1887.12.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 27

τῆς 1 Δεκεμβρίου 1887.

(Τρίτη).

Ὥρα 2 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη ἀναφορὰ Δημ. Καρρᾶ καὶ ἄλλων ἀποστράτων ἀνθυπομοιράρχων, αἰτουμένων νὰ χορηγηθῇ αὐτοῖς βοήθημα διὰ τὴν πολυχρόνιον αὐτῶν ὑπηρεσίαν. Ὡσαύτως ἀναφορὰ χήρας Ζαχαρένιας Ἰωσὴφ Γραμματικοπούλου ἀντιστρατήγου, περὶ αὐξήσεως τοῦ χορηγουμένου αὐτῇ τεσσαρακονταδράχμου μηνιαίου βοηθήματος. Ὡσαύτως ἀναφορὰ Φωτεινῆς Τρύφωνος, ζητούσης βοήθημα καὶ ὑποβαλλούσης διάφορα πιστοποιητικὰ ἐπισήμων ἀνδρῶν τῆς Ἐπαναστάσεως. Θὰ παραπεμφθῶσι πᾶσαι εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§2ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰς ἐφημερίδας ἀνέγνωσα, ὅτι ἐν Τριφυλλίᾳ χωροφύλαξ τις, καταδιώκων πολίτην, ὁ ὁποῖος ἦτο ὀφειλέτης εἰς τὸ Δημόσιον, καὶ μὴ δυνηθεὶς νὰ συλάβῃ αὐτόν, ἐπυροβόλησε καὶ τὸν ἐφόνευσε. Περὶ τοῦ γεγονότος τούτου δὲν ἔχω κἀμμίαν εἴδησιν ἐκ τῆς ἐπαρχίας, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ μὲ πληροφορήσῃ ἐὰν ἔλαβε χώραν τοιοῦτο γεγονὸς καὶ ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἐξετελέσθη· διότι δυσκολεύομαι νὰ πιστεύσω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἄνθρωπος τῆς δημοσίας δυνάμεως, ἀποφασίσας νὰ φονεύσῃ πολίτην, κατὰ τοῦ ὁποίου ὑπῆρχεν ἔνταλμα προσωπικῆς κρατήσεως διὰ χρέος πρὸς τὸ Δημόσιον.

§3ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θέλω προσάξει αὔριον πληροφορίας.

§4ΜΑΝΕΤΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Καταθέτω τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα περὶ τῆς ἐν Λεβαδείᾳ Μονῆς Σκριποῦς.

§5ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βουλευτὴς ἀνέγνω ἐπιστολὴν φίλου του, παραπονουμένου, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν εἶχον ἐπιτεθῆ κατ’ αὐτοῦ φυγόδικοι καὶ τὸν συνέλαβον, ὅτι δὲ, καίτοι κατήγγειλε τὴν πρᾶξιν, οὐδεμία εἶχε γίνη ἐνέργεια παρὰ τῶν Ἀρχῶν. Ὅτε ἀνέπτυσσε τὴν ἐπερώτησίν του, εἶχον παρακαλέσει αὐτὸν νὰ μὴ πιστεύσῃ εἰς τὰς τελευταίας πληροφορίας τοῦ φίλου του, νὰ ἦναι δὲ βέβαιος, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν αἱ Ἀρχαὶ νὰ μείνωσιν ἀδρανεῖς ἀπέναντι τοιαύτης πράξεως. Ἐν τούτοις ἀμέσως ἐτηλεγράφησα πρὸς τὸν ἐν Πάτραις Εἰσαγγελέα τῶν Ἐφετῶν, ζητῶν πληροφορίας. Ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν διεβίβασε τὸ τηλεγράφημα πρὸς τὸν παρὰ Πρωτοδίκαις Εἰσαγγελέα, οὗτος δὲ μὲ πληροφορεῖ, ὅτι ἡ Δικαστικὴ Ἀρχὴ οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἔμεινεν ἀδρανὴς, ὅτι οὐ μόνον ἡ ἀνάκρισις ἤρξατο, ἀλλὰ καὶ ἔνταλμα συλλήψεως ἐξεδόθη κατὰ τοῦ Κακούρα, κατὰ τοῦ ὁποίου εἶναι καὶ ἕτερα ἐντάλματα ἐκδεδομένα, ἀλλὰ δὲν κατωρθώθη ἡ σύλληψίς του, καὶ ὅτι ἔσπευσε νὰ λάβῃ ἔκτακτα μέτρα, ἐκ τῶν ὁποίων ἐλπίζεται, ὅτι θέλει ταχέως ἐπέλθη ἡ σύλληψις τοῦ δράστου.

§6ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν εἶπον, ὅτι ἡ Δικαστικὴ Ἀρχὴ ἤθελε παραλείψει τὸ καθῆκόν της, ἀλλ’ ἐνεχειρίσθη μήνυσις, καὶ ἡ Εἰσαγγελία ὤφειλε νὰ διατάξῃ ἀνακρίσεις. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι πρό τινος καιροῦ διεσαλεύθη ἡ δημοσία τάξις ἐν τῷ νομῷ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος· ἡ πρᾶξις δὲ, περὶ ἧς μοὶ ἔγραφε χθὲς ὁ συμπολίτης μου, ἔφερε τὸν χαρακτῆρα τῆς λῃστείας, καὶ ἔπρεπεν αἱ Ἀρχαὶ, ἡ Μοιραρχία, νὰ σπεύσωσι πρὸς σύλληψιν τῶν ἐνόχων καὶ τῶν φυγόδικων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἐξεδόθη ἔνταλμα κατὰ φυγόδικων, πρὸ τριῶν μηνῶν εὑρισκομένων ἐν τῇ κωμοπόλει Ἀχαΐας, τρεῖς ὥρας ἀπεχούσης τῶν Πατρῶν. Ἐγὼ ἁπλῶς ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, διότι οὐ μόνον λῃστεία ἔλαβε χώραν, ἀλλὰ καὶ ἄλλαι παρόμοιαι πράξεις εἰς τὸν δῆμον Δύμης, καὶ οὐδὲν μέτρον ἐλήφθη.

§7ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐν τοῖς τηλεγραφήμασι, τὰ ὁποῖα κατέθεσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, περὶ τοῦ συμβάντος ἐν Πάτραις, ἀναφέρεται, ὅτι ὁ Νομάρχης ἐπιφυλάσσεται νὰ ὑποβάλῃ ἔκθεσιν λεπτομερῆ τῶν γεγονότων. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ καταθέσῃ τὴν ἔκθεσιν ταύτην. Παρακαλῶ ἐπίσης τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ καταθέσῃ τὴν ἔκθεσιν τῶν Εἰσαγγελέων.

§8ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν ἔλαβα κἀμμίαν ἔκθεσιν.

§9ΡΙΚΑΚΗΣ. Τότε ὁ κ. Νομάρχης εἶναι λίαν ἄτακτος, διότι πρὸ πέντε ἡμερῶν ἀνήγγειλε τὸ τοιοῦτον.

§10ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἴσως, διότι κατ’ αὐτὰς τὰς ἡμέρας ἦτο πολὺ ἀπησχολημένος.

§11ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐὰν ἦτο ἁπλῆ πρᾶξις καὶ ἀπεδίδετο εἰς ἰδιώτας, ἴσως δὲν εἶχεν ὑποχρέωσιν ὁ Νομάρχης νὰ παρεμβῇ· ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ πρᾶξις ἀποδίδεται εἰς ὄργανα τῆς δημοσίας δυνάμεως, ἔπρεπε νὰ ἐπιληφθῇ ἀμέσως τῆς ὑποθέσεως, σεῖς δὲ πρέπει νὰ τὸν ὑποχρεώσητε ν’ ἀποστείλῃ τὴν ἔκθεσίν του.

§12ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑποβάλλω σχέδιον Νόμου περὶ φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς διὰ τὸ ἔτος 1888. Ὑποβάλλω ὡσαύτως ἕτερον νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως δασμῶν τινων ὡς πρὸς τὰ Κράτη μόνον ἐκεῖνα, μετὰ τῶν ὁποίων δὲν συνδεόμεθα διὰ συμβάσεως ἀμοιβαιότητος. Ἕτερον νομοσχέδιον περὶ ἀπονομῆς ἀνωτέρου βαθμοῦ εἰς ἀποστρατευομένους ἀξιωματικοὺς καὶ ἀνθυπασπιστὰς τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ. Ἐγένετο λόγος ἐν ἐπερωτήσει πρό τινων ἡμερῶν περὶ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει οἰκίας, τῆς ὁποίας εἶχε διὰ Νόμου ἐπιτραπῆ ἡ ἀγορά· ἀπαντῶν δὲ εἶπον, ὅτι ἡ ἀγορὰ δὲν θέλει γενῆ, ἕνεκα νομίμων κωλυμάτων· θεωρεῖ δὲ ἡ ὑπηρεσία, ὅτι εἶναι καὶ πρέπον νὰ καταργηθῇ ὁ προγενέστερος περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου Νόμος, ὥστε νὰ μὴ ἐπέλθῃ περιπλοκή τις ἐν τῷ μέλλοντι. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω καὶ περὶ τούτου νομοσχέδιον. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 67–70).

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐγκρίσεως συμβάσεως ἀφορώσης εἰς τὴν κατασκευὴν σιδηροδρομικῆς γραμμῆς ἀπὸ Μεσολογγίου δι’ Αἰτωλικοῦ εἰς Ἀγρίνιον.

§14ΦΩΤΗΛΑΣ. Πολλοὶ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς, συζητουμένου τοῦ νομοσχεδίου περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμων, ἀλληλοδιαδόχως ἔλαβον τὸν λόγον, φαινόμενοι ὡς ἀποκλίνοντες εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν συζητουμένων νομοσχεδίων. Ὡς ἐκ τῶν λόγων, οὓς ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἠναγκάσθην καὶ ἐγὼ μετ’ ἐπιστασίας νὰ μελετήσω τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον, καὶ σᾶς ὁμολογῶ τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι, μετὰ τὴν μελέτην, ἣν ἐποιησάμην, ἐσχημάτισα τὴν πεποίθησιν, ὅτι καὶ τὸ νομοσχέδιον, δι’ οὗ εἰσάγεται ἡ σύμβασις τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῶν κυρίων Βαλερίου Μαμπὶλ καὶ Λουκιανοῦ Γκινὸς, καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἀπὸ Μύλων μέχρι Καλαμῶν, ὡς εἶναι διατετυπωμένα, δέον ν’ ἀποῤῥιφθῶσι κατ’ ἀρχήν. Καὶ δὲν δύναται μὲν ν’ ἀρνηθῇ τις, ἔτι δὲ μᾶλλον ἐγὼ, ὅστις πολλάκις ὡμίλησα ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι ὁ τόπος ἔχει ἀνάγκην ἀπόλυτον τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, καὶ μάλιστα τῶν σιδηροδρόμων, καθ’ ὅσον ἡ εὔκολος καὶ ταχεῖα συγκοινωνία προάγει τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν ἐμπορίαν, προάγει τὸν πλοῦτον τῆς χώρας, συμβάλλει εἰς τὴν πρόοδον τῶν φώτων καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, καὶ μυρίων ἄλλων καλῶν γίγνεται πρόξενος, ἅτινα ἀνέπτυξαν χθὲς οἱ προαγορεύσαντες συνάδελφοι τῆς τε Συμπολιτεύσεως καὶ Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν εἶναι τοῦτο, διότι περὶ τῆς ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας πάντες εἴμεθα σύμφωνοι, οὐδεὶς δ’ ὑπάρχει ἐναντιογνωμῶν. Τὸ ζήτημα εἶναι, ἂν τὸ Κράτος δύναται ν’ ἀνθέξῃ, ὡς ἐκ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ εὕρηται σήμερον, εἰς δαπάνας διὰ τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμων, δεύτερον, ἂν συμφέρῃ τοῦτο εἰς τὸ Κράτος, καὶ τρίτον, ἂν, ὡς ἐκ τοῦ τρόπου τῆς διασκευῆς τῶν ὑποβαλλομένων νομοσχεδίων, δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ κατασκευὴ σιδηροδρόμων. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπεψηφίσαμεν νομοσχέδιον δανείου 10 ἑκατομμυρίων ἐκ μέρους τῶν Τραπεζῶν εἰς χρυσὸν διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων τῆς ἑξαμηνίας τῶν χρεῶν μας, πρὸ ὀλίγου ἐπεψηφίσαμεν ἕτερον νομοσχέδιον δανείου δέκα πέντε ἑκατομμυρίων πρὸς πληρωμὴν χρέους πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ εὕρεσιν διαθεσίμου ποσοῦ πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλλειμμάτων τῶν ἀγόνων μηνῶν τοῦ ἔτους 1888. Ὁ ἐτήσιος Προϋπολογισμὸς περιέχει κεφάλαιον πλέον τῶν 40 ἑκατομμυρίων δραχμῶν πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεολύτρων, τῶν συνωμολογημένων ἐκ μέρους τοῦ Κράτους, καὶ μετὰ τοιαύτην εἰκόνα τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως ἡμῶν ὑποβάλλει ἡμῖν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νομοσχέδιον, δι’ οὗ συνάπτει νέον δάνειον ἐκ 3,756,720 δρ. εἰς χρυσὸν, ἤτοι 5,000,000 ὡς ἔγγιστα εἰς χαρτονόμισμα, διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου, ζητεῖ δὲ τὴν ἄδειαν ἐκδόσεως δανείου ἐξ ἑτέρων 24,000,000 δραχμῶν διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων μέχρι Καλαμῶν. Εἶναι, Κύριοι, λογικὸν, εἶναι δίκαιον, ἀφοῦ τοιαύτη ἡ οἰκονομικὴ τοῦ Κράτους κατάστασις, ἀφοῦ πλέον τοῦ ἡμίσεος τῶν εἰσοδημάτων ἐξαντλεῖται πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεολύτρων, νὰ συνομολογῶμεν νέα δάνεια, νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸν Προϋπολογισμὸν μὲ νέους τόκους καὶ χρεώλυτρα διὰ τὴν κατασκευὴν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν οὐχὶ ἀπολύτου ἀνάγκης; Διὰ τοῦ συστήματος τούτου θέλομεν καταντήσει νὰ ἐξαντλῶνται πάντα τὰ εἰσοδήματα τοῦ Κράτους εἰς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλύτρων τῶν ὑπαρχόντων καὶ συνομολογηθησομένων δανείων, καὶ δὲν θέλει δύνασθαι τὸ Κράτος νὰ ἐπαρκῇ οὔτε πρὸς συντήρησιν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, οὔτε διὰ τὰς δαπάνας τὰς ἀπαιτουμένας πρὸς ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης, οὔτε διὰ τὴν συντήρησιν τῆς παιδείας. Ἀλλ’ ἔστω, νὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπέβαλλε νομοσχέδια περὶ κατασκευῆς τῶν σιδηροδρόμων τούτων κατὰ τὸ σύστημα, καθ’ ὃ κατεσκευάσθησαν ὁ σιδηρόδρομος Θεσσαλίας καὶ ὁ σιδηρόδρομος Ἀθηνῶν–Πατρῶν, ἤτοι δι’ ἀποζημιώσεως 20,000 δραχμῶν κατὰ χιλιότερον εἰς τὰς ἀναλαβούσας τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων τούτων Ἑταιρίας, ἂν τουτέστιν ἐπρόκειτο νὰ ὑποβληθῇ τὸ Κράτος διὰ τοῦ συστήματος τούτου εἰς δαπάνην 4, 5 ἢ 6 ἑκατομμυρίων δραχ. ἐφάπαξ, μ’ ὅλην τὴν ἀθλίαν οἰκονομικὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα, ὡς ἐκ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ, ὃν αἰσθάνομαι ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας, καὶ ὅπως ὁ ἀτμὸς διασχίσῃ τὴν Πελοπόννησον, ἤθελον ὑπερψηφίσει ἀμφοτέρων τῶν νομοσχεδίων. Ἀλλ’ ἡ ἀνάληψις ἐκ μέρους τοῦ Κράτους καὶ ἡ δι’ ἰδίων αὐτοῦ δαπανῶν κατασκευὴ σιδηροδρομικῶν γραμμῶν οὐχὶ προσοδοφόρων, ἀφοῦ εἶναι βέβαιον καὶ ἀποδεδειγμένον, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος Θεσσαλίας καὶ ὁ τῶν Ἀθηνῶν–Πατρῶν, κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὐ μόνον δὲν ἀποφέρουσι κέρδη, ἀλλὰ μόλις καλύπτουσι τὰς δαπάνας τῆς συντηρήσεως, ἡ ἀνάληψις ἐπαναλέγω ὑπὸ τοῦ Κράτους τῆς κατασκευῆς καὶ ἡ συντήρησις τῶν σιδηροδρόμων ἐκ μέρους αὐτοῦ ἤθελεν εἶσθαι πρᾶγμα λίαν τολμηρόν, ἵνα μὴ εἴπω παράβολον, ὅταν μάλιστα ἡ ἐπιστήμη ἀπεδέχθη καὶ ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις δὲν πρέπει νὰ γίνωνται οὔτε ἔμποροι, οὔτε ἐργολάβοι ἐπιχειρήσεων, καὶ ὅταν πάντες γνωρίζωμεν, ὅτι καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἁπανταχοῦ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν ἐγκατέλειψαν τὸ σύστημα τῆς διὰ δαπανῶν τοῦ Κράτους κατασκευῆς τῶν σιδηροδρόμων. Καὶ δὲν ἠπόρησα, Κύριοι, διὰ τὸν εἰσαγαγόντα τὰ νομοσχέδια κ. Πρωθυπουργὸν, ὅσον διὰ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κ. Καραπάνον, ὅστις, ἐνῷ ἀπέκρουσε διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του τὰ νομοσχέδια ταῦτα κατ’ ἀρχὴν, ἐφαίνετο διατεθειμένος νὰ δεχθῇ τὸ νομοσχέδιον τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου μέχρις Ἀγρινίου, ἐὰν ἡ γραμμὴ αὕτη ἐξετείνετο μέχρι Καρβασαρᾶ, ἢ καὶ μέχρις Ἄρτης, καθ’ ὅσον ἔλεγεν, ὅτι ἡ γραμμὴ αὕτη, ἐκτὸς τῶν ὠφελημάτων, τὰ ὁποῖα θὰ εἶχεν, εἶναι καὶ στρατιωτική πως, καὶ λόγῳ τοῦ χαρακτῆρος τούτου ἔδει νὰ κατασκευασθῇ. Κράτη, Κύριοι, οἷα ἡ Γαλλία καὶ ἡ Πρωσσία, ἔχοντα κολοσσιαῖα εἰσοδήματα, Προϋπολογισμοὺς χιλιάδων ἑκατομμυρίων, ἔχοντα ἄμεσα καὶ σπουδαῖα ἐμπορικὰ συμφέροντα, δύνανται νὰ σκέπτωνται, καὶ μετ’ ἐνδοιασμοῦ τὸ πράττουσι, περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμων ἐχόντων πολεμικὸν χαρακτῆρα. Κράτη ὅμως, ὡς ἡμεῖς, μικρὰ καὶ πτωχὰ, ἐξηντλημένα οἰκονομικῶς καὶ μὲ διαρκῆ ἐλλείμματα ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, εἶναι νομίζω ἀπρεπὲς νὰ σκέπτωνται περὶ κατασκευῆς τοιούτων γραμμῶν ἐκ μέρους τοῦ Κράτους, ἐκτὸς ἐὰν Ἑταιρίαι ἐπὶ ἀποζημιώσει τινὶ ὑπὸ τοῦ Κράτους ἀναλαμβάνουσι τὴν κατασκευὴν αὐτῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Καραπάνος ἰσχυρίσατο, ὅτι καὶ προσοδοφόρος θὰ ᾖ ἡ γραμμὴ αὕτη, διότι καὶ ἐξ Ἀλβανίας καὶ ἐξ Ἠπείρου θὰ ἔρχωνται ἐπιβάται, προτιμῶντες τὴν ὁδὸν ταύτην τῆς θαλασσίας διὰ Κερκύρας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Καραπάνον, πόσος θὰ ἦναι ὁ πληθυσμὸς οὗτος, ἀφοῦ οὐδεμία ἐμπορικὴ ἐπικοινωνία ὑπάρχει εἰς τὰ μέρη ταῦτα; Ἀφοῦ ὁ σιδηρόδρομος Ἀθηνῶν–Πατρῶν, ὅστις ἔχει πυκνότατον πληθυσμὸν, ἔνθα ἐνασκεῖται ἐμπορία ζῶσα, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὐδὲν ἀποφέρει εἰσόδημα, τῶν εἰσοδημάτων μὴ ἐπαρκούντων εἰς τὰς δαπάνας, δύναται εὐλόγως νὰ ἰσχυρισθῇ τις, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, κατασκευαζόμενος παρ’ Ἑταιρίας, οὐχὶ ὑπὸ τοῦ Κράτους, διότι ἡ Ἑταιρία, ἥτις ἀνέλαβε τὴν κατασκευήν του, τὴν ἀνέλαβε διὰ λογαριασμὸν καὶ δαπάνῃ τοῦ Κράτους, καθ’ ὅσον θέλει λάβει κατὰ τὴν σύμβασιν 85,380 δρ. δι’ ἕκαστον χιλιόμετρον, ἤτοι ἐν ὅλῳ δρ. 3,756,720 δι’ ὁμολογιῶν, ἐκ δραχμῶν 500 ἑκάστη, πληρωτέων ἐντόκως πρὸς 6% ἐτησίως εἰς χρυσὸν, δύναται νὰ ἀποφέρῃ εἰσοδήματα; Ἀλλὰ διὰ τῆς σιδηροδρομικῆς ταύτης γραμμῆς πρόκειται νὰ συγκοινωνήσῃ τὸ Αἰτωλικὸν, Μεσολόγγιον καὶ Ἀγρίνιον, ὅπου ὁ πληθυσμὸς εἶναι ἀραιὸς καὶ δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη μεγάλης ἐπικοινωνίας. Εἶναι δίκαιον, ἐν συμπεράσματι, διὰ τὴν συγκοινωνίαν τῶν τριῶν τούτων πόλεων, αἵτινες ἔχουσι λαμπρὰς ἁμαξιτὰς ὁδοὺς, διότι εἶναι ἡ πατρὶς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἔνθα ἡ συγκοινωνία ἀπὸ Αἰτωλικοῦ μέχρι Μεσολογγίου γίνεται καὶ διὰ θαλάσσης, νὰ δαπανήσῃ τὸ Κράτος 4,000,000 δρ. ἐκτὸς τῶν ἐτησίων δαπανῶν τῆς συντηρήσεως τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, αἵτινες θὰ ἀνέρχωνται εἰς πολλὰς χιλιάδας δραχ. ἐτησίως; Καὶ βεβαιωθῆτε, Κύριοι, ὅτι, ἂν εἴχομεν ἰσοσκελῆ τινα Προϋπολογισμὸν, ἢ περίσσευμά τι, ἢ ἂν κατεσκευάζετο καὶ ὁ σιδηρόδρομος οὗτος καθ’ ὃ σύστημα κατεσκευάσθη ὁ ἀπ’ Ἀθηνῶν μέχρι Πατρῶν, καὶ ὁ τῆς Θεσσαλίας, τουτέστι δι’ ἀναλόγου ἐπιδόματος κατὰ χιλιόμετρον, καὶ οὐχὶ δαπάναις τοῦ Κράτους, ἤθελον δώσει τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπως περιδιαβάζωσιν ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Αἰτωλικὸν καὶ Ἀγρίνιον οἱ κάτοικοι τῶν μερῶν τούτων, οὐ μόνον διὰ θαλάσσης, οὐ μόνον διὰ τῶν λαμπρῶν ἁμαξιτῶν ὁδῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ σιδηροδρόμου, ἂν καὶ ἡ Πελοπόννησος στερεῖται πολλαχοῦ οὐ μόνον ἁμαξιτῶν, ἀλλὰ καὶ βατῶν ὁδῶν, ἐγκαταλειφθεισῶν ἀτελῶν καὶ αὐτῶν τῶν χρησιμωτάτων, οἷα εἶναι ἡ ἀπὸ Αἰγίου εἰς Καλάβρυτα, καὶ ἡ ἀπὸ Τριπόλεως εἰς Πύργον, ἣν ἐμελέτησεν ἡ Γαλλικὴ ἀποστολή. Ἐρχόμεθα ἤδη εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ δευτέρου ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, ἤτοι τῆς ὑπὸ τοῦ Κράτους κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μύλων μέχρι Καλαμῶν, ὡς ἐκ τῆς ὕλης τοῦ ὁποίου, κατ’ ἀντιπαραβολὴν πρὸς τὸ ἕτερον νομοσχέδιον τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου μέχρις Ἀγρινίου, εὐλόγως ὑποπτεύθησάν τινας καὶ εὐλόγως ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κ. Δηλιγιάννης, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐγένετο ἀπὸ σκοποῦ, ὅπως δικαιολογηθῇ ἡ σύμβασις ἡ συνομολογηθεῖσα διὰ τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, καὶ ἰδοὺ διατὶ, διὰ μὲν τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρουσιάζει ὡρισμένην σύμβασιν μετὰ τοῦ ἀντιπροσώπου κ. Ῥόσσελ τῶν ἐν Μαριμὸν τοῦ Βελγίου κ. κ. Μ. Βαλεριὰν καὶ Λουκιανοῦ Γκινὸς, δι’ ἧς οὗτοι ὑπὸ τὴν ἰδιότητά των ἀντὶ ἐκδοθησομένων ὁμολογιῶν τοῦ Δημοσίου, ἃς ἀπεδέχθησαν, ποσοῦ ὡς ἔγγιστα 4 ἑκατομμυρίων, πληρωτέων μετὰ τόκου πρὸς 6%, ἀναλαμβάνουσιν ἐπὶ καταβληθείσῃ ἐγγυήσει ἐντὸς διετίας τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, ἥτις βεβαίως γενήσεται, διότι ἡ σύμβασις κατηρτίσθη· διὰ δὲ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν, ἀπαιτοῦντα δαπάνην, κατὰ τοὺς γενομένους ὑπολογισμοὺς, 24,000,000 δρ. εἰς μεταλλικὸν ἢ τραπεζικὰ γραμμάτια, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἔκδοσις ἢ συνομολόγησις δανείου χρεωλυτικοῦ πρὸς πραγμάτωσιν τῆς κατασκευῆς· καὶ οὕτως, ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει ἔχομεν ἔργον τετελεσμένον, τουτέστι σύμβασιν συνομολογηθεῖσαν μετὰ Εὐρωπαίων κεφαλαιούχων, ἀναλαβόντων τὸ ἔργον, ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει, τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἀπὸ Μύλων μέχρι Καλαμῶν, ἔχομεν ἐλπίδας ἔργου, ἀλλ’ ἐλπίδας ἀνεπιτεύκτους, ἀδυνάτους, κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν, καθ’ ὅσον, ἀφοῦ εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος Ἀθηνῶν–Πατρῶν, ὁ μᾶλλον προσοδοφόρος τοῦ Κράτους, οὐδεμίαν ἀποφέρει πρόσοδον, μὴ ἐπαρκῶν εἰς τὰς δαπάνας τῆς συντηρήσεως, ποῖος ἤθελεν ἀγοράσει μετοχὰς ἐκδόσεως δανείου διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, ἐξ οὗ οὐδὲν ἐλπίζει κέρδος; ἢ τίνες κεφαλαιοῦχοι ἠδύναντο νὰ πραγματοποιήσωσι δάνειον 24 ἑκατομμυρίων ἐπὶ ἐγγυήσει σιδηροδρόμου οὐδεμίαν ἀποφέροντος πρόσοδον; Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῇ ἀδυνάτῳ ὑποθέσει, ὅτι ἤθελεν ἐπιτευχθῆ ἡ ἔκδοσις ἢ συνομολόγησις δανείου, ἤθελον ἀπευχηθῆ τοῦτο, καθ’ ὅσον τὸ Κράτος, ἐκτὸς τῶν ἐτησίων τόκων καὶ χρεωλύτρων, ἀνελευσομένων εἰς 2,000,000 δρ. ἐτησίως, ἤθελεν ὑποχρεωθῆ καὶ εἰς τὰς ἐτησίους δαπάνας τῆς συντηρήσεως, ἀνερχομένας εἰς οὐκ εὐκαταφρόνητον ποσόν. Ἀντὶ τοῦ συστήματος τούτου, ἡμεῖς, ἐπιθυμοῦντες τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μύλων μέχρι Καλαμῶν, ἠθέλομεν προτρέψει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἀντὶ τῶν κενῶν ἐλπίδων κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, νὰ συνωμολόγει σύμβασιν πρὸς κατασκευήν του, καταβάλλοντος τοῦ Δημοσίου, ἀντὶ τῶν 20,000 δραχμῶν, ἃς κατέβαλε πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πατρῶν, 25, 30 μέχρι 40 χιλιάδων καθ’ ἕκαστον χιλιόμετρον, πρὸς ἀποπεράτωσιν τῆς ἀληθῶς σπουδαίας ταύτης σιδηροδρομικῆς γραμμῆς. Πρὸς τοῦτο ἔπρεπε νὰ προτρέψωσι τὸν κ. Πρωθυπουργὸν οἱ πρότερον ἀγορεύσαντες κύριοι Ζέγγελης καὶ Παλαμήδης, ὃν εὐχαριστῶ διὰ τοὺς ἐπαίνους, οὕς μοὶ ἀπηύθυνε, διὰ τὴν παρ’ ἐμοῦ κατὰ τὸ 1879 ἀναζωπύρωσιν τοῦ ζητήματος τῆς ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, κατανοῶν, ὅτι δὲν πρόκειται διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου νὰ κατασκευασθῇ ἡ σιδηροδρομικὴ αὕτη γραμμή, ἐπεῖπεν, ὅτι θέλει γενῆ δοκιμασία πρὸς κατασκευήν, ὅπως παροτρυνθῶσιν αἱ Ἑταιρίαι καὶ ἀναλάβωσι τὸ ἔργον. Ἀλλὰ τότε τίς ἡ ἀνάγκη τοιούτου μερικοῦ νομοσχεδίου; Καλλίτερον ἤθελεν εἶσθαι νὰ εἰσάξῃ εἰς τὴν Βουλὴν γενικὸν νομοσχέδιον περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμων, καὶ νὰ ποιήσηται τοιαύτας δοκιμασίας. Ἀλλ’ ἀντὶ τοιούτων δοκιμασιῶν καλὸν ἤθελεν εἶσθαι νὰ κατασκευάσῃ βατὰς τὰς ἁμαξιτὰς ὁδοὺς, διότι ἄλλως ὁμοιάζομεν πρὸς ἐκεῖνον, ὅστις, ἐνῷ δὲν ἔχει ὑποδήματα, φέρει ἐπ’ ὤμων πολυτελεῖς ἐπενδύτας. Ὥσον τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, Κύριοι, ὑποπτεύων, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι δέλεαρ πρὸς ἐπιψήφισιν τοῦ ἑτέρου νομοσχεδίου, τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου μέχρις Ἀγρινίου, νομίζω, ὅτι θέλω πράξει ἔργον εὐσυνειδησίας, καταψηφίζων ἀμφοτέρων τῶν νομοσχεδίων.

§15ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας εἰς πᾶν Κράτος ἀποτελεῖ ἓν τῶν στοιχειωδῶν καθηκόντων καὶ μελημάτων πάσης Κυβερνήσεως, ἑπομένως δὲν ἤθελε σπουδαιολογεῖ ἐκεῖνος ὁ κυβερνήτης, ἐκεῖνος ὁ πολιτευτὴς, ἐκεῖνο τὸ πολιτικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀντιποιηθῆ ὡς ἀρχὴν τρόπον τινὰ καὶ ὡς μονοπώλιον πολιτικῆς ἰδέας, τὸν ζῆλόν του ὑπὲρ τῆς ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Δὲν πιστεύω λοιπὸν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἢ οἱ λοιποὶ ἀξιότιμοι Συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι παρέστησαν διερμηνεύοντες τὰς ἰδέας αὐτοῦ, ἀξιοῦσι σπουδαίως νὰ ἀντιποιηθῶσι τοιαύτην ἀρχὴν, ἐπικαλούμενοι τοιαύτην ἰδέαν. Ἤθελον ὑποθέσει, ὅτι οἱ ἀντιπολιτευόμενοι εἶναι ἀγροῖκοί τινες, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐνόησαν τὰ ἀγαθὰ τῆς συγκοινωνίας, ἢ ὅτι ὁ τόπος εἶναι ἀγροῖκος· ἀλλὰ τότε, προκειμένου μία Κυβέρνησις νὰ διευθετήσῃ τὰ πράγματα ἑνὸς τόπου τοιούτου, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐπαγγέλληται ἀρχὰς, οὔτε νὰ ἐπιδεικνύῃ ἰδέας καὶ σχέδια, ἀρκεῖ νὰ ἐκτελῇ τὰ σχέδιά της, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀπαραίτητα εἰς πᾶν Κράτος. Ἀλλὰ, προκειμένου περὶ τοῦ Κράτους ἡμῶν, πρέπει τις νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι ἀπό τινων ἐτῶν ἐπὶ τοσοῦτον ἀνεγνωρίσθη ἡ ἀνάγκη τῆς συγκοινωνίας, ὥστε μᾶλλον ἴσως ἔπρεπε νὰ προφυλαχθῶμεν, ὅπως μὴ τὴν ἀντίθετον βαδίσωμεν ὁδὸν, μήπως ἐξ ἀδυναμίας ἐκ τῆς τάσεως ταύτης ἐπιχειρήσωμεν ἔργα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι χρήσιμα ἢ δὲν εἶναι ἀνάλογα πρὸς τὰ μέσα τοῦ Κράτους. Ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ παραδεχθῶ τὴν σπουδαιότητα, μετὰ τῆς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας ἐπραγματεύθη τὸ ζήτημα, θελήσας νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι, ἕνεκα τῆς οἰκονομικῆς καχεξίας τοῦ Κράτους, δὲν πρέπει νὰ δαπανήσωμεν διὰ μέσα συγκοινωνίας. Δὲν ἔχομεν εἶπον νὰ φοβηθῶμεν, μὴ τυχὸν κἀμμία Κυβέρνησις ὀλιγωρήσῃ τῆς ἀπαιτουμένης μερίμνης πρὸς ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις ἀντιφιλοτιμοῦνται, ἡ μία πλειοτέραν τῆς ἄλλης νὰ ἐπιδείξῃ μέριμναν, ἵνα χαράξῃ μίαν ὁδὸν, εἴτε ἁμαξιτὴν εἴτε σιδηροδρομικήν. Τὸ ζήτημα λοιπὸν δὲν εἶναι τοῦτο ἐν Ἑλλάδι, δὲν πρόκειται βεβαίως περὶ πραγματοποιήσεως ἀρχῆς, οὐδὲ περὶ ἐπιδείξεως συναισθήσεως τῆς ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν ἅπας ὁ τόπος συναισθάνεται καὶ ἀναγνωρίζει. Ἐπρόκειτο περὶ τῆς μεθόδου, τὴν ὁποίαν ἠθέλομεν ἀκολουθήσει εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, περὶ τῆς μεθόδου τῆς γενικῆς, ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς ἀκριβείας ἐν τῇ ἐκτελέσει. Ὑπὸ τὰς δύο ταύτας ἐπόψεις ἀνατρέχων εἰς τὸ ἄρτι παρελθὸν, λυποῦμαι, διότι δὲν δύναμαι νὰ συγχαρῶ τῷ κ. Πρωθυπουργῷ οὔτε διὰ τὴν μέθοδον, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη, οὔτε διὰ τὴν ἀκρίβειαν ἐν τῇ ἐκτελέσει, πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν τοιούτων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους. Καὶ τὰς ἀνάγκας ταύτας συνησθάνθη οὐχὶ πρῶτον ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Ἂν ὑπῆρξε πολιτευτὴς, ὅστις ἠδύνατο νὰ ἀξιώσῃ, ὅτι πρῶτος πάντων ᾐσθάνθη, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ὁ τόπος ἰδίως συγκοινωνίας, ὁ πολιτευτὴς ἐκεῖνος ὑπῆρξεν ὁ ἀοίδιμος Κουμουνδοῦρος. Πιστεύω, Κύριοι, ὅτι καὶ εἰς ἄλλα μέρη τοῦ τόπου ἐξεδηλώθη ὁ τοιοῦτος ζῆλος τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἡμεῖς, οἱ ἐν τῇ ἀποκέντρῳ Εὐρυτανίᾳ εὑρισκόμενοι, εἴμεθα μάρτυρες τοῦ ζήλου τοῦ ἀνδρὸς, διότι, ἂν ὑπάρχῃ ὁδός τις ἐν Εὐρυτανίᾳ, ὀφείλεται εἰς τὸν ἀοίδιμον Κουμουνδοῦρον. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται, εἶπον, περὶ τούτου, πρόκειται περὶ τῆς μεθόδου καὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐκτελέσεως, καὶ περὶ τῆς ἀκριβείας ἐν τῇ ἐκτελέσει. Καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς μεγάλα ὑπέπεσε σφάλματα, καὶ ὡς πρὸς τὴν μέθοδον καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἐκτελέσεως. Διότι πανθ’ ὅσα ἐγένοντο ὑπ’ αὐτοῦ σχετικῶς πρὸς τὴν συγκοινωνίαν, καταδήλως συνετελέσθησαν, οὐχὶ κατὰ μεμελετημένον σχέδιον, οὐδὲ κατ’ ἀκριβῆ ἐπίγνωσιν τῶν ἀναγκῶν τοῦ τόπου. Καὶ προκειμένου περὶ τῆς διαθέσεως τῶν γλίσχρων μέσων τοῦ Κράτους, ἔπρεπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας νὰ προβῇ ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν μέσων αὐτῶν. Ἔπρεπεν ἀληθῶς οὐδεμία ὁδὸς νὰ χαραχθῇ, εἰμὴ ἐκεῖ, ὅπου ἦτο ἀνάγκη. Καὶ λέγων ἀνάγκην, δὲν ἐννοῶ μόνον ὅπου τὰ συμφέροντα εἶναι μεγαλείτερα, διότι τὸ Κράτος ἔχει καθῆκον καὶ πρὸς τὰ μέρη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα, ἂν δὲν ηὐτύχησαν νὰ ἔχωσιν ἐμπόριον μέγα καὶ πληθυσμὸν, ἔχουσιν ὅμως τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσωσιν, ὅπως τὰ διευκολύνῃ πρὸς ταῦτα ἡ Πολιτεία. Καὶ πρὸς τοῦτο τὸ δραστικώτερον μέσον εἶναι βεβαίως ἡ διευκόλυνσις τῆς συγκοινωνίας. Πῶς δύνασθε νὰ εἴπητε εἰς μίαν ἐπαρχίαν ἀπόκεντρον, ὅτι δὲν εἶναι ἀξία ν’ ἀποκτήσῃ τὴν συγκοινωνίαν, μόνον διότι δὲν ἔχει ἐμπόριον καὶ πληθυσμόν; Διότι πῶς θ’ ἀποκτήσῃ ταῦτα, ἐὰν τὸ δραστικώτερον πρὸς τοῦτο μέσον, ἡ συγκοινωνία, δὲν ἐπιδαψιλευθῇ εἰς αὐτήν; Δὲν πρόκειται, Κύριοι, σήμερον νὰ ἐξελέγξωμεν τὰ γενόμενα ὡς πρὸς τὴν ὁδοποιΐαν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πάντες ὀφείλουσι ν’ ἀναγνωρίσωσιν, ὅτι πολλὰ ἔργα ἐξετελέσθησαν, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι σπουδαίας χρησιμότητος, καὶ ὅτι ἐν τῇ ἐκτελέσει ὑπῆρξε κακίστη διεύθυνσις καὶ οἰκτρὰ διαχείρισις. Εἰς τὴν τοιαύτην μέθοδον χρεωστοῦμεν, ὅτι, ἐνῷ κατηναλώθημεν διὰ τὴν συγκοινωνίαν, ἐν τούτοις τ’ ἀγαθὰ τῆς συγκοινωνίας δὲν τὰ ἔχομεν οὐδὲ κἄν εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη, διὰ τὰ ὁποῖα ἐξωδεύθησαν τόσα χρήματα. Ἀλλ’ ὑπάρχει, Κύριοι, ἄλλη ἔποψις, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἔθιξε τὸ ζήτημα ὁ προαγορεύσας, καὶ ὑπὸ τὴν ὁποίαν εἴμεθα, ὡς φρονεῖ, ἠναγκασμένοι νὰ ἐξετάσωμεν τὰ τῆς συγκοινωνίας, ἡ ἔποψις τῆς οἰκονομικῆς δυνάμεως τοῦ τόπου· ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην εἶμαι ἤδη εἰς διαφωνίαν πρὸς τὸν προαγορεύσαντα, διότι θεωρῶ, ὅτι ἀκριβῶς αὐτὴ αὕτη ἡ οἰκονομικὴ καχεξία, εἰς ἣν περιήλθομεν, ἐπιβάλλει πλέον εἰς ἡμᾶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, ἐνῷ πρότερον ἠδυνάμεθα νὰ τὸ σκεφθῶμεν καὶ τὸ ἐκτελέσωμεν ὡς σχέδιον χρήσιμον, ἤδη μᾶς ἐπιβάλλεται ὡς ἀνάγκη κατεπείγουσα καὶ ἀναπόδραστος. Ἀληθῶς ἕκαστος καὶ ὀλίγον γινώσκων τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν δύναται νὰ εἴπῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὸ «ἐμπρὸς βαθὺ καὶ πίσω ῥεῦμα». Ἡ οἰκονομικὴ καταστροφὴ ἀπειλεῖται καὶ ἂν θελήσητε νὰ κάμητε τὰς οἰκονομίας αὐτὰς προκειμένου καὶ περὶ τῆς συγκοινωνίας. Τί δὲ νὰ εἴπῃ τις, ὅταν, θεωρῶν τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, παρατηρῇ, ὅτι τόσαι ἄλλαι δαπάναι γίνονται, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ τίποτε τὸ παραγωγικὸν εἰς αὐτάς; πῶς νὰ εἴπῃ, ὅτι δυνάμεθα νὰ φανῶμεν ἤδη φειδωλοί, προκειμένου περὶ συγκοινωνίας; Πῶς νὰ εἴπῃ τοιοῦτόν τι περὶ συγκοινωνίας, ὅταν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀνεκοινοῦτο εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι πολλὰ ἑκατομμύρια δαπανῶνται, διὰ νὰ σπεύσωμεν νὰ κατασκευάσωμεν στόλον; Τίς ἀγνοεῖ, ὅτι, ἂν ἔχωμεν νὰ δαπανήσωμεν πρὸς κατασκευὴν στόλου, δὲν θὰ ἔχωμεν κατόπιν τὰ μέσα διὰ νὰ κινήσωμεν αὐτόν; Τί μᾶς ὠφελοῦν λοιπὸν οἱ στόλοι καὶ τὰ τοιαῦτα, ὅταν τὸ Κράτος εὑρίσκηται εἰς αὐτὴν τὴν παραλυτικὴν κατάστασιν οἰκονομικῶς, τὴν ὁποίαν γνωρίζετε; Καὶ δὲν πρόκειται ἁπλῶς περὶ κακῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους. Εἶπον πρὸ ἡμερῶν, ὅτι ἄλλο εἶναι τὸ ζήτημα τὸ φοβερώτερον, ἐν τῷ ὁποίῳ ἔγκειται ὁ μεγαλείτερος κίνδυνος, εἶναι τὸ ὅτι ἡ οἰκονομικὴ καχεξία δὲν εἶναι ἁπλῶς τοῦ Κράτους, εἶναι καὶ τῆς κοινωνίας. Ἐὰν ἡ κοινωνία εὑρίσκετο εἴς τινα οἰκονομικὴν εὐεξίαν, δὲν θὰ ἐσήμαινε πολὺ ἡ οἰκονομικὴ καχεξία τοῦ Κράτους, διότι θὰ ὑπῆρχεν ἡ πηγή, ἐξ ἧς θὰ ἤντλει τοῦτο νέας δυνάμεις· ἀλλὰ καὶ ὀλίγον τις ἐξετάζων τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, δὲν δύναται πλέον νὰ πλανᾶται μὲ τὰς θεωρίας, ὅτι ὁ τόπος ἔχει πόρους· ἠδύνατο ἴσως νὰ ἔχῃ πόρους, ἀλλ’ ὅπως πολιτευόμεθα καὶ κυβερνώμεθα, οὔτε ἔχει οὔτε δύναται ν’ ἀποκτήσῃ. Τίνες εἶναι, Κύριοι, οἱ πόροι τοῦ Κράτους; Τὸ Κράτος συντηρεῖται φορολογοῦν ἐκείνην τὴν τάξιν τῶν ἀνθρώπων, ἥτις ἀλλοῦ μένει ἀφορολόγητος. Ἐφαρμόσατε λόγου χάριν ἐνταῦθα τὸ σύστημα τῆς φορολογίας, τὸ ἐν Ἀγγλίᾳ ἰσχῦον, ἀφαιρέσατε ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τόσην πρόσοδον, ὅση μόλις δύναται νὰ ἱκανοποιήσῃ τὰς ἀπολύτους αὐτῶν ἀνάγκας, τί θὰ φορολογήσητε ἐν Ἑλλάδι; Τίποτε! Οὔτε ἐμπόριον ὑπάρχει, οὔτε βιομηχανία, οὔτε ἄλλη παραγωγή. Τί φορολογεῖτε λοιπόν; Τὰ πρὸς τὸ ζῆν ἀπολύτως ἀναγκαῖα. Δι’ αὐτῆς τῆς φορολογίας τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων συντηροῦνται οἱ στρατοί, τοὺς ὁποίους διοργανίζομεν, ὅπως διοργανίζονται καὶ οἱ στόλοι, τοὺς ὁποίους προμηθεύεσθε δι’ οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, συντηρεῖται ἡ δημοσία δύναμις, ἡ ὁποία ἐκτελεῖ ἐνίοτε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου ἀνέφερεν ὁ βουλευτὴς Μεσσηνίας, ὁ σεβαστὸς φίλος μου κ. Σωτηρόπουλος. Λοιπὸν πόρους, ὡς ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς, δὲν ἔχομεν, ἑπομένως γεννᾶται ἡ ἀναπόδραστος ἀνάγκη, νὰ δημιουργήσωμεν πόρους, νὰ δημιουργήσωμεν γεωργίαν, βιομηχανίαν, ἐμπόριον! Πῶς θὰ τὰ δημιουργήσωμεν, πόθεν θ’ ἀρχίσωμεν, ποία θὰ ἦναι ἡ ἀφετηρία τῆς πραγματικῆς ἡμῶν ἐνεργείας, ἐκεῖ μάλιστα, ὅπου ἔφερε τὰ πράγματα ἡ πολιτικὴ τῶν τελευταίων ἐτῶν; Τὸ Κράτος, Κύριοι, βεβαίως δὲν δύναται νὰ γίνῃ βιομήχανος, ἔμπορος ἢ γεωργός. Ἀκούομεν πολλὰ καὶ βλέπομεν εἰς τὰς ἐφημερίδας ἄρθρα, κατὰ τὰ ὁποῖα, ἐνῷ ὁμολογεῖται ἤδη, ὅτι τὸ ζήτημα τὸ οἰκονομικὸν ἔγκειται εἰς τὴν ἔρευναν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς κοινωνίας, ἐκφράζεται ὁ πόθος καὶ ἡ εὐχὴ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει ν’ ἀναπτύξῃ τὴν βιομηχανίαν, τὸ ἐμπόριον, τὴν γεωργίαν. Ἀλλὰ πῶς θ’ ἀναπτύξῃ ταῦτα; Τῆς Κυβερνήσεως ἔργον εἶναι νὰ ἄρῃ τὰ προσκόμματα πρὸς τὴν τοιαύτην ἀνάπτυξιν, τῆς ἀτομικῆς δ’ ἐνεργείας εἶναι, ἡ ἀνάπτυξις τῆς βιομηχανίας, τοῦ ἐμπορίου, τῆς γεωργίας. Ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἄλλο ἔχει κυρίως μέσον δραστικὸν καὶ ἄμεσον ἐνασκοῦν ἐπιῤῥοὴν, εἰμὴ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας. Ἀλλὰ προκειμένου κυρίως περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης, ἔπρεπε νὰ καταρτίζωμεν σπουδαῖα καὶ πλήρη ἔργα, ἐὰν ἔχωμεν ἀληθές τι σχέδιον ἐν τῇ κεφαλῇ ἡμῶν, καὶ ὄχι ἁπλῶς, διότι ἑκάστοτε παρουσιάζεται εὐκαιρία κατασκευῆς μιᾶς ὁδοῦ, νὰ λέγωμεν μόνον, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ ἀνάπτυξις τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας εἶναί τι ἀγαθὸν, ἐπειδὴ αἰσθανόμεθα τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἄρα πρέπει νὰ κατασκευάζωμεν τεμάχια μέσων συγκοινωνίας σποραδικὰ καὶ ἀσύνδετα. Τοιαῦτα, Κύριοι, γενικῶς φρονῶν, θὰ ἤμην λίαν πρόθυμος νὰ ἀποκρούσω τὰ νομοσχέδια, περὶ ὧν πρόκειται, καθ’ ἑαυτὰ, ἂν δὲν συνέπιπτε νὰ φρονῶ, ὅτι, καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὸ νομοσχέδιον καὶ τὴν σύμβασιν περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ἀγρίνιον, νὰ φρονῶ, ὅτι τὸ τοιοῦτον μέτρον συμπίπτει ἀληθῶς νὰ ἦναι λίαν ὠφέλιμον, ὄχι μόνον εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ἀλλὰ δι’ ὅλον τὸ Κράτος, ἐὰν μάλιστα συμπληρωθῇ. Καὶ τὴν τοιαύτην ἰδέαν δὲν τὴν ἐπικαλοῦμαι προκειμένου περὶ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ἀγρίνιον, ἐπηρεαζόμενος ἐκ τοῦ ὅτι ἀνήκω εἰς τὸν νομὸν ἐκεῖνον, ἀλλὰ διότι, ὡς ἐξηγήθην, θεωρῶ ἐπιβαλλομένην ἤδη τὴν ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Ἐννοῶν δὲ τὴν χρησιμότητα τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, καὶ καθ’ ἑαυτὸν ἐπιθυμῶν νὰ καταστῇ παραγωγικώτερος, ἐπιθυμῶ τὰς συμπληρώσεις τοῦ ἔργου. Γνωρίζω, ὅτι αἱ πόλεις αὗται, Μεσολογγίου, Ἀγρινίου, Αἰτωλικοῦ, ἔχουσι συχνὴν συγκοινωνίαν ἀνθρώπων μεταξύ των, ὑπάρχουσι δὲ καὶ προϊόντα ἱκανά...

§16ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἐκτὸς τοῦ καπνοῦ τοῦ Ἀγρινίου, οὐδὲν ἕτερον.

§17ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Ἀγρίνιον εἶναι ἴσως μία τῶν ὀλιγίστων ἐν Ἑλλάδι πόλεων, ἡ ὁποία παρουσιάζει ζωήν. Ἠμπορεῖτε νὰ περιέλθητε ὅλην τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, ζωὴν θὰ ἰδῆτε μόνον ἐκεῖ. Εἶναι τὸ κέντρον τοῦ νομοῦ τῆς Αἰτωλοακαρνανίας, ἔχει ἐμπόριον τῆς ξηρᾶς, ἔχει δὲ συγχρόνως καὶ γεωργικὴν παραγωγήν. Ἡ τοποθεσία τοῦ Ἀγρινίου εἶναι τοιαύτη, ὥστε τὸ κατέστησε μίαν τῶν πόλεων τῆς Ἑλλάδος τῶν μᾶλλον ζωηρῶν, τῶν μᾶλλον προοδευουσῶν. Κέντρον ἐμπορικὸν εἶναι καὶ τὸ Αἰτωλικόν. Λοιπὸν δύναται νὰ ἦναι λίαν ὠφέλιμος ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ἀγρίνιον, καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι καὶ σχετικῶς πρὸς πᾶν ἄλλο μέρος ὑπάρχει ἐκεῖ πολλῷ μεγαλειτέρα χρησιμότης σιδηροδρομικῆς γραμμῆς. Ἀλλ’ ἐὰν περιορισθῶμεν εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, τί θὰ εἰποῦν οἱ κάτοικοι τῶν ἄλλων πλησιοχώρων μερῶν, βλέποντες, ὅτι ἀφ’ ἑνὸς ὑπάρχει τέλειος ἐπενδύτης καὶ ἀφ’ ἑτέρου ῥάκη ἐλεεινά; Κατασκευάζεται σιδηρόδρομος μέχρις Ἀγρινίου καὶ δὲν σκέπτεσθε συγχρόνως ποῖος πληθυσμὸς πρέπει νὰ συγκοινωνήσῃ διὰ τοῦ σιδηροδρόμου αὐτοῦ; Δὲν θ’ ἀνέφερον, Κύριοι, καὶ ἠδυνάμην νὰ τὸ πράξω καὶ δι’ ἐπερωτήσεως, ἐὰν δὲν ἐθεώρουν κακόζηλον νὰ ἐπικαλῆταί τις ἰδιαιτέραν μέριμναν ὑπὲρ ἐπαρχίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει· ἀλλ’ ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἂν γνωρίζῃ ποία εἶναι ἡ κατάστασις τῆς ἐπαρχίας, εἰς ἣν ἀνήκει καὶ αὐτὸς, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς συγκοινωνίας. Ἄλλοτε περιγράφων αὐτὴν εἶπεν, ὅτι ἄφησε καὶ τὸ ὡρολόγιόν του διὰ νὰ διέλθῃ ἕνα χείμαῤῥον. Μετεβλήθη ἡ κατάστασις ἐκείνη; ἐγένετο κἀμμία ὁδός; Ἐγένετο μόλις μία ὁδὸς βατὴ, ἡ ὁποία καὶ αὕτη ἀπεφασίσθη ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ κ. Δηλιγιάννη, τοῦ ἤδη προϊσταμένου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ αὕτη ἐκτελεῖται ἀτελῶς καὶ οὐδόλως συνεπληρώθη. Ἐσχεδιάσθη ἄλλοτε ὁδὸς, ὅτε εἴχετε τὰ μεγαλεπίβολα σχέδια τῶν συμπλεγμάτων συγκοινωνίας, ὁδὸς πρὸς τὴν Θεσσαλίαν κυρίως διευθυνομένη, ἀλλ’ ἡ ὁδὸς αὕτη ἔμεινε καὶ μένει ἐντελῶς ἀνεκτέλεστος. Λοιπὸν τί θὰ ὠφελοῦνται τὰ μέρη ἐκεῖνα διὰ μόνης τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ἀγρίνιον; Πρέπει βεβαίως νὰ κατασκευασθῇ αὕτη, ἀλλὰ θὰ ἦναι σκάνδαλον διὰ τὰ γειτονικὰ μέρη, νὰ περιορισθῇ ἕως ἐκεῖ ἡ μέριμνα ἡμῶν. Τί τὸν ὠφελεῖ, νὰ ὑποσχεθῆτε εἰς τὸν κάτοικον τοῦ Καρπενησίου, ὅτι, ἂν φθάσῃ ζωντανὸς μέχρις Ἀγρινίου, θὰ ἀπολαύσῃ σιδηρόδρομον μέχρι Μεσολογγίου; Δύναται λοιπὸν καὶ πρέπει ν’ ἀναπτυχθῇ ἡ συγκοινωνία εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, πρὸς ὠφέλειαν μεγάλην ὅλου τοῦ νομοῦ καὶ τοῦ σιδηροδρόμου τῶν Πατρῶν. Καὶ ὁ σιδηρόδρομος τῶν Πατρῶν ἤθελε λάβει μεγάλην τροφὴν, ἐὰν κατωρθοῦτο ὅλος ὁ πληθυσμὸς τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας νὰ συγκοινωνήσῃ πρὸς τὸν σιδηρόδρομον τῶν Πατρῶν. Εἶναι δὲ βέβαιον, ὅτι καὶ προϊόντα ὑπάρχουσιν ἱκανὰ ἐν τῷ μεγάλῳ ἐκείνῳ νομῷ, καὶ μεγάλην τροφὴν δύναται νὰ λάβῃ ὁ σιδηρόδρομος, ὡς προτείνεται. Τὸ νομοσχέδιον λοιπὸν, τὸ ἀναγόμενον εἰς τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ἀγρίνιον, εἶναι βέβαιον, ὅτι ἐκπληροῖ ἀνάγκην καὶ δύναται ν’ ἀποβῇ χρησιμώτατον. Ἀλλ’ εἶναι καὶ σκανδαλῶδες, νὰ μὴ ἐπισπεύδηται ἡ συγκοινωνία τῶν ἄλλων μερῶν, ὅπως ἀποκτήσωσι καὶ αὐτὰ τὰ ἀγαθὰ τῆς συγκοινωνίας καὶ συγχρόνως δοθῇ τροφὴ εἰς τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον. Ἐρχόμενος ἤδη, Κύριοι, εἰς τὸ ἄλλο νομοσχέδιον, παρατηρῶ ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔδωκεν εἰς τὸ μέτρον χαρακτῆρα πειράματος. Καὶ ἀληθῶς ἠπόρησα διὰ τοῦτο. Δὲν λέγω, ὅτι εἶμαι εἰδήμων εἰς τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμων, ἀλλ’ εἶναι νομίζω ἀκατανόητον, πῶς αἱ Ἑταιρίαι, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν ἐπιστήμην καὶ ἔργον τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμων, δὲν δύνανται ἄλλως νὰ φωτισθῶσι περὶ τοῦ ἐκτελεσίμου, ἢ περὶ τῶν δαπανῶν ἢ τῶν δυσχερειῶν ἑνὸς σιδηροδρόμου, παρὰ μόνον ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἡ Ἑλληνικὴ μάλιστα, ἐπιχειρήσῃ πειράματα. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι τὴν ἰδέαν τοῦ πειράματος ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν τὴν ἐννοῶ. Ἀποδέχεται ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁμολογεῖ σχεδὸν, ὅτι δὲν ἐννοεῖ σπουδαίως νὰ ἐπιχειρήσῃ ἰδίαις δαπάναις τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, καὶ προαναγγέλλει, ὅτι δὲν θέλει αὐτὴ κατασκευάσει τὸν σιδηρόδρομον, ἀλλὰ θέλει διὰ τῶν ἰδικῶν της πειραμάτων νὰ ἑλκύσῃ καὶ ἐνθαῤῥύνῃ Ἑταιρίαν, ἡ ὁποία νὰ ζητήσῃ νὰ ἀναλάβῃ τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου. Καὶ ἐνῷ περὶ τούτου μόνον πρόκειται, ἐνῷ σᾶς προαναγγέλλει, ὅτι θὰ δαπανήσῃ ἑκατὸν ἢ τριακοσίας χιλιάδας δραχμῶν, σᾶς λέγει: δότε μοι τὴν ἄδειαν νὰ συνομολογήσω δάνειον 24 ἑκατομμυρίων δραχμῶν ἀνθ’ οἱωνδήποτε ὅρων, καὶ παραχωρῶ ἐγὼ ἡ Κυβέρνησις οἱανδήποτε ἐγγύησιν. Θέλω πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας ὡς πρὸς τοῦτο—διὰ νὰ γίνῃ τί;—διότι σκέπτομαι νὰ λύσω διὰ πειραμάτων τὰς ἀμφιβολίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐξαιρετικῶς διὰ τὸν σιδηρόδρομον αὐτὸν γεννῶνται εἰς τὰς Ἑταιρίας! Μήπως ἆρά γε αἱ Ἑταιρίαι, αἱ κατασκευάζουσαι σιδηροδρόμους, δὲν κατεσκεύασαν σιδηροδρόμους εἰς μέρη δύσβατα, παρέχοντα δυσυπερβλήτους δυσχερείας; Δὲν ἔχουσιν ἆρά γε αὐταὶ τὰ μέσα, ἐκ τῶν προτέρων νὰ γινώσκωσιν ἢ νὰ ἐξακριβώσωσι ποίας δαπάνας προκαλεῖ ἡ φύσις τοῦ ἐδάφους ἢ ἄλλη τοπική τις περίστασις; Μήπως αἱ Ἑταιρίαι γνωρίζουν μόνον ὅταν πρόκηται περὶ ὁμαλῶν μόνον μερῶν, περὶ μιᾶς φύσεως ἐδάφους, δὲν γνωρίζουν δὲ τὰς δυσχερείας, ὅταν πρόκηται περὶ ἀνωμάλων τόπων; Μοὶ φαίνεται λοιπὸν παράδοξον, νὰ δώσωμεν τὴν ἄδειαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν πρὸς συνομολόγησιν ἑνὸς μεγάλου δανείου ἀνθ’ οἱωνδήποτε ὅρων, διὰ νὰ κάμῃ αὐτὸ τὸ πείραμα. Καὶ προλαμβάνει νὰ σᾶς εἴπῃ: μὴ τρομάξετε, δὲν θὰ τὰ ἐξοδεύσω ὅλα, πιθανὸν νὰ δαπανήσω μόνον ἑκατὸν χιλιάδας, διότι τότε θὰ φωτισθοῦν αἱ Ἑταιρίαι ἐκ τῶν δοκιμῶν, τὰς ὁποίας θὰ κάμω, καὶ ἑπομένως θ’ ἀναλάβουν τὸ ἔργον! Ἀλλὰ, Κύριοι, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἀναλάβῃ τὴν τοιαύτην ἐπιχείρησιν καὶ ἀρχίσῃ δαπανῶσα, βεβαίως περισσότερα ὅσων θὰ ἐδαπάνα Ἑταιρία πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμου, δὲν ὑπάρχει ὁ κίνδυνος ὁ ἐναντίος; Δὲν θὰ τρομάξουν αἱ Ἑταιρίαι, δὲν θὰ τραπῶσιν ἆρά γε εἰς φυγήν, ὅταν ἴδωσι τὰς δαπάνας τῆς Κυβερνήσεως καὶ μάλιστα Κυβερνήσεως Ἑλληνικῆς; Λοιπὸν θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἐναντίον ἀποτέλεσμα, θὰ τρομάξωμεν τὰς Ἑταιρίας διὰ τῶν πειραμάτων μας...

§18ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θὰ ἐκτελέσῃ τίποτε. Ἐδῶ μᾶς ἐμπαίζει μὲ τὴν ἀναίδειαν ἐκείνην, ὅπου ἔχει. Θὰ τὸ ἀποδείξω δι’ ἐγγράφων αὐτό.

§19ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ φθάσω μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ὥστε νὰ ὑποθέσω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὡς πρὸς τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἁπλῶς ἐπενοήθη ὡς μέσον ἀποπλανήσεως, ὡς παριστᾷ ὁ ἀξιότιμος Συνάδελφος. Ἀλλὰ καὶ ἐγὼ ἔχω τὰς ἀμφιβολίας μου, καὶ ἐπιθυμῶ νὰ φωτισθῶ, ἂν πρόκηται σπουδαίως νὰ ἐπιχειρήσῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν κατασκευὴν ταύτην· διότι, Κύριοι, βεβαίως εἶναι ὅ,τι ἄτοπον καὶ σκανδαλῶδες, ἐν Ἑλλάδι ἰδίως, νὰ παρουσιάζωνται Κυβερνήσεις, αἵτινες, κολακεύουσαι τὴν μεγάλην ταύτην τοῦ Τόπου ἀδυναμίαν, νὰ δίδωσιν ἁπλῶς ὑποσχέσεις περὶ σιδηροδρόμων καὶ ἁμαξιτῶν ὁδῶν. Ὅσον τὸ θέμα καθ’ ἑαυτὸ ἔχει ἀξίαν μεγίστην, τὴν ὁποίαν συναισθάνεται ὅλος ὁ Τόπος, τόσον αἱ σοβαραὶ Κυβερνήσεις πρέπει ν’ ἀποφεύγωσι νὰ δίδωσιν ἐπαγγελίας περὶ αὐτοῦ. Καὶ εἴδομεν ὄχι μόνον ἐπαγγελίας, ἀλλὰ παρέστησαν καὶ διερμηνεῖς τῶν ἰδεῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἀξιοῦντες, ὅτι τὴν ἀποκλειστικὴν περὶ τῶν ὁδῶν φροντίδα ἔχει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, καὶ παριστῶντες τὴν Ἀντιπολίτευσιν ὡς ἀδιαφοροῦσαν. Ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα δὲν εἶναι πλέον σοβαρά. Ἡ τοιαύτη τακτικὴ εἶναι τακτική, κατὰ τῆς ὁποίας ἀπὸ ἐτῶν ἀγωνίζεται ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἀπὸ ἐτῶν, Κύριοι, πολεμοῦμεν τὸν ἄχαριν τοῦτον ἀγῶνα. Ἔτη ἀρκετὰ παρῆλθον, ἀφ’ ὅτου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οἱ νῦν κυβερνῶντες ὑπέσχοντο, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ δαπανήσωμεν διὰ ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν ἀνάγκην τοῦ τόπου, καὶ μόλις ἐτολμῶμεν ν’ ἀπευθύνωμεν παρατηρήσεις τινὰς, μᾶς ἔλεγον: δὲν θέλετε συγκοινωνίαν, δὲν θέλετε ταχυδρομεῖα, δὲν θέλετε τηλεγραφικὴν ὑπηρεσίαν, δὲν θέλετε στρατόν, δὲν θέλετε στόλον! Πάντα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἀρέσκοντα εἰς τὸν λαὸν τῆς Ἑλλάδος, πάντα συλλήβδην τὰ ἐπηγγέλλοντο, καὶ ἡμεῖς παριστάμεθα εἰς τὰς ἐπαρχίας ἡμῶν, ὅτι δὲν αἰσθανόμεθα τὰς μεγίστας ταύτας καὶ αὐτὰς τὰς ὑλικὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, καὶ ὅτι δὲν αἰσθανόμεθα οὐδὲ τὰς ἱερωτέρας τῶν ἀναγκῶν τῆς πατρίδος. Τοιοῦτον ἀγῶνα διεξήγομεν ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα, καὶ ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐφθάσαμεν, ὥστε νὰ ἀκούωνται μὲν ἐνίοτε τὰ τοιαῦτα λεγόμενα, ἀλλὰ συγχρόνως ν’ ἀποσπῶσι λεγόμενα τὸ μειδίαμα καὶ ἐκείνης ἀκόμη τῆς πτέρυγος. Καὶ ἠνάγκασαν ταῦτα τὸν προϊστάμενον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ μετέλθῃ δικαίως τὴν ἔντονον γλῶσαν, ἣν ἠκούσατε προχθές. Ὅλα τὰ ἐπεχείρησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ τὸ ἐλαφρότερον ἤδη, ὅπερ δύναταί τις νὰ εἴπῃ κατ’ αὐτοῦ, εἶναι, ὅτι δὲν ὑπελόγισε τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου. Ἐπηγγέλλετο πρὸ ὀλίγου τὰ πάντα καὶ ἤδη καταργεῖ Σχολεῖα. Καὶ τοιουτοτρόπως, Κύριοι, ἄκοντες ἴσως συκοφαντοῦσι καὶ τοὺς προηγηθέντας πολιτικοὺς τοῦ τόπου, ὅτι ἐκεῖνοι δὲν ἐγνώριζον τ’ ἀγαθὰ τοῦ νεωτέρου πολιτισμοῦ, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπιδεικτικῶς ἐπαρουσίασε τὸν κόσμον τοῦτον τὸν νέον εἰς τὰς ὄψεις τῶν Ἑλλήνων, καὶ ἐπωφελήθη ἀπὸ τὴν ἄμετρον τάσιν τοῦ λαοῦ πρὸς πᾶσαν πρόοδον. Ἀλλὰ δὲν ὑπελόγισε καλῶς τὸ ἔδαφος καὶ τοὺς πόρους, ἵνα μὴ εἴπω χεῖρον, καὶ προβὰς ἄνευ τῆς ἀπαιτουμένης προσοχῆς εἰς τὴν ἐκτέλεσιν πάντων, περιήχθη εἰς ὃ σημεῖον περιήχθη καὶ αὐτὸς καὶ τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐφθάσαμεν ἐγκαίρως εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, εἴμεθα ἠναγκασμένοι, ἀσχέτως πρὸς τὸ παρελθὸν, σπουδαιότερον ἤδη νὰ σκεφθῶμεν, ἂν δυνάμεθα ν’ ἀνορθωθῶμεν οἰκονομικῶς. Ὁ τόπος εἶναι ἐντελῶς ἐξηντλημένος, καὶ ἂν ἐξακολουθήσητε νὰ προνοῆτε μόνον περὶ ἐξευρέσεως χρημάτων διὰ τὸ ταμεῖον, θέλετε ἰδεῖ μετ’ οὐ πολὺ, ὅτι ἀνοίγετε περισσότερον τὸ βάραθρον, τὸ ὁποῖον ἀγωνίζεσθε νὰ κλείσητε. Εἶναι ἀνάγκη νὰ δημιουργηθῶσι πόροι, διότι μὲ τοὺς ὑπάρχοντας ὁ τόπος δὲν δύναται ν’ ἀνθέξῃ. Πῶς θὰ δημιουργηθοῦν οἱ πόροι; Τὸ μόνον, μέσον τὸ ὁποῖον ἀπομένει, εἶναι ἡ ἀνάπτυξις τῆς συγκοινωνίας. Θὰ ἐξαντληθῶμεν οἰκονομικῶς! Καὶ τί χειρότερον θὰ πάθωμεν, παρ’ ὅ,τι ἤδη ἐπάθομεν; Ἡ ἐξάντλησις ὑπάρχει, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἀπὸ τοῦδε ἂς προσέξωμεν, ὥστε τὰ λείψανα τοῦ δημοσίου θησαυροῦ, ἂν ὑπάρχουν, νὰ τὰ διαθέσωμεν σκοπιμώτερον. Ἐγκρίνω λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν ἀμφότερα τὰ νομοσχέδια· ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἔχω τὰς ἀπορίας, τὰς ὁποίας εἶπον προηγουμένως. Καὶ οἱ ἐκφράσαντες τὰς ὑπονοίας των περὶ τῆς σπουδαιότητος τῆς ἐπαγγελίας σας, οὐδὲν ἄλλο ἐπεδίωξαν κυρίως, εἰμὴ νὰ ἐξαναγκάσωσιν, ὅπως ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις πλειοτέραν εὐθύνην καὶ ἐπιχειρήσῃ τι σπουδαῖον καὶ πραγματικόν. Ἐπανερχόμενος εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δύναται νὰ καταστῇ παραγωγικὸς, ἀλλὰ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ συνδέσητε ἀμέσως ὅλας τὰς ἐπαρχίας τοῦ νομοῦ πρὸς τὸν σιδηρόδρομον αὐτόν, πρέπει νὰ παραδεχθῆτε καὶ τὰς ἰδέας τοῦ κ. Καραπάνου περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ σιδηροδρόμου μέχρι Καρβασαρᾶ, πρέπει—καὶ ἐλπίζω, ὅτι καὶ ἡ ὑπόμνησις μόνη ἔπρεπε νὰ ἀρκῇ,—νὰ σκεφθῆτε καὶ περὶ τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, ἐκ τῆς ὁποίας ὑπάρχει πρόσωπον μετέχον τοῦ Ὑπουργείου. Δὲν λέγω ταῦτα διὰ νὰ ἀποδείξω ἐγὼ ἀποκλειστικὴν μέριμναν· ἂς ἀντλήσωσιν οἱ ἀντίπαλοί μου τὴν ὠφέλειαν καὶ τὴν δόξαν, ἀλλ’ ἂς πράξωσί τι ὑπὲρ τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης. Γενικώτερον δὲ δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι θεωρῶ ἔργον οὐ μόνον χρησιμότητος, ἀλλὰ καὶ ἀπολύτου ἀνάγκης, τὴν διὰ πάσης θυσίας ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας.

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Προκειμένου περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου, ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ἢ νὰ ἐξετάσῃ δύο ζητήματα. Πρῶτον, ἐὰν ἀναγνωρίζηται ἡ ἀνάγκη καὶ ᾖναι κατάληλος ἡ ἐποχὴ πρὸς ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων, καὶ δεύτερον, ἐὰν αἱ βάσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἀπεφασίσθη ἡ ἐκτέλεσις αὕτη, εἰσὶ κατάλληλοι καὶ συμφέρουσαι. Ἡ συζήτησις, ἐὰν πρέπῃ νὰ προτιμηθῇ ἡ μία γραμμὴ ἢ ἡ ἄλλη, ἐὰν ἡ γραμμὴ ἡ πρώτη ἦναι παραγωγικὴ καὶ ἡ ἄλλη οὐδὲν θ’ ἀποφέρῃ, ὡς καὶ ὅλα τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα πολλοὶ ἀνέπτυξαν, ἀποβλέποντες εἰς ἐπαρχιακὰ συμφέροντα, δὲν δύνανται ν’ ἀπολήξωσιν εἰς πραγματικὸν ἀποτέλεσμα. Ὅτι τὰ Κράτη δὲν δύνανται καὶ δὲν συμφέρει νὰ ἀναλαμβάνωσι τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων, εἶναι ἐκ πείρας ἀποδεδειγμένον. Ἐν Εὐρώπῃ οὐδέποτε ἀπεφάσισαν τὰ μεγάλα ἐκεῖνα Κράτη, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ διαθέσωσιν ἄνευ στενοχωρίας μεγάλα ποσὰ, οὐδέποτε ἀπεφάσισαν νὰ ἀναλάβωσιν ἰδίᾳ δαπάνῃ τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων, καὶ ὅπου ἀπεπειράθησαν, ἐγκατέλειψαν αὐτὰ, ἀναγνωρίσαντα, ὅτι δὲν εἶναι ἔργον τοῦ Δημοσίου, ἀλλ’ ἔργον ἰδιωτικῆς ἐργασίας. Ἡ Ἑλλὰς, ἡ ὁποία καὶ διὰ τὸν πληθυσμόν της καὶ διὰ τὴν ἔλλειψιν τῆς παραγωγῆς, βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἀξιώσῃ, ὅτι κατατάσσεται μεταξὺ τῶν Κρατῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀμέσως ἀξιοῦσι νὰ ἔχωσιν ὠφελείας καὶ προσόδους ἀπὸ τὴν ἐκτέλεσιν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν, νομίζω, ὅτι παρὰ πᾶν ἄλλο πρέπει νὰ σκεφθῇ ποῖα συστήματα εἶναι τὰ καταληλλότερα καὶ συμφερώτερα, καὶ πρέπει πολὺ νὰ σκεφθῇ ἀπέναντι τῆς ἰδέας τοῦ νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴ ἡ ἰδία τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων δι’ ἰδίας δαπάνης. Ἀπορῶ, πῶς ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος βεβαίως γνωρίζει πληρέστατα τὰ τοῦ συστήματος τούτου, διότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἀνέγνωσε καὶ ἐμελέτησεν αὐτὸ, πῶς ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος ἄλλοτε ἐφρόνει, ὅτι καὶ ἡ ἐγγύησις ἑνὸς τόκου δὲν εἶναι συμφέρουσα διὰ τὸ Κράτος, ἀπεφάσισε νὰ ἀναλάβῃ τὴν δημοσίᾳ δαπάνῃ ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων, — διότι ἀμφότεροι οἱ σιδηρόδρομοι δημοσίᾳ δαπάνῃ κατασκευάζονται. — Ἐνῷ τὸ σύστημα τοῦ χορηγήματος κατὰ χιλιόμετρον εἶναι τὸ πρῶτον, τὸ ὁποῖον ἤθελε θεωρηθῆ συμφερώτερον, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἡ ἐγγύησις τόκου, ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς κατὰ τὸ 1882 εὗρε σύμβασιν, συνομολογηθεῖσαν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, πρὸς κατασκευὴν τῶν δύο μεγάλων γραμμῶν Λαρίσσης καὶ Πατρῶν εἰς πλάτος 1, 45 καὶ ὄχι στενῶν ἑνὸς μέτρου, γραμμῶν σιδηροδρόμων, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν συγγραφὴν ἤθελον ἀπαντήσει εἰς τὴν ἐκτέλεσιν διαφόρους σύριγγας καὶ ἄλλα σπουδαῖα τεχνικὰ ἔργα, ἕνεκα τῶν ἀνωμαλιῶν τοῦ ἐδάφους, διότι δὲν ἦσαν γραμμαὶ, ὡς ἡ ἀπ’ Ἀθηνῶν μέχρι Κορίνθου, ἐπὶ ἐδάφους ἐπιπέδου. Καὶ ὅμως οἱ δύο ἐκεῖνοι σιδηρόδρομοι εἶχον ἀποφασισθῆ νὰ γίνωσιν ἐπὶ ὑποσχέσει τόκου, συμπληρωθησομένου ὑπὸ τοῦ Δημοσίου, 5%. Ὅπως δὲ γίνῃ ὁ σιδηρόδρομος ἐκεῖνος, ἰδοὺ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη. Πρῶτον ἐκήρυξεν, ὅτι εἶχεν ἀνάγκην νὰ κάμῃ δύο γραμμὰς σιδηροδρομικάς. Δὲν εἶχεν ἀνάγκην οὔτε ἔπρεπε νὰ περιμένῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ προσέλθῃ μία Ἑταιρία καὶ νὰ τοῦ προτείνῃ τὴν κατασκευὴν ὡρισμένης γραμμῆς, ἀφοῦ ἀπεφάσισε, προεκήρυξε μειοδοσίαν, συνέταξε συγγραφὰς, ἐδημοσίευσε τοὺς ὅρους αὐτῶν καὶ εἰς εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας καὶ ἔδωκεν καιρὸν εἰς τὰς Ἑταιρίας νὰ προσέλθωσι καὶ συναγωνισθῶσιν. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς λέγει, ὅτι δὲν εὗρε προτάσεις συμφερωτέρας. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρητε προτάσεις συμφερωτέρας μὲ τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου ἠθελήσατε νὰ ἐκτελέσητε τὸ ἔργον; Ἐγὼ, ὁ ὁποῖος διαμένω διαρκῶς ἐν Ἀθήναις καὶ ὁ ὁποῖος ὁπωσδήποτε ἀναμιγνύομαι εἰς τὰ τοιαῦτα, οὐδέποτε ἔμαθον, ὅτι συνεγράφη σύμβασις τοιαύτη. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν τοῦ 1882 προσῆλθον μετὰ τὰς προκηρύξεις τῆς Κυβερνήσεως τρεῖς Ἑταιρίαι, μία Ῥωσσικὴ, μία Γερμανικὴ καὶ μία Γαλλική· οἱ ὅροι ἦσαν διὰ τὰ 530 χιλιόμετρα, τὰ ὁποῖα ἀπετέλουν αἱ δύο αὗται γραμμαὶ, τόκος τῇ ἐγγυήσει τῆς Κυβερνήσεως 5% ἐπὶ 3 ἔτη, μετὰ ταῦτα δὲ, ἐὰν ὁ σιδηρόδρομος ἦτο προσοδοφόρος, ἤθελεν ἀποζημιοῦσθαι ἡ Κυβέρνησις δι’ ὅσα ἐπλήρωσεν εἰς τὴν Ἑταιρίαν, ἀφοῦ δὲ ἡ παραγωγὴ τοῦ σιδηροδρόμου θὰ καθίστατο τοιαύτη, ὥστε νὰ ἀνταποκρίνηται πρὸς τὸν τόκον καὶ ὅλας τὰς δαπάνας, τὸ κέρδος θὰ διενέμετο μεταξὺ τῆς Ἑταιρίας καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐτέθη λοιπὸν εἰς διαγωνισμὸν τὸ τίμημα τῆς κατασκευῆς· καὶ ἡ μὲν Ῥωσσικὴ Ἑταιρία προέτεινεν 120,000,000, ἡ Γερμανικὴ 110.000,000 καὶ ἡ Γαλλική, ἀντιπροσωπευομένη ὑπὸ τοῦ Perdrou, 95,000,000· ἑπομένως συνωμολογήθη σύμβασις μετὰ τοῦ Perdrou, ὁ ὁποῖος κατέθηκεν ἐγγύησιν ἑνὸς ἑκατομμυρίου φράγκων εἰς Γαλλικὴν Τράπεζαν, καὶ οὕτως ὑπεγράφησαν αἱ συμβάσεις τὴν 31 Αὐγούστου 1887, διὰ τῶν ὁποίων συνωμολογήθη νὰ κατασκευασθῶσιν αἱ δύο αὗται γραμμαὶ εὐρεῖαι ἀντὶ 95,000,000 φράγκων....

§21ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι καὶ τότε ἡ γραμμὴ ἀπ’ Ἀθηνῶν μέχρι Πατρῶν ἦτο στενή.

§22ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὄχι· μόνον μία διακλάδωσις τῆς γραμμῆς ταύτης μέχρι Ναυπλίου, δωρεὰν κατὰ τὴν σύμβασιν συντελουμένη, ἄνευ ἐγγυήσεως τόκου ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἐπρόκειτο νὰ κατασκευασθῇ στενή. Ἐὰν λάβητε τὴν ἀναλογίαν τῶν 530 χιλιομέτρων ἐπὶ 95 ἑκατομυρίων, θὰ ἴδητε, ὅτι ἀναλογεῖ κατὰ χιλιόμετρον πλατέως σιδηροδρόμου 107,700, ὑπὸ τοὺς ὅρους καὶ τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας προεξέθηκα. Σήμερον πόσον συνομολογεῖται αὐτὸς ὁ στενὸς, ὁ ὁποῖος θέλει ἐκτελεσθῆ εἰς ἐπίπεδον μέρος;...

§23ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀναλογοῦσιν 107,700 κατὰ χιλιόμετρον, ἀλλ’ 190,000.

§24ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἔχετε δίκαιον, ἔκαμα λάθος, 170,700 φρ. ἀναλογοῦσι κατὰ χιλιόμετρον. Ἠγγυᾶτο λοιπὸν τὸ Κράτος 5% τόκον, δηλαδὴ ἐπρόκειτο νὰ πληρώσῃ κατ’ ἔτος 4, 500,000, μὲ τὰ ὁποῖα θὰ εἶχε δύο σιδηροδρόμους πλατεῖς μέχρι Λαρίσσης καὶ μέχρι Πατρῶν· καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο τῶν 4½ ἑκατομ. θὰ ἐπληρόνετο, ἐὰν ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τοῦ τόκου ἐπλήρονε τὸ Δημόσιον. Ἀλλ’ ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι καὶ αἱ δύο αὗται γραμμαὶ εἰσὶ γραμμαὶ παραγωγικαὶ, ὥστε βεβαίως δὲν θὰ ἠναγκάζετο τὸ Κράτος νὰ πληρόνῃ ὁλόκληρον τὸ ποσὸν, μετά τινα δὲ ἔτη θὰ εἶχε καὶ κέρδος. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐθεώρησε τὸ σύστημα τοῦτο ἐπιζήμιον, —καὶ ἐγώ, ἐὰν θέλητε τὴν γνώμην μου, δὲν ἀποκρούω τὴν ἰδέαν ταύτην, διότι καὶ ἐγὼ παραδέχομαι, ὅτι τὸ ἐπὶ ἀποζημιώσει κατὰ χιλιόμετρον σύστημα εἶναι τὸ προτιμότερον, διότι τὸ Κράτος θὰ πληρώσῃ ἅπαξ διὰ παντὸς,—καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ συνωμολογήθη ἡ σύμβασις τοῦ στενοῦ σιδηροδρόμου μέχρι Πατρῶν. Ἐνόμισε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ πρώτη σύμβασις δὲν ἦτο συμφέρουσα, διότι ἡ ἐπὶ ἐξασφαλίσει τόκου ἐκτέλεσις τοιούτων ἔργων δὲν εἶναι συμφέρουσα εἰς τὸ Κράτος. Ἐὰν λοιπὸν τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐφρόνει, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο δὲν ἦτο συμφέρον ἐπὶ τόκῳ 5%, πῶς δύναται νὰ θεωρήσῃ σήμερον ὡς συμφέρουσαν εἰς τὸ Κράτος τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου διὰ δανείου ἐπὶ τόκῳ 6%; Ἐκεῖ ἦτο ἐγγύησις καὶ ἑπομένως ὑπῆρχε πιθανότης νὰ πληρώσῃ τὸ Κράτος μέρος μόνον τοῦ τόκου ἐκείνου, ἐνταῦθα δὲ εἶναι τόκος βέβαιος πρὸς 6% καὶ δάνειον προσωπικὸν τοῦ Κράτους. Ἐκεῖ ἐδίδετο προνόμιον διὰ 99 ἔτη, ἀλλ’ ὁ τόπος ἠγγυᾶτο μόνον διὰ 50 ἔτη· ἐνταῦθα καὶ κατὰ τὰ 99 ἔτη τὸ Δημόσιον θὰ πληρόνῃ τόκον 6%. Ἡ βάσις λοιπὸν κατ’ ἐμὲ δὲν εἶναι συμφέρουσα, καὶ δὲν εἶναι συμφέρουσα, οὐχὶ λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει αὐτοῦ τοῦ μικροῦ σιδηροδρόμου, ἀλλὰ λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει, ὅτι, παραδεχόμενοι τὸ σύστημα τοῦτο, δὲν θὰ ἠδυνάμεθα εἰς τὸ μέλλον νὰ τὸ ἀποφύγωμεν, ἀφοῦ θὰ ἔχωμεν αὐτὸ τὸ προηγούμενον. Ἐρωτῶ, προκειμένου περὶ τοιούτου ἔργου, εἶναι συμφέρον νὰ ἀναλάβωμεν εἰς τὸ μέλλον τόσον βαρείας ὑποχρεώσεις; Δι’ αὐτὸ προχθὲς παρεκάλεσα νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τῆς συμβάσεως, διὰ νὰ μελετηθῶσι τὰ συστήματα, διότι βεβαίως οὐδεὶς θέλει ἀντιταχθῆ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων· διότι ἄσκοπον εἶναι τὸ νὰ συζητῇ τις ποία ἐκ τῶν γραμμῶν εἶναι σπουδαιοτέρα· ἅπασαι εἶναι ἀναγκαῖαι, καὶ δι’ οὐδεμίαν γραμμὴν δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι περιττὴ, οὐδὲν δὲ πνεῦμα κομματικῆς διαιρέσεως κατὰ τὴν συζήτησιν τοιούτου νομοσχεδίου ὑπάρχει. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν Μύλων–Καλαμῶν, ἐκεῖ νομίζω, ὅτι, ὅπως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, πρόκειται μόνον περὶ ἑνὸς πειράματος, καὶ φρονῶ, ὅτι μέχρι τέλους δὲν θὰ ἐπιμείνῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ πραγματοποιήσῃ τὸ πείραμα τοῦτο, διότι δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ εὕρῃ οὔτε κἄν τὸ δάνειον. Καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐλησμόνησα νὰ παρατηρήσω εἰς τὸ νομοσχέδιον τῆς κατασκευῆς τῆς γραμμῆς Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, εἶναι, ὅτι δὲν ἐννοῶ διατὶ συνωμολογήθη νὰ πληρωθῇ τὸ ποσὸν ἐκεῖνο εἰς χρυσόν. Πρόκειται νὰ ἐκτελέσωμεν ἔργον ἐντὸς τοῦ Τόπου, δίδοντες διὰ τὸ ἀντίτιμον ὁμολογίας, προχθὲς δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἐπροτίμησε νὰ συνομολογήσῃ τὸ δάνειον τῶν 15 ἑκατομ. εἰς χαρτονόμισμα, διότι εἶδεν, ὅτι ὑπερέβημεν τὰ ὅρια τῶν δυνάμεων μας, εἰς πληρωμὴν χρυσοῦ. Διατὶ λοιπὸν ἤδη νὰ ὑποβαλλώμεθα εἰς χιλιάδας ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν νὰ ἀποφύγωμεν ἐν τῷ δανείῳ, ὅπως εὕρωμεν δάνειον πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου; Κατ’ ἐμὲ, τοῦτο εἶναι μία προσθήκη εἰς τὴν σύμβασιν ἄνευ ἀνάγκης, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει μίαν ὑποχρέωσιν ὅλως διόλου ἀδικαιολόγητον. Γνωματεύω λοιπὸν, νὰ παραδεχθῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τῆς συμβάσεως ταύτης, ὅπως παραδεχθῇ ἕτερον σύστημα, εἴτε τῆς κατὰ χιλιόμετρον χορηγήσεως, εἴτε τῆς ἐγγυήσεως τοῦ τόπου, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει ἑνὸς τούτων νὰ προκαλέσῃ μειοδοσίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν μάλιστα θὰ ἦναι προτιμότερον νὰ προκηρύξῃ ὄχι μόνον ταύτας τὰς δύο γραμμὰς, ἀλλὰ καὶ ἄλλας· διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ὅσῳ περισσότεραι εἶναι αἱ προκηρυττόμεναι γραμμαὶ, τόσῳ ὠφελιμώτεροι θὰ ἦναι οἱ ὅροι τῆς ἐκτελέσεως, διότι ἡ Ἑταιρία, ἡ ἀναλαμβάνουσα συγχρόνως πολλὰς γραμμὰς, ὑπολογίζει, ὅτι, ἐὰν ἔχῃ ζημίαν ἐκ μιᾶς γραμμῆς, θὰ ἔχῃ ὠφέλειαν ἐξ ἄλλης, καὶ οὕτως εὐκολώτερον προβαίνουσιν εἰς τὴν ἀνάληψιν τοῦ ἔργου. Ἄλλως τε δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι μετὰ 30 ἢ 40 ἔτη ὁ τόκος ἐν Ἑλλάδι δὲν δύναται νὰ κατέλθῃ μέχρι 4%. Πῶς θέλετε λοιπὸν, ἀφοῦ τόκος συνήθης θὰ ἦναι ἴσως τότε 4%, νὰ ἐξακολουθῶμεν ἡμεῖς νὰ πληρόνωμεν 6%; Δικαίως οἱ τότε ὑπόχρεοι εἰς τὴν πληρωμὴν ἀπογονοί μας θὰ ἐρωτῶσι: «διατὶ ἀνελάβετε τοιαύτην ὑποχρέωσιν»; καὶ βεβαίως θὰ ἀποροῦν μανθάνοντες, ὅτι ἀνελάβομεν τὸν βαρὺν αὐτὸν τόκον, ὅπως κατασκευασθῇ ὁ σιδηρόδρομος μεταξὺ Μεσολογγίου καὶ Ἀγρινίου. Ὑπάρχει προσέτι ἰδέα, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὗτος ὑπελογίσθη ἀνωτέρω τῆς ἀξίας του κατὰ 25,000 φρ. χρυσᾶ κατὰ χιλιόμετρον, διότι δὲν ἔχει κανὲν ἔκτακτον ἔργον· αὐτὴν δὲ τὴν ἰδέαν σᾶς τὴν ἀναφέρω διότι ἤκουσα, ὅτι ἡ Ἑταιρία, ἡ ὁποία συνωμολόγησε τὴν σύμβασιν αὐτὴν, τὸ μόνον συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχει, εἶναι τὸ συμφέρον τῆς διαφορᾶς τῆς ἀξίας ἀπὸ τῆς συνομολογηθείσης τιμῆς, διότι, ἂν δὲν ἔχῃ καὶ αὐτὸ τὸ συμφέρον, οὐδὲν ἄλλο ἔχει ἢ τὸ τοῦ δανείου. Σᾶς παρακαλῶ λοιπὸν, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, πρὶν ἢ ζητήσητε νὰ ψηφισθῇ ἡ σύμβασις αὕτη, νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει τὰ δύο ταῦτα περιστατικά: πρῶτον, νὰ μὴ ἦναι εἰς χρυσὸν ἡ ὑποχρέωσις τοῦ Δημοσίου, καὶ δεύτερον, ἡ κατὰ χιλιόμετρον τιμὴ νὰ ᾖναι ἀνάλογος πρὸς τὰς πραγματικὰς δαπάνας καὶ τὴν πραγματικὴν ἀξίαν τοῦ ἔργου. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν δευτέραν σύμβασιν, τῆς γραμμῆς Μύλων–Καλαμῶν, ἐγὼ, ὡς προεῖπον, ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ συζήτησις αὐτῆς εἶναι καλὸν ν’ ἀναβληθῇ· ἐὰν ὅμως ἡ Κυβέρνησις δὲν δεχθῇ τοῦτο, ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι δὲν θὰ ἐπιμείνῃ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν γραμμὴν αὐτὴν, διότι τοιαύτη γραμμὴ, οὕτω κατασκευαζομένη, δὲν πιστεύω νὰ ᾖναι ἐπικερδὴς εἰς τὸ Δημόσιον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος ἔχει τὸν λόγον.

§26ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐγώ, κύριε Πρόεδρε. Ἐὰν ἀνατρέξωμεν εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς τῶν διαφόρων Συνόδων, ἐὰν ἀναμνησθῶμεν, ὅσα καθημερινῶς ἀναφέρονται ἐν τῇ Βουλῇ περὶ τῆς συγκοινωνίας, θέλομεν πεισθῆ, ὅτι οὐδεμία Κυβέρνησις, οὐδεὶς Βουλευτὴς εἰσῆλθεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἔχων διάφορον γνώμην καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν συγκοινωνίαν. Πάντες μεριμνῶσι περὶ τῆς συγκοινωνίας καὶ αἱ Κυβερνήσεις αὐταὶ δὲν ἔλειψαν ἀνέκαθεν περὶ τούτου νὰ ἀσχολῶνται. Ἠπόρησα λοιπὸν μέ τινας, θέσαντας τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην, καὶ προσπαθήσαντας, εἰ δυνατὸν, νὰ διαιρέσωσι τὸ Κοινοβούλιον εἰς δύο διαφόρους ὁμάδας, ἀποδίδοντες εἰς τὴν μὲν, ὅτι ὑποστηρίζει τὴν συγκοινωνίαν τοῦ Τόπου, εἰς τὴν δὲ, ὅτι προσπαθεῖ νὰ παρακωλύσῃ τὴν ψήφισιν τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντων νομοσχεδίων, τῶν σκοπούντων τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας. Δὲν πρόκειται λοιπὸν, Κύριοι, νὰ συζητήσωμεν κατ’ ἀρχὴν περὶ τῶν νομοσχεδίων· κατ’ ἀρχὴν εἴμεθα πάντες σύμφωνοι, ἀλλὰ διότι τὰ νομοσχέδια ἀντικείμενον ἔχουσι τὴν συγκοινωνίαν, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ κρατήσωμεν τὰς χεῖρας καὶ νὰ εἴπωμεν ἐκ τῶν προτέρων: παραδεκτέα; Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀποστολή μας, αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπὸς, διὰ τὸν ὁποῖον καθήμεθα ἐνταῦθα, νὰ ἐπισφραγίζωμεν δηλ. ἁπλῶς καὶ τυπικῶς τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια, ὡς ὑποβάλλονται, ἔστω καὶ ἂν ταῦτα φαίνεται, ὅτι ἀφορῶσιν εἰς τὴν συγκοινωνίαν τοῦ Τόπου; Φρονῶ, ὅτι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ὀφείλει νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του, ὡς πρὸς τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια, καὶ ὀφείλει νὰ τὴν εἴπῃ ἀπροκαλύπτως, ἔστω καὶ ἂν κινδυνεύῃ νὰ καταγγελθῇ ὑπό τινος, ὅτι, ὅ,τι λέγει, τὸ λέγει διότι εἶναι ἐχθρὸς τῆς συγκοινωνίας. Κύριοι, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ συγκοινωνίας σιδηροδρομικῆς, ἥτις νὰ παρέχῃ προφανῆ τὴν ὠφέλειαν, ὄχι μόνον δὲν θὰ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπιζητήσωμεν ἡμεῖς Ἑταιρίας, ὅπως ἀναλάβωσι τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων, ἀλλ’ αἱ Ἑταιρίαι ἤθελον προσέλθει πρὸς ἡμᾶς καὶ ἤθελον συναγωνισθῆ, τίς ἐξ αὐτῶν νὰ λάβῃ παραχώρησιν σιδηροδρόμων, καὶ ἤθελον μᾶς θέσει εἰς θέσιν νὰ ἐπιβάλωμεν ἡμεῖς τοὺς ὅρους. Δυστυχῶς δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τοιαύτην θέσιν, διότι οὔτε ὁ πληθυσμὸς οὔτε ἡ ἀνάπτυξις ἡ γεωργικὴ, ἡ βιομηχανικὴ καὶ ἐμπορικὴ, οὔτε τὰ λοιπὰ, τὰ συντελοῦντα εἰς τὴν κίνησιν, συντρέχουσι, διὰ νὰ προκαλέσωσι τοιοῦτον συναγωνισμόν. Ὡς ἐκ τούτου ἀνέκαθεν αἱ Κυβερνήσεις ὑπεχρεώθησαν νὰ προκαλέσωσι τὸν συναγωνισμὸν τῶν ξένων κεφαλαίων ἐν τῷ τόπῳ διὰ τοῦ συστήματος τῶν ἐπιχορηγήσεων, ἀναλόγως δὲ τῆς προσφορᾶς ὑπῆρξαν καὶ αἱ διαπραγματεύσεις καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ ποσὸν τῆς ἐπιχορηγήσεως. Ἀλλὰ δυστυχῶς σήμερον τοιοῦτόν τι προτείνεται ἐν τῇ Βουλῇ; προτείνεται σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχε παραδεχθῆ καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἠδύνατο νὰ ἐγερθῇ ἀμφισβήτησις ἢ μόνον ὡς πρὸς τὸ ποσὸν τῆς ἐπιχορηγήσεως; Σήμερον προβάλλεται ἐντελῶς νέον σύστημα, σύστημα, τὸ ὁποῖον βεβαίως ὀφείλομεν σπουδαίως νὰ μελετήσωμεν, καὶ νὰ τὸ ἐξετάσωμεν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ συμφέροντος ἐν γένει τοῦ τόπου, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς σχέσεως αὐτοῦ μὲ τὴν οἰκονομικὴν θέσιν τοῦ τόπου καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐν γένει συγκοινωνίας τοῦ τόπου. Δὲν πρόκειται λοιπὸν, Κύριοι, περὶ προθυμίας· ἡ προθυμία ὑπάρχει εἰς ὅλους μας καὶ ἡ προθυμία κατεδείχθη ὁσάκις τοιαῦται προτάσεις ἐγένοντο ἐν τῇ Βουλῇ· ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ βαδίσωμεν μετὰ περισκέψεως, ὅταν μάλιστα ἔχωμεν προηγούμενα, καὶ τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἐπιβάλλουσι τὴν τοιαύτην περίσκεψιν. Μετὰ προθυμίας, Κύριοι, ἀπεδέχθημεν ἄλλοτε τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως περὶ συνομολογήσεως δανείου πολλῶν ἑκατομμυρίων πρὸς κατασκευὴν ἁμαξιτῶν ὁδῶν, ἐπεκροτήσαμεν εἰς τὴν πρόσκλησιν ξένων μηχανικῶν πρὸς διαχείρισιν τῶν χρημάτων καὶ κατασκευὴν τῶν ἔργων, καὶ ὅμως τί προκύπτει ἐκ τῶν ὑστέρων; προκύπτει, ὅτι εἴμεθα ἅπαντες μετανοημένοι, διότι τότε ἐδείξαμεν τοιαύτην προθυμίαν, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν ἄλλως, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιχειρήσεως ἐκείνης, τὸ ποιὸν τῶν μηχανικῶν, τῶν ἀποσταλέντων τότε εἰς τὸν τόπον τῇ προσκλήσει τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς διαχειρίσεως τῶν ἑκατομμυρίων, ποῦ καὶ πῶς ἐδαπανήθησαν καὶ ποίαν συγκοινωνίαν ἀπέκτησεν ὁ Τόπος. Ἔχομεν νῦν ὑπὸ συζήτησιν δύο νομοσχέδια, καὶ τὸ μὲν ἓν, ἀποβλέπον εἰς τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν μεταξὺ Μεσολογγίου, Αἰτωλικοῦ καὶ Ἀγρινίου, εἶναι νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θεωρῶ σπουδαῖον, τὸ δεύτερον ὅμως νομοσχέδιον ὑποχρεοῦμαι νὰ θεωρήσω ὡς νομοσχέδιον συγκοινωνίας, καθ’ ἁπλῆν ἐπίφασιν ὑποβληθέν. Εἰς τί δὲ ἀφορᾷ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον; Εἶναι καθαρὰ συνομολόγησις δανείου, ἀλλὰ ὑπὸ ἐξευτελεστικοὺς καὶ βαρυτάτους ὅρους. Καὶ δὲν ἐννοῶ, Κύριοι, βαρύτατον ὅρον τὴν συνομολόγησιν δανείου ἐπὶ ἀρτίῳ 7 καὶ μὲ τόκον 6%, ἀπεναντίας ἐγὼ συνηγορῶ εἰς τὴν συνομολόγησιν τοιούτου δανείου· τὰ τοιαῦτα δάνεια ἀνάγονται ἴσως εἰς τὰς παλαιὰς θεωρίας, τὰς ὁποίας ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Φθιώτιδος, ὡς ἀσπαζόμενος τὰς νεωτάτας καὶ συνηγορῶν ὑπὲρ αὐτῶν, ἄλλοτε εἶχε κατακρίνει· ἀλλ’ ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ ἦμαι ὀπαδὸς τῶν τοιούτων θεωριῶν, καὶ χαίρω μάλιστα βλέπων τὴν Κυβέρνησιν ἀσπαζομένην νῦν αὐτὰς καὶ τὸν κ. βουλευτὴν Φθιώτιδος ἐπικροτοῦντα. Τὸ δάνειον ἐπὶ ἀρτίῳ, ὄχι μόνον παρέχει εἰς τὸ Δημόσιον ὅλον τὸ χρῆμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἀναγκασθῇ ἡμέραν τινὰ νὰ ἐπιστρέψῃ, ἀλλὰ τὸ θέτει εἰς θέσιν, ὁσάκις δυνηθῇ νὰ εὕρῃ κατώτερον τόκον, νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν τροπὴν τοῦ δανείου, καὶ ἑπομένως νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς οἰκονομικῆς αὐτοῦ βελτιώσεως, καὶ νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ ταύτης. Ἀλλὰ τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα συνομολογοῦσι δάνεια ἐπὶ ἀρτίῳ, ὠφελοῦνται καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς βαθμιαίας ὑποτιμήσεως τοῦ μετάλλου, ἡ ὁποία βαθμιαίως παρατηρεῖται, καὶ βαθμιαίως ἐπέρχεται, ὡς ἀποδεικνύουσιν αἱ στατιστικαὶ, αἱ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Δὲν κατακρίνω ὅθεν τὸ δάνειον ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, ἀλλὰ τὸ κατακρίνω, διότι εἶναι δάνειον, τὸ ὁποῖον καταδεικνύει, ὅτι τὸ Κράτος ἀπώλεσε πᾶσαν πίστιν. Καὶ πρῶτον, Κύριοι, ὁ δανείζων δὲν δίδει τὰ χρήματα εἰς τὸ Κράτος, οὐδὲ δικαιοῦται τοῦτο νὰ τὰ διαχειρισθῇ κατ’ ἰδίαν βούλησιν καὶ κατὰ τὸ ἴδιον συμφέρον. Τὸ Κράτος ἐξαναγκάζεται νὰ δανεισθῇ ὑπὸ τὸν ὅρον ν’ ἀφήσῃ τὰ χρήματα ταῦτα εἰς τὸν δανειστήν του, ὅστις καὶ θὰ τὰ διαχειρισθῇ κατ’ ἰδιαιτέραν βούλησιν, κατασκευάζων τὸν σιδηρόδρομον Μεσολογγίου, καὶ ὁ ὅρος αὐτὸς, Κύριοι, δὲν εἶναι ὅρος, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐντελῶς ἀδιάφορος· εἶναι ὅρος σπουδαιότατος, εἶναι ἐκ τῶν ὅρων, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλουσιν οἱ τοκογλύφοι εἰς τοὺς ὀφειλέτας των καὶ οἱ δανεισταὶ εἰς τοὺς ὑπὸ κηδεμονίαν διατελοῦντας ἀσώτους, εἶναι ὅρος, ὅστις παρέχει τὰ μέσα νὰ αὐξήσῃ κατὰ πολὺ τὴν ὠφέλειαν τοῦ διαχειριζομένου· δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιβλέπῃ τὴν διαχείρισιν, ἀλλ’ οἱαδήποτε ἐπίβλεψις τῆς Κυβερνήσεως δὲν δύναται νὰ προλάβῃ ὅλας ἐκείνας τὰς ὠφελείας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἀπολαύῃ ὁ διαχειριζόμενος, καὶ μάλιστα ὁ ἐπιτήδειος καὶ εἰς τοιαῦτα ἔργα πεπειραμένος καὶ τὰ μᾶλλα ἐξησκημένος καὶ κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν καὶ κατὰ τὴν προμήθειαν τοῦ ὑλικοῦ. Ἐὰν, Κύριοι, ἀναλογισθῶμεν τί συνέβη μέχρι τοῦδε εἰς τὰ δημόσια ἔργα, καὶ κατὰ πόσον ταῦτα ηὐδοκίμησαν, μὲ ὅλην τὴν ἐπιτήρησιν, καὶ μὲ ὅλην τὴν ἀγαθὴν βούλησιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μὲ ὅλην τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ εἰς τοὺς μηχανικούς, πρὸς τοὺς ὁποίους ἀνέθεσε τοιαύτην ἐπιτήρησιν, θέλομεν πεισθῆ, ὅτι ἐλάχιστον δυνάμεθα νὰ βασιζώμεθα ἐπὶ τοιαύτης ἐπιτηρήσεως, καὶ ὡς πρὸς τὴν προμήθειαν τοῦ ὑλικοῦ, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου, διότι ὁ ἐπὶ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ ἔργου ἔχει τὸ ἄμεσον συμφέρον, διαχειριζόμενος τὸ χρῆμα, νὰ ἀπολαύσῃ, εἰ δυνατὸν, μεγαλειτέραν ὠφέλειαν, καὶ βεβαίως θὰ ἐλαττώσῃ τὸ κατὰ δύναμιν τὴν δαπάνην, καὶ θὰ προσθέσῃ εἰς τὰς λοιπὰς ὠφελείας καὶ ταύτην. Ἀλλὰ διὰ τοῦ νομοσχεδίου παραχωρεῖται συνάμα εἰς τὸν δανειστὴν καὶ ἡ διαχείρισις τοῦ ἔργου, ἤτοι ἐνεχυριάζεται ὁ κατασκευασθησόμενος σιδηρόδρομος μετὰ πάντων τῶν πληρωθεισῶν ὑπὸ τοῦ Δημοσίου διὰ τὰ κτήματα ἀποζημιώσεων καὶ αἱ πρόσοδοι αὐτοῦ, μέχρις οὗ δὲν πληρόνονται αὐτῷ τόκοι καὶ κεφάλαιον· καὶ ὑποχρεοῦται μὲν νὰ συστήσῃ Ἑλληνικὴν Ἑταιρίαν, ἀλλ’ ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ ὑπάρχει ἑτέρα ῥήτρα, διὰ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι ὑποχρεωτικὴ ἡ σύστασις τῆς Ἑταιρίας διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου. Καὶ δὲν νομίζω ἐντελῶς ἀδιάφορον τὸ τοιοῦτον, ὅπως δήποτε καὶ ἂν διαχειρίζηται ὁ σιδηρόδρομος, εἴτε ὑπὸ καλουμένης Ἑλληνικῆς Ἑταιρίας, εἴτε ὑπὸ Βελγικῆς, ἐννοεῖται, ὅτι ὁ διαχειριστὴς θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ τὴν ὅλην ὑπαλληλίαν, νὰ μεταχειρισθῇ ἐργάτας οἵους ἂν θέλῃ, καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι ὁ ξένος θὰ προτιμήσῃ νὰ εὐεργετήσῃ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους περισσότερον ἀγαπᾷ καὶ ἐμπιστεύεται, τὸ ἀποτέλεσμα ἔσεται, ὅτι ἡ δαπάνη, ἡ ὁποία θὰ γίνῃ διὰ τὸν σιδηρόδρομον, καὶ ἐν γένει πᾶσα πρόσοδος, καίτοι μὲ χρῆμα τοῦ Δημοσίου καὶ διὰ τῆς συνεισφορᾶς τῶν κατοίκων τοῦ Κράτους, αὕτη θὰ διατεθῇ ὑπὲρ τῶν ξένων, ἡ δὲ ἐσωτερικὴ ἐργασία ἐλάχιστον θὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς τοιαύτης διαχειρίσεως. Ποῖα δὲ εἶναι τὰ ὀφέλη, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ἀπολαμβάνει ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπιχειρήσεως; Ὁρίζει εἰς 4,000 κατὰ χιλιόμετρον τὴν δαπάνην τῆς χρήσεως καὶ βεβαίως αἱ 4,000 ὑπολογίζονται εἰς μεταλλικὸν, διότι δὲν διακρίνει τὸ νομοσχέδιον, ἤτοι 5,000 περίπου εἰς τραπεζογραμμάτια κατὰ χιλιόμετρον. Ἐνθυμεῖσθε βεβαίως, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε μετὰ μεγίστης δυνάμεως ἀνέπτυσσε τὸ θέμα τοῦτο, ὑποστηρίζων τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον, σᾶς εἶχεν εἰπεῖ, ὅτι ἡ σιδηροδρομικὴ Ἑταιρία Πειραιῶς–Ἀθηνῶν–Πατρῶν περιώρισε τὴν δαπάνην εἰς 5,000 κατὰ χιλιόμετρον· ὥστε ἡ δαπάνη, ἡ προσδιοριζομένη κατὰ χιλιόμετρον, εἶναι ἡ αὐτὴ δαπάνη, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑταιρία Πειραιῶς–Ἀθηνῶν–Πελοποννήσου καταβάλλει. Δὲν εἶναι λοιπὸν κατόρθωμα διὰ τὴν Κυβέρνησιν, ὡς προσεπάθησε νὰ τὸ παραστήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἡ ὑποχρέωσις τῆς Ἑταιρίας, ἡ ὁποία θὰ ἀναλάβῃ τὴν στρῶσιν τοῦ σιδηροδρόμου, νὰ ἀναγνωρίσῃ ὡς ἀκαθάριστον δαπάνην τὰς 5,000 δραχ. κατὰ χιλιόμετρον· ἐὰν δὲ, ὡς εἶναι βέβαιον, κατορθώσῃ κατὰ τὴν διαχείρισίν της νὰ οἰκονομήσῃ ἐκ τῆς δαπάνης ταύτης, πᾶσα οἰκονομία θὰ ἦναι πρὸς ἀποκλειστικὸν ὄφελος αὐτῆς, τὸ δὲ Δημόσιον οὐδὲν ἔχει νὰ ἀπολαύσῃ· ὥστε καὶ ἡ ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου ἀναγγελθεῖσα ὡς ὠφέλεια εἶναι ὠφέλεια τοῦ δανειστοῦ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ὠφελειῶν, τὰς ὁποίας παρέχει ἡ Κυβέρνησις διὰ τὸ καταβαλλόμενον κεφάλαιον πρὸς στρῶσιν τοῦ σιδηροδρόμου, χορηγεῖ προσέτι, ἐκτὸς τοῦ τόκου καὶ τῶν λοιπῶν ὠφελειῶν, καὶ τὸ δικαίωμα εἰς αὐτὴν, νὰ λάβῃ τὸ 50% εἰς πᾶν ὅ,τι εἰσπράττει ὑπερβαῖνον τὴν ἀκαθάριστον πρόσοδον τῶν 5,000 δραχμῶν, παριστᾷ δὲ ὡς ὠφέλειαν καὶ ταύτην ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι θὰ λαμβάνῃ τὸ ἕτερον ἥμισυ, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ὑπὸ τὸν ὅρον, κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ Ἑταιρία δὲν θὰ κατορθώσῃ εἰσπράξεις καλυπτούσας τὴν δαπάνην, νὰ δικαιῶται αὕτη, ὅταν ἡ εἴσπραξις ὑπερβῇ τὴν δαπάνην, νὰ κρατῇ ἀπὸ τὸ ἀνῆκον εἰς τὸ Δημόσιον πᾶν ὅ,τι προκατέβαλε κατὰ τὸ διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν εἰσέπραττε τὴν δαπάνην· ὥστε ἡ Ἑταιρία κατὰ τὴν διαχείρισιν οὐδὲν ἔχει νὰ ἀπολέσῃ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν ἐπὶ τέλους, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος θὰ ἔχῃ ζημίαν, ὅσον καὶ ἂν τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ὑπηρετηθῆ δι’ αὐτοῦ,—διότι πρόκειται περὶ συγκοινωνίας 18 ἢ 20 χιλ. ψυχῶν—ἦναι μικρὰ, θὰ φθάσῃ ὅμως ἐποχὴ, καθ’ ἣν θέλει καλύψει τὰς δαπάνας καὶ θέλει δώσει μικρὰν ὠφέλειαν, ἐπειδὴ ἐκ τῶν μικρῶν τούτων προσόδων θὰ δυνηθῇ ἡ Ἑταιρία νὰ εἰσπράξῃ πᾶν ὅ,τι ἀπώλεσε κατὰ τὸ διάστημα τῶν πρώτων ἐτῶν τῆς διαχειρίσεως· ὅσον δ’ ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀνακούφισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὡς πρὸς τὸν τόκον, ὀλίγοι ἐξ ἡμῶν θὰ δυνηθῶμεν νὰ πιστοποιήσωμεν τὴν ἀπόδειξιν τῶν διαβεβαιώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Μίαν ὠφέλειαν παρατηρῶ ὡς πρὸς τὸ Δημόσιον, τὴν ὠφέλειαν, ὅτι δύναται τὰς 100,000 δρ. εἰς μεταλλικὸν, αἱ ὁποῖαι θὰ παρακατατεθῶσιν ὑπὸ τῆς Ἑταιρίας ὡς ἐγγύησις διὰ τὴν γινομένην παραχώρησιν, ταύτην δικαιοῦται νὰ κρατήσῃ τὸ Δημόσιον, δίδον ἐκ τῶν μετοχῶν, τὰς ὁποίας θὰ ἐκδώσῃ διὰ τὸ ὅλον ποσὸν, διὰ τὸ ὁποῖον ζητεῖται νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον. Εἰς τοιαύτην καταλήγει ὠφέλειαν ὁ νέος οἰκονομικὸς δανειστικὸς συνδυασμὸς, καὶ εἰς τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου διὰ τὸ Μεσολόγγιον ὑπὸ ἀνηκούστους, ἐπαχθεῖς καὶ ἐξευτελιστικοὺς ὅρους...

§27ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ....

§28ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Μάλιστα, συνομολογεῖ ἓν δάνειον ἐξ 100,000 δραχ. εἰς μεταλλικὸν, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς τοῦ ἰσοζυγίου καὶ περισσεύματος. Τοιοῦτον λοιπὸν, Κύριοι, εἶναι τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλεται ὡς πρὸς τὴν γραμμὴν μεταξὺ Μεσολογγίου, Αἰτωλικοῦ καὶ Ἀγρινίου. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε εἶναι νομοσχέδιον σπουδαῖον, δεικνύει ὅμως δυστυχῶς τὴν πίστιν, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε τὸ Κράτος, καὶ βεβαίως ὡς τοιοῦτον δὲν δύναται νὰ ἐπιδοκιμασθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Καθιεροῦται προηγούμενον, ὅπερ θὰ χρησιμεύσῃ ὡς σπουδαῖον πρόσκομμα διὰ τὰς περαιτέρω διαπραγματεύσεις τῶν κατὰ καιροὺς Ἑλληνικῶν Κυβερνήσεων, τὰς ἀφορώσας εἰς τὴν κατασκευὴν τοιούτων ἔργων. Εἶναι προηγούμενον, διὰ τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν πάντες, Κύριοι, ὡρίμως νὰ σκεφθῶμεν καὶ νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ σταματήσῃ, πρὶν ἢ προβῇ εἰς τοιαύτην πρᾶξιν. Ὡς πρὸς τὸ δεύτερον νομοσχέδιον καὶ τοῦτο, Κύριοι, εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀφορᾷ ἢ εἰς τὴν ἄδειαν συνομολογήσεως δανείου 24,000,000. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου μάλιστα τούτου ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ τὴν ἄδειαν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον, χωρὶς νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐννοεῖ νὰ τὸ συνομολογήσῃ. Ἐνθυμοῦμαι ἄλλοτε ὑποστηριχθὲν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, ὅτι εἶναι χρήσιμον, ὅτι εἶναι ὠφέλιμον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, νὰ δίδηται ἀπόλυτος ἐξουσία εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὴν συνομολόγησιν τῶν δανείων, διότι μὴ γιγνομένων γνωστῶν τῶν ὅρων τοῦ δανείου εἰς τοὺς μέλλοντας νὰ συναλλαχθῶσι μετὰ τοῦ Δημοσίου, ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται εἰς θέσιν νὰ ἐπιβάλῃ ὅρους ὠφελιμωτέρους εἰς τοὺς δανειστάς. Ἀλλὰ δυστυχῶς εἰς οἵαν θέσιν εὑρίσκονται τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, εἰς τὰς ἀνάγκας, εἰς τὰς ὁποίας ἑκάστοτε εὑρίσκεται ἡ Κυβέρνησις, εἰς τὰς στενοχωρίας, αἵτινες τὴν πιέζουσιν, εἶναι συνετὸν, εἶναι φρόνιμον, ἐκ τῶν προτέρων νὰ δίδηται τοιαύτη ἄδεια πρὸς τὴν Κυβέρνησιν συνομολογήσεως δανείου; Κανὼν τῆς συνομολογήσεως τῶν δανείων εἶναι ἡ ἀνάγκη, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ὁ ὀφειλέτης· ἐφ’ ὅσον ἡ ἀνάγκη τὸν στενοχωρεῖ, ἐπὶ τοσοῦτον προθυμοποιεῖται νὰ δεχθῇ ὅρους, τοὺς ὁποίους ἤθελεν ἐν μὴ ἀνάγκῃ ἀποκρούσει. Οἱ ὅροι τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου δὲν εἶναι ἀρκοῦσα περὶ τούτου ἀπόδειξις; Καὶ ὅμως πρόκειται μόνον περὶ προσωπικοῦ συμφέροντος. Καὶ εἶναι κοινοβουλευτικὸν, εἶναι σύμφωνον μὲ τὴν ἐντολὴν τοῦ ἀντιπροσώπου, ἡ ἀπαλλοτρίωσις ἐκ τῶν προτέρων τοῦ δικαιώματος καὶ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον κυρίως ἔχουσιν, ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους; Ἀλλὰ τοιοῦτο νομοσχέδιον, ὡς τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν, δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς νομοσχέδιον σπουδαῖον, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖον, νὰ δεχθῇ πρότασιν, οἷα ἡ ἀφορῶσα εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου –Ἀγρινίου; ἢ εἶναι δυνατὸν νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἐφρόντισε σπουδαίως καὶ διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων –Τριπόλεως–Καλαμῶν; Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ σπουδαίας ἐργασίας, δὲν ἤθελε φθάσει εἰς ἓν ἀποτέλεσμα καὶ ἑπομένως δὲν ἤθελεν ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὡς ἐμφανίζεται καὶ διὰ τὸν σιδηρόδρομον τοῦ Μεσολογγίου; Ἐὰν, Κύριοι, δὲν εἶχεν ὑποβληθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦ ἑτέρου σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἠδύνατό τις, ἀκούων τοὺς λόγους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ πιστεύσῃ, ὅτι σπουδαίως σκέπτεται καὶ περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν· ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον σᾶς πείθει, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ σιδηροδρόμου, διότι ὅ,τι ἀπεδέχθη διὰ τὸ Μεσολόγγιον ἠδύνατο νὰ ἀποδεχθῇ καὶ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πελοποννήσου· διότι ὑπὸ ὠφελιμωτέρους ὅρους διὰ τοὺς ἐπιχειρηματίας δὲν εἶναι δυνατὸν εὐστοχωτέρα ἐπινόησις. Τὸ νομοσχέδιον ἄλλως τε εἶναι αὐτόχρημα ὁμολογία, ὅτι πρόκειται περὶ ἁπλῆς παρηγορίας, διότι διὰ τούτου ζητεῖται ἀφ’ ἑνὸς δάνειον, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἄδεια νὰ κατασκευάσῃ ἡ Κυβέρνησις τὸν σιδηρόδρομον καὶ νὰ τὸν διαχειρίζηται κατόπιν. Τὸ νομοσχέδιον ὅμως εἶναι ἀποκρουστέον καὶ διότι καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν τῆς διὰ δαπάνης τοῦ Δημοσίου καὶ ἀπ’ εὐθείας ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κατασκευῆς, σύστημα, ὅπερ, ἐὰν ηὐδοκίμησεν εἰς Κράτος τι ὑπὸ μοναρχικὸν πολίτευμα, ἐναυάγησεν οἰκτρῶς ἐφαρμοζόμενον ὑπὸ Κυβερνήσεων κοινοβουλευτικῶν, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς ἐννοεῖ νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ παρ’ ἡμῖν, ὅτε καὶ αὐτὴ ἡ κατασκευὴ τῶν ἁμαξιτῶν ὁδῶν εἶναι πηγὴ ἀσχημιῶν, γνωστῶν εἰς πάντα πολίτην Ἕλληνα, καὶ τὰ ναυάγια τῶν ἀρξαμένων ὁδῶν καταδεικνύουσι τὴν κυβερνητικὴν παρ’ ἡμῖν διαχείρισιν. Τοῦτο κατανοήσας ὁ κ. Πρωθυπουργὸς χθὲς, ἐπρόλαβε νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι κυρίως τὸ νομοσχέδιον δὲν σκοπεῖ τὴν κατασκευὴν καὶ χρῆσιν τοῦ σιδηροδρόμου ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ζητεῖ νὰ χορηγηθῇ εἰς αὐτὴν ἡ ἄδεια τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου καὶ τῆς διαχειρίσεως, διὰ νὰ ὑποχρεώσῃ διὰ τούτου τὰς Ἑταιρίας νὰ ἀναλάβωσι τὸ ἔργον ὑπὸ ὠφελιμωτέρους ὅρους, ὅπερ θὰ ἐπιτύχῃ μὲ δοκιμὴν, τὴν ὁποίαν προτίθεται νὰ κάμῃ καὶ διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι ἀπαιτοῦνται μικρότεραι τῶν ὑπολογιζομένων ὑπὸ τῶν Ἑταιριῶν δαπάναι· ὅταν παρουσιασθῇ Ἑταιρία, δεχομένη τοὺς ὅρους, τότε μόνον θὰ παραχωρήσῃ εἰς Ἑταιρίαν τὴν κατασκευὴν αὐτοῦ. Ἀλλά, Κύριοι, ποίαν δοκιμήν; Ἡ Ἑταιρία, ἡ ὁποία θὰ καταβάλῃ κεφάλαιον σπουδαῖον διὰ μίαν τοιαύτην ἐπιχείρησιν, θὰ ἀναμείνῃ τὰς δοκιμὰς τῆς Κυβερνήσεως; θὰ ἀναμείνῃ νὰ πεισθῇ περὶ τοῦ πρακτέου, ἀφοῦ πληροφορηθῇ ἀπὸ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλῃ ἡ διαχείρισις τῆς Κυβερνήσεως, ἀπὸ τοὺς πίνακας, τοὺς ὁποίους θὰ καταστρώσωσιν οἱ μηχανικοί; Οἱ ἀναλαμβάνοντες, Κύριοι, τοὺς σιδηροδρόμους, ἢ αὐτοὶ εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωσι τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον θὰ ἀναλάβωσι, καὶ τί θὰ δαπανήσωσιν, ἢ ἔχουσι τοὺς ἁρμοδίους ἄνδρας, ἀναμφισβητήτου ἱκανότητος, καὶ ὄχι μόνον ἱκανότητος, ἀλλὰ καὶ πείρας, ἄνδρας ἐκτελέσαντας πολλὰ τοιαῦτα ἔργα, πρὸς τοὺς ὁποίους ἀναθέτουσι τὴν μελέτην, πρὸς τοὺς ὁποίους ἐμπιστεύονται πᾶσαν ἐργασίαν ἀναγκαίαν, διὰ νὰ δώσωσι τὰς καταλλήλους πληροφορίας, καὶ ἐπὶ τῶν μελετῶν αὐτῶν στηριζόμενοι προβάλλουσι τὰς προσφοράς των. Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σπουδαίως ὡμίλει εἰς τὴν Βουλήν, ὅτε σᾶς ἔλεγεν, ὅτι πρόκειται νὰ φωτίσῃ διὰ τῶν πειραμάτων, τὰ ὁποῖα διὰ τῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν ὑπαλλήλων τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐκτελέσῃ, καὶ θὰ τοὺς φωτίσῃ εἰς τρόπον, ὥστε νὰ τοὺς πείσῃ, ἐναντίον τῶν πληροφοριῶν καὶ ἐναντίον τῶν γνώσεων, τὰς ὁποίας ἔχουσι, νὰ δεχθῶσιν ἐπιχείρησιν ἀντὶ κατωτέρας τιμῆς ἐκείνης, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ φρονοῦσιν, ὅτι πρέπει νὰ ἀπαιτήσωσιν; Αἱ γενόμεναι σκέψεις ἀναγκαίως μᾶς ἄγουσιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ὑπέβαλε σπουδαίως τὴν τοιαύτην σύμβασιν, καθόσον ἀφορᾷ δηλ. εἰς τὴν ἐκτέλεσιν σιδηροδρόμου Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν. Ἀλλὰ ποία θὰ ἦναι καὶ ἡ δοκιμή; Νομίζω ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἶπεν, ὅτι ἡ δοκιμὴ θὰ γίνῃ εἰς τὰ δύω ἄκρα τοῦ σιδηροδρόμου. Ἀλλὰ μὴ τυχὸν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ ἦναι τὸ ἔδαφος καὶ ἑπομένως ἡ γραμμὴ ἡ καθ’ ὅλον τὸ μῆκος μίαν καὶ μόνην δυσκολίαν θ’ ἀπαντήσῃ; καὶ μάλιστα ὡς ὁ σιδηρόδρομος, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ χαραχθῇ καὶ νὰ στρωθῇ, καὶ ὅστις θὰ διέλθῃ ἀπὸ ὄρη, ποταμούς, χειμάρους, πεδιάδας, καὶ εἰς ἕκαστον βῆμα ἀπαντᾶται καὶ πολὺ διάφορον ἔδαφος, καὶ διάφορα ἔσονται τὰ προσκόμματα, καὶ ποικίλαι αἱ δυσκολίαι καὶ ἑπομένως πολὺ διάφορος ἡ δαπάνη; Ἐκτὸς ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ δοκιμή, τὴν ὁποίαν προτίθεται νὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ἡ ἐκτέλεσις τοῦ ὅλου σιδηροδρόμου, καὶ μετὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ὅλου σιδηροδρόμου θὰ προσκληθῇ ἡ Ἑταιρία νὰ προτείνῃ τοὺς ὅρους, ὡς παρετήρησε καὶ ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτὴς κ. Κωνσταντόπουλος, ἤτοι θὰ προβῇ εἰς τὴν συνομολόγησιν συμβάσεως καὶ ἑπομένως εἰς διαπραγμάτευσιν μετὰ τὸ πέρας τοῦ ἔργου, εἰς τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ ἡ τοιαύτη σύμβασις. Χθὲς μάλιστα, ἀπαντῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς παρατήρησίν τινα τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Λακωνίας, παρατήρησιν ὀρθωτάτην καὶ σύμφωνον μὲ τὸ ὑποβαλλόμενον νομοσχέδιον, τῷ εἶπεν, ὅτι τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν λύονται ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλ’ ἐκ τῶν ὑστέρων· διότι ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ ἐρώτησις ἐγένετο κατὰ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, τὸ ὁποῖον λύει τὸ ζήτημα ἐκ τῶν προτέρων καὶ ὄχι ἐκ τῶν ὑστέρων, διότι ἐκ τῶν ὑστέρων λύονται τὰ ζητήματα, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ συμβάσεως, ἀλλὰ προκειμένου περὶ νομοσχεδίου, διὰ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ χορηγήσῃ ἡ Βουλὴ τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴ καὶ διὰ δανείου τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου, ἐννοεῖται, ὅτι δύναται νὰ λυθῇ ὄχι μόνον τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀλλὰ καὶ τὸ σιδηροδρομικὸν ζήτημα ὅλου τοῦ Κράτους· διότι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ δυνάμεθα κάλλιστα νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν δι’ ὅλους τοὺς σιδηροδρόμους τοῦ Κράτους καὶ δι’ ὅλας τὰς γραμμὰς καὶ δι’ ὅλον τὸ ἀναγκαιοῦν ποσόν. Καὶ ἂν τοιοῦτον νομοσχέδιον εἶχεν ὑποβάλει ἡ Κυβέρνησις, θὰ τὸ εὕρισκον λογικώτερον τοῦ ὑποβαλλομένου, διότι πιθανωτέρα εἶναι ἡ ἀναδοχὴ καὶ ἡ παραχώρησις ὑπὸ ὠφελιμωτέρους ὅρους ἐπιχειρήσεως τοιαύτης, ἡ ὁποία διὰ τοῦ συνδέσμου τῶν πρωτίστων κέντρων τοῦ Κράτους θέλει παρέχῃ μεγαλείτερα ὠφελήματα ἢ κατὰ τμήματα γινομένων τῶν παραχωρήσεων, ἐνῷ μάλιστα ἡ μὲν Βουλὴ πρόκειται νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα τῆς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κατασκευῆς τῶν σιδηροδρόμων, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς κατέχει φαίνεται τὸν φιλοσοφικὸν λίθον περὶ δανείων. Δὲν δύναμαι λοιπὸν, Κύριοι, ὅσον καὶ ἂν συλλογισθῶ καὶ μ’ ὅλην τὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔχω, νὰ πιστεύσω, ὅτι σπουδαίως προτείνεται τὸ νομοσχέδιον, τὸ ἀφορῶν εἰς τὸν σιδηρόδρομον μεταξὺ Μύλων, Τριπόλεως καὶ Καλαμῶν, νὰ ἀποδεχθῶ, ὅτι σπουδαίως ὑποβάλλεται. Ἐγὼ, Κύριοι, εἰς τὴν σύγχρονον ὑποβολὴν τῶν δύο τούτων νομοσχεδίων ἓν μόνον διαβλέπω· εἰς τὸ νομοσχέδιον, τὸ ἀφορῶν εἰς τὸν σιδηρόδρομον Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, διαβλέπω τὴν νύμφην, εἰς δὲ τὸ νομοσχέδιον Μύλων–Καλαμῶν διαβλέπω τὸ ψιμμύθιον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πειρᾶται νὰ καλύψῃ τὴν δυσμορφίαν τῆς νύμφης. Καὶ βεβαίως παρίσταται ἀσχημία καὶ ἀσχημία μεγίστη, ὅταν ἔχωμεν νομοσχέδιον, ἀφορῶν εἰς τὸν σύνδεσμον τριῶν πόλεων, αἵτινες ἐν συνόλῳ δὲν ἀριθμοῦσι πλέον τῶν 20,000 ψυχῶν, ἡ δὲ πρότασις περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου τοιούτου συνδέσμου συμπίπτῃ νὰ ἀφορᾷ εἰς τὴν ἰδιαιτέραν πατρίδα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐὰν εἰς Βουλευτὴν, ἀντιπροσωπεύοντα κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον, δὲν ἐπιτρέπηται νὰ ὑποβάλῃ προτάσεις γενικοῦ συμφέροντος, ἀφορώσας εἰδικῶς μόνον εἰς τὸ συμφέρον τῆς ἐπαρχίας του, πολὺ περισσότερον τὸ τοιοῦτον δὲν δύναται νὰ ἐπιτραπῇ εἰς κυβερνήτην τῆς χώρας, ὁ ὁποῖος ὀφείλει νὰ μὴ κάμνῃ διάκρισιν μεταξὺ τῶν διαφόρων κατοίκων. Ἀλλὰ, Κύριοι, τὸ ζήτημα, ὡς τίθεται εἶναι ἄλλο ἢ ζήτημα χρημάτων; Ἔστω, ὅτι ὑπάρχει ἡ διάθεσις, καὶ εἰς τοῦτο δὲν ἀμφιβάλλω· ποῦ εἰσι τὰ 24,000,000; Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἤθελεν ἔχει τὰ χρήματα, ἢ τοὐλάχιστον ἤθελεν ὑποδείξει, ὑποβάλλων τὸ νομοσχέδιον, τίνι τρόπῳ θὰ προμηθευθῇ αὐτὰ, ὡς πράττει διὰ τὸ Μεσολόγγιον, ἠδύνατο νὰ παράσχῃ πιθανότητά τινα καὶ περὶ ἐκτελέσεως. Ἄνευ τούτου ὀφείλουσιν οἱ ἀξιότιμοι Συνάδελφοι ἐκ Πελοποννήσου νὰ θεωρήσωσι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὡς ἁπλοῦν δέλεαρ, δι’ ὅ,τι ψηφίζουν ἐν ἄλλῃ χώρᾳ τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὡς προεῖπον, τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ὄχι μόνον ὡς πρὸς τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν συγκοινωνίαν, διότι κατ’ ἀρχὴν εἴμεθα σύμφωνοι εἰς τὰ ἀποβλέποντα τὴν συγκοινωνίαν, ἀλλὰ τὰ νομοσχέδια θίγουσιν ἀμέσως τὴν οἰκονομικὴν θέσιν τοῦ Κράτους καὶ πρωτίστως καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην δέον νὰ ἐξετασθῶσιν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀναγγέλλων τὸ ἐπιτευχθὲν ἰσοζύγιον, νομίζω νὰ παρέσχε τὴν παρηγορίαν πρὸς τοὺς κκ. Βουλευτὰς, ὅτι ἐννοεῖ πλέον νὰ σταματήσῃ ὡς πρὸς τὰ κατατρύχοντα τὸν τόπον βάρη, καὶ λέγων ταῦτα ἐφαίνετο, ὅτι ἀνεγνώριζε καὶ αὐτὸς, ὅτι αἱ παραγωγικαὶ δυνάμεις τοῦ τόπου δὲν δύνανται ν’ ἀνεχθῶσι βαρυτέρους φόρους, οἵτινες ὡς ἐκ τοῦ ἰσοζυγίου καὶ δὲν ἐπιβάλλονται. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει σημαίαν τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἰσοζυγίου καὶ διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τοῦτο ἐπέβαλεν ὅσους φόρους μέχρι τοῦδε ἀνεκάλυψεν· ἐὰν δὲ δὲν σκοπῇ ἢ ἀδυνατῇ νὰ ἐπιβάλῃ ἄλλους φόρους, τίνι τρόπῳ θὰ πληρώσῃ τὰ ποσὰ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα ἐζήτησε μέχρι τοῦδε καὶ ζητεῖ καὶ νῦν; τί φρονοῦμεν ἡμεῖς περὶ τῶν ἰσοζυγίων τοῦ 1887 καὶ τοῦ 1888, αὐτὰ τὰ ἐξεθέσαμεν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνήγγειλε διὰ πέμπτην φορὰν, ὅτι ἔφθασεν εἰς τὸ ποθητὸν ἰσοζύγιον τοῦ 1887, ὅτι θὰ προσεγγίσῃ καὶ εἰς τὸ ἰσοζύγιον τοῦ 1888· ἀλλ’ ἡ τοιαύτη πεποίθησις πῶς συμβιβάζεται μὲ τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑποβάλλει; Ἕν ἐκ τῶν δύο, ἢ πρέπει νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πιστεύει εἰς ὅ,τι λέγει, ὡς πρὸς τὸ ἰσοζύγιον, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν συμβιβάζεται ἡ τοιαύτη πίστις μὲ τὰ νομοθετήματά του, ἢ ἐξ ἀνάγκης πρέπει νὰ συμπεράνωμεν, ὅτι δὲν πιστεύει τὸ τοιοῦτον, ἀλλὰ πιστεύει, ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ὁ ἔμπορος, ὁ πλησιάζων νὰ σταματήσῃ τὰς πληρωμάς του, καὶ εἶναι ὀπαδὸς τῆς γνωστῆς ἀρχῆς «μὲ τὰ ἑκατὸ στὴ φυλακὴ καὶ μὲ τὰ χίλια μέσα»· ἀλλὰ σεῖς οἱ πιστεύοντες ἔχετε καθῆκον νὰ καταψηφίσητε, Κύριοι, καίτοι φρονῶ, ὅτι τὰ μόνα δάνεια, τὰ ὁποῖα δύναταί τις ν’ ἀποδέχηται εὐχαρίστως, εἰσὶ τὰ δάνεια, διὰ τῶν ὁποίων πρόκειται ν’ αὐξηθῇ ὁ πλοῦτος τῆς χώρας, νὰ δοθῇ ὤθησις εἰς τὴν παραγωγὴν τοῦ τόπου, τὴν βιομηχανίαν καὶ τὸ ἐμπόριον, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν, ἐὰν ἡ οἰκονομικὴ θέσις τοῦ τόπου ἐπέτρεπε τὴν συνομολόγησιν δανείου καὶ ἑκατὸν καὶ διακοσίων ἑκατομμυρίων πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν, ἤθελεν ἀρνηθῇ τὴν συνδρομήν του εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν· ἀλλ’ εἰς ἣν εὑρισκόμεθα οἰκονομικὴν κατάστασιν, ἐν ᾗ ἡ μόνη προσπάθεια ἡμῶν πρέπει νὰ ᾖναι, πῶς νὰ ἀποφύγωμεν τὴν οἰκονομικὴν καταστροφὴν, εἰσὶν ἀσυμβίβαστοι μὲ τὴν λογικὴν αἱ τοιαῦται προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἤθελεν ὁμιλήσει μὲ τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ Ἀπολογισμοῦ, καταδεικνύων πραγματικόν τι περίσσευμα, ἠδύνατο νὰ δικαιολογηθῇ κἄπως τοιαύτη πορεία τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ καθὼς προηγουμένως παρετήρησα, δὲν ἀκολουθεῖ πλέον τὴν μέθοδον, ἣν ἐπὶ τοσοῦτον ἐξεθείασεν ὁ ἐκ Φθιώτιδος βουλευτὴς, ὑποστηρίζων τὰ δάνεια τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δηλαδὴ ὀφείλομεν ν’ ἀποβλέπωμεν κατὰ τὴν συνομολόγησιν τῶν δανείων εἰς τὸ ἄμεσον βάρος καὶ οὐχὶ εἰς ἀπώτερον τοῦ Προϋπολογισμοῦ· διότι νῦν ἔχομεν τόκον 6%, ἤτοι προφανῆ παράβασιν τῆς ἀρχῆς, εἰς ἣν ἀποβλέπουσιν ὅλοι οἱ οἰκονομικοὶ συνδυασμοὶ τῆς Κυβερνήσεως, δι’ ὧν ὑπόσχεται νὰ ἀνακουφίσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ ἐπιβαρύνομεν καὶ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται εἰς μέταλλον πρὸς ὑπηρεσίαν τοῦ χρέους, παραβαίνων καὶ τὴν ἀρχὴν, ἣν ἐπηγγείλατο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς πρὸς τὴν θέσιν τῆς ἀγορᾶς, διὰ τὴν ὁποίαν εἶπε, δικαιολογῶν τὸ χρέος εἰς τραπεζογραμμάτια, ὅτι σπουδαίως πρέπει νὰ σκεπτώμεθα εἰς τοιαύτην ἐπιβάρυνσιν. Καὶ πράγματι, μὲ ὅλους τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς τῆς Κυβερνήσεως, ὁ χρυσὸς καὶ τὸ συνάλλαγμα ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχῃ οὐ μόνον τὴν αὐτὴν ἀξίαν, ἀλλὰ καὶ ἀνατίμησίν τινα· διότι πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπιστευθῶσι πρακτικοὶ ἄνθρωποι, ὅταν ἀκούωσιν ἀφ’ ἑνὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐπαγγελλομένην, ὅτι ναὶ μὲν τὰ οἰκονομικὰ περιῆλθον εἰς εὐάρεστον κατάστασιν, ἀλλ’ ὅτι εἶναι μέγα τὸ βάρος τὸ εἰς χρυσὸν καὶ μεγάλη ἡ ζημία τοῦ Κράτους διὰ τὴν ἐξαγωγὴν τοσούτου χρυσοῦ, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὁρῶσιν, ὅτι ἡ ἰδία Κυβέρνησις προτείνει τὴν συνομολόγησιν νέων δανείων εἰς χρυσόν; Κατὰ τρίτον λόγον τὰ νομοσχέδια ὀφείλει νὰ τὰ συνδυάσῃ τις μὲ τὴν κατάστασιν τῆς συγκοινωνίας τοῦ τόπου. Τίς δὲν ἐπιθυμεῖ, Κύριοι, νὰ ἴδῃ τὴν ἅμαξαν προσερχομένην εἰς τὴν καλύβην καὶ τοῦ τελευταίου χωρικοῦ, καὶ ν’ ἀκούσῃ τὴν ἀτμάμαξαν συρίζουσαν εἰς τὸ τελευταῖον χωρίον τῆς ἐπαρχίας του; Ὅλοι βεβαίως τὸ ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἐπιθυμοῦμεν νὰ δυνάμεθα νὰ βαδίζωμεν στερεῶς ἀκόμη καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἡμιόνων, καὶ νὰ συγκοινωνῶμεν δι’ ἁμάξης πρὶν φθάσωμεν εἰς τὴν ἀτμάμαξαν. Τί δὲ γνωρίζομεν ὡς πρὸς τὰς τοιαύτας ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως; Δυνάμεθα νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις σπουδαίως ἐργάζεται διὰ τὴν συγκοινωνίαν τοῦ τόπου, ἐνῷ ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων δραχμῶν κατηναλώθησαν μέχρι τοῦδε εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ συντήρησιν τῶν ὑπαρχόντων ἁμαξιτῶν δρόμων καὶ ὅμως ἐγκατελείφθησαν εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ὑδάτων; Εἴχομεν τοὺς ὁδοεργάτας, διὰ τῶν ὁποίων συνετηροῦντο αἱ ὁδοὶ τοῦ Κράτους· ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζεν, ὅτι δὲν ἦτο κατάλληλον πρὸς συντήρησιν τὸ μέσον...

§29ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὄχι ἡμεῖς.

§30ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τὸ παρεδέχθητε.

§31ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ παρεδέχθημεν.

§32ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τότε ἔπρεπε νὰ τὸ ἐπαναφέρητε.

§33ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ τὸ ἐπαναφέρωμεν.

§34ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ παραδεχθεῖσα τὴν κατάργησιν, εἶχε σκοπὸν νὰ τοὺς ἀντικαταστήσῃ δι’ ἄλλου συστήματος, ἀλλὰ δὲν ἔμεινεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, διὰ νὰ τὸ πράξῃ. Σεῖς δὲν τοὺς ἀντεκατεστήσατε, ἡ δὲ ἔλλειψις ἐπήνεγκε τὴν καταστροφὴν τῶν ὁδῶν εἰς σημεῖον τοιοῦτον, ὥστε σήμερον ἀπαιτοῦνται κεφάλαια διπλάσια καὶ τριπλάσια τῶν ὅσων θὰ ἀπῃτοῦντο, ἐὰν ἠθέλετε προνοήσει πρὸ ὀλίγων ἔτι μηνῶν, πρὶν ἄρξωνται αἱ φθινοπωριναὶ βροχαί· καὶ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λέγει, ὅτι θὰ τὸ ἐπαναφέρῃ, ἀφοῦ καταστραφῶσι. Πῶς δυνάμεθα λοιπὸν νὰ ψηφίσωμεν τοιαύτην πρότασιν, διὰ τῆς ὁποίας πρόκειται νὰ συνδεθῶσι τρεῖς μικραὶ πόλεις τοῦ Κράτους διὰ σιδηροδρόμου οὐχὶ διὰ περισσευμάτων ἢ δι’ ὅρων συμφερόντων, ἀλλὰ διὰ βαρυτάτων ὅρων, ἐνῷ ὑπάρχουν ἄλλα κέντρα σπουδαιότερα, ἀκμαιότερα καὶ πολυπληθέστερα, τὰ ὁποῖα στεροῦνται ἀκόμη καὶ ἁμαξιτῆς ὁδοῦ; Ἢ θέλετε νὰ ἴδητε τὰ αὐτὰ πειράματα καὶ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πελοποννήσου, τὰ ὁποῖα εἴδετε καὶ διὰ τὴν ὁδοποιΐαν; Ἤκουσα τοὺς Βουλευτὰς ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων νὰ λέγουν, προκειμένου περὶ ὁδῶν, ὁ μὲν, ὅτι ἐγκατελείφθη τὸ δεῖνα τμῆμα, ὁ δὲ, ὅτι τὸ ἕτερον τμῆμα κατεστράφη, ὁ δὲ, ὅτι ἔπαυσεν ἡ συγκοινωνία τμημάτων, τὰ ὁποῖα ἐστοίχισαν 300 ἢ 400 καὶ 500 χιλ. δραχμῶν, καὶ σήμερον κατέστησαν ἀγροὶ οἱ δρόμοι, διότι τὸ Δημόσιον δὲν εἶχε τὰ μέσα νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν κατασκευήν....

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διότι τὰ ἐξώδευσεν εἰς τοὺς Γάλλους, εἰς τὰ σχεδιογραφήματα.

§36ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Παραλείπω ποῦ τὰ ἐδαπάνησε. Θέλετε νὰ δαπανηθῶσι 2, 3, ἢ 4 ἑκατομμύρια χάριν τῆς δοκιμῆς, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπε, καὶ ἐγκαταλιμπανόμενον κατόπιν τὸ ἔργον νὰ περιέλθῃ εἰς ἣν θέσιν περιῆλθον τὰ ἔργα τῆς ἁπλῆς ὁδοποιΐας; Δὲν νομίζετε, ὅτι ἔχετε καθῆκον νὰ σκεφθῆτε ὑπὸ γενικωτέραν ἔποψιν καὶ νὰ εἴπητε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἐὰν ἡ πατρίς σας στερῆται ἁμαξιτῆς ὁδοῦ: «στάσου, κύριε Πρωθυπουργέ, διότι τότε μόνον δύνασαι νὰ συνδέσῃς τὴν ἰδιαιτέραν σου πατρίδα διὰ σιδηροδρόμου, ὅταν συνδέσῃς καὶ τὴν ἰδικήν μου πατρίδα τοὐλάχιστον δι’ ἁμαξιτῆς ὁδοῦ, καὶ ζεύξῃς τοὺς χειμάῤῥους διὰ γεφυρῶν, ὥστε νὰ λείψωσιν οἱ κατ’ ἔτος πνιγόμενοι.»; Ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν ὀφείλουσι νὰ ἐξετασθῶσι τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια καὶ οὐχὶ ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς συγκοινωνίας, διότι κατ’ ἀρχὴν εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι, ἀλλ’ ἡ συγκοινωνία τότε μόνον δύναται νὰ προαγάγῃ τὴν γεωργίαν, τὴν βιομηχανίαν καὶ τὸ ἐμπόριον, ὅταν γίνηται καταλλήλως, ὅταν συνδέῃ προηγουμένως τὰ κέντρα, εἰς τὰ ὁποῖα δύναται ν’ ἀναπτυχθῇ ἡ γεωργία, ἡ βιομηχανία καὶ τὸ ἐμπόριον, ὅταν αὕτη ἦναι γενικὴ καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους καὶ οὐχὶ τῶν προσώπων γινομένη· ὅταν τέλος διὰ ταύτης δὲν πρόκηται νὰ καταστραφῇ καὶ τὸ μέχρι τοῦδε ὑπάρχον. Κηρύττομαι ὅθεν κατ’ ἀμφοτέρων τῶν νομοσχεδίων.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἐξ Εὐβοίας βουλευτὴς κ. Καλογερόπουλος ὑπέβαλε πρότασιν Νόμου περὶ ἐφαρμογῆς τοῦ Νόμου ΑΡΠʹ τοῦ 1884 καὶ εἰς τὴν κοινότητα Λίμνης τοῦ δήμου Αἰγαίων. Θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 71). Δὲν εἶναι ἄλλος ἐγγεγραμμένος νὰ ὁμιλήσῃ.

§38ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸν λόγον.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρατηρῶ, Κύριοι, μετὰ λύπης, ὅτι ἔχω ἀνάγκην μαστιγίου, διὰ νὰ ἐπαναφέρω εἰς τὴν τάξιν τὸν κ, Πρωθυπουργὸν, ἐξελθόντα καὶ πάλιν χθὲς τῆς τάξεως τῶν κοινοβουλευτικῶν συζητήσεων. Δὲν ἠρκέσθη νὰ ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν τῶν ζώντων, ἀλλὰ παρεχάραξε καὶ τὰς πράξεις τῶν νεκρῶν· ἠσέβησεν οὐ μόνον πρὸς τοὺς νεκρούς, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι γνωρίζομεν τὴν ζῶσαν ἱστορίαν τῆς πατρίδος. Σᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ ἱδρυτὴς τῶν σιδηροδρόμων, ὅτι ἄνευ αὐτοῦ τίποτε δὲν ἐγένετο, ὅτι οἱ προκάτοχοι αὐτοῦ, ἤδη εἰς τὸν τάφον κατακείμενοι, οὐδὲν ἔπραξαν, οὔτε ἐφρόντισαν, οὐδ’ ἐπόνουν τὸν τόπον· καὶ σᾶς εἶπε ταῦτα, ἀσεβήσας καὶ ἀναληθῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ θέλετε ἐγὼ νὰ ἐκφράζωμαι κοινοβουλευτικῶς πρὸς ἄνδρα, ὁ ὁποῖος οὐδὲ τοὺς νεκροὺς σέβεται, οὐδὲ ἡμᾶς τοὺς ζῶντας; καὶ νομίζετε, ὅτι ἐξέρχομαι τῆς τροχιᾶς μου, ἐὰν πατάξω ἀμέσως τὸν αὐθάδη καὶ ἀσεβῆ ῥήτορα ἐκ τῆς θέσεως ταύτης; (Θόρυβος).

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε, ὅτι ὁ Κανονισμὸς δὲν ἐπιτρέπει τοιαύτας ἐκφράσεις. Παρακαλῶ νὰ μὴ τὰς ἐπαναλάβητε, διότι θὰ ἀναγκασθῶ νὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§42ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ἦσαν παρόντες ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους καταγγέλλει ὁ κ. Πρωθυπουργός...

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν θὰ ἐτήρουν τοιαύτην γλῶσσαν, ἐστὲ βέβαιος.

§44ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μή με διακόπτετε.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς μοὶ ἐπιβάλλει νὰ σᾶς ἀνακαλέσω ἐγὼ εἰς τὴν τάξιν, ὅταν δὲ νομίζω ἀναγκαῖον, τότε προκαλῶ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς.

§46ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ τὴν προκαλέσητε.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἐπαναλάβητε, σᾶς εἶπα, ὅτι θὰ τὸ πράξω.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω.— Ἐὰν, κύριοι Βουλευταί, ἔζων ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους κατήγγειλεν ἀτόπως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἤθελον τὸν ῥαπίσει, ὅπως τὸν ἐῤῥάπισαν καὶ ἄλλοτε καὶ τὸν ἔκαμον νὰ φύγῃ κατῃσχυμένος ἐκ τῆς θέσεως ἐκείνης.

§49ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή! πρέπει νὰ τὸν ἀποδοκιμάσῃ ἡ Βουλή.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι δικαίωμά σας νὰ τὸ προτείνητε.

§51ΚΟΥΚΟΥΛΕΖΑΣ. Τὸ προτείνω ἐγώ.

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ δέχομαι. Ἀπεδοκιμάσατε τὸν Δεληγεώργην, ὑβρίσατε καὶ ἀπεδοκιμάσετε τὸν Κουμουνδοῦρον καὶ πάντας τοὺς τὴν πρώτην θέσιν κατέχοντας ἄνδρας καὶ τὸν νῦν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Εἰς τοιαύτην χορείαν, παρακαλῶ θερμῶς, νὰ μὲ κατατάξητε, διότι αἰσθάνομαι ὅτι θὰ ἀπολαύσω τὴν ὑψίστην τῶν τιμῶν. Δὲν δύναμαι, κύριοι Βουλευταὶ τῆς πτέρυγος ταύτης, ν’ ἀνεχθῶ τὴν ὕβριν, τὴν ὁποίαν κατὰ πρόσωπον πρὸς ὑμᾶς, τοὺς γνωρίζοντας τὰ πάντα, ἀπηύθυνεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκ τῆς θέσεως ταύτης. Μᾶς ὑβρίζει, ὅταν λέγῃ, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ ἱδρύσας τὰ πάντα ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἂν αἱ ἐκφράσεις μου ἦναι αὐστηραί, εἶναι ἄξιαι πρὸς τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον κρατεῖτε σεῖς εἰς τὴν ὑψίστην τῶν θέσεων, καὶ ὅμως δὲν γνωρίζει νὰ τὴν ἐκτιμᾷ, διὰ νὰ τὸν ἐκτιμῶμεν καὶ ἡμεῖς. Ἡ γλῶσσά μου εἶναι ὁμοία τῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Οἱ Πρωθυπουργοὶ κανονίζουσι τὰς συζητήσεις. Τιμωρήσατε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, διὰ νὰ κρατῆτε τὰς συζητήσεις εἰς τὸ ὕψος των. Ἀνῆλθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ βῆμα καὶ δὲν ἐζήτησε νὰ εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ νὰ καταγγείλῃ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν ἐπαρχίαν του. Ἐταπεινώθη ποτὲ ἡ συζήτησις τοιουτοτρόπως; Καὶ θέλετε σεῖς νὰ μὲ θέσητε εἰς τὴν τάξιν, καὶ δὲν θέτετε τὸν εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας! Λοιπὸν θὰ συζητήσω, ὅπως ἐμπρέπει καὶ ὅπως ἡ πλειοψηφία κανονίζει τὰς συζητήσεις· δὲν τηρῶ τὸν σεβασμὸν, παρὰ μόνον πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος γνωρίζει νὰ σέβηται ἑαυτόν. Εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐνώπιον τῶν Ἀντιπροσώπων, οἵτινες γνωρίζουν τὴν ζῶσαν ἱστορίαν, δὲν λέγει τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ ζητεῖ νὰ διαστρέψῃ τὴν ἱστορίαν, διὰ νὰ συκοφαντήσῃ μίαν πτέρυγα, εἰς αὐτὸν κἀνὲν σέβας δὲν ὀφείλω· ἐκεῖνος δὲ, ὁ ὁποῖος τολμᾷ νὰ ἐπιδεικνύῃ σεβασμὸν πρὸς τοιοῦτον ἄνδρα, ψεύδεται, εἶναι ὑποκριτής. Κατήγγειλε τοὺς προκατόχους αὑτοῦ Πρωθυπουργοὺς, νεκροὺς ἤδη, ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐζήτησεν ἀνδριάντα νὰ τῷ στήσουν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, διὰ τὰς πράξεις καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ τὰ φιλοπάτριδα, ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ὤθησε τὸ Ἔθνος εἰς τὴν χρεωκοπίαν. Τί ἔκαμε μέχρι σήμερον, ἀφ’ ὅσα ὑπεσχέθη; Τὰς ὁδούς; Ποία ἐξ αὐτῶν ὑπάρχει; Κατηναλώθησαν καὶ τὰ 25 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἐδανείσθη χάριν τῆς ὁδοποιίας· ποῦ εἶναι τ’ ἀποτελέσματα; Καὶ νομίζετε, ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ τὸν στιγματίσω, καὶ μὲ πικρὰν γλῶσσαν; Καὶ τί ἔλεγε τότε ὁ πατήρ μου κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ δανείου; Ἔλεγε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν: «Μὴ δανείζεσαι, μὴ βαρύνῃς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιίας, διότι δὲν ὑπάρχουν ἄνδρες πρὸς ἐργασίαν· θ’ ἀναγκασθῇς νὰ φέρῃς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐργάτας, καὶ τὸ χρῆμα, τὸ ὁποῖον θὰ δανεισθῇς, δὲν θὰ κυκλοφορήσῃ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν, ἀλλὰ θὰ ἐξέλθῃ τοῦ Κράτους, ἔργα δὲ δὲν θὰ δυνηθῇς νὰ κάμῃς. Ἀρκέσθητι εἰς τὰ ὑπάρχοντα ἐν τῷ ταμείῳ, καὶ κατασκεύασον ὁδοὺς εἰς μέρη, ἔνθα δι’ αὐτῶν δύναται νὰ ἐξυπηρετηθῇ τὸ ἐμπόριον, καὶ ἀναλόγως τοῦ χρήματος, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιίας.» Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν, ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ὑστέρων, ὅτι ἦτο ἀληθές. Οὐδὲ ἔργα ἔκαμε, καὶ ξένους ἔφερε νὰ ἐργασθῶσιν εἰς τὸν τόπον, καὶ τὰ 25 ἑκατομμύρια ἐσπαταλήθησαν εἰς τὰ κέντρα τῶν νομῶν ἀπὸ τοὺς Γάλλους εἰς τὰ ζυθοπωλεῖα καὶ τὰ σφαιριστήρια· προκαλῶ δὲ τοὺς ἐκ Τριπόλεως κκ. βουλευτὰς καὶ τῶν δύο πτερύγων νὰ μὲ διαψεύσωσιν, ἐὰν δύνανται. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῶν συμπλεγμάτων τῶν ὁδῶν, τὰ ὁποῖα ἀπήγγειλεν ἐντεῦθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀφοῦ ἐδανείσθη δι’ αὐτὰ 25,000,000 καὶ τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιίας κατέστησεν ἤδη πτωχὸν καὶ κενόν. Κατέστρεψε τὴν σύμβασιν τῶν θωρηκτῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τὴν ὁποίαν εἶχε συνάψει ὁ προκάτοχός του, ὁ πατήρ μου, καὶ σᾶς ἐζήτησε δάνειον, διὰ νὰ κατασκευάσῃ τὸν στόλον, καὶ σᾶς ἔλεγεν, ὅτι, ἐὰν μία ὥρα παρέλθῃ, τὸ Ἔθνος ἀπόλλυται. Ποῦ οἱ στόλοι, τοὺς ὁποίους παρετάξαμεν κατὰ τῶν Φράγκων, οἱ ὁποῖοι μᾶς ἀπέκλεισαν; Θὰ σᾶς εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός: ἰδοὺ ἡ Κίχλα, ἰδοὺ ἡ Ἀηδών. Δὲν ἔλεγε λοιπὸν τὴν ἀλήθειαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε ὑπέσχετο τοὺς στόλους, καὶ ὅταν δὲν λέγῃ τὴν ἀλήθειαν, μᾶς θεωρεῖ ἀναξίους καὶ μὴ δυναμένους νὰ ἐκτιμήσωμεν τὰ πράγματα, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν τὴν ἀποστολήν μας, ὅτι τουτέστιν ὀφείλομεν νὰ παρακολουθῶμεν τὴν ζῶσαν ἱστορίαν τῆς πατρίδος μας· κατὰ συνέπειαν μᾶς ἀπευθύνει περιφρόνησιν. Καὶ εἶναι ἐπιτετραμμένη τοιαύτη συμπεριφορὰ ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; καὶ φρονεῖτε, ὅτι ὀφείλομεν ν’ ἀνεχώμεθα τὴν τοιαύτην ἄτοπον, ἄκοσμον, ἄσεμνον, ἀσεβῆ ὁμιλίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι καθῆκόν σας, νὰ μὲ διακόπτητε καὶ νὰ ζητῆτε τὴν ἀποδοκιμασίαν μου, διότι στηλιτεύω τὸν ἄκοσμον ἀγορητήν! Τὴν ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἀποδοκιμασίαν δέχομαι εὐχαρίστως. Σᾶς παρουσιάζει ἤδη καὶ Νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖ τὴν ἄδειαν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον 24,000,000 ἄνευ οὐδενὸς ὅρου, δηλ. δὲν γνωρίζει εἰς τὴν Βουλὴν, ὁποίας ἐγγυήσεις δίδει, οὔτε μὲ πόσον τόκον θὰ συνάψῃ τὸ δάνειον, καὶ σᾶς λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι διὰ τὸν σιδηρόδρομον τῆς Πελοποννήσου δὲν ἐγένετο κἀμμία πρότασις. Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο; Ἐγὼ ἔχω τὰς προτάσεις εἰς χεῖρας, καὶ θὰ σᾶς ἀναγνώσω τοὺς ὅρους, διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν λέγει τὴν ἀλήθειαν, ἵνα μὴ εἴπω βαρυτέραν λέξιν· δι’ 21,000,000 ζητεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ κάμῃ τὸν σιδηρόδρομον, διὰ τοῦ αὐτοῦ ποσοῦ ζητεῖ καὶ ἡ Ἑταιρία, ἡ ὑποβαλοῦσα τὰς προτάσεις.....

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πῶς ὀνομάζεται ὁ ἀντιπρόσωπος;

§54ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δελφὺς, ὁ ὁποῖος τὰ ζητηθέντα 2,500,000, ὡς ἐγγύησιν τῶν σιδηροδρόμων Ἀθηνῶν–Λαρίσσης καὶ Μύλων–Καλαμῶν, ἤθελε καταθέσει ἐπ’ ὀνόματι τῆς Ἑταιρίας, τῆς ὁποίας μέλος εἶναι ὁ οἶκος Ῥότσχιλδ. Πρὸ τῆς Ἑταιρίας ταύτης εἶχεν ἀρχίσει διαπραγματεύσεις ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς μὲ τὴν τράπεζαν Comptoir d Escompte, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχει ἰδιαιτέραν ἀδυναμίαν καὶ μὲ τὴν ὁποίαν κάμνει ὅλας τὰς συμβάσεις καὶ τὰ δάνεια, διὰ 22,000,000 πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν – Λαρίσσης· ὑπεχρεοῦτο προσέτι ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν ἔκλειε τὴν μετὰ τῆς Comptoir d’ Escompte σύμβασιν, νὰ ἐκδώσῃ μετοχὰς, καὶ ἀφοῦ καλυφθῶσιν αὗται, ν’ ἀρχίσῃ ἡ Comptoir d Escompte τὰς ἐργασίας. Ἡ Ἑταιρία ὅμως, ἡ ἀντιπροσωπευομένη ὑπὸ τοῦ κ. Δελφὺς, ἡ ὁποία κατέστρεψε τὰς διαπραγματεύσεις τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν Comptoir d’ Escompte, προέτεινε νὰ ποιήσηται τὴν κατασκευὴν τοῦ ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Λάρισσαν σιδηροδρόμου δι’ 70 ἑκατομμυρίων, τὴν δὲ τοῦ ἀπὸ Μύλων εἰς Καλάμας δι’ 21 ἑκατομμυρίων, ἀκριβῶς ὅσα ζητεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ νὰ κατασκευάσῃ ἡ Κυβέρνησις τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον, νὰ ἦναι δὲ κυρία δι’ 99 ἔτη, νὰ λαμβάνῃ ἅμα τῆς λειτουργίας τοῦ σιδηροδρόμου ἀρχομένης 6% ἐκ τῶν κερδῶν, τὸ περιπλέον δὲ νὰ διανέμηται ἐξ ἴσου μὲ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν 99 ἐτῶν θὰ ἦτο κυρία τοῦ σιδηροδρόμου, χωρὶς νὰ καταθέσῃ τὸ διὰ τὴν κατασκευὴν αὐτοῦ κεφάλαιον· κατέθετε δὲ, ὡς προεῖπον, τὰ ζητηθέντα 2,500,000 ὡς ἐγγύησιν, τὰ μὲν 2 ἑκατομμύρια διὰ τὸν σιδηρόδρομον Ἀθηνῶν–Λαρίσσης, ἅμα ὡς ἡ Κυβέρνησις ἐδέχετο τὰς προτάσεις αὐτῆς καὶ πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως, τὰς δὲ 500 χιλιάδας διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἅμα τῇ ἐλεύσει τῆς Βουλῆς....

§55ΡΙΚΑΚΗΣ. 6% τόκον, ἢ ἐγγυᾶται τόκον;

§56ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ λαμβάνῃ 6% ἀπὸ τὰς εἰσπράξεις. Καὶ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐβεβαίωσεν, ὅτι δὲν εἶχε προτάσεις! Παρεμβᾶσα λοιπὸν ἡ Ἑταιρία, ἡ ἀντιπροσωπευομένη ἀπὸ τὸν κ. Δελφὺς, κατέστρεψε τὰς διαπραγματεύσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ μὲ τὴν Comptoir d’ Escompte, ἐχόλωσε τοῦτον, καὶ ἐπειδὴ φαίνεται ἐζημιώθησαν τὰ ἰδιαίτερά του συμφέροντα, διότι, ὡς σᾶς προεῖπον, μετ’ αὐτῆς ποιεῖται ὅλας τὰς συμβάσεις καὶ τὰ δάνεια, διὰ νὰ μὴ πραγματοποιήσῃ τὰς ὑποβληθείσας προτάσεις τῆς Ἑταιρίας Δελφὺς καὶ διὰ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν φιλτάτην Comptoir d’ Escompte, ὑπέβαλε τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, θέλει δὲ πραγματοποιήσει τὸ δάνειον μὲ τὴν φίλην του ταύτην Τράπεζαν. Τί δὲ σᾶς εἶπε κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου; Ὅτι θέλει ἀρχίσει τὴν ἐργασίαν πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμου πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς ἀναλαμβάνοντας τὰ ἔργα ταῦτα καὶ προκαλέσῃ ἐκ μέρους αὐτῶν προτάσεις. Κατὰ συνέπειαν δὲν πραγματοποιεῖ τὸ δάνειον τοῦτο πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, διότι γνωρίζει καὶ αὐτὸς, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσι τὰ ὄνειρά του καὶ μάλιστα μὲ τὴν Γαλλικὴν ἀποστολὴν, ἧς τὸ προηγούμενον ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας, ὅτι, ἀναλαβοῦσα τὴν κατασκευὴν τῶν ὁδῶν, κατεσπατάλησε τὰ χρήματα ἄνευ ἀποτελέσματος. Θὰ προσκόψῃ ὅθεν καὶ τὸ ἔργον τοῦτο, ὅπως προσέκοψε καὶ ἡ ὁδοποιία· κατὰ συνέπειαν τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦναι, ὥστε ἐν Πελοποννήσῳ νὰ μὴ κατασκευασθῇ σιδηρόδρομος, διότι ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἐπιτελέσῃ τὸ ἔργον, θ’ ἀποθαῤῥύνῃ πᾶσαν Ἑταιρίαν. Διὰ τοῦτο ἀντιτάσσομαι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἡ ἐπιψήφισις τοῦ ὁποίου θὰ ἀδικήσῃ τὴν πατρίδα μου. Τὴν τοιαύτην συζήτησιν θέλει ν’ ἀποφύγῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ διὰ τοῦτο καταβιβάζει τὸ ζήτημα εἰς προσωπικὰς ἀντεγκλήσεις καὶ προσπαθεῖ νὰ πείσῃ, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀντιδρᾷ, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν δυσμένειαν τῶν συμπολιτῶν του, νομίζων, ὅτι οὕτω θὰ δυνηθῇ νὰ τὸν ἀποκλείσῃ τοῦ Βουλευτηρίου, ὅπως θέλει ν’ ἀποκλείσῃ καὶ πάντας τοὺς δυναμένους νὰ ἐννοῶσι καὶ νὰ ἐκτιμῶσι τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμούς του, ἵνα μείνῃ ἐλεύθερος, ἔχων Βουλὴν βωβὴν, εἰσάγῃ ὅ,τι θέλει αὐτὸς καὶ ἐπιψηφίζῃ πάντα τὰ μέτρα του, καὶ φθάσῃ οὕτως ἐμμέσως εἰς τὴν κατάλυσιν τοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἐπιθυμεῖ κἀμμία ἱκανότης νὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, προσπαθεῖ νὰ ἐξευτελίζῃ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀναγνωρίζων τὴν ἱκανότητα αὐτοῦ καὶ γνωρίζων, ὅτι διυλίζει τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, τὸν ἀποκαλύπτοντα τὰ κακὰ, ὅσα δι’ αὐτῶν προσγίνονται ἐν τῷ τόπῳ. Δὲν θέλει, ἐπαναλαμβάνω, κἀνένα ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, δυνάμενον νὰ καταδεικνύῃ τὰ ἐπιζήμια διὰ τὸν τόπον μέτρα αὐτοῦ, διὰ νὰ εἰσάγῃ ὅ,τι ἡ κεφαλή του γεννήσῃ, νὰ μὴ ὑπάρχῃ φωνὴ διαμαρτυρίας, καὶ οὕτω νὰ ψηφίζωνται πάντα τὰ ἐπιβλαβῆ μέτρα καὶ νὰ διοικῇ ὡς μονάρχης ἀπόλυτος. Διὰ τοῦτο ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἀγανακτῶ, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας, καὶ νὰ ἐπιτίθημαι λάβρος κατὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι, ἐνῷ δὲν κρατεῖ τὴν τάξιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἐνῷ δὲν λέγει τὴν ἀλήθειαν, ἐνῷ καταβιβάζει τὰ ζητήματα καὶ τὰ καθιστᾷ προσωπικὰ ἀπὸ γενικῶν, κατασυκοφαντεῖ τοὺς ἀντιπάλους καὶ ἀδικεῖ τὸν τόπον, δι’ ὃν δεικνύει δῆθεν μέριμναν. Ἐὰν οὕτως ἐμερίμνα, κ. Κουκούλεζα, διὰ τὴν ἰδιαιτέραν σου ἐπαρχίαν, φαντάζομαι τί ἤθελες κάμει, γνωρίζων τὸν χαρακτῆρά σου· μὲ ὅλην τὴν ἀδυναμίαν, τὴν ὁποίαν ἔχεις εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, φρονῶ, ὅτι θὰ ὑπερέβαινες ἐκεῖνον, διὰ τὸν ὁποῖον φαίνεσαι, ὅτι δυσανασχετεῖς, δριμύτερον ἐμοῦ θὰ παρεπονεῖσο. Λοιπὸν διὰ τοῦ νομοσχεδίου καὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ζητεῖ νὰ λάβῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, θὰ καταντήσωμεν ἐπὶ αἰῶνας νὰ μὴ ἔχωμεν σιδηρόδρομον ἐν Πελοποννήσῳ. Καὶ ὅμως προσπαθεῖ νὰ κατορθώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ νομίζωσιν οἱ πάντες, ὅτι αὐτὸς μόνος μεριμνᾷ, καὶ ὅτι ἡμεῖς ἐδῶ οὐδὲν πράττομεν, ὅτι μάλιστα παρεμποδίζομεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ αὐτὸς ἔρχεται εἰς τὰς 5 μ. μ. εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἀφοῦ προβάλλει τὰ ἐπουσιώδη πρῶτον εἰς συζήτησιν, καὶ ὅταν παρέλθῃ ἡ ὥρα καὶ ἡμεῖς κεκμηκότες δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν, προβάλλει εἰς συζήτησιν καὶ τὰ οὐσιώδη, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀσυζητητεὶ ἐπιψήφισιν αὐτῶν, καὶ οὕτω κατορθοῖ νὰ παρουσιάζηται ἀδικούμενος, ἡμᾶς δὲ νὰ παριστᾷ ὡς καταστροφεῖς τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Ἡμεῖς, διὰ νὰ ἀπογυμνώσωμεν καὶ αὖθις τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἀφοῦ κατεδείξαμεν τὰ πράγματα, θὰ δώσωμεν πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας εἰς αὐτὸν, καὶ θ’ ἀφήσωμεν ὁ χρόνος ν’ ἀποδείξῃ ἀληθεῖς τοὺς ἰσχυρισμοὺς ἡμῶν, ψευδεῖς δὲ τοὺς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ θὰ πεισθῇ ἡ Πελοπόννησος καὶ ὅλος ὁ Ἑλληνισμὸς, ὅτι ἀδικεῖται διὰ τοῦ τρόπου, δι’ οὗ ζητεῖται ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου. Ἡ Ἑταιρία Δελφὺς, ἥτις ἐζήτει νὰ κάμῃ τὸν σιδηρόδρομον ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Λάρισσαν, ἔλεγεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ὑπόσχεται ν’ ἀναλάβῃ ὑποχρέωσιν ἐν τῇ συμβάσει τῆς ἑνώσεως σιδηροδρομικῶς τοῦ Πορτοραφτίου καὶ Θερικοῦ, διὰ νὰ συγκοινωνήσῃ τὸ ταχυδρομεῖον τῶν Ἰνδιῶν μὲ τὰς Ἀθήνας, πρὸς δὲ ὑπέσχετο νὰ ἑνώσῃ τὸν σιδηρόδρομον μὲ τὸν τῆς Θεσσαλονίκης, κατὰ συνέπειαν μὲ τὴν Εὐρώπην. Καὶ ὅμως τολμᾷ νὰ σᾶς λέγῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι δὲν εἶχε προτάσεις! Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἦμαι τόσῳ ψυχρὸς καὶ νὰ μὴ ἀγανακτῶ, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀποκρούῃ τοιαύτας προτάσεις, ὠφελίμους διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ ὑπὸ ἐμπορικὴν καὶ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν; Ἡ Ἑταιρία αὕτη, ἡ ὁποία εἶχε προτάσεις ὑποβάλει ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ πατρός μου, εἶχεν ἀπόφασιν,—διότι καὶ αὐτὸ ἦτο ἡ ἐπιθυμία τοῦ πατρός μου, —νὰ ἑνώσῃ τὴν Μεσσηνίαν μὲ τὴν Τριφυλίαν, τὴν Ἠλείαν καὶ τὰς Πάτρας, καὶ οὕτω ν’ ἀποκατασταθῇ στρατιωτικὴ καὶ ἐμπορικὴ ὁδὸς μέχρις Ἄρτης. Ἐγνώριζεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι, ἂν ἐδέχετο τὰς προτάσεις περὶ τοῦ σιδηροδρόμου ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Λάρισσαν, θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ὑποχρεωθῇ νὰ δεχθῇ καὶ τὰς περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, γνωρίζων τὴν περὶ τούτου ἰδιαιτέραν μέριμνάν μου, καὶ ἐπειδὴ ὑπώπτευεν ὅτι σπουδαίως ἠθικῶς θὰ ὠφελούμην ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ μου πατρίδι καὶ ἐν τῇ Πελοποννήσῳ, διότι θὰ ἐγίνετο ἀναμφιβόλως γνωστὸν, ὅτι ἡ Ἑταιρία αὕτη, φιλελληνικὴ οὖσα καὶ διατηροῦσα ἀπεριόριστον σεβασμὸν εἰς τὴν μνήμην τοῦ πατρός μου καὶ θέλουσα νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ἐπιθυμίας ἐκείνου, θὰ ἐπέμενεν εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, θὰ ἐβεβαίου δὲ, ὅτι τὸ ἔργον εἶναι παράρτημα τῶν ἐργασιῶν Κουμουνδούρου, διὰ τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπέφυγε νὰ κλείσῃ συμφωνίας. Ὅτι δὲ τοῦτο εἶναι ἀφορμὴ, νὰ μὴ δεχθῇ τὰς προτάσεις, τὸ ἀνέφερεν ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του, ἰσχυρισθεὶς, ὅτι οὐδεὶς ἐμερίμνησε περὶ σιδηροδρόμων, καὶ ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ ἱδρυτής. Ὅτι δὲ οὕτως ἔχουσι τὰ περὶ προτάσεων, δύναται νὰ βεβαιώσῃ καὶ ὁ κ. Βαρβιτσιώτης. Συνεπῶς, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἔχει τὸν σιδηρόδρομον, χωρὶς νὰ ἐξοδεύσῃ τίποτε, καὶ κατόπιν θὰ ἦτο κυρία, χωρὶς νὰ καταθέσῃ τὰ διὰ τὴν κατασκευὴν τούτου κεφάλαια. Δὲν ἔχω λοιπὸν τὸ δικαίωμα ν’ ἀγανακτῶ, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καταγγέλλῃ ἐμὲ καὶ ὁλόκληρον τὴν πτέρυγα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι παρεμβάλλομεν προσκόμματα, ὅπως μὴ ὑπάρξῃ συγκοινωνία; Καὶ φρονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐκ τῶν λόγων του τούτων τὸ κοινὸν θὰ μεταβάλῃ τὴν περὶ ἡμῶν γνώμην του; Ἂς μάθῃ, ὅτι οὐδεὶς λόγος του, οὐδεμία διαβεβαίωσίς του δύναται νὰ κλονίσῃ τὴν ἐφ’ ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην τοῦ τόπου, διότι γνωρίζει, ὅτι μετ’ ἀληθοῦς εἰλικρινείας καὶ πόνου περιβάλλονται αἱ ἐργασίαι μας.

§57ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶχε βεβαίως, καθὼς καὶ ἐγὼ, τὴν διάθεσιν νὰ γίνῃ ὁ σιδηρόδρομος, ἀλλὰ ἐκ τῶν διαφόρων διαπραγματεύσεων ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ Ἑταιρία δὲν ἦτο σπουδαία.

§58ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Συγχαίρω τὸν βουλευτὴν ἐκ Λακωνίας.

§59ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ μὲ συγχαρῆτε· ἐγὼ συνείθισα νὰ λέγω τὴν ἀλήθειαν.

§60ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Βαρβιτσιώτη ἐπειδὴ ἀρνεῖσαι τὰ γεγονότα καὶ ἐπειδὴ ἐταπεινώθης....

§61ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν ταπεινοῦμαι ἐγὼ ἀπέναντι οὐδενός.

§62ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ σᾶς εἴπω ἀμέσως ποῖος ἦτο ὁ καταβάλλων τὰ χρήματα· ἦτο ὁ Μπελτσὼδ, ὁ ὁποῖος εἶναι γαμβρὸς τοῦ Ρότσχιλδ...

§63ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ Μπελτσὼδ εἶναι σοβαρὸν πρόσωπον.

§64ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ λυποῦμαι δι’ ὅσα εἶπεν ὁ κύριος Βαρβιτσιώτης. Ὀνομάζω τὸ πρόσωπον, διότι ἔχω πεποίθησιν περὶ τῆς σοβαρότητός του.

§65ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Γνωρίζω πολὺ καλὰ τὸν Μπελτσὼδ, εἶναι σεβαστὸν πρόσωπον καὶ εἶναι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὁ οἶκος Ρότσχιλδ μεταχειρίζεται εἰς τὰς ἐπιχειρήσεις του.

§66ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βλέπετε, κύριε βουλευτὰ ἐκ Λακωνίας, ὅτι λέγω τὴν ἀλήθειαν;

§67ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν γνωρίζετε τὴν ὑπόθεσιν, ὅπως τὴν γνωρίζω ἐγώ. Ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς εἶχε τὴν διάθεσιν νὰ ἔλθῃ εἰς ἀποτέλεσμα μετὰ τῆς Ἑταιρίας, ἀλλ’ ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ Ἑταιρία αὐτὴ δὲν ἦτο σπουδαία.

§68ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος ἔκαμε προτάσεις;

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κύριος Δελφύς· καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ καταθέσῃ τὰς ἐπισήμους προτάσεις, τὰς ὁποίας ἔχει.

§70ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Ἡ Ἑταιρία αὐτὴ δὲν εἶχε καταρτίσει σύμβασιν μετὰ τοῦ κ. Δηλιγιάννη; ἐξεπλήρωσε τοὺς ὅρους της;

§71Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπειδὴ μὲ καλεῖτε ὡς μάρτυρα, σᾶς λέγω, ὅτι ἐγὼ ἔλαβον προτάσεις ἀπὸ τὸν κ. Δελφὺς, ἐζήτησα δὲ νὰ λάβω πληροφορίας περὶ τῆς ἀξίας τῶν γενομένων προτάσεων, ἀναλόγως τῆς σημαντικότητος ἢ τῆς πίστεως τῆς οἰκονομικῆς, τὴν ὁποίαν ἀπελάμβανον οἱ προτείνοντες, αἱ πληροφορίαι δὲ, τὰς ὁποίας ἔλαβον, εἶναι, ὅτι ὁ κύριος Δελφὺς δὲν εἶναι τραπεζίτης, δὲν εἶναι διευθυντὴς τραπεζικοῦ καταστήματος, ἀλλ’ ὅτι ὑπεστηρίζετο ἀπὸ τὸν κ. Beltzod, ὅστις ἦτον ἕτοιμος νὰ καταθέσῃ τὴν ἐγγύησιν εἰς χρυσὸν, 500 χιλιάδας δραχμῶν, εὐθὺς ὡς ἤθελεν ὑπογραφῆ ἡ σύμβασις.

§72ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Ὅτε ἦσθε Πρωθυπουργὸς, ἤλθετε εἰς συμφωνίαν μετὰ τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ, νὰ καταθέσῃ 500 χιλ. φράγκων εἰς χρυσὸν δι’ ἐγγύησιν, καὶ ἀνεχώρησε. Παρῆλθεν ἓν ἔτος· κατέθεσε τὰς 500 χιλιάδας φράγκων; Ὄχι. Δὲν εἶναι ἀληθὲς αὐτὸ, κ. Δηλιγιάννη;

§73ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν δύναμαι νὰ σᾶς δώσω κἀμμίαν ἀπάντησιν, ἀφοῦ ὑμεῖς ἀμφισβητεῖτε τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐρωτηθεὶς παρ’ ὑμῶν ἔδωκα.

§74ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Σᾶς ἐρωτῶ, αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγω, εἶναι ἀληθές;

§75ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν σᾶς δίδω κἀμμίαν ἀπάντησιν.

§76ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ ἐλυπήθην πολὺ, ἀφοῦ ἔμαθον, ὅτι ἡ Ἑταιρία, ἡ ὁποία μοὶ εἶχεν ἀναθέσει νὰ τὴν ἀντιπροσωπεύσω, ἦτο τοιαύτη· ἦλθεν ἕνας Βαρῶνος καὶ ἀπεδείχθη ὅτι.... (ἱλαρότης).

§77ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρῆλθεν ἡ ἱλαρότης καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ ζήτημα. Ὅταν ἀναφέρεται τὸ ὄνομα τοῦ Μπελτσὼδ, πᾶσα συζήτησις εἶναι περιττή. Ὅταν ὁ ἴδιος, ὁ ὁποῖος ἔχει σχέσιν μὲ τὴν Τράπεζαν τοῦ Ρότσχιλδ, βεβαιοῖ, ὅτι εἶναι ἕτοιμος νὰ καταθέσῃ τὴν ἐγγύησιν καὶ πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως, τῆς ἀφορώσης εἰς τὸν σιδηρόδρομον Ἀθηνῶν–Λαρίσης, καὶ πρὸ τῆς εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Βουλὴν τῆς συμβάσεως, τῆς ἀφορώσης εἰς τὸν σιδηρόδρομον Πελοποννήσου, τῶν 500 χιλ., ὅταν ὁ ἀντιπρόσωπος οὗτος καταθέτῃ πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Λαρίσσης τὴν ἀπαιτουμένην ἐγγύησιν, καὶ πρὶν εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἑτέρα περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, δύναται νὰ θεωρηθῇ, κ. Βαρβιτσιώτη, ἡ παρ’ αὐτοῦ ἀντιπροσωπευομένη Ἑταιρία ὡς μὴ ἐργαζομένη σοβαρῶς; Σᾶς ἐρωτῶ: δύναταί τις νὰ διακινδυνεύσῃ 2,500,000, χωρὶς νὰ ἔχῃ σκοπὸν νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἔργον; καὶ δύναται νὰ κατηγορηθῇ ἡ Ἑταιρία ἐκείνη, ὅτι δὲν ἦτο ἀξία νὰ ἀναλάβῃ τοιοῦτον ἔργον, ὅταν ὄπισθέν της ἔχῃ τὸν οἶκον Ῥότσχιλδ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διὰ νὰ τιμωρήσῃ τὴν Ἑταιρίαν ἐκείνην, ἥτις διὰ τῆς παρεμβάσεώς της καὶ τῶν προτάσεών της παρεκώλυσε τὴν παραχώρησιν τοῦ ἔργου εἰς τὴν Comptoir d’ Escompte ὑπέβαλε τὸ παρὸν νομοσχέδιον, καὶ τί σᾶς λέγει; ὅτι, ἀφοῦ διὰ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ ἐδάφους παρέλθωσι δύο ἔτη, τότε θ’ ἀναλάβῃ αὐτὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, ἀφοῦ σᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι προσκόπτουν οἱ σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας, μὴ ἀποφέροντες κέρδη, οὔτε ἀνταποκρινόμενοι εἰς τὰ ἔξοδα, ὡς καὶ οἱ σιδηρόδρομοι Πελοποννήσου, καὶ ὅτι αἱ Ἑταιρίαι δὲν τολμῶσι νὰ ἀναλάβωσι τοιαύτας ἐργασίας. Καὶ πιστεύετε, ὅτι θὰ πραγματοποιηθῇ τὸ ἔργον; Ἐγὼ ἀμφιβάλλω, φρονῶν, ὅτι προβάλλει τὸν σιδηρόδρομον, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ λάβῃ ἀπὸ τὴν Comptoir d’ Escompte τὰ 24 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα θὰ τῷ χρησιμεύσωσι διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων. Αὐτοὶ λέγονται συνδυασμοὶ, οὓς ἐπιβάλλει τὸ περίσσευμα τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ὁ ἴδιος σᾶς λέγει, ὅτι δὲν ζητεῖ τὰ ἑκατομμύρια διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου, ἀλλὰ διὰ νὰ ποιήσηται προκαταρκτικὰς ἐργασίας καὶ οὕτω πείσῃ τὰς Ἑταιρίας νὰ ζητήσωσι ν’ ἀναλάβωσι τὸ ἔργον. Θέλετε λοιπὸν νὰ ἀνεχώμεθα τοιαῦτα νὰ λέγωνται μετὰ τόσης ἀσεβείας; Διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μεσολογγίου–Ἀγρινίου εὗρεν Ἑταιρίαν, τὸν σιδηρόδρομον δὲ Πελοποννήσου ἀναλαμβάνει μόνος. Ταῦτα εἶναι ἀνάξια ἀνδρῶν σοβαρῶν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγωνται ἐνώπιον ἀνδρῶν βουλευομένων μετὰ σπουδαιότητος περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου καὶ δυναμένων νὰ ἐννοήσωσι τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμούς. Ἀλλὰ βεβαίως ἐνόσῳ παρουσιάζονται ἄνδρες, λησμονοῦντες ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ προσπαθοῦντες ν’ ἀναιρέσωσι τὰς ἀναμφισβητήτους πληροφορίας, ἃς παρουσιάζω, τοιαῦτα καὶ περισσότερα ἔργα καὶ μὲ περισσοτέραν περιφρόνησιν θὰ μᾶς ὑποβάλλῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Βεβαίως εἴμεθα ἄξιοι τῶν μυκτηρισμῶν καὶ τῶν περιφρονήσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι καταδεχόμεθα νὰ κάμνωμεν συζήτησιν καὶ νὰ ζητῶμεν ν’ ἀναιρέσωμεν ὅσας διασαλπίζει ἐντεῦθεν ἀνακριβείας καὶ ἀσεβείας. Καὶ ἀληθῶς, ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο νὰ μείνωσι γεγραμμένα καὶ ν’ ἀναγνώσωσιν οἱ μεταγενέστεροι ὅσα λέγει, δὲν θὰ τὸν ἠξιοῦμεν ἀπαντήσεως. Ἐγὼ, γνωρίζων τὴν ἀξίαν τῆς Ἑταιρίας, καὶ προκειμένου περὶ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου καὶ Καλαμῶν, διὰ τὸν ὁποῖον μεγάλην εἶχον ἐπιθυμίαν νὰ περατωθῇ, παρεκάλουν τὸν νῦν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τότε Πρωθυπουργὸν, νὰ τελειώσῃ τὴν περὶ τούτου σύμβασιν, ὁ δὲ κ. Δηλιγιάννης μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι τοιαῦτα ζητήματα πρέπει νὰ διεξάγωνται μετὰ προηγουμένην μελέτην καὶ σκέψιν σοβαρὰν, ὡς μὴ ὄντα ἁπλᾶ ἔργα· ἐμεσολάβησε κατόπιν τὸ ζήτημα τὸ Βουλγαρικὸν, τὸ ὁποῖον οὐδὲ εἰς τὸν τελευταῖον πολίτην ἐπέτρεπε νὰ σκεφθῇ περὶ ἄλλου πράγματος, καὶ ἔμεινεν ἡ ὑπόθεσις ὡς ἐκ τούτου ἐκκρεμής. Κύριοι, δὲν ἠξεύρω τί πρέπει νὰ μεταχειρισθῇ τις, διὰ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εἰς τὴν πρέπουσαν αὐτῷ θέσιν· διότι μὰ τὴν ἀλήθειαν εἶναι φοβερὸν, ἀντὶ νὰ συζητῶμεν μετὰ σπουδαιότητος ἐπὶ τόσῳ ὑψηλῶν θεμάτων, νὰ κατερχώμεθα εἰς προσωπικότητας καὶ ἀντεγκλήσεις, ὑποτιμώσας ἡμᾶς. Ἀλλοίμονον δὲ, πῶς θὰ χαρακτηρίσωσιν ἡμᾶς οἱ μέλλοντες νὰ γράψωσιν περὶ τῶν πράξεών μας! Φοβοῦμαι, ὅτι θὰ μᾶς χαρακτηρίσωσιν ὡς οὐδεμίαν ἔχοντας σοβαρότητα, ἀνικάνους δὲ νὰ ἐκτιμήσωμεν τὴν σπουδαιότητα τῶν ζητημάτων. Οἱ δὲ παρακολουθοῦντες τὰ ἔργα ἡμῶν, ἔν τε τῷ ἐσωτερικῷ καὶ ἐξωτερικῷ, τὴν χειρίστην θὰ ἐσχημάτισαν περὶ ἡμῶν γνώμην, ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν παύει ἑκάστοτε ψευδῶς μὲ ἰσοζύγια καὶ περισσεύματα, μὲ συμπλέγματα ὁδῶν καὶ σιδηροδρόμων, μὲ στόλους καὶ στρατοὺς ἐκπαιδεύσεως καὶ ὑπηρεσίας, νὰ κλείῃ τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν τέλος πάντων, ὅτι εἴμεθα Ἕλληνες, καὶ οὐχὶ Φελλάχοι, ὅτι ἀποτελοῦμεν μέρος τῶν εὐνομουμένων Κρατῶν καὶ ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀνεχώμεθα τοιαύτην κατάστασιν. Ἔχομεν ἱστορίαν, ἡ ὁποία μᾶς διδάσκει, ὅτι τοιαῦτα δὲν ἠνέχθησαν οἱ Ἕλληνες. Ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅσον ἀφορᾷ εἰς ἐμὲ,—διότι δὲν ἀντιπροσωπεύω ὑμᾶς,—ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἀνέχωμαι τοιαῦτα, πραττόμενα ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὐδὲ τοιαύτην διεξαγωγὴν κοινοβουλευτικῶν συζητήσεων, θὰ στηλιτεύω δὲ ταῦτα, καθ’ ὅσον δύναμαι, διότι ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι οἱ Πρωθυπουργοὶ κανονίζουσι καὶ τὰς συνεδριάσεις τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ τόπου, καὶ τὰ αἰσθήματα αὐτοῦ καὶ τὰ πάντα. Λοιπὸν παρακολουθῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν βῆμα πρὸς βῆμα, τὸν νεωτεριστὴν, καὶ θὰ νεωτερίζω καὶ ἐγὼ, καθ’ ὃν τρόπον ὁ κ. Πρωθυπουργός· δὲν θὰ ἀφήσω νὰ ὁμοιάσωμεν μὲ τὴν Βουλὴν τῶν Φελλάχων, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑβρίζει, ὅπου οἱ Βουλευταὶ δὲν ἔχουν φωνὴν, ἐν ᾗ τοποθετοῦσι τοὺς Βουλευτὰς εἰς δύο πτέρυγας, διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἡ λεγομένη Ἀντιπολίτευσις καὶ τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα. Λοιπὸν, κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν ἀνερχόμεθα τὸ βῆμα διὰ νὰ ἀντιστρατευώμεθα κατὰ τῶν νομοσχεδίων σου ἐκ λόγων ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἀνερχόμεθα διὰ νὰ καταγγέλλωμεν ἐνώπιον τοῦ Ἔθνους τὰς πράξεις σου καὶ τὰ ἐπιβλαβῆ νομοθετήματά σου, διὰ νὰ σοῦ εἴπωμεν, ὅτι δὲν εἴμεθα Βουλὴ Φελλάχων· ἀνερχόμεθα τὸ βῆμα διὰ νὰ σᾶς ἀνταποδώσωμεν τὰ ἴσα, διὰ νὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, ὅτι ἡμεῖς, εἴτε ὡς Κυβέρνησις, εἴτε ὡς Βουλευταὶ ὅ,τι πράττομεν, τὸ πράττομεν, διότι νομίζομεν, ὅτι ὑπηρετοῦμεν τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος· δὲν ἀνερχόμεθα ὅμως τὸ βῆμα ποτὲ, διὰ νὰ δημοκοπήσωμεν, οὐδὲ διὰ νὰ ἁρπάσωμεν τὰς πράξεις τῶν ἄλλων καὶ νὰ τὰς οἰκειοποιηθῶμεν, οὐδὲ νὰ συκοφαντήσωμεν, οὐδὲ νὰ γίνωμεν τυμβωρύχοι· ἀνερχόμεθα τὸ βῆμα, ἵνα ἐκπληρώσωμεν τὸ καθῆκόν μας καὶ νὰ ἀπογυμνώσωμεν ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἀλλάζει θέσιν κατὰ τὴν συζήτησιν καὶ ὁ ὁποῖος μᾶς συκοφαντεῖ. Ὅταν. Κύριοι, ὁ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἐπίσημος γλῶσσα, τοιαῦτα ἐκτοξεύῃ καθ’ ἡμῶν ἐκ τῆς θέσεως ταύτης, καὶ, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συζητήσεως περὶ σιδηροδρόμων καὶ τοῦ Νόμου περὶ δανείου, καταβιβάζῃ τὴν συζήτησιν, κατέρχηται εἰς ἀντεγκλήσεις καὶ καταγγέλλῃ ἡμᾶς ἐπὶ προδοσίᾳ τῶν συμφερόντων τῆς ἰδιαιτέρας ἡμῶν πατρίδος καὶ τῆς ἐν γένει πατρίδος ἡμῶν, φρονῶ, ὅτι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀμυνθῶμεν διὰ γλώσσης αὐστηρᾶς. Ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὄχι μόνον, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος θὰ ὠφελήσῃ ἐσωτερικῶς τὸν τόπον, ἀλλὰ φρονοῦμεν, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος θὰ συνετελέσῃ σπουδαίως καὶ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἡμῶν ζήτημα, καὶ διὰ τοῦτο ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν φέρῃ ὁ Πρωθυπουργὸς, ἀρκεῖ νὰ ἐκτελεσθῇ τὸ ἔργον, εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς πᾶσαν θυσίαν διὰ τὴν πραγματοποίησίν του. Ἀλλ’ ἐνῷ φρονοῦμεν τοῦτο, δὲν ἀνεχόμεθα ποτὲ τὴν καθ’ ἡμῶν συμπεριφορὰν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὐδὲ μᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ μὴ καταδείξωμεν, ὅτι τὸ νομοθέτημά του δὲν συντελεῖ εἰς τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν ὑποβάλλεται. Εἶναι ἄτοπον ὅλως καὶ ἀνάρμοστον πρὸς τὸ ἀξίωμα καὶ τὴν ἀποστολὴν ἡμῶν νὰ σιγήσωμεν. Ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ διὰ τῶν ξένων νὰ καθήσωμεν εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, διὰ νὰ μὴ πονῶμεν τὸν τόπον ἡμῶν καὶ νὰ μὴ ζητῶμεν νὰ πλησιάσωμεν πρὸς ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ Εὐρώπη. Ἡμεῖς ἐποτίσαμεν τὴν γῆν μας μὲ αἷμα, καὶ σωρεία πτωμάτων ἐκάλυψε τὸν τόπον αὐτὸν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἔχωμεν μίαν θέσιν ἐδῶ καὶ τὸ δικαίωμα νὰ σκεπτώμεθα περὶ τῶν τῆς πατρίδος μας· ἂν δ’ ἀνέλθωμέν ποτε εἰς τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν, δὲν θὰ ζητήσωμεν νὰ ἀνέλθωμεν διὰ τῶν ξένων, οὔτε προδίδοντες τὴν πατρίδα ἡμῶν· θὰ ζητήσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην ὑπὲρ ἡμῶν τοῦ τόπου καὶ δι’ αὐτῆς θὰ καθήσωμεν ἐκεῖ, διότι ἡ θέσις τότε εἶναι ἀληθὴς καὶ στερεά. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι — καὶ τοὺς γνωρίζετε, καὶ δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, καθ’ ἣν τοὺς καταγγέλλω, — ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἦλθον ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἐπεβλήθησαν διὰ τῶν ξένων καὶ ἀνῆλθον εἰς τὴν Ἐξουσίαν διὰ τῶν Αὐλῶν, ἐκεῖνοι βεβαίως οὐδὲν ἔχασαν εἰς τὸν τόπον, οὐδὲ πονοῦσι δι’ αὐτόν· ἐκεῖνοι δύνανται νὰ παίζωσι τοιαῦτα παιγνίδια καὶ δύνανται, ἀντὶ σοβαρῶς, ὅπως ἐπιβάλλουσι τὰ ζητήματα τὰ ὑπὸ συζήτησιν, νὰ διεξάγωσι τὰς συζητήσεις, νὰ κατέρχωνται εἰς ποταπὰς ἀντεγκλήσεις, ὑβρίζοντες τοὺς ἀντιπάλους αὐτῶν καὶ κλέπτοντες τὰς πράξεις τῶν προκατόχων των.

§78ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὰς μακρὰς καὶ σπουδαίας, κύριοι Βουλευταὶ, ἀγορεύσεις τόσων ἀξιοτίμων ῥητόρων ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, κατανοεῖτε, ὅτι ἐλάχιστα ὑπολείπονται νὰ προσθέσω· διὸ ἐπικαλοῦμαι ἐκ τῶν προτέρων τὴν ὑμετέραν ἀνοχήν. Βεβαίως, Κύριοι, εἰς ἀνωφελῆ ὑπεβλήθησαν κόπον οἱ ἀξιότιμοι Συνάδελφοι, ὅσοι ἐθεώρησαν ἀναγκαῖον νὰ ἀναπτύξωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ εὐεργετήματα τῶν σιδηροδρόμων, διότι ἅπαντες συνομολογοῦμεν, ὅτι ἰδίως ἡ σιδηροδρομικὴ συγκοινωνία εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων παραγόντων τῆς προόδου καὶ εὐημερίας τῶν νεωτέρων Ἐθνῶν. Καὶ ὅμως ἀμφιβολίαι ὑπάρχουσι καὶ σπουδαῖαι ἐγείρονται ἀμφισβητήσεις, ἂν καὶ αὐτῶν τῶν σιδηροδρόμων ἡ κατασκευὴ ἦναι ἐπιτετραμμένη εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, ὧν τὰ οἰκονομικὰ περιῆλθον εἰς κρίσιμον καὶ ἀκροσφαλὲς σημεῖον, οἱ Προϋπολογισμοὶ ἐπεβαρύνθησαν ὑπερμέτρως, καὶ παρ’ οἷς ὡς ἐκ τούτου καὶ αὐτὴ ἡ ἀκριβὴς ἐκπλήρωσις τῶν ἐθνικῶν ὑποχρεώσεων κατέστη προβληματικὴ καὶ ἀμφίβολος. Καὶ οὐδεὶς δύναται σπουδαίως νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι αὐτὴ ἀκριβῶς εἶναι ἡ θέσις, εἰς ἣν δυστυχῶς ἡμεῖς περιήλθομεν. Μάτην προσπαθεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἵνα παραστήσῃ τὰ ἔσοδα ὑπέρογκα, καὶ τὰς γενομένας δῆθεν οἰκονομίας μεγάλας. Μάτην προσπαθεῖ νὰ καταλογίσῃ τὰς δαπάνας τῆς τρεχούσης χρήσεως εἰς χρήσεις παρελθούσας ἢ μελλούσας, καὶ ταῦτα πάντα, ἵνα πείσῃ τὴν κοινωνίαν, ὅτι τέλος πάντων τὸ ἰσοζύγιον ἐπετεύχθη. Ἡ κοινὴ συνείδησις ἀποκλίνει σταθερῶς εἰς τὴν ἀντίθετον γνώμην, ὅτι μεγάλα ἔσονται τὰ ἐλλείμματα τῆς τρεχούσης χρήσεως, καὶ ὅτι ἀκόμη μεγαλείτερα ἔσονται τὰ ἐλλείμματα τῆς χρήσεως τῆς προσεχοῦς. Ἀλλὰ βεβαίως αἱ τοιαῦται ἀμφιβολίαι καὶ αἱ τοιαῦται ἀμφισβητήσεις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παρακωλύσωσι τὰς περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμων προθέσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀφοῦ ἐθεώρησεν ἐπιτετραμμένον, ἐν τοιαύτῃ οἰκονομικῇ ἀπορίᾳ, νὰ δαπανήσῃ 26 ὅλα ἑκατομμύρια χρυσῶν φράγκων πρὸς κατασκευὴν στόλου, περὶ τῆς χρησιμότητος τοῦ ὁποίου ἐγὼ καὶ ἄλλοτε ἐξεδήλωσα καὶ νῦν ἐκδηλῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰς ἐνδομύχους μου ἀμφιβολίας, δὲν ἦτο δυνατὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ σταματήσῃ, προκειμένου περὶ ἐπιχειρήσεως ἔργων, συντελούντων τοὐλάχιστον εἰς τὴν ἄμεσον πρόοδον τῆς κοινωνίας. Ἀλλὰ τοιαύτην σχηματίσας ἀπόφασιν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ποῖον εἶχε καθῆκον, ἂν ἀληθῶς ἐμερίμνα περὶ προστασίας καὶ ὑποστηρίξεως τῶν κοινῶν συμφερόντων; Καθῆκον βεβαίως εἶχε νὰ προτιμήσῃ τὴν κατασκευὴν ἐκείνων τῶν σιδηροδρόμων πρὸ πάντων, ὅσοι ἀνταποκρίνονται εἰς μεγάλας καὶ κατεπειγούσας ἀνάγκας τῆς κοινωνίας, ἐκείνων, ὧν ἄμεσος καὶ ταχεῖα ἔμελλε νὰ ἦναι ἡ ἐπίδρασις ἐπὶ τῆς κοινωνικῆς εὐημερίας καὶ προόδου, καὶ μόνον μετὰ τὴν ἐντελῆ κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων τούτων, μόνον τότε ἐπετρέπετο εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μεριμνήσῃ περὶ ἑτέρου σιδηροδρόμου, δευτερευούσης ὅλως σημασίας καὶ μόνον εἰς ἐξυπηρέτησιν τοπικῶν συμφερόντων δυναμένου νὰ συντελέσῃ. Ἂν τὸ στοιχειῶδες καὶ ἱερὸν τοῦτο καθῆκον ἐπεθύμει νὰ ἐκπληρώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πρὸ πάντων ὤφειλε νὰ μεριμνήσῃ περὶ κατασκευῆς τοῦ μεταξὺ Μύλων καὶ Καλαμῶν σιδηροδρόμου. Αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀνωμολόγησεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν μεγίστην χρησιμότητα τοῦ σιδηροδρόμου τούτου. Δι’ αὐτοῦ καὶ μεγάλαι πόλεις τῆς Πελοποννήσου καὶ μεγάλοι πληθυσμοὶ ἤθελον συνδεθῆ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦ σιδηροδρόμου τούτου μεγάλως ἤθελεν ὑποστηριχθῆ ἡ εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα ἀκμάζουσα γεωργία, βιομηχανία καὶ ἐμπορία ἐν γένει. Οὐδὲ παραδέχομαι τὴν ἰδέαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι χρησιμώτερος τοῦ σιδηροδρόμου τούτου εἶναι ὁ ἐκ Πειραιῶς μέχρι συνόρων κατασκευασθησόμενος. Δύναται οὗτος νὰ ἔχῃ μείζονα πολιτικὴν σημασίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἄμεσον τοῦ τόπου ὠφέλειαν θεωρῶ πολὺ χρησιμωτέραν τὴν κατασκευὴν τοῦ μεταξὺ Μύλων καὶ Καλαμῶν σιδηροδρόμου. Ἄλλως καὶ αὐτὸς ὁ σιδηρόδρομος, ὁ μεταξὺ Πειραιῶς καὶ Λαρίσσης, θέλει καταστῆ ἀσυγκρίτως χρησιμώτερος, ἂν προηγηθῇ ἡ κατασκευὴ τοῦ μεταξὺ Καλαμῶν καὶ Ἀθηνῶν σιδηροδρόμου, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι διὰ τῆς γραμμῆς ταύτης, τῆς ληγούσης εἰς τὸν ἐγγύτερον λιμένα πρὸς τὴν ἀπωτέρω Ἀνατολὴν, δυνατὸν εἶναι καὶ αὐτὴν τὴν μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως συγκοινωνίαν νὰ ἐφελκύσωμεν διὰ τῆς ἡμετέρας Ἐπικρατείας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνόμισεν ἐπιτετραμμένον νὰ παραλείψῃ τὴν θεραπείαν τῶν προδήλων αὐτῶν καὶ μεγάλων συμφερόντων τοῦ Κράτους, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τὰ ἰδιαίτερα αὐτοῦ κομματικὰ συμφέροντα ἐν τῇ ἰδίᾳ του ἐπαρχίᾳ. Καὶ πρὸς τοῦτο προσάγει εἰς τὴν Βουλὴν πλήρη καὶ τελείαν σύμβασιν κατασκευῆς τοῦ μεταξὺ Μεσολογγίου καὶ Ἀγρινίου σιδηροδρόμου. Φρονῶ, ὅτι ἡ τοιαύτη θυσία τῶν γενικῶν τοῦ Κράτους συμφερόντων πρὸς ἐξυπηρέτησιν μικρῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη εἰς τοὺς κυβερνήτας τοῦ Κράτους· φρονῶ, ὅτι τοιαύτη συμπεριφορὰ ἔπρεπε νὰ ἐγείρῃ τὴν ἀγανάκτησιν ὅλων ἡμῶν, ἔπρεπε δὲ νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Ἐξουσίας ἐκείνης, εἰς ἣν εἶναι ἀνατεθειμένη ἡ ἐποπτεία τῆς ἐν γένει πορείας τῶν πραγμάτων τῆς Πολιτείας. Καὶ δὲν δύναταί τις ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι πράγματι ὁ σιδηρόδρομος οὗτος, ὁ μεταξὺ Μεσολογγίου καὶ Ἀγρινίου, εἶναι σιδηρόδρομος ὅλως δευτερευούσης σημασίας καὶ οὐδόλως δικαιολογεῖται ἐκ τῶν περιστάσεων τοῦ τόπου, τὰ συμφέροντα τοῦ ὁποίου προώρισται νὰ ὑπηρετήσῃ. Δύναται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐκδηλόνῃ πεποιθήσεις περὶ μεγάλων καὶ προσεχῶν ἐσόδων τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, ἀλλ’ αἱ τοιαῦται αὐτοῦ ἐπαγγελίαι ἀναιροῦνται ἐξ αὐτῶν τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα προσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν τῇ ἐμῇ αἰτήσει. Αὐτὸς ὁ ἀνώτερος Μηχανικὸς τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, ὁ ποιησάμενος τὰς προκαταρκτικὰς μελέτας, ἐξήτασε καὶ τὸ ζήτημα, ἂν αἱ τοπικαὶ ἀνάγκαι ἐπιτρέπωσι τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου....

§79Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑποβάλλω ἔνστασιν μὴ ἀπαρτίας. Εἴκοσι Βουλευταὶ εἶναι μόνον παρόντες.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι εἰς τὰ δωμάτια, κύριε Βουλευτά. Τὸ γνωρίζετε, ὅτι εἶναι εἰς τὰ δωμάτια.

§81ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὴ ἀργεῖτε λοιπόν· ἀναγνώσατε τὸν κατάλογον, ἵνα πιστοποιηθῇ, ὅτι, ἐν ᾧ μᾶς προσκαλοῦν νὰ συζητήσωμεν μέχρι τῆς 10 ὥρας, μέχρι τῆς πρωΐας, ἐξέρχονται.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε, ὅτι εἶναι εἰς τοὺς διαδρόμους καὶ καπνίζουν.

§83ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀρχίσατε τὸν κατάλογον, κύριε Γραμματεῦ, καὶ μὴ ἀκούετε, ὅ,τι λέγει ὁ κ. Πρόεδρος. Νὰ ἴδωμεν πόσοι εἶναι, ἵνα ἀποδειχθῇ, ὅτι ἐγένετο εἰκονικὴ συζήτησις. (Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες εἶναι 88. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἐξακολουθήσατε, κύριε Κωνσταντόπουλε.

§85ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔλεγον, κύριοι Βουλευταὶ, πρὸς ὑμᾶς, ὅτι ὁ μεταξὺ Μεσολογγίου καὶ Ἀγρινίου σιδηρόδρομος εἶναι σιδηρόδρομος δευτερευούσης σημασίας, καὶ οὐδόλως δικαιολογεῖται ἡ κατασκευὴ αὐτοῦ ὡς ἐκ τῶν ἐπιτοπίων ἐκεῖ συμφερόντων. Πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης μου ταύτης ἐπικαλοῦμαι τὴν ἔκθεσιν τοῦ Ἀρχιμηχανικοῦ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, ὅστις τοσοῦτον μικρὰν θεωρεῖ τὴν μεταξὺ τῶν πόλεων αὐτῶν συγκοινωνίαν, ὥστε ὑπολογίζει, ὅτι τὰ ἔσοδα τοῦ σιδηροδρόμου αὐτοῦ δὲν θὰ ἀνέλθωσιν οὔτε εἰς 2½ χιλ. φράγκων κατὰ χιλιόμετρον, ἐν ᾧ ἡ δαπάνη τῆς χρήσεως θὰ ἀνέλθῃ εἰς 4 χιλ. φράγκων. Συμπεραίνει δὲ ὁ αὐτὸς διακεκριμένος ὑπάλληλος κ. Γκοτλὰν, ὅτι, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἔποψιν τῶν τοπικῶν συμφερόντων, ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου οὐδόλως δικαιολογεῖται. Διατὶ λοιπὸν, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισε προσῆκον καὶ ἐπιτετραμμένον, ἵνα κατὰ προτίμησιν προβῇ εἰς τὴν κατασκευὴν ἑνὸς τοιούτου, ὅλως ἐπουσιώδη ἐξασκοῦντος εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἐπιῤῥοὴν, σιδηροδρόμου; Μήπως ἆρά γε ὑπεβλήθησαν αὐτῇ κατὰ σύμπτωσιν ὑπὲρ τῆς κατασκευῆς τῆς γραμμῆς Μεσολογγίου–Ἀγρινίου ὅροι ἐκτάκτως ἐπωφελεῖς, καὶ ἠθέλησε νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς εὐκαιρίας; Ἐπαρκῶς ἀνεπτύχθη πρὸ ὀλίγου, ὅτι τοσοῦτον βαρεῖς εἶναι οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου παρεχωρήθη, ὥστε, ἂν ἤθελον ὑπολογισθῆ ἐν συγκρίσει πρὸς τοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς παρεχωρήθησαν οἱ λειτουργοῦντες σιδηρόδρομοι, ἴσως ἤθελον εὑρεθῆ πλέον τοῦ διπλασίου βαρύτεροι. Ἀντὶ τοῦ προτιμητέου συστήματος τῆς παραχωρήσεως τῆς κατασκευῆς ἐπὶ χορηγήματι ὡρισμένῳ, ἀντὶ κἂν τοῦ κατὰ δεύτερον λόγον προτιμητέου συστήματος τῆς ἐγγυήσεως τόκου ἐπὶ τῶν ὑπὸ τῆς Ἑταιρίας δαπανηθησομένων κεφαλαίων, ἐπροτιμήθη τὸ χείριστον σύστημα τῆς ὑπὸ τοῦ Δημοσίου πρὸς τὸν ἐργολάβον πληρωμῆς ὅλης τῆς πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου ἀναγκαίας δαπάνης. Συνέπεια τῆς τοιαύτης παραχωρήσεως θέλει εἶσθαι, ἐπὶ ἀρκετῶν ἐτῶν σειρὰν, οὐ μόνον νὰ μὴ εἰσπράττῃ τὸ Δημόσιον οὐδ’ ὀβολὸν ἀπέναντι τῶν κεφαλαίων, ἅτινα θέλει δαπανήσει, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιβαρύνηται ἐτησίως μὲ τὴν δαπάνην τῆς λειτουργίας τοῦ σιδηροδρόμου, τὴν ὁποίαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καλύψωσι τὰ εἰσοδήματα αὐτοῦ ἐπὶ ἀρκετὰ ἔτη. Τοιοῦτος εἶναι ὁ σιδηρόδρομος, περὶ οὗ ἔσπευσε νὰ μεριμνήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ τοιαῦται εἶναι αἱ ὑποχρεώσεις, εἰς ἃς τὸ Δημόσιον χάριν αὐτοῦ ὑποβάλλεται. Παρημελήθησαν ὅλως τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Ἐπικρατείας, ἵνα ἐξυπηρετηθῶσι τὰ κομματικὰ συμφέροντα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ διὰ τῆς κατασκευῆς τοιούτου σιδηροδρόμου. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θέλει νὰ παραδεχθῇ, ὅτι μόνον μικρὰ ἐκλογικὰ συμφέροντα ὤθησαν αὐτὸν εἰς τὴν συνομολόγησιν τῆς προκειμένης συμβάσεως, δὲν θέλει νὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι πράγματι παρημέλησε τὰ μεγάλα συμφέροντα τῶν μερῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρονται εἰς τὴν ἐπέκτασιν τῆς γραμμῆς Μύλων–Καλαμῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑποστηρίζει, ὅτι καὶ περὶ τούτων τῶν συμφερόντων ἔλαβεν ἐπαρκῆ πρόνοιαν, καὶ πρὸς τοῦτο ἐπικαλεῖται τὸ νομοσχέδιον, δι’ οὗ ᾐτήσατο παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν ἄδειαν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον 24 ἑκατομμυρίων καὶ νὰ κατασκευάσῃ ἀμέσως δαπάναις τοῦ Δημοσίου τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον. Ἕκαστος εἶναι κύριος νὰ προβάλλῃ πρὸς δικαιολογίαν τῶν πράξεών του οἱαδήποτε δικαιολογήματα, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δικαιολογήματα τοιαῦτα εἶναι ἀνάξια τῆς σπουδαιότητος τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέχει ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀποτελοῦσι προσβολὴν τῆς νοημοσύνης ἐκείνων, πρὸς τοὺς ὁποίους ἀποτείνονται. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν, καὶ πρὸς στιγμὴν ἀκόμη, ὅτι ἐλήφθη ἡ δέουσα πρόνοια περὶ κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν, διότι θὰ παραχωρήσωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἄδειαν δανείου 24 ἑκατομμυρίων, καὶ τὴν ἄδειαν τῆς ἀμέσου κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου δημοσίᾳ δαπάνῃ; Ποίαν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἀσφάλειαν, ὅτι θέλει συνομολογηθῆ τὸ ἐπιτρεπόμενον δάνειον; Κατέστη ἆραγε τόσον ἀνθηρὰ ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κατάστασις, ὥστε ἐκ μόνης τῆς θελήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐξήρτηται ἡ συνομολόγησις νέων δανείων; Καὶ ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθές, τί ἐκώλυε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ συνομολογήσῃ τὸ δάνειον, καὶ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὡρισμένην σύμβασιν δανείου, ἐξασφαλίζουσαν τὸ ποσὸν τῆς κατασκευῆς, καὶ ἐπαφίνουσαν ἡμῖν τὴν ἐκλογὴν τοῦ τρόπου αὐτῆς; Πῶς δυνάμεθα νὰ πείσωμεν ἡμᾶς αὐτούς, ὅτι πράγματι σπουδαίως ἐπιζητεῖται ἡ κατασκευὴ τοῦ σπουδαιοτέρου τῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ ἐπιχειρήσῃ τὸ ἡμέτερον Ἔθνος, ἐκ τῆς ὑποβολῆς τοῦ μνησθέντος νομοσχεδίου; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπεκαλέσθη, διὰ νὰ πείσῃ ἡμᾶς, τὰ προηγούμενα. Ἀλλ’ αἱ προτάσεις περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμων, ἃς ἄλλοτε ὑπέβαλεν, ἐστηρίζοντο ἐπὶ ὡρισμένης συμβάσεως μετὰ Ἑταιρίας· τοιαύτην ὅμως σύμβασιν μόνον περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου προσάγει πρὸς ἡμᾶς. Πῶς δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἄδεια περὶ συνομολογήσεως δανείου δύναται νὰ ἐξομοιωθῇ πρὸς τοιαύτην σύμβασιν; Ἔχομεν ἀληθῶς προηγούμενον, ἀφορῶν εἰς ἁπλᾶς ἐπαγγελίας, ὡς καὶ τὸ προκείμενον, ἀλλὰ τοῦτο οὐδεμίαν γεννᾷ πεποίθησιν περὶ τῆς ἐκτελέσεως τῶν ἐπαγγελιῶν. Ἔχομεν τὰς ὑποσχέσεις περὶ κατασκευῆς ὁδῶν καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα, κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὁποίων οὐδόλως ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψει αἱ μεγάλαι ἀνάγκαι καὶ τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ Κράτους, καὶ ὁδοὶ κατεσκευάσθησαν μόνον, ὅπου ἀπῄτει τὸ κομματικὸν συμφέρον τῶν φίλων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀκόμη καὶ εἰς μέρη ἔρημα καὶ ἀπρόσιτα, ὡς καὶ αὐτοὶ οἱ Βουλευταὶ τῶν μερῶν ἐκείνων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέθηκαν. Ἀλλὰ τέλος πάντων, τίς ἡ αἰτία, ἥτις ἔπεισε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ προτιμήσῃ τὴν ἄμεσον ὑπὸ τοῦ Δημοσίου κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, ἤγουν τὸ χείριστον τῶν συστημάτων, ἐξ ὅσων ἐτέθησαν ποτὲ εἰς ἐνέργειαν; Καὶ περὶ τούτου ἑτέραν δικαιολογίαν εὐχερῶς προβάλλει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἠναγκάσθη νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα τοῦτο, διότι ἡ ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς ἐκτίμησις τῆς δαπάνης εἶναι μικροτέρα τῶν προτάσεων, αἵτινες ὑπεβλήθησαν αὐτῷ, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφάσισε διὰ τῆς ἀμέσου κατασκευῆς νὰ ἐξελέγξῃ τὸ ἀκριβὲς τῆς Γαλλικῆς ἐκτιμήσεως, ἵνα πεισθῶσιν οὕτως αἱ Ἑταιρίαι καὶ ἀναλάβωσι συμφώνως πρὸς αὐτὴν τὸν προκείμενον σιδηρόδρομον. Ἀλλ’ ἡ δικαιολογία αὕτη ἀνατρέπει ῥιζηδὸν, ὅσα ἔλεγε πρὸς ἡμᾶς περὶ ἀμέσου καὶ βεβαίας ἐκτελέσεως τοῦ ἔργου. Ἐὰν λόγῳ δοκιμῆς καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ πείσητε τὰς Ἑταιρίας προβαίνητε εἰς ἄμεσον κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου, τότε συνομολογεῖτε, ὅτι μετ’ ὀλίγον θὰ προσαγάγητε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς σύμβασιν μετὰ τῶν Ἑταιριῶν τούτων περὶ τῆς πραγματοποιήσεως τῆς γραμμῆς ταύτης. Ἀλλὰ τότε τί ἀνάγκην ἔχομεν τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχεδίου; Πῶς ἐκ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου δύναται νὰ ἐπέλθῃ, ὡς πάντες ἐπιθυμοῦμεν, ἡ ἀποπεράτωσις τοῦ σιδηροδρόμου; Ὁμολογεῖτε λοιπὸν, ὅτι δὲν σπουδάζετε, ὅτι τυχαίως ῥίπτετε εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον, ἐπιτρέπον τὴν συνομολόγησιν δανείου πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου αὐτοῦ, ἐνῷ ὁ σκοπὸς, τὸν ὁποῖον μόνον προτίθεσθε νὰ ἐπιδιώξητε διὰ τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι, νὰ πεισθῶσιν αἱ Ἑταιρίαι νὰ ἀναλάβωσι τὴν κατασκευήν. Ἀλλ’ εἶναι ἆρά γε δυνατὸν νὰ πεισθῶσιν οὕτως αἱ Ἑταιρίαι; Ἡ γραμμὴ τοῦ σιδηροδρόμου τούτου θ’ ἀρχίσῃ ἐκ δύο σημείων, ἀπὸ τῶν Μύλων πρὸς τὴν Τρίπολιν, καὶ ἐκ Καλαμῶν πρὸς τὸ Μελιγαλᾶ. Ἀλλ’ ἡ μεταξὺ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς καὶ τῶν Ἑταιριῶν διαφωνία ἀνάγεται κυρίως εἰς τὴν δαπάνην, τὴν ἀπαιτουμένην πρὸς διάβασιν τῶν ὑψηλῶν ὀρέων· ἀλλ’ ὅταν φθάσητε εἰς τὰ ὄρη ταῦτα, ὅπου θὰ ἐκτελέσητε τὴν δοκιμὴν, ὅταν ἐκ Μύλων ὑπερβῆτε τὸ Παρθένιον ὄρος, οὐδὲν πλέον θέλει ἀπομείνει, ἵνα παραχωρήσητε πρὸς κατασκευὴν εἰς Ἑταιρίαν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ὡς καὶ ἄλλος ἀξιότιμος Βουλευτὴς εἶπε, θὰ ἦναι παροῦσαι αἱ Ἑταιρίαι εἰς τὴν ἐργασίαν, ἵνα πεισθῶσιν, ὅτι οἱ ὑπολογισμοὶ ὑμῶν εἶναι ἀκριβεῖς; Δὲν εἶναι δὲ μᾶλλον βέβαιον τὸ ἀντίθετον ἀποτέλεσμα, ὅτι πρὸς κατασκευὴν τῶν ἔργων θέλετε δαπανήσει πολλὰ, πλειότερα τῶν ὑπὸ τῶν Ἑταιριῶν προϋπολογισθέντων, καὶ ἑπομένως ἀδύνατον θ’ ἀποβῇ νὰ ἀναλάβωσι τὴν ἐργασίαν αὗται; Θὰ συμφωνήσωσι δὲ αὗται εἰς τὴν ἐκτίμησιν ὅλων τῶν προμηθειῶν, τῶν μονομερῶς ὑπὸ τοῦ Δημοσίου γενομένων; Ἕνεκα τούτων φρονῶ, ὅτι πάντες οἱ καταγόμενοι ἐκ Πελοποννήσου ἔχομεν δίκαιον νὰ εἴπωμεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι δὲν σπουδάζει, δὲν ἐπιζητεῖ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, ἀλλὰ ζητεῖ μόνον νὰ καλύψῃ τὸ ἄτοπον τῆς ὑπὲρ ἄλλου σιδηροδρόμου ἀπρεποῦς προτιμήσεως. Κύριοι, κατάγομαι ἐκ τῆς πόλεως, ἡ ὁποία μᾶλλον πάσης ἄλλης θὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Γνωρίζω ὅτι ἅπαντες οἱ συμπολῖταί μου ζωηρὰν ἔχουσι τὴν ἐπιθυμίαν, διακαῆ τὸν πόθον, νὰ ἴδωσι τὴν ἅμαξαν τοῦ σιδηροδρόμου διερχομένην τῆς πόλεώς των. Ἐγὼ αὐτὸς ὡς εὐλογημένην ἡμέραν θὰ θεωρήσω ἐκείνην, καθ’ ἣν θὰ δυνηθῶ νὰ μεταβῶ εἰς τὴν πατρίδα μου διὰ τοῦ μέσου τούτου τῆς συγκοινωνίας. Καὶ ὅμως δὲν δύναμαι νὰ δώσω ψῆφον εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, φρονῶν, ὅτι θέλει συντελέσει οὐχὶ πρὸς ταχυτέραν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου, ὅπερ ἅπαντες διακαῶς ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλὰ εἰς τὴν ἀναβολὴν αὐτοῦ εἰς λίαν ἀπώτερον χρόνον. Συμπεραίνων, δηλῶ, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον περὶ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου θὰ καταψηφίσω, διότι νομίζω, ὅτι οὐδόλως ἐξυπηρετεῖ τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἀλλὰ σκοπεῖ μόνον τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐκλογικῶν συμφερόντων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§86ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας ἐποιήσατο ἔκκλησιν πρὸς τοὺς ἐκ Πελοπονήσου Βουλευτὰς καὶ ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι δῆθεν πρόκειται οὐχὶ περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου εἰς τὴν Πελοπόννησον, ἀλλὰ περὶ εἰρωνείας, δηλῶ—καὶ νομίζω, ὅτι διερμηνεύω καὶ ἁπάντων τῶν ἐκ Πελοπονήσου Συναδέλφων τῆς πτέρυγος ταύτης τὸ φρόνημα...

§87ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Μάλιστα, μάλιστα.

§88ΜΙΛΗΣΗΣ. Δηλῶ λοιπὸν, διερμηνεύων καὶ τῶν ἀξιοτίμων Συναδέλφων τὸ φρόνημα, ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν σταθερὰν πεποίθησιν, ὅτι ἡ περὶ κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου πρότασις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι σπουδαία. Τὴν πεποίθησίν μας δὲ ταύτην στηρίζομεν οὐ μόνον εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην, ἣν ἔχομεν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν εἶναι συντεταγμένον τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Θὰ ἦτο μάταιον, κ. Πρόεδρε, νὰ προσπαθήσω νὰ πείσω περὶ τούτου τοὺς ἀξιοτίμους Συναδέλφους τῆς πτέρυγος ἐκείνης. Ἂς κρατήσωσι λοιπὸν τὴν γνώμην των· ἡμεῖς ἔχομεν τὴν ἐναντίαν, τὰ πράγματα δὲ θὰ ἀποδείξωσι μετ’ οὐ πολὺ τίνες ἦσαν ἐν τῇ ἀληθείᾳ, οἱ Κύριοι, οἵτινες θὰ καταψηφίσωσιν, ἢ ἡμεῖς, οἵτινες θὰ ὑπερψηφίσωμεν τοῦ Νομοσχεδίου.

§89ΦΩΤΗΛΑΣ. Καὶ βεβαίως οἱ βουλευταὶ ἐκ Πελοποννήσου συμφώνως μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἐπιθυμοῦσι νὰ κατασκευασθῇ σιδηρόδρομος οὐ μόνον εἰς τὴν Πελοπόννησον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Στερεὰν καὶ ἁπανταχοῦ τοῦ Κράτους· μία μόνον ὑπάρχει διαφορὰ σπουδαία, μεγάλη, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψει οἱ βουλευταὶ τῆς Πελοποννήσου, οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν πτέρυγα ἐκείνην, (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἡ διαφορά, ὅτι μόνον διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μεσσολογγίου–Ἀγρινίου ἡ Κυβέρνησις παρουσιάζει σύμβασιν, καὶ μόνον περὶ τούτου δυνάμεθα νὰ ὦμεν βέβαιοι, ὅτι θὰ κατασκευασθῇ, διὰ δὲ τὴν κατασκευὴν τῆς γραμμῆς Μύλων–Τριπόλεως–Καλαμῶν δὲν παρουσιάζει σύμβασιν, ἀλλὰ μόνον Νόμον, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ ὑπάρξῃ δι’ ὅλον τὸ Κράτος.

§90ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡμεῖς δὲν κάμνομεν τὴν ἐλαχίστην διάκρισιν μεταξὺ τῶν διαφόρων μερῶν, τῶν συνιστώντων τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἐξίσου ἐνδιαφερόμεθα διὰ τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν Μύλων–Καλαμῶν, ὡς καὶ διὰ τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, εἶναι δὲ, κύριε Πρόεδρε, ἀναχρονισμὸς ἀκατονόμαστος, νὰ προκαλῶμεν σήμερον ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ τμηματικὰς διαιρέσεις τῆς Ἑλλάδος, ἀναξίας τῆς ἐποχῆς. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις παρουσιάζῃ σύμβασιν, τελείαν μὲν διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, προκαταρκτικὴν δὲ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πελοποννήσου, ἡ διαφορὰ κεῖται μόνον εἰς τὴν παραλλαγὴν τοῦ ἐδάφους καὶ τοῦ ἔργου ἐν ἑκατέρῳ τῶν τμημάτων, καὶ εἶναι ἄτοπον νὰ ἐκμεταλλεύωνται τὴν διαφορὰν ταύτην, διὰ νὰ παραστήσωσι τὴν ἀρχομένην ἤδη κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου ὡς χλεύην καὶ εἰρωνείαν. Τέλος πάντων ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡμεῖς πειθόμεθα, ὅτι ἡ σύμβασις περὶ κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου εἶναι σπουδαία καὶ ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὗτος θὰ κατασκευασθῇ, ὡς καὶ ὁ τοῦ Μεσολογγίου–Ἀγρινίου· ὁ χρόνος δὲ θ’ ἀποδείξῃ, ἐὰν ἡμεῖς ἤμεθα ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἢ οἱ ἀξιότιμοι Συνάδελφοι τῆς ἀντιθέτου πτέρυγος.

§91ΦΩΤΗΛΑΣ. Εἰς ἀπάντησιν τοῦ κυρίου Μίληση λέγω, ὅτι ἅπαντες οἱ Βουλευταὶ οἱ ἐκ τῆς Πελοποννήσου εὔχονται τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμων ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψει κατὰ κυριώτερον λόγον τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους· ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲ παρατηροῦμεν μίαν μόνην διαφοράν, ὅτι, διὰ τὸν μὲν ἄχρηστον σιδηρόδρομον Μεσολογγίου–Ἀγρινίου παρουσιάζεται σύμβασις, διὰ δὲ τὸν σιδηρόδρομον Πελοποννήσου ἓν καὶ μόνον ἁπλοῦν νομοσχέδιον· ὅτι, ὅπως παρουσιάζεται ἡ σύμβασις τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μεσολογγίου μέχρις Ἀγρινίου καὶ ὅπως παρουσιάζεται τὸ νομοσχέδιον τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου ἀπὸ Μύλων μέχρι Τριπόλεως καὶ μέχρι Καλαμῶν, εὔχομαι κἀμμία τοιαύτη κατασκευὴ νὰ μὴ γίνῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἤθελον ψηφοφορήσει καὶ ὑπὲρ τῶν δύο νομοσχεδίων, ἐὰν ἐπρόκειτο ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ καὶ 20 καὶ 30 χιλιάδας κατὰ χιλιόμετρον· ἀλλ’ οὐδέποτε ἐπιτρέπεται, ἡ Κυβέρνησις, εἰς ἣν οἰκτρὰν οἰκονομικὴν κατάστασιν εὑρισκόμεθα, νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴ ἡ ἰδία τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων ἐν Ἑλλάδι.

§92ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ δὲ εὔχομαι, ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους νὰ κατορθωθῇ ἡ κατασκευὴ πασῶν τῶν ἐν Ἑλλάδι ὑπολειπομένων σιδηροδρομικῶν γραμμῶν. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 1–4 ἄνευ ἀντιῤῥήσεως)

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 5. (Ἀναγινώσκεται).

§94ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 5 παρατηρῶ, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας, ὁμιλῶν ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστον τοῦ νομοσχεδίου περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου Μύλων καὶ Καλαμῶν, ἐποιήσατο παρατήρησιν, ἥτις ἐφαρμόζεται καὶ ἐπὶ τούτου τοῦ νομοσχεδίου, τουτέστιν, ὅτι γίνεται λόγος περὶ ἀποζημιώσεως μόνων τῶν κυρίων τῶν κτημάτων, οὐχὶ δὲ καὶ τῶν ἄλλων δικαιούχων. Προτείνω ἄρα, ὅπως καὶ εἰς τοῦτο, ὡς καὶ εἰς τὸ ἕτερον νομοσχέδιον, ἐπενεχθῇ τροπολογία, ἤτοι ἐν ἄρθρῳ 5 τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἐδαφίῳ βʹ: «τὸ Δημόσιον καταβάλλει εἰς τοὺς δυνάμει νομίμων τίτλων ἀναγνωριζομένους κυρίους τῶν ἀνωτέρω κτημάτων».... ἀντὶ τῶν λέξεων «δυνάμει νομίμων τίτλων ἀναγνωριζομένους κυρίους τῶν ἀνωτέρω κτημάτων....» νὰ τεθῶσιν αἱ λέξεις «τοὺς δικαιούχους», καὶ θὰ ἔχῃ οὕτω τὸ ἄρθρον: «Τὸ Δημόσιον καταβάλλει εἰς τοὺς δικαιούχους, ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει τὴν ἀξίαν,—διαγράφεται ἡ λέξις «αὐτῶν»—ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ, ἀνάλογον πρὸς τὸν χρόνον κτλ.» Ὅπως δ’ ἐν τῷ ἑτέρῳ νομοσχεδίῳ, οὕτω πρέπει καὶ ἐν τούτῳ τῷ νομοσχεδίῳ, ἄρθρῳ 6, μετὰ τὴν λέξιν «ἀξία», ἐν τῇ φράσει «ἡ μὲν ἀξία ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐξ ἐπισήμων ἐγγράφων προκυπτούσης τιμῆς,» νὰ παρεντεθῶσιν αἱ λέξεις «κατὰ προτίμησιν», ὥστε τροποποιεῖται ἡ φράσις οὕτως: «ἡ μὲν ἀξία κατὰ προτίμησιν ἐπὶ τῇ βάσει.........

§95ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονεῖτε, ὅτι χρειάζεται νὰ τεθῇ οὕτως, ὅτι θὰ δώσητε προτίμησιν....

§96ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὑπάρχει καὶ ἐν ἄλλοις Νόμοις ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου, καὶ ἐξ ἐκείνων παρελήφθη. Ἡ δὲ τροπολογία, ἡ προστεθεῖσα παρὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας, μοὶ φαίνεται βάσιμος. Θὰ ἠδυνάμεθα νὰ διαγράψωμεν τὴν διάταξιν ὁλοσχερῶς, ἀλλ’ ἴσως εἶναι προτιμότερον νὰ διατηρήσωμεν αὐτήν, ἀφοῦ συνήθως περιλαμβάνεται, ἀλλὰ βελτιωμένην κατὰ τὴν ὑπόδειξιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ.

§97ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονῶ, ὅτι θὰ ζημιώσῃ τοῦτο.

§98ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βλάβην οὐδεμίαν δύναται νὰ ἐπενέγκῃ.

§99ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ ἑνὸς πραγματικοῦ γεγονότος τοιούτου, διὰ τὸ ὁποῖον δὲν χρειάζεται προτίμησις.

§100ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν βλάπτει.

§101ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σύγχυσιν θὰ φέρῃ καὶ τίποτε ἄλλο.

§102ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐκτὸς τῆς παρατηρήσεως ταύτης ὑποβάλλω εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς Βουλῆς καὶ ἄλλην παρατήρησιν, σχετικὴν πρὸς τὴν ἀποζημίωσιν, καὶ μάλιστα κατήρτισα περὶ τούτου καὶ τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐν τέλει. Ἀναγινώσκων τις τὰ δύο ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου, τὸ 5ον καὶ τὸ 6ον, παρατηρεῖ, ὅτι τὰ καταλαμβανόμενα κτήματα διαιροῦνται εἰς δύο κατηγορίας, τὰ μὲν καταλαμβάνονται διαρκῶς, περιερχόμενα εἰς τὴν κυριότητα τοῦ Δημοσίου, τὰ δὲ καταλαμβάνονται προσωρινῶς, ἐφ’ ὅσον θὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων. Διὰ τὰ πρῶτα τὸ Δημόσιον καταβάλλει τὴν ἀξίαν, ἡ ὁποία προσδιορίζεται κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ περὶ ὁδοποιΐας Νόμου, εἰς τὴν ἐκτίμησιν δὲ τῆς ἀξίας τούτων προπάντων θὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψει τὰ ἔγγραφα καὶ κατόπιν τὰ λοιπὰ ἀποδεικτικὰ μέσα. Ἕως ἐδῶ τὸ πρᾶγμα ἔχει καλῶς. Ἀλλὰ ποία δίδεται ἀποζημίωσις διὰ τὰ κτήματα τὰ προσωρινῶς καταλαμβανόμενα; Κατὰ τὸ νομοσχέδιον, διὰ τὰ κτήματα ταῦτα δίδεται ἀποζημίωσις μόνον καθ’ ὅσον εἶναι καρποφόρα καὶ καθ’ ὅσον μάλιστα εἶναι ἐπὶ τρία συνεχῆ ἔτη καρποφόρα κατὰ τὸ ἓν νομοσχέδιον, καὶ ἐπὶ 5 ἔτη συνεχῆ κατὰ τὸ ἄλλο, διότι ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῆς τριετοῦς ἢ πενταετοῦς προσόδου τῶν κτημάτων τούτων κανονίζεται ἡ πληρωτέα ἀποζημίωσις· ἐντεῦθεν ἐξάγεται, ὅτι, ἐὰν κτῆμά τι καταληφθῇ προσωρινῶς, χρήσιμον διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου, δύναται τὸ Δημόσιον ἢ ὁ ἐργολάβος νὰ κρατήσωσιν αὐτὸ ἐφ’ ὅσον χρόνον τοῖς ἀναγκαιοῖ, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ τὸ ἀποδώσωσιν, ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀποζημιώσεως, ἐὰν δὲν ἀποφέρῃ καρπόν. Εἶναι τοῦτο δίκαιον; Ὑποθέσατε, Κύριοι, ὅτι καταλαμβάνετε ἓν οἰκόπεδόν μου περιτετειχισμένον, περιέρχεται εἰς τὴν διαχείρισίν σας, τὸ κρατεῖτε ἓν δύο ἔτη, ὅσον τὸ χρειάζεσθε, κρημνίζετε τὴν μάνδραν, καὶ κατόπιν, ἀφοῦ τελειώσητε τὸ ἔργον σας, μοὶ τὸ ἀποδίδετε καὶ μοὶ λέγετε, ὅτι «τὸ οἰκόπεδόν σας οὐδεμίαν εἶχε πρόσοδον καὶ ἑπομένως οὐδεμίαν δύνασθε νὰ ζητήσητε ἀποζημίωσιν.» Σᾶς φαίνεται τοῦτο δίκαιον; Προβῆτε περαιτέρω· ἠξεύρετε ποῖα δικαιώματα ἀποκτᾷ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸ Δημόσιον ἢ ὁ ἐργολάβος; Δύναται καὶ νὰ ἐναποθέσῃ ἐπὶ τοῦ κτήματός σας καὶ νὰ ἐξαγάγῃ ἐξ αὐτοῦ πᾶν ὑλικὸν χρήσιμον εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου. Ὑποθέσατε λοιπὸν, ὅτι ἔχετε ἓν κτῆμα, ἐφ’ οὗ ὑπάρχουν δένδρα μὴ καρποφόρα· τὸ Δημόσιον ἢ ὁ ἐργολάβος θὰ τὸ καταλάβῃ προσωρινῶς, θὰ θέσῃ ἐν αὐτῷ οἱονδήποτε ὑλικὸν θέλει, θὰ κόψῃ τὰ δένδρα, ἂν τοῦ χρειάζωνται, θὰ τὸ ἀνασκάψῃ καὶ θὰ ἐξαγάγῃ χῶμα, ἂν τοῦτο ἦναι ἀναγκαῖον, καὶ ἀφοῦ τελειώσῃ ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου, θὰ σᾶς ἀποδώσῃ τὸ κτῆμά σας οὕτως ἔχον, ἄνευ ἀποζημιώσεως, διὰ τὸν λόγον, ὅτι πρόσοδον δὲν εἶχε. Προβῆτε ἔτι περαιτέρω. Τὸ καταλαμβανόμενον κτῆμα δύναται νὰ ἦναι καὶ καρποφόρον....

§103ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζετε, ὅτι, ἐὰν τὸ διαγράψωμεν ἐντελῶς καὶ ἀφήσωμεν........

§104ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἰδοὺ τί λέγω ἐγώ· ἐκ τοῦ ἄρθρου 5 ν’ ἀποσπασθῇ τὸ δεύτερον ἐδάφιον, νὰ συγχωνευθῇ δὲ τοῦτο μὲ τὸ ἑπόμενον ἄρθρον, καὶ νὰ διασκευασθῇ τὸ ἄρθρον 6 κατὰ τὴν ἑξῆς τροπολογίαν μου: «Εἰς τοὺς δυνάμει νομίμων τίτλων ἀναγνωριζομένους κυρίους ἢ καλῆς πίστεως κατόχους.....

§105ΦΩΤΗΛΑΣ. Τὸ «νομίμων τίτλων» νὰ λείψῃ.

§106ΜΙΛΗΣΗΣ. Θέτω τὸ «δικαιούχους» τοῦ κυρίου Προέδρου· δὲν ἔχω ὡς πρὸς τοῦτο κἀμμίαν δυσκολίαν. Λοιπὸν «εἰς τοὺς (ὡς ἀνωτέρω) δικαιούχους τὸ Δημόσιον καταβάλλει κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 34 τοῦ ΣΞΓʹ Νόμου τῆς 16 Δεκεμβρίου 1867, ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ὁριζομένην ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐξ ἐπισήμων προπάντων ἐγγράφων προκυπτούσης τιμῆς, ἥτις ἐδόθη εἰς ταῦτα ἢ εἰς ἄλλα παρακείμενα ὁμοίας φύσεως κτήματα δύο ἔτη πρὸ τῆς κυρώσεως τοῦ παρόντος Νόμου, ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει ἀνάλογον ἀποζημίωσιν, διὰ πραγματογνωμόνων ἐξευρισκομένην.»

§107ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι καταλήγομεν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, διαγράφοντες πάντα τ’ ἀναγόμενα εἰς τὸν τρόπον τοῦ καθορισμοῦ τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἀποζημιώσεως ἐν περιπτώσει προσωρινῆς κατοχῆς, διότι ταῦτα ἀναπληροῦνται διὰ τοῦ ἄρθρου 34 τοῦ Νόμου, εἰς ὃν παραπέμπει ἡ διάταξις, συνιστῶντος διαιτητικὴν Ἐπιτροπήν. Ἂν διαγραφῶσι τὰ κανονίζοντα ἐν ταῖς λεπτομερείαις τὸν τρόπον τοῦ καθορισμοῦ τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἀποζημιώσεως, ἡ διαιτητικὴ Ἐπιτροπὴ θέλει ἀποφασίσει περὶ πάντων κατὰ τὴν ἰδίαν κρίσιν. Τοῦτο ἠθελήσαμεν νὰ προλάβωμεν, ἀναγράφοντες τοὺς κανόνας, τοὺς διέποντας τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς· ἀλλ’ ἡ διατύπωσις τῶν κανόνων προκαλεῖ ἀμφισβητήσεις, αἵτινες αἴρονται διὰ τῆς διαγραφῆς τοῦ περὶ αὐτῶν ἐδαφίου κατὰ τὴν ὑπόδειξιν τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐξ Ἀκαρνανίας. Τὴν διαγραφὴν δὲν ἀπέκρουσα κατ’ ἀρχήν· προέτεινα τὴν ἀναβολὴν τῆς ὁριστικῆς ἀποφάσεως περὶ τῆς διατάξεως, ἵνα ἐπιδιωχθῇ βελτίων αὐτῆς διαῤῥύθμισις, καὶ ἰδοὺ καταλήγομεν εἰς συμφωνίαν περὶ διαγραφῆς. Ἐν δὲ τῷ ἄρθρῳ 6 διαγράφονται πάντα τὰ μετὰ τὰς λέξεις «τῆς 16 Δεκεμβρίου 1867».

§108ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι καὶ μία ἄλλη παρανόησις θὰ συμβαίνῃ εἰς τὰ Δικαστήρια, ἥτις προέρχεται ἐκ τῆς ἀντιθέσεως μεταξὺ τῶν δύο ὅρων, τοὺς ὁποίους μεταχειρίζονται ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ· διότι εἰς μὲν τὴν πρώτην περίστασιν, προκειμένου περὶ κυρίων ἢ κατόχων διαρκῶν, ἀναφέρεται ἡ λέξις «ἀξία», εἰς δὲ τὴν ἄλλην περίπτωσιν ἀναφέρεται ἡ λέξις «ἀποζημίωσις». Καὶ ἡ παρεξήγησις ἢ τὸ ἀσαφὲς αὐτὸ θὰ προσκρούῃ πρὸς διάταξιν τοῦ θεμελιώδους ἡμῶν Νόμου, τοῦ Συντάγματος· διότι τὸ Σύνταγμα λέγει, ὅτι «οὐδεὶς στερεῖται τῆς ἰδιοκτησίας του ἄνευ προηγουμένης ἀποζημιώσεως». Καὶ ἡ ἔννοια τῆς ἀποζημιώσεως εἶναι πολὺ διάφορος τῆς ἐννοίας τῆς ἀξίας, ὅπως μάλλιστα διατυποῦται ἐν τῷ ἄρθρῳ· καὶ διὰ τοῦτο εἶναι πολὺ σπουδαῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρετηρήθη, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τίθηται περιορισμὸς καὶ ὡς πρὸς τὰ μέσα τῆς ἀποδείξεως, τοσούτῳ μᾶλλον, καθότον τὸν περιορισμὸν τῶν μέσων τῆς ἀποδείξεως ἤθελον τὸν συνδυάσει μὲ τὴν σημασίαν τῆς λέξεως «ἀξία», καὶ ἐξηγουμένη ἡ λέξις «ἀξία», ὅπως πρέπει νὰ ἐξηγηθῇ, θέλει ἀποτελεῖ παραβίασιν τοῦ Συντάγματος. Διατί; διότι λέγει, ὅτι εἰς τὸν κύριον ἢ τὸν διηνεκῆ κάτοχον πρέπει νὰ δίδηται ἡ ἀξία, ἑπομένως, ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν τὸ κτῆμα τὸ ἠγόρασα πρὸ δύο ἐτῶν εἰς τιμὴν κατωτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν σήμερον ἔχει τὸ κτῆμα, κατὰ τὸ ἄρθρον αὐτὸ, ἐξηγουμένης τῆς λέξεως «ἀξία» κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ἀποζημίωσιν, δὲν πρόκειται πράγματι ν’ ἀποζημιωθῶ, ἀλλὰ νὰ λάβω ὅ,τι ἐπλήρωσα. Ἠγόρασα ἓν κτῆμα ἀντὶ ἑκατὸν δραχμῶν πρὸ δύο ἐτῶν, σήμερον ὅμως δύναται νὰ ἀξίζῃ χιλίας. Λοιπὸν τὴν λέξιν «ἀξία» δὲν δύνασθε νὰ τὴν μεταχειρίζησθε. Ἀποζημίωσις ὀφείλεται κατὰ τὸ Σύνταγμα, ἡ ὁποία περιλαμβάνει πᾶν τὸ διαφέρον· ὅταν δὲ περιορισθῆτε εἰς τὴν λέξιν «ἀποζημίωσις», τότε εἶναι περιτταὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι διακρίσεις· ἀποζημίωσις ὀφείλεται, εἴτε πρόκειται περὶ κυριότητος, εἴτε περὶ κατοχῆς διαρκοῦς, εἴτε περὶ προσκαίρου· δὲν δύνασθε νὰ ἀποφύγητε, οὔτε κατ’ ἐλάχιστον, τὴν ἔννοιαν τοῦ Συντάγματος, οὔτε καθιεροῦντες περιορισμὸν τῶν μέσων τῆς ἀποδείξεως· περὶ ἀποζημιώσεως μόνον δύνασθε νὰ ἀποφασίζητε, τὸν δὲ κανονισμὸν τῆς ἀποζημιώσεως δὲν δύναται νὰ βασίσῃ τις ἐπὶ ὡρισμένων μέσων ἀποδείξεως. Πρόκειται περὶ πραγματικοῦ γεγονότος, τὸ ὁποῖον πολλάκις μάλιστα διὰ παντὸς ἄλλου μέσου δύναται καλλίτερον νὰ ἀποδεικνύηται παρὰ δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων.

§109ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὡς πρὸς τὴν λέξιν «ἀποζημίωσις» πρέπει νὰ περιλαμβάνηται καὶ ἡ ζημία, ἡ ἐπερχομένη ἐκ τῆς ἀνίσου διατομῆς.

§110ΦΩΤΗΛΑΣ. Πολὺ ὀρθῶς.

§111ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον μεταχειρίζεται δύο ὅρους, ἀξίαν καὶ ἀποζημίωσιν· διότι, ὅταν μὲν καταλαμβάνηται διαρκῶς τὸ κτῆμα, θὰ δοθῇ ἡ ἀξία αὐτοῦ, ὅταν δὲ καταλαμβάνηται προσωρινῶς, θὰ δοθῇ φυσικὰ ἀποζημίωσις διὰ τὴν προσωρινὴν χρῆσιν. Ἀλλὰ δύναται νὰ τεθῇ καὶ εἷς ὅρος, ὁ τῆς ἀποζημιώσεως, δι’ ἀμφοτέρας τὰς περιπτώσεις. Αἱ λέξεις καὶ ἡ σύνταξις ἐν γένει τοῦ ἄρθρου μοὶ εἶναι ἀδιάφοροι, ἀρκεῖ ν’ ἀναγνωρισθῇ τὸ δικαίωμα τῆς ἀποζημιώσεως διὰ πᾶσαν ἐκ τῆς προσωρινῆς χρήσεως τῶν κτημάτων ζημίαν.

§112ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Σκοπὸς τῆς ἐξηγήσεως, τῆς περιεχομένης ἐν τῷ βʹ ἐδαφίῳ τοῦ ἄρθρου 5, ὡς καὶ ἐν τῷ ἄρθρῳ 6, εἶναι ἡ διάκρισις, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀργολίδος καὶ καθ’ ἥν, ἐνῷ ἐν τῇ περιπτώσει διαρκοῦς καταλήψεως τοῦ κτήματος δίδεται πλήρης ἀποζημίωσις, ὅπερ ἐξεφράσθη διὰ τῆς λέξεως «ἀξία», ἐν τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει δίδεται ἀποζημίωσις οὐχὶ πλήρης, ἀλλὰ μόνον ἀνάλογος πρὸς τὸν χρόνον τῆς κατοχῆς. Ἡ διάκρισις αὕτη δύναται νὰ παραστηθῇ κατὰ δύο τρόπους, εἴτε διατηρουμένης τῆς λέξεως «ἀξία», ὅτε τὸ ἐδάφιον θὰ ἔχῃ ὡς ἑξῆς: «τὸ Δημόσιον καταβάλλει εἰς τοὺς δικαιούχους, ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει τὴν ἀξίαν,—δὲν λέγομεν τὴν ἀξίαν τοῦ κτήματος, ἀλλὰ τὴν ἀξίαν τοῦ δικαιώματος,—ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ ἀνάλογον πρὸς τὸν χρόνον τῆς κατοχῆς καὶ τὴν πρόσοδον ἀποζημίωσιν», εἴτε διὰ περαιτέρω ἁπλοποιήσεως καὶ διὰ μόνης τῆς λέξεως «ἀποζημίωσις», ὅτε τὸ ἐδάφιον θὰ ἔχῃ οὕτω: «τὸ Δημόσιον καταβάλλει εἰς τοὺς δικαιούχους ἀποζημίωσιν, ἥτις ἐν τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὸν χρόνον τῆς κατοχῆς καὶ τὴν πρόσοδον.»

§113ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§114ΜΙΛΗΣΗΣ. «Καὶ τῆς προσόδου, καὶ καθ’ ὅσον πάθῃ.»

§115ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διαγράφομεν τὰς λέξεις «καὶ τὴν πρόσοδον».

§116ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐν γένει ἀνάλογον ἀποζημίωσιν.

§117ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονῶ, ὅτι, ὅπως ἐξεφράσθητε, κύριε Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει κἀμμία ἀσάφεια, οὔτε κἀμμία ἀτέλεια· διότι, ὅταν λέγητε, ὅτι ὀφείλεται ἀποζημίωσις, ἀνάλογος πρὸς τὸν χρόνον τῆς στερήσεως, ὅλα περιλαμβάνονται.

§118ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ δευτέρα ἄρα παράγραφος τοῦ ἄρθρου 5 ἔχει ὡς ἑξῆς: «Τὸ Δημόσιον καταβάλλει εἰς τοὺς δικαιούχους ἀποζημίωσιν, ἥτις ἐν τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὸν χρόνον τῆς κατοχῆς»....

§119ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι κατοχή, κύριε Πρόεδρε· ἄλλοι σκάπτουν καὶ ἐκβάλλουν λάκους· πόσον χρόνον θὰ μείνῃ ὁ λάκκος αὐτός;

§120ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁσονδήποτ’ ἂν μείνῃ, κατοχὴ εἶναι.

§121ΦΩΤΗΛΑΣ. Τὰ περιλαμβάνει ὅλα.

§122ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ δὲ ἄρθρον 6 ὡς ἑξῆς: «Αἱ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον ἀποζημιώσεις τῶν προσκαίρως καταλαμβανομένων κτημάτων προσδιορίζονται κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 34 τοῦ Νόμου ΣΞΓʹ τῆς 16 Δεκεμβρίου 1867». Τὰ ἄλλα διαγράφονται.

§123ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅπως τὸ διετυπώσατε, φαίνεται, ὅτι μόνον τὴν ἀποζημίωσιν διὰ τὴν προσωρινὴν κατοχὴν θὰ κανονίσῃ ὁ Νόμος.

§124ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀποζημίωσιν διὰ πᾶσαν ἀπολύτως στέρησιν δικαιώματος· ἀλλ’ ἡ ἀποζημίωσις αὕτη θὰ ἦναι ἀνάλογος πρὸς τὸν χρόνον τῆς κατοχῆς ἐν τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει. Τοῦτο δὲν μεταβάλλει τὸ ἀπόλυτον τῆς ἀποζημιώσεως. (Γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 5 καὶ 6, ὡς ἐτροποποιήθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Μεθ’ ὃ γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου).

§125ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ αὐταὶ τροπολογίαι θὰ γίνωσιν εἰς τὰ ἄρθρα 4 καὶ 5 καὶ τοῦ ἑτέρου νομοσχεδίου, περὶ κατασκευῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς ἀπὸ Μύλων Ναυπλίας εἰς Καλάμας, διότι εἶναι τὰ αὐτά. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχὴν ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὸ νομοσχέδιον περὶ κατασκευῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς ἀπὸ Μύλων Ναυπλίας εἰς Καλάμας, τροποποιηθέντων τῶν ἄρθρων 4 καὶ 5 συμφώνως τῇ προτάσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ). (Ἀκολούθως ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς αʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὰ ἑπόμενα νομοσχέδια: 1) Περὶ ἀγορᾶς τῶν ὑπὸ τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ ἀνεγειρομένων οἰκοδομῶν. 2) Περὶ ἐκποιήσεως ὑλικοῦ μὴ χρησιμεύοντος εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. 3) Περὶ παρατάσεως προθεσμίας πρὸς δήλωσιν τῶν ἰδιωτικῶν βοσκησίμων γαιῶν).

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος 1888.

§127ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σκέπτεσθε νὰ συζητήσητε τὸν Προϋπολογισμὸν κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν;

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή.

§129ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§130ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας εἴπῃ, ὅτι θ’ ἀρχίσῃ ἀπόψε τὸν Προϋπολογισμὸν, ἔχω νὰ εἴπω δύο λέξεις.

§131ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός.). Μάλιστα.

§132ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Φρονῶ, ὅτι εἰργάσθημεν ὥρας τόσας, ὥστε δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι εἰλικρινῶς εἰργάσθημεν. Ἐδῶ καὶ πέραν, νομίζω, ὅτι οἱαδήποτε ἐργασία γίνῃ, καὶ μάλιστα ἐργασία τοῦ Προϋπολογισμοῦ, θὰ ἦναι ψευδὴς καὶ εἰκονική, διότι κἀνεὶς δὲν εἶναι ἀκμαῖος, διὰ νὰ ἀντιληφθῇ τὴν συζήτησιν.

§133ΠΟΛΛΟΙ. Εἴμεθα ὅλοι ἀκμαῖοι.

§134ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Πῶς θὰ συζητηθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς, ἀφοῦ εἶναι ἀπὼν ὁ κ. Δηλιγιάννης καὶ ὁ κ. Σωτηρόπουλος;

§135ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ. Τὸ καθῆκόν των ἦτο νὰ ἦσαν ἐδῶ.

§136ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Τὰ πράγματα διευθύνονται ὑπὸ τῆς καλῆς πίστεως.

§137ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ἐπιμένῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ συζητήσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, ἀφοῦ εἶναι ἀδύνατον καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, καὶ πάντα τὰ μέλη τῆς Βουλῆς ν’ ἀντιληφθῶσιν, ἡμεῖς ἀφίνομεν ἐλευθέραν τὴν Κυβέρνησιν νὰ συζητήσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, καταγγέλλοντες αὐτὴν ἐπὶ λαθροχειρίᾳ.

§138ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ. Ἡμεῖς καταγγέλλομεν σᾶς, ὅτι δὲν κάθησθε νὰ ἐκπληρώσητε τὸ καθῆκόν σας.

§139ΦΩΤΗΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ Βουλὴ εἰργάσθη σήμερον ἐπὶ 6 ὥρας, συζητηθέντων σπουδαίων νομοσχεδίων, περὶ σιδηροδρόμων καὶ ἄλλων· ἤδη εἰσηγεῖται ὁ Προϋπολογισμὸς, ὁ ὁποῖος, καὶ κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ κατὰ τὸν Κανονισμὸν, εἶναι ὁ σπουδαιότερος Νόμος τοῦ Κράτους. Νομίζω, ὅτι εἶναι ἄτοπον, εἰς τοιαύτην ὥραν προκεχωρημένην, μετὰ τοιαύτην συζήτησιν, μετὰ τοιοῦτον κάματον τῶν κκ. Βουλευτῶν.....

§140ΖΗΒΑΣ ΠΛΑΚΑΣ. Δὲν εἴμεθα κουρασμένοι.

§141ΦΩΤΗΛΑΣ. Νὰ μὴ θελήσῃ ἡ πλειοψηφία ν’ ἀκούσῃ τὰς ἰδέας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§142ΠΛΑΚΑΣ. Ἂς ἔλθουν.

§143ΦΩΤΗΛΑΣ. Θὰ ἔλθῃ ἡ μειοψηφία ἐν καιρῷ.

§144ΒΑΡΒΟΓΛΗΣ. Ἐγὼ κάμνω ἔνστασιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος).

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. 80 εἶναι παρόντες. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§147ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔσοδα. (Ψηφίζεται τὸ Κεφάλαιον πρῶτον: «Ἄμεσοι φόροι»).

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κεφάλαιον δεύτερον. «Ἔμμεσοι φόροι».

§150ΦΩΤΗΛΑΣ. Μετὰ τὴν ἀπαρτίαν ἤθελον νὰ εἴπω δύο λέξεις.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠρώτησα ἐὰν ζητῇ τις τὸν λόγον, καὶ οὐδεὶς ἐζήτησε. Τώρα προέβημεν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§152ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν ἔχω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Νομίζω, ὅτι εἶναι ἄτοπον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον πράττει ἡ Συμπολίτευσις. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι παροῦσα. (Θόρυβος).

§153ΤΙΝΕΣ. Τὰ εἴπετε καὶ πρίν.

§154Γ. ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τύπων· τὸ ζήτημα εἶναι, ἐὰν ἡ Βουλὴ θέλῃ ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι σέβεται ἑαυτήν. Τολμῶ νὰ εἴπω μίαν φράσιν οὕτω βαρεῖαν. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ νομοσχεδίου τινὸς δευτερεύοντος, ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω αὐτὴν τὴν στάσιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συμπολιτεύσεως. Ὅταν ὅμως πρόκηται περὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ ὅταν ἦναι ἀποῦσα ἀπὸ τὴν Βουλὴν ὁλόκληρος ἡ Ἀντιπολίτευσις......

§155ΤΙΝΕΣ. Δὲν τοὺς εἶπε κἀνεὶς νὰ φύγουν.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, παρακαλῶ.

§157ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Τοιαῦτα ζητήματα λύονται ἐν καλῇ τῇ πίστει, καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψουν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ νὰ τοῖς εἴπω, ὅτι ἡ καλὴ πίστις αὐτῶν δύναται ν’ ἀμφισβητηθῇ, καθόσον ποία συζήτησις δύναται νὰ γίνῃ, ὅταν δὲν ἦναι παρόντα τὰ ἔγκριτα μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ἔχοντα εἰδικότητα εἰς τὰ ζητήματα αὐτά; Ὁ κ. Δηλιγιάννης εἶναι ἀπών, ὁ κ. Σωτηρόπουλος εἶναι ἀπών, ὁ κ. Κωνσταντόπουλος ἀπών, καὶ ἄλλοι εἰδικοί. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἑπομένως νὰ γίνῃ σπουδαία συζήτησις, διότι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι παροῦσα, διότι δὲν ὑπάρχει ἀντίλογος.

§158ΤΙΝΕΣ. Ἂς ἔλθῃ.

§159ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἀνεχώρησε διὰ νὰ παραλύσῃ τὴν συνεδρίασιν, ἀνεχώρησε διότι συνήθως ἀναχωρεῖ κατ’ αὐτὴν τὴν προκεχωρηκυῖαν ὥραν. Κατὰ τί δὲ ἤθελε ζημιωθῇ ἡ Συμπολίτευσις, ἡ ὁποία ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν, ἐὰν ἤθελεν ἀναβάλει τὴν συζήτησιν αὐτὴν δι’ αὔριον, ὅτε θὰ ἦναι ἐνταῦθα τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ λάβωσι μέρος;

§160ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀφοῦ ἀνεχώρησεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, θὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ἔχει ἀντίῤῥησιν.

§161ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΚΟΖΑΚΗΣ. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἐπαρουσίασε μέχρι τοῦδε φαινόμενα, τὰ ὁποῖα νὰ δεικνύουν, ὅτι εἶχε τάσιν νὰ ματαιώσῃ τὰς συνεδριάσεις. Οὐδέποτε ἔκαμε τὴν ἀλλαχοῦ ὀνομαζομένην obstruction (Θόρυβος). Δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου καταργεῖτε μίαν συζήτησιν οὐσιωδεστάτην. (Γίνονται δεκτὰ καὶ τὰ λοιπὰ κεφάλαια καὶ ἄρθρα τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων.)

§162ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω καλὸν, τὸν Προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων νὰ περιλάβωμεν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τῆς αὔριον, νὰ προβῶμεν δὲ ἤδη εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἑπομένων νομοσχεδίων τῆς ἡμερησίας διατάξεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς βʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὰ ἑπόμενα νομοσχέδια: Περὶ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸ ἔτος 1888. Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 6 Αὐγούστου 1887 Β. Διατάγματος περὶ παρατάσεως προθεσμίας πρὸς προσέλευσιν καθυστερουμένων κληρωτῶν τῆς ἀπογραφῆς τοῦ 1886. Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 14 Αὐγούστου 1887 Β. Δ. περὶ ἀπαγορεύσεως ἀνακκατατάξεως μετὰ χρηματικῆς ἀμοιβῆς. Περὶ τροποποιήσεως τοῦ περὶ στρατολογίας τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ ΑΦΚΗʹ Νόμου τῆς 28 Μαΐου 1887. Εἰς αʹ δὲ συζήτησιν τὰ ἑπόμενα: Περὶ ἀναθεωρήσεως κυβερνητικῶν πράξεων σχετιζομένων μετὰ τῆς καταστάσεως ἢ τοῦ βαθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Περὶ εἰσπράξεως τοῦ φόρου τῶν οἰκοδομῶν τοῦ δήμου Ἀθηναίων). Λύεται ἡ συνεδρίασις Ὥρα 10 μ. μ.