1888.11.02

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 6.

τῆς 2 Νοεμβρίου 1888.

(Τετάρτη)

Ὥρᾳ 3 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ 8ον τμῆμα τῆς Βουλῆς ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν του ἐπὶ τῆς συμπληρωτικῆς ἐκλογῆς Μεσσηνίας. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 8). Ὡσαύτως ἡ ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ Ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς κατέθεσε τὸν Προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς διὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἄρθρ. 9). (Προσέρχεται καὶ ὀμνύει ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου τὸν νενομισμένον ὅρκον ὁ βουλευτὴς τοῦ νομοῦ Λαρίσσης κ. Ἀχιλλεὺς Λογιωτάτου).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον.

§3ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἓν γεγονὸς μεγάλης σημασίας διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν συνετελέσθη ἄρτι. Συνεπληρώθη ὁλόκληρος εἰκοσιπενταετία, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος, μεῖραξ ἔτι τότε, ἀνῆλθεν ἐπὶ τὸν Θρόνον τῆς Ἑλλάδος· δὲν εἶναι σπάνιον φαινόμενον ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν ἐθνῶν εἰκοσιπενταετὴς βασιλεία· ἀλλ’ ὅτι προσδίδει ἰδιάζοντα χαρακτῆρα εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ ἡμετέρου ἡγεμόνος, εἶναι, ὅτι κατὰ τὸ εἰκοσιπενταετὲς χρονικὸν διάστημα ἡ Ἑλλὰς ἐβίωσε βίον ἤρεμον καὶ προοδευτικὸν, ἐπεδόθη ἀκωλύτως εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν παραγωγικῶν αὐτῆς δυνάμεων, ὑλικῶν καὶ ἠθικῶν, καὶ μὲ βῆμα, βραδὺ μὲν ἴσως, ἀλλ’ ἀσφαλὲς, εἰσῆλθεν ὁριστικῶς εἰς τὴν εὐρεῖαν λεωφόρον τοῦ πολιτισμοῦ. Κατὰ τὸ εἰκοσιπενταετὲς τοῦτο χρονικὸν διάστημα ἡ Ἑλλὰς ἦν ἀπόλυτος κυρία τῶν ἐλευθεριῶν της, οὐδεμία δὲ ἀφορμὴ διετάραξε τὰς μεταξὺ λαοῦ καὶ Βασιλείας ἐγκαρδίους σχέσεις. Εἰς τὸ γεγονὸς τοῦτο συνετέλεσε βεβαίως ἡ ἀγαθὴ φύσις, τὸ φιλόνομον καὶ ἡ ἀρετὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ συνετέλεσεν ἐπίσης καὶ ἡ ἀγαθὴ πολιτεία τοῦ Βασιλέως. Πιστὸς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας διὰ τοῦ συνταγματικοῦ χάρτου ἀνέλαβε πρὸς τὸ ἔθνος, ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος κατέκτησε τὴν ἀληθῆ ἀγάπην καὶ τὴν ἐνθουσιώδη ἀφοσίωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅστις, ἀτενίζων σήμερον πρὸς τὴν Βασιλείαν, ἀτενίζει μετὰ τῆς ἐνδομύχου πεποιθήσεως, ὅτι ἐν αὐτῇ κεῖται ἀσφαλὴς ἐγγύησις διὰ τὸ παρὸν καὶ διὰ τὸ μέλλον. Ἡ πεποίθησις αὕτη εἶναι δικαία καὶ ἀναμφιλέκτως ἐξηγεῖ τὴν χαρὰν καὶ τὴν κυριολεκτικῶς ἐθνικὴν ἀγαλλίασιν, μετὰ τῆς ὁποίας ἑωρτάσθη ἡ εἰκοσιπενταετηρίς, καὶ δι’ ἧς ἔδειξεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅτι γινώσκει νὰ ἐκτιμᾷ τὸν Ἡγεμόνα αὐτοῦ ἐπαξίως καὶ νὰ τὸν περιβάλλῃ δι’ ἀγάπης καὶ πίστεως. Κακοὶ ἡγεμόνες ἐγένοντο πολλάκις ὀλετῆρες Κρατῶν, ἀλλ’ ἀγαθὸς Βασιλεὺς εἶναι εὐεργέτημα ἐκ τῆς Θείας Προνοίας, καὶ πᾶς ἀγαθὸς πολίτης ὀφείλει νὰ εὔχηται ὑπὲρ τῆς μακροβιότητος αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἕτερον γεγονὸς, οὐχὶ ἥσσονος σημασίας διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν, ἐπίσης δὲ ἀφορῶν καὶ εἰς τὴν Βασιλείαν καὶ εἰς τὸ ἔθνος, ἔλαβε χώραν ἐσχάτως ἐπ’ αἰσίοις. Ὁ λαοφιλὴς Διάδοχος τοῦ Στέμματος ἐμνηστεύσατο ἡγεμονίδα ἐκ περιδόξου καταγομένην αὐτοκρατορικοῦ οἴκου, καίτοι δὲ τὸν θεσμὸν τοῦτον προὐκάλεσεν ἡ πρὸς ἀλλήλους στοργὴ τῶν νεαρῶν μνηστήρων, τίς δὲν αἰσθάνεται, ὅτι οἱ συγγενικοὶ δεσμοὶ τῆς Ἑλληνικῆς δυναστείας δύνανται νὰ ὦσι πρόξενοι πολλῶν ἀγαθῶν εἰς αὐτὴν καὶ δι’ αὐτῆς εἰς τὸ ἔθνος; Μετ’ εὐχαριστήσεως δὲ εἶδον, ὅτι ἐπιφανὲς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ἀνῆκον εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ἀνομολογεῖ μεθ’ ἡμῶν καὶ βεβαιοῖ τοῦτο διὰ τῆς τροπολογίας, ἣν χθὲς εἰσήγαγεν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως τῆς μειοψηφίας. Ἀλλὰ καὶ ἔργον πεπειραμένης πολιτικῆς συνέσεως φαίνεται ὁ δεσμὸς οὗτος, διότι δι’ αὐτοῦ ἡ Ἑλλὰς εὐρύνει τὸν κύκλον τῶν πρὸς αὐτὴν συμπαθειῶν καὶ ἰσχυροποιεῖ αὐτάς· οὐδὲν δὲ κωλύει τὴν Ἑλλάδα νὰ εὐρύνῃ τὸν κύκλον τῶν πρὸς αὐτὴν συμπαθειῶν, ἐνῷ δὲν λησμονεῖ, οὐδὲ παύει ἀποτίουσα ἱερὸν φόρον εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς ἀρχαίους ἐκείνους φίλους, οἵτινες ἐν ὥρᾳ ἐσχάτου κινδύνου περὶ τὰς αὐγὰς τῆς παλιγγενεσίας αὐτῆς ἔτειναν εἰς αὐτὴν χεῖρα προστάτιδα καὶ σώτειραν, ἢ ὑπεβοήθησαν αὐτὴν κατὰ τοὺς πρώτους βηματισμοὺς ἐν τῇ ὁδῷ ἐλευθέρας καὶ ἀνεξαρτήτου ὑπάρξεως. Ὁ Βασιλικὸς λόγος ἀνήγγειλεν ἐπισήμως τὴν πλήρη ἐπιτυχίαν τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἡ πολυσήμαντος αὕτη ἀγγελία, τὴν ὁποίαν οἱ μετ’ ὀλίγον ὑποβληθησόμενοι ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀριθμοὶ κυροῦσιν, εἶναι προωρισμένη νὰ ἀνοίξῃ νέους ὁρίζοντα ἐλπίδων εἰς ἐκείνους, οἵτινες πάντοτε διέτρεφον ἀκράδαντον πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ζωτικότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐκ τῶν ἐπισήμως δημοσιευθεισῶν μέχρι τοῦδε καὶ ἐξ ὅσων ἐζητήσαμεν καὶ ἐλάβομεν πληροφοριῶν ἐξάγεται, ὅτι τὸ Δημόσιον ἀπέναντι τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1887 εἰσέπραξε τὰ ἑπόμενα ποσά: Ἐκ τῶν βεβαιωθέντων καὶ βεβαιωθησομένων ἐσόδων τῆς χρήσεως τοῦ 1887 εἰσεπράχθησαν μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους 1888 δρ. 81,218,234· εἰσπραχθήσονται δὲ ἐντὸς τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1888, ἀπὸ φόρον ἐπὶ τῆς καθαρᾶς προσόδου μεταλλείων δραχ. 145,000, ἀπὸ κρατήσεις ἐκ μισθῶν λόγῳ συντάξεων 700,000 καὶ ἀπὸ διάφορα ἄλλα ἔσοδα 700,000, τὸ ὅλον 1,545,000, ἅτινα μετὰ τῶν ἀνωτέρω ἀποτελοῦσι ποσὸν ἐσόδων ἐκ δραχμῶν 82,763,234. Ἔξοδα δὲ τῆς αὐτῆς χρήσεως ἐπραγματοποιήθησαν τὰ ἑξῆς: Ἔξοδα τακτικὰ ἐπληρώθησαν μέχρι Σεπτεμβρίου τοῦ 1888 δραχμαὶ 80,261,555, πληρωθήσονται δὲ ἐντὸς τοῦ Ὀκτωβρίου 1888 διὰ τὰ ἐν τοῖς ταμείοις κατὰ τὸ τέλος τοῦ Σεπτεμβρίου 1888 ἡμιεξωφλημένα χρηματικὰ ἐντάλματα 723,987, εἰς ἐντελῆ ἐξόφλησιν τούτων καὶ ἄλλων κατὰ Ὀκτώβριον προσενεχθησομένων ἐνταλμάτων 800,000, εἰς τὰ ἐπὶ συμψηφισμῷ ἐκδεδομένα χρηματικὰ ἐντάλματα διὰ τὰς κρατήσεις ἐκ μισθῶν καὶ συντάξεων πολιτικῶν ὑπαλλήλων 700,000· τὸ ὅλον 82,485,442, τὰ ὁποῖα ἀφαιρούμενα ἐκ τῶν ἐσόδων παρουσιάζουσι πλεόνασμα ἐκ δραχμῶν 277,792.

§4ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Περίσσευμα δηλαδή.

§5ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Πλεόνασμα. Ἤκουσα λεγόμενον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρουσιάζει τὸ πλεόνασμα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐπέσυρε τὰ σκώμματα τοῦ ἐξ Ἀχαΐας βουλευτοῦ, διότι δὲν ἐνέγραψεν εἰς τὸν Ἀπολογισμὸν τὴν διαφορὰν τοῦ συναλλάγματος ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν αὐτῆς πληρωμῶν. Κατὰ τὸ 1887, ὡς ἐνθυμεῖσθε, εἶχεν ἀναγραφῆ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ποσὸν διὰ τὴν διαφορὰν ταύτην 5,950,540, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀναγράφει τὸ ποσὸν τοῦτο εἰς τὸν Ἀπολογισμὸν τοῦ 1887, διότι καὶ δὲν τὸ ἐπραγματοποίησεν, ἐνεργήσασα τὰς ἐξωτερικὰς αὐτῆς πληρωμὰς κατὰ τὸ ἔτος 1887 ἐξ ἄλλων συνδυασμῶν, τοὺς ὁποίους γινώσκει ἡ Βουλή, τουτέστι τὴν μὲν πρώτην ἑξαμηνίαν τοῦ 1887 κατέβαλεν ἐκ τοῦ χρυσοῦ τοῦ προελθόντος ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135,000,000, τὴν δὲ δευτέραν ἑξαμηνίαν ἐκ τοῦ προσωρινοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον εἶχε συνομολογήσει κατὰ τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1887. Ἀλλὰ καὶ οὕτως ἂν μὴ ἐνήργει ἡ Κυβέρνησις, ἡ Βουλὴ δέον νὰ ἐνθυμῆται, ὅτι ὁ περὶ φορολογίας ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ σιγαροχάρτου νόμος ἐψηφίσθη μὲν τὴν πρώτην Ἰανουαρίου 1887, ἀλλὰ δὲν ἐτέθη εἰς ἐνέργειαν, εἰμὴ περὶ τὴν δεκάτην Αὐγούστου τοῦ αὐτοῦ ἔτους, ἑπομένως ἐπὶ ἑπτὰ ὅλους μῆνας καὶ 10 ἡμέρας ὁ νόμος οὗτος δὲν ἐλειτούργησε. Εἶναι δὲ βεβαιωμένον ἐκ τῶν ἔκτοτε γινομένων τακτικῶν εἰσπράξεων, ὅτι ὁ φόρος οὗτος ἀποδίδει 600,000 δραχμῶν κατὰ μέσον ὅρον ἕκαστον μῆνα, τουτέστιν 7,200,000 κατ’ ἔτος, ἑπομένως, ἐὰν πολλαπλασιάσωμεν τοὺς 7 μῆνας καὶ 10 ἡμέρας ἐπὶ 600,000, θέλομεν ἔχει 4,400,000. Εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο δέον νὰ προσθέσωμεν καὶ ἕτερον ποσὸν ἐκ δραχμῶν 1,000,000, προερχόμενον ἐκ τοῦ ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων φόρου τοῦ δήμου Ἀθηναίων· ὁ φόρος οὗτος δὲν ἐβεβαιώθη, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν εἰσεπράχθη ἐντὸς τοῦ ἔτους 1887, διότι δὲν εἶχε προηγουμένως βεβαιωθῆ ὁ ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν φόρος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου κανονίζεται ὁ φόρος ὁ ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων. Καθυστεροῦντο δὲ οἱ φόροι οὗτοι ἀπὸ τοῦ ἔτους 1884· καὶ κατὰ μὲν τὸ ἔτος ἐκεῖνο ὁ φόρος εἶχε βεβαιωθῆ ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν εἶχεν εἰσπραχθῆ ὑπὸ τῆς διαδόχου αὐτῆς. Ἐπίσης δὲν εἶχον βεβαιωθῆ οὐδὲ οἱ φόροι τοῦ 1885 καὶ 1886. Ἐὰν λοιπὸν εἰς τὸ ποσὸν τῶν 4,400,000 προσθέσωμεν καὶ τὸ 1,000,000 τοῦτο, ἔχομεν 5,400,000· ποία δὲ διαφορὰ ὑπολείπεται μέχρι τοῦ ποσοῦ τῆς διαφορᾶς τοῦ συναλλάγματος, τῆς ἀναγραφείσης εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1887; 500,000 περίπου δραχμῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, τί εἶναι τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ἀπέναντι Προϋπολογισμοῦ παρουσιάζοντος εἰσπράξεις ἐξ 83,000,000, ὁπότε, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὑπῆρχον πολλοὶ οἱ λέγοντες καὶ κατὰ τὸ 1887 καὶ κατὰ τὸ 1888, ὅτι τὸ Δημόσιον δὲν ἤθελε δυνηθῆ νὰ εἰσπράξῃ πέραν τῶν 60 ἢ πλέον τῶν 70,000,000, ὡς κατόπιν ἐκ γενναιοφροσύνης μᾶς εἶπον; Ἀπεκάλεσα, Κύριοι, τὸ γεγονὸς τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ Προϋπολογισμοῦ πολυσήμαντον· καὶ πράγματι, ἅμα ἐγνώσθη, παρέσχε ψηλαφητὰς ἀποδείξεις τῆς σημασίας του. Αἱ ἀπαίσιαι ἐκεῖναι φῆμαι περὶ ἐπικειμένης ἐθνικῆς χρεωκοπίας κατεσιγάσθησαν, οἱ μάντεις κακῶν ὑπέπτηξαν, ἡ δημοσία πίστις ἀνωρθώθη εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ πύλαι εὐρείας ἀγορᾶς ἠνεῴχθησαν εἰς τὰς ἑλληνικὰς ἀξίας, πύλαι, αἵτινες μέχρι τοῦδε διετέλουν ἑρμητικῶς κεκλεισμέναι πρὸς αὐτάς. Ἡ ἀνόρθωσις τῆς δημοσίας πίστεως εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καθιστᾷ σήμερον εὐκολωτέραν τὴν ἐφαρμογὴν σχεδίων, ἀγόντων εἰς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ βάρους τῶν δημοσίων ὑποχρεώσεων. Καθ’ ἡμᾶς τὰ σχέδια, τὰ ἀφορῶντα, εἰς τοῦτο, δέον νὰ περιλαμβάνωσι δύο καίρια σημεῖα, τουτέστι τὴν ἐλάττωσιν τοῦ βάρους τῶν δημοσίων ὑποχρεώσεων, καὶ τὴν ἐλάττωσιν τοῦ βάρους τοῦ προερχομένου ἐκ τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ συναλλάγματος, τοῦ πιέζοντος καὶ τὴν κοινωνίαν καὶ τὸ Δημόσιον. Καὶ τὴν μὲν ἐλάττωσιν τοῦ βάρους τῶν δημοσίων ὑποχρεώσεων φρονοῦμεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν διὰ τῆς ἐξοφλήσεως ὡρισμένων τινῶν δανείων καὶ δι’ ἐκδόσεως νέου ἀποφέροντος τόκον καὶ χρεωλύσιον ἐλάσσω, κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς νὰ πληρῶμεν ἀκεραίας πάσας ἡμῶν τὰς ὑποχρεώσεις, ἀφ’ ἑτέρου νὰ δυνάμεθα νὰ μειώσωμεν τὰς ἐτησίας ἡμῶν καταβολάς. Ἐὰν ἐπὶ βάσεων τοιούτων προβῶμεν εἰς τὸ ἔργον, ἐνδεχόμενον εἶναι, πιθανώτατον μάλιστα, ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν κατόχων τῶν ἐξοφλητέων τούτων δανείων ἤθελον προτιμήσει, ἀντὶ τῆς διὰ μετρητῶν χρημάτων ἐξοφλήσεως τῶν δανείων, τὴν ἐξόφλησιν διὰ τίτλων τοῦ νέου δανείου. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἐλάττωσις τοῦ βάρους, τοῦ προερχομένου ἐκ τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ συναλλάγματος, δέον νὰ γίνῃ ἀντικείμενον συντόνου μερίμνης ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, μέχρις οὗ ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐπιφέρῃ τὴν ῥιζικὴν θεραπείαν τῆς ὑφισταμένης ἀνωμαλίας, ἀνωμαλίας σοβαρωτάτης, διότι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἡ ζημία ἡ προσγιγνομένη εἰς τὸν δημόσιον θησαυρὸν δύναται νὰ ὑπολογισθῇ ὡς ἔγγιστα ἀκριβῶς, ἡ ζημία ἡ προσγιγνομένη εἰς τὴν κοινωνίαν ἐν ταῖς καθ’ ἡμέραν συναλλαγαῖς εἶναι ἀνυπολόγιστος, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἡ ζημία ἡ προερχομένη ἐκ τῆς ἀποχῆς ξένων κεφαλαίων ἀπὸ τοῦ νὰ ζητῶσιν ἐπασχόλησιν εἰς τὸν τόπον, ἐνόσῳ διαρκεῖ ἡ ἀστάθεια καὶ αἱ ἀπότομοι διακυμάνσεις τοῦ συναλλάγματος. Ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος εἶναι ὑποτίμησις τοῦ ἡμετέρου νομίσματος, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ τραπεζικὸν γραμμάτιον, ἐνόσῳ διαρκεῖ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία. Ἀλλὰ πόθεν προέρχεται ἡ ὑποτίμησις αὕτη τοῦ ἡμετέρου νομίσματος; Οἱ καταγινόμενοι εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς οἰκονομίας ἀναγνωρίζουσιν ὡς ἀξίωμα, ὅτι «πᾶσα ἀγορὰ, ἐνεργοῦσα ποσόν τι συναλλαγῶν, δὲν ἔχει ἀνάγκην, ὅπως ἐνεργῇ τὰς συναλλαγὰς ταύτας, εἰμὴ ὡρισμένου ποσοῦ νομίσματος, ὁσάκις δὲ ἐπέρχεται ὑπέρβασις τοῦ ἀναγκαίου τούτου ποσοῦ, τὸ νόμισμα ὑποτιμᾶται». Τὸ ἐν Ἑλλάδι κυκλοφοροῦν ποσὸν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων τῆς τε Ἐθνικῆς καὶ Ἰονικῆς Τραπέζης μέχρι τοῦ Ἰουνίου 1877, ὅτε κατὰ πρῶτον ἐφηρμόσθη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἕνεκα τῶν τότε πολιτικῶν περιστάσεων, ἀνήρχετο εἰς 45,000,000 περίπου, καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο ἐφαίνετο ἐπαρκὲς εἰς τὰς τότε ἀνάγκας τῶν συναλλαγῶν τῆς χώρας, διὸ καὶ ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἐτηρεῖτο ἐντὸς τῶν κανονικῶν αὑτῆς ὁρίων, τὰ ὁποῖα, ὡς γινώσκετε, εἶναι ἡ δαπάνη τῆς μεταφορᾶς τοῦ χρυσοῦ εἰς ὃν ἀποστέλλεται τόπον, τὰ ἀσφάλιστρα καὶ τὸ κέρδος τοῦ τραπεζίτου. Ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ Ἰουνίου τοῦ 1877 τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ ποσὸν ἢ ἔβαινεν αὖξον διαρκῶς, ἢ ἠλαττοῦτο πρὸς καιρὸν, ὅπως εὐθὺς κατόπιν ὑπερβῇ τὸν πρὸ τῆς ἐλαττώσεως ὅρον, μέχρις οὗ ἔφθασεν εἰς τὸ μέγα ποσὸν τῶν 120,000,000 δραχμῶν. Τὰς αὐξομειώσεις δὲ τοῦ ποσοῦ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων παρηκολούθει πιστῶς καὶ ἡ αὐξομείωσις τοῦ συναλλάγματος. Περὶ τῆς κινήσεως τῶν κεφαλαίων ἐν Ἑλλάδι ἀτυχῶς δὲν ἔχομεν στατιστικὰς πληροφορίας, ὅπως ἐπ’ αὐτῶν στηρίξωμεν ἀσφαλῆ πορίσματα, εἶναι ὅμως βέβαιον, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν τὸ ποσὸν τῶν συναλλαγῶν ἐν τῷ τόπῳ ηὔξησεν ἐπαισθητῶς, ἑπομένως τὰ 45,000,000, τὰ ὁποῖα ἤρκουν εἰς τὰς συναλλαγὰς τὰς πρὸ τοῦ 1877, δὲν ἦσαν πλέον ἐπαρκῆ καὶ ἔδει νὰ αὐξηθῶσιν. Ἀλλ’ ἀντὶ τῶν 45,000,000 ἔχομεν σήμερον εἰς κυκλοφορίαν τραπεζικὰ γραμμάτια 108 ἕως 110,000,000, τουτέστι ποσὸν ὑπερδιπλάσιον. Δυνάμεθα ὅμως νὰ εἴπωμεν ἀσφαλῶς, ὅτι τὰ ποσά, τὰ ὁποῖα μετατοπίζουσιν αἱ καθ’ ἡμέραν νῦν συναλλαγαὶ, ἐτριπλασιάσθησαν; Δύσκολον εἶναι, ἴσως ἀδύνατον, νὰ ὁρίσῃ τις θεωρητικῶς καὶ ἐκ τῶν προτέρων τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα δέον νὰ ἔχῃ ἡ κυκλοφορία τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἔν τινι χώρᾳ, ἢ μᾶλλον τοῦ νομίσματος, ὅπως ἡ περίπτωσις εἶναι ἐν Ἑλλάδι. Ἡ πεῖρα μόνον δύναται νὰ δείξῃ τὰ ὅρια ταῦτα ἐκ τῶν ἐπαγομένων ἀποτελεσμάτων. Πρωτίστην δὲ ἀπόδειξιν, ὅτι ἐν Ἑλλάδι ὑπερέβημεν τὰ ποσὸν τὸ ἀναγκαιοῦν διὰ τὰς συναλλαγὰς τοῦ τόπου, θεωρῶ τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ συναλλάγματος. Ἑπομένως, ἐὰν ἄρωμεν τὴν αἰτίαν, θέλομεν ἄρει κατὰ μέγα μέρος καὶ τὰ ἀποτελέσματα, τουτέστιν, ἐὰν τὰ σήμερον ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ἀνερχόμενα εἰς τὰ 110 ἢ τὰ 120,000,000, μέχρι τῶν ὁποίων αἱ Τράπεζαι ἔχουσι τὸ δικαίωμα ν’ αὐξήσωσι τὴν ἔκδοσιν αὐτῶν, περιορίσωμεν εἰς 80,000,000 περίπου, φρονοῦμεν, ὅτι τὸ ποσὸν τοῦτο δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς σημερινὰς ἀνάγκας τῶν συναλλαγῶν τοῦ τόπου καὶ ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος θέλει σπουδαίως μειωθῆ. Τὸ ποσὸν τὸ προερχόμενον ἐξ ὀφειλῶν τοῦ Δημοσίου πρὸς τὰς διαφόρους Τραπέζας λόγῳ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἀνέρχεται εἰς 73,000,000. Ἐξ αὐτῶν 20,000,000 ἀπεσύρθησαν προσκαίρως ἐκ τῆς κυκλοφορίας καὶ εἰσὶ κατατεθειμένα παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ· προέρχονται δὲ, τὸ μὲν ἐκ τῆς ἐγγυήσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις κατέβαλεν ἀπέναντι τοῦ προσωρινοῦ δανείου τῶν 10,000,000 φράγκων, τοῦ συνομολογηθέντος κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1887, τὸ δὲ ἐκ τῆς καταβολῆς τοῦ ἀναδόχου τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Ἀλλὰ τὰ πρὸς ὥραν ἀποσυρθέντα 20,000,000 ταῦτα, ὅταν φθάσῃ ἡ λῆξις τῶν δανείων τούτων, συμφώνως πρὸς τοὺς ὅρους τῶν σχετικῶν συμβάσεων, δύνανται νὰ ἐπανέλθωσι πάλιν εἰς τὴν κυκλοφορίαν καὶ κατ’ ἀκολουθίαν νὰ ἐπηρεάσωσι τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος ἐπὶ τὰ χείρω. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἐπιθυμητὸν νὰ ζητήσῃ καὶ ἐξεύρῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέτρα, ὅπως ἐξαγοράσῃ καὶ καταργήσῃ 30 ἢ 35 ἑκατομμύρια τραπεζικῶν γραμματίων, ὥστε νὰ περιορισθῇ ἡ κυκλοφορία εἰς τὸ ποσὸν περίπου τῶν 80,000,000, τὸ ὁποῖον, ὡς προεῖπον, θεωροῦμεν ἐπαρκὲς εἰς τὰς σημερινὰς συναλλαγὰς τῆς χώρας. Ἐὰν δὲ διὰ τοῦ αὐτοῦ οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ ἤθελε κατορθώσει νὰ πορισθῇ τὸν ἀναγκαῖον χρυσὸν, ὅπως δι’ αὐτοῦ ἐνεργῇ τὰς ἐξωτερικὰς αὐτῆς πληρωμὰς ἐπὶ δύο ἢ τρία ἔτη, χωρὶς νὰ προσφεύγῃ εἰς προσωρινὰ δάνεια, ἢ νὰ ζητῇ τὸν χρυσὸν ἐν τῷ τόπῳ, οὐδεμία ὑφίσταται ἀμφιβολία, ὅτι θέλει ἐπέλθει θεραπεία τοῦ ὑφισταμένου κακοῦ καὶ προλειάνει βαθμιαίως τὴν ὁδὸν εἰς τὴν τελείαν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Εὐτυχῶς διὰ τῆς ἀνορθώσεως τῆς δημοσίας πίστεως εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ὑπάρχουσι διδόμενα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ δυνηθῇ νὰ πραγματοποιήσῃ τοιοῦτόν τινα οἰκονομικὸν συνδυασμὸν, ἐὰν οὗτος ἤθελε τύχει τῆς ἐπιδοκιμασίας τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὰς ἐπαγγελίας τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, ἡ Κυβέρνησις μέλλει νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδια, ἀφορῶντα εἰς τὴν ἀναμόρφωσιν τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῶν δήμων, εἰς τὴν εὐτακτοτέραν διαῤῥύθμισιν τῶν δημοτικῶν πραγμάτων ἐν γένει καὶ εἰς τὴν ἐπὶ νέων βάσεων μεταῤῥύθμισιν τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας, ὅπως τελειότερον φρουρῆται ἡ δημοσία ἀσφάλεια καὶ τάξις. Πάντες ἀνομολογοῦμεν, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἀστυνομία, ὡς ἔχει ἤδη παρ’ ἡμῖν, χρήζει ταχείας μεταῤῥυθμίσεως. Πάντες ἀνομολογοῦμεν, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἐν ἰσχύϊ τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας ἀπέτυχε σχεδὸν πανταχοῦ ἐν τῷ Κράτει. Διοριζόμενος ἢ παυόμενος τῇ προτάσει τοῦ Δημάρχου ὁ δημοτικὸς ἀστυνόμος, πανταχοῦ κατέστη ὄργανον πρόθυμον αὐτοῦ, ἐξυπηρετοῦν φατριαστικῶς τὴν στενὴν πολιτικὴν τοῦ χωρίου, καὶ τέλεον ἀμεριμνοῦν περὶ τῶν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Ἀλλ’ ἡ προστασία τῆς δημοσίας ἀσφαλείας καὶ ἡ τήρησις τῆς τάξεως εἶναι πρώτιστον καὶ ὕπατον καθῆκον πάσης Κυβερνήσεως. Κυβέρνησις, ἥτις ὀλιγωρεῖ νὰ πράξῃ τοῦτο, δὲν ἔχει λόγον ὑπάρξεως· ἄρα, εὐθὺς ὡς καταδειχθῇ ἡ ἀνεπάρκεια τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας, ἡ Κυβέρνησις καθῆκον ἔχει νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ μέτρα ἐκεῖνα, διὰ τῶν ὁποίων ἀποτελεσματικώτερον θέλει φρουρεῖσθαι ἡ ἀσφάλεια τῶν πολιτῶν καὶ ἡ τήρησις τῆς τάξεως. Ἤκουσα λεγόμενον, ὅτι, ἐὰν οἱ ἐν τοῖς δήμοις ἀστυνόμοι διορίζωνται παρὰ τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, θέλουσι καταστῇ φατριαστικώτερα ὄργανα ἢ ὅσον σήμερον εἶναι. Νομίζω ὅτι, πρὶν ἢ ὑποβληθῶσι τὰ σχετικὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως, ἄκαιρον εἶναι νὰ συζητήσω, ἐὰν οἱ ἰσχυρισμοὶ οὗτοι ὦσιν ἀκριβεῖς ἢ οὔ· λέγω δὲ μόνον, ὅτι, ἐὰν ὦσιν ἀκριβεῖς, κατ’ ἐμὲ, προτιμότερον εἶναι νὰ διορίζωνται καὶ νὰ ἐξαρτῶνται οἱ ἐν τοῖς δήμοις ἀστυνόμοι ἐκ τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, διότι τότε ἐν πάσῃ περιπτώσει θέλετε ἔχει τὸν ὑπεύθυνον ἐνώπιον ὑμῶν, θέλετε ἔχει ὑπεύθυνον αὐτὴν ταύτην τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ σήμερον, κατὰ τὸ ἐν ἰσχύϊ σύστημα, ἡ εὐθύνη τοῦ ὑπευθύνου, ἕως ὅτου φθάσει εἰς τὴν Βουλὴν, ἕως ὅτου ὑποβληθῇ εἰς τὸν ἔλεγχον αὐτῆς, ἐξατμίζεται. Ἡ ἀνέγερσις, Κύριοι, εὐπρεπῶν δημοτικῶν σχολείων καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος θέλει ἀναμφιλέκτως προκαλέσει τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ ἔθνους πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν τὴν πραγματοποιήσῃ. Πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἡ στοιχειώδης παίδευσις παρ’ ἡμῖν χωλαίνει οἰκτρῶς, χωλαίνει οἰκτρότατα, καὶ ἂν ἡ φυσικὴ νοημοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ μὴ ἀνεπλήρου τὰς ἐλλείψεις τῆς παρ’ ἡμῖν στοιχειώδους παιδεύσεως, ἡ Ἑλλὰς θὰ κατεῖχεν ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν τὴν ἐσχάτην βαθμίδα μεταξὺ τῶν ἀνατολικῶν λαῶν. Ἀλλ’ ἵνα ἔχωμεν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν ἀξίαν τοῦ τίτλου τούτου, ἵνα ἑλκύωμεν τὸ τέκνον τοῦ χωρικοῦ πρὸς αὐτήν, δέον νὰ τῷ παρέχωμεν οἴκημα κατάλληλον, σχολεῖον εὐπρεπές. Εὐπρεπῆ δημοτικὰ σχολεῖα εἶναι δεῖγμα εὐρώστου καὶ καλῶς ἐννοουμένου πολιτισμοῦ, περιττὸν δὲ εἶναι νὰ ὑπομνήσω ὁποῖαι καὶ ὁπόσαι φροντίδες καὶ δαπάναι καταβάλλονται πρὸς τοῦτο ὑπὸ πάντων τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἀνέγερσις εὐπρεπῶν δημοτικῶν σχολείων καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος ἤθελεν ἀπαιτήσει δαπάνην οὐ σμικρὰν, καὶ τὴν δαπάνην ταύτην δέον φυσικὰ νὰ ὑποστῶσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες θέλουσιν ἐπωφεληθῆ ἐξ αὐτῆς, ἀλλ’ ἐλπίζομεν, ὅτι τὸ ἔθνος, ἀποβλέπον εἰς τὸν σκοπὸν, δὲν θέλει ὑποχωρήσει πρὸ τῆς δαπάνης ταύτης, ἀρκεῖ ἡ ἀνέγερσις τῶν σχολείων τούτων νὰ γίνῃ καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος ταυτοχρόνως, ἀμερολήπτως καὶ ἀνεξαρτήτως κομματικῶν καὶ προσωπικῶν συμφερόντων. Ἡ κατάργησις, Κύριοι, τῶν διαπυλίων τελῶν καὶ τοῦ ἐπὶ τῶν διοδίων φόρου εἶναι λυσιτελεστάτη διευκόλυνσις εἰς τὴν ἐσωτερικὴν συγκοινωνίαν τῆς χώρας, εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, ἀναγκαῖον συμπλήρωμα τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα σκοποῦσιν εἰς τὴν αὔξησιν τῆς συγκοινωνίας. Θέλομεν ἰδεῖ ἐκ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θέλει πρὸς τοῦτο ὑποβάλει ἡ Κυβέρνησις, κατὰ πόσον τὰ ὑπ’ αὐτῆς προτεινόμενα εἶναι πρόσφορα πρὸς τὸν σκοπόν. Μετὰ τὴν παραχώρησιν τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Μύλων–Καλαμῶν ἡ Κυβέρνησις προέβη εἰς τὴν δημοσίευσιν μελέτης περὶ συμπληρώσεως τοῦ συμπλέγματος τῶν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν τῆς Πελοποννήσου· ἡ μελέτη αὕτη ἀφορᾷ πρῶτον εἰς τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν τὴν διήκουσαν ἀπὸ Πύργου διὰ Καρυταίνης εἰς Μεγαλόπολιν καὶ ἔχουσαν μῆκος 86 χιλιομέτρων, δεύτερον εἰς γραμμὴν διήκουσαν ἀπὸ Μεγαλοπόλεως διὰ Λεονταρίου καὶ Σπάρτης εἰς Γύθειον, ἔχουσαν μῆκος 97 χιλιομέτρων, τρίτον εἰς γραμμὴν διήκουσαν ἀπὸ Πύλου διὰ Κυπαρισσίας καὶ Φιλιατρῶν εἰς Πύργον, ἔχουσαν μῆκος 102 χιλιομέτρων· τουτέστιν ἐν συνόλῳ 285 χιλιόμετρα, ὧν ἡ δαπάνη, ὑπολογισθεῖσα πρὸς 80,000 δραχμῶν κατὰ μέσον ὅρον τὸ χιλιόμετρον, ἀνέρχεται εἰς τὸ ποσὸν 22,506,000. Αἱ ὁδοὶ αὗται ἐμελετήθησαν, ὅπως ἔχωσι πλάτος ἑνὸς μέτρου, ὁποῖον εἶναι καὶ τὸ πλάτος τῶν σήμερον ἐν λειτουργίᾳ εὑρισκομένων λοιπῶν σιδηροδρόμων τοῦ Κράτους, πλὴν τοῦ ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Πειραιᾶ, οὗτινος τὸ πλάτος, ὡς γινώσκετε, εἶναι, ἂν μὴ ἀπατῶμαι, 1,50 μ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν κυριῶν τούτων γραμμῶν, ἐγένετο μελέτη, ὅπως συνδεθῶσι καὶ τὰ διάκενα αὐτοῦ τοῦ δικτύου δι’ ἑτέρων γραμμῶν δευτερευουσῶν, ἐχουσῶν πλάτος 60 ἑκατοστῶν τοῦ μέτρου· αἱ δὲ δευτερεύουσαι αὗται γραμμαὶ εἶναι αἱ ἑξῆς: πρῶτον, ἀπὸ Καρυταίνης διὰ Λαγκαδίων καὶ Καλαβρύτων εἰς Ῥιζόμυλον, μήκους 105 χιλιομέτρων· δεύτερον, ἀπὸ Λεβιδίου διὰ Μαντινείας, Τριπόλεως, Τεγέας καὶ Δολιανῶν εἰς Ἅγιον Πέτρον, μήκους 55 χιλιομέτρων, καὶ τρίτον ἀπὸ Νησίου εἰς Πύλον, μήκους 37 χιλιομέτρων· τουτέστιν ἐν συνόλῳ 197 χιλιόμετρα, ἅτινα, ὑπολογιζόμενα πρὸς 16,700 δρ. κατὰ μέσον ὅρον τὸ χιλιόμετρον, ἀποτελοῦσι ποσὸν 3,350,000 δραχμῶν. Τὸ ποσὸν τοῦτο, προστιθέμενον εἰς τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέφερα πρὸ ὀλίγου, τῶν 22,506,000, ἀποτελεῖ ποσὸν 25,856,000, ἢ εἰς στρογγυλὸν ἀριθμὸν δραχ. 26,000, 000· διὰ τοῦ ποσοῦ δὲ τούτου ἡ Πελοπόννησος ἀποκτᾷ σύμπλεγμα σιδηροδρομικῆς συγκοινωνίας ὅσον ἔνεστι τέλειον. Ἐὰν δὲ ὑπολογίσωμεν, ὅτι τὸ ποσὸν τοῦτο τῶν 26,000,000, δύναται νὰ ἐξευρεθῇ ἐπὶ τόκῳ πρὸς 6% καὶ ἐπὶ χρεωλυσίῳ πρὸς ¼%, ἡ ἐτησία ἐπιβάρυνσις τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὅπως ἀποκτήσωμεν τὴν εὐρεῖαν ταύτην συγκοινωνίαν ἐν Πελοποννήσῳ, ἤθελεν εἶσθαι ἐξ 1,625,000 κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη, πολὺ δὲ μετριωτέρα κατὰ τὰ ἀκόλουθα· διότι, ἐὰν τὸ Δημόσιον, ὅπως ἔπραξε κατὰ τὰς προσφάτως δοθείσας παραχωρήσεις τῶν σιδηροδρόμων Μεσολογγίου–Ἀγρινίου καὶ Μύλων–Καλαμῶν, ἐπιφυλάξῃ εἰς ἑαυτὸ τὸ δικαίωμα τῆς συμμετοχῆς εἰς τὰς ἐκ τῆς χρήσεως τῆς γραμμῆς προσόδους, ὅταν αὗται ὑπερβῶσιν ὡρισμένον ποσὸν, ἕπεται, ὅτι, καθ’ ὅσον αὐξάνουσιν αἱ ἐκ τῆς χρήσεως τῶν γραμμῶν πρόσοδοι, κατὰ τοσοῦτον θὰ ἐλαφρύνηται καὶ τὸ ἀντίστοιχον ποσὸν, τὸ ἀναγραφόμενον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ. Ἡ εὕρεσις τῶν κεφαλαίων τῶν ἀναγκαίων εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν ἐν Πελοποννήσῳ γραμμῶν φαίνεται σήμερον εὐκολωτέρα, διότι οἱ ξένοι κεφαλαιοῦχοι, μετὰ τὴν παραχώρησιν τῶν δύω γραμμῶν Μεσολογγίου–Ἀγρινίου καὶ Μύλων–Καλαμῶν ἐξῳκειώθησαν πρὸς τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ τοῦ λοιποῦ ἐπιβλητέους εἰς τοιαύτας παραχωρήσεις. Ἡ παραχώρησις τῆς γραμμῆς τῆς διηκούσης ἀπ’ Ἀθηνῶν εἴς τι σημεῖον τῆς μεθορίου ζώνης κατέστη περιζήτητος, ὁσημέραι δὲ αὐξάνει ὁ ἀριθμὸς τῶν διαγωνιζομένων πρὸς ἀπόκτησιν αὐτῆς, ἀλλὰ καθ’ ἡμᾶς, ὀρθῶς σκεπτομένη ἡ Κυβέρνησις, ἐπέχει τὴν παραχώρησιν ταύτην, μέχρις οὗ δυνηθῇ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰς συνθήκας ἐκείνας, δι’ ὧν δύναται νὰ ἐλπίζῃ, ὅτι αἱ ἐκ τῆς γραμμῆς ταύτης πρόσοδοι δὲν θέλουσι βραδύνει νὰ ἀνακουφίζωσι τὸν Προϋπολογισμὸν ἐκ τοῦ σπουδαίου βάρους, τὸ ὁποῖον ἡ δαπάνη τῆς κατασκευῆς τοιαύτης μεγάλης γραμμῆς συνεπάγεται. Ταῦτα, Κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω σχετικῶς πρὸς τὰ θέματα τὰ περιεχόμενα ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ. Ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, διατρέφουσα πίστιν πρὸς τὰς ἐπαγγελίας τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἐξ Ἀκαρνανίας ἀξιοτίμου βουλευτοῦ, ὅστις δι’ ἔργων ἀπαντᾷ εἰς τὴν πρὸς αὐτὸν ἐκδεδηλωμένην ἐμπιστοσύνην τοῦ ἔθνους, ἐλπίζει ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἀποδεχθῆ καὶ ψηφίσει τὸ σχέδιον ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, τὸ ὁποῖον ἔσχε τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν δι’ ἐμοῦ.

§6ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ ὑδραυλικῶν ἔργων καὶ στρατιωτικῶν δὲν ὡμιλήσατε.

§7ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Θέλομεν ὁμιλήσει περὶ τούτων, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ὑποβάλῃ τὰς περὶ τούτων μελέτας καὶ σκέψεις της.

§8ΠΙΚΟΥΛΑΚΗΣ. Εἰς τὸ σύμπλεγμα αὐτὸ μόνον ἡ ἐπαρχία Οἰτύλου εἰς τὴν Πελοπόννησον ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν.

§9ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ ἀνάγνωσις τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἐν τῇ προτεινομένῃ ἀπαντήσει τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον παράφρασις αὐτοῦ, καὶ αἱ ἐπεξηγήσεις, ἃς ἔδωκεν ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας ταύτης, γεννῶσιν εἰς ἐμὲ καὶ εἰς πολλοὺς ἄλλους ἴσως τὴν ἀπορίαν καὶ τὸ ἐρώτημα, τί λείπει εἰς τὸν εὐδαίμονα ἡμῶν τόπον; Οὐδὲν, κατὰ τὴν εἰκόνα, ἣν ποιεῖ αὐτοῦ ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Πλοῦτος, παραγωγὴ ἄφθονος, προϋπολογισμὸς καὶ ἀπολογισμὸς τοῦ δημοσίου ταμείου ἐν πλήρει ἰσοζυγίῳ, πίστις ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις ἑδραία καὶ κραταιά, συγκοινωνία δημοσία τελεία, μὴ χρήζουσα εἰμὴ ἁπλῆς συμπληρώσεως, στοιχειώδης ἐκπαίδευσις καλλίστη, ἁπλῆς ὡσαύτως χρήζουσα συμπληρώσεως Μόνον οἱ δῆμοι σφάλλουσι κατά τι καὶ οἱ ποταμοί. Ἀλλὰ τοὺς δήμους θὰ διορθώσωμεν, ὑποτάσσοντες τὰ οἰκονομικά των καὶ τὴν ἀστυνομίαν των εἰς τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν, τῶν ποταμῶν δὲ θὰ τακτοποιήσωμεν τὰς κοίτας, ἀρχίζοντες ἀπὸ τὴν Θεσσαλίαν. Τοιαύτην δὲ τελειότητα παρουσιάζοντες εἰς τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης, δὲν ὑπολειπόμεθα καὶ εἰς τὰ ἔργα τοῦ πολέμου· ὁ στρατὸς ἡμῶν κέκτηται πᾶσαν τὴν ἀναγκαίαν σύστασιν καὶ εὐρωστίαν, τὸ ναυτικόν μας ἔχει πληρώματα ἀξιόμαχα, κρατερὰ δὲ θωρηκτὰ περιμένομεν νὰ ἔλθωσι. Τί λείπει λοιπὸν εἰς τὸν τόπον ἡμῶν; Τίποτε. Ἡ τοιαύτη περιγραφὴ τῆς καταστάσεως τῆς πατρίδος ἡμῶν γεννᾷ αἴσθημα εὐχάριστον εἰς πάντα πιστεύοντα καὶ μὴ ἐρευνῶντα. Ἐὰν εἶχον τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ τοιοῦτον αἴσθημα ἠδύνατο νὰ ᾖ ἐπωφελὲς εἰς ἡμᾶς, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι δὲν ἤθελον ἐπιχειρήσει νὰ κλονίσω τὴν πίστιν οὐδενός, ἤθελον δὲ ἐπιβάλει αὐτὴν καὶ εἰς ἐμὲ αὐτόν. Ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκ πλάνης προερχομένη ἡ τοιαύτη ἰδέα περὶ τῆς πατρίδος ἡμῶν, ἡ καθησυχάζουσα ἡμᾶς καὶ γεννῶσα τὸ πρόσκαιρον τοῦτο αἴσθημα, βλάπτει, ἐνῷ ἡ γνῶσις τῆς ἀληθείας, ὅσον καὶ ἂν ᾖ δυσάρεστος, ὠφελεῖ, ἐπιβάλλουσα τὴν μέριμναν τῆς διορθώσεως τῶν κακῶς ἐχόντων. Ἕνεκα τούτου ἐθεώρησα καθῆκον νὰ ἐρευνήσω τὰ πράγματα καὶ ἴδω, ἂν πράγματι ἡ εἰκὼν, ἣν μᾶς δίδει περὶ τοῦ τόπου ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, ἦναι ὀρθὴ καὶ ἀληθής. Πρὶν ὅμως εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πραγμάτων, νομίζω καθῆκον, λαμβάνων πρῶτος τὸν λόγον ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης, (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) νὰ ἐκφράσω τὴν ἀμέριστον χαράν, ἣν πάντες ᾐσθάνθημεν διὰ τὰ εὐτυχῆ γεγονότα, τὰ ἐπελθόντα εἰς τὴν Βασιλικὴν ἡμῶν οἰκογένειαν. Καὶ ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον καὶ ἡ μειοψηφία ὁμοφωνοῦσιν εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς χαρᾶς ταύτης. Οὐδεὶς δὲ νομίζω ὑπάρχει Ἕλλην, ὅστις νὰ μὴ συμμετέσχεν αὐτῆς. Ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι πάντες ὡσαύτως ἀμέριστον ᾐσθάνθημεν χαρὰν καὶ διὰ τὸ τελευταῖον εὐτυχὲς γεγονὸς τῆς Βασιλικῆς οἰκογενείας, τοὺς ἀῤῥαβῶνας τῆς ἡγεμονίδος Ἀλεξάνδρας μετὰ τοῦ μεγάλου δουκὸς Παύλου. Τὴν τοιαύτην ἡμῶν χαρὰν οὐδόλως ἐπισκιάζουσιν αἱ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ εἰσαχθεῖσαι σκοτειναὶ καὶ διφορούμεναι φράσεις, αἵτινες ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς παρεννοήσεις. Τὰς φράσεις ταύτας νομίζω, ὅτι δὲν δυνάμεθα ν’ ἀφήσωμεν ἄνευ παρατηρήσεως, διότι ὀφείλομεν νὰ ἐξαλείψωμεν τὰς παρεννοήσεις, ὧν αὗται ἐγένοντο αἰτίαι. Μία ἐκ τῶν φράσεων τούτων εἶναι ἡ συνοδεύουσα τὸ εὐτυχὲς γεγονὸς τῶν ἀῤῥαβώνων τοῦ Διαδόχου μὲ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ μέλοντος τῆς Δυναστείας. Τίνας κινδύνους ἔβλεπεν ἡ Κυβέρνησις, τοὺς ὁποίους ἀπεσόβησε τὸ εὐτυχὲς τοῦτο γεγονός; Μήπως ἄραγε ἡ Κυβέρνησις ἐπίστευσε ποτὲ, ὅτι ἦτο δυνατὸν ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου νὰ μὴ εὕρῃ σύζυγον, καὶ ἐφοβήθη μήπως εἰς ἀπώτατον μέλλον τὸ Στέμμα τῆς Ἑλλάδος μείνῃ ἄνευ Διαδόχων; Τοιαύτη ἰδέα δὲν εἶναι σοβαρὰ, μήτε ἀξία νὰ τεθῇ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ. Τίνες λοιπὸν εἰσὶν οἱ κίνδυνοι, καθ’ ὧν τὸ εὐτυχὲς γεγονὸς τῶν ἀῤῥαβώνων τοῦ Διαδόχου μετὰ τῆς Α. Υ. τῆς ἡγεμονίδος Σοφίας, τῆς ἀδελφῆς τοῦ κραταιοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας, ἐξησφάλισε τὸ μέλλον τῆς Ἑλληνικῆς Δυναστείας, ἥτις ὅσον καὶ πᾶσα ἄλλη Δυναστεία, πλειότερον δ’ ἴσως τινῶν, στηρίζεται ἐπὶ τῆς εὐρείας καὶ ἰσχυρᾶς βάσεως, ἣν περιέχει ἡ εἰλικρινὴς καὶ ἀμέριστος ἀγάπη τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους; Ἡμεῖς οὐδένα τοιοῦτον βλέπομεν κίνδυνον, καὶ διὰ τοῦτο ἀποροῦμεν, πῶς ἡ Κυβέρνησις ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης εἰσήγαγεν ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ τοιαύτην ἐπιδεκτικὴν παρεννοήσεων φράσιν. Ἑτέρα ὁμοίας φύσεως ἀτυχὴς φράσις εἶναι καὶ ἡ χαρακτηρίζουσα τὴν πολιτικὴν σημασίαν τοῦ εὐτυχοῦς γεγονότος τῶν ἀῤῥαβώνων τοῦ Διαδόχου· καὶ αὐτὴ ἐχρησίμευσεν ὡς ἀφορμὴ παρεννοήσεων, οὐ μόνον ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Καὶ μόνον ἡ δι’ αὐθορμήτου στοργῆς σύναψις τῶν ἀῤῥαβώνων εἶναι γεγονὸς, ἀρκοῦν ὅπως προξενήσῃ πλήρη χαρὰν εἰς τὸ Ἑλλην. ἔθνος. Τί εὐτυχέστερον δι’ ἔθνος, περιβάλλον τὸν μέλλοντα πρῶτον ἰθαγενῆ Ἡγεμόνα αὐτοῦ δι’ ἀμερίστου καὶ εἰλικρινοῦς ἀγάπης, παρὰ τὸ γεγονὸς, ὅτι ἡ Ἡγεμονὶς, ἣν οὗτος ἐξέλεξε σύντροφον τοῦ βίου αὐτοῦ, φέρει ἐν Ἑλλάδι οὐ μόνον τὴν αἴγλην τῆς ὑψηλῆς καὶ ἐνδόξου αὐτῆς καταγωγῆς, ἀλλὰ καὶ αἴσθημα αὐθορμήτου στοργῆς καὶ ἀγάπης πρὸς τὸν ἐκλεκτὸν τῆς καρδίας αὐτῆς; Ἡ τοιαύτη στοργὴ τῆς μελλούσης Βασιλίσσης ἡμῶν θέλει καταστήσει αὐθόρμητον καὶ εὐκολωτέραν τὴν συνταύτισιν τῶν ἰδεῶν, καὶ αἰσθημάτων αὐτῆς πρὸς τὰ αἰσθήματα, τὰς ἰδέας καὶ τοὺς πόθους τοῦ ἔθνους, ἐφ’ οὗ προωρίσθη νὰ βασιλεύσῃ, καὶ ἅτινα εἶναι αἰσθήματα καὶ πόθοι τοῦ προσώπου ἐκείνου, πρὸς ὃ τρέφει τὴν στοργὴν ταύτην. Ἀναντιῤῥήτως δὲ, ὅσῳ καὶ ἂν ὦσι ξένοι οἱ δυναστικοὶ δεσμοὶ πρὸς τὰ πολιτικὰ συμφέροντα τῶν ἐθνῶν, οὐχ ἧττον εὐλόγως γεννᾶται ἡ ἐλπὶς, ὅτι ἡ συμμετοχὴ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Δυναστείαν τῆς ἀδελφῆς τοῦ κραταιοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας θὰ συνεπιφέρῃ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος καὶ θετικωτέρας καὶ πολιτικωτέρας συμπαθείας ἀπὸ μέρους τοῦ μεγάλου Γερμανικοῦ ἔθνους, ὅπερ οὐδέποτε ἐστέρησεν ἡμᾶς τῶν ἠθικῶν αὐτοῦ συμπαθειῶν. Τοιαύτην ἐλπίδα λίαν εὐλόγως δυνάμεθα νὰ συλλάβωμεν. Πιστεύω δὲ, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ᾖ ἀλλοία καὶ ἡ ἰδέα τοῦ συντάξαντος τὸν Βασιλικὸν λόγον. Ἡ φράσις ὅμως, ἡ δεικνύουσα τοῦτο, εἶναι τοσοῦτον ἀτυχὴς, ὥστε ἀφῆκε νὰ γεννηθῇ ἡ ὑπόνοια, ὅτι ἐν τῇ σήμερον ὑφισταμένῃ ἀντεμετώπῳ κατατάξει τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τῆς Εὐρώπης προσηρτήθημεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν ὁμάδα ἐκείνην, ἧς προεξάρχει ἡ Γερμανία. Ἡ ἐλπὶς, ἣν γεννᾷ ἐν ἡμῖν τὸ εὐτυχὲς γεγονὸς τῶν ἀῤῥαβώνων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀλλοιώσῃ τὰ αἰσθήματα, ἅτινα τρέφομεν πρὸς τὰς Δυνάμεις καὶ τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, μεθ’ ὧν συνδεόμεθα διὰ τῶν μεγάλων ἱστορικῶν γεγονότων, εἰς ἃ ὀφείλεται ἡ ἵδρυσις τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καὶ ἡ ἐπέκτασις αὐτοῦ, καὶ τῶν ὁποίων πλεῖστα ὑλικὰ καὶ ἠθικὰ συμφέροντα συμπίπτουσι μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀφοῦ τοιαύτη ἀναντιῤῥήτως εἶναι ἡ γνώμη πάντων, εἶναι λυπηρὸν διότι ἐν τῷ Β. λόγῳ παρεισήχθη φράσις τοιαύτης ἀτυχοῦς πλοκῆς, ὥστε ἔδωκε χώραν εἰς δυσαρέστους παρεννοήσεις, ἔστω καὶ ἂν αὗται διήρκεσαν ἐπὶ ἡμέρας τινὰς μόνον. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι, ὅσον καὶ ἂν ᾖ δυσάρεστος ἡ ἀτυχὴς πλοκὴ τῶν φράσεων τούτων, οὐχ ἧττον κατ’ οὐδὲν ἐπισκιάζουσι τὴν ἐθνικὴν χαρὰν διὰ τὰ εὐτυχῆ γεγονότα τῆς Β. οἰκογενείας, χαρὰν, ἧς πάντες συμμετέσχομεν ἀμερίστως καὶ ἀνεξαρτήτως πάσης διαφωνίας ἰδεῶν καὶ πάσης διαιρέσεως, ὑφισταμένης ἐπὶ ἄλλων πεδίων. Μεταβαίνω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πραγμάτων καὶ τῶν ἐπαγγελιῶν τῆς Κυβερνήσεως. Πρώτη ἐπαγγελία, ἡ καὶ σπουδαιοτέρα, εἶναι ἡ περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου. Ἡ Κυβέρνησις βεβαιοῖ, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν εἰσιν ἀνθηρὰ καὶ ἐν πλήρει εὐεξίᾳ. Ἀποδείξεις δὲ φέρει δύο, τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὑποθέτω δὲ, ὅτι ἐννοεῖ τὸ ἰσοζύγιον τῆς χρήσεως τοῦ 1887, καὶ τὴν ὕψωσιν τῆς τιμῆς τῶν Ἑλλ. χρεωγράφων ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις. Καὶ ἂν ταῦτα ἦσαν ἀληθῆ, πάλιν δὲν ἤθελον εἶσθαι ἀρκετὰ πρὸς πλήρη ἀπόδειξιν οἰκονομικῆς εὐεξίας. Ἐνδέχεται Κράτος τι νὰ ἔχῃ ἰσοζύγιον Προϋπολογισμοῦ, καὶ χρεώγραφα ὑπερτετιμημένα, καὶ ἐν τούτοις νὰ στερῆται πραγματικῆς οἰκονομικῆς εὐεξίας, ὅπως δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ἔθνος κεκτημένον πλήρη οἰκονομικὴν εὐεξίαν καὶ μὴ ἔχον τὸν Προϋπολογισμὸν αὐτοῦ ἐν ἰσοζυγίῳ, μήτε τὰ χρεώγραφά του ὑπερτετιμημένα. Ἀλλ’ ἐὰν ἐπῆλθε πράγματι ἰσοζύγιον ἐν τῇ χρήσει τοῦ 1887 καὶ ἀπεκτήσαμεν θετικὴν κραταίωσιν τῆς πίστεως ἡμῶν, ταῦτα ἀναντιῤῥήτως ἤθελον ἀποτελέσει σπουδαιοτάτην ἔνδειξιν οἰκονομικῆς εὐεξίας. Ἀλλὰ ὑπάρχουσι ταῦτα; Οἱ παραδεχόμενοι ὡς ἀκριβῆ τὰ μέχρι σήμερον δημοσιευθέντα περὶ τῆς καταστάσεως τῆς χρήσεως τοῦ 1887 παραδέχονται ὡς πραγματικὴν καὶ τὴν ὕπαρξιν ἰσοζυγίου· οἱ παραδεχόμενοι ὡσαύτως, ὅτι τὰ δελτία τῶν χρηματιστηρίων εἶναι ἡ μόνη ἀπόδειξις τῆς δημοσίας πίστεως παραδέχονται ὡς ἑδραίαν καὶ κραταιὰν τὴν πίστιν ἡμῶν. Τὰ δύο ταῦτα ζητήματα ὀφείλομεν νὰ τὰ ἐξετάσωμεν, ἀρχίζοντες ἀπὸ τῆς χρήσεως τοῦ 1887. Περὶ αὐτῆς δὲ μόνας θετικὰς καὶ ἐπισήμους πληροφορίας ἔχομεν τὰς περιλαμβανομένας ἐν τῷ πίνακι τῶν εἰσπράξεων καὶ δαπανῶν μέχρι τῆς 31 Αὐγούστου. Μετὰ τὸν πίνακα τοῦτον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδημοσίευσέ τι σχετικὸν πρὸς τὴν χρῆσιν τοῦ 1887. Τὸν πίνακα λοιπὸν τοῦτον θὰ λάβωμεν ὡς βάσιν πρὸς ἐξέτασιν αὐτῆς. Οὗτος παρουσιάζει εἰσπράξεις 80,627,000. Ἐὰν εἰς αὐτὰς προσθέσωμεν καὶ τὰ ποσὰ, ἅτινα ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἀνέφερε πρὸ ὀλίγου, καὶ ἅτινα ὑποθέτω, ὅτι ἔλαβεν ἐξ ἐπισήμων πηγῶν, εὑρίσκομεν, ὅτι αἱ εἰσπράξεις τῆς χρήσεως 1887 ἀνέρχονται τὴν 31 Ὀκτωβρίου εἰς 82,763,000. Τὸ ποσὸν τοῦτο δὲν εἶναι μήτε ἐκεῖνο, ὅπερ ἡ Κυβέρνησις, εἰσάγουσα τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1887 καὶ ἀναγράφουσα δαπάνας 92,000,000, ὑπελόγιζεν, ὅτι θὰ εἰσπράξῃ, στηριζομένη, ὡς ἔλεγεν, ἐπὶ βάσεων θετικῶν, καὶ ἐπὶ τῶν ἐλαχίστων ὅρων τῶν προηγουμένων εἰσπράξεων, μήτε ἐκεῖνο, ὅπερ ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσάγων περὶ τὸ τέλος τοῦ 1887 τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1888, ἐβεβαίωσε, στηριζόμενος οὐχὶ ἐπὶ ὑποθετικῶν ὑπολογισμῶν, ἀλλ’ ἐπὶ βάσεων ἐπισήμων καὶ ἀναμφισβητήτων, καὶ ὅπερ ἀνεβίβασεν εἰς 85,189,000. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω σήμερον, πῶς εἰσεπράχθησαν τὰ 82,700,000 δραχμῶν, διὰ τίνων δηλ. πιέσεων καὶ διὰ τίνος καταπονήσεως τοῦ τόπου. Τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ ἐξετάσωμεν ὅταν εἰδικώτερον καὶ εὐρύτερον θὰ συζητήσωμεν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ τόπου. Θέλω μόνον νὰ παραστήσω, ὅτι, ἐὰν τὸ ποσὸν τὸ εἰσπραχθὲν κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1887 διὰ πιέσεως καὶ καταπονήσεως τῆς χώρας ὑπερτερῇ ἐκεῖνο, ὅπερ ἡμεῖς ἐνομίζομεν, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσπραχθῇ ἄνευ καταπονήσεως καὶ ἐξαντλήσεως τοῦ τόπου, ὑπολείπεται ὅμως καὶ τοῦ ποσοῦ, ὅπερ ἡ Κυβέρνησις ὑπελόγισε κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1887, καὶ ἐκείνου, ὅπερ ἀνήγγειλεν ὡς βέβαιον καὶ ἀναμφισβήτητον κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1888. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἠθέλομεν παραβλέψει καὶ δὲν ἠθέλομεν κάμει παρατήρησίν τινα, ἂν πράγματι τὰ εἰσπραχθέντα 82,763,000 ἦσαν τὰ μόνα δαπανηθέντα διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1887, καὶ ἂν ὑπῆρχε πραγματικὸν ἰσοζύγιον τῆς χρήσεως ταύτης. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει τοῦτο. Ὅπως εὕρωμεν τὸ ποσὸν τὸ πράγματι δαπανηθὲν, ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τὸν αὐτὸν πίνακα τῶν μέχρι τῆς 31ης Αὐγούστου εἰσπράξεων καὶ δαπανῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1887. Ἐξετάζοντες τοῦτον ἐν συγκρίσει πρὸς ἄλλας πληροφορίας, σχετικὰς πρὸς τὰ δαπανηθέντα διὰ τὴν χρῆσιν ταύτην, εὑρίσκομεν, ὅτι αὕτη παρουσιάζει, οὐχὶ ἰσοζύγιον, ἀλλ’ ἔλλειμμα στρογγυλὸν καὶ βαρύ. Πρὸς ἀπόδειξιν τούτου εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἰσέλθω ἐν συντόμῳ εἰς λογιστικάς τινας λεπτομερείας. Ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν δημοσίων δανείων ὁ πίναξ τῆς 31 Αὐγούστου ἀναγράφει διὰ τὸ ἐσωτερικὸν χρέος ὡς ποσὸν δαπανηθὲν δραχμὰς 28,519,000, ἀντὶ τῶν προϋπολογισθεισῶν 37,301,000 δραχμῶν. Μένει δὲ οὕτω ποσὸν, κατὰ μὲν τὴν Κυβέρνησιν μὴ δαπανηθὲν, κατ’ ἐμὲ δὲ μόνον μὴ ἀναγραφὲν, ἐκ δραχ. 8,791,000. Πόθεν ἡ οἰκονομία αὕτη; Δὲν ἐπληρώσαμεν χρέος τι ἡμῶν; Δὲν γνωρίζω τοιοῦτον μὴ πληρωθέν. Αἱ οἰκονομίαι αἱ ἐπιτευχθεῖσαι διὰ τῆς πληρωμῆς τῶν καταβολῶν καὶ τῶν εἰς χρυσὸν ἐντόκων γραμματίων, συμψηφίζονται σχεδὸν μὲ τὰ βάρη, ἅτινα ἐπιβάλλει τὸ δάνειον τῶν 135,000,000, ὅπερ ἐχρησίμευσεν εἰς τὰς πληρωμὰς ταύτας. Αἱ οἰκονομίαι αἱ ἐκ τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων τῶν 25 καὶ 4 ἑκατομμυρίων ἐν μέρει μόνον ἐφαρμόζονται εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1887, διότι ἡ μετατροπὴ αὐτῶν ἐγένετο περὶ τὸ τέλος τοῦ τελευταίου ἔτους. Ὅλαι δὲ αἱ οἰκονομίαι, αἱ προκύψασαι ἐκ τῆς ἐξοφλήσεως τῶν προκαταβολῶν καὶ τῶν ἐντόκων γραμματίων καὶ ἐκ τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων τῶν 25 καὶ 4 ἑκατ., συνοψίζονται καὶ περιλαμβάνονται ἐντὸς τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1888. Οὗτος δὲ, μετὰ τὰς οἰκονομίας ταύτας, ἀναγράφει δαπάνην διὰ τὸ ἐσωτερικὸν χρέος ἐκ δρ. 36,173,000. Ἀφοῦ δὲ διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1888, ἥτις ὠφελήθη ἐκ τῶν οἰκονομιῶν τούτων, ἀναγράφεται τοσαύτη δαπάνη, πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ χρῆσις τοῦ 1887, ἥτις ἐν μέρει μόνον ὠφελήθη ἐκ τῶν οἰκονομιῶν αὐτῶν, νὰ παρουσιάσῃ ὀλιγωτέραν δαπάνην; Καὶ ἂν ἀκόμη ὑποθέσωμεν, ὅτι τὸ 1887 ὠφελήθη ἐκ τῶν οἰκονομιῶν τούτων ὅσον καὶ τὸ 1888, τοῦθ’ ὅπερ δὲν εἶναι ἀκριβὲς, πάλιν τὸ ἐσωτερικὸν ἡμῶν χρέος ἀπαιτεῖ δαπάνην ἐκ δρ. 36,173,000, καὶ οὐχὶ ἐκ δρ. 28,519,000, ὡς ἀναγράφει αὐτὴν ὁ πίναξ τῆς 31 Αὐγούστου. Τὴν διαφορὰν τῶν δρ. 7,653,000 βεβαίως δὲν μᾶς ἐχάρισαν οἱ δανεισταὶ ἡμῶν. Τὸ ποσὸν τοῦτο προκύπτει κατὰ μέγα μέρος ἐκ τῆς διαφορᾶς τοῦ συναλλάγματος. Τὸ θέμα τοῦτο συνεζητήσαμεν πέρυσι, νομίζω δὲ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη πλειοτέρας ἀναπτύξεως, ὅπως ἀποδειχθῇ, ὅτι δαπανῶν τις σήμερον ἓν εἰκοσάφραγκον δαπανᾷ οὐχὶ 20, ἀλλὰ 25 δραχμάς. Τὸ ὅτι δὲ τὸ Κράτος ἔλαβε τὰ εἰκοσάφραγκα, ἅτινα ἐδαπάνησεν, ἐκ δανείων καὶ οὐχὶ ἐκ φόρων, τοῦτο δὲν μεταβάλλει τὴν φύσιν καὶ τὴν ἀξίαν αὐτῶν. Τοῦτο εἶναι ζήτημα πιστοχρεώσεως τῶν σχετικῶν λογιστικῶν μερίδων. Ἐκτὸς δὲ τῆς διαφορᾶς τοῦ συναλλάγματος τὸ ποσὸν τῶν 7,653,000 δραχ. περιλαμβάνει ὡσαύτως καὶ τοὺς τόκους τῶν μετατραπέντων δανείων, οἵτινες βαρύνουσι τὴν χρῆσιν τοῦ 1887, καὶ ἄλλα κονδύλια, ἅτινα δὲν δυνάμεθα ὁριστικῶς νὰ ὁρίσωμεν, στερούμενοι τῶν ἀναγκαίων πληροφοριῶν. Ἕτερον ποσὸν ὅπερ ὀφείλομεν νὰ προσθέσωμεν εἰς τὰς ἐν τῷ πίνακι τῆς 31 Αὐγούστου ἀναγραφομένας δαπάνας, εἶναι τὸ προκύπτον ἐκ τῶν ἐξόδων τῆς ἐν γένει διοικήσεως, τῶν ἑπτὰ δηλαδὴ Ὑπουργείων. Διὰ τὰ ἔξοδα ταῦτα ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1887 ἀναγράφει δραχ. 47,883,000. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν δὲ Σύνοδον τῆς Βουλῆς ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν, ὅτι θὰ ἀφήσῃ ἀδιαθέτους πιστώσεις, ἐν μὲν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν δραχ. 2,260,000, ἃς ἐκανόνισεν ὡσαύτως διὰ νόμου, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις Ὑπουργείοις δρ. 1,830,000, ἤτοι ἐν ὅλῳ δρ. 4,090,000. Μολονότι πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι μέρος τῶν ἀδιαθέτων τούτων πιστώσεων ἀπεῤῥοφήθη ἐξ ἐκτάκτων καὶ ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων, ἐγκριθεισῶν μετὰ τὴν λῆξιν τῆς τελευταίας Συνόδου τῆς Βουλῆς, οὐχ ἧττον παραδέχομαι, ὅτι διετήρησε καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν ὑπόσχεσιν, ἣν ἔδωκε πέρυσιν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀφῆκεν ἀδιάθετον ὅλον τὸ ποσὸν τῶν 4,090,000 δραχμῶν. Ἐὰν ἀφαιρέσωμεν τὸ ποσὸν τοῦτο ἐκ τοῦ προϋπολογισθέντος ποσοῦ τῶν δραχμῶν 47,883,000, ἔχομεν ὑπόλοιπον ἐκ δραχ. 43,793,000 Ὁ πίναξ ὅμως τῆς 31 Αὐγούστου ἀναγράφει δαπάνην τῶν ἑπτὰ Ὑπουργείων ἐν ὅλῳ δρ. 40,159,000. Μένει ἑπομένως ὑπόλοιπον ἐκ δρ. 3,634,000, ὅπερ πρέπει νὰ προσθέσωμεν εἰς τὰς ἐν τῷ πίνακι τούτῳ ἀναγραφομένας δαπάνας. Ἐκτὸς τούτων ἔχομεν καὶ δύο ἄλλα κεφάλαια δαπανῶν, ἅτινα δὲν ἀναγράφει ὁ πίναξ τῆς 31ης Αὐγούστου. Ταῦτά εἰσι τὸ τῶν παρελθουσῶν χρήσεων καὶ τὸ τῶν σιδηροδρόμων. Διὰ τὰς παρελθούσας χρήσεις οὐδεμία ἀναγράφεται δαπάνη, ἐνῷ ἐξ αὐτῶν ἀναγράφεται ἔσοδον ἐκ δραχ. 3,562,000. Τὸ ἔσοδον συμφέρει διὰ τὸ ἰσοζύγιον καὶ ἀνεγράφη, τὸ ἔξοδον ὅμως δὲν συντελεῖ εἰς τὸν σκοπὸν αὐτὸν καὶ παρεσιωπήθη, ἂν καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσε περίπου, ὅτι δι’ εἰδικοῦ νομοσχεδίου ἐπρόκειτο νὰ προκαλέσῃ καὶ τὴν ψήφισιν τοῦ ἐξόδου τούτου. Κατὰ τὸ 1884, 1885 καὶ 1886 κατὰ μέσον ὅρον διὰ παρελθούσας χρήσεις τὸ Δημόσιον ἐπλήρωσεν 1,260,000. Κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1887, ἥτις εἶχε νὰ ἐκκαθαρίσῃ λογαριασμοὺς τοῦ 1886 καὶ 1885, ἡ ἐκ τοῦ κεφαλαίου τούτου δαπάνη δὲν δύναται ἢ νὰ ᾖ ἀνωτέρα τοῦ μέσου ὅρου τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν. Διὰ νὰ μείνω ὅμως ἐντὸς τοῦ ἐλαχίστου ὅρου τῶν δαπανηθέντων κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1887, παραδέχομαι καὶ δι’ αὐτὴν ὡς προσθήκην τὸν μέσον τοῦτον ὅρον, ἤτοι δραχ. 1,260,000. Εἰς ἐπιχορηγήσεις σιδηροδρόμων ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1887 δραχ. 2,232,060. Καὶ πέρυσι συνεζητήσαμεν τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἀπεδείξαμεν, ὅτι καὶ ἡ δαπάνη αὕτη βαρύνει τὴν χρῆσιν τοῦ 1887. Διϊσχυρίσθησαν τότε, ὅτι αὕτη δὲν ἐπαναλαμβάνεται κατ’ ἔτος, καὶ ἑπομένως δὲν πρέπει νὰ βαρύνῃ τὸν τακτικὸν Προϋπολογισμόν. Τίνα λοιπὸν Προϋπολογισμὸν θὰ βαρύνῃ; Ἔκτακτον Προϋπολογισμὸν δὲν ἔχομεν, δὲν ἔχομεν δὲ καὶ εἰδικὸν πόρον, ἐξ οὗ νὰ πληρωθῇ αὕτη, ὅπως πληρόνεται ἡ δαπάνη τῆς κατασκευῆς τῶν θωρηκτῶν πλοίων. Ἂν δὲ παραδεχθῶμεν τὸ σόφισμα, ὅτι αὕτη δὲν ἐπαναλαμβάνεται κατ’ ἔτος καὶ δὲν πρέπει νὰ βαρύνῃ τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, τότε τί θὰ μᾶς ἐμποδίσῃ ν’ ἀφαιρέσωμεν ἐκ τῶν τακτικῶν ἡμῶν δαπανῶν πλεῖστα ἄλλα κεφάλαια καὶ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῶν δανείων, ἅτινα θὰ παύσωμεν πληρόνοντες μετὰ παρέλευσιν ὡρισμένου ἀριθμοῦ ἐτῶν, ὅταν δηλ. ἐξοφλήσωμεν αὐτὰ, καὶ ἅτινα σοφιστικῶς δυνάμεθα νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς ἔκτακτα; Ἄν τοιοῦτόν τι παραδεχθῶμεν, οὐ μόνον ἰσοζύγια, ἀλλὰ καὶ μεγάλα περισσεύματα δυνάμεθα νὰ παρουσιάσωμεν. Δὲν θέλω νὰ περιλάβω καὶ τὸ ποσὸν τὸ δαπανηθὲν κατὰ τὸ 1887 διὰ τὰ ἐν Θεσσαλίᾳ ἀνεγερθέντα στρατιωτικὰ κτίρια. Καὶ ταῦτα δὲν ἔχουσιν εἰδικὸν πόρον, καὶ βαρύνουσι τὸν τακτικὸν Προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ λογιστικῶς κατελογίσθησαν ἤδη εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1886, ἥτις δὲν εἶχε κλείσει εἰσέτι, δυσκόλως δὲ δυνάμεθα νὰ τροποποιήσωμεν τὸν καταλογισμὸν αὐτῆς. Παραλείπω ἑπομένως τὴν δαπάνην ταύτην καὶ διὰ τοῦτο καὶ διὰ νὰ μείνω ἐντὸς τοῦ ἐλαχίστου ὅρου τῶν ἐκτελεσθεισῶν δαπανῶν ἐντὸς τῆς χρήσεως τοῦ 1887. Εἰς τὰς ἐν τῷ πίνακι τῆς 31 Αὐγούστου ἀναγραφομένας δαπάνας, ἀνερχομένας εἰς δρ. 79,774,546, ἔχομεν νὰ προσθέσωμεν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον δρ. 7,654,000 διὰ τὸ κεφάλαιον τοῦ ἐξωτερικοῦ χρέους, δρ. 3,634,000 διὰ τὰς δαπάνας τῶν 7 Ὑπουργείων, δραχ. 1,260,000 διὰ τὰς παρελθούσας χρήσεις, καὶ δραχ. 2,232,000 διὰ τοὺς σιδηροδρόμους, ἤτοι ἐν ὅλῳ δρ. 14,780,000, οὕτω δὲ αἱ δαπάναι τῆς χρήσεως τοῦ 1887 ἀνέρχονται εἰς 94,555,000 δρ. Πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας τῶν ὑπολογισμῶν μου τούτων, νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν πηγῶν, ἐξ ὧν ἡ Κυβέρνησις ἠρύσθη τὰ χρήματα, ἅτινα ἐδαπάνησεν ἐντὸς τῆς χρήσεως τοῦ 1887. Θὰ εὕρωμεν οὕτω πόθεν ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις τὰ 94,555,000 δρ., ἅτινα ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1887. Ἐκτὸς τῶν τακτικῶν εἰσπράξεων τῶν ἐσόδων τοῦ Δημοσίου, ἅτινα ἀνέρχονται εἰς 82,700,000, ἡ Κυβέρνησις ἐκ τῶν Τραπεζῶν, διὰ λογαριασμὸν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ δάνειον τῶν 10,200,000 φρ., ἔλαβε δρ. 3,202,000. Διὰ τὸ δάνειον τῶν 10,200,000 φρ. εἰς χρυσὸν ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπε ν’ ἀφήσῃ ὡς κάλυμμα αὐτοῦ ἐν τῷ τρεχουμένῳ λογαριασμῷ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ παρὰ τῇ Ἐθν. Τραπέζῃ δρ. 13,515,000, αἵτινες ἀντιπροσωπεύουσι τὴν ἀξίαν τῶν 10,200,000 φρ. τῶν διατεθέντων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς πληρωμὴν τοκομεριδίων τῆς χρήσεως τοῦ 1887. Τὸ ποσὸν τοῦτο τῶν 13,515,000 ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Ἐθν. Τράπεζαν, λαμβάνουσα αὐτὸ ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Δημοσίου. Ἄν εἶχε πράξει τοῦτο, τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέος τοῦ Δημοσίου πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ὅπερ κατὰ τὸν Νβριον καὶ Δεκέμβριον τοῦ 1887 ἀνήρχετο εἰς 75,701,000, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν κερματικῶν γραμματίων, ἔπρεπε σήμερον νὰ κατέλθῃ εἰς 62,486,000. Ἀλλὰ τοῦτο κατὰ τὴν κατάστασιν τῆς Ἐθν. Τραπέζης τῆς 30 Σεπτεμβρίου ἀνέρχεται εἰς δρ. 64,419,000. Ἔλαβεν ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις, ἢ δὲν ἐπλήρωσεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ὅπερ σημαίνει τὸ αὐτὸ, καὶ 2,232,000. Ἑτέρας δὲ 970,000 δρ. ἔλαβεν ἐκ τῶν Τραπεζῶν Ἰονικῆς καὶ τῆς Ἠπειρο–Θεσσαλίας, ἤτοι ἐν ὅλῳ δρ. 3,202,000. Ἔλαβε προσέτι ἡ Κυβέρνησις ἐκ τοῦ δανείου τῶν 15,000,000 δρ., ὅπερ συνωμολογήθη διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἐντόκων γραμματίων, ἅτινα δὲν ἐπληρώθησαν, ἑτέρας δρ. 7,418,000. Ἐκ τῶν δύο ἑπομένως τούτων πηγῶν ἔλαβε δρ. 10,620,000. Δὲν γνωρίζομεν τί ἔλαβεν ἐκ διατεθέντων ἐντόκων γραμματίων, ἅτινα κατὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1887 ἀνήρχοντο εἰς δρ. 8,715,000 καὶ ἅτινα σήμερον ὑπερβαίνουσι τὸ ποσὸν τοῦτο. Δὲν γνωρίζομεν ὡσαύτως πόσαι εἰσὶν αἱ ὁμολογίαι τῶν δανείων τῶν 4 καὶ 25 ἑκατομμυρίων, αἱ μὴ παρουσιασθεῖσαι πρὸς ἐξόφλησιν, εἴτε διότι ἀπωλέσθησαν, εἴτε ἕνεκα ἄλλων λόγων. Ὅταν μάθωμεν ταῦτα, θὰ δυνηθῶμεν νὰ ὁρίσωμεν ἀκριβέστερον τὸ ποσὸν, ὅπερ ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις ἐξ ἐκτάκτων πόρων καὶ ἐδαπάνησεν ἐντὸς τοῦ 1887. Περιοριζόμενοι δὲ εἰς τὰ γνωστὰ ποσὰ εὑρίσκομεν, ὅτι τὸ δημόσιον ταμεῖον εἰσέπραξε δραχ. 82,700,000 ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ δραχ. 10,620,000 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 25 ἑκατομμυρίων καὶ ἐκ τῶν τρεχουμένων λογαριασμῶν τῶν Τραπεζῶν, ἤτοι 93,320,000, ποσὸν δηλαδὴ ἀντιστοιχοῦν πρὸς τὰ δαπανηθέντα 94,555,000 μεῖον 1,230,000 δραχ., ἅστινας ἔλαβεν αὐξῆσαν τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ ἐντόκων γραμματίων, ἢ μὴ πληρῶσαν μέρος τῶν ὁμολογιῶν τῶν δανείων τῶν 4 καὶ 25 ἑκατομμυρίων. Μεταξὺ τῶν εἰσπραχθέντων ὡς τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Δημοσίου, ἀνερχομένων εἰς δραχ. 82,700,000, καὶ τῶν δαπανηθέντων, ἅτινα ἀνέρχονται εἰς δραχ. 94,555,000, ὑπάρχει ἔλλειμμα δρ. 11,855,000. Τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, ὅπερ εὑρίσκω ὑπολογίσας εἰς τὸν ἐλάχιστον αὐτῶν ὅρον τὰς δαπάνας τοῦ 1887, ὑποκρύπτεται ἐντὸς τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων τοῦ Δημοσίου, ἐπληρώθη δὲ ἐκ τοῦ ἐκτάκτου πόρου τῶν δανείων, ἅτινα ἐλήφθησαν ὑπὸ διαφόρους προφάσεις, εἴτε πρὸς πληρωμὴν τῶν μὴ πληρωθέντων ἐντόκων γραμματίων, εἴτε πρὸς ἐξόφλησιν τῶν μετατραπέντων δανείων, ὧν ἡ πληρωμὴ εἶχε συμπεριληφθῆ εἰς τὸν εἰδικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων φράγκων. Δύναταί τις νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου; δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι οἱ πληρώσαντες τὰ 82,700,000 δραχμῶν φορολογούμενοι καὶ ἰδίως οἱ πληρώσαντες τοὺς ἀμέσους φόρους ἐπλήρωσαν αὐτοὺς χωρὶς νὰ στενοχωρήσωσι τὸν βίον αὐτῶν, χωρὶς νὰ ἐλαττώσωσι τὰ παραγωγικὰ αὐτῶν κεφάλαια; Δὲν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν ἐνταῦθα ὅλους τοὺς φορολογουμένους, διὰ νὰ μᾶς ἐκθέσωσι τὴν κατάστασιν αὐτῶν, ἥτις πᾶν ἄλλο εἶναι ἢ ἀνθηρά. Δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἄνθρωποι ἀπέθανον ἐν ταῖς φυλακαῖς, διότι δὲν ἠδύναντο νὰ πληρώσωσιν ἐλάχιστα ποσὰ καθυστερουμένων φόρων. Ὁ ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν εἶναι φίλος μας, διὰ νὰ διατάξῃ ἀνακρίσεις, ὅπως ἴδωμεν ἐὰν πράγματι ἔλαβον χώραν τοιαῦτα θλιβερὰ γεγονότα. Τὴν ἀλήθειαν ὅμως τῶν ἀριθμῶν οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ. Οἱ ἀριθμοὶ δὲ μᾶς λέγουσιν, ὅτι ἐντὸς τῆς χρήσεως τοῦ 1887 ἐδαπανήθησαν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον 94,555,000, εἰσεπράχθησαν δὲ ἐκ τακτικῶν πόρων τοῦ Δημοσίου μόνον 82,700,000 δραχμῶν. Ἀνάλογος πρὸς τὴν πλάνην τοῦ ἰσοζυγίου, ἣν παριστῶσιν οἱ πίνακες τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, εἶναι ἡ πλάνη τῆς εὐρωστίας τῆς πίστεως ἡμῶν, ἣν παρουσιάζουσι τὰ δελτία τῶν Χρηματιστηρίων. Εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἐντὸς τοῦ τρέχοντος ἔτους τὰ Ἑλληνικὰ χρεώγραφα ὑψώθησαν κατὰ 12 καὶ 15%. Τὸ 6% ἀπὸ 84%, ἤτοι 420 φράγκα καθ’ ὁμολογίαν, ἀνῆλθεν εἰς 97%, ἤτοι εἰς 485 φρ. καθ’ ὁμολογίαν. Τὸ 5% ἀπὸ 72%, ἤτοι ἀπὸ 360 φρ., ἀνῆλθεν εἰς 85%, ἤτοι 424. Ἀλλὰ τίνες εἰσὶν οἱ λόγοι τῆς ὑψώσεως ταύτης; Ὅσοι ἠκολούθησαν τὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης κατὰ τοὺς τελευταίους 10–12 μῆνας καὶ ὑπὸ οἰκονομικὴν καὶ ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν εὐκόλως ἀνευρίσκουσι τοὺς λόγους τούτους. Ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους ἤρξατο ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις τῆς Εὐρώπης ν’ ἀναπτύσσηται κερδοσκοπικὸν πνεῦμα, ἀνάλογον ἐκείνου, ὅπερ, ὡς ἐνθυμοῦνται ὅσοι ἀκολουθοῦσι τὰ χρηματιστικὰ τῆς Εὐρώπης, κατὰ τὸ 1870 εἶχεν ἀναβιβάσει ὅλα ἐν γένει τὰ χρεώγραφα καὶ τὰ ἐλαχίστην ἔχοντα πραγματικὴν ἀξίαν εἰς τιμὰς μυθώδεις καὶ ἐγέννησε τὴν κερδοσκοπικὴν μέθην, ἥτις καὶ κατὰ τὸ 1872 καὶ 1873 ἔληξεν εἰς τὴν καταστροφήν, γνωστὴν ὑπὸ τὸ ὄνομα τοῦ Krach τῆς Βιέννης, τὴν ἐπενεγκοῦσαν καταπληκτικὴν ἔκπτωσιν τῶν τιμῶν τῶν χρεωγράφων καὶ ἀνυπολογίστους ζημίας εἰς ὅλα τὰ Χρηματιστήρια. Τὸ κερδοσκοπικὸν τοῦτο πνεῦμα ὑπεθάλπετο ὑπὸ ὁμάδων τραπεζιτικῶν, γνωστῶν ὑπὸ τὸν τίτλον Syndicats, κατόχων μεγάλων ποσῶν διαφόρων χρεωγράφων, ἀναχαιτιζομένων ὅμως ἐκ πολιτικῶν καὶ πολεμικῶν φόβων. Ζῶντος τοῦ Αὐτοκράτορος Γουλιέλμου Αʹ πάντες ἐφοβοῦντο, ὅτι ὁ θάνατος αὐτοῦ ἤθελε φέρει διατάραξιν τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης. Ἀπέθανεν οὗτος, ἡ δὲ εἰρήνη τῆς Εὐρώπης δὲν διεταράχθη. Ἡ κατάστασις ὅμως τῆς ὑγείας τοῦ Αὐτοκράτορος Φρειδερίκου ἐκράτει μετέωρον τὴν Εὐρώπην. Ὁ σήμερον εὐκλεῶς ἡγεμονεύων τῆς Γερμανίας ἐχαρακτηρίζετο ὡς φιλοπόλεμος, πάντες δὲ προέβλεπον τὸ ταχὺ τέλος τοῦ Αὐτοκράτορος Φρειδερίκου, ἡ δὲ κερδοσκοπία δὲν ἐτόλμα νὰ δώσῃ μεγάλην ὤθησιν εἰς τὴν ὕψωσιν τῶν χρεωγράφων, φοβουμένη τὴν ταχεῖαν ἐπὶ τοῦ θρόνου τῆς Γερμανίας ἀνάβασιν τοῦ ὡς φιλοπολέμου χαρακτηριζομένου Αὐτοκράτορος Γουλιέλμου τοῦ Βʹ. Ὁ Αὐτοκράτωρ Φρειδερίκος ἀπέθανεν, ὁ δὲ νῦν Αὐτοκράτωρ οὐ μόνον δὲν ἐπεδίωξε τὴν διατάραξιν τῆς εἰρήνης, ἀλλ’ ἀπεναντίας δι’ ὅλων αὑτοῦ τῶν πράξεων ἀπέδειξεν, ὅτι βάσις καὶ τῆς ἰδίας αὑτοῦ πολιτικῆς, ὅπως καὶ τῆς τῶν προκατόχων του, εἶναι ἡ διατήρησις τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης. Τὸ γεγονὸς τοῦτο ἤρκεσε νὰ ἐμπνεύσῃ πλήρη ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν κερδοσκοπίαν καὶ νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τὰς κερδοσκοπούσας ὁμάδας, αἵτινες ἀπαλλαγεῖσαι τῶν πολεμικῶν φόβων καὶ ἐπωφελούμεναι τῆς ἕνεκα ἐμπορικῶν καὶ βιομηχανικῶν λόγων ἐπικρατούσης ἐν Εὐρώπῃ πληθώρας ἀέργων κεφαλαίων, ἐπεδίωξαν μετὰ δραστηριότητος τὴν ὕψωσιν τῶν τιμῶν ὅλων ἐν γένει τῶν χρεωγράφων. Ἐὰν λάβωμεν ἓν δελτίον τοῦ Χρηματιστηρίου τοῦ Λονδίνου, τῶν Παρισίων, ἢ τοῦ Βερολίνου, τοῦ παρελθόντος χειμῶνος, καὶ συγκρίνωμεν τὰς ἐν αὐτῷ τιμὰς πρὸς τὰς σημερινάς, θέλομεν εὕρει μεγίστην ὕψωσιν ὅλων ἐν γένει τῶν χρεωγράφων καὶ ἰδίως τῶν τῆς δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως τοιούτων. Τὰ χρεώγραφα τῆς Ἱσπανίας τῶν 4% ἀπὸ 60 ἀνῆλθον εἰς 74 καὶ 75 0/0. Τὰ χρεώγραφα τοῦ Μεξικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπὶ 15 ἔτη δὲν ἐπλήρωσε τίποτε εἰς τοὺς δανειστάς του καὶ τὸ ὁποῖον μόλις πρὸ 3 ἢ 4 ἐτῶν συνεβιβάσθη μετ’ αὐτῶν, ἀπὸ 80 ἀνῆλθον εἰς 92%. Τὰ Τουρκικὰ χρεώγραφα ἀπὸ 12½ ἀνῆλθον εἰς 15½. Εἰς τὴν τοιαύτην γενικὴν τάσιν τῶν χρηματιστηρίων προσετέθη καὶ ἓν ἕτερον γεγονός, εἰδικῶς εὔνουν διὰ τὰ Ἑλληνικὰ χρεώγραφα. Τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι οἱ ἀῤῥαβῶνες τοῦ Διαδόχου, οἵτινες ἐχαρακτηρίσθησαν ὡς αἴσιοι οἰωνοὶ διὰ τὰ συμφέροντα καὶ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος. Ἡ ἐκ τοῦ τοιούτου δὲ χαρακτηρισμοῦ ἔμμεσος ἐπιῤῥοὴ τοῦ εὐτυχοῦς τούτου γεγονότος ἐπεῤῥώσθη καὶ διὰ τῆς ἀμέσου ἐπιῤῥοῆς, ἣν ἐξήσκησεν ἡ εἰσαγωγὴ τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ τοῦ Βερολίνου, ὅπερ, μ’ ὅλας τὰς ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν προσπαθείας καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν κατόχων τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων, ἠρνεῖτο νὰ παραδεχθῇ αὐτά, τὰ παρεδέχθη δὲ μετὰ τοὺς ἀῤῥαβῶνας τοῦ Διαδόχου. Ἡ γνῶσις δὲ τῆς εἰσαγωγῆς τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ τοῦ Βερολίνου ἔφερεν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος Σεπτεμβρίου ὕψωσιν αὐτῶν κατὰ 10%, ἀναβιβάσασα τὰς Ἑλληνικὰς ὁμολογίας τῶν 5% ἀπὸ 370 εἰς 420. Ἀνέπτυξα ταῦτα διὰ νὰ δείξω ὑμῖν, ὅτι ἡ ὕψωσις τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων, ὅπως καὶ ὅλων σχεδὸν τῶν ἄλλων χρεωγράφων, προῆλθεν ἐκ συμβάντων ἀνεξαρτήτων τῆς θελήσεως ἡμῶν καὶ ὅτι ὀλίγην ἐπ’ αὐτῆς ἐξήσκησεν ἐπιῤῥοὴν ἡ εὐεξία ἢ ἡ καχεξία τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Τὸ γεγονὸς δὲ, ὅπερ σᾶς δεικνύει τὴν συμφώνως μὲ τὴν θέσιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων κατάστασιν τῆς πίστεως ἡμῶν, τὴν κατάστασιν ἐκείνην, ἥτις ἐπηρεάζει ἀμέσως τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου, δὲν εἶναι κυρίως τὰ χρηματιστικὰ δελτία, ἀλλ’ ἡ τοποθέτησις τοῦ τελευταίου παρ’ ἡμῶν συνομολογηθέντος δανείου διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων Μύλων — Καλαμῶν καὶ Μεσολογγίου — Ἀγρινίου. Ἡ τιμὴ, εἰς ἣν ἀνέλαβον τὰς ὁμολογίας τοῦ δανείου τούτου οἱ δώσαντες τὰ χρήματα ἀμέσως μὲν εἰς τοὺς ἐργολάβους τῶν σιδηροδρόμων, ἐμμέσως δὲ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον, εἶναι τὸ ἀληθὲς μέτρον τῆς θετικῆς ἡμῶν πίστεως, ἥτις ἀμέσως ἐπηρεάζει τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου. Τὸ δάνειον τοῦτο συνίσταται ἐξ ὁμολογιῶν 500 φράγκων ἑκάστη καὶ φέρει τόκον 6%, ἀντιστοιχεῖ ἑπομένως μὲ τὸ δάνειον τῶν 60 ἑκατομμυρίων, φέρει δὲ συνάμα καὶ χροιάν τινα εὐάρεστον εἰς τὰ Χρηματιστήρια, διότι εἶναι δάνειον σιδηροδρόμου καὶ ἔχει ὑποθήκην ἐπὶ τῶν κατασκευασθησομένων σιδηροδρομικῶν γραμμῶν. Τὸ δάνειον τοῦτο ἔλαβεν ὁμὰς τραπεζιτῶν ἐν Λονδίνῳ πρὸς 72% περίπου, δηλαδὴ πρὸς 360 φράγκα ἑκάστην ὁμολογίαν τῶν 500 φράγκων. Ἔλαβε δὲ αὐτὸ κατὰ τὸν Αὔγουστον καὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ Σεπτεμβρίου, ὅτε αἱ ἀντίστοιχοι ὁμολογίαι τῶν 60 ἑκατομμυρίων ἐτιμῶντο πρὸς 86–90%, δηλ. πρὸς 430–450 φράγκα, τὸ ἔλαβεν ἑπομένως κατὰ 15%, ἤτοι κατὰ 75 φράγκα ὀλιγώτερον τῶν ὁμολογιῶν τούτων. Οὐδεμία ὑπάρχει διαφορὰ, ἐὰν ἡ ὁμὰς τῶν τραπεζιτῶν τοῦ Λονδίνου ἔλαβε τὸ δάνειον τοῦτο ἀπ’ εὐθείας παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἢ παρὰ τῶν ἐργολάβων τῶν σιδηροδρόμων. Οἱ ἐργολάβοι ὡς βάσιν τῆς ἐκτιμήσεως τῶν ὁμολογιῶν, ἃς ἐλάμβανον πρὸς πληρωμὴν τῶν ἔργων, ἅτινα ἀνεδέχοντο, εἶχον τὰς τιμὰς, ἃς ἠδύναντο νὰ εὕρωσι παρὰ τοῖς τραπεζίταις, οἵτινες ἐπρόκειτο νὰ λάβωσιν αὐτὰς καὶ πληρώσωσι τὰ ἀπαιτούμενα χρήματα. Τοιοῦτον εἶναι τὸ τελευταῖον μέτρον τῆς θετικῆς ἡμῶν πίστεως. Ὅσοι ἠσχολήθησαν εἰς τὰ οἰκονομικὰ καὶ ἠκολούθησαν τὴν ἱστορίαν τῶν χρεωγράφων, εὐκόλως δύνανται νὰ συμπεράνωσιν, ἂν πρὸ τριῶν μηνῶν τοποθετήσαντες πρὸς 72% δάνειον, φέρον τόκον 6%, δυνάμεθα σήμερον νὰ θεωρήσωμεν δυνατὸν συνδυασμὸν, ὅστις εἰλικρινῶς καὶ καθαρῶς νὰ μᾶς φέρῃ εἰς τὴν μετατροπὴν τῶν δανείων ἡμῶν καὶ εἰς τὴν δι’ αὐτῆς ἐλάτωσιν τοῦ δημοσίου χρέους. Δυνάμεθα νὰ μετατρέψωμεν δευτερεύοντά τινα δάνεια, φέροντα μέγα χρεωλύσιον, ὡς π. χ. τὰ μετατραπέντα δάνεια τοῦ 1824 καὶ 1825. Θὰ ἐξαντλήσωμεν οὕτω τὸ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἐν εἴδει ἀποθεματικοῦ κεφαλαίου ὑπάρχον χρεωλύσιον αὐτῶν. Μετατροπὴν ὅμως ἐπωφελῆ, ἥτις νὰ μᾶς φέρῃ ὠφέλειαν ἐκ τῶν τόκων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν σήμερον. Ἂν δὲ ἐπιδιώξωμεν τοιαύτην περιπλέκοντες αὐτὴν μετ’ ἄλλων ἐπιχειρήσεων, δυνάμεθα ἐκ τῶν προτέρων νὰ ὦμεν βέβαιοι, ὅτι αἱ πρόσκαιροι ὠφέλειαι, ἃς θὰ δυνηθῶμεν νὰ προσπορισθῶμεν ἐξ αὐτῶν, ἔσονται ὅλως δυσανάλογοι πρὸς τὰ βάρη, ἅτινα θὰ ἐπιβάλωσιν ἡμῖν διὰ τὸ μέλλον. Τοιαύτην παριστᾷ εἰς ἐμὲ τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν καὶ τῆς πίστεως τοῦ τόπου ἡ μελέτη τῶν διαφόρων γεγονότων καὶ φαινομένων τῶν μετ’ αὐτῆς συνδεομένων. Τὴν κατάστασιν ταύτην, ἥτις εἶναι ὅλως διάφορος ἐκείνης, ἥν περιέγραψεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, δὲν ἤθελον θεωρήσει κακήν. Ἀπεναντίας, παραδεχόμενος, ὅτι εὐτυχῆ γεγονότα, καὶ ἐξωτερικὰ καὶ ἐσωτερικὰ, ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεως ἡμῶν, ἐπέφερον ἐλάττωσιν τοῦ ἐλλείμματος τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡμῶν καὶ σχετικήν τινα βελτίωσιν τῆς πίστεως ἡμῶν, ἤθελον αἰσθανθῆ πραγματικὴν εὐχαρίστησιν, ἐὰν δὲν ἔβλεπον τοὺς διέποντας τὰ τῆς πατρίδος ἡμῶν ἀλλοιοῦντας τὰ πράγματα, ἐξογκοῦντας τὴν σημασίαν αὐτῶν, μεθυσκομένους ἐκ τῶν πεπλανημένων συμπερασμάτων, ἅτινα ἐξάγουσι καὶ ἀκολουθοῦντας πορείαν ἐξαντλοῦσαν τὸν τόπον καὶ δυναμένην εἰς τὴν πρώτην παρουσιασθησομένην δυσκολίαν, εἴτε ἐσωτερικὴν εἴτε ἐξωτερικὴν, νὰ φέρῃ τὴν οἰκονομικὴν ἡμῶν καταστροφήν. Τὴν χροιὰν τοιαύτης ὑπερβολικῆς καὶ ἐπικινδύνου αἰσιοδοξίας φέρουσιν ὡσαύτως καὶ αἱ λοιπαὶ ἐπαγγελίαι τῆς Κυβερνήσεως. Πιστεύει αὕτη, ὅτι τὸ ὑφιστάμενον σύστημα τῆς συγκοινωνίας εἶναι ἀρκετὰ καλὸν καὶ δὲν χρήζει εἰμὴ ἁπλῆς μόνον συμπληρώσεως. Δὲν δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν τὸ σιδηροδρομικὸν ἡμῶν σύστημα μόλις ἀρχίσαν νὰ λειτουργῇ. Τὰ περὶ σιδηροδρόμων θὰ ἐξετάσωμεν, ὅταν θὰ ἔλθουν τὰ σχετικὰ πρὸς αὐτοὺς νομοσχέδια. Τὸ σύστημα ὅμως τῆς διὰ ἁμαξιτῶν ὁδῶν συγκοινωνίας δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν πάντες, διότι γνωρίζομεν αὐτὸ καὶ ἐκ τοῦ τρόπου τῆς κατασκευῆς, καὶ ἐκ τοῦ τρόπου τῆς διατηρήσεως τῶν ὁδῶν. Ὀλίγοι δέ εἰσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες παραδέχονται, ὅτι, εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον κατάστασιν, τὸ σύστημα τῆς δι’ ἁμαξιτῶν ὁδῶν συγκοινωνίας ἔχει ἀνάγκην ἁπλῆς μόνον συμπληρώσεως καὶ οὐχὶ ῥιζικῆς βελτιώσεως καὶ διαῤῥυθμίσεως. Θὰ συζητήσωμεν ἐν καιρῷ τῷ δέοντι τὸ σύστημα τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων, τῶν ὁποίων τὴν ἀνάγκην οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ, πολλάκις δὲ ἐλάβομεν ἀφορμὴν νὰ συστήσωμεν καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐὰν ὅμως θελήσωμεν ἀπὸ σήμερον νὰ ἐκφέρωμεν ἰδέαν τινὰ περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ συστήματος τούτου, λαμβάνοντες ὡς ἀφετηρίαν τὸ νομοσχέδιον τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ πρὸ μηνῶν σταλὲν εἰς πολλὰ πρόσωπα πρὸς μελέτην, δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποφύγωμεν τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι καὶ ἐν τῇ πρώτῃ ἐφαρμογῇ τοῦ συστήματος τούτου ἡ Κυβέρνησις ἐπεδίωξε τὴν εὕρεσιν εὐλόγου ἀφορμῆς πρὸς συνομολόγησιν δανείου χρησιμοποιηθησομένου εἰς τὴν ἄμεσον θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὅπως ἐγένετο καὶ διὰ τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ ὀλιγίστη λαμβάνεται φροντὶς διὰ τὴν ταχεῖαν καὶ καλὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων, πάντα δὲ προβλέπονται τὰ ἀναγκαῖα διὰ τὴν ἐξασφάλισιν καὶ συνομολόγησιν δανείου 12 ἑκατομμυρίων. Καὶ τὴν στοιχειώδη παίδευσιν προτίθεται νὰ βελτιώσῃ ἡ Κυβέρνησις. Πῶς δὲ πρόκειται νὰ ἐπιτύχῃ τοῦτο; Διὰ νομοθετημάτων συγκεντρωτικῶν, ἀναλόγων πρὸς τὸ νομοσχέδιον, τὸ ψηφισθὲν πέρυσι, τὸ περὶ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου, ὡς πάντες γνωρίζετε, πολλοὶ Δημοδιδάσκαλοι κινδυνεύουσι ν’ ἀποθάνωσι τῆς πείνης. Ὁμοίας φύσεως διαῤῥυθμίσεις ὑπόσχεται ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου καὶ εἰς τὰ οἰκονομικὰ τῶν δήμων καὶ εἰς τὰς ἀστυνομίας αὐτῶν. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου, ὅπερ θὰ συζητήσωμεν ὅταν θὰ ἔλθωσιν ἐνώπιον ἡμῶν τὰ σχετικὰ νομοθετήματα· νομίζω ὅμως ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ὑπὸ γενικωτέραν ἔποψιν. Ἐὰν ῥίψωμεν ἓν βλέμμα ἐπὶ τῆς ἀπωτάτης ἱστορίας τοῦ ἔθνους ἡμῶν καὶ ἀκολουθήσωμεν αὐτὴν μέχρι σήμερον, θὰ ἴδωμεν, ὅτι οὐδέποτε τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ηὐδαιμόνησεν ὑπὸ συγκεντρωμένην καὶ ἀπόλυτον ἐξουσίαν. Ἀπ’ ἐναντίας ἀπέκτησε τεραστίαν ἀνάπτυξιν καὶ πρόοδον εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς ἀνθρωπίνου ἐνεργείας ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως. Καὶ ὑπὸ τὴν δουλείαν δ’ εὑρισκόμενον, διὰ τῶν κοινωνικῶν ἐλευθεριῶν, ἃς κατώρθωσε νὰ συντηρήσῃ, διετήρησε τὴν ἐθνικότητα αὑτοῦ καὶ ἔφθασε πολλαχοῦ εἰς ἐπίζηλον βαθμὸν ἠθικῆς καὶ ὑλικῆς ἀναπτύξεως. Τὸ πνεῦμα τοῦτο τῆς αὐτοδιοικήσεως καταπίπτει σήμερον παρ’ ἡμῖν ἕνεκα τῶν συγκεντρωτικῶν θεσμῶν, οὓς οἱ διευθύνοντες τὸ Κράτος, λησμονοῦντες τὴν ἰδιοφυΐαν τοῦ Ἑλλην. ἔθνους, εἰσάγουσι καὶ ἐπιτείνουσι, χάριν προσκαίρων συμφερόντων τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας. Τὴν ἕξιν καὶ τὴν ἀπόλαυσιν τοῦ μεγίστου διὰ τὸν ἐλεύθερον ἄνθρωπον καλοῦ, τὴν ἕξιν τῆς αὐτοδιοικήσεως, ἥτις καὶ εἰς τὴν ἰδιοφυΐαν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἁρμόζει καὶ ἡ κυριωτέρα τυγχάνει ἔνδειξις τῆς προόδου τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν, ἔχομεν καθῆκον νὰ ὑποστηρίξωμεν καὶ ἀναπτύξωμεν, διορθοῦντες πᾶν τὸ κακῶς ἔχον καὶ ποδηγετοῦντες τοὺς δήμους εἰς τὴν πραγματικὴν ἐφαρμογὴν τῆς αὐτοδιοικήσεως αὐτῶν. Πράττομεν ἔγκλημα κατὰ τοῦ μέλλοντος τοῦ ἔθνους ἡμῶν, ὁσάκις, περιορίζοντες τὰς δημοτικὰς ἐλευθερίας, ἀναγκάζομεν τὸν λαὸν ν’ ἀπομάθῃ τὴν ἕξιν, τοῦ νὰ φροντίζῃ ὑπευθύνως περὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν συμφερόντων αὑτοῦ καὶ ν’ ἀναμένῃ ἐκ τῆς κεντρικῆς Ἀρχῆς πάντα τ’ ἀφορῶντα καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὴν πατρίδα αὐτοῦ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω τι περὶ τῶν κρατερῶν σκαφῶν, ἅτινα ἀναμένομεν. Εὔχομαι ἐξ ὅλης καρδίας νὰ μὴ διαψευσθῶσιν αἱ περὶ αὐτῶν ἐπαγγελίαι τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ κρύψω τὴν λύπην, ἣν καὶ ἐγὼ μετὰ πλείστων ἄλλων ἠσθάνθην, διότι ὁ στρατὸς ἡμῶν, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις παριστᾷ ὡς κεκτημένον τὴν δέουσαν σύστασιν καὶ εὐρωστίαν, δὲν ἠδυνήθη κατὰ τὴν ἐθνικὴν ἑορτὴν τῆς εἰκοσιπενταετηρίδος τοῦ Βασιλέως νὰ διαδραματίσῃ τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο, ὅπερ εἰς πάντα τὰ ἔθνη διαδραματίζουσιν οἱ στρατοὶ αὐτῶν, ὄχι μόνον εἰς μεγάλας ἐθνικὰς ἑορτὰς, ἀλλὰ καὶ ἐν ἁπλαῖς ἐθνικαῖς πανηγύρεσιν. Ὅταν ἔμαθον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις μεταφέρει καὶ ἐκ τῶν ἀποτάτων αὑτοῦ σταθμῶν μέγα μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς Ἀθήνας, ἀνέμενον νὰ ἴδω στρατιωτικὴν ἐπιθεώρησιν, οἵαν καὶ τὰ μικρότερα Κράτη παρασκευάζουσιν ἐν ἐθνικαῖς πανηγύρεσιν· ἀνέμενον νὰ ἴδω τοιαύτην, διατρανοῦσαν τὴν σύστασιν καὶ τὴν εὐρωστίαν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Δυστυχῶς ὅμως πάντες μετὰ λύπης εἴδομεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠθέλησεν ἢ δὲν ἠδυνήθη νὰ παρατάξῃ τὸν στρατὸν ἐν ὅπλοις καὶ ἠρκέσθη εἰς τὴν μετὰ λαμπάδων παρέλασιν αὐτοῦ. Τοιαύτην, Κύριοι, μοὶ δεικνύει τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου ἡμῶν ἡ περὶ αὐτοῦ ἔρευνα, ἥτις ἀποκαλύπτει πολλὰς καὶ μεγάλας ἐλλείψεις. Εἰς τὰς ἐλλείψεις ὅμως ταύτας δὲν εὑρίσκω τι τὸ ἀπελπιστικόν· ἀπ’ ἐναντίας, τὸ ἔθνος ἡμῶν κατὰ τὸν ἑξηκονταετῆ πολιτικὸν αὑτοῦ βίον διώρθωσε τόσας ἐλλείψεις, ἔφθασεν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἀναπτύξεως καὶ προόδου, ὥστε εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται ν’ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι διὰ τῆς ἐνεργητικότητός του θέλει κατωρθώσῃ νὰ διορθώσῃ καὶ τὰς ὑφισταμένας ἐλλείψεις καὶ νὰ φθάσῃ ἡμέραν τινὰ εἰς τὸν βαθμὸν τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλει εἰς αὐτὸ ἡ ἱστορία του, ἡ γεωγραφική του θέσις καὶ ὁ προορισμός του. Τὸ λυπηρὸν εἶναι, ὅτι ἡ κατεσπευσμένη καὶ σκολιὰ πορεία, ἣν ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἐν γένει διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ τόπου, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἐκνευριστικὴ διὰ τὸ ἔθνος συγκέντρωσις πάσης πολιτικῆς καὶ ἐθνικῆς ἐνεργείας ἐντὸς κύκλου λίαν περιωρισμένου προσώπων, ἀπομακρύνει τὴν εὐτυχῆ ταύτην ἡμέραν, ἥτις βεβαίως ἤθελεν ἐπέλθει ταχέως καὶ ἀσφαλῶς διὰ πορείας συμφώνου πρὸς τὰς δυνάμεις καὶ τὴν ἰδιοφυΐαν τοῦ ἔθνους καὶ πράγματι ὑποβοηθούσης τὴν ἀτομικὴν ἐνέργειαν καὶ πρωτοβουλίαν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τις τὸν λόγον;

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ συζήτησις. Θὰ ἀναγνωσθῇ τὸ κείμενον.

§13Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κατὰ παράγραφον.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§15ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει τὴν αʹ παράγραφον.)

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς πρώτης παραγράφου ζητεῖ τις τὸν λόγον;

§17Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν ἀναγνώσητε τὸ σχέδιον τῆς μειοψηφίας, θὰ ἴδητε, ὅτι ἐν τῇ πρώτῃ παραγράφῳ αὐτοῦ ἀναγράφονται τά τε ἐν τῇ πρώτῃ καὶ τὰ ἐν τῇ δευτέρᾳ τοῦ σχεδίου τῆς πλειοψηφίας. Ὥστε ἀνάγκη νὰ ἀναγνωσθῇ καὶ ἡ δευτέρα παράγραφος.

§18ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει τὴν βʹ παράγραφον.)

§19ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Νομίζω ἀναγκαῖον νὰ δοθῶσι καὶ νέαι διασαφήσεις περὶ τῆς φράσεως ἐκείνης, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης βουλευτὴς, τῆς ἀφορώσης εἰς τοὺς ἀῤῥαβῶνας τοῦ Διαδόχου. Ἀληθῶς ἡ φράσις «ἐπιτυχέστερον δὲ αὐτοῦ δεσμὸν δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ συναρμόσῃ ἡ πολιτικὴ φρόνησις», ἡ ὑπάρχουσα ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ, εἶναι φράσις, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ κοινὴ γνώμη, πιστεύω, καὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἀπέδωκεν ἔννοιάν τινα, τὴν ὁποίαν, ἐὰν συνήγαγον ἐξ ὅσων ὁ ἀξιότιμος κ. Σκουλούδης εἶπεν, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀσπάζεται. Εἶναι λοιπὸν ἀνάγκη νὰ μᾶς δοθῶσι διασαφήσεις ἐπὶ τούτου, ἐὰν τῷ ὄντι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποδίδῃ εἰς τὴν φράσιν αὐτὴν μίαν πολιτικὴν ἔννοιαν. Καὶ ὁμολογῶ, ὅτι τὸ ἐπ’ ἐμοὶ τοιαύτην πολιτικὴν ἔννοιαν ἀπέδωκα εἰς αὐτὴν, διότι φρονῶ, ὅτι ἡ φράσις αὕτη δὲν ἠδύνατο ὡς ἁπλῆ φιλοφροσύνη νὰ εἰσχωρήσῃ εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, διότι φρονῶ, ὅτι, ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἀπαγγέλλῃ Βασιλικὸν λόγον, ὅταν ἡ Κυβέρνησις φέρῃ ἓν διάγγελμα εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν δύνανται νὰ εἰσχωρῶσι φράσεις τοιαῦται, χωρὶς ν’ ἀποδοθῇ εἰς αὐτὰς πολιτικὴ ἔννοια, ὅταν μάλιστα περιέχηται καὶ ἡ φράσις πολιτικὴ φρόνησις. Ἐξ ὅσων ἐνόησα, ὁ εἰσηγητὴς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἀναιρεῖ τὴν ἔννοιαν ταύτην. Κατ’ ἐμὲ ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Σκουλούδης ἐπὶ τῆς παραγράφου ταύτης ἀναιροῦσι τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀπεδώκαμεν εἰς τὴν φράσιν τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Καὶ λυπηρὸν εἶναι, ἀφοῦ κατ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐνοήσαμεν ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. Σκουλούδη, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπιμένει εἰς τοιαύτην ἔννοιαν, λίαν λυπηρὸν εἶναι, ὅτι ἐπιμένει νὰ ἐπαναληφθῇ καὶ μάλιστα νὰ ἐνταθῇ αὕτη εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως. Ἀληθῶς εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως βλέπομεν τὴν φράσιν ταύτην: «Ἀγαλλόμενον δὲ τὸ ἔθνος ἐχαιρέτισε τὸν δεσμὸν τοῦτον, ὃν αὐθόρμητος μὲν συνῆψε στοργὴ, βαθεῖα δ’ ἐπιστέφει πολιτικὴ φρόνησις, καὶ ἄσμενον κτλ.» Ἑπομένως ἐπιθυμοῦμεν νὰ γνωρίζωμεν ποία εἶναι τέλος ἡ σημασία, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἀποδίδει εἰς τὴν φράσιν αὐτήν. Παρατηρῶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὅτι φράσεις τοιαῦται ἐν ἀξιωματικοῖς διαγγέλμασι δὲν ἔχουσι τυχαίαν ἔννοιαν, δὲν ἔχουσι τὴν ἔννοιαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν δύναται μία γραμματικὴ ἀνάλυσις νὰ ἀποδώσῃ εἰς αὐτὰς, ἀλλ’ ἔχουσι πραγματικῶς τὴν ἔννοιαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐν τοιούτοις διαγγέλμασι λαμβάνουσιν, ἤγουν ἔννοιαν πολιτικήν. Καὶ ἐὰν αἱ πληροφορίαι μου εἰσὶν ἀκριβεῖς, τοιαύτη σημασία ἀπεδόθη εἰς τὴν φράσιν παρὰ προσώπων ἀξιωματικῶν, παρὰ προσώπων, τὰ ὁποῖα μετέδωκαν τὰς ἐντυπώσεις των εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, εἰς τὰς Κυβερνήσεις. Δὲν πιστεύω λοιπὸν, ὅτι ἦτο ἔργον πολιτικῆς φρονήσεως ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως νὰ τεθῇ τοιαύτη τις φράσις, ἐὰν ἡ φράσις αὕτη δὲν ἀντιπροσωπεύῃ πολιτικήν τινα ὡρισμένην, πολιτικὴν, ἡ ὁποία φέρει τὰς εὐθύνας της καὶ περὶ τῆς ὁποίας ἐν καιρῷ εὐθέτῳ θέλομεν ἡμεῖς ἀσχοληθῆ, ὅταν ἤθελεν ἔλθει ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ ζητήσῃ τὰ μέσα πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης. Φρονῶ, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ τοιαύτη πολιτικὴ ὄπισθεν τῆς φράσεως αὐτῆς, δὲν ἐπετρέπετο νὰ ῥηθῇ καὶ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς σχόλια, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ γίνωσι· τὸ ἐπ’ ἐμοὶ δὲ, βεβαιῶ, ὅτι ἐγένοντο, καὶ φυσικῷ τῷ λόγῳ ἐγένοντο πρὸς ζημίαν τῆς Δυναστείας καὶ πρὸς ζημίαν τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου. Ἡμεῖς ἐξ ὅσων γνωρίζομεν, βεβαίως δὲ ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει περισσότερα ἡμῶν, ἠξεύρομεν, ὅτι οὐδὲν δικαιολογεῖ τὴν ἀναγγελίαν πολιτικοῦ συστήματος, ὁποῖον ἐμφαίνει ἡ φράσις τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, καὶ ἡ ἐνταθεῖσα μάλιστα σημασία αὐτῆς ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς πλειοψηφίας. Καὶ ἀφοῦ δὲν ὑπάρχουσι γεγονότα, ὅπως ἤδη πειθόμεθα, δικαιολογοῦντα τὴν φράσιν αὐτὴν, ἔπρεπεν αὕτη νὰ ἐκλείψῃ. Αἱ διασαφήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Σκουλούδης, πείθουσιν ἡμᾶς, ὅτι δὲν ὑπάρχει τίποτε ὄπισθεν τῆς φράσεως αὐτῆς, καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἡ πλειοψηφία ἤθελε πράξει καλῶς, ἐὰν ἀφῄρει τὴν φράσιν ταύτην ἀπὸ τὴν ἀπάντησιν, ὡς λίαν περιττὴν καὶ μάλιστα ἐπιζήμιον.

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Διεφώνησα πρὸς τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας καὶ πρὸς τὸ σχέδιον τῆς μειοψηφίας καὶ προσήγαγον τροπολογίαν.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία σας πρέπει νὰ ἀφορᾷ ἢ εἰς τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας, ἢ εἰς τὸ τῆς μειοψηφίας.

§22ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἀφορᾷ εἰς τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας.

§23ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Δὲν θ’ ἀπαντήσῃ ἡ Κυβέρνησις; Ἀπευθύνω ἐρώτησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν· νομίζω, ὅτι αὕτη πρέπει ν’ ἀπαντήσῃ.

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ κανονίσητε πότε ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ἐρώτησίν σας καὶ πότε ὄχι. Ὁ κ. Ῥικάκης ἐζήτησε τὸν λόγον· ὅταν ὁ κ. Ῥικάκης περατώσῃ τὴν ἀγόρευσίν του, τότε ἡμεῖς θὰ δηλώσωμεν, ἐὰν θὰ ὁμιλήσωμεν, ἢ ὄχι.

§25ΡΙΚΑΚΗΣ. Διεφώνησα πρὸς τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας καὶ δὲν εὑρέθην ἐντελῶς σύμφωνος πρὸς τὸ σχέδιον τῆς μειοψηφίας διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω. Ἡ παράγραφος, ἡ ὁποία ἀναγγέλλει τοὺς ἀῤῥαβῶνας τοῦ Διαδόχου, βεβαίως οὐδεμίαν ἔχει πολιτικὴν σημασίαν δυναμένην νὰ προκαλέσῃ διαφωνίαν μεταξὺ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ἑπομένως τὰ αὐτὰ αἰσθήματα ἀμφότερα τὰ σχέδια διαλαμβάνουσι, καὶ εἰς ταῦτα πάντες θέλομεν συμφωνήσει. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ παρεκίνησε νὰ μὴ συμφωνήσω πρὸς ἀμφότερα, εἶναι τὸ ἑξῆς. Ὁ Βασιλικὸς λόγος ἐν τῇ εἰρημένῃ παραγράφῳ περιέχει τρία γεγονότα: τοὺς ἀῤῥαβῶνας τοῦ Διαδόχου, τοὺς ἐκ τούτων μετὰ τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας δεσμοὺς, καὶ τὴν περὶ τῆς ἀσφαλείας τοῦ μέλλοντος τῆς Δυναστείας πεποίθησιν. Νομίζω, ὅτι εἰς τὰ τρία ταῦτα ὀφείλει ἡ Βουλὴ ν’ ἀπαντήσῃ, καὶ κατὰ τοῦτο ἐθεώρησα τὸ σχέδιον τῆς μειοψηφίας ἀτελές. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας, διεφώνησα διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι κατὰ τὴν ἐπικρατοῦσαν συνήθειαν, τὴν ὁποίαν ἡ πλειοψηφία ἠθέλησε ν’ ἀκολουθήσῃ, ἡ Βουλὴ δι’ ἁπλῆς παραφράσεως τοῦ Β. λόγου ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀπαντᾷ, ἀλλ’ ὑπάρχουσι περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ λησμονήσῃ ἡ Βουλὴ, ὅτι ἀνεξαρτήτως τοῦ κειμένου τοῦ Β. λόγου ὀφείλει περί τινων γεγονότων νὰ ἐκφράζῃ τὰ ἴδια αἰσθήματα καὶ τὰς ἰδίας πεποιθήσεις. Μετὰ τὴν ἔκφρασιν τῆς χαρᾶς ἐπὶ τῷ εὐτυχεῖ γεγονότι τῶν ἀῤῥαβώνων, ἡ Βουλὴ ὀφείλει ν’ ἀπαντήσῃ περὶ τῶν ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου γεννηθέντων συγγενικῶν δεσμῶν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ὁμιλήσῃ καὶ περὶ τῶν προγενεστέρων συγγενικῶν δεσμῶν, δι’ ὧν ἡ Ἑλληνικὴ Δυναστεία συνδέεται μετ’ ἄλλων Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ἑπομένως νὰ διατυπωθῇ τὸ μέρος τοῦτο τῆς ἀπαντήσεως κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν τροπολογίαν μου. Τὸ τρίτον εἶναι ἡ ἐξασφάλισις τοῦ μέλλοντος τῆς Δυναστείας. Καθ’ ὃν τρόπον ὁμιλεῖ περὶ τούτου ὁ Β. λόγος, δύναταί τις νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι ἀμφιβολία ὑπῆρχε περὶ τῆς ἀσφαλείας τοῦ μέλλοντος τῆς Δυναστείας, μολονότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν προεκάλεσε τὴν περικοπὴν ταύτην τοιαύτη ἰδέα, ἀλλ’ ἡ σύνταξις δὲν ὑπῆρξεν εὐτυχής. Ὁπωσδήποτε ἡ Βουλὴ ὀφείλει, οἱονδήποτε καὶ ἂν ἦναι τὸ ὑπαγορεῦσαν τὴν φράσιν ἐκείνην πνεῦμα, νὰ εἴπῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁλόκληρον τὸ ἔθνος αἰσθάνεται, ὅτι τὸ μέλλον τῆς Δυναστείας εἶναι ἐξησφαλισμένον διὰ τῆς ἀγάπης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἑπομένως φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ διορθώσῃ καὶ τὸ μέρος τοῦτο ὅπως ἡ τροπολογία μου διετύπωσεν αὐτό. Παρέλειψα τὰ ἐπίθετα, τὰ ὁποῖα τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας ἐμνημόνευσε, διότι ἐνόμισα, ὅτι, προκειμένου περὶ γάμου μετὰ Ἡγεμονίδος ἀνηκούσης εἰς τὸν Αὐτοκρατορικὸν οἶκον τῆς Γερμανίας, οἱονδήποτε ἐπίθετον εἶναι μικρὸν πρὸς τὴν ὑψηλὴν θέσιν τοῦ μεγάλου ἐκείνου οἴκου. Ἑπομένως παρακαλῶ, ἐὰν ἡ Βουλὴ συμμερίζεται τὰς σκέψεις, αἵτινες ὑπηγόρευσαν τὴν ὑποβληθεῖσαν τροπολογίαν μου, νὰ παραδεχθῇ αὐτήν.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πᾶς Βουλευτὴς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητῇ ἐξηγήσεις παρὰ τῆς Κυβερνήσεως· ἑπομένως δὲν ἔπρεπε νὰ ἀμφιβάλλῃ ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κεφαλληνίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ τῷ ἔδιδεν ἀπάντησιν· ἀλλὰ πότε θὰ δώσῃ τὴν ἀπάντησιν, τοῦτο θὰ κανονίσῃ αὐτὴ, διότι δὲν εἶναι εὐχάριστον εἰς ἡμᾶς τοὺς Ὑπουργοὺς ν’ ἀπαντῶμεν ἑκάστοτε ἰδίᾳ εἰς πάντα Βουλευτὴν, ἀπευθύνοντα πρὸς ἡμᾶς ἐρωτήσεις. Ἐπιθυμοῦμεν νὰ ὁμιλήσωσι πάντες, ὅσοι προαιροῦνται νὰ ζητήσωσι παρ’ ἡμῶν ἐξηγήσεις, ἵνα μὴ φερώμεθα ἐπανειλημμένως ἐπὶ τοῦ βήματος. Ἤδη ἔρχομαι νὰ δώσω τὰς ζητηθείσας ἐξηγήσεις εἴς τε τὸν κ. βουλευτὴν ἐκ Κεφαλληνίας καὶ εἰς τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀχαΐας. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κεφαλληνίας ἠρώτησεν, ἐὰν ἡ παράγραφος τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, εἰς ἣν ἀφορᾷ ἡ παρατήρησίς του, εἶχεν ἔννοιαν σπουδαίαν. Νομίζω, ὅτι ἡ ἐρώτησις αὕτη περιέχει ἐν ἑαυτῇ καὶ τὴν ἀπάντησιν. Πᾶν τὸ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ ἔχει ἔννοιαν σπουδαίαν, πᾶν τὸ ἐν αὐτῷ ἀναγράφεται μὲ σκοπόν. Ἐὰν ἐρωτᾷ, ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς, καὶ ἐὰν ἦναι ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπέθεσαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, τῷ λέγω, ὅτι δὲν εἶναι ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπέθεσαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ εἶναι ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπέθεσαν οἱ φίλοι τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ πάντες οἱ ἀπροσωπόληπτοι, πάντες οἱ ἀναγνόντες τὸν λόγον, ἵνα ἀνεύρωσιν, ὅ,τι περιέχει καὶ ὄχι ὅ,τι δήποτε, δυνάμενον νὰ δώσῃ αὐτοῖς εὐκαιρίαν πρὸς παρεξηγήσεις. Ἀνέμενον οἱ φίλοι καὶ οἱ ἀπροσωπόληπτοι, ὅπως ἡ παράγραφος τοῦ λόγου, ἡ πραγματευομένη περὶ τοῦ γάμου τοῦ Διαδόχου μετὰ Ἡγεμονίδος ἀνηκούσης εἰς οἶκον Αὐτοκρατορικὸν, ἑπομένως εἰς οἶκον μεγάλης Δυνάμεως, περὶ τούτου καὶ μόνον νὰ ὁμιλήσῃ, ἐξηγοῦσα τὰ τῆς ἐννοίας αὐτοῦ. Ἐξηγήθη, ὅτι ὁ γάμος εἶναι προϊὸν τῆς στοργῆς τοῦ Διαδόχου πρὸς τὴν Ἡγεμονίδα, ἐξηγήθη, ὅτι δὲν ἦτο μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὅτι ὁ γάμος οὗτος ἔχει καὶ πολιτικὴν ἔννοιαν. Οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι γάμος Διαδόχου θρόνου δύναται νὰ ᾖ ἀμέτοχος πολιτικῆς ἐννοίας. Δὲν δύναται νὰ ἦναι μόνον προϊὸν στοργῆς ὁ γάμος Διαδόχου θρόνου, ἔχει ἀναγκαίως καὶ πολιτικὴν ἔννοιαν. Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ ἔννοια; Εἶναι ἔννοια ἐχθρικὴ πρὸς ὡρισμένην Δύναμιν; Θεωρεῖτε σπουδαίαν τὴν σκέψιν, ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ εἴπῃ τι φιλικὸν πρὸς ὡρισμένην Δύναμιν, χωρὶς νὰ ἐνδείξῃ τι ἐχθρικὸν πρὸς ἑτέραν Δύναμιν; Ἐὰν αἱ Δυνάμεις, αἱ μεγάλαι ἰδίως, ἐρίζωσι πρὸς ἀλλήλας, ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ διάκηται φιλικῶς πρὸς ὡρισμένην Δύναμιν, χωρὶς νὰ διάκηται ἐχθρικῶς πρὸς ἑτέραν Δύναμιν, πρὸς ἣν ἐκείνη ἐρίζει; Ὁ ἀγὼν ἡμῶν ὁ μέγας τί δεικνύει; Ὅτι ἐλάβομεν τὴν συνδρομὴν πασῶν τῶν Δυνάμεων, αἵτινες δὲν διέκειντο πᾶσαι φιλικῶς πρὸς ἀλλήλας. Εἴδομεν τότε τὰς Δυνάμεις πάσας, διδούσας τὴν χεῖρα πρὸς ἀλλήλας, ἵνα ὑποστηρίξωσι τὴν Ἑλλάδα, καὶ τοῦτο ἐλπίζομεν, ὅτι θέλομεν ἰδεῖ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος εἶναι πολιτικὴ αὐτοτελής, εἶναι πολιτικὴ ἀνεξάρτητος, ἀλλὰ πολιτική, ἥτις ἔχει πάντοτε πρὸ ὀφθαλμῶν, ὅτι ἐκ τῶν συμπαθειῶν τῆς Εὐρώπης ἐγεννήθη ἡ Ἑλλάς, καὶ ὅτι ἐπὶ τούτων πρέπει νὰ στηρίζηται. Τὰς συμπαθείας τῆς Εὐρώπης ζητοῦμεν νὰ κερδήσωμεν διὰ πάσης τῆς διαγωγῆς ἡμῶν, ἀλλὰ κυρίως θέλομεν νὰ κερδήσωμεν τὰς συμπαθείας τῆς Εὐρώπης, φερόμενοι ὡς Κράτος ἀνεξάρτητον, τουτέστι μὴ κηρυττόμενοι ὑποτελεῖς τούτου ἢ ἐκείνου τοῦ Κράτους. Δυνάμεθα νὰ κηρυχθῶμεν φίλοι τοῦ Κράτους τούτου, χωρὶς νὰ κηρυχθῶμεν ἐχθροὶ ἐκείνου. Εἴμεθα φίλοι τῆς Γερμανίας, ἀλλ’ εἴμεθα καὶ φίλοι τῆς Γαλλίας. Δὲν ὑπῆρχε περίστασις προκαλοῦσα τὴν ἔκφρασιν τῶν ἀπαραμειώτων αἰσθημάτων τοῦ ἔθνους περὶ Γαλλίας ἐν τῇ παραγράφῳ, περὶ ἧς πραγματευόμεθα. Ἡ παράγραφος ἀφορᾷ εἰς γάμον μετὰ Ἡγεμονίδος τοῦ Αὐτοκρατορικοῦ Γερμανικοῦ οἴκου. Πῶς ἠθέλομεν ἐκεῖ ἐκφράσει τὰς φιλικὰς ἡμῶν διαθέσεις πρὸς Δύναμιν ἄλλην; Ἐν τῇ παραγράφῳ ἐκείνῃ ἐκφράζεται ἡ χαρὰ διὰ τοὺς ἀῤῥαβῶνας καὶ διὰ τὸν ἐξ αὐτῶν σύνδεσμον τῆς ἡγεμονικῆς οἰκογενείας τῆς Ἑλλάδος μετὰ τοῦ Γερμανικοῦ Αὐτοκρατορικοῦ οἴκου. Οὐδὲν δύναται νὰ ὑπονοηθῇ ἄλλο ἢ τὸ ἐκφραζόμενον, καὶ οὐδεμία ἐπιτρέπεται παρεξήγησις τῆς ἐννοίας, ἀφοῦ ἡ εὐγνωμοσύνη, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἀείποτε ἐξεδήλωσε πρὸς τὰς Δυνάμεις, παρ’ ὧν εὐηργετήθη, εἶναι τρανὴ μαρτυρία περὶ τῶν αἰσθημάτων αὐτῆς.

§27Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μετ’ εὐχαριστήσεως ἤκουσα τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔδωκεν εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κεφαλληνίας βουλευτοῦ. Ἤθελον τῷ ὄντι ἐκπλαγῆ, ἐὰν ἔβλεπον ποτὲ τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος μου ἀποπειρωμένην νὰ ἐπαγγελθῇ ἢ ἐπαγγελλομένην πολιτικὴν συνταυτίζουσαν τὴν ἑαυτῆς τύχην ἀποκλειστικῶς μετὰ μιᾶς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, διότι ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἤθελον κληθῆ ν’ ἀναγράψω ἐν τῷ ἡμερολογίῳ τοῦ βίου μου τὰ δυστυχήματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐν τῷ μέλλοντι ἐπέλθει εἰς τὴν πατρίδα μου. Ἡ Ἑλλὰς χρεωστεῖ εὐγνωμοσύνην ἐξ ἴσου πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι συνέδραμον τὰς προσπαθείας της κατὰ τὸν μακρὸν ἀγῶνά της καὶ αἵτινες πρῶται ἀνεκήρυξαν τὴν ἀνεξαρτησίαν αὐτῆς, καὶ ἐκύρωσαν τὸν σχηματισμὸν αὐτῆς εἰς βασίλειον. Βεβαίως χρεωστεῖ εὐγνωμοσύνην καὶ πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τοῦ ἐθνικοῦ βίου της, ἐξήκοντα ἤδη ἔτη, παρεῖχον αὐτῇ συνδρομὴν ἄφθονον, εἴτε χειραγωγήσασαι τὰ πρῶτα βήματα αὐτῆς, εἴτε συνδραμοῦσαι αὐτὴν εἰς τὰς περιπετείας της, εἴτε συντρέξασαι αὐτὴν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἀξιώσεών της. Ἡ δὲ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος πρέπει νὰ ἦναι πολιτικὴ εὐγνωμοσύνης πρὸς πάσας ταύτας τὰς Δυνάμεις, ἤθελε δὲ διαπράξει οὐχὶ ἁπλῆν ἀγνωμοσύνην, ἀλλὰ καὶ σφάλμα, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ὀλεθρίως ἐπιδράσει ἐπὶ τοῦ μέλοντος αὐτῆς, ἐάν ποτε ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος δὲν ἠκολούθει τοιαύτην πολιτικήν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, μοὶ ἐφάνη, ὅτι δὲν ἐνόησε τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Κεφαλληνίας, διότι παρεπονέθη κατ’ αὐτοῦ, ὅτι δῆθεν εἶχεν ἀξιώσει νὰ γένηται μνεία ἄλλης Δυνάμεως ἐν τῇ παραγράφῳ ἐκείνῃ. Ὁ κ. Τυπάλδος οὐδὲν τοιοῦτον εἶπεν, ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς ἔσφαλε τοιαῦτα περὶ τοῦ κ. Τυπάλδου ἰσχυρισθεὶς, καὶ ἐπιτρέψας εἰς τὴν φαντασίαν του νὰ δημιουργήσῃ ἀνύπαρκτα. Ἀληθῶς ὁ Πρωθυπουργὸς πολλάκις παρέσχεν ἀποδείξεις τοιαύτης δημιουργικῆς ἱκανότητος, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου οὔτε ὁ κ. Τυπάλδος, οὔτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἠξίωσε νὰ γένηται ἐν τῇ παραγράφῳ ἐκείνῃ μνεία ἄλλης Δυνάμεως· ἐξεπλάγη μόνον, ὅταν ἀνέγνω ἐν αὐτῇ φράσεις δεκτικὰς ἑρμηνειῶν, ἐπιζημίων καὶ εἰς τὴν Δυναστείαν καὶ εἰς τὸ Κράτος. Ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς πρέπει νὰ ὁμολογήσῃ χάριτας εἰς τὸν κ. Τυπάλδον, διότι, ζητήσας τὴν διασάφησιν ταύτην, τῷ ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ἐξηγήσῃ τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τῶν φράσεων ἐκείνων. Ἡ μνηστεία τοῦ Διαδόχου εἶναι εὐτυχὲς γεγονὸς, ὡς ὑπισχνούμενον τὴν εὐτυχίαν τοῦ μέλλοντος Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. Διὰ τοῦτο ἐχαιρετήθη ὑφ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τοῦ ὁποίου καὶ ἡ φιλοτιμία ἐθερμάνθη, ἀφοῦ εἶδε συνδεόμενον τὸν μέλλοντα Βασιλέα τῆς πατρίδος του διὰ τοιούτου δεσμοῦ μετὰ τῆς Αὐτοκρατορικῆς οἰκογενείας τῆς Γερμανίας. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἑπομένως συνέλαβε τὴν εὔλογον ἐλπίδα, ὅτι ἐν δεδομένῃ περιστάσει ὁ δεσμὸς οὗτος πιθανῶς θέλει διαθέσει συμπαθῶς ὑπὲρ τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων τὴν μεγάλην Γερμανικὴν Αὐτοκρατορίαν· ἀλλ’ ἡ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ γενομένη παράστασις τοῦ εὐτυχοῦς τούτου συμβεβηκότος ἦτο ἄστοχος, καὶ ἂν προῆλθεν ἐκ τάσεως πρὸς τὰς ὑπερβολὰς, καὶ ἂν προῆλθεν ἐκ προαιρέσεως ταπεινῆς, διότι ἠδύνατο νὰ παραγάγῃ ἐν γένει μὲν δυσπιστίαν πρὸς τὴν Ἑλλάδα, — ἐνῷ αὕτη ἔχει ἀνάγκην νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης πασῶν τῶν Δυνάμεων, — ἴσως δὲ καὶ ἐχθρότητά που. Διὰ τοῦτο ἔκρινα, ὅτι ἡ ζητηθεῖσα διασάφησις ἦτο ἀναγκαιοτάτη, καὶ ὅτι πάντες ὀφείλομεν χάριτας εἰς τὸν ζητήσαντα αὐτὴν ἀξιότιμον φίλον μου.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρχόμεθα εἰς τὴν πρότασιν.

§29ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐννοεῖται, ὅτι θέλει ζητηθῆ ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς πρότερον περὶ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Ῥικάκη.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ῥικάκη, τῆς τροποποιούσης τὴν αʹ καὶ βʹ παράγραφον τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως. (Ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Τώρα θ’ ἀναγνώσωμεν τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ σχεδίου τῆς μειοψηφίας. (Ἀναγινώσκεται).

§31ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν παράγραφον ὡς ἀνεγνώσθη λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κ.κ. Στεφανοπούλου καὶ Παπαγιαννακοπούλου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

(Γίνεται ἡ διαλογή).

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 114, ἐξ ὧν 72 κατὰ τῆς προτάσεως καὶ 41 ὑπὲρ αὐτῆς, ἀρνηθέντος ἑνός. Ἑπομένως ἀπεῤῥίφθη ἡ ἀναγνωσθεῖσα παράγραφος. (Ὡσαύτως γενομένης ψηφοφορίας δι’ ἀναστάσεως ἐπὶ μιᾶς ἑκάστης τῶν λοιπῶν παραγράφων τοῦ σχεδίου τῆς μειοψηφίας, ἀποῤῥίπτονται πᾶσαι. Μεθ’ ὃ δι’ ἀναστάσεως γίνεται δεκτὸν τὸ σχέδιον τῆς πλειοψηφίας).

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Βʹ τμῆμα τῆς Βουλῆς κατέθεσε τὴν ἔκθεσίν του ἐπὶ τῆς συμπληρωτικῆς ἐκλογῆς τοῦ νομοῦ Λακωνίας. Ἐστάλη εἰς τύπωσιν, θὰ διανεμηθῇ καὶ αὔριον θέλει συζητηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 10). Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 7 μ. μ.