάτων ἐκείνων, ὅτι κατήγγειλε τὸν Ὑπουργὸν, ὡς ὑποθάλποντα τὴν λῃστοσυμμορίαν, ὁ εἰδικώτερος ἐπὶ τούτου, ὁ ἀσχολούμενος ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα εἰς τὴν καταδίωξιν τῆς λῃστείας καὶ δὴ εἰς τὴν καταδίωξιν αὐτῆς ταύτης τῆς λῃστοσυμμορίας. Ἀλλὰ μήπως ἐγὼ ὑποθέτω, ὅτι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅ,τι εἶπεν ὁ Μπαϊρακταράκης; Καὶ ἄλλοτε προκληθεὶς ἀπήντησα, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δεχθῶ τοῦτο ἀνεξετάστως. Καὶ ἂν ἦμαι βέβαιος περὶ τῶν ἐκφράσεων ἐκείνων, δὲ θέλω προβῆ νὰ κηρύξω τὸ ἀναμάρτητον τῆς κρίσεως τοῦ κ. Μπαϊρακταράκη εἰς βάρος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Οὐδαμῶς θέλω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι, ἕνεκα τῆς ἐπισημότητος καὶ ἀξιοπιστίας τοῦ Μπαϊρακταράκη, ὅ,τι εἶπε πρέπει νὰ τὸ θεωρήσωμεν καὶ ὡς ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως. Τίς δὲ ἦτο ὁ μετενεγκὼν τὴν εἴδησιν εἰς τὴν Λέσχην Μεσολογγίου; Ὁ Εἰσαγγελεὺς Δημητριάδης, ὁ ὑπάλληλος τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ πᾶς τις ἐννοεῖ, ὅτι, μεταφέρων αὐτὸς τὴν εἴδησιν ταύτην, προσθέτει, οὕτως εἰπεῖν, πλαγίως καὶ τὴν ἑαυτοῦ μαρτυρίαν, διότι διετέλει Εἰσαγγελεὺς ἐν Ἄρτῃ. Διὰ τοῦτο ἐγὼ διαμαρτύρομαι ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ θέλω ἐπὶ τέλους νὰ ἐρευνήσω, ἐὰν τυχὸν ἐλέχθησαν τὰ τοιαῦτα, καὶ διατὶ ἐλέχθησαν, καὶ πῶς ἐλέχθησαν. Καὶ θέλετε, Κύριοι, νὰ μὴ ἀπορῶ, νὰ μὴ ταράσσωμαι, διότι ἐπὶ δύο ὁλόκληρα ἔτη σύρεται εἰς τὸν τύπον τὸ ὄνομα ἀνωτέρου ἀξιωματικοῦ καὶ διοικητοῦ τοῦ Μεταβατικοῦ, καὶ ἐν τούτοις δὲν βλέπομεν καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα οὐδεμίαν διάψευσιν; Θὰ ἐπέτρεπεν ἀνώτερος ἀξιωματικός, οἷος ὁ κ. Μπαϊρακτάρης, φίλος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ σύρηται τὸ ὄνομά του εἰς τὴν δημοσιογραφίαν, ἄνευ τῶν ἐντονωτέρων διαψεύσεων δι’ ὅλης τῆς δημοσιογραφίας; Καὶ ναὶ μὲν ὁ κ. Δημητριάδης διαψεύδει, ὅτι τάχα αὐτὸς εἶπεν, ὅτι εἶπε ταῦτα ὁ κ. Μπαϊρακτάρης, ἀλλ’ ἀμέσως βλέπομεν διάψευσιν τῆς διαψεύσεως τοῦ κ. Δημητριάδου. Λοιπὸν δὲν εἶναι ἠναγκασμένος τις νὰ ἐξετάσῃ, τί συμβαίνει ἐπὶ τέλους ἐπὶ τοῦ προκειμένου; Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν δύναμαι, εἰμὴ νὰ ὑποθέτω τοὐλάχιστον, ὅτι ἀκατανόητόν τι συμβαίνει, διότι δὲν δύναμαι ἐκ προοιμίων νὰ ὑποθέτω, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης εἶναι ἔνοχος τοιούτου ἐγκλήματος, ἀλλ’ ἔχω ἀπαίτησιν, ὅπως πραγματικῶς καὶ σπουδαίως λάβω ἐξηγήσεις περὶ τῶν τοιούτων, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ δώσω ψῆφον ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἁπλῶς, διότι δὲν ἀποδεικνύεται ἐν τῇ Βουλῇ σήμερον ἔνοχος τοιούτου ἐγκλήματος· ἄλλως, οὐδὲ δικάζομεν ἐνταῦθα ὡς δικασταὶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἢ τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βουλπιώτου, ἐπὶ συνεργείᾳ λῃστείας, πλανῶνται δὲ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι καὶ ἐγὼ ὑποβάλλω εἰς τοιαύτην ταπείνωσιν τὸν κ. Ὑπουργὸν, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ, οἱ δῆθεν προστάται αὐτοῦ, προκαλοῦσι κατ’ αὐτοῦ, καὶ δὲν γνωρίζω μεγαλείτερον ἐξευτελισμὸν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης καὶ τοῦ συμπολίτου μου, παρὰ τὴν προστασίαν αὐτὴν, ἡ ὁποία τῷ παρέχεται ὑπὸ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους σᾶς ὑπέδειξα. Καταγγέλλει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τὸν Συντάκτην τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» δι’ ἓν ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ἐδημοσίευσε καὶ τὸ ὁποῖον ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν γνωρίζω, πῶς ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ὡς ἄρθρον, ἐξυβρίζον αὐτόν. Βεβαίως ἀποδίδονται εἰς αὐτὸν διὰ τοῦ ἄρθρου ἐκείνου συγκεκριμένως ὡρισμέναι πράξεις ἐγκληματικαὶ, καὶ ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι ἀποδίδονται χωρὶς νὰ ἦναι βάσιμοι αἱ τοιαῦται κατηγορίαι. Τὴν ἰδίαν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδημοσιεύθη ἡ μήνυσις, ἀντεπεξῆλθεν ἀμέσως ὁ καταγγελθεὶς διὰ νέων ἄρθρων. Καὶ ἀναγκάζομαι, Κύριοι, κατὰ καθῆκον ἀπαραίτητον, νὰ ἐπικαλεσθῶ τὰ φύλλα τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν», τὰ ὁποῖα αὐτὸς οὗτος ὁ Συντάκτης αὐτοῦ, ὁ ὑβρισθεὶς καὶ καταγγελθεὶς ἀπὸ τοῦ βήματος, ἐκόμισεν ἐνταῦθα, καὶ εἶπε καὶ πρὸς ἐμὲ καὶ πρὸς ἄλλους Βουλευτὰς, (συνετέλεσε δὲ καὶ τοῦτο εἰς τὸ νὰ λάβω τὸν λόγον) μᾶς εἶπεν: «Ἔχω τὴν ἀπαίτησιν νὰ μὴ ὑβρίζωμαι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὡς λιβελλογράφος, ἐνῷ δὲν εἶμαι τοιοῦτος. Ἐγὼ κατηγγέλθην, καὶ προκαλῶ κατ’ ἐπανάληψιν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως ἀντιμετωπισθῶμεν ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων, καὶ ὅμως ἀκούω ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι θεωροῦμαι ὡς λιβελλογράφος». Καὶ ἐξέφρασεν ὁ Συντάκτης παράπονον δικαιότατον. Ὁμολογῶ, ὅτι ὑπὲρ τοῦ κυρίου τούτου διετέθην, ὡς ἔχοντος μέγα δίκαιον, ὡς ἔχοντος μέγα δίκαιον κατὰ τοῦτο ἰδίως, ὅτι ὑβρίζεται· διατί; Διότι ἐδημοσίευσέ τι κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, κατηγγέλθη καὶ προκαλεῖ τὸν Ὑπουργὸν εἰς ἐπίσπευσιν τῆς ὑποθέσεως, τὸν προκαλεῖ ἐπὶ δύο ἔτη ὁλόκληρα, καὶ κατόπιν ἔρχεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ Ὑπουργὸς καὶ λέγουσιν, ὅτι αὐτὰ εἶναι λιβελλογραφήματα! Δυνατὸν νὰ ἦναι συκοφαντίαι, δυνατὸν νὰ ἦναι ψευδεῖς αἱ πράξεις, ἀλλὰ ποῖον δικαίωμα ἔχετε νὰ ὑβρίζητε τὸν δημοσιογράφον; Δὲν δύναται, Κύριοι, ἡ ἀνοχὴ καὶ ἡ ἁβρότης, νὰ προβαίνῃ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ὑβρίζῃ τις ἕτερον, διὰ νὰ φανῇ εὐχάριστος πρὸς τὸν Ὑπουργὸν ἢ τὸν συνάδελφόν του. Τὴν 21 Νοεμβρίου ἐγένετο ἡ καταγγελία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, εἰς τὰς 22 Νοεμβρίου δημοσιεύεται ἡ καταγγελία. Ὁ Συντάκτης τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν» ἐξέρχεται μὲ τὸ ἄρθρον τοῦτο (ἀναγινώσκει): «Ἡ καθ’ ἡμῶν καταγγελία τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης.—Τέλος πάντων ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μᾶς κατήγγειλεν! Ὁμολογοῦμεν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ κρύψωμεν τὴν ἐπὶ τούτῳ εὐχαρίστησίν μας» κλπ. κλπ. Εἶναι τὸ φύλλον τῆς 23 Νοεμβρίου 1886. Αὐτὰ, Κύριοι, θεωροῦνται λιβελλογραφία; Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ταπεινῶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης. Σεῖς τὸν ἐξευτελίζετε, ὅπως τὸν ὑποστηρίξετε. Ἐγὼ θέλω νὰ ὑπενθυμίσω, τί ὤφειλε νὰ πράξῃ. Ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἐπιεικείας, διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἰδέας αὐτῆς. Ἐγὼ θέλω νὰ ὑπενθυμίσω εἰς αὐτὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρετήρησεν ὁ Συντάκτης τοῦ «Χρόνου Ἀθηνῶν. Ἰδοὺ τί λέγει (ἀναγινώσκει): «Ὅταν περὶ τοιούτων συγκεκριμένων κατηγοριῶν πρόκηται, οὐδεμίαν σημασίαν ἔχουσι τὰ συνειθιζόμενα ἐκεῖνα κενὰ καὶ τετριμμένα, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶναι ἀνώτερος τοιούτων μομφῶν, καὶ τὰ τοιαῦτα. Προνόμια ἐνώπιον τῆς ἀληθείας τῆς δημοσιογραφίας καὶ τῆς δικαιοσύνης, δυστυχῶς διὰ τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς, δὲν ἀναγνωρίζονται» κλπ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης παρέσχε τὴν δικαιολογίαν τῆς βραδύτητος τῆς ὑποθέσεως· εἶπεν, ὅτι εἶχε τὸν πόθον νὰ μὴ ἐνεργηθῇ ἡ ὑπόθεσις, ἐνόσῳ αὐτὸς ἦτο Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Ἐγὼ δὲν ἀμφισβητῶ τοῦτο, ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τῷ ὑπομνήσω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὰ ἴδιά του αἰσθήματα, ἀλλὰ νὰ συλλογισθῇ, ὅτι ὕψιστον ἔχει καθῆκον, νὰ μὴ συγχέῃ τὰ τῆς προσωπικῆς του φιλοτιμίας πρὸς τὰ καθήκοντα τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἡ δευτέρα κατ’ αὐτοῦ αἰτίασις εἶναι ἡ ἀπονομὴ τῆς χάριτος. Ἴδετε εἰς τί κατέληξα ὡς πρὸς τὴν πρώτην αἰτίασιν. Δὲν προβαίνω ὡς πρὸς ταύτην περαιτέρω. Ἂς ἐξηγήσῃ αὐτὸς, πῶς συνέβη ἡ τοιαύτη σκανδαλώδης παράτασις αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως....

§99ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μήπως ἐκουράσθητε;

§100ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς προβάλλομεν πρότασιν διακοπῆς τῆς συνεδριάσεως ἐπὶ 10 λεπτά.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποστηρίζουσι 10 τὴν διακοπήν;

§102ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μάλιστα. (Ἐγείρονται πλέον τῶν 10).

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν διακοπὴν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ βουλευτοῦ κ. Κρεστενίτου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 98. Ἐκ τούτων 21 εἶπον Ναὶ, καὶ 77 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ διακοπῆς τῆς συνεδριάσεως ἀπεῤῥίφθη. Ὁ κ. Χατζόπουλος παρακαλεῖται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§105ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξητάσαμεν, Κύριοι, τὸ πρῶτον ζήτημα, τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ κατελήξαμεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι δυσεξήγητος εἶναι ἡ ἐπὶ δύο ὁλόκληρα ἔτη ἐκκρεμότης τῆς ὑποθέσεως, καὶ δύναμαι νὰ ἐκφράσω αὐτὸ τὸ παράπονον, διατὶ ἠνάγκασεν ἡμᾶς νὰ συζητήσωμεν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου περὶ τοιαύτης ὑποθέσεως, τῆς ὁποίας ἐπελήφθη ἡ δικαιοσύνη, διότι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν, πῶς τοιαύτη ὑπόθεσις ἐπὶ δύο ὁλόκληρα ἔτη ἔμεινεν, εἰς βάρος τῆς ὑπολήψεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἐκκρεμής. Ἤκουσα παρ’ αὐτοῦ, ὅτι διεξάγονται ἀνακρίσεις, ἀλλὰ περὶ τίνος ἐπρόκειτο; Περὶ καταγγελίας καθ’ ἑνὸς Συντάκτου ἐφημερίδος, ὅτι τὸν ἐξύβρισε καὶ ἐσυκοφάντησε δι’ ἄρθρου, ἤρκει δὲ δύο ἢ τρία πρόσωπα νὰ ἐξετασθῶσι καὶ ἡ ὑπόθεσις νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου. Καὶ νομίζετε, ὅτι ἱκανοποιεῖται ὁ Ὑπουργὸς, ἂν παραδεχθῶμεν, ὅτι μυστήρια ὑπάρχουν εἰς τόσον ἁπλῆν ὑπόθεσιν, δικαιολογοῦντα τὴν ἐκκρεμότητα τοιαύτης ὑποθέσεως; Ἄλλη μομφή, δι’ ἣν κατηγορεῖται, εἶναι ἡ χάρις, ἡ ἀπονεμηθεῖσα εἰς τὸν κατηγορούμενον ἐκεῖνον, διὰ τὴν ὑπόθαλψιν τοῦ ὁποίου κατηγορεῖται ὁ Ὑπουργός. Δὲν θεωρῶ, Κύριοι, ὅτι εἶναι εὔκολον νὰ κατηγορῇ τις Ὑπουργὸν ἐπὶ ἀπονομῇ χάριτος, οὐδὲ εἶναι συνήθως ἱκανὸν τὸ Κοινοβούλιον νὰ ἐκτιμήσῃ τοιοῦτον ζήτημα εὐχερῶς, ἢ ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἀπενεμήθη εἴς τινα κατάδικον χάρις....Ἀλλὰ παρατηρῶ, ὅτι θορυβοῦνται τινὲς συνάδελφοι ἐκ τῆς δεξιᾶς. Δύναμαι νὰ ἔχω καὶ περὶ τούτου τὰς ὑπονοίας μου, ὅτι ὑπάρχουσιν εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην (δεικνύει τὴν δεξιὰν) μᾶλλον, παρὰ εἰς κείνην, (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) οἱ δυσμενῶς διακείμενοι κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ ἐρεθίσῃ νὰ εἴπω κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ὅ,τι δὲν θέλω νὰ εἴπω· ἐγὼ ἔχω καλλιτέραν ἰδέαν περὶ αὐτοῦ, παρὰ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔχουσί τινες, ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ (δεικνύει τὴν δεξιὰν) καθήμενοι. Πρόκειται, εἶπον ἤδη, περὶ τῆς χάριτος· σπεύδω νὰ παρατηρήσω,—καὶ βεβαίως τοῦτο δὲν θέλει θεωρηθῆ ἐπιχείρημα κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ—ὅτι δὲν εἶναι εὐχερὲς νὰ ἐλέγχῃ τις ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου τὴν ἀπονομὴν χάριτος. Κατὰ τύπους καὶ συνταγματικῶς εἶναι ὑπεύθυνος ὁ Ὑπουργός· ἀλλ’ ὅταν σκεφθῇ τις περὶ τῶν στοιχείων, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἀπονέμεται ἡ χάρις, βεβαίως θέλει θεωρήσει, ὅτι εἶναι πολὺ δυσχερὴς ὁ κατ’ οὐσίαν ἔλεγχος τῆς ἀπονομῆς τῆς χάριτος, καὶ ἠδύνατο εἷς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ εἴπῃ ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι, «ἂν ἦσθε ἁρμόδιοι νὰ μὲ ἐλέγξητε κοινοβουλευτικῶς, πρέπει πολὺ νὰ προσέξητε διὰ νὰ μὲ ἐλέγξητε κατ’ οὐσίαν, προκειμένου περὶ ἀπονομῆς χάριτος»· καὶ νομίζω, ὅτι, λέγων τοῦτο, παρέχω ἓν ἐπιχείρημα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, τὸ ὁποῖον δὲν ἠθέλησεν ἴσως νὰ μεταχειρισθῇ ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Πρέπει νὰ μὴ ἐννοῇ τις, ὁποῖόν τι εἶναι ἡ ἀπονομὴ χάριτος, διὰ νὰ φαντάζηται, ὅτι ἐπιπολαίως καὶ ἐλαφρῶς δύναται νὰ ἐλέγχῃ τὴν ἀπονομὴν χάριτος. Ἡ χάρις εἶναι ἡ συμπλήρωσις τῆς δικαιοσύνης, ἡ συμπλήρωσις τῆς ἀτελείας τῶν θετικῶν νόμων, καὶ ἐγὼ δὲν ἐγκρίνω τὸ νὰ ἐλέγχηται ἐπιπολαίως εἷς Ὑπουργὸς, διότι παρέσχε χάριν· ἡ χάρις ἀπονέμεται ἐπὶ τῇ βάσει λόγων καὶ στοιχείων, τῶν ὁποίων ἡ ἐκτίμησις δὲν εἶναι βεβαίως ἔργον παντὸς, οὐδὲ προσδιορίζονται ποτὲ ἐκ τῶν προτέρων οἱ λόγοι ἐκεῖνοι, δι’ οὓς εἶναι δικαία ἡ ἀπονομὴ χάριτος, οὐδὲ δύναται νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἐνταῦθα καθ’ ὑπόθεσιν πρόκειται περὶ ἑνὸς ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον κατὰ κανόνα εἶναι ἔγκλημα βδελυρὸν καὶ μέγα, ἢ τὸ ὁποῖον φέρει μέγαν κίνδυνον εἰς τὴν κοινωνίαν, καὶ ὅτι ἑπομένως, προκειμένου περὶ τοιούτου ἐγκλήματος, δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ ὁ Ὑπουργὸς χάριν. Ἡ χάρις ἀπονέμεται πολλάκις διὰ λόγους, τῶν ὁποίων ὁ ἔλεγχος καὶ ἡ ἔρευνα δὲν εἶναι τόσον εὐχερὴς, διότι πρέπει καὶ πολλὰς περιστάσεις νὰ λάβῃ τις ὑπ’ ὄψει καὶ εἰς ψυχολογικὰς μελέτας νὰ προβῇ, διὰ νὰ σκεφθῇ, ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀποδοθῇ χάρις· εἶναι πολλάκις ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα φαίνονται ἐκ πρώτης ὄψεως στυγερὰ καὶ μεγάλα, καὶ ὅμως δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι νὰ συντελῶσιν, ὥστε, ἐξ ὑποκειμένου ἐξεταζομένης τῆς πράξεως, νὰ εὑρίσκηται αὕτη πολὺ ἐλαφροτέρα ἢ ὅσον παρίσταται ἐκ πρώτης ὄψεως. Εἶναι λοιπὸν τὸ Κοινοβούλιον κατὰ τύπον καὶ συνταγματικῶς ἁρμόδιον νὰ ζητήσῃ εὐθύνην παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ διὰ τὴν ἀπονομὴν χάριτος· ἀλλ’ ὅταν πρόκηται νὰ ἐξετάσῃ τοῦτο συγκεκριμένως καὶ κατ’ οὐσίαν, πρέπει βεβαίως πολὺ φειδωλὸν καὶ πολὺ προσεκτικὸν νὰ ἦναι περὶ τὸν ἔλεγχον τοῦτον, καὶ ἂν τοῦτο κατὰ κανόνα ἐπὶ πάσης χάριτος δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ, βεβαίως πολὺ μᾶλλον πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ ὅταν πρόκηται περὶ χάριτος τῆς ἐσχάτης τῶν ποινῶν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, διὰ τὸ ὁποῖον εἶναι ἴσως εὐκολώτερον νὰ ἐλέγξῃ τις Ὑπουργὸν ἐπὶ ἀπονομῇ χάριτος, εἶναι κυρίως τοῦτο, ἐὰν τυχὸν ἐκ πολλῶν περιστάσεων συνάγεται, ὅτι λόγοι ἐξώδικοι συνέτρεξαν, ἢ ὅτι ἐτήρησε δύο μέτρα καὶ δύο σταθμὰ, προκειμένου περὶ τοιούτου ἱεροῦ προνομίου. Διότι οὐδὲν φοβερώτερον διὰ μίαν κοινωνίαν, εἰμὴ τὸ νὰ θεωρηθῇ καὶ πιστωθῇ, ὅτι ἄλλων μὲν ἐκόπησαν αἱ κεφαλαὶ, χωρὶς νὰ ἔπρεπε νὰ κοπῶσιν, ἄλλων δὲν ἐχαρίσθησαν, ἐνῷ καὶ οὗτοι δὲν εὑρίσκοντο ὑπὸ καλλιτέρους ὅρους. Καὶ χρεωστῶ νὰ ὁμολογήσω, χωρὶς νὰ εἰσέλθω διόλου εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς χάριτος, τῆς ἀπονεμηθείσης εἰς τὸν Τάκην, ὅτι κακῶς δὲν ἐδόθη ἡ χάρις εἰς τὸν Μπονάτην. Ἀλλὰ, Κύριοι, καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη κατηγορία κατ’ οὐσίαν δὲν θὰ παρίσταντο ὡς ἔχουσαι μεγάλην βαρύτητα, ἐὰν δὲν ἐξεφράζοντο αἱ ὑπόνοιαι ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀποκρούω, κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὑπόνοιαι ὅμως φοβεραὶ, ὅτι καὶ ἡ ἀναστολὴ τῆς γνωστῆς ὑποθέσεως γίνεται, καὶ ἡ χάρις ἐδόθη ὄχι τυχαίως, οὐδὲ ἐκ λόγων δικαιοσύνης, ἀλλὰ διότι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διέκειτο συμπαθῶς πρὸς ληστοσυμμορίαν. Καὶ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι, διὰ νὰ συζητήσῃ τις περὶ τοιαύτης ὑποθέσεως, ἔχει ἀνάγκην νὰ εἴπῃ κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι αὐτὸς εἶναι ἔνοχος τοιούτου ἐγκλήματος; Ἀλλὰ καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἐφαντάζετό τις, ὅτι τοῦτο εἶναι ἀποδεδειγμένον, βεβαίως θὰ ἐδίσταζε καὶ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο. Καὶ τί εἶπον, Κύριοι, οἱ ἀγορεύσαντες ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης; Κατέστησαν αὐτὸν προσεκτικὸν, ὅτι ὑπάρχουσι συμπτώσεις, τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ συλλογισθῇ, καὶ νὰ μεριμνήσῃ, ὅπως ἄρῃ πᾶσαν ὑπόνοιαν καὶ πᾶσαν παρεξήγησιν, τὴν ὁποίαν αἱ συμπτώσεις αὗται ἠδύναντο νὰ δημιουργήσωσιν. Ὑπενθυμίζω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι δὲν πρόκειται ἐνταῦθα περὶ κατασκευασθείσης τινὸς κατηγορίας· ἴσως πλανῶνται, ἀποδίδοντες σημασίαν εἴς τινας συμπτώσεις· ἀλλὰ τί πλέον εὐχάριστον διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, εἰμὴ τὸ νὰ καταδείξῃ, ὅτι αἱ συμπτώσεις αὗται οὐδεμίαν ἔχουσιν ἀξίαν; Μήπως ὑπάρχῃ τι, τὸ ὁποῖον ἀμφισβητεῖ, ὡς πλαστουργηθέν; Ἐὰν ὅλα ταῦτα δὲν παρέχωσιν οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην ὑπόνοιαν, τί καλλίτερον ἠδύνατο νὰ πράξῃ τις ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, εἰμὴ τὸ νὰ ἐκθέτῃ καὶ νὰ συζητῇ αὐτὰ ἐκεῖνα, διὰ τὰ ὁποῖα ἄλλοι, ἴσως φιλύποπτοι, κακῶς κρίνοντες, θεωροῦσιν αὐτὸν ἔνοχον; Ἀλλὰ δὲν δύναμαι, εἰμὴ νὰ κατακρίνω τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅταν τοσοῦτον ἀμελῶς ἔχῃ περὶ τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν ἑαυτοῦ θέσιν, ὥστε νὰ μὴ μεριμνᾷ, ὅπως μὴ συμβαίνωσι τοιαῦτα, σκανδαλίζοντα τὴν δημοσίαν συνείδησιν κατ’ αὐτοῦ, ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἢ νὰ ἐπιδεικνύῃ ἀδιαφορίαν πρὸς ἐξήγησιν τῶν τόσων συμπτώσεων. Ὑπομιμνήσκω πρὸς αὐτὸν, ὅτι δὲν πρέπει οὐδὲ παρεξηγήσεις νὰ ὑπάρχωσιν, οὐδὲ τοιαῦται ἐντυπώσεις νὰ προξενῶνται εἰς τὴν κοινωνίαν, προκειμένου περὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ἡ οἰκία λ. χ. αὐτοῦ δὲν πρέπει νὰ ἦναι ὅπως ἡ οἰκία οἱουδήποτε ἄλλου πολίτου. Ἐὰν θέλητε, Κύριοι, νὰ ἐκπέσωμεν εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ θεωρήσωμεν τὰ τοιαῦτα ἀδιάφορα πλέον διὰ τὸ Κράτος ἡμῶν, δύναμαι τότε καὶ ἐγὼ νὰ συμφωνήσω μεθ’ ὑμῶν· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, καλῶς σκεπτόμενος, δύναται νὰ θεωρήσῃ τὰ τοιαῦτα ἀσήμαντα καὶ ἀδιάφορα. Βεβαίως, Κύριοι, ἠδυνάμην πολλὰ νὰ μαρτυρήσω περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης καὶ τῶν διαφόρων ἐπεισοδίων, ἀλλὰ οὐδὲν ἔχω ἐνδιαφέρον, διότι ὁ σκοπός μου βεβαίως δὲν ἦτο νὰ παραστήσω τὸν Ὑπουργὸν ἔνοχον, ὁ σκοπός μου εἶναι νὰ ἀποδείξω αὐτὸν μὴ καλῶς συμπεριφερθέντα πρὸς τὰ καθήκοντα αὐτοῦ, ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης· ἰδίως θέλω νὰ παρατηρήσω αὐτῷ, ὅτι λίαν ἀδικαιολογήτως παρεπονέθη κατὰ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) καὶ κατὰ τῶν ἀγορευσάντων ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ὡς συκοφαντούντων αὐτὸν καὶ ὡς θελόντων νὰ τὸν κατηγορήσωσι καὶ τὸν προπηλακίσωσι. Φαίνεται, Κύριοι, ὅτι ὑπάρχει αὐτὴ ἡ προκατάληψις, ὅτι, ἅμα ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης ὁμιλῇ τις, ὑβρίζει τὸν Ὑπουργὸν, ἐὰν δὲ ἐκ τῆς ἄλλης πτέρυγος ἐκφράζηται ὕβρις τις, δὲν θεωρεῖται ὕβρις. Καὶ τί ἐλέχθη ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης; Ὡμίλησεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος καὶ εἶπεν, ὅτι ὄχι μόνον οὐδεμίαν ἐκφράζει κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ὑπόνοιαν, ἀλλ’ ἔχει καὶ πεποίθησιν περὶ τῆς ἀθωότητος αὐτοῦ, καὶ κατέληξεν εἰς μίαν προτροπὴν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅπως μεριμνήσῃ καὶ ἀνορθώσῃ τὴν ἑαυτοῦ θέσιν. Ὡμίλησεν ὁ κ. Γεροκωστόπουλος, καὶ ὑπέμνησεν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης τὸ παράδειγμα τοῦ Γρεβύ· ὡμίλησεν ὁ κ. Ῥάλλης καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν, νὰ διαῤῥήξῃ τοὺς δεσμοὺς ἐκείνους ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ, οἱ ὁποῖοι τὸν ταπεινοῦσι καὶ τὸν ἐξευτελίζουσι, νὰ μεριμνήσῃ περὶ ἑαυτοῦ καὶ νὰ μὴ δέχηται τὴν ταπείνωσιν τῆς προστασίας καὶ τῆς σκέπης τῆς πλειοψηφίας. Ἀλλὰ ταῦτα, Κύριοι, ἐθεωροῦντο ὡς προσβολὴ κατὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συνεργαζώμεθα ἐνταῦθα ὁμαλῶς καὶ κανονικῶς, ὅταν, ὅ,τι δήποτ’ ἂν εἴπῃ τις, ἀφίηται εἰς ἕκαστον οἱονδήποτε Βουλευτὴν νὰ ἑρμηνεύῃ τοῦτο, ὅπως ἂν αὐτὸς θέλῃ, καὶ νὰ προκαλῶνται διάφοροι ἰδέαι, γελοῖαι ἐπικρίσεις; Φαντάζεσθε, ὅτι εἶναι δυνατὴ ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος κατὰ τοιοῦτον τρόπον; Ἀλλ’ ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος ὡς κανόνα καὶ στοιχεῖον ἔχει τὴν δημοσιότητα καὶ τὸν ἔλεγχον. Τὴν δημοσιότητα καὶ τὸν ἔλεγχον ἐπεκαλεῖσθε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐκεῖ, ὅπου ἀκριβῶς δὲν ἐπετρέπετο. Τὰ πολιτεύματα τὰ ἐλεύθερα βεβαίως ταύτην ἔχουσι τὴν βάσιν, ἀλλὰ δι’ αὐτὸ τοῦτο ἔχουσιν ἐπί τινων περιπτώσεων καὶ τὸ ἐλαττωματικόν. Ὅταν πρόκηται περὶ διεξαγωγῆς ζητημάτων ἐξ ἐκείνων, ἐφ’ ὧν ἡ δημοσιότης βλάπτει ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐπενοήθησαν περιορισμοὶ τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς δημοσιότητος. Ἐλέγετε σεῖς προχθές: «θέλομεν τὸν ἔλεγχον καὶ τὴν δημοσιότητα»· ποῦ; ὅπου ἀκριβῶς πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐπενοήθησαν μέσα περιστολῆς τῆς δημοσιότητος καὶ τοῦ ἐλέγχου· διὰ τοῦτο βλέπετε, ὅτι, ὅταν πρόκηται λ. χ. νὰ ζητηθῶσιν ἔγγραφα, σχετικὰ πρὸς διπλωματικὸν ζήτημα, καὶ εἷς Ὑπουργὸς σᾶς λέγῃ, ὅτι ἡ προσαγωγὴ τῶν ἐγγράφων αὐτῶν δύναται νὰ βλάψῃ δημόσια συμφέροντα καὶ τὰς σχέσεις τοῦ Κράτους πρὸς ἄλλο Κράτος, τότε ὑπάρχει ἡ περιστολὴ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς δημοσιότητος. Καὶ ἐζητεῖτε νὰ ὑποστηρίξητε τὴν δημοσιότητα καὶ τὸν ἔλεγχον ἐκεῖ μόνον, ὅπου δὲν ἐπετρέπετο, ἐζητεῖτε ἔλεγχον ἐπὶ διαχειρίσεως χρηματικοῦ ποσοῦ, ὅπερ ἡ Βουλὴ εἶχεν ἐμπιστευθῆ εἰς τὰ πρόσωπα τῶν προκατόχων Ὑπουργῶν χάριν ἐθνικοῦ ζητήματος καὶ ὑπὸ τὸν ἀπαράβατον ὅρον, τοῦ νὰ μὴ παράσχωσιν ἐξηγήσεις. Ἀλλὰ περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, περὶ τῆς ὁποίας ἐνασχολούμεθα ἀπὸ τινων ἡμερῶν, δύνασθε οἱανδήποτε κρίσιν ὑμεῖς νὰ σχηματίσητε, ἡ μειοψηφία ἀδιαφορεῖ ἐντελῶς περὶ τούτου, καὶ δὲν συζητεῖ περὶ αὐτοῦ, διότι οὐδὲν πρὸς τοῦτο ἔχει ἐνδιαφέρον, ἵνα καταβιβάσῃ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἀπὸ τῆς θέσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται· ἀπ’ ἐναντίας ὑμεῖς, (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἢ τινὲς ἐξ ὑμῶν, διὰ τῆς προστασίας, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ τῷ ἀπονείμετε, ἐξευτελίζετε μᾶλλον αὐτὸν, ἐν ᾧ ἀπ’ ἐναντίας ἐντεῦθεν χεὶρ ἀρωγὸς δίδεται αὐτῷ, ἀλλὰ διὰ λογαριασμόνσας εἶναι, καὶ διὰ λογαριασμὸν τοῦ Ὑπουργείου, ἢ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, νὰ φρονῇ, ὅτι οὐδὲν παρέλειψεν ἐκ τῶν ἀναγομένων εἰς τὰ καθήκοντα αὐτοῦ. Εἰς ἡμᾶς θὰ ἦτο λίαν εὐχάριστον, ἐὰν πράγματι καὶ ὄχι κατὰ τύπον ἐξήρχετο ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης μὲ ὅλην αὐτοῦ τὴν ἠθικὴν ἀκεραιότητα. Τὸ κατ’ ἐμὲ, εὔχομαι νὰ ὑπάρχῃ τοῦτο, ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ τοῦτο, οὐδεμίαν χάριν ὀφείλει εἰς τὴν ψῆφον ὑμῶν καὶ τὴν προστασίαν· ἡ ψῆφος τῆς πλειοψηφίας καὶ ἡ προστασία, ἡ ἀπονεμηθεῖσα αὐτῷ, οὐδεμίαν ἔχει δι’ αὐτὸν ἀξίαν. Ἐὰν ἀνήρεσε μόνος αὐτὸς διὰ τοῦ λόγου του τὴν ἐναντίον του ἐξενεχθεῖσαν αἰτίασιν, μόνον εἰς τοῦτο δύναται νὰ ὀφείλῃ τὴν ἱκανοποίησίν του. Ἀλλ’ ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ ὑπομνήσω αὐτῷ, ὅτι ἀφῆκεν ἀτελῆ καὶ ἀνεξήγητά τινα, καὶ πρέπει νὰ ἄρῃ ἐκ τοῦ μέσου αἰτίασιν, βαρέως ἐπ’ αὐτοῦ ἐπικαθημένην· ἀλλὰ συγχρόνως ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο, εἰς τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ σπεύσῃ νὰ δώσῃ πέρας· εἶναι ἡ ὑπόθεσις ἐκείνη πρὸς τὸν Συντάκτην τοῦ «Χρόνου»· διότι ἄλλως πᾶς τις δύναται νὰ ἐπιφέρῃ τὰς πλέον βλαπτικὰς διὰ τὴν ὑπόληψιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἐξηγήσεις....

§106ΜΙΛΗΣΗΣ. Ποῖον εἶναι τὸ συμπέρασμά σου;

§107ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ ἐρωτᾷ ἀξιότιμος συνάδελφος, ποῖον εἶναι τὸ συμπέρασμα· φαίνεται, φρονεῖ, ὅτι τὸ συμπέρασμα πρέπει νὰ ᾖναι πρότασίς τις, περὶ τῆς ὁποίας νὰ ἀποφανθῇ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς· ἂς εὕρῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τὴν πρότασιν τὴν ἀρεστὴν πρὸς αὐτόν, διὰ νὰ τὴν ἐπιψηφίσῃ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς· ἡ μειοψηφία οὐδεμίαν ἔχει πρότασιν νὰ ὑποβάλῃ κατ’ αὐτοῦ. Ἡ μειοψηφία ἐπρόκειτο ἁπλῶς νὰ ὑπομνήσῃ τὰ λεγόμενα κατ’ αὐτοῦ, νὰ ὑπομνήσῃ αὐτῷ, ὅτι οὐδὲν κατεσκευάσθη ἐναντίον του, ἀλλὰ πᾶν ὅ,τι προέκυψε, προέκυψεν ἐκ γεγονότων ἀναμφισβητήτων, ἐκ πράξεων ἢ παραλείψεων αὐτοῦ τοῦ ἰδίου, καὶ ἐὰν ἡ γνώμη τοῦ μὲν ἢ ἡ γνώμη τοῦ δὲ ᾖναι πεπλανημένη καὶ ἐπιβαρύνῃ αὐτὸν, εἰς αὐτὸν ἀπόκειται, ὅπως ἐξαλείψῃ μίαν πρὸς μίαν τὰς τοιαύτας, ὡς εἴπομεν, παρεξηγήσεις. Αὐτὸ εἶναι τὸ συμπέρασμα, εἰς ὃ ἡ μειοψηφία φέρεται. Ἀλλ’ ἀσχέτως, Κύριοι, πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἀναγκάζομαι νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν, ὅτι ἐντεῦθεν (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) οὐδεμία, καθ’ ὅσον ἐγὼ τοὐλάχιστον γινώσκω, τάσις ὑπάρχει, ὅπως, ὡς λέγουσί τινες, ἐμποδισθῶσι, δὲν ἠξεύρω ποῖαι, ἐργασίαι τοῦ Κοινοβουλίου. Βεβαίως, Κύριοι, οὐδεμία ἀνάγκη ὑπάρχει νὰ συνεδριάζωμεν μέχρι τῆς ὥρας ταύτης· δὲν βλέπω ποῖον εἶναι τὸ κατεπεῖγον, δὲν βλέπω, ὅτι πρόκειται νὰ λήξῃ ἡ Σύνοδος τῆς Βουλῆς καὶ πρέπει νὰ παύσωμεν, διὰ νὰ πράξωμεν δὲν ἠξεύρω τι. Ὑποτίθεται, ὅτι χάνομεν τὸν χρόνον, τὸν χρόνον, τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ δαπανήσωμεν εἰς ἄλλα δῆθεν οὐσιωδέστερα· ἀλλὰ ταῦτα λέγονται διότι ἴσως ὑποκείμεθα εἰς μίαν κακὴν ἕξιν. Χρόνος, καλῶς δαπανώμενος, θεωρεῖται ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δαπανᾶται εἰς τὰς ὀρέξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν Βουλευτής τις π.χ. προτείνῃ ἓν νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν θεωρεῖται σπουδαῖον νὰ συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Βουλευτοῦ· σπουδαῖαι θεωροῦνται αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, αἱ τείνουσαι εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὀρέξεων τῶν Ὑπουργῶν. Δὲν ἐννοῶ βεβαίως, Κύριοι, ὅτι ἐπιτρέπεται, διότι κατὰ τύπους δύναταί τις νὰ τὸ πράξῃ, δι’ οἱωνδήποτε ἐπερωτήσεων, ἢ δι’ ὅλων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα παρέχει ὁ Κανονισμὸς, νὰ σταματᾷ τὴν κανονικὴν ἐργασίαν τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλ’ ἐπαναλέγω, ὅτι δὲν θεωρῶ, ὅτι αἱ ἐπερωτήσεις καὶ τὰ θέματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνάγονται εἰς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, εἶναι ἀπώλεια τοῦ χρόνου. Ἐὰν ἠθέλετε μοὶ ἀποδείξει, ὅτι ὑπάρχει τι κατεπεῖγον, τοῦ ὁποίου ἀναβάλλεται ἡ ψήφισις, διότι ἀσχολούμεθα εἰς ἄλλα θέματα, μὴ ἐπείγοντα, ἠδυνάμην εὐκόλως νὰ συμφωνήσω μεθ’ ὑμῶν· ἀλλὰ τοιοῦτον θέμα ἐγὼ δὲν βλέπω. Ἀλλὰ, καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἡμεῖς οὐδὲν ἐνδιαφέρον ἔχομεν, νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του κατώρθωσε νὰ ἄρῃ πᾶσαν ὑπόνοιαν, ὅτι ὑπῆρξεν ἀμελὴς πρὸς τὰ καθήκοντά του ὡς Ὑπουργοῦ, τοῦτο εἶναι εὐχάριστον εἰς ἡμᾶς· ἐὰν ὅμως τοῦτο δὲν τὸ κατώρθωσεν οὐδὲ ἐν τῇ συνειδήσει ὑμῶν, τοῦτο ἡμᾶς οὐδόλως ἐνδιαφέρει.

§108ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἂς γίνῃ μικρὰ διακοπή, κύριε Πρόεδρε. Ἐκουράσθη ὁ ῥήτωρ.

§109ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Προτείνω τὴν ἀναβολήν.

§110ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σήμερον εἶναι Κυριακή, λέγω δὲ σήμερον, διότι εἴμεθα εἰς τὴν τρίτην πρωϊνὴν ὥραν. Ἀκριβῶς μετὰ ἑπτὰ ἡμέρας, ἤτοι τὴν προσεχῆ Κυριακήν, εἶναι ἡ μεγάλη ἑορτὴ τῶν Χριστιανῶν, ἤτοι ἡ ἑορτὴ τῶν Χριστουγέννων. Γνωρίζετε, ὅτι ὄχι μόνον τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ὅλα τὰ Κοινοβούλια τοῦ κόσμου κατὰ τὰς ἑορτὰς αὐτὰς δὲν συνεδριάζουσι. Πάντοτε διακόπτουσι τὰς ἐργασίας των πρὸ ὀκτὼ ἢ καὶ 15 ἡμερῶν. Τὰ Δικαστήρια, τὸ Πανεπιστήμιον καὶ τὰ Γυμνάσια διέκοψαν τὰς ἐργασίας των, μόνον δὲ ἡμεῖς κάμνομεν ἀλλόκοτον ἐξαίρεσιν, συνεδριάζοντες κατὰ τοιαύτην ἐποχὴν, καὶ μάλιστα καθ’ ὅλην σχεδὸν τὴν νύκτα. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ διακόψωμεν καὶ ἡμεῖς ἀπὸ σήμερον τὰς ἐργασίας μας ἐπὶ δεκαπέντε ἡμέρας.

§111ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Κρεστενίτης ὑπέβαλε πρότασιν ἀναβολῆς, συνεπείᾳ δὲ τῆς προτάσεως ταύτης κατῆλθε τὸ βῆμα ὁ κ. Χατζόπουλος. Ἡμεῖς ἐπιμένομεν εἰς τὴν πρότασιν, οὐχὶ ὅπως γενικώτερον διετύπωσε ταύτην ὁ κ. Παπαγιαννακόπουλος, ἀλλ’ ὅπως διετύπωσεν αὐτὴν ὁ κ. Κρεστενίτης. Νομίζομεν, ὅτι τὴν 3ην ὥραν μετὰ τὸ μεσονύκτιον ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν νὰ εὐαρεστηθῇ τέλος πάντων νὰ ὑπάγῃ νὰ κοιμηθῇ. Θὰ παρακαλέσωμεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μὴ κοπιάζῃ καὶ μεριμνᾷ τόσον ὑπὲρ τῆς πιστώσεως τοῦ Σπάρταλη· πρέπει νὰ γνωρίζῃ, ὅτι μήτε σήμερον, μήτε αὔριον, μήτε μεθαύριον θ’ ἀφήσωμεν νὰ συζητηθῇ αὕτη. Τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Τάκη θεωροῦμεν ὡς πρόχωμα, δὲν ἀφίνομεν δὲ νὰ περατωθῇ, ἵνα μὴ φθάσωμεν εἰς τὴν πρότασιν τῆς πιστώσεως τοῦ Σπάρταλη. Ἐνόσῳ δὲν ἀπαλειφθῇ ἐκ τῆς ἡμερησίας διατάξεως τὸ ἄγος ἐκεῖνο τῆς ὑποθέσεως Σπάρταλη, τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν λήστευσιν τῶν χρημάτων τοῦ Δημοσίου, δὲν θὰ προχωρήσωσιν αἱ ἐργασίαι. Ἐὰν θέλῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὰς ἐργασίας της, πρέπει νὰ δεχθῇ ν’ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν ἐκείνην, καὶ νὰ φέρῃ νὰ συζητήσωμεν τὰ νομοσχέδια, τὰ σχετικὰ πρὸς τὸν Προϋπολογισμόν, καὶ τὸν Προϋπολογισμὸν, ὅτε ἀκωλύτως θὰ προβῶσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς.

§112ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Νομίζω, ὅτι εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐδεμίαν θὰ ἔχῃ εὔλογον ἀντίῤῥησιν· διότι εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν ἐδήλωσεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι εἶχε τὴν προαίρεσιν νὰ φανῇ πρόθυμος εἰς πᾶσαν πρότασιν τῆς μειονοψηφίας, καὶ ὅτι δέχεται νὰ προταχθῶσιν ἐκεῖνα τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα θέλει νὰ συζητήσῃ ἡ μειονοψηφία. Ἡ μειονοψηφία θεωρεῖ, ὅτι πρὸ παντὸς δέον νὰ προταχθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς μετὰ τῶν ἄλλων συναφῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἔχει νὰ παρουσιάσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Μετὰ δὲ τῶν λοιπῶν νομοσχεδίων, ὅσα θὰ μείνωσι, δύναται νὰ φέρῃ καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς πιστώσεως ὑπὲρ τοῦ κ. Σπάρταλη. Ἂς σπεύσῃ λοιπὸν ὁ κ. Τρικούπης νὰ ὠφεληθῇ τῆς προτάσεως ταύτης καὶ νὰ προτάξῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, ἵνα μὴ ἀποδίδῃ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τὴν εὐθύνην μὴ ἐγκαίρου ψηφίσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἐκ τούτου ἐνδεχομένων ζημιῶν τοῦ Κράτους ἢ οἱονδήποτε συνεπειῶν.

§113ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Ἀντιπολίτευσις ζητεῖ νὰ κανονίσῃ αὐτὴ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ κανονίσωμεν αὐτὴν ἡμεῖς. Ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ κανονίσωμεν αὐτὴν διὰ τῆς πλειοψηφίας, ἡ μειοψηφία ζητεῖ νὰ κανονίσῃ αὐτὴν διὰ τῆς ἀθετήσεως τοῦ Κανονισμοῦ, διὰ παρομοίων σκηνῶν ἐκείνων, εἰς τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ παρέστη. Δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τοῦτο· θέλομεν ἐξακολουθήσει ἀντιτασσόμενοι κατὰ τῆς τοιαύτης ὑμῶν ἀποπείρας πρὸς ἐξασθένησιν τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν. Ἐξακολουθήσατε, ὅσον θέλετε, οὕτως ἐνεργοῦντες, ἡμεῖς θὰ ἐμμείνωμεν ἀντιτασσόμενοι.

§114ΡΑΛΛΗΣ. Ἀληθῶς τὸν κανονισμὸν τῆς ἡμερησίας διατάξεως ἔχει ὁ ὁδηγὸς τῆς πλειονοψηφίας, διότι ἐκεῖνος δύναται νὰ γνωρίζῃ τίνα εἶναι τὰ κατεπείγοντα ἐκ τῶν νομοσχεδίων, καὶ διὰ τοῦτο ἐπικρατεῖ ἡ ἰδέα, ὅτι πρέπει διὰ τῆς πλειονοψηφίας νὰ κανονίζηται ἡ ἡμερησία διάταξις. Ἀλλ’ ἐπιθυμῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἡ πρότασις περὶ τῆς πιστώσεως τοῦ Σπάρταλη τί τὸ κατεπεῖγον ἔχει; Ἐὰν κατορθώσῃ νὰ μᾶς πείσῃ περὶ τοῦ τόσῳ ἐπείγοντος τῆς πιστώσεως, ἔστω βέβαιος, ὅτι πρῶτοι ἡμεῖς θὰ ζητήσωμεν νὰ ψηφισθῇ ἡ πίστωσις ἐκείνη, διαμαρτυρόμενοι κατὰ τῆς διασπαθίσεως τοῦ δημοσίου πλούτου. Ἐν τούτοις, ὡς ὑπεστήριξα, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐγύμνωσε τὴν πρότασιν ἐκείνην πάσης ἐννοίας πολιτικῆς, εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχετε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει, τίνες εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ λάβωσι τὰ χρήματα, δὲν ἔχετε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει, ἐὰν παρενέβη ἢ δὲν παρενέβη ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία, ἢ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις. Τὸν ἐρωτῶ: ἀφοῦ δὲν ἔχει ἔννοιαν πολιτικὴν ἡ πίστωσις ἐκείνη, ἔχει τι τὸ ἐπεῖγον, ἔχει σχέσιν οἱανδήποτε πρὸς τὸν Προϋπολογισμὸν, πρὸς τὴν καλὴν διοίκησιν, πρὸς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, πρὸς τὸν στρατὸν, πρὸς τὸ ναυτικὸν, πρὸς ὅ,τι θέλει; Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἐρωτήματός μου δὲν ἤκουσα ἀπάντησιν. Δύναται βεβαίως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ν’ ἀντιτάσσῃ ἄλογον ἐπιμονὴν, ἀλλὰ τὴν ἐπιμονὴν θὰ ἀντιτάξωμεν καὶ ἡμεῖς, καὶ θὰ ἴδωμεν ποῖος θὰ κουρασθῇ. Ἔχομεν ὅμως τὸ δικαίωμα, ὅπως ζητήσωμεν, τὰ ζητήματα τῆς ἡμερησίας διατάξεως νὰ λυθῶσι λογικῶς καὶ ὄχι διὰ τῆς ἐπιμονῆς. Ἡμεῖς δὲν θέλομεν τὴν ψήφισιν τῆς πιστώσεως ταύτης, καὶ μεθ’ ἡμῶν δὲν τὴν θέλει ὁλόκληρος ὁ τόπος, διότι πρόκειται νὰ δοθῶσι χρήματα μὴ ὀφειλόμενα, διότι, ὅταν ἀφαιρῶμεν καὶ τὸν ἄρτον τὸν ἐπιούσιον καὶ τὸ ὑστέρημα τοῦ λαοῦ, δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ δωρῶμεν χρήματα καὶ νὰ δωρῶμεν αὐτὰ διὰ τρόπου ἐμμέσου, κατηγοροῦντες τὸ Δημόσιον τῆς Ἑλλάδος ὡς ἐν δόλῳ πάντοτε ὑπάρξαν καὶ ἀρνούμενον νὰ πληρώσῃ τὰς ὀφειλάς του. Ἐν ὅσῳ λοιπὸν ἐπιμένετε, τὸ Κοινοβούλιον θὰ ἀργήσῃ, ὅπως ἀργεῖ ἀπὸ ὀκτὼ ἡμερῶν.

§115ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Κοινοβούλιον ἀργεῖ ἕνεκα τῆς φιλαρχίας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀθετοῦσι καὶ νόμον καὶ δίκαιον, ὅταν βλέπωσιν, ὅτι τὰ συμφέροντα αὐτῶν δὲν ὑπηρετοῦνται. Ὁ κ. Βουλευτὴς ζητεῖ νὰ τῷ δώσωμεν λόγον· δὲν ἔχομεν νὰ δώσωμεν λόγον εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, ἰδίως εἰς Βουλευτὴν ἀθετοῦντα τὰ καθήκοντά του. Ἡμεῖς ὀφείλομεν λόγον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅταν αὕτη ζητῇ τι. Ἐντελῶς ἀδιαφορῶ τί φρονεῖ περὶ ἐμοῦ καὶ περὶ τῆς προτάσεώς μου ὁ κ. Βουλευτής· ὅ,τι φρονεῖ ἡ Βουλὴ, ἐκεῖνο μὲ ἐνδιαφέρει. Ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ θέλει τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο περὶ τῆς πιστώσεως, διὰ τοῦτο εἶναι προτεταγμένη ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἡ πίστωσις ἐκείνη. Θέλει ἡ Βουλὴ, ἄρα θέλει καὶ ἡ χώρα. Ὁ κ. Βουλευτὴς φρονεῖ, ὅτι δύναται νὰ παραστήσῃ τὴν χώραν ὡς συμμεριζομένην τὴν γνώμην αὐτοῦ. Ἐὰν ἡ χώρα συνεμερίζετο τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ. ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἠναγκασμένος νὰ ἐξευτελίζηται ἐπὶ τόσας ἡμέρας, ὡς καὶ αὐτὸς ὡμολόγησε σήμερον, ἐξευτελίζων τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ τὸ πολίτευμα, ἕνεκα φιλαρχίας, ἧς χάριν παραβαίνει τὸ καθῆκόν του, παραβαίνει τὸν Κανονισμὸν τοῦ Σώματος, παραβαίνει πάντα νόμον θεῖον καὶ ἀνθρώπινον.

§116ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ φιλαρχίας, δὲν θὰ παρεδεχόμην αὐτὴν τὴν συνεννόησιν, ἣν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπρότεινεν ἤδη εἰς τὴν μειονοψηφίαν· ἐὰν σήμερον ἐπρότεινα τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, τὸ ἔπραξα διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐργασθῇ τὸ Κοινοβούλιον, καὶ διότι πρῶτος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε προτείνει συνεννόησίν τινα τοιαύτην εἰς τὴν μειονοψηφίαν. Τίνα ἄλλην δὲ συνεννόησιν ἐνόει; Ὄχι βεβαίως νὰ κατέλθωμεν ὁλόκληρον τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἢ νὰ ἐργαζώμεθα δι’ ὅλης τῆς νυκτός. Ἡμεῖς προτείνομεν ν’ ἀναγραφῶσιν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει πρῶτα ἐκεῖνα ἐκ τῶν νομοσχεδίων, ἅτινα εἶναι κατεπείγοντα. Ἡ ἀντίδρασις δὲν προῆλθεν ἐκ τῆς μειονοψηφίας, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐπιμονῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅστις, παρὰ τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον σήμερον κακῇ μοίρᾳ διοικεῖ, ἐννοεῖ νὰ προτάξῃ τοῦ Προϋπολογισμοῦ μίαν ἰδιοτελῆ καὶ ψευδῆ ἀπαίτησιν. Οὐδέποτε ἐφρόντισα νὰ μάθω τί περὶ ἐμοῦ φρονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἄν δέ τις ἐξευτελίζῃ τὸ πολίτευμα, βεβαίως τὸ ἐξευτελίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ἐπιμονῆς του. Ὅταν δὲν δύναται νὰ καθορίσῃ τὸν λόγον, δι’ ὃν ἐννοεῖ νὰ προτάξῃ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο τοῦ Προϋπολογισμοῦ, βεβαίως ἐπιμένων καταχρᾶται τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν τῷ χορηγεῖ ἡ πλειοψηφία, καὶ ἀποδεικνύει, ὅτι ἐμφορεῖται εἴτε ἀπὸ πεῖσμα ἄλογον, εἴτε ἀπὸ ἰδιοτέλειαν, καθιστῶν τοιούτων σκοπῶν ὄργανον τὸ πολίτευμα.

§117Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ ἀφήσω νὰ παρέλθωσιν οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπηύθυνεν, ἀπαντῶν πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, περὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐδημιούργησε καὶ αὖθις μίαν ὑπόθεσιν, παρέστησεν, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπιθυμεῖ αὐτὴ νὰ κανονίσῃ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ παρέστη ὁ Πρωθυπουργὸς ἀμυνόμενος ὑπὲρ τῶν ἰδίων δικαιωμάτων, ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τῆς πλειοψηφίας, τῆς ὁποίας τυγχάνει εἰσηγητής. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἐζήτησε νὰ κανονίσῃ αὐτὴ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ὁ δὲ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὅτε ὡμίλησε περὶ τούτου, προέθετο μετ’ εἰλικρινείας, ἡ ὁποία ἴσως δὲν ἦτο ἀνάλογος πρὸς τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν μετέρχεται ὁ Πρωθυπουργὸς, προέθετο, λέγω, νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἡ τακτική, τὴν ὁποίαν ὁ Πρωθυπουργὸς ἐφαρμόζει κατὰ τὰς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου κατὰ τὴν ἑβδομάδα ταύτην, εἶναι τακτική, προδιδοῦσα τὸν σκοπὸν καὶ τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ, νὰ ἀναγκάσῃ τὴν Βουλὴν νὰ φθάσῃ τάχιστα πρὸς ἓν νομοσχέδιον, πρὸς τὸ ὁποῖον ἔχει ἐξαιρετικὴν καὶ ἰδιάζουσαν στοργήν. Ὁ κ. Ράλλης λοιπὸν μετ’ εἰλικρινείας εἶπε πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅτι, ἐνόσῳ σεῖς ἔχετε αὐτὴν τὴν ἐξαιρετικὴν καὶ ἰδιάζουσαν στοργὴν πρὸς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἐσμὲν ἠναγκασμένοι νὰ ἀμυνώμεθα ὑπὲρ τῆς τάξεως τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου, οὐδέποτε δὲ χάριν τῆς στοργῆς σας ταύτης θέλομεν παραιτήσει τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἔχομεν, τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς ἐπιτηρήσεως τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ σᾶς εὐκολύνωμεν νὰ φθάσητε εἰς αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Καὶ ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἑβδομάδα ταύτην τῳόντι ἐξετελέσθη ἀγών τις μεταξὺ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ ἡμῶν, τὸν ἀγῶνα τοῦτον ἀπέδωκεν εἰς τὴν φιλαρχίαν ἡμῶν, ὡς ἐὰν, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε συμβῆ νὰ κανονισθῇ ἄλλως ἡ ἡμερησία διάταξις ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τῆς πλειοψηφίας, ἤθελεν ἐπέλθει ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἠθέλομεν καταλάβει ἡμεῖς τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα. Ἂν λοιπὸν ὑπάρχῃ φιλαρχία, ἐκδηλόνει αὐτὴν ἡ μεγάλη σπουδὴ καὶ ὁ πόνος νὰ διατηρήσωσιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατέχουσι καὶ τὸ ὁποῖον ἡμεῖς δὲν ἀμφισβητοῦμεν, τό γε νῦν ἔχον, διότι γνωρίζομεν, ὅτι δὲν ἔχομεν πλειοψηφίαν, ἀλλ’ ἀμφισβητοῦμεν ἄλλο τι, τὸν ἐκβιασμὸν, τὸν ὁποῖον θέλει νὰ ἐνασκήσῃ ἐφ’ ἡμᾶς, διὰ νὰ μᾶς ἀναγκάσῃ νὰ φθάσωμεν ὡς τάχιστα εἰς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, πρὸς τὸ ὁποῖον ἐκδηλοῦται τόση στοργή. Ἡ Ἀντιπολίτευσις κατὰ τὴν ἑβδομάδα ταύτην ἐνήσκησε δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ Συντάγματος ἔχει. Ἂν δὲ παρῆλθον δύο τρεῖς ἡμέραι εἰς συζήτησιν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δὲν προεκαλέσαμεν, ἀλλ’ ὁ Πρωθυπουργός, τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐπιβαρύνῃ ἡμᾶς διὰ τὴν ἀπώλειαν τῶν ἡμερῶν ἐκείνων. Ἔπρεπεν ἴσως νὰ ἀναμνησθῇ, ὅτι αὐτὸς προεκάλεσε τὴν παράτασιν ταύτην, ζητῶν νὰ μετατρέψῃ τὴν προσοχὴν τοῦ κοινοῦ, ἡ ὁποία ἦτο ἐφ’ ἱκανὸν τεταμένη ἐπὶ τῶν συζητήσεων τοῦ Σπάρταλη, ἐπὶ ἀντικείμενα ὅλως διόλου ἀλλότρια. Συζητοῦντες δὲ ἐπερώτησιν, οἵα ἡ ἐπερώτησις, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, κατεδηλώσαμεν μετὰ πόσης σπουδαιότητος διεξηγάγομεν ζητήματα, τὰ ὁποῖα θίγουσι τὰ τιμαλφέστατα δικαιώματα καὶ συμφέροντα τοῦ Κράτους, καὶ ἀπορῶ, πῶς ἐπερώτησις, οὕτως ἀναπτυχθεῖσα, μετὰ τὰς ἀναπτύξεις μάλιστα, αἵτινες ἐγένοντο, παριστᾶται ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ὡς παρέλκυσις τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς καὶ ὡς παρακώλυσις τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς. Ὅτε πρώτην φορὰν ἐγένετο λόγος περὶ τῆς ὑποθέσεως, τῆς ἀφορώσης εἰς τὰ δημοσιευθέντα περὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἠδύνατο ὁ Πρωθυπουργὸς νὰ ὁμιλήσῃ περὶ λιβελλογραφημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν κατεδέχετο νὰ ἀπαντήσῃ, διότι τότε δὲν ἐγνωρίζομεν περὶ τίνος ἐπρόκειτο, ἀλλὰ μετὰ τὰς ἀναπτύξεις, αἵτινες ἐγένοντο, μετὰ τὰς παραστάσεις τῶν συμβεβηκότων, μετὰ τὴν ἀνάλυσιν τῶν δικογραφιῶν, ἀπορῶ, πῶς ὁ Πρωθυπουργὸς δὲν ἐνόησε ποία ἡ κατάστασις τῆς δικαιοσύνης, καὶ παριστᾷ τὸν ἔλεγχον ἡμῶν ὡς παρέλκυσιν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς. Ἂν ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος ἦτο Βουλὴ Κράτους τινὸς, ἔχοντος ὄχι πολίτευμα κοινοβουλευτικόν, ἀλλ’ οἱονεὶ συνταγματικόν, ἠδύνατο νὰ ἐλέγξῃ ἡμᾶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἁπλῶς νομοθετικὸν σῶμα, ἐσμὲν Κοινοβούλιον, καὶ ὡς Κοινοβούλιον ἔχομεν δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐλέγχωμεν καὶ ἐπιτηρῶμεν τὴν Κυβέρνησιν, καὶ μάλιστα ὅταν πρόκηται περὶ ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης, ὅταν πρόκηται περὶ διαχειρίσεως προνομίας, ἡ ὁποία ἀναβιβάζει τοὺς ἡγεμόνας, οἵτινες ἔχουσιν αὐτὴν κατὰ τὸ πολίτευμα, ἀναβιβάζει εἰς τὰ δικαιώματα τοῦ Θεοῦ. Προεβαίνομεν προχθὲς εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἐδίστασε νὰ δηλώσῃ, ὅτι δὲν θέλει λάβει μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, διότι ἐζητοῦμεν ἡμεῖς νὰ ὠφεληθῶμεν ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν τῶν δικογραφιῶν, τὰς ὁποίας οἱ Ὑπουργοὶ δὲν εἶχον κομίσει. Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν πρέπει τις νὰ στηρίζηται ἐπὶ τοσοῦτον ἐπὶ τὴν ὑποστήριξιν τῶν φίλων αὑτοῦ, ἀποτελούντων τὴν πλειονοψηφίαν, διότι ἐκτὸς τῆς γνώμης, ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται ἐν τῇ Βουλῇ διὰ τῆς ψήφου τῶν πλειόνων, ὑπάρχει καὶ ἡ γνώμη τοῦ τόπου, καὶ εἶναι περιφρόνησις καὶ εἰρωνεία πρὸς τὴν γνώμην τοῦ τόπου, νὰ λέγωσιν οἱ Ὑπουργοί, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐζήτησεν ἔγγραφα, οἱ Ὑπουργοὶ δὲν ἐκόμισαν αὐτά, διότι, ὡς εἶπον, δὲν τὰ εἶχον πρόχειρα, εἴτε διότι δὲν ἠδύναντο νὰ καταθέσωσιν αὐτά, διὰ τοῦτο δὲν ἔστεργον νὰ συζητήσωσι, διότι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔμελλε νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς προσκομίσεως τῶν ἐγγράφων. Αὐτὴ εἶναι ἀξίωσις πρωτάκουστος, τὴν ὅταν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ὁ κόσμος χαρακτηρίζει ὡς παραλογισμὸν, ἐν ᾧ παριστάμεθα δύο ἤδη ἡμέρας εἰς λεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι ταράττουσι τὰς συνειδήσεις ἡμῶν. Καὶ ὄντως ἀκούομεν χάριτας, ἀπονεμηθείσας εἰς λῃστὴν, ἐν ᾧ διετάχθη ἐκτέλεσις θανατικῆς ποινῆς κατ’ ἄλλου καταδικασθέντος. Παραβάλλομεν τὸ ἔγκλημα τοῦ μὲν καὶ τοῦ δὲ, καὶ ἐκπλησσόμεθα, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ περιπέσῃ εἰς τοιαύτην ἀποπλάνησιν ὁ πρῶτος σύμβουλος τοῦ Στέμματος, ἐκεῖνος, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ὑπογραφὴν στηρίζεται ἡ ἀπονομὴ τῆς Βασιλικῆς χάριτος. Ἀφ’ ἑνὸς δίδεται χάρις εἰς λῃστὴν καὶ φονέα, ἐγκλήματα ἀποτρόπαια, ἀπὸ δὲ τὸ ἄλλο μέρος ἐκτελεῖται θανατικὴ ποινὴ κατ’ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος κατεδικάσθη μὲν ἐπὶ φόνῳ, δὲν ἔπραξε δὲ ἢ ἁπλῆν ἀναίρεσιν. Ἐννοῶ τὴν ἐπιείκειαν τὴν ἀνθρωπίνην, ἥτις συγκινεῖται καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ παραβάντες τοὺς νόμους, κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην λησμονεῖ τὰ θύματα τὰ γενόμενα διὰ τῆς παραβάσεως τῶν νόμων· ἐννοῶ λοιπὸν, ὅτι ἐνδέχεται τὸ ἔγκλημα τοῦ φόνου νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς ἀναίρεσις, ὅτι ἐνδέχεται ληστεία, εἰς δημοσίας ὁδοὺς διαπραχθεῖσα, νὰ χαρακτηρισθῇ ἐλαφρότερον, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, πῶς εἶναι δυνατὸν, ἔγκλημα, τὸ ὁποῖον ἦτο ἀναίρεσις, νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς φόνος, καὶ ἀφοῦ ἐπῆλθεν ἡ καταδίκη ἐπὶ φόνῳ, πῶς ὁ καταδικασθεὶς δὲν ἠδυνήθη νὰ κριθῇ ἄξιος τῆς Βασιλικῆς χάριτος, τῆς ὁποίας ἐκρίθησαν ἄξιοι κακοῦργοι διαβόητοι. Καὶ ἐν ᾧ συζητοῦμεν περὶ τούτου, καὶ συζητοῦμεν μετὰ τῆς μεγαλειτέρας μετριοπαθείας, συζητοῦμεν μετὰ τῆς ἐπιθυμίας νὰ ἐνδείξωμεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι τοὐλάχιστον δέον νὰ ἐφιστᾶται μεγαλειτέρα προσοχὴ, καὶ ἡ διαχείρισις τῆς Βασιλικῆς προνομίας νὰ γίνηται μετὰ μείζονος εὐλαβείας, ὁ Πρωθυπουργὸς ἐγκαλεῖ ἡμᾶς, ὡς παραλύοντας τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ὡς κατειλημμένους ὑπὸ φιλαρχίας, ἡ ὁποία μᾶς ὠθεῖ εἰς τοιαύτην παραγνώρισιν τῶν καθηκόντων μας, ὥστε νὰ παραλύωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, καὶ νὰ παριστάμεθα ἀνευλαβεῖς εἰς τὰ θεῖα, καὶ τὰ ὅσια καὶ τὰ ἀνθρώπινα, ὡς εἶπεν ὁ Πρωθυπουργός. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἀξιοῖ νὰ κανονίσῃ αὐτὴ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ὁ Πρωθυπουργὸς διὰ τῶν ἀπαντήσεων, τὰς ὁποίας ἔδωκε πρὸς τὸν Βουλευτὴν Ἀττικῆς, οὐδὲν ἄλλο ἔπραξεν, εἰμὴ νὰ δηλώσῃ, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιος εἰλικρινῶν ἐξηγήσεων, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος φίλος μου ἐξ εὐγενοῦς προαιρέσεως ἐδήλωσε πρὸς τὴν Βουλήν. Κανονίζων ὁ Πρωθυπουργὸς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἂς κανονίσῃ αὐτὴν ὅπως θέλει, ἀλλ’ ὁ κανονισμὸς τῆς ἡμερησίας διατάξεως δὲν θέλει πείσει ἡμᾶς νὰ παραιτήσωμεν τὰ κυριώτερα τῶν καθηκόντων ἡμῶν, τὸν ἔλεγχον καὶ τὴν ἐπιτήρησιν τῆς Κυβερνήσεως. Δέκα μῆνας κυβερνᾷ ἄνευ Βουλῆς· θέλομεν ἐρευνήσει τὴν πορείαν της, καὶ δὲν θέλομεν παραβῆ τὸ καθῆκον ἡμῶν τοῦτο. Ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νομίζῃ, ὅτι δύναται νὰ παρατείνῃ τὰς συνεδριάσεις μέχρι τῆς δευτέρας καὶ τρίτης μετὰ τὸ μεσονύκτιον ὥρας, ἢ καὶ μέχρι τῆς πρωΐας, διὰ νὰ μᾶς ἀναγκάσῃ νὰ ἀπόσχωμεν, ὅπως μείνῃ μόνος μετὰ τῆς πλειοψηφίας, καὶ κανονίσῃ αὐτὸς ὡς θέλῃ τὰ ζητήματα, τὸν βεβαιοῦμεν, ὅτι, ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον αἱ δυνάμεις δὲν μᾶς ἐγκαταλείψωσι, δὲν θέλομεν ἀποχωρήσει, θέλομεν δ’ ἐμμένει ἐξακολουθοῦντες τὰς ἐργασίας μας. Ἐπειδὴ ὅμως εἶμαι ἐπὶ τὸ βῆμα, καὶ ἐπειδὴ συνεζητεῖτο πρὸ μικροῦ ἡ ἐπερώτησις τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὀφείλω νὰ φέρω παρατηρήσεις τινὰς ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως ἐκείνης, μάλιστα μεθ’ ὅσα ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης εἶπε προχθὲς εἰς τὴν Βουλὴν. Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπέδειξεν εἰς τὴν Βουλὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν προσήνεγκεν ὑπὲρ τῶν δούλων Ἑλλήνων, καὶ ἀνέμνησεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος ἐψηφίσθη καὶ ἐξεδόθη ἐπὶ τῇ προτάσει αὐτοῦ, κατὰ τὸν ὁποῖον κηρύσσονται ὡς κολάσιμοι πράξεις, ὑπαγόμεναι εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῶν Ἑλληνικῶν Δικαστηρίων, καὶ τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα διεπράχθησαν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ὑπὸ ἀλλοδαπῶν κατ’ ἀλλοδαπῶν. Τὰ ἐγκλήματα ταῦτα, κατὰ τὴν νομοθεσίαν, τὴν ἰσχύουσαν μέχρι τοῦδε, δὲν κατεδιώκοντο ἐν Ἑλλάδι, τῆς δὲ νομοθεσίας ἐκείνης οἱ συγγραφεῖς ἐνεφοροῦντο ὑπὸ φρονημάτων, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἐν πλήρει ἁρμονίᾳ πρὸς τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Οἱ κάτοικοι τῶν παρακειμένων εἰς τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν ἐπαρχιῶν εἶναι πάντες Ἕλληνες τὸ γένος, αὐτοὺς δὲ, τοὺς ὁποίους ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπεθύμει διὰ τοῦ νόμου νὰ ἐξυπηρετήσῃ, διὰ τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα πράττουσιν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ κατ’ ἀλλοδαπῶν, προσφεύγοντας εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, συλλαμβάνει καὶ προσάγει ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων, καὶ τοὺς ὑποτάσσει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Ἂν τὰ ἐγκλήματα, τὰ πραχθέντα ὑπὸ τούτων τῶν ὁμοφύλων, ἐπράχθησαν κατ’ ἀλλοδαπῶν, ἡ ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν προσέφερεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διὰ τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον ἐξέδωκε, δὲν εἶναι ὑπηρεσία ὑπὲρ τῶν ὁμοφύλων, εἶναι ὑπηρεσία ὑπὲρ τῆς ἀνθρωπότητος· ἂν δὲ τὰ ἐγκλήματα ἐπράχθησαν καθ’ ὁμοφύλων, καὶ ὁμόφυλοι ἦσαν καὶ οἱ ἐγκληματήσαντες καὶ οἱ ἀδικηθέντες, δὲν βλέπω τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἐξυπηρετήθη διὰ τοῦ νόμου τούτου. Ἐξυπηρετήθη ὅμως ἄλλη ἀνάγκη, καὶ ἡ ἀνάγκη αὕτη δὲν ἦτο ἑλληνική. Πρὶν ἢ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑποβάλῃ τὸν νόμον τοῦτον, ὁ ὁποῖος ἐψηφίσθη καὶ ἐξεδόθη ἤδη, οἱ ξένοι πολλάκις ἠνώχλησαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ζητοῦντες παρ’ αὐτῆς νὰ καταδιώξῃ τοὺς διαπράξαντας ἐγκλήματα ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ κατ’ ἀλλοδαπῶν, καὶ ἂν οἱ διαπράξαντες αὐτὰ ἦσαν ἀλλοδαποί. Καὶ μάλιστα ὁσάκις οἱ παθόντες ἦσαν ὑπήκοοι ξένης τινὸς Δυνάμεως, οἱ Ἀντιπρόσωποι τῆς Δυνάμεως ἐκείνης ἠνώχλουν πάντοτε τὴν Κυβέρνησιν. Εἰς τὰς ἐνοχλήσεις ταύτας ἐνέδωκεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ διὰ νὰ φανῇ εὐάρεστος εἰς αὐτοὺς, ἀνέγραψεν ἐν τῇ νομοθεσίᾳ κανόνα, τοῦ ὁποίου ἡ ἐφαρμογὴ θέλει ζημιώσει τὸν Ἑλληνισμὸν, ἀντὶ νὰ τὸν ὠφελήσῃ, καὶ οὕτω διὰ τοῦ νόμου τούτου ἀνελάβομεν ἔργον, τὸ ὁποῖον δὲν προσῆκεν εἰς ὑμᾶς, διότι δὲν ἀποδίδει εἰς ἡμᾶς τὰ ἴσα τὸ ὅμορον Κράτος, ἀναλαμβάνομεν τὸ ἔργον τοῦ χωροφύλακος τοῦ ὁμόρου Κράτους. Τὰ ἐγκλήματα, τὰ διαπραττόμενα ἐν τῷ ὁμόρῳ Κράτει, δὲν πρέπει νὰ ἀποδίδωνται πάντα εἰς τὴν κακίαν τῶν διαπραττόντων αὐτὰ, πρέπει μετὰ μείζονος ἐπιεικείας νὰ κρίνωνται, διότι προκαλεῖ ταῦτα κατὰ τὸ πλεῖστον ἡ ἀδικία τῆς διοικήσεως καὶ ἡ αὐθαιρεσία τῶν κυβερνώντων. Ὅσα ἐκεῖνοι δὲν δύνανται νὰ κατορθώσωσιν, ὅταν οἱ διαπράττοντες τὰ ἐγκλήματα ταῦτα ἀπέρχωνται εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, ταῦτα ἀναλαμβάνομεν νὰ πράξωμεν ἡμεῖς, συλλαμβάνοντες καὶ τιμωροῦντες αὐτούς. Θεωρία περὶ φιλανθρωπίας καὶ γενικῆς δικαιοσύνης δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ μέτρον αὐτὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ οὐδόλως τὸ μέτρον τοῦτο ὑποστηρίζει τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἀπέναντι τοῦ ὁμόρου Κράτους, τὸ ὁποῖον οὐδέποτε ἐπεθύμησεν ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ φιλίᾳ νὰ συμβιώσῃ μεθ’ ἡμῶν. Καὶ τὸ νομοθέτημα τοῦτο μᾶς ἐπέδειξεν ὡς τίτλον τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ προσήνεγκεν! Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπεκαλέσθη κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐπερωτήσεως ταύτης, ἀγορεύων χθὲς, γνωμοδοτήσεις Ἐπιτροπῆς τινος, ἐργαζομένης ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης ἐπὶ τῶν χαρίτων. Κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἐπενοήθη σύστημα δόλου ἐν τῇ διαχειρίσει τῆς δικαιοσύνης, καὶ τὸ σύστημα τοῦτο τοῦ δόλου ἐκτελεῖται, ἀπαλλασσομένου τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς εὐθύνης καὶ μεταφερομένης τῆς εὐθύνης ἐπὶ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα οὐδεμίαν συνταγματικὴν εὐθύνην ὑπέχουσι. Καὶ εἴδομεν τὸ σύστημα τοῦτο τοῦ δόλου ἐν τῇ διοικήσει εἰς πληθώραν νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα, ἀρχόμενα ἀπὸ τοῦ προσωπικοῦ τῶν τμημάτων τῶν Ὑπουργείων, καταλήγουσιν εἰς τοὺς τελωνοφύλακας καὶ τοὺς φύλακας τῶν ἀρχαιοτήτων, διαγωνισμοὶ, ἐξετάσεις. Ὁ προϊστάμενος ἑνὸς κλάδου ἔχει τὰ μέσα, ἵνα παρουσιάζῃ οἷον ἀποτέλεσμα θέλει διὰ τοῦ διαγωνισμοῦ καὶ διὰ τῶν ἐξετάσεων. Τὰ νήματα, τὰ ὁποῖα κατέχει ἐν χερσὶν, εἶναι ἱκανὰ διὰ νὰ διευθύνωσι τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν τῶν ἐργασιῶν καὶ νὰ παράγῃ ἀποτελέσματα οἷα θέλει. Καὶ παρουσιάζονται εἶτα Ὑπουργοὶ, διορίζοντες ὑπαλλήλους τῶν διαφόρων κλάδων, οὐχὶ διότι αὐτοὶ προτιμῶσιν καὶ ἐγκρίνουσιν αὐτοὺς, ἀλλὰ διότι ἐπέτυχον εἰς τοὺς διαγωνισμοὺς Παρόμοιον σύστημα δόλου εἰσήχθη καὶ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης, πρὸς παρασκευὴν τῆς ἐνασκήσεως τῆς ἡγεμονικῆς προνομίας τῆς χάριτος. Διὰ τὸ σύστημα τοῦτο δὲν ἐπιβαρύνω τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, διότι εὗρεν αὐτὸ παρὰ τῶν προκατόχων αὐτοῦ παρασκευασθὲν, εἶναι ὅμως σύστημα, τοῦ ὁποίου ἡ προχθὲς γενομένη ἀνάπτυξις σᾶς παρέστησε τὰς πλημμελείας καὶ τὰ ἐλαττώματα. Καὶ εἴδετε Ἐπιτροπὴν, ἀποτελουμένην ἐξ ἀνθρώπων ἐγκρίτων καὶ λειτουργῶν ἀνωτάτων, νὰ ὑποβάλλῃ εἰς τὸν Βασιλέα γνωμοδοτήσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐξυπηρέτουν τὴν δικαιοσύνην, ἀλλ’ ἐζημίουν τὰ μάλιστα αὐτήν. Μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπάρχει εἷς, εἰς τὸν ὁποῖον ἔχω ἰδιαιτέραν ὑπόληψιν καὶ τιμὴν, διὰ τὴν εὐθύτητα τοῦ χαρακτῆρος καὶ τὴν νομομάθειαν· οὗτος εἶναι ὁ Εἰσαγγελεὺς τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ἀλλ’ αἱ Ἐπιτροπαὶ αὗται δὲν ἐργάζονται συνήθως, εἷς ἐργάζεται μεταξὺ αὐτῶν, καὶ αὐτὸς ὁ εἷς εἶναι ὁ ἁρμόδιος ὑπάλληλος τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, αὐτὸς ποιεῖται τὴν εἰσήγησιν πρὸς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς, αὐτὰ δὲ, ἐν πλήρει ἀγαθοπιστίᾳ, ὑπογράφουσιν ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἤθελον βεβαίως ὑπογράφει, ἂν ἤθελον μελετήσει τοὺς φακέλλους καὶ τὰς δικογραφίας, ἐπὶ τῶν ὁποίων προκαλοῦνται νὰ ὑποβάλωσι γνώμην, καὶ διὰ τοῦτο εἴδετε ἔκθεσιν Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἐβεβαίου, ὅτι ὁ ἐγκληματικὸς βίος κακούργου πεφημισμένου, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐξετελέσθησαν ὑπ’ αὐτοῦ τὰ ἐγκλήματα, ὅτι αἱ ἰδιάζουσαι περιπτώσεις αὐτοῦ δὲν παρίστων αὐτὸν ἀδιόρθωτον, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας ἀπεδείκνυον αὐτὸν ἄξιον χάριτος. Καὶ ἡ Βασιλικὴ χάρις ἀπενεμήθη ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων πληροφοριῶν! Καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μεταβάλλεται οὕτως ἀπὸ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, συμβουλεύοντος καὶ προτείνοντος, εἰς Ὑπουργὸν διαβιβάζοντα γνωμοδοτήσεις, αἱ ὁποῖαι παρίστανται ὡς ἡ ἀληθὴς καὶ μόνη βάσις τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλει εἰς τὸν Ἡγεμόνα. Βεβαίως ἡ γνώμη μου δὲν θέλει ἔχει ἀποτέλεσμά τι, διότι οἱ Ὑπουργοὶ δὲν τυγχάνουσι διατεθειμένοι, ἵνα ἀποδεχθῶσιν, ὅτι ἐν τῷ Συνταγματικῷ πολιτεύματι ὁ ἔχων ἐξουσίαν τινὰ ἔχει ἀναποφεύκτως τὴν εὐθύνην, καὶ ὁ διαχειριζόμενος οἱονδήποτε πολλοστημόριον τῆς δημοσίας ἐξουσίας δὲν πρέπει οὐδέποτε νὰ ἀποφύγῃ τὴν ἐπὶ τῇ διαχειρίσει αὐτῆς εὐθύνην. Δὲν θέλουσιν εἶσθαι διατεθειμένοι οἱ Ὑπουργοὶ νὰ μεταβάλωσι νομοθεσίαν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ πλεῖστον εἰσήγαγον εἰς τὴν διοίκησιν, διότι πλὴν τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν χαρίτων, τῆς ἐργαζομένης ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης, ὅλαι αἱ ἄλλαι διαδικασίαι, αἱ γενόμεναι εἴτε διὰ διαγωνισμῶν, εἴτε δι’ ἐξετάσεων, ὅπως διευκολύνωσι τοὺς Ὑπουργοὺς εἰς τοὺς διορισμοὺς, εἰς τοὺς ὁποίους προβαίνουσι, πᾶσαι αὐταὶ αἱ διαδικασίαι διετάχθησαν καὶ ἐνομοθετήθησαν τῇ προτάσει αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐάν ποτε ἠθέλομεν ἀξιωθῆ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειοψηφίας, βεβαίως δὲν ἠθέλομεν ἀφήσει λειτουργοῦντας τοὺς θεσμοὺς τούτους. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν ἔντιμος φίλος μου, ὁ ὁποῖος πρὸ μικροῦ ἦτο μεθ’ ἡμῶν ἐνταῦθα, μοὶ ἔλεγεν, ὅτι, κατὰ χρονικήν τινα περίοδον, καθ’ ἣν ἦτο φίλος τοῦ ὑπάρχοντος Ὑπουργείου, ἔν τινι δήμῳ τῆς πατρίδος αὐτοῦ εἶχε διαπραχθῆ λαθρεμπόριον, καὶ ὁ διαπράξας αὐτὸ ἦτο τοπικὸς φίλος αὐτοῦ. Προσέφυγεν εἰς τὸν εἰρημένον κύριον Βουλευτὴν, ὁ δὲ περὶ οὗ ὁ λόγος Βουλευτὴς, ἂν καὶ ἦτο φίλος τοῦ Ὑπουργείου καὶ ὑπεστήριξεν αὐτὸ, ἰδὼν, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἀποδεδειγμένης λαθρεμπορίας, ἠρνήθη τὴν συνδρομὴν εἰς τὸν φίλον του, εἰπὼν πρὸς αὐτὸν, ὅτι δὲν δύναται νὰ συμπράξῃ πρὸς βοήθειαν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ἀναντιῤῥήτως λαθρέμποροι. Ἀλλ’ ὁ φίλος τοῦ Βουλευτοῦ, ἀπελπισθεὶς ἀπ’ αὐτὸν, ἦλθεν εἰς Ἀθήνας, καὶ ἐπέτυχεν ἀποφάσεως τοῦ Συμβουλίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐτάχθη ἀπὸ τὸν νόμον διὰ νὰ κρίνῃ περὶ λαθρεμπόρων, ἀπηλλάγη διὰ τῆς ἀποφάσεως ταύτης. Τὰ Συμβούλια ταῦτα λειτουργοῦσι κατὰ τύπους, ὑπάρχουσι νήματα καὶ κλωσταὶ, δι’ ὧν δύνανται νὰ διευθύνωνται, ἀπηλλαγμένοι δὲ οἱ Ὑπουργοὶ πάσης εὐθύνης διὰ τὰ πραττόμενα, βλέπουσι μακρόθεν, ὅτι ἀπαλλάσσονται τῶν ποινῶν ἐκεῖνοι οἵτινες τυγχάνουσι τῆς προστασίας αὐτῶν, καὶ καταδικάζονται ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν τυγχάνουσι τῆς προστασίας των. Ὡς πρὸ μικροῦ ἔλεγεν ἀξιότιμος συνάδελφός μου, ἡ συζήτησις, ἡ γενομένη ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως, τῆς ἀφορώσης εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἤρκεσε διὰ νὰ μεταδώσῃ εἰς πάντας ἡμᾶς, τοὺς ἀκροασαμένους, τὴν ἀληθῆ καὶ σαφῆ ἔννοιαν περὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἦσαν τὸ ἀντικείμενον τῆς συζητήσεως ἐκείνης, ἡμεῖς δὲν ἐσκέφθημεν νὰ προβάλωμεν οὐδὲν θέμα, ὅταν δ’ ἤθελον ἐξαντληθῆ, πάντες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔκρινον καθῆκον των νὰ εἰσφέρωσιν εἰς τὴν διαφώτισιν τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἀναλύσεως τῶν πραγμάτων, ἤθελον μεταβῆ εἰς ἄλλας ἐργασίας. Ἀλλ’ ἐλέχθη ἐν τῇ Βουλῇ χθὲς, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἐπεθύμουν νὰ προβάλωσι θέμα, καὶ ὅτι εἷς τῶν κυρίων αὐτῶν ἦτο ἕτοιμος νὰ καταθέσῃ πρότασιν. Ἐὰν ἐπρόκειτο, ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως, τῆς ἀφορώσης εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, νὰ λήξῃ εἰς ψηφοφορίαν, νομίζομεν, ὅτι ἡ καλὴ πίστις ἀπήτει, ἡ ψηφοφορία νὰ μὴ γένηται τὴν τετάρτην ὥραν μετὰ τὸ μεσονύκτιον, ὅτε φυσικὸν εἶναι νὰ μὴ ἦναι παρόντα τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἂν δὲ οἱ Ὑπουργοὶ διὰ τῆς ψηφοφορίας ζητῶσι νὰ μᾶς ἐκβιάσωσιν εἰς τὸ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῆς προτάσεως, μόνον οἱ παρόντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατὰ τὴν ὥραν ταύτην, βεβαίως ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀμυνθῶμεν κατὰ τῆς ἐλλείψεως τῆς ἀγαθοπιστίας, ἥτις πρέπει νὰ ὑπάρχῃ πρὸς τὰς σχέσεις ἀμφοτέρων τῶν μερίδων πρὸς ἀλλήλας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νομίζει, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ χαρακτηρίσῃ καὶ τὴν τακτικὴν ταύτην ὡς παρακώλυσιν τῶν συνεδριάσεων καὶ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Τοῦτο δὲν ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς, ὡς δὲν ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς οὐδὲ ἡ κρίσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅταν ὁμιλῇ ἀνευλαβῶς περὶ μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ἃ κατέχουσιν ἐν αὐτῷ διαπρεπῆ θέσιν, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι οἱ ὑβριζόμενοι δὲν ζημιοῦνται, ἀλλὰ ζημιοῦνται μόνον οἱ ὑβρίζοντες.

§118ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀληθῶς, Κύριοι, οὐδαμοῦ ἀνέγνων, ὅτι οἱ ἰθύνοντες μίαν χώραν λύουσι τὰ ζητήματα ὑψηλότερα τῆς πατρίδος αὐτῶν διὰ τῆς ἐκβιάσεως τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς· καὶ διὰ νὰ ὁμιλήσω καθαρώτερον, θὰ σᾶς ἐνθυμίσω, πῶς κατηντήσαμεν εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα, καὶ τίνες εἶναι οἱ αἴτιοι, καὶ θὰ ἀπαιτήσω νὰ ὁμολογήσητε εἰλικρινῶς ποῖοι εὐθύνονται. Συνεζητεῖτο πρό τινος, ὁπότε ἤρχισαν αἱ παννυχίδες, ἡ ὑπόθεσις τοῦ Σπάρταλη, καὶ ἐνόουν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ προβάλωσι τὰς γνώμας των περὶ τῆς πιστώσεως ἐκτενῶς καὶ σοβαρῶς, καὶ ἐνῷ οὕτως ἐβαδίζομεν καὶ εἶχον παρέλθει δύο συνεδριάσεις, χωρὶς νὰ δείξωμεν, ὅτι ἔχομεν τὴν ἐπιθυμίαν νὰ παρακωλύσωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν τρίτην συνεδρίασιν ἐνόμισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἔπρεπε νὰ παρεμποδισθῇ ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως, καὶ ἀπῄτησε νὰ ἐξημερωθῶμεν ἐδῶ, ἵνα πάρῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς πιστώσεως· ἐνόμισεν ἡ πτέρυξ αὕτη, ἥτις ἀνθίστατο εἰς τὴν πίστωσιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξακολουθήσῃ διὰ τὴν αὔριον τὴν συζήτησιν, διότι ἐθεώρει, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἀφήσῃ νὰ ψηφισθῇ, χωρὶς νὰ θελήσῃ νὰ ἐκτυλιχθῇ ἡ γνώμη της ἐντελῶς. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐζήτησε νὰ ψηφισθῇ ἐκείνην τὴν ἑσπέραν, διὰ νὰ δώσῃ εἰς τὸν Στῆλμαν 300,000 δραχμάς. Ἡ ἐπιθυμία αὕτη ἐγέννησε τὴν ἀντίδρασιν, καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὴν 3ην ὥραν μετὰ τὸ μεσονύκτιον ἦλθον ἐδῶ, ἀφοῦ ἔμαθον, ὅτι διαπληκτισμοὶ ἐγένοντο. Ἐρωτῶ λοιπὸν, κύριοι Βουλευταὶ, ποῖος παρεκώλυσε τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς; ἔχομεν τὸ δικαίωμα ἡμεῖς νὰ συζητῶμεν, ναὶ ἢ ὄχι; Ἐκλήθημεν ἐδῶ, διὰ νὰ ἐκφράζωμεν τὰς ἰδέας μας ἐπὶ παντὸς ζητήματος; Διατὶ μᾶς παρεμποδίζετε; Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει, ὅτι ἠθέλομεν συζητήσει μίαν ἔτι ἢ δύο ἡμέρας, τὴν τρίτην ἤθελε λήξει ἡ συζήτησις, μόλον ὅτι θεωροῦμεν ὑπέρτατον καθῆκον νὰ ἀντισταθῶμεν πάσῃ δυνάμει, ὅπως μὴ λάβῃ τὴν πίστωσιν ταύτην· ἔχομεν ὅμως καὶ τὸ καθῆκον νὰ ὑποκύψωμεν εἰς τὴν πλειοψηφίαν, ἀλλὰ διατηροῦμεν πάντα τὰ δικαιώματά μας πλήρη. Προσεπαθήσατε μέχρι τῆς 5½ νὰ λάβητε τὴν ἀπόφασιν, ἀντέστημεν καὶ δὲν τὴν ἐλάβετε· ἰδοὺ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρισκόμεθα. Συμφέρον ἔχει ἡ Βουλὴ πᾶσα, νὰ γίνωνται συζητήσεις σοβαραί· δὲν ἔχομεν ὑπ’ ὄψει μόνον τὸν Προϋπολογισμὸν καὶ τὰ συναφῆ πρὸς αὐτὸν νομοσχέδια, ἀλλὰ καὶ τὸν ἔλεγχον. Σεῖς νομίζετε, ὅτι τὰ ζητήματα τὰ λύουσι τὰ πείσματα καὶ οὐχὶ ἡ λογική· σεῖς, οἱ ὁποῖοι παραγνωρίζετε τὸ ὕψος καὶ τὴν θέσιν ὑμῶν, σεῖς, οἱ ὁποῖοι παραγνωρίζετε τὴν ἀποστολὴν ὑμῶν, εἶσθε ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ. Τί λέγετε, κύριε συνταγματολόγε;

§119ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐξίσταμαι διὰ τὰς θεωρίας αὐτὰς, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἔχει τὸ καθῆκον νὰ ὑπακούῃ εἰς τὴν μειονοψηφίαν, καὶ νὰ δέχηται τὰς γνώμας της. Ἐξακολουθήσατε.

§120ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ νὰ λειτουργήσῃ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἡ πλειονοψηφία ἔχει καθῆκον νὰ κάμῃ ὑποχωρήσεις, ὡς καὶ ἡ μειονοψηφία, διότι τότε καὶ τὰ πάθη δὲν ἀναπτύσονται καὶ ἡ συζήτησις εἶναι σοβαρά. Σεῖς ἐκάματε ὅλως τὸ ἐναντίον, σεῖς ἀπαιτήσατε νὰ μένωμεν ἐδῶ μέχρι τῆς πρωΐας, διὰ νὰ ἀποκάμῃ ὁ εἰς μετὰ τὸν ἄλλον, καὶ νὰ λάβητε τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἀδιαφοροῦντες, ἂν τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια ἦναι ὠφέλιμα ἢ ὄχι· θεωρεῖτε, ὅτι εἰς 3 ἡμέρας πρέπει νὰ περατοῦται ἕκαστον νομοσχέδιον, καὶ ἂν παρέλθῃ μία ἀκόμη, τὸ Κράτος καταστρέφεται· καὶ ὅμως τὸ Σύνταγμα ὥρισεν, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ συζητῇ, τρεῖς μῆνας νὰ συζητῶμεν ἐδῶ τὸ ὀλιγώτερον, καὶ ἂν ὁ χρόνος οὗτος δὲν ἦναι ἀρκετὸς, νὰ διατηρῶμεν τὴν Σύνοδον ἐπὶ ἓξ μῆνας. Ἐφρόνει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἠθέλομεν ἀποχωρήσει, ὅτι θὰ ἔμενε μόνος καὶ ὅτι θὰ ἐλάμβανεν ἀσυζητητεὶ τὰ νομοσχέδια· ἀδιάφορον ἂν ἐπέβαλλε φόρους ἐπαχθεῖς, ἀδιάφορον ἂν ἠδύνατο τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ ἀνθέξῃ εἰς τοιαύτην φορολογίαν. Ἐνόμισεν, ὅτι οὕτω πρέπει νὰ διεξάγωνται αἱ συζητήσεις· παρεδέχετο τὸ ἀλάνθαστον, καὶ ὅτι ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ ὑποκύψωμεν. Ποῖος τολμᾷ νὰ κατακρίνῃ τὰ νομοσχέδιά του, τὰ ὁποῖα, γενόμενα νόμοι τοῦ Κράτους, ἐλειτούργησαν τόσον εὐστόχως, ὥστε ἀναγκάζεται ἐπὶ ἑνὸς ἑκάστου αὐτῶν νὰ ἐκδίδῃ ἑρμηνευτικὰς ἐγκυκλίους διαταγὰς πλέον τῶν 15; Βεβαίως ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα καὶ τοιαύτην τακτικὴν τοιαῦτα θὰ ᾖναι τὰ ἀποτελέσματα· δὲν εἴμεθα ὅμως ὑπεύθυνοι ἡμεῖς, εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος παρεγνώρισε τὸ ὕψος αὐτοῦ καὶ ζητεῖ νὰ καταστήσῃ τὸ Κοινοβούλιον παλαίστραν, διὰ νὰ ἴδῃ τίς ἔχει δυνάμεις νὰ ἀνθέξῃ μέχρι πρωΐας. Δὲν νομίζω, ὅτι ἔχει δίκαιον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ πιστεύω, ὅτι καὶ οἱ λαβόντες φίλοι του τὸν λόγον δὲν ἔχουν δίκαιον ἐπιῤῥίπτοντες ἐφ’ ἡμῶν τὴν εὐθύνην. Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι καὶ ἂν ἀποφανθῶμεν τὴν Δευτέραν ἢ μετὰ 4 ἡμέρας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ὅτι καταστρέφονται τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἄν, Κύριοι, δὲν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ συζητῶμεν ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, νὰ ἐλέγχωμεν τὴν διοίκησιν τῆς Κυβερνήσεως, τότε δὲν ἐννοῶ, διατὶ καλούμεθα ἐδῶ· κλείσατε τὸ Βουλευτήριον, κηρύξατε Μοναρχίαν, διὰ νὰ μὴ ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς εὐθύνην πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μᾶς ἀπέστειλαν, καὶ πρὸς τὸν τόπον. Ἐν ὅσῳ βλέπομεν, ὅτι διὰ τοῦ πείσματος θέλετε νὰ παρακωλύσητε ἡμᾶς, θὰ ἀντεπεξέλθωμεν ἀμυνόμενοι κατὰ τοιούτων μέτρων καὶ κατὰ τῆς τοιαύτης τακτικῆς. Δὲν παρεκωλύσαμεν ἡμεῖς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἐνοοῦμεν νὰ συζητήσωμεν τόσον, ὅσον φυσικῶς νὰ ἀνθέξωμεν. Ἤκουσα τοῦ κ. Μίληση, εἰπόντος, ὅτι δὲν θέλομεν ἡμεῖς νὰ ψηφισθῇ ἡ πίστωσις τοῦ Σπάρταλη. Νομίζω, ὅτι Βουλευτὴς, σεβόμενος τὸν ἑαυτόν του, δὲν πρέπει νὰ διατείνηται ταῦτα· ἡ πλειοψηφία ζητεῖ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίστωσιν, ἡ ὁποία ἀντίκειται εἰς τοὺς κειμένους νόμους. Ἡ πίστωσις Σπάρταλη δὲν ἀνήκει εἰς τὴν Βουλὴν, ἀνήκει εἰς τὸ Δικαστήριον....

§121ΜΙΛΗΣΗΣ. Κατὰ τὴν ἰδικήν σας γνώμην.

§122ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τοὺς νόμους τῆς πατρίδος.

§123ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὅπως τοὺς κρίνετε σεῖς. Ἡ μία μερὶς κρίνει οὕτως, ἡ ἑτέρα κρίνει ἄλλως· ποτέρα θὰ ὑπερτερήσῃ, αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα.

§124Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θὰ κρατήσῃ ἡ πλειοψηφία.

§125ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ πῶς! δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ ἐξετάσωμεν τὴν γνώμην ὑμῶν; Ἐγὼ, Κύριοι, θὰ μεταχειρισθῶ ἀγόρευσιν τοῦ κ. Μίληση, τὴν ὁποίαν ἐξεφώνησεν ἄλλοτε, ἵνα σᾶς ἀποδείξω, ὅτι, ὅ,τι ὑποστηρίζω, τὸ ὑπεστήριξε καὶ ἐκεῖνος.

§126ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀγόρευσιν ἰδικήν μου; Νὰ τὴν ἀναγνώσητε.

§127ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὔριον.

§128ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀγόρευσιν, ἡ ὁποία νὰ λέγῃ, ὅτι ἡ μειοψηφία πρέπει νὰ ἐμποδίζῃ τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων;

§129ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρόμοιον. Βεβαίως αἱ λέξεις καὶ αἱ φράσεις, ἃς μεταχειρίζομαι ἐγὼ, δὲν εἶναι παρόμοιαι, ἀλλ’ ὑποστηρίζετε τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχω καὶ ἐγώ. Κύριοι, μετὰ λύπης μου παρατηρῶ, ὅτι ἀπό τινος χρόνου τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἐκπληροῖ τὰ καθήκοντά του. Καὶ ἐξηγοῦμαι: Ἄλλοτε ἡ συζήτησις ἦτο εὐρεῖα καὶ ἐλευθέρα, διήρκει ἐπὶ χρόνον μακρὸν, οὐδεὶς παρεπονέθη ποτὲ ἐπὶ τούτῳ, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις θέλει νὰ παραβλάψῃ ἐν γνώσει τὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Καὶ θὰ προκαλέσω τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἔχει ὁμιλίας....

§130ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἤθελον νὰ σᾶς εἰπῶ —καὶ περὶ τούτου ὁ λόγος—νὰ διακόψωμεν τὴν συνεδρίασιν. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 4½ τῆς πρωΐας.