1886.06.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 20

Τῆς 3 Ἰουνίου 1886

(Τρίτη)

Ὥρα 4 Μ. Μ. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐπεκυρώθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ ἐν Σύρῳ Κρῆτες παρακαλοῦσι ν’ ἀναγραφῇ ἐν τῷ συζητουμένῳ νομοσχεδίῳ περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τοῦ περὶ ἐκλογῆς Βουλευτῶν νόμου δικαίωμα ἐκλογῆς Βουλευτοῦ τοῦ Δήμου Ἀδάμαντος. Ὁ Δήμαρχος Λαρίσσης ἀπέστειλεν ἀναφοράν, διὰ τῆς ὁποίας πολλοὶ πολῖται ἀναφέρονται, ὅτι ἅπασα ἡ πόλις περιχαρὴς καὶ ὁμόθυμος ἀπονέμει εὐχαριστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὰ συζητούμενα ἐκλογικὰ νομοσχέδια. Ἐκ τῆς Λαμίας ἐπίσης ἀπεστάλη τηλεγράφημα συγχαῖρον τὴν Κυβέρνησιν, ἐκ τῆς Χαλκίδος ἐπίσης ὑπάρχει ἕτερον ἐπιδοκιμάζον τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπὸ τὸν Πειραιᾶ διάφοροι βιομήχανοι καὶ ἔμποροι ἐπικροτοῦσιν ἀνεπιφυλάκτως εἰς τὸ πατριωτικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τῆς ἐπανορθώσεως τῶν κακῶς κειμένων· ἐπίσης ὅμοιον τηλεγράφημα ἀπεστάλη ἐκ Κρανιδίου καὶ ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ζακύνθου.

§2ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται μοὶ ἐνθυμίζουν, κύριε Πρόεδρε, ἓν ἀνέκδοτον, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν κατὰ τοὺς γάμους τοῦ Ὄθωνος μετὰ τῆς Ἀμαλίας. Τότε τοῖς ἐπέστειλαν πολλὰ συγχαρητήρια ἐκ τῶν διαφόρων μερῶν τῆς Ἑλλάδος· ἓν τοιοῦτον ἀπεστάλη καὶ ἐκ Θήρας ἢ ἐκ Νάξου, ἐν τῷ ὁποίῳ ὁ συντάξας αὐτὸ δημοδιδάσκαλος ἔλεγεν ὅτι συγχαίρει τὸ βασιλικὸν ζεῦγος καὶ τῷ εὔχεται ὅλα τὰ καλὰ καὶ νὰ κάμῃ καὶ διαδόχους, καὶ πρὸς τοῦτο θὰ τὸν συντρέξουν ὅλοι οἱ ὑπήκοοί του. Διοικητὴς ἐκεῖ ὢν τότε τις ἔχων τὴν σοφίαν τῆς Κυβερνήσεως—ἥτις προκαλεῖ τὰς ἀναγινωσκομένας ἀναφορὰς καὶ τοῦ Προέδρου μας, ὅστις τὰς ἀναγινώσκει μετὰ φαιδρότητος—ὑπέβαλε τὸ συγχαρητήριον τοῦ διδασκάλου εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, συνιστῶν αὐτὸ ὡς ἔργον πνευματώδους παιδαγωγοῦ, ἀλλ’ ὁ τότε Ὑπουργὸς μακαρίτης Μανσόλας, ὅστις εἶχε περισσοτέραν κρίσιν ἀπὸ τὸν διδάσκαλον καὶ τὸν Διοικητήν του ἴσως καὶ ἀπὸ τοὺς Ὑπουργούς μας καὶ Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, διέταξεν ἀμέσως νὰ σχισθῇ ἡ ἀναφορὰ διὰ νὰ μὴ φύγῃ ἡ Βασίλισσα.

§3ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Τὰ τοιαῦτα μοὶ ἐνθυμίζουν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔγραψαν οἱ Ῥωμαῖοι περὶ τῶν Δαναῶν: Φοβηθῆτε τοὺς Δαναοὺς καὶ δῶρα φέροντας. Ἔλαβε καὶ ὁ μακαρίτης Ὄθων πολλὰ συγχαρητήρια κατὰ τὴν περιοδείαν του, ἀλλ’ εἴδομεν ἀμέσως ποῦ ταῦτα κατέληξαν. «Timeo Danaos et dona ferentes».

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν διάταξιν.

§5Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐλπίζω, κύριοι, νὰ τύχω τῆς εὐμενοῦς ἀκροάσεως τῆς Βουλῆς ἐπὶ τόσῳ σπουδαίου ζητήματος, τὸ ὁποῖον καλούμεθα νὰ συζητήσωμεν. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω ὅσα καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι εἰς ἄλλας συνεδριάσεις εἴπομεν, ὑποστηρίζοντες, ὅτι ἀκαίρως εἰσήχθησαν τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια καὶ οὐχὶ κατόπιν τῆς δεούσης βασάνου. Νομοσχέδια τόσον σπουδαῖα ὑπεβλήθησαν εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὰς πλέον κακὰς ἐθνικὰς περιστάσεις· νομοσχέδια τείνοντα εἰς τὴν μεταβολὴν, δύναμαι νὰ εἴπω, καὶ αὐτοῦ τοῦ θεμελιώδους ἡμῶν νόμου, ὑπεβλήθησαν λίαν ἐπιπολαίως, ζητεῖται δὲ ἡ ψήφισις αὐτῶν μετὰ σπουδῆς ἀδικαιολογήτου. Καὶ ἄλλοτε ἡ Βουλὴ ἐπελήφθη συζητήσεων τοιούτων, κατὰ τὸ 1876, πλὴν τότε φαίνεται, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐστάθμιζε περισσότερον τὴν ἀξίαν τῶν ἐκλογικῶν νομοσχεδίων καὶ δὲν ἠρκέσθη εἰς τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶχεν ὑποβάλει ὁ τότε Πρωθυπουργὸς μακαρίτης Κουμουνδοῦρος, ἀλλ’ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν καὶ νομοσχέδιον ὑποβληθὲν ὑπὸ τοῦ κυρίου Τρικούπη, τότε ἁπλοῦ βουλευτοῦ Μεσολογγίου, καὶ ἴσως ἀγνώστου ἀρχηγοῦ κομματιδίου, καὶ ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Ἀθ. Μετιμεζᾶ. Οὐδ’ εἰς τὰ δύο δὲ ταῦτα νομοσχέδια ἠρκέσθη τότε ἡ Βουλὴ, ἀλλ’ ἐξελέξατο καὶ εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, ἥτις ἐτελειοποίησε τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια καὶ ὑπέβαλεν ἓν τρίτον σχέδιον. Ἐξ ὅλης δὲ τῆς ἐργασίας ταύτης ἐξῆλθεν ὁ ἐν ἰσχύϊ ἐκλογικὸς νόμος. Τότε ἡ μεταῤῥύθμισις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου δὲν ἐτέθη ὡς ὑπουργικὸν ζήτημα, τοὐναντίον μάλιστα, ἐὰν καλῶς ἐξήγησα φράσεις τινὰς τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου νῦν Πρωθυπουργοῦ, οὗτος ἔλεγεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὁ περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν νόμος· σήμερον ὅμως τὰ πράγματα μετεβλήθησαν, καὶ ἐξαίφνης ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑποβάλλει νομοσχέδια περὶ μεταβολῆς ἐκλογικοῦ νόμου, περὶ τῶν ὁποίων οὐδεμίαν ἡ Βουλὴ οὐδὲ οἱ ἐντολεῖς ἡμῶν εἶχον γνῶσιν, καὶ καλούμεθα μετὰ πάσης σπουδῆς, χωρὶς ταῦτα νὰ ἀποσταλῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, χωρὶς νὰ ἀποσταλῶσιν εἰς εἰδικὴν τοὐλάχιστον ἐπιτροπὴν, καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν ὅπως κι ὅπως. Τοῦτο καὶ μόνον ἐγὼ ἐθεώρουν λόγον ἱκανὸν νὰ καταψηφίσῃ τις τοιαῦτα νομοσχέδια, περὶ τῆς μελέτης τῶν ὁποίων δὲν ἐδόθη ὁ προσήκων χρόνος. Βλέπετε δὲ ὅτι ὀλίγισται ὑπεβλήθησαν τροπολογίαι ἐπὶ τῶν ὑποβληθέντων νομοσχεδίων, διότι δὲν ἐδόθη εἰς ἡμᾶς καιρὸς νὰ μελετήσωμεν τὰ μέχρι τοῦδε γνωστὰ συστήματα, τὰς ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ καιροὺς συζητήσεις, ὅπως καταφύγωμεν καὶ εἰς ξένας νομοθεσίας, οὕτω δὲ προσθέσῃ ἕκαστος ἡμῶν τὴν μικρὰν αὑτοῦ βοήθειαν εἰς τὸ μέγα τοῦτο ἔργον. Οὕτως ἢ ἄλλως καλούμεθα εἰς συζήτησιν εὐρεῖαν, οὐχὶ μόνον, διότι κακῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐχρωμάτισε μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν συζήτησιν ταύτην, μὲ τὸ ὁποῖον χρῶμα χρωματίζονται κατὰ τὸ ἰσχῦον σύστημα τῆς πρωθυπουργικῆς τυραννίας καὶ ἰδίᾳ ὑπὸ τοῦ κυρίου Τρικούπη ὅλα τὰ νομοσχέδια, ἀλλὰ καὶ διότι αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀναπτύσσων τὰ νομοσχέδιά του, εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς· «Ἀλλ’ ἐὰν φρονῶμεν, ὅτι τὰ τοῦ Συντάγματος πρέπει νὰ ἐξετάζωνται κατὰ βάθος, πρέπει μὲν νὰ μὴ πτοώμεθα ὅπως ἐκφράζωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ τῶν κακῶς ἐχόντων, δὲν ἔχομεν ὅμως καὶ τὸ δικαίωμα ἐν νομοσχεδίοις νὰ ἐκφράζωμεν τὰς γνώμας μας ταύτας». Μᾶς ἐκάλεσε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ πάσης, εἰ δυνατὸν, μεταῤῥυθμίσεως, περὶ πάσης ἀναθεωρήσεως Συνταγματικῆς διατάξεως. Ἡ συζήτησις, ὡς εἶπον, εἶνε τόσον σπουδαία, ὥστε μόνον ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ δύναταί τις νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του· καὶ λέγω τοῦτο διὰ νὰ παρακαλέσω ὅλους ἀνεξαιρέτως τοὺς κυρίους συναδέλφους νὰ μὴ μὲ διακόψωσι, καὶ μάλιστα τοὺς ἀρεσκομένους εἰς ἀκαίρους διακοπὰς, διότι δὲν θὰ ἐπιτρέψω τοῦτο· ἐπικαλοῦμαι δὲ διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως οὐ μόνον τὸ Σύνταγμα καὶ τὸν Κανονισμὸν, ἀλλὰ διὰ τοὺς Βασιλικοὺς καὶ διὰ τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως τὴν γνώμην αὐτοῦ τούτου τοῦ Βασιλέως, αὐτοῦ τούτου τοῦ κυρίου Λομβάρδου. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ βουλευτὴς Ζακύνθου ἐν ἔτει 1874 εἶχε λάβει ἀνὰ χεῖρας σημαίαν, ἥτις ὁμολογουμένως τὸν ἐτίμησε, τὴν σημαίαν κατὰ τῆς καταχρήσεως τῶν προνομιῶν τοῦ Στέμματος. Τότε εὗρε πολλοὺς τοὺς ἀντιπάλους, ἀλλ’ ἠγωνίσθη κρατερῶς, καὶ τότε ἄλλοι πάλιν ἀντίθετοι ἤθελον ν’ ἀφαιρέσωσι τὸν λόγον ἀπὸ τὸν κ. Λομβάρδον. Ἀκούσατε δὲ πῶς ἠθέλησε ν’ ἀποκρούσῃ τοὺς παρεμποδίζοντας τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως· ἂς ἀκούσωσι δὲ ταῦτα ἰδίως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τρομάζουσιν εἰς πᾶσαν συζήτησιν περὶ Βασιλείας, ὡσεὶ ἡ Βασιλεία εἶνέ τι μὴ μοῦ ἅπτου. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 27 Φεβρουαρίου 1874 ὁ κ. Λομβάρδος ἔλεγε ταῦτα: «Θὰ ἀναφέρω δύο ἀποφθέγματα τοῦ Βασιλέως μας ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο, διότι θὰ συμπεράνω, ὅπως θὰ συμπεράνω, καὶ διότι τὰ ἀποφθέγματα ταῦτα τοῦ Βασιλέως τοῦ κάμνουν τιμήν». «Ὁ βουλευτὴς,—μοὶ εἶπε μίαν φορὰν,— ὅστις ἀπὸ τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς λαλῶν δὲν ἐκφράζει καθαρῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζει ὅτι εἶνε ἀληθὲς, δὲν εἶνε ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἀπατᾷ τὸν λαόν». «Πρὸς τούτοις ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἐκ τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἔχει πρὸς τὸν λαὸν ὁ βουλευτὴς, ἔχει τὸ καθῆκον νὰ φωτίζῃ τὸν Βασιλέα ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ περὶ τοῦ τί συζητεῖται καὶ ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπως εἰσάγων ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τὴν ἐκτὸς αὐτοῦ γενομένην συζήτησιν, τὴν περιορίσῃ ἐντὸς τῶν νομίμων καὶ Συνταγματικῶν αὐτῆς ὁρίων, προλαμβάνων οὕτω πᾶσαν ἔκνομον παρεκτροπήν. «Ἐπεθύμουν—μοὶ εἶπε μίαν ἄλλην φορὰν ὁ Βασιλεύς μας—ἐπεθύμουν πολὺ νὰ ἦτο ἕνας τόπος εἰς τὸ Βουλευτήριον, ὅπως καὶ ἐγὼ ἀκούω τὰς συζητήσεις». Ἐθεώρησα καλὸν νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν γνώμην καὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν διὰ νὰ καταπαύσω τὸν ζῆλον τῶν βασιλικῶν, οἵτινες εἶνε βασιλικώτεροι τοῦ Βασιλέως καὶ πρὸς ζημίαν τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας θέλουσι νὰ παρεμποδίσωσι πᾶσαν περὶ τῆς Βασιλείας συζήτησιν ἐν τῇ Βουλῇ, οὐδὲν ἄλλως ἔχοντες πρὸς τοῦτο δικαίωμα. Τὰ νομοσχέδια, κύριοι, ἐξητάσθησαν ὑπὸ τὴν ἱστορικὴν καὶ τὴν Συνταγματικὴν ἔποψιν. Ἀλλ’ ἐγὼ θέλω ἐξετάσει αὐτὰ ὑπὸ ἄλλην τινὰ ἔποψιν, καὶ θέλω προσπαθήσει ν’ ἀποφύγω τὴν ἐπανάληψιν τῶν λεχθέντων, ἐφ’ ὅσον τοῦτο εἶναι δυνατόν· θέλω ἐξετάσει αὐτὰ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀνάγκης ῥιζικῆς θεραπείας· ἀλλὰ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀνάγκη διαγνώσεως τοῦ νοσήματος, ἀνάγκη νὰ γνωρίσωμεν τὸν σκοπὸν τῶν νομοσχεδίων, ἢ ἔστω τὴν ratio legis, κατὰ τὸν ἐκ Γόρτυνος κύριον βουλευτήν. Καὶ αἰτιολογικὴ μὲν ἔκθεσις δὲν ὑπεβλήθη, ἀλλὰ τῇ παρακλήσει ἡμῶν εὐηρεστήθη ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ μᾶς ἐξηγήσωσι διὰ περικαλυμμάτων τοὺς ὑπαγορεύσαντας τὰ νομοσχέδια λόγους. Ὁ μὲν Πρωθυπουργὸς δι’ ὅλων ἐκείνων τῶν ἐγκωμίων τῶν νῦν βουλευτῶν οὐδὲν ἄλλο μᾶς εἶπεν, ἢ ὅτι ζητεῖται ἡ βελτίωσις τοῦ Κοινοβουλίου· ὁ δὲ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπὶ τὸ ἁπλούστερον καὶ ἄνευ περιστροφῶν πολλῶν εἶπεν, ὅτι τὰ νομοσχέδια τείνουσιν εἰς τὸ νὰ καταπολεμήσωσι τοὺς προστάτας τῶν ζωοκλεπτῶν. Ἀλλὰ διὰ νὰ εὕρῃ τις τὸν ἀκριβῆ σκοπὸν τῶν νομοσχεδίων, ἀνάγκη νὰ ἀνατρέξῃ καὶ εἰς ἄλλας πηγὰς, τοιαύτας δὲ σπουδαίας ἐγὼ θεωρῶ τὸν ἐγχώριον καὶ τὸν ξένον τύπον. Ὑπάρχουσι μερικὰ πράγματα, τά ὁποῖα τῇ ἀληθείᾳ δὲν δύνανται νὰ λέγωνται ἐντεῦθεν, μάλιστα παρὰ Ὑπουργῶν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα πολὺ εὐκόλως δύναταί τις νὰ εὕρῃ ἀναγινώσκων τὰς ἐφημερίδας· διότι, ἐὰν αἱ ἐφημερίδες διατυπῶσι τὰ ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης λεγόμενα, αἱ ὑπουργικαὶ ἐφημερίδες, αἱ διὰ παροχῆς θέσεων συνήθως κολακευόμεναι, δὲν δύνανται νὰ διασαλπίζωσιν ἄλλο τι εἰμὴ τὰ παρὰ τῶν Ὑπουργῶν λεγόμενα, οὐχὶ δὲ σπανίως γραφόμενα ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων Ὑπουργῶν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἤρξατο ἐν τῇ Βουλῇ ἡ συζήτησις τῶν νομοσχεδίων, δημοσιογραφικὸν ὄργανον, διερμηνεῦον ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν τὰ φρονήματα τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, καὶ τὸ ὁποῖον κατὰ τὰ τελευταῖα λυπηρὰ συμβάντα εἶχε τὰς ἀκριβεστέρας ἐκ τῶν Πρεσβειῶν πληροφορίας, αὐτὸ τοῦτο τὸ δημοσιογραφικὸν ὄργανον, τὸ ὁποῖον ἀπεκήρυξε μὲν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἡμέραν τινὰ ἐντεῦθεν χάριν πολιτικῆς ἀνάγκης καὶ προσωρινῶς, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον κατόπιν ἐδημοσίευσε σωρείαν τηλεγραφημάτων του, τὰ ὁποῖα βεβαίως ἐδόθησαν παρὰ τοῦ ἰδίου Πρωθυπουργοῦ, διότι πρὸς αὐτὸν ἀπηυθύνοντο, αὐτὸ λοιπὸν ἔγραφε τὴν ἡμέραν τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως τῶν ἐκλογικῶν νομοσχεδίων ταῦτα: «Ὄλως περιττὸν εἶναι νὰ μακρηγορήσωμεν ἐξιστοροῦντες τὰ πασίγνωστα καὶ πολυύμνητα ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης συναλλαγῆς, ἐξ ἧς οἱ εἰσερχόμενοι εἰς τὸ Βουλευτήριον μετεβάλλοντο ἑκόντες ἄκοντες ἀπὸ ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος εἰς ἀντιπροσώπους οὐχὶ τῶν ἐκλογέων αὐτῶν, ἀλλ’ ὁμάδος ἀνθρώπων μετερχομένων τὸ ἐμπόριον τῶν ψήφων, ἤτοι τὴν εὐθηνὴν αὐτῶν ἀγορὰν παρὰ τοῦ λαοῦ καὶ τὴν μεταπώλησιν αὐτῶν εἰς τὸν ὑποψήφιον εἰς δεκαπλασίαν τοὐλάχιστον τῆς καταβληθείσης τιμῆς. Ἐν τῇ τοιαύτῃ μεταξὺ τῶν δύο τιμῶν διαφορᾷ ἐνέκειτο ἡ οἰκονομικὴ καταστροφὴ τῆς Χώρας, καὶ ἡ ἀσυνείδητος ἐκμύζησις τοῦ ἱδρῶτος τοῦ λαοῦ ὑπὸ τῆς σπείρας τῶν μεταπρατῶν ψήφων. Ἡ ἐκ τῆς βιομηχανίας τῶν ἀνθρώπων τούτων ἐθνικὴ ζημία κατέστη ἀπό τινος χρόνου οὕτως ὑπέρογκος καὶ καταφανὴς, ὥστε καθ’ ἑκάστην πολυπλασιάζεται ὁ ἀριθμὸς τῶν θεωρούντων κατεπεῖγον νὰ ἐπιδιωχθῇ διὰ παντὸς περιορισμοῦ ἢ καὶ ἀκρωτηριασμοῦ τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν ἡ ἀπαλλαγὴ τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῶν ὀνύχων τῶν ψηφεμπόρων». Δὲν θέλω νὰ κουράσω πολὺ τὴν Βουλήν· θὰ προσπαθήσω νὰ παραλείψω πολλά· ἀλλὰ τὸ θέμα εἶναι εὐρύτατον· περιορίζομαι εἰς τὰ κυριώτερα· ἀρκεῖ νὰ ὑπενθυμίσω εἰς ὅλους ὑμᾶς, οἵτινες παρακολουθεῖτε τὸν τύπον, τόν τε ἐγχώριον καὶ τὸν ξένον, τὰς αἰτιολογικὰς ἐκθέσεις τῶν ἐχθρῶν τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τῶν συζητουμένων νομοσχεδίων καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνεπτύχθη διὰ μακρῶν ἐν τῷ τύπῳ. Πρόκειται λοιπὸν νὰ καταπολεμηθῶσιν οἱ προστάται τῶν ζωοκλεπτῶν, διότι ἕνεκα τοιαύτης καταστάσεως προῆλθεν ἡ 7 Ἀπριλίου, ἥτις ἔφερεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν τὸν τέως Πρωθυπουργὸν κύριον Δηλιγιάννην, ὅστις ἐφάνη ἀνάξιος νὰ διευθύνῃ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, καὶ ἐντεῦθεν προῆλθεν ἡ ἐθνικὴ ἀποτυχία.... Ἰδοὺ τίς φέρεται ὡς κύριος λόγος τῆς ὑποβολῆς τῶν νομοσχεδίων. Κύριοι, νομίζω, ὅτι τὸ θέμα τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος βεβαίως θέλει ἔλθει εἰς συζήτησιν θᾶττον ἢ βράδιον. Διὰ νὰ μὴ ἐκτείνω δὲ σήμερον τὸν λόγον εἰς τὴν παρέκβασιν ταύτην, ἀναβάλλω νὰ εἴπω τὰς περὶ τούτου σκέψεις μου ἐν καιρῷ. Ἄλλως τε, δὲν μᾶς ὑπεβλήθησαν ἔτι καὶ ὅλα τὰ στοιχεῖα. Ἐν τούτοις καὶ εἰς τὰ οὕτω πως λεχθέντα ἀπαιτεῖται μία ὁπωσδήποτε ἀπάντησις, καὶ πρέπει ν’ ἀπαντήσω εἰς τοὺς οὕτω γράφοντας ἀπὸ τοῦδε, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐὰν τὸ ἐθνικὸν ζήτημα ἀπέτυχε, τοῦτο δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν 7 Ἀπριλίου, οὔτε εἰς τοὺς βουλευτάς, οὔτε εἰς ἐκείνους τῶν βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους λέγει ὁ κύριος Λομβάρδος, ὅτι θέλει νὰ βελτιώσῃ διὰ τῶν νομοσχεδίων τοὺς προστάτας τῶν ζωοκλεπτῶν, ἀλλ’ ὀφείλεται κατ’ ἐμὲ εἰς τὰ ἑξῆς τρία αἴτια. Πρῶτον εἰς τὴν μικροψυχίαν καὶ τὴν ἀνικανότητα τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ κυρίου Δηλιγιάννη· διότι ἡ ἀτομική μου γνώμη εἶναι, ὅτι μὲ ὅλα τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ φέρωσιν εἴτε ἡ Βασιλεία, εἴτε ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἠδύνατο νὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ καθῆκον, ἐνισχυόμενος ὑπὸ τοῦ λαοῦ, πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ Ἐθνικοῦ προγράμματος, ἢ τοὐλάχιστον ὤφειλεν ἐγκαίρως νὰ δηλώσῃ τὰ δέοντα, ὅπως ὁ Τόπος πράξῃ τὸ καθ’ ἑαυτόν. Ἀλλ’ ἐὰν ταῦτα λέγω, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ λησμονήσω, ὅτι τὸν τέως Πρωθυπουργὸν ὤθησεν εἰς τὴν ἀποτυχίαν κατὰ πολὺ καὶ ἡ λόγῳ ἀκρατήτου φατριασμοῦ πολιτικὴ τῆς ἐνέδρας, τὴν ὁποίαν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἅμα ἐπανελθὼν ἐκ τῆς Ἑσπερίας, ὢν τότε ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐχάραξε, καὶ τὴν ὁποίαν μετὰ μαθηματικῆς ἀκριβείας ἐφήρμοσε μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐγένετο Πρωθυπουργός. Πρέπει ὅμως νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἀκεραίαν· καὶ προτάσσων, διότι εὑρισκόμεθα ἐν Συνταγματικῇ Πολιτείᾳ, τοὺς συνταγματικῶς ὑπευθύνους, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ παραλείψω, ὅτι ἡ Βασιλεία δὲν ἐξετέλεσε τὸ καθ’ ἑαυτὴν ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, οὐ μόνον διότι τοιαύτη εἶνε, κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἡ Βασιλεία ἀκολουθεῖ ἀπὸ τοῦ ἔτους 1864, ἀλλὰ καὶ διότι δὲν ἐνεκλιματίσθη αὕτη μὲ τὸν Τόπον μας καὶ δὲν φαίνεται ἔχουσα τοὺς αὐτοὺς μὲ τὸν λαὸν παλμούς. Λυπηρὸν, διότι φαίνεται ὅτι δὲν φιλοδοξεῖ κἄν ν’ ἀνυψώσῃ τὸν Ἑλληνικὸν Θρόνον ἐκεῖ ὅπου ἡ ἱστορία καὶ αἱ παραδόσεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀξιοῦσιν. Οὕτω ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας κατέστη παρ’ ἡμῖν μηχανὴ δαπανηροτάτη πρὸς ὑπογραφὴν Διαταγμάτων. Δὲν εἶνε πρώτη φορὰ νῦν, καθ’ ἣν ἡ Ἑλλὰς, ὑφισταμένη ἐθνικὰ δυστυχήματα, οὐδεμίαν εἶδε βοήθειαν ἐκ τῆς Βασιλείας. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν μόνον τὴν ὑπὸ τοῦ Χόρβατ ἐξύβρισιν τῆς Ἑλλάδος ἐν ἔτει 1869, διότι μεγάλην ἔχουσιν ὁμοιότητα τὰ τότε συμβάντα μὲ τὰ ἐν ἔτει 1862 ἐν Βρασιλίᾳ. Καὶ τοῦτο διὰ νὰ ἀποδείξω, ἀπαντῶν εἴς τινας, ὅτι τὸ ἀνεύθυνον τῶν Συνταγματικῶν Βασιλέων δὲν εἶνε κώλυμα, ὅπως οἱ Βασιλεῖς, σεβόμενοι τὰς ἐκ τοῦ Συντάγματος ὑποχρεώσεις των, λαμβάνωσι τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀγαθοῦ συμφώνως πρὸς τοὺς γενικοὺς τοῦ λαοῦ πόθους. Ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, στηριζομένη, ὡς πάντοτε, εἰς τὸν στόλον αὐτῆς εἰς περίστασιν ὁμοιάζουσαν πολὺ τὴν τοῦ Πατσιφίκου, ἐπέβαλεν εἰς τὴν Βρασιλίαν νὰ πληρώσῃ 6 χιλιάδας λίρας, διατάξασα τὸν στόλον αὐτῆς νὰ κατάσχῃ τὰ Βρασιλιανὰ πολεμικὰ πλοῖα, μέχρις ἀποτίσεως τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ. Οἱ Βρασιλιανοὶ ἐξηγέρθησαν ὡς εἷς ἄνθρωπος, μετέβησαν εἰς τὰ Ἀνάκτορα καὶ προσέφερον μιᾷ φωνῇ τὸ χρῆμα καὶ τὸ αἷμα αὐτῶν πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς τιμῆς τῆς Πατρίδος των· ἀλλ’ ἡ Βρασιλία ἐστερεῖτο τῶν πάντων, οὐδὲν πλοῖον εὑρίσκετο εἰς τοὺς λιμένας αὐτῆς. Ὁ μέγας ἐκεῖνος Αὐτοκράτωρ, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς τὸ ὑπόδειγμα καλοῦ Βασιλέως—καὶ δὲν γνωρίζω ἂν ὁ 19 αἰὼν δύναται νὰ ἐπιδείξῃ ἡμῖν δεύτερον τοιοῦτον πατέρα Ἔθνους—παρήγγειλε τὸν Πρέσβυν αὐτοῦ ἐν Λονδίνῳ νὰ ῥίψῃ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἄγγλου Ὑπουργοῦ τὰς 6 χιλιάδας λίρας καὶ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ Λονδῖνον. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὰ μετὰ ταῦτα ἐκ τοῦ γλαφυροῦ καλάμου τοῦ κ. Ῥοΐδη, ὅστις συνέγραψε τὴν βιογραφίαν τοῦ Δὸν Πέτρου (ἀναγινώσκει). «Τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ἀδόξου ταύτης Ἀγγλικῆς νίκης ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἕτερον ἄκρον τῆς Βρασιλίας μία ἀντήχει ὁμόφωνος κραυγή· «Ἀπόκτησις στόλου δι’ ἐθνικῆς συνεισφορᾶς»· καὶ αὐθημερὸν συνεστήθησαν Ἐπιτροπαὶ πρὸς εἴσπραξιν ἐράνων. Ἡ Αὐτοκρατορία εἶχε πρόσοδον διακοσίων ἑκατομμυρίων φράγκων, ὁ δὲ Αὐτοκράτωρ ἐπιχορήγησιν μόνον δύο. Ἐκ ταύτης ἔσπευσε νὰ προσφέρῃ τὸ πέμπτον, ἤτοι τεσσαρακοντάκις μυρία φράγκα ἐτησίως καὶ διαρκῶς ὑπὲρ τοῦ στόλου. Τὸ Βασιλικὸν παράδειγμα ἐμιμήθησαν ἠλεκτρισθέντες οἱ αὐλικοὶ, οἱ ὑπάλληλοι πάσης τάξεως καὶ ἀξιωματικοὶ παντὸς βαθμοῦ, νομίζοντες, ὅτι εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς Πατρίδος πρέπει πρῶτοι νὰ συνεισφέρωσιν οἱ ἐκ τοῦ ταμείου αὐτῆς ἀποζῶντες. Τῶν πλουσίων πολιτῶν αἱ συνεισφοραὶ ὑπῆρξαν ὄντως μυθώδεις, καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ πενέστεροι ἠμιλλῶντο ν’ ἀναδείξωσιν, ὅτι ἡ κακοπάθεια καὶ αἱ στερήσεις δὲν ἐμάραναν εἰς τὰ στήθη των τὸν πατριωτισμόν. Ἐν τούτοις ὁ Αὐτοκράτωρ ἐπεσκέπτετο καθημερινῶς τὰ Ναυπηγεῖα, τὰ Ὁπλοστάσια, τοὺς λιμένας καὶ τοὺς νεωσοίκους, ἐκπλήσσων διὰ τῆς ποικιλίας καὶ τῆς εἰδικότητος τῶν γνώσεών του ἑκάστου κλάδου τοὺς μηχανικούς, τὰς δὲ ἑσπέρας ἐδαπάνα ἐξελέγχων τὴν διαχείρισιν τοῦ καθ’ ἑκάστην ὀγκουμένου πατριωτικοῦ ἐράνου. Μετ’ ὀλίγον εἰς τοὺς ὅρμους τῆς χθὲς ἀόπλου Βρασιλίας ἐσάλευον ἑξήκοντα ἀτμοκίνητα σκάφη, ἐν οἷς εἴκοσι θωρακωτά. Ὅτε δὲ ἐκ τοῦ στόλου τούτου, τοῦ διὰ τῆς Βασιλικῆς πρωτοβουλίας καὶ δωρεᾶς κατὰ μέγα μέρος ναυπηγηθέντος, ἡ εὐγνώμων Βρασιλία ἠθέλησε ν’ ἀποσπάσῃ ἓν μόνον πλοῖον, ἵνα προσφέρῃ αὐτὸ εἰς τὸν ἀποδημοῦντα αὐτῆς Αὐτοκράτορα ὡς θαλαμηγόν, ὁ Δὸν Πέτρος ἀπεποιήθη, θεωρήσας ἄσκοπον τὴν δαπάνην, καὶ ἐπανῆλθεν εἰς Εὐρώπην, λαβὼν παρ’ ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας εἰσιτήριον ὡς ἁπλοῦς ἐπιβάτης. Πιστεύομεν δὲ, ὅτι, μετὰ τοιοῦτον Βασιλικὸν παράδειγμα, οὐδεὶς ἐν Βρασιλίᾳ Ὑπουργὸς ἐτόλμησε νὰ ἐκπέμψῃ εἰς περιοδείαν τὰ τέκνα ἢ τοὺς κηφῆνάς του διὰ δημοσίων ἀνθράκων.» Ἀπέναντι τῆς ζωηρᾶς ταύτης εἰκόνος πᾶν σχόλιον θεωρῶ περιττόν. Συγκρίνατε τὸν Δὸν Πέτρον πρὸς τὸν Γεώργιον, τὸ 1862 τῆς Βρασιλίας πρὸς τὸ 1869 καὶ 1886 τῆς Ἑλλάδος, καὶ θέλετε συναγάγει ἐκ τῆς ἱστορίας διδακτικὰ συμπεράσματα, πειθόμενοι, ὅτι, ἐὰν ὁ Καβοὺρ ἔχῃ καὶ Βίκτορα εἰς τὸν θρόνον, τόσῳ τὸ καλλίτερον· ἀλλὰ καὶ ὅπου ὑπάρχουσι Πρωθυπουργοί, ὡς οἱ κ. κ. Δηλιγιάννης καὶ Τρικούπης, ἀρκεῖ ἡ ἱκανότης καὶ ὁ πατριωτισμὸς ἑνὸς Δὸν Πέτρου, ὅπως σωθῇ ἓν Κράτος ἐκ τῆς ἀτιμίας, ἐκ τῶν ἐθνικῶν συμφορῶν. Ἐὰν δὲ δὲν σᾶς ἀρκῶσι ταῦτα, ἀναγνώσατε καὶ τὸν «Ἀγγελιαφόρον» τοῦ Μονάχου, ὅστις πρὸ μικροῦ ἔγραφε περὶ τοῦ ἡμετέρου Ἄνακτος, ὅτι «ζῇ ἐν μέσῳ τῆς οἰκογενείας του ὡς εὔπορός τις γεωκτήμων, ὅστις πρὸ παντὸς ἄλλου ἀγαπᾷ τὴν εἰρήνην καὶ τὴν ἡσυχίαν,» καὶ εἶτα χάριν τῆς συγκρίσεως τῶν ἀρχηγῶν τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ λαῶν ἐνθυμήθητε τὶ ἡ συντηρητικωτέρα ἐφημερὶς τοῦ Λονδίνου «ἡ Σημαία» εἶπε περὶ αὐτῶν, ἵνα ἔχητε ἐνώπιον ὑμῶν πλήρη τὴν εἰκόνα· εἶπε: «Τῆς Σερβίας καὶ τῆς Ἑλλάδος ἡ ὥρα θὰ σημάνῃ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1886, ὅταν καὶ αὐταὶ θὰ ἔχωσι τοιούτους ὡς τὸν Ἀλέξανδρον τῶν Βουλγάρων ἡγεμόνα». Ἐκ πάντων τούτων, κύριοι, συνάγεται, ὅτι κακῶς ἐπιῤῥίπτεται ἡ ἀποτυχία τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος εἰς τοὺς βουλευτὰς καὶ εἰς τὸν λαόν. Δὲν εἶμαι μεταξὺ τῶν τυφλῶς ὑποστηριξάντων τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ἣν τοὐναντίον ἀπ’ ἀρχῆς καὶ ἐπιμόνως ἐπολέμησα εἰς ὅσα ἐνόμισα καθῆκόν μου. Ἀλλ’ εἰς τί ἔπταισαν οἱ πολιτικοὶ αὐτοῦ φίλοι, ἐὰν ὁ τέως Πρωθυπουργὸς καταληφθεὶς ἐν τῷ μέσῳ τῶν εἰρηνικωτέρων του ἔργων περὶ διαῤῥυθμίσεως τῶν οἰκονομιῶν, ἐνόμισεν ἑαυτὸν κατάλληλον νὰ ἐνδυθῇ τὴν πανοπλίαν τοῦ Ἄρεως; Οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους ὑπεστήριξαν αὐτὸν πάντοτε μετά τινος δυσπιστίας ἀξιοῦντα νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἐθνικὸν πρόγραμμα· ἀλλ’ ἐναγωνίως πάντες ἀνέμενον ν’ ἀκουσθῇ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἄλλο πρόγραμμα· τοιοῦτον ὅμως οὐδέποτε ἐξετυλίχθη ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη· ἂν δ’ ἄλλοι τινὲς ἐξήνεγκον ἐγκαίρως γνώμας ἀληθῶς σωτηρίους, οὗτοι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σχηματίσωσι Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν, καὶ μεμονωμένοι ἦσαν. Πότε ὁ κ. Τρικούπης ἀνέπτυξε πρόγραμμα ἄλλο ἐξωτερικῆς πολιτικῆς καλλίτερον ἢ χειρότερον ἀδιάφορον, καὶ δὲν ὑπεστηρίχθη; ποτέ. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ σχηματισμὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἔπταισε, τί ἔπραττεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐπὶ τέσσαρα περίπου ἔτη εὑρισκόμενος ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, καὶ διατί ὁ τόσον μακρὰν βλέπων δὲν παρεσκεύαζε τὸ Κοινοβούλιον οὕτω πως, ὥστε νὰ μὴ εὑρεθῶμεν ἐν καιρῷ τῆς καταιγίδος μὲ κακὸν Κοινοβούλιον καὶ ἕνεκα τούτου ν’ ἀπολέσωμεν τὸ ζήτημα; Τὸ ἐθνικὸν ὅμως δυστύχημα ἐξεμεταλλεύθησαν ἤδη οἱ ἐχθροὶ τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ λεγόμενοι βασιλικοί· εἰργάσθησαν οὗτοι τεχνηέντως καὶ ἔῤῥιψαν εἰς τὴν παγίδά των τὸν πάσχοντα τόπον, ὅστις ἐν τῷ παθήματί του κινδυνεύει νὰ παραδεχθῇ ἀνεξετάστως ὅτι πταίουσιν αἱ ἐλευθερίαι, πταίει τὸ Σύνταγμα, πταίει ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, πταίουσιν οἱ 245 τύραννοι, ἐνῷ τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι οὔτε ὁ Πρωθυπουργὸς, οὔτε ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε ὁ Βασιλεὺς ἐφάνησαν ἄξιοι νὰ χρησιμοποιήσωσιν ἐγκαίρως τὸν ἅγιον τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ στρατοῦ ἐνθουσιασμὸν καὶ νὰ τὸν ὁδηγήσωσιν εἰς τὸ καθῆκον. Ἀφήσωμεν ὅμως τὰ ἐξωτερικὰ καὶ ἐξετάσωμεν τὰ ἐσωτερικὰ ἡμῶν, εἰς τὰ ὁποῖα πρωτίστως ἀποβλέπουσι τὰ συζητούμενα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα θέλουσι νὰ ἐπιφέρωσι τὴν θεραπείαν εἰς τὴν νόσον, ὑπὸ τῆς ὁποίας κατατρυχόμεθα. Ἡ ἱστορία τοῦ τίς πταίει, ὡς καλῶς γινώσκετε, δὲν εἶνε νέα, διότι ὁ τόπος αὐτὸς ἐπὶ σειρὰν δεκαετηρίδων ἔπασχε καὶ ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν ἐξεδίδοντο συνταγαὶ περὶ τῆς θεραπείας του. Μετὰ τὴν καθίδρυσιν τῆς νέας Βασιλείας, μετὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἤρξατο ἡ λειτουργία τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ προσέκοψεν αὕτη ὡς ἐκ τῆς καταχρήσεως τῶν προνομιῶν τοῦ Στέμματος. Τὸ 1868 ὁ μακαρίτης Βούλγαρης μειοψηφῶν διέλυσε τὸ πρῶτον τὴν Βουλήν· τὸ 1869 ὁ μακαρίτης Ζαΐμης μειοψηφῶν διέλυσε τὴν Βουλήν· τὸ 1872 οἱ μακαρῖται Κουμουδοῦρος καὶ Βούλγαρης μειοψηφοῦντες διέλυσαν τὴν Βουλήν, ἔχοντες νομίζω συνυπουργὸν ἢ ὀπαδόν των καὶ τὸν κύριον Λομβάρδον....

§6ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διόλου.

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ πατήρ μου οὐδέποτε διέλυσε τὴν Βουλήν.

§8ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐὰν ὑπάρχωσιν ἀνακρίβειαί τινες, εἶνε βεβαίως καλῆς πίστεως.

§9ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βεβαίως, δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§10ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Τοῦτο μόνον δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ὅτι τὴν περὶ τῶν προσώπων καὶ τῶν ἐποχῶν σημείωσιν ἔχω ἐξ ἀγορεύσεως τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη. Τὸ 1872 διέλυσε τὴν Βουλὴν ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης· τότε λοιπὸν ὁ κ. Λομβάρδος ἀνέλαβε μέγαν ἀγῶνα· δὲν ὑπῆρχεν ἀκόμη πέμπτον κόμμα, δὲν ὑπῆρχε κἂν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ Βουλῇ· τότε ἠγωνίζετο ἐναντίον τῆς καταχρήσεως τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος μόνος του σχεδὸν ὁ κ. Λομβάρδος, ὅστις τὸν πταίστην εὗρεν εἰς τὸν Βασιλέα καὶ οὐχὶ εἰς τοὺς προστάτας τῶν ζωοκλεπτῶν. Σᾶς συνιστῶ, κύριοι, ν’ ἀναγνώσητε τὰς θερμὰς ἐκείνας ἀγορεύσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ζακύνθου Βουλευτοῦ· ἐγὼ γραμμὰς μόνον σᾶς ἀναγινώσκω· Ἔλεγεν εἰς μίαν τῶν συνεδριάσεων, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν Πρόεδρον· «Ὀφείλετε, κύριε Πρόεδρε, νὰ παραστήσητε εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ὅτι ἀπό τινος χρόνου καὶ ἐδῶ κακὴ χρῆσις, κατάχρησις τοῦ προνομίου τῆς διαλύσεως ἐγένετο, ὅτι αἱ μειονοψηφίαι ἐπιβάλλονται ἐπὶ τῶν πλειονοψηφιῶν.»

§11ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πότε εἶπα αὐτό;

§12ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1874.

§13ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἤρχισεν αὐτὸ ἀπὸ τὸ 1868 καὶ ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ 1875. Θὰ εὕρητε καὶ ἄλλα τοιαῦτα.

§14ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Τότε ὁ ἐντριβέστατος περὶ τὰ Συνταγματικὰ κ. Χαρίλαος Τρικούπης ἀνέλαβεν ἐν τῷ τύπῳ ἐπίσης τὸν εὐγενῆ ἀγῶνα τῶν Συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν. Ἀλλ’ ἦτον ἐκτὸς τῆς Ἐξουσίας, ἐν παρενθέσει. Καὶ ἐπειδὴ πολὺς παρῆλθε χρόνος καὶ δὲν ἐνθυμεῖσθε πάντες ἴσως τὸ σπουδαῖον ἐκεῖνο ἄρθρον, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγε μὲν αὐτὸν εἰς τὰς φυλακὰς δι’ ὀλίγον χρόνον, ἀλλὰ τὸν ἀνεβίβασεν εἰς τὴν θέσιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, θὰ σᾶς τὸ ὑπενθυμίσω. Τότε ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τοῦ δόγματος τῶν πλειοψηφιῶν, ὑποστηρίζων ὅτι μόνον αἱ πλειοψηφίαι πρέπει νὰ κυβερνῶσι τὸν Τόπον, ἔγραφε ταῦτα. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω περικοπάς τινας ἐκ τοῦ πολυθρυλλήτου ἄρθρου «τίς πταίει», ὅπερ εὑρίσκω εἰς τοὺς «Καιροὺς» τῆς 29 Ἰουνίου 1874· (ἀναγινώσκει). «... Μετὰ τὰ παθήματα τοῦ 1862 τίθεται ἐκ νέου εἰς τὸ Ἔθνος τὸ δίλημμα τῆς ὑποταγῆς εἰς τὴν αὐθερεσίαν ἢ τῆς ἐπαναστάσεως... «... Ἀπαντῶμεν ὅτι ἡ διαγωγὴ τῶν πολιτευομένων θὰ ηὔθυνε τὸ Ἔθνος, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς αὐτοδιοικεῖτο, ἀλλ’ ἀφοῦ διὰ τῆς διαστροφῆς τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς εἰκονικότητος τῆς Βουλῆς κυβερνᾶται πράγματι ἡ Ἑλλὰς ὡς μοναρχία ἀπόλυτος, ἑπόμενον ἦτο νὰ καταστῶσι καὶ οἱ πολιτευόμενοι ὁποίους διαπλάττει αὐτοὺς τὸ νόθον καθεστώς.... «... Ἡ εὐθύνη ἄρα ἐπὶ τοῖς συντελουμένοις ἀνήκει ἅπασα εἰς τὸ στοιχεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον διὰ τῆς διαστροφῆς τῶν Συνταγματικῶν ἡμῶν θεσμῶν συνεκεντρώθη ἅπασα ἡ Ἐξουσία... «... Ἵνα ἐπέλθῃ θεραπεία, πρέπει νὰ γίνῃ εἰλικρινῶς ἀποδεκτὴ ἡ θεμελιώδης ἀρχὴ τῆς Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰ Ὑπουργεῖα λαμβάνονται ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. «Ἀλλ’ ἡ εἰλικρινὴς μελέτη τοῦ θέματος μᾶς ἤγαγεν εἰς τὸ ἀλάνθαστον συμπέρασμα· ὅτι δὲν πταίει τὸ Ἔθνος, ἀλλοῦ ἔγκειται τὸ κακὸν καὶ ἐκεῖ πρέπει νὰ ζητηθῇ ἡ θεραπεία». Λοιπὸν μέχρι τοῦ 1874 τοὐλάχιστον δικαιούμεθα ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ, καθ’ ὧν ἐπιῤῥίπτεται ἡ μορφὴ τῆς κακῆς καταστάσεως, νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν γνώμην τοῦ ἰδίου κυρίου Τρικούπη, ὅτι πᾶς ἄλλος ἐκτὸς ἡμῶν πταίει ἢ ἔπταιεν, ἐκτὸς ἐὰν πρόκειται ν’ ἀποκηρύξῃ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς καὶ τὸ δικαστικῶς βεβαιωμένον ἄρθρον του ὅτι δὲν ἀνήκει εἰς αὐτὸν, ὡς ἀπεκήρυξε τὴν «Ὥραν». Γνωρίζετε τὴν μετέπειτα ἱστορίαν τοῦ τόπου ἡμῶν. Ἐγὼ ἁπλῶς μόνον σᾶς ὑπενθυμίζω, ὅτι τὴν διάλυσιν τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη ἠκολούθησεν ἡ διάλυσις τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη, καὶ τὴν διάλυσιν τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη μετὰ τὰ λεγόμενα Στηλιτικὰ ἠκολούθησεν ἡ διάλυσις τίνος; ἡ διάλυσις τοῦ κυρίου Τρικούπη, μὴ ὄντος τότε βουλευτοῦ, μὴ ἔχοντος κόμμα ἐν τῇ Βουλῇ· καὶ ἐν τούτοις ἠγωνίζετο κατ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐπολλαπλασίαζον τὰ κόμματα διὰ τῆς καταχρήσεως τῶν προνομιῶν τοῦ Στέμματος, τοῦ καλοῦντος τὰς μειονοψηφίας· νωπὴ ἦτο ἀκόμη ἡ μελάνη τοῦ ἄρθρου τοῦ κυρίου Τρικούπη, ὅστις οὐδὲν ἄλλο ἔγραφεν ἢ ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἔπρεπε νὰ ἐξωσθῇ, διότι ἐλάμβανε τοὺς ὑπουργούς του ἐκ τῶν μειονοψηφιῶν καθ’ ἣν στιγμὴν αὐτὸς οὗτος, ὁ ἐκπροσωπῶν τὴν μικροτέραν τῶν μειονοψηφιῶν, κληθεὶς διέλυσε τὴν Βουλήν. Κύριοι, εἶνε ἱστορία τῆς πατρίδος ἡμῶν, καὶ διὰ νὰ κρίνωμεν τὸ ἐνεστὼς, πρέπει πάντοτε νὰ ἀτενίζωμεν πρὸς τὸ παρελθὸν, διότι τότε μόνον δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος. Δὲν γνωρίζω πῶς ἐδικαιολογήθη τότε ὁ κύριος Τρικούπης, διότι ἐγὼ πρὸ ὀλίγου χρόνου πολιτεύομαι· δὲν γνωρίζω ἐὰν δύναται νὰ ὑπάρξῃ δικαιολογία τις διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ἐπιτρέπεται εἰς ἐμὲ νὰ εἴπω, ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤδη δὲν ἀφίνουσιν ἡμᾶς νὰ ἐκφράζωμεν ἐλευθέρως καὶ ἄνευ ὑστεροβουλίας τὴν γνώμην ἡμῶν, ἐξύβρισαν τὸν Βασιλέα, ἔλαβον ὡς γέρας διὰ τὴν ἐξύβρισιν τὴν Πρωθυπουργίαν καὶ ἤδη θέλουσι νὰ θέσωσιν εἰς τὸν τράχηλον ἡμῶν τὸν ζυγὸν τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν. Ἐν τίνι λοιπὸν δικαιώματι, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐν τίνι δικαιώματι, κύριε Ὑπουργὲ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπιῤῥίπτετε σήμερον τὰ ἁμαρτήματα τοῦ Τόπου τούτου, ἐὰν ὄχι μετὰ, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι τοῦ 1874, εἰς τὴν ράχιν τῶν βουλευτῶν, ὅταν σεῖς αὐτοὶ ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους ἠγορεύατε ὑποστηρίζοντες ἀκριβῶς τὸ ἐναντίον; Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι βουλευταὶ, καὶ τὸ ἐπεισόδιον τῆς ἐκδηλώσεως τῶν δημοκρατικῶν αἰσθημάτων τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ τῆς γενομένης συζητήσεως καὶ τῆς ἀποδοκιμασίας του. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἀπέδειξα ὅτι δὲν πρέπει νὰ νομίζωσί τινες ἐνταῦθα, ὅτι ἐλησμονήσαμεν τόσῳ γρήγορα τὴν ἱστορίαν ἡμῶν. Μέχρι τοῦ 1874, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ τοῦ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐγκωμιάσαντος τὴν Βασιλείαν, καὶ ἐνθυμεῖσθε πῶς, δὲν σᾶς ἀναγινώσκω τὴν περικοπὴν, αἰτία ἦτο αὐτὸς οὗτος ὁ βασιλεὺς, καὶ ὀρθῶς εἷς τῶν βουλευτῶν εἶπε: μὴ θίγετε ἐκεῖ, διότι ἄλλοι θὰ σᾶς θίξωσιν ἀλλοῦ. Ὁ κύριος Τρικούπης ἐνήργησε τὰς ἐκλογὰς, ὡς γνωρίζετε, τὴν πλειονοψηφίαν ὅμως εἶχεν ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος, ὅστις ἦλθε Πρωθυπουργός· οὕτω δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐπιτύχῃ καθ’ ὁλοκληρίαν ὁ κύριος Τρικούπης τὸν σκοπὸν, ὃν ἐπεδίωκεν, ἀλλ’ ἐπέτυχεν ἐν μέρει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεδίωκε, διότι ἔλαβε τὸ χρίσμα τῆς Πρωθυπουργίας καὶ ἀνεγνωρίσθη ἀρχηγὸς κομματιδίου. Τότε ἔλαβεν εἰς τὴν χεῖρα ἄλλην νέαν σημαίαν, τὴν σημαίαν τοῦ πολέμου κατὰ τῆς συναλλαγῆς. Δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ γνωρίζω τὸν κύριον Τρικούπην, δικηγορῶν ἐν Χαλκίδι καὶ δημοσιογραφῶν, ἀλλὰ βεβαιωθῆτε ὅτι, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνέγνωσα τὴν ἀγόρευσίν του ἐκείνην, δὲν ἔβλεπα τὴν ὥραν πότε νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἐξουσίαν διὰ νὰ φέρῃ τὴν θεραπείαν κατὰ τῆς συναλλαγῆς. Ἦλθεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν· δὲν θέλω νὰ διατρίψω εἰς ὅλην τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τοῦ κ. Τρικούπη καὶ δὲν τὴν γνωρίζω ὅλην καλῶς, γνωρίζω ὅμως τὴν Πρωθυπουργικὴν αὐτοῦ ἱστορίαν ἀπὸ τοῦ 1881 μέχρι σήμερον, διότι ὢν ὑποψήφιος καὶ ἐγὼ βουλευτὴς, ἐπιτυχὼν ἀκολούθως, καὶ ἔκτοτε μένων καὶ παρακαθήμενος ἐνταῦθα, τὸν παρηκολούθησα μετὰ πολλῆς προσοχῆς. Ὁ κύριος Τρικούπης, ὅστις, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, εἶνε ὁ ἱκανώτερος ὅπως ἐκμεταλλεύηται πᾶσαν περίστασιν χάριν τῶν ἰδεῶν του, οἱωνδήποτε, ἐξεμεταλλεύθη καὶ τὰ συμβάντα τοῦ 1881, καὶ διὰ τῆς ἐκμεταλλεύσεως ἐκείνων τῶν συμβάντων κατώρθωσε καὶ ἐγένετο κραταιότατος, διότι 30 περίπου βουλευταὶ ἐκ Θεσσαλίας καὶ Ἠπείρου, ξένοι τῶν ἐγχωρίων ἐδῶ κομμάτων, ἐλθόντες μὲ τὴν πρόθεσιν νὰ βαρύνωσιν εἰς τὴν πλάστιγγα ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου, ὅστις εἰργάζετο πρὸς βελτίωσιν τῶν κοινῶν, δὲν ἐδίστασαν νὰ ὑποστηρίξωσι τὸν ἐπαγγελλόμενον τὴν τιμωρίαν τῶν ὑπερβασιῶν, τὴν βελτίωσιν τῆς Πολιτείας, τὴν πάλην κατὰ τῆς συναλλαγῆς· μετ’ αὐτῶν δὲ ἐνόμισα καὶ ἐγὼ τότε, ὁ εἰς οὐδὲν κόμμα ἀνήκων, χωρὶς νὰ παύσω τηρῶν τὴν ἀνεξαρτησίαν μου, τὴν ποίαν μέχρι σήμερον ἐτήρησα, ὅτι ἔπρεπεν ὁ ἄνθρωπος οὗτος νὰ ὑποστηριχθῇ, διὰ νὰ γίνωσιν ὅσα ἐπηγγέλλετο. Ἀφίνω τὰς λοιπὰς ἐπαγγελίας καὶ τὴν παράβασιν αὐτῶν πρὸς ἀποφυγὴν πολλῶν παρεκβάσεων, καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, τὸ ὁποῖον θεωρῶ τόσῳ σπουδαῖον, ὥστε αὐτὸ καὶ μόνον παρέχει ὕλην ἀνεξάντλητον, ὅπως ἐννοηθῇ ὑπὸ ὅλας αὐτοῦ τὰς ἐπόψεις. Τρία ἥμισυ ἔτη ἐκυβέρνησε τὸν Τόπον ὁ κ. Τρικούπης· οὐδέποτε ὅμως ἄλλοτε ἀνυψώθη ἡ συναλλαγὴ εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνυψώθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν, καθ’ ἃς ἐκυβέρνησε. Διὰ τῆς συναλλαγῆς ἐν πᾶσι σχεδὸν καὶ τῆς δημιουργίας τριῶν περίπου χιλιάδων νέων θέσεων, ἐκ τῶν ὁποίων ὀλίγαι ἦσαν βεβαίως ἀπαραίτητοι χάριν τῆς προσαρτήσεως τῶν νέων Ἐπαρχιῶν, ἐγένετο κραταιότατος, ἠκολουθεῖτο ὑπὸ 140 ἀφωσιωμένων, τοὺς ὁποίους οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ κατηγορήσῃ, διότι τυφλῶς ὑπεστήριζον ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἐπρόκειτο νὰ μορφώσῃ τὸν Τόπον οἰκονομικῶς, καὶ ν’ ἄρξηται νέας ἐθνικῆς περιόδου· δὲν ἐτολμῶμεν τότε ὅσοι, ἐγκαίρως ἐννοήσαντες τὴν παιζομένην κωμῳδίαν, ἠθελήσαμεν ν’ ἀντιταχθῶμεν, δὲν ἐτολμῶμεν νὰ προτείνωμεν τί ἐναντίον τῶν μέτρων τοῦ κ. Τρικούπη, ὅστις ἐθεωρεῖτο ἀλάθητος ἀναμορφωτής. Τί ἔπραξε κατὰ τῆς συναλλαγῆς ὁ κ. Τρικούπης; Ποῖον εἶνε τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔφερεν εἰς ἐφαρμογὴν τῆς ἐπαγγελίας του ταύτης; Ἐκτὸς ἀσημάντων τινῶν νόμων, ὅλοι οἱ ἄλλοι ἔτεινον εἰς τὴν συγκέντρωσιν, καὶ ὡς ἐκ τοῦ φύσει συγκεντρωτικοῦ χαρακτῆρος τοῦ κ. Τρικούπη, εἰς τὴν ἀνύψωσιν τῆς συναλλαγῆς εἰς σημεῖον ἐπιστήμης. Ἐνθυμοῦμαι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ὅτι ὅσοι ἐσύχναζον τὰ Ὑπουργεῖα ἐξ ἀνάγκης, ὡς ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος συγκεντρωτικοῦ συστήματος, διὰ νὰ ὑψώσωσι φωνὴν διὰ τὴν ἁπλουστέραν ὑπόθεσιν, παρεπέμποντο ὑπὸ τῶν τμηματαρχῶν καὶ τῶν γραμματέων εἰς τοὺς βουλευτάς των, ἵνα ὑποχρεωθῶσιν οἱ βουλευταὶ ἀπέναντι τῶν Ὑπουργῶν καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ! Εἰς ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ὁ θάνατος τοῦ μακαρίτου Κουμουνδούρου ἔφερεν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς τὸν κύριον Δηλιγιάννην. Οἱ ἐννέα πρῶτοι ὀπαδοί του ἐγένοντο βραδύτερον κόμμα πανίσχυρον· τὰ σφάλματα τοῦ κ. Τρικούπη ἀνύψωσαν ταχέως τὸν κ. Δηλιγιάννην, ὅστις, ὡς ἦτο ἑπόμενον, δὲν ἔλειψε νὰ κηρυχθῇ κατὰ τῆς συναλλαγῆς. Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη τὰς θερμὰς ἐκείνας ἀγορεύσεις του, δι’ ὧν ἤθελε νὰ κεραυνοβολῇ τὸν ἀρχηγὸν τῶν συναλλασσομένων. Δύναμαι ὅμως νὰ προσθέσω ὅτι καὶ ἀπὸ τότε δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἐρχόμενος ὁ κ. Δηλιγιάννης εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ἤθελεν ἐφαρμόσει ὅσα κατὰ τῆς συναλλαγῆς ὡς ἀντιπολιτευόμενος ἔλεγε, διότι δὲν ἔβλεπον σχέδιον θεραπευτικὸν, ἀλλ’ ὅπλον πρὸς κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς. Διὰ τοῦτο ἦλθεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν καὶ ἐπανελήφθησαν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὰ αὐτὰ τοῖς αὐτοῖς. Θέλετε νὰ σᾶς ὑποδείξω ἓν γνώρισμα, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ διακρίνωμεν τίνες εἶναι οἱ ἐνισχύοντες τὴν συναλλαγήν, ἐὰν εἶνε οἱ βουλευταὶ, ἢ ὁ πρωθυπουργὸς καὶ οἱ ὑπουργοί; Ἀπὸ τοῦ ὑπουργείου τοῦ Μαρτίου 1882 οὐδεὶς ἄλλος ἔμεινε μέχρι τέλους, πλὴν τοῦ κ. Λομβάρδου, ὡς τοῦ καταλληλοτέρου ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ὁποῖον συγκεντρόνει ὅλην τὴν συναλλαγήν. Ὁ κ. Λομβάρδος, ἐὰν, ὅπερ ἀπεύχομαι, συμβῇ δυστύχημά τι εἰς τὸν κ. Τρικούπην, θέλει γείνει ἀρχηγὸς κόμματος, διότι εἶναι ἱκανώτατος εἰς τὴν συναλλαγήν. Ἄλλο παράδειγμα ἦλθε τῇ βοηθείᾳ ὅλης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ὑπουργεῖον τῆς 7 Ἀπριλίου 1885, διὰ νὰ πολεμήσῃ τὴν συγκέντρωσιν καὶ τὴν συναλλαγήν· ἀλλ’ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐσχημάτισε τὸ ὑπουργεῖον ἐκ τῶν ὑμετέρων, ὡς συνείθιζε νὰ λέγῃ τοὺς ἀποκλειστικοὺς ὀπαδούς του, μετὰ πολλῆς δὲ προσοχῆς ἀπεμάκρυνε πᾶν ἄλλο στοιχεῖον, ὅπερ δὲν εἶχε τυφλὴν ἀφοσίωσιν εἰς τὸ κόμμα του. Προσέλαβεν ὡς τὰ εἰδικώτερα τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζετε προσέλαβε δὲ καὶ τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅστις ἦτο μὲν νεοφώτιστας, ἀλλ’ ἐκ τοῦ παρελθόντος του ὁ ἱκανώτερος πάντων, ὅπως διὰ τῆς συναλλαγῆς συγκρατῇ τὸ κόμμα. Καὶ ἀπεδείχθη ὅτι εἶχε μέγα δίκαιον. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ προσβάλω κανένα ἐξ ὑμῶν. Εἶναι ἡ ἱστορία τῆς συναλλαγῆς, ἣν διηγοῦμαι, πρέπει νὰ ἴδωμεν τοὺς πραγματικοὺς αἰτίους αὐτῆς. Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος, ὅστις ἦτο ἐκ τῶν νεωτέρων ὀπαδῶν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, συνεφώνησε μετ’ αὐτοῦ τόσον πολὺ, ὥστε καὶ ἔμεινε μέχρι τέλους εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν πάντοτε, ἐνῷ πάντες οἱ ὑπουργοὶ τῆς 7 Ἀπριλίου εἶχον ἀνανεωθῇ, ἐπ’ ἐσχάτων δὲ πρωΐαν τινὰ ἐξυπνήσαντες ἠκούσαμεν ὅτι ἐγένετο καὶ ὑποψήφιος Πρωθυπουργὸς καὶ δὴ διάδοχος τοῦ κ. Δηλιγιάννη. Ἐὰν δὲν σᾶς ἀρκῶσι ταῦτα, σᾶς ἐρωτῶ: τίνες εἶνε οἱ διαφθορεῖς τοῦ τύπου; Οἱ βουλευταί, ἢ οἱ ὑπουργοὶ διαθέτουσι τὰς καλλιτέρας θέσεις διὰ τοὺς φίλους των δημοσιογράφους; Καὶ πῶς διὰ τοιούτου τρόπου εἶναι δυνατὸν νὰ συναγωνισθῇ ὁ ἀνεξάρτητος τύπος, ἐξ οὗ τὸν θεμέλιον λίθον τῆς βελτιώσεως πρέπει νὰ περιμένωμεν; Τί ὑβρίζετε λοιπὸν τοὺς βουλευτὰς σεῖς, οἱ ὁποῖοι κυβερνᾶτε οὕτω φοβούμενοι μὴ καὶ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ἀπωλέσητε τὴν Ἐξουσίαν; Σεῖς εἶσθε οἱ αἴτιοι, ὄχι οἱ βουλευταί· τοὺς βουλευτὰς τοὺς ἐξαναγκάζετε διὰ τῶν νόμων, διὰ τῆς Κυβερνήσεώς σας, διὰ τῶν ὑπουργικῶν κηφήνων σας, νὰ καταφεύγωσιν εἰς τὰ ὑπουργεῖά σας. Δὲν εἶμαι ἐκ τῶν διὰ πάσης θυσίας ζητούντων νὰ ἔχωσι τὴν τιμὴν νὰ παρακάθηνται μεταξὺ ὑμῶν. Ἀπέκρουσα διὰ τῶν ἔργων, ὡς καλῶς καὶ σεῖς γινώσκετε καὶ ἡ ἐπαρχία μου δὲν ἀγνοεῖ, τὴν συναλλαγήν· ἀλλ’ ἀδικεῖτε καὶ αὐτοὺς τοὺς συναλλασσομένους βουλευτάς, ἐπιῤῥίπτοντες εἰς τὴν ῥάχιν των ὅλον τὸ κακόν, διότι οἱ βουλευταὶ διδάσκονται τὴν συναλλαγὴν ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν καὶ τῶν πρωθυπουργῶν. Κύριοι, ὅτι ὁ Τόπος πάσχει, δὲν περιμένετε νὰ τὸ μάθητε ἀπὸ ἐμέ. Τὸ γνωρίζετε καὶ σᾶς τὸ μαρτυροῦσι τὰ τηλεγραφήματα, τὰ ὁποῖα ἀναγινώσκει ὁ πρόεδρος καὶ τὰ ὁποῖα ἐρεθίζουσί τινας, οὐχὶ ὅμως καὶ ἐμέ. Τὰ τηλεγραφήματα ταῦτα στηρίζονται εἰς τὸ ἐν τῷ Συντάγματι ἀναφερόμενον δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι μεταξὺ τῶν ἀναφερομένων οἱ πλεῖστοι θὰ εἶναι καλῆς πίστεως, διότι καὶ πολλοὶ κατὰ τὴν κρίσιν μου ἐκ κακῆς πίστεως ἀναμιγνύονται εἰς ταῦτα. Δι’ ἡμᾶς εἶναι ἀδιάφορον· ὀφείλομεν νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ἡ πληθὺς τῶν ἀναφερομένων δὲν ἐμελέτησε μὲν τὰ νομοσχέδια, δὲν γνωρίζει ἂν δὲν ἀντίκεινται εἰς τὸ Σύνταγμα, οὐδὲ ἐὰν ταῦτα εἶναι τὰ καλλίτερα θεραπευτικὰ μέτρα· ἀλλ’ ἐν τούτοις τεκμηριοῖ ὅτι ὁ Τόπος πάσχει καὶ ζητεῖ θεραπείαν. Νομίζω, ὅτι βλέπω ἀσθενῆ ἐκ χρονίου νοσήματος, ὅστις ἀπελπισθεὶς δέχεται ἀνεξετάστως πλέον πᾶν φάρμακον προτεινόμενον. Ἕν κόμμα τῷ λέγει: «ἰδοὺ τὸ φάρμακον». Ὁ Τόπος ἀρκεῖται εἰς τοῦτο· νομίζει, ὅτι δὲν πρέπει νὰ χάνῃ οὐδὲ στιγμὴν ἐκ τῆς θεραπείας. Κατατρύχεται τοσοῦτον, ὥστε νομίζει, ὅτι οἱαδήποτε ἐσωτερικὴ μεταῤῥύθμισις δὲν θὰ χειροτερεύσῃ τὴν θέσιν του. Εἰς τοῦτο νομίζω, ὅτι σφάλλονται οἱ ἀναφερόμενοι, διότι δὲν πρέπει νὰ βασανίσωμεν μεγάλως πᾶσαν μεταῤῥύθμισιν. Δὲν πρέπει νὰ ἐπιλαμβανώμεθα τῆς θεραπείας τοῦ συμπτώματος, πρὸ πάντων ὅταν καλῶς γνωρίζωμεν ὅτι νοσεῖ ὁ ὅλος ὀργανισμὸς τῆς Πολιτείας. Πρέπει νὰ ἀνεύρωμεν τὴν κυρίαν αἰτίαν, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀφοῦ εἶναι ἰατρός, δὲν κατέγεινε νὰ ἀνακαλύψῃ τὴν νόσον διὰ νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν ἀνάλογον καὶ τὴν δέουσαν θεραπείαν. Ἡ Συνταγματικὴ μηχανὴ, κ. προσκρούει· τὸ Σύνταγμα δὲν λειτουργεῖ· τοῦτο εἶνε ἀναμφισβήτητον. Ἔχομεν ὅλα τὰ ἐλαττώματα τοῦ συγκεντρωτικοῦ συστήματος, Μοναρχικοῦ Πολιτεύματος, καὶ ὅλα τὰ ἐλαττώματα Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος, ἀλλὰ στερούμεθα τῶν πλεονεκτημάτων καὶ τῆς ἀπολύτου Μοναρχίας καὶ τοῦ Συνταγματικοῦ Πολιτεύματος. Ὁ λόγος τούτου εἶνε, κατ’ ἐμὲ, ὁ ἑξῆς: τὸ Σύνταγμα ἀναγνωρίζει, ὡς γνωστὸν, τρεῖς Ἐξουσίας, τὴν Νομοθετικὴν, τὴν Δικαστικὴν καὶ τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν· δὲν ἐννοῶ νὰ διδάξω τινὰ ὡς ἀπὸ καθηγητικῆς ἕδρας, ἀλλὰ διὰ τὴν σειράν τοῦ λόγου καὶ ὅπως κάλλιον ἐννοηθῶ ὑπὸ τῶν μὴ ἐγκυψάντων εἰς τὸ ζήτημα, ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσω, ὅτι ἔργον τῆς Νομοθετικῆς εἶνε τὸ νομοθετεῖν καὶ ἐλέγχειν τὰς ἄλλας δύο Ἐξουσίας, ἰδίως τὴν Ἐκτελεστικήν· ἔργον δὲ τῆς Δικαστικῆς ἐξουσίας εἶνε τὸ κρίνειν κατὰ τοὺς νόμους, καὶ τῆς Ἐκτελεστικῆς τὸ ἐκτελεῖν τοὺς νόμους καὶ τὰς δικαστικὰς ἀποφάσεις. Ἐρωτῶ ἤδη, κύριοι βουλευταί, ὑμᾶς, ἐρωτῶ ἰδίως τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς: γίνεται παρ’ ἡμῖν αὐτὸ τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ζητεῖ; βεβαίως δὲν γίνεται· τοῦτο εἶνε πασίγνωστον. Ὑπάρχει βουλευτοκρατία. Ναί, ὑπάρχει βουλευτοκρατία, καὶ δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα, ὅπως ἐγκωμιάσω τοὺς βουλευτὰς ἐγώ, ὅστις καὶ διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ μου προγράμματος τοῦ 1881 καὶ διὰ τῆς ἐγκυκλίου, ἣν ἀπηύθυνον πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου τὸ 1882, καὶ δι’ ἧς ἐξήγησα τὰ τῆς συναλλαγῆς καὶ τίνων λόγων ἕνεκεν ἐπολέμησα διὰ τῶν ἔργων αὐτὴν, καὶ δι’ ἑτέρας ἐγκυκλίου τὸ 1883, δι’ ἧς ἐξήγησα τοὺς λόγους, ὧν ἕνεκεν δὲν ἀνεμίχθην εἰς τὰς δημαιρεσίας, καὶ διὰ τῆς βουλευτικῆς μου λογοδοσίας τὸ 1885, δὲν ἔπαυσα καταφερόμενος κατὰ τῆς ἀποῤῥοφήσεως πάσης Ἐξουσίας ὑπὸ τῶν βουλευτῶν. Δέχομαι καὶ ἐγὼ, ὅτι μὲ τὸ ὑπάρχον σύστημα οὔτε ἡ Ἐκτελεστικὴ, οὔτε ἡ Δικαστικὴ, οὔτε ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία δύνανται νὰ ἐκπληρώσωσι τὰ καθήκοντα αὑτῶν, ὡς ἐννοεῖ τὸ Σύνταγμα· διότι ἑκάστη δὲν εἶνε ἐλευθέρα εἰς τὴν σφαῖραν αὑτῆς, καὶ διότι συγκρούονται πρὸς ἀλλήλας. Εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι ὁ μὲν βουλευτὴς ἀνταλλάσσει κατὰ κανόνα τὴν ψῆφόν του διὰ παροχῶν ὑπουργικῶν, ὁ δὲ ψηφέμπορος κομματάρχης κατὰ κανόνα μεταπωλεῖ τὰς ψήφους διὰ βουλευτικῶν παροχῶν. Ἀλλὰ τίς ὁ κυρίως αἴτιος πάντων τούτων; πταίουσι μὲν οἱ βουλευταὶ, θέλοντες διὰ πάσης θυσίας νὰ μένωσιν ἰσοβίως βουλευταὶ καὶ διὰ τοῦτο εἰς μυρίας παραχωρήσεις προβαίνοντες, ἀλλὰ πρωτίστως πταίει τὸ ἰσχῦον σύστημα τῆς πρωθυπουργικῆς τυραννίας, καθ’ ὃ καὶ αὐτοὶ οἱ Ὑπουργοὶ μετεβλήθησαν εἰς Γενικοὺς Γραμματεῖς. Ὁ λόγος εἶνε ἁπλούστατος. Ὁ Πρωθυπουργὸς, ἐπιδιώκων νὰ συγκεντρώσῃ εἰς ἑαυτὸν ὅλην τὴν Ἐξουσίαν, θέλει νὰ λάβῃ ἀπὸ τοὺς βουλευτὰς τὸ δικαίωμα τοῦ νομοθετεῖν καὶ ν’ ἀπαγορεύσῃ εἰς αὐτοὺς τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχειν καὶ ζητεῖν εὐθύνας· πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀνοίγει τὰς θύρας τοῦ Ὑπουργείου πρὸς τοὺς Νομοθέτας, οἵτινες λαμβάνουσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν των τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Διοίκησιν, ἐν μέρει δὲ καὶ τὴν Δικαιοσύνην, ἧς τὰ ὄργανα, καὶ μάλιστα τὰ κατώτερα, δὲν ἔχουσι πλήρη ὑλικὴν καὶ ἠθικὴν ἀνεξαρτησίαν· οὕτω κατὰ κανόνα παραγνωρίζεται ἡ ἱκανότης, ἱκανοποιεῖται ἡ φαυλότης· ὁ βουλευτὴς δὲν νομοθετεῖ, ὁ ὑπουργικὸς βουλευτὴς δὲν ἐλέγχει, ὁ Πρωθυπουργὸς ἔχει ὅλην τὴν ἐξουσίαν· διὰ τοῦ συστήματος τοῦ ἐπικρατοῦντος ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἀνήκει εἰς τὸ Ὑπουργικὸν κόμμα, τὰ πάντα ἀποῤῥέουσιν ἀπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, αὐτὸς καὶ οἱ Ὑπουργοί του διαθέτουσι τὰς ὑψηλοτέρας θέσεις ὑπὲρ τῶν οἰκείων, τῶν συγγενῶν καὶ τῶν τυφλῶς ἀφωσιωμένων διὰ νὰ ὑβρίζωσιν ἐν τῷ τύπῳ, ἐν τοῖς καφενείοις, ἢ ἐν διαδηλώσεσι, τοὺς ἀντιπάλους των· βουλευτικὴ πρότασις δὲν ἔρχεται εἰς ψηφοφορίαν, διότι ὡς ἐκ τῆς πλειοψηφίας αἱ σχετικαὶ διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ Κανονισμοῦ μένουσι νεκραί. Ναί, κύριοι, ὁ βουλευτὴς διὰ νὰ ἐκλεχθῇ, συνήθως συναλλάσσεται μετὰ τοῦ ψηφεμπόρου, ὁ ψηφέμπορος μετὰ τοῦ ἐκλογέως· ὅλα ὅμως ποῦ τείνουσι; τείνουσιν εἰς τὸ νὰ ἔχωμεν εἰς τὴν ῥάχιν ἡμῶν τυραννίαν Πρωθυπουργικὴν καὶ μάλιστα ἀνεύθυνον, διότι ἀφ’ ὅτου ἰσχύει τὸ σύστημα τοῦτο, δὲν ὑπάρχει εὐθύνη ἐν Ἑλλάδι. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀνεύθυνος δυνάμει τοῦ νομικοῦ πλάσματος, νομικῶς, οὐχὶ ὅμως καὶ ἠθικῶς. Ὁ Πρωθυπουργὸς, καταρτίζων τὴν πλειοψηφίαν, διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἔχει ἱκανὴν ἐξουσίαν νὰ κλείῃ πάντοτε τὴν θύραν τῆς εὐθύνης· τοῦτο δ’ εὐκολώτερον ἐπιτυγχάνεται καὶ ὡς ἐκ τῆς σιωπηρᾶς ἀλληλεγγύης τῶν προσωπικῶν κομμάτων. Πρέπει ν’ ἀνατρέξωμεν εἰς ἀρχαιοτέραν ἐποχὴν, διὰ νὰ εὕρωμεν τὴν ἀφορμὴν τοῦ εἰσαχθέντος συγκεντρωτικοῦ συστήματος. Ναπολέων ὁ Αʹ εἰσήγαγεν εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ ἐκεῖθεν βαθμηδὸν εἰσήχθη εἰς ὅλα σχεδὸν τὰ Κράτη τῆς Εὐρώπης τὸ συγκεντρωτικὸν σύστημα· οὕτω εἰσήχθη καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι πρὶν τούτου ἴσχυε καὶ ἐν Βαυαρίᾳ. Ἐπῆλθε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν τῆς διακρίσεως τῶν Ἐξουσιῶν, δὲν ἐτέθησαν ὅμως ἐν ἁρμονίᾳ αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος πρὸς τοὺς ὀργανικοὺς νόμους, διότι οὗτοι, βασιζόμενοι ἐπὶ συγκεντρωτικοῦ συστήματος, διετηρήθησαν ἐν ἰσχύϊ καὶ οὕτως ἐπῆλθε σύγχυσις καὶ ἐθνοβλαβὴς σύγκρουσις τῶν τριῶν Ἐξουσιῶν. Ἐπῆλθε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, ὅπερ καὶ μᾶλλον φιλελεύθερον τοῦ 1844 ἦτο, ἀλλ’ ἐν τούτοις ἔμειναν οἱ αὐτοὶ ὀργανικοὶ νόμοι. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ κανονικῶς τὸ Πολίτευμα διὰ τοῦ μόνου ὀρθοῦ συστήματος τῆς διακρίσεως τῶν Ἐξουσιῶν, ἀφοῦ ἐτηρήσαμεν πάντοτε οὕτω φιλοστόργως τὸ συγκεντρωτικὸν ἐκεῖνο σύστημα, καθ’ ὃ τὰ πάντα ἀποῤῥέουσιν ἀπὸ τοῦ βουλευτοῦ διὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ; Ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ νοσήματος κατατρύχονται πάντα σχεδὸν τὰ Κοινοβουλευτικὰ Πολιτεύματα τῆς Εὐρώπης, μηδὲ τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας ἐξαιρουμένης, διότι ὁ αὐτὸς ὑπάρχει λόγος, ὡς ὀρθότατα παρατηρεῖ ὁ διάσημος δημοσιολόγος Ἰταλὸς Μιγκέτης (Minghetti), οὗτινος τὸ νέον σύγγραμμα, πραγματευόμενον καὶ περὶ αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, εἶναι ἄξιον ἐμβριθοῦς μελέτης. Ὁ Hello, κατὰ τὸν Μιγκέτην, ἐξετάζων τὴν κατάστασιν ταύτην ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς πρώτης ἀνακαινίσεως, καὶ τὴν τῆς Ὀρλεανικῆς μοναρχίας (ἀναγινώσκει). «Περιγράφει τὰ διοικητικὰ ὄργανα μεταμορφωθέντα εἰς ἐκλογικοὺς πράκτορας καὶ τοὺς ἐκλογεῖς, ὅτε προσήρχοντο εἰς τὴν κάλπην, ὠθουμένους μᾶλλον ὑπὸ τῶν ἐπηρειῶν ἐκείνων ἢ ὑπὸ τῆς συνειδήσεως τοῦ ἰδίου αὐτῶν καθήκοντος· ἑπομένως ὁ βουλευτὴς καθίστατο ἐπιμελητὴς τῶν ὑποθέσεων τῶν ἐκλογέων του καὶ ἔτρεχεν ἀπὸ γραφείου εἰς γραφεῖον, ἐπαιτῶν τὴν τῶν Ὑπουργῶν προστασίαν. Ἀλλ’ ἐν ἑκάστῳ Ὑπουργείῳ, προστίθησι, τηρεῖται ἐν ὀνόματί του γραμματεῖον, ἐν ᾧ ἐγγράφονται ἔνθεν μὲν αἱ παραχωρούμεναι χάριτες, ἔνθεν δὲ ἡ ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὰς ἐπισήμους στιγμὰς ψῆφος αὐτοῦ, πρὸς ἣν πρέπει νὰ ἰσοφαρίζωσι τὰ δανείσματα. Τὰ δ’ ἀποτελέσματα τῆς ἐμπορίας ταύτης θεωροῦνται τοσοῦτον ὠφέλιμα, ὥστε αὐτὴ ἡ διοίκησις ὁρίζει τὸν βουλευτὴν ἀναγκαῖον μεσίτην τῶν ὑποθέσεων. Ὑπεμφαίνει δ’ ὅτι πᾶσα ἀναφορὰ, καὶ δικαία οὖσα, ὅπως ταχέως εἰσακουσθῇ, δέον νὰ πέμπηται τῇ τοῦ βουλευτοῦ συστάσει, καὶ εἰς αὐτὸν ἀνακοινοῖ πρότερον παντὸς ἄλλου τὴν ἔκβασιν, ὅπως οὗτος ἐκτιμηθῇ προσηκόντως παρὰ τῶν προστατευομένων αὐτοῦ. Ὁμοίως κατὰ τὸν διορισμὸν τῶν ὑπαλλήλων πλειότερον τῶν τιμητέων χαρισμάτων λαμβάνεται ὑπ’ ὄψει ἡ προστασία· βουλόμενος δέ τις νὰ προαχθῇ, ἐπίσταται ὅτι κάλλιον ἐπωμίζεται ἐπὶ τῆς τῶν ἄλλων εὐνοίας ἢ ἐπὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ἐπιμελείας· ὥστε τὴν πλάστιγγα τῶν ἀμοιβῶν κλίνουσιν ἐν πρώτοις ἡ ἐκλογικὴ, εἶτα δὲ ἡ κοινοβουλευτικὴ δεξιότης. Οὕτως ἡ τῶν θεσμῶν φύσις νοθεύεται, ἡ δὲ ἐκπροσωπευτικὴ Κυβέρνησις δὲν εἶναι τι ἄλλο εἰμὴ προσποίησις ἠθικῆς καὶ πολιτισμοῦ.» Τοσούτῳ πιστὴ εἶναι ἡ εἰκὼν τῆς ἐνεστώσης ἡμῶν καταστάσεως ἐν ταῖς γραμμαῖς ταύταις, ὥστε δύναταί τις νὰ πιστεύσῃ ὅτι ὁ Hello τὴν σημερινὴν Ἑλλάδα εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του. Ἀλλὰ πόθεν γεννᾶται ἡ πρωθυπουργικὴ τυραννία, ἡ παντοκρατορία τῶν ἑκάστοτε Πρωθυπουργῶν; Πόθεν πορουσιάζονται ἐν τῇ Βουλῇ τὰ ἀληθῶς φθοροποιὰ προσωπικὰ κόμματα; Τὸ Σύνταγμα, κύριοι, ἐννοεῖ ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ πρέπει νὰ ὑπάρχωσι συστήματα ἀρχῶν καὶ ὅτι περὶ ἀρχῶν καὶ οὐχὶ περὶ προσώπων πρέπει νὰ γίγνηται ἡ πάλη. Τὸ Σύνταγμα ἐννοεῖ φιλελευθέρους καὶ συντηρητικούς, τὸ Σύνταγμα ἀναγνωρίζει Μοναρχικούς, Συνταγματικοὺς καὶ Δημοκρατικούς, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπει νὰ βαπτίζωνται οἱ βουλευταὶ Τρικουπικοὶ καὶ Δηλιγιανικοὶ ὡς ὀπαδοὶ προσωπικῶν κομμάτων συναποθνησκόντων μετὰ τῶν ἀρχηγῶν των, οἵτινες πλέουσι πάντοτε μὲ τὸν οὔριον ἄνεμον τῆς κοινῆς γνώμης, μὴ ἀγωνιζόμενοι περὶ ἐπικρατήσεως ὡρισμένων ἀρχῶν. Ἀπορῶ μάλιστα πῶς τοῦτο ἀνέχονται ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη οἱ κύριοι βουλευταί. Τοὺς Πρωθυπουργοὺς λοιπὸν τυράννους γεννῶσι τὰ προσωπικὰ κόμματα, ταῦτα δὲ εἶνε ἀπόῤῥοια τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ἢ ἀκριβέστερον τῶν ἐκλογικῶν συνδυασμῶν. Ὡς ἐν τῇ Βουλῇ ἵστανται ἀντιμέτωπα τὰ προσωπικὰ κόμματα, οὕτω καὶ τὸ ἔθνος εἶνε διῃρημένον διὰ τῶν ἐκλογικῶν συνδυασμῶν εἰς δύω στρατόπεδα ἀλληλομαχόμενα, εἰς καταπιέζοντας καὶ καταπιεζομένους, εἰς ἀγωνιζομένους μέχρις αἵματος, περὶ τίνος; περὶ τῆς διανομῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, περὶ τοῦ τίνες θέλουσι ξεκοκκαλίσει τὸν Προϋπολογισμόν, πρὸς ὃν στρέφονται τρυφερὰ βλέμματα πανταχόθεν, πάντοτε ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος! Ἐὰν ὅμως ὑπῆρχε σύστημα ἀρχῶν, ἐὰν ὁ βουλευτὴς ἦτο δυνατὸν—καὶ θέλομεν ἐξετάσει βραδύτερον ἐὰν εἶνε δυνατὸν— νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ καθῆκον, ὅπερ ἐκ τοῦ Συντάγματος τῷ ἐπιβάλλεται, εἰς τὴν τιμὴν νὰ νομοθετῇ καὶ ἐλέγχῃ τὰς δύο ἄλλας Ἐξουσίας, ἐὰν ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία καὶ τὰ ὄργανα αὐτῆς περιωρίζοντο νὰ ἐκτελῶσι τοὺς νόμους καὶ τὰς δικαστικὰς ἀποφάσεις, ἐλεύθεροι πάσης βουλευτικῆς ἐπιδράσεως, ἐὰν ἡ Δικαιοσύνη ἐχειραφετεῖτο ἀπὸ πᾶσαν οἱανδήποτε ἐπήρειαν τῆς Ἐκτελεστικῆς καὶ τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας διὰ νόμων ἀποκεντρωτικῶν, τὰ πράγματα θὰ ἐπανήρχοντο εἰς τὴν ὁμαλὴν αὐτῶν τροχιάν· ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον ἐνόσῳ ἐκ τῶν ἐκλογικῶν συνδυασμῶν παράγονται τὰ προσωπικὰ κόμματα καὶ ἐνόσῳ ἐξ αὐτῶν διὰ τοῦ συγκεντρωτικοῦ συστήματος ὁ Τόπος τυραννεῖται ἀπὸ τοὺς Πρωθυπουργοὺς καὶ βασανίζεται ἀπὸ τοὺς Βουλευτάς. Ἐκ πάντων τούτων συνάγεται ὅτι ἀναγνωρίζω καὶ ἐγὼ ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη ῥιζικῶν μεταῤῥυθμίσεων, καὶ ταύτας πάντοτε καὶ πρὸ πολλοῦ ἐζήτησα· ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ διαφωνήσω καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τοὺς ἀναφερομένους διὰ τῶν τηλεγραφημάτων, ὅτι πρέπει νὰ παραγνωρίσωμεν τὴν ἁρμοδιότητα ἡμῶν, πρέπει νὰ παραγνωρίσωμεν τὴν ἔκτασιν τῆς ἐξουσίας ἡμῶν καὶ νὰ ἐπιληφθῶμεν ἐν πᾶσι περιπτώσει τῆς ψηφίσεως καὶ ἀντισυνταγματικῶν ἀκόμη νόμων χάριν τῆς θεραπείας, καὶ ὅτι τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια εἶνε ἡ πανάκεια τῶν ἐθνικῶν δεινῶν. Δύο τρόποι θεραπείας εἶνε δυνατοί· ὁ εἷς εἶναι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, ὁ ἕτερος ἡ ψήφισις τῶν ὀργανικῶν νόμων. Ἀτυχῶς οἱ πληρεξούσιοι τοῦ 1844 περιέβαλον μὲ τόσην δυσκολίαν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, ὥστε νὰ μὴ δύναταί τις νὰ ἐλπίσῃ ἐκεῖθεν βοήθειάν τινα. Καὶ ἄν ποτε ἀναθεωρηθῇ τὸ Σύνταγμα, θὰ ἀναθεωρηθῇ κατ’ ἐμὲ ἢ διὰ βασιλικοπρωθυπουργικοῦ πραξικοπήματος, ἢ διὰ βουλευτικοῦ πραξικοπήματος, ἢ δι’ ἐπαναστάσεως. Εἶμαι ἐναντίος τοῦ βασιλικοῦ πραξικοπήματος, διότι θέλω νὰ ἀποφύγω τὴν ἐπανάστασιν· θέλω, εἰ δυνατόν, νὰ ἀποφύγω καὶ τὸ βουλευτικὸν πραξικόπημα· ἀλλ’ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, δυνάμεθα ἔστω νὰ καταφύγωμεν καὶ εἰς τοῦτο χάριν τῆς κοινῆς σωτηρίας· πρέπει ὅμως νὰ ὑπάρξῃ Πρωθυπουργὸς μὲ θάῤῥος, ὅστις νὰ ὑποβάλῃ τὸ σχέδιον τῆς ἀναθεωρήσεως εἰς τὴν βάσανον τοῦ λαοῦ διὰ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, καλῶν διπλάσιον ἀριθμὸν βουλευτῶν· ἄλλαις λέξεσι, διὰ πραξικοπήματος νὰ κληθῇ ἡ Συνέλευσις. Ἐγώ, μολονότι ἀναγνωρίζω ὅτι πολλαὶ διατάξεις τοῦ Συντάγματος δὲν εἶνε αἱ πρέπουσαι καὶ ὅτι ἠδύνατο νά ἔχωσι κάλλιον, δὲν θεωρῶ ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν ὑπῆρχε καλὴ θέλησις, ἐὰν, ἀντὶ νὰ προκαλῶσι ζητήματα ἐμπιστοσύνης εἰς τὰ τοιαῦτα νομοσχέδια, οἱ ὑπουργοὶ ἐμελέτων ἐπισταμένως τὸ ζήτημα, σπουδαίως δὲ καὶ εἰλικρινῶς ἐπελαμβάνοντο τῆς βελτιώσεως τῶν ὀργανικῶν νόμων, ἠδυνάμην νὰ ἐκφράσω τὴν πεποίθησιν ὅτι θεραπεία ἤθελε βεβαίως ἐπέλθει, ἐὰν οὐχὶ εἰς τὸ ἄγαστον ἐκεῖνο σημεῖον, ὅπερ εὐχόμεθα, ἀλλὰ τοσοῦτον τοὐλάχιστον, ὥστε νὰ ἴδωμεν ὁπωσοῦν κανονικὴν τοῦ Πολιτεύματος λειτουργίαν, ἥτις ἤθελε παγιωθῆ διὰ τῆς πολιτικῆς πείρας καὶ τῆς βαθμιαίας μορφώσεως πολιτῶν. Κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας οὐ μόνον οἱ τηλεγραφήσαντες εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ καὶ πλεῖστοι ὅσοι συναντῶντες ἡμᾶς μᾶς ἐρωτῶσι τί θὰ κάμωμεν; θὰ ψηφίσωμεν τὰ νομοσχέδια; θὰ σώσωμεν τὸν Τόπον; Ἕκαστος δίδει τὴν ἀπάντησιν, ἣν ἔχει πρόχειρον. Ἐὰν ὅμως προταθῇ ὅτι ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, θ’ ἀκούσητε πολλοὺς νὰ λέγωσι: «Δὲν βαρύνεσαι ὅτι ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα! τὸ καλὸν νὰ γίνῃ». Καὶ πάντες μὲν οἱ ἀξιότιμοι συμπολῖται, ἐξ ὧν πολλοὶ ἐκ τῶν ἐγκριτοτέρων μελῶν τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ἐν καλῇ βεβαίως πίστει δίδουσιν ἡμῖν συμβουλὰς ἀνευθύνως νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψήφισιν σωτηρίων νόμων, καὶ ἐὰν ἀκόμη εἶναι πράγματι ἀντισυνταγματικοί. Καὶ ἡ μὲν προκατάληψις, ὅτι οἱ νόμοι εἶναι σωτήριοι, ἐσχηματίσθη ὑπὸ τῶν Ὑπουργικῶν ἐφημερίδων καὶ ὑπὸ τῶν λίαν ἐπιπολαίως δεχομένων καὶ αὐτὰ τὰ καταπότια τοῦ πρώτου ἐμπειρικοῦ ἢ κερδοσκόπου ἰατροῦ, ὡς μέτρα σωτήρια· ἀλλ’ εἶναι πολὺ οὐσιῶδες καὶ ἄξιον πολλῆς προσοχῆς τὸ σημεῖον, εἰς ὅ περιήλθομεν, καθ’ ὅ ἄνθρωποι ἐπιστήμονες καὶ τῶν φώτων ἀνέχονται νὰ παραγνωρίζωσιν ἑαυτοὺς, νὰ ἐπιλανθάνωνται τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἔχουσι καὶ πρὸς τὸ Πολίτευμα καὶ πρὸς τοὺς φρουροὺς αὐτοῦ, καὶ νὰ παροτρύνωσι τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους εἰς βουλευτικὸν πραξικόπημα. Ἐγὼ ἀπαντῶ καὶ εἰς τοὺς ἀναφερομένους τῆς καλῆς πίστεως, οὐχὶ εἰς τοὺς θεσιθήρας, καὶ εἰς ὅλους, οἱ ὁποῖοι μοὶ ἀπηύθυνον τοιαύτας ἐρωτήσεις, ὅτι βεβαίως ἐκφράζουσι τὸ πάθημα τοῦ Τόπου, ὅτι ὁ Τόπος πάσχει καὶ ζητεῖ θεραπείαν· ἀλλὰ ἐγκληματοῦσιν ὠθοῦντες ἡμᾶς εἰς ὕπουλον κατάργησιν τοῦ Συντάγματος, εἰς ὕπουλον τροποποίησιν τῶν Συνταγματικῶν διατάξεων. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἀνάγκη, πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσωμεν ἀνδρικῶς τὴν ἀνάγκην. Οἱ προβάλλοντες ὡς λόγον τὴν ἀνάγκην ῥιζικῶν μέτρων, ἐὰν ἦναι εἰλικρινεῖς, πρέπει νὰ ἔχωσι τὸ θάῤῥος νὰ προκαλέσωσιν Ἐθνοσυνέλευσιν, νὰ λάβωσιν οἱ Ἀντιπρόσωποι τὴν ἐντολὴν ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς των, διότι τοιαύτην ἐντολὴν ἤδη δὲν ἐλάβομεν, οὔτε κατ’ ἀρχὴν, οὔτε ἐν ταῖς λεπτομερείαις. Εἶπον πρότερον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ θεραπεία δι’ ὀργανικῶν νόμων. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δὲ ἤδη νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις, διὰ νὰ ὑποδείξω τίνι τρόπῳ θὰ γίνῃ κατ’ ἐμὲ ἡ θραρπεία αὕτη, ἐὰν ἐπιδιώκηται εἰλικρινὴς σκοπὸς τῆς βελτιώσεως τῶν κακῶς κειμένων, καὶ οὐχὶ ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον ἐὰν ὄχι σήμερον, ἀλλ’ ἴσως αὔριον, θ’ ἀποκαλυφθῇ.... Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀναπτύξω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ Α τῆς βελτιώσεως ἑνὸς Τόπου εἶναι ἡ Δικαιοσύνη, καὶ πρὶν ἢ τεθῇ τὸ θεμέλιον τοῦτο, ψεύδεται ὁ λέγων, ὅτι μεριμνᾷ περὶ βελτιώσεως τῶν κακῶς κειμένων. Ὑπάρχουσι γνωμικὰ τῶν ἀρχαίων, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε θὰ ἀπολέσωσι τὴν ἀξίαν αὑτῶν. Καὶ βεβαίως δὲν θὰ ἔλθῃ ποτὲ ἐποχή, ἥτις νὰ μειώσῃ τὴν ἀξίαν τοῦ γνωμικοῦ ἐκείνου τοῦ Δημοσθένους, καθ’ ὅ: «Λυθέντων τῶν νόμων, καὶ ἑκάστῳ δοθείσης ἐξουσίας, ὅ,τι βούλεται ποιεῖν, οὐ μόνον ἡ Πολιτεία οἴχεται, ἀλλ’ οὐδ’ ὁ βίος ἡμῶν τοῦ τῶν θηρίων οὐδὲν ἂν διενέγκοι». Ἡ πολιτικὴ ἐλευθερία ποῦ στηρίζεται, κύριοι; εἰς τὴν δικαιοσύνην. Ἰδοὺ τὶ μᾶς διδάσκει ὁ Rossi· (ἀναγινώσκει). «Ἡ πολιτικὴ ἐλευθερία καὶ ἡ δικαιοσύνη ἀπαρτίζουσι δύο κοινωνικοὺς ὅρους ἀχωρίστους ἀλλήλων· διὸ ἂν ἡ μία αὐτῶν ἀκμάσῃ ἐπί τινα χρόνον, ἡ ἄλλη παραυτίκα καὶ κατ’ ἀνάγκην παράγεται· ἂν δὲ συμβῇ νὰ ἐκλίπῃ ἡ μία ἐξ αὐτῶν, ἡ ἑτέρα δὲν βραδύνει νὰ διαφθαρῇ ἢ νὰ ἐξαφανισθῇ». Ἠδυνάμην, κύριοι, ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους νὰ ἀναγινώσκω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς αὐθεντίας ἐκείνας, αἵτινες οὐδέποτε θὰ ἀπολέσωσι τὴν ἀξίαν των, οὔτε ἀπέναντι τῆς ἀνεπτυγμένης διανοίας τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, οὔτε ἀπέναντι τῶν φώτων τοῦ κυρίου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, καὶ αἵτινες διδάσκουσιν ὑμᾶς, ὅτι ἄνευ τοῦ θεμελίου τῆς δικαιοσύνης εἶναι ψεῦδος, εἶναι ἀπάτη, ἢ τουλάχιστον εἶναι προφανὴς πλάνη, νὰ λέγωμεν ὅτι ἐπιδιώκομεν τὴν βελτίωσιν μιᾶς Χώρας. Ἡ Ἀγγλία, ὡς πολλοὶ συγγραφεῖς γράφουσι, τὸ ὕψος αὑτῆς ὀφείλει εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν δικαστηρίων αὑτῆς, εἰς τὴν δικαιοσύνην. Ὁ Hume, μελετῶν τὰ καθήκοντα τῶν δικαστηρίων ὡς πρὸς τὴν διατήρησιν τῆς κοινωνικῆς τάξεως καὶ τῆς προόδου τῆς ἀνθρωπότητος, ἀπολήγει εἰς τὸ ἑξῆς συμπέρασμα· (ἀναγινώσκει). «Ὁλόκληρον τὸ ἡμέτερον πολιτικὸν σύστημα καὶ ἕκαστον τῶν ὀργάνων αὐτοῦ, ὁ στρατὸς, ὁ στόλος, ἀμφότεραι αἱ Βουλαὶ καὶ τὰ ἑξῆς, οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ μέσα πρὸς ἕνα καὶ μόνον σκοπὸν ἄγοντα, τὴν διατήρησιν καὶ τὴν ἐλευθερίαν τῶν δώδεκα μεγάλων δικαστῶν τῆς Ἀγγλίας». Ἐὰν διὰ τοὺς ἀμεριμνῶντας πρὸς τὴν δικαιοσύνην δὲν θεωρηθῶσιν ἐπαρκεῖς αἱ γνῶμαι τῶν ἐξόχων ἀνδρῶν, οὓς ἐμνημόνευσα, θὰ ἐπικαλεσθῶ διὰ τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως προσέτι καὶ αὐτὴν τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, τὴν αἰτιολογικὴν τῶν νομοσχεδίων του ἔκθεσιν. Τί ἐπιδιώκει διὰ τῶν νομοσχεδίων ἐπὶ τέλους; μᾶς τὸ εἶπε καθαρῶς. Ἐπιδιώκει νὰ πατάξῃ τοὺς προστάτας τῶν ζωοκλεπτῶν. Ἀλλὰ διὰ τίνος μέσου θὰ πατάξῃ τοὺς προστάτας τῶν ζωοκλεπτῶν ὁ κύριος Ὑπουργός; περιορίζων τοὺς 245 βουλευτὰς εἰς 150; Διὰ τῆς ἐφαρμογῆς εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας θὰ τιμωρηθῶσιν οἱ ζωοκλέπται καὶ θὰ ἐκλείψωσιν οἱ προστάται αὐτῶν, ἐὰν ὑπάρχωσιν; Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κύριος Ῥάλλης, ὁμιλῶν περὶ τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, ἐπεκαλέσθη τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν δικαστηρίων καὶ ἠθέλησε νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν δικαιοσύνην ὡς ἐνέπρεπεν εἰς αὐτὴν, ὅτι εἶναι «ἡ ἄγκυρα τῆς ἐλευθερίας». Καὶ βεβαίως, τὰ δικαστήρια δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμόσωσι νόμους ἀντικειμένους εἰς τὸ Σύνταγμα. Καθ’ ἑκάστην, τί γίνεται; Αἰωνίως ἐπερωτήσεις, πᾶσαι, δύναμαι νὰ εἴπω ἀμέσως ἢ ἐμμέσως σχετιζόμεναι μὲ τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης· καὶ παρῆλθέ ποτε συνεδρίασις, ἐν ὁμαλαῖς μάλιστα ἐποχαῖς, καθ’ ἣν δὲν ὡμίλησαν δύο, τέσσαρες ἢ πέντε βουλευταὶ περὶ τῆς καταστάσεως αὐτῆς; Ἀντὶ νὰ ζητῆτε ὅμως τὴν ἑκάστοτε θεραπείαν διὰ τὴν συγκεκριμένην περίπτωσιν, φρόνιμον ἤθελεν εἶσθαι, ἐὰν πρόνοια ἐλαμβάνετο ν’ ἀρθῶσι τὰ προσκόμματα, τὰ παρεμποδίζοντα τὴν καλὴν καὶ ταχεῖαν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης. Ὁ κ. Τρικούπης, ὅστις ἀνέλαβε πάντοτε παντοίας μεταῤῥυθμίσεις, ἰδίως ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς καὶ τοῖς στρατιωτικοῖς, οὐδέποτε ἠθέλησε νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι, ἐνόσῳ δὲν ἐπιληφθῇ τῆς μελέτης τοῦ ζητήματος τῆς δικαιοσύνης, δὲν θὰ ἐπέλθῃ βελτίωσις πραγματικὴ εἰς κλάδον τινὰ τῆς Πολιτείας. Ἐν τούτοις εἰς οὐδεμίαν ἐποχὴν τοῦ βίου του οὔτε ἐμελέτησε τὸ ζήτημα, οὔτε ἐφάνη ὅτι ἐμελέτησεν αὐτὸ, οὔτε ἐπεδίωξέ ποτε μεταῤῥυθμίσεις τινὰς ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης· τοὐναντίον μάλιστα. Εἰς τὸ ὑπουργικὸν πρόγραμμα τοῦ 1882 ὁ κ. Τρικούπης ὑπεσχέθη τὴν τιμωρίαν τῶν ὑπερβασιῶν καὶ τὴν ἀνόρθωσιν τῶν νόμων· οὐδὲ λέξιν μᾶς ἀνέφερε περὶ δικαιοσύνης· ὅλοι οἱ ἄλλοι κλάδοι, τῶν οἰκονομικῶν, τῶν στρατιωτικῶν, τῶν προξενικῶν, ἐφάνησαν προστατευόμενοι ὑπ’ αὐτοῦ. Περιττὸν θεωρῶ νὰ ὑπενθυμίσω ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ, ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλήν, τοιαύτην εἶχον γνώμην, καὶ ὅτι ὕψωσα πάντοτε φωνὴν πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης. Δὲν θέλω νὰ ἐπιληφθῶ σήμερον λεπτομερεστέρας ἐξετάσεως τῶν κακῶς ἐχόντων ἐν τῇ δικαιοσύνῃ, οὐδὲ τῶν λόγων, ὧν ἕνεκα προσκόπτει ἡ καλὴ καὶ ταχεῖα αὐτῆς πορεία. Παραπέμπω τὸν βουλόμενον εἰς μακρὰν μελέτην, ἣν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἔκαμον καὶ ἧς ἀντίτυπον δύναται ἕκαστος τῶν κυρίων βουλευτῶν νὰ ἔχῃ, εἰς ἐμὲ ἀπευθυνόμενος, μολονότι πρὸς ὅλους σχεδὸν τὸ διένειμα, ὡς αἰτιολογικὴν ἔκθεσιν τῶν ὑπ’ ἐμοῦ ὑποβληθέντων νομοσχεδίων. Ἀρκοῦμαι ἤδη νὰ εἴπω, ὅτι ἐπάλαισα ἐπιμόνως ἐπὶ τρία ἥμισυ ἔτη ἐναντίον τῆς προκαταλήψεως, ἣν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Τρικούπη κατὰ τῆς δικαιοσύνης, προσπαθῶν νὰ πείσω αὐτὴν, ὅτι ὤφειλε νὰ μεριμνήσῃ ἐπειγόντως πρὸς βελτίωσιν τῶν δικαστικῶν θεσμῶν καὶ πρὸς ἀνύψωσιν τῶν δικαστικῶν θέσεων ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Ράλλης ὡς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν ὑπέβαλε μὲν πολλὰ νομοσχέδια μεταῤῥυθμιστικὰ, ἀλλὰ τινὰ ἐν τούτοις ὑπέβαλεν, ὡς τὸ περὶ Ἀρχειοφυλάκων, περὶ εἰδικῶν Πταισματοδικείων, περὶ συντάξεως τῶν μελῶν τοῦ Ἀρείου Πάγου καὶ τῶν Ἐφετείων. Ταῦτα ὅμως ἦσαν ἀνεπαρκῆ καὶ ἀπέναντι τῆς ὑφισταμένης ἀνάγκης σχεδὸν ἀνάξια λόγου, ἐνῷ καὶ ἠδύνατο καὶ ὤφειλε ῥιζικὰ νὰ λάβῃ μέτρα. Μολονότι διεφώνησα πολλάκις κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ὑπουργίας τοῦ κυρίου Ράλλης, ἀλλ’ ἐν τούτοις ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, πρὸς τιμήν του, ὡς καὶ ἄλλοτε ἔπραξα, ὅτι ἐπωφελήθη τῆς ἐμῆς ἐπερωτήσεως, ἵνα ἐπαναληφθῶσιν αἱ περὶ ἐποπτείας διατάξεις, αἵτινες εἶχον περιέλθει εἰς ἀχρηστίαν. Ἠδύνατο καὶ ὤφειλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης εἰς ῥιζικὰ μέτρα· ἀλλ’ οὐδὲν ἐγένετο. Ἔκτοτε ὅμως ἡ δικαιοσύνη ἐχειροτέρευσε καὶ ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ χειροτερεύει, καὶ δὲν εἶναι μακρὰν ἡ στιγμή, καθ’ ἣν θὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀκρότατον σημεῖον, εἰς τὸ ἀπροχώρητον, ὡς ἐκ τῆς ἐγκληματικῆς ἀδιαφορίας τῶν κκ. Ὑπουργῶν καὶ τῆς Βουλῆς πρὸς αὐτήν. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ὁ κ. Κοντόσταυλος, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, σφόδρα πιεσθεὶς ὑπ’ ἐμοῦ, εὐηρεστήθη ἐπὶ τέλους νὰ κάμῃ ἐπιτροπήν τινα πρὸς ἐπεξεργασίαν δικαστικῶν νομοσχεδίων· ἀλλὰ ταῦτα πάντα πρὸς τὸ θεαθῆναι, διότι οὐδεμία γραμμὴ ἐψηφίσθη πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἑκατοντάδες νόμων ἐγένοντο περὶ τῶν μᾶλλον ἐπουσιωδῶν ἀναγκῶν τῆς Πολιτείας, τινὲς δὲ καὶ πρὸς βλάβην αὐτῆς. Οὐδὲ εἷς ὅμως ἔκτοτε ἐγένετο πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης. Ἐάν τις ἐμμέσως πως ἐσχετίζετο, οὗτος ἔτεινεν εἰς χειροτέρευσιν αὐτῆς, καὶ τοιοῦτος ἀπεδείχθη ὁ νόμος τῶν Δικαστικῶν Συμβούλων, ὅστις ἀπέσπασε διὰ τῶν μεγάλων μισθῶν ἐκ τῆς δικαστικῆς ὑπηρεσίας ἱκανούς τινας δικαστικοὺς λειτουργοὺς, καθ’ ἣν ἐποχὴν μορφωθέντες ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἠδύναντο νὰ ὦσι χρήσιμοι εἰς τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης. Τὸ αὐτὸ δύναταί τις νὰ εἴπῃ καὶ περὶ τοῦ προξενικοῦ νόμου. Θέλω νὰ συντομεύσω ἐφ’ ὅσον εἶνε δυνατὸν καὶ παραλείπω πολλὰ, τὰ ὁποῖα θὰ ἦσαν χρήσιμα, ὅπως ἀποδείξω ὅτι ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς εὑρίσκεται ἐπὶ σαλευομένης βάσεως πρὸς βελτίωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων, ὅτι περιφρονεῖ καὶ πολεμεῖ οὕτω τὴν δικαιοσύνην, ὥστε δὲν δύναται αὕτη ν’ ὀρθοποδήσῃ. Ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε ὅτι καὶ ὁ τέως Πρωθυπουργὸς, πρώην δὲ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὡς ἦτο ἑπόμενον, ἐξεμεταλλεύθη καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο· ἠκούσαμεν τὸν κύριον Δηλιγιάννην πολλάκις παραπονούμενον διὰ τὴν κατάστασιν τῆς δικαιοσύνης· τὸν ἠκούσαμεν παραπονούμενον, ὅτι δὲν γίνεται ἡ καταδίωξις τῶν ἐγκληματιῶν, διότι οἱ εἰσαγγελεῖς δὲν εἶνε ἀνεξάρτητοι. Τὸν ἤκουσα νὰ προτείνῃ τὴν ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω. Καὶ ἐνόουν μὲν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ κομματικῆς ἐκμεταλλεύσεως κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας, ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι ἤλπιζον ἂν ὄχι ὅλα ὅτι τοὐλάχιστον μέτρα τινὰ χρήσιμα ἤθελε λάβει πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης, ὅταν θὰ ἤρχετο εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Δυσπιστῶ πάντοτε πρὸς τὰς ἐπαγγελίας πάσης Ἀντιπολιτεύσεως προσωπικῶν κομμάτων, ἀλλ’ ἤλπιζον τοὐλάχιστον ὅτι, χάριν αὐτοῦ τούτου τοῦ προσωπικοῦ κόμματος, ἤθελον ἐπιδιωχθῆ βελτιώσεις τινὲς, καὶ τοιαύτην τινὰ παρήγορον ἐλπίδα μᾶς ἔδωκεν ὁ κύριος Δηλιγιάννης διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου κατὰ τὴν Αʹ. Σύνοδον, ὑποσχεθεὶς ὅτι ἡ περίοδος αὕτη θέλει ἀσχοληθῆ καὶ εἰς μελέτας πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὅταν ἐσχημάτισε Ὑπουργεῖον καὶ εἶδα πῶς ἐσχηματίσθη τοῦτο, καὶ εἶδα τὶς εἶχεν ἀναλάβει τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ εἶδα κατόπιν μετὰ πόσης σπουδῆς ἀντεκατεστάθη ὁ Γενικὸς Γραμματεὺς τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, καὶ εἶδα ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο περὶ παντὸς ἄλλου ἠσχολεῖτο ἐκτὸς τῆς βελτιώσεως τῆς δικαιοσύνης, ἀπώλεσα ὁριστικῶς πᾶσαν ἐλπίδα περὶ δικαστικῆς ἀναδιοργανώσεως· ἀλλὰ καὶ δὲν ἐφανταζόμην ὅτι ἤθελε γείνει θετικὴ πρὸς χειροτέρευσιν ἐργασία κατόπιν ἀγῶνος τριετοῦς, τὸν ὁποῖον διεξηγάγομεν ἐνταῦθα, δὲν ἤλπιζον ὅτι ἐρχόμενος ὁ κ. Δηλιγιάννης ὡς λαοπρόβλητος Πρωθυπουργὸς, ἂν τυχὸν δὲν εἶχε τὴν θέλησιν ἢ τὴν ἱκανότητα νὰ βελτιώσῃ τὰ κακῶς ἔχοντα, ἤθελεν ἐργασθῆ καὶ διὰ νὰ χειροτερεύσῃ τὸν Τόπον. Ποῖα εἶναι τὰ πρῶτα ἔργα καὶ τὰ μόνα τῶν Ὑπουργῶν τῆς 7 Ἀπριλίου διὰ τὴν δικαιοσύνην; Πρῶτον ἠσχολήθη εἰς τὸν τετράχορον τῶν δικαστικῶν λειτουργῶν καὶ ὑπηρετῶν. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν δὲν εἶχον παυθῆ τόσοι Εἰσαγγελεῖς διὰ μιᾶς καὶ δὲν εἶχον μετακινηθῆ οἱ δικαστικοὶ ὑπάλληλοι, ὅσοι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ κ. Σπήλιου Ἀντωνοπούλου, ὅστις νομίζω ὅτι εἶναι ἤδη ὀπαδὸς τοῦ κ. Τρικούπη ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιάν). Ποῖα δὲ εἶναι τὰ εἰς τὴν Βουλὴν ὑποβληθέντα χάριν τῆς δικαιοσύνης ἔργα; Ἐκουράσθημεν ἐνταῦθα φωνάζοντες ὑπὲρ τοῦ ἐλέγχου, ὑπὲρ τῆς στατιστικῆς. Εἶχε γραφῆ ἓν κονδύλιον διὰ στατιστικήν· ὁ κ. Δηλιγιάννης μετὰ τοῦ κ. Ἀντωνοπούλου ἐθεώρησαν καλὸν, χάριν ψευδοοικονομιῶν, νὰ καταργήσωσι τὴν στατιστικὴν καὶ τὸν ἔλεγχον, οἰκονομοῦντες εὐτελὲς ποσὸν πρὸς ζημίαν τῆς δικαιοσύνης. Κατηργήθησαν εἰδικὰ Πταισματοδικεῖα, τὰ ὁποῖα ἦσαν τὰ χρησιμώτατα εἰς τὴν ἀνάκρισιν, καὶ δέκα θέσεις ἀντεισαγγελέων, διὰ νὰ οἰκονομηθῇ ἐλάχιστον ποσὸν, ἐνῷ τοῦτο ἦτο εὐκολώτατον, ἐὰν καὶ ἐπὶ μίαν ὥραν ἦτο ὁ κ. Ὑπουργὸς φειδωλότερος εἰς τὴν συναλλαγήν. Ὅλοι γνωρίζετε τὴν κατάστασιν τῶν ἀρχείων· ταύτην ἠθέλησε νὰ θεραπεύσῃ ἐν μέρει ὁ περὶ τοῦ μισθοῦ τῶν ἀρχειοφυλάκων νόμος, καὶ τὸν νόμον τοῦτον κατήργησεν ὁ κ. Ἀντωνόπουλος, ὅπως μὴ ἡ κατά τι μεγαλειτέρα μισθοδοσία συντελῇ εἰς τὸν περισσότερον ζῆλον. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ἂν ἔχω νὰ μνημονεύσω καὶ ἄλλα καταστρεπτικὰ νομοθετικὰ ἔργα τοῦ Ὑπουργοῦ ἐκείνου, εἰς ὃν ἀνετέθη ἡ διεύθυνσις τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης μετὰ τὴν 7 Ἀπριλίου. Ὁ κ. Ἀντωνόπουλος, κουρασθεὶς πλέον ἀπὸ τὰς μεταῤῥυθμίσεις τῆς δικαιοσύνης, ἀπεχώρησε τοῦ Ὑπουργείου· ἐν τούτοις ἐγὼ καὶ πρὶν τούτου ὑπέβαλον πρότασιν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ ἐκλογῆς εἰδικῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς σύνταξιν δικαστικῶν νομοσχεδίων· ἡ πρότασίς μου ἐγένετο δεκτὴ ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων καὶ μετ’ ἀνευφημιῶν ἀνετέθη εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς ἡ ἐκλογὴ τῆς Ἐπιτροπῆς. Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐλησμόνησε· δὲν κατηγορῶ αὐτόν, ἀλλὰ κατηγορῶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅστις δὲν τὸ ὑπενθύμισε, κατηγορῶ τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅστις, ἀσχολούμενος εἰς τὸ ἔργον τῆς 7 Ἀπριλίου, ἐθεώρησε καλὸν νὰ λησμονήσῃ τὸ πρόγραμμα καὶ τὰς ἐπαγγελίας του πρὸς βελτίωσιν τῆς δικαιοσύνης, οὐδὲ πλέον ἐνεθυμήθη τὰς μελέτας περὶ αὐτῆς, τὰς ὁποίας μᾶς ὑπεσχέθη διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Ἦλθεν ὁ κ. Κοντογούρης, ὅστις δύναταί πως νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι τὸ ἔκτακτον τῶν περιστάσεων δὲν τῷ ἐπέτρεψε νὰ κάμῃ τι, ἀλλὰ ἐν τῇ αὐτῇ ἐκτάκτῳ Συνόδῳ ἐψηφίσθησαν τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, νομοσχέδια περὶ συστάσεως Γυμνασίου ἐν Οἰτύλῳ ἐκ τοῦ λιμενικοῦ ταμείου (!) καὶ ἄλλα δευτέρας, τρίτης καὶ πέμπτης ἀξίας· ὥστε ἂν ὁ κ. Κοντογούρης ἤθελε νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ ἐπαγγελίας του, εἶχε τὸν καιρὸν νὰ κάμῃ κἄτι τι. Ἠδύνατο τοὐλάχιστον νὰ συστήσῃ μίαν ἐπιτροπήν, ἥτις νὰ παρασκευάσῃ τὰ προσήκοντα νομοσχέδια. Ἀλλὰ τί ἀφῆκεν ὁ κ. Κοντογούρης ἀποχωρῶν ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης; οὐδὲν ἄλλο ἢ τὴν ἐγκύκλιόν του, τὴν παρὰ πολλὰ ὑποσχεθεῖσαν καὶ ἐντελῶς ἀπραγματοποίητον μείνασαν. Ἦλθεν ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις μὲ τὸ πρόγραμμα τῶν ῥιζικῶν βελτιώσεων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Δικαιοσύνης σᾶς εἶπεν ὅτι καλῶς λειτουργεῖ; Σᾶς ὑπεσχέθη τι περὶ τῆς καλῆς καὶ ταχείας ἀπονομῆς αὐτῆς; Τίποτε δὲν σᾶς εἶπε, τίποτε! Ἐγώ, κύριοι, νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ὁ νῦν καὶ ὁ πρώην, φοβοῦμαι νὰ εἴπω καὶ ὁ μέλλων, ἐνόσῳ ἰσχύουσι τὰ προσωπικὰ κόμματα, γνωρίζουσι μὲν κάλλιστα τὴν κατάστασιν τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ καὶ μέγα συμφέρον ἔχουσι νὰ μὴ καλλιτερεύσωσιν αὐτὴν, διότι μὲ τὸ ὑπάρχον προσωπικὸν σύστημα, μόνον ἐὰν δὲν λειτουργῇ καλῶς καὶ ἐὰν διατελῇ ὑπὸ τὰς ἀμέσους, οὕτως εἰπεῖν, διαταγὰς τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, δύναται νὰ εἶναι χρήσιμος. Ἐπιμένω λοιπὸν ὅτι πρώτη βάσις σπουδαίας βελτιώσεως εἶναι ἡ δικαιοσύνη. Ἐπιφυλάσσομαι δὲ, ἐὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἔλθῃ ἐκ νέου εἰς συζήτησιν ν’ ἀναπτύξω κεφαλαιωδῶς καὶ εἰς τὰς γενικωτέρας γραμμὰς τὰ τρωτὰ μέρη καὶ τὰ μέσα τῆς θεραπείας. Ἀλλὰ προέταξα τὸ ζήτημα τῆς βελτιώσεως τῆς δικαιοσύνης, διότι ἂν βελτιωθῇ ἡ δικαιοσύνη, δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῶν ἀπαραιτήτων μέσων πρὸς λειτουργίαν τοῦ Πολιτεύματος, διότι τότε ἠδυνάμεθα νὰ χειραφετήσωμεν τὸν βουλευτὴν ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν, τὸν κομματάρχην ἀπὸ τὸν βουλευτὴν, καὶ τὸν ἐκλογέα ἀπὸ τὸν κομματάρχην, διότι τότε καὶ μόνον δυνάμεθα νὰ εἰσαγάγωμεν ἀναλόγως τῆς σημερινῆς καταστάσεως βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον ἀποκέντρωσι ἐν τῇ διοικήσει καὶ αὐτοδιοίκησιν ἐν τῷ δήμῳ. Ποία εἶνε ἡ πρώτη ἀφετηρία τῆς ἐκλογικῆς συναλλαγῆς; εἶναι ἡ εἰς τὴν διοίκησιν ὑποδούλωσις τῶν δήμων· ὁ βουλευτὴς μετέβαλε τὸν δήμαρχον εἰς κομματάρχην καὶ ὁ δήμαρχος κατεβίβασε τὸ ἀξίωμα, διότι ἔχει ἀνάγκην τῆς διοικήσεως. Τὸ αὐτὸ πάσχει πᾶς πολίτης ἔχων συμφέροντά τινα. Διατί σήμερον πάντες ἀναγκάζονται νὰ προσφεύγωσιν εἰς τὸν βουλευτήν; διότι ὑπάρχει συγκέντρωσις. Ἀλλὰ δύνασθε νὰ εἰσαγάγητε ἀποκέντρωσιν, ἂν δὲν ἔχετε ποῦ νὰ στηριχθῆτε, ἂν δὲν ἔχετε τὴν ἄγκυραν τῶν νόμων, τὴν ἄγκυραν τῶν ἐλευθεριῶν; Πρὸς τί ἡ ψήφισις νόμων καὶ πάλιν νόμων καὶ ἑκατοντάδων νόμων; Πρὸς τί ἡ σκέψις πρὸς σύνταξιν νέου Συντάγματος, ὅταν ἀκόμη δὲν ἐλύθη ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ τὸ ζήτημα τῆς καλῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων; Ἐπιθυμῶ ν’ ἀκούσω ἐντεῦθεν τὸν ἀντιλέγοντα ὅτι οἱ νόμοι καὶ τὸ Σύνταγμα ἐφαρμόζονται ἐν Ἑλλάδι, ἵνα ἐκτιμήσω τὰ ἐπιχειρήματά του. Ἀλλ’ ἐὰν, ὡς ἐγὼ ἀποδέχομαι, οἱ νόμοι δὲν ἐφαρμόζωνται, ἢ ἂν ἐφαρμόζωνται, ἐφαρμόζονται μόνον διὰ τοὺς μικροὺς καὶ ἀπροστατεύτους, δύναμαι νὰ εἶμαι ἐναντίον τῆς ψηφίσεως παντὸς νόμου καὶ ἐναντίον τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ὅπως προηγουμένως λυθῇ τὸ οὐσιῶδες ζήτημα τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, διότι καὶ κακοὶ νόμοι καλῶς ἐφαρμοζόμενοι δύνανται νὰ φέρωσι καλοὺς καρπούς. Διοικητικὴ ὅμως ἀποκέντρωσις καὶ Δημοτικὴ αὐτοδιοίκησις, ἐὰν δὲν εἴμεθα βέβαιοι περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, εἶνε μέτρα ἐπικίνδυνα. Τὸ ἔργον τῆς ἀποκεντρώσεως ὁμολογῶ, ὅτι δύναται νὰ βοηθηθῇ τὰ μέγιστα διὰ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Ὁ ὑπάρχων ἐκλογικὸς νόμος ἔχει τὸ μέγα κακὸν τῶν συνδυασμῶν, ὡς προεῖπον. Ἂν λοιπὸν δὲν ἐκλείψωσιν οἱ συνδυασμοὶ, δὲν δύνανται νὰ ἐκλείψωσι τὰ προσωπικὰ κόμματα, καὶ τὰ δύο στρατόπεδα, τὰ ὁποῖα ἀγωνίζονται κυρίως περὶ τῆς διανομῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Πρέπει νὰ ἐκλείψωσιν οἱ συνδυασμοί· τὸ πῶς, εἶνε θέμα συζητήσεως· ἀλλ’ ἡ ἀρχὴ πρέπει νὰ γείνῃ δεκτὴ καὶ ἀσπαστὴ παρ’ ὅλων, ὅτι συνδυκομὸς εἶνε τὸ πρῶτον κακὸν, ὅπερ ὑπάρχει εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον. Δὲν εἶμαι ἐναντίος κατ’ ἀρχὴν τῆς εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας· τὸ θέμα τοῦτο θέλω πραγματευθῆ συντόμως καὶ μετ’ οὐ πολύ· ἐν τούτοις πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν καλῶς, ὅτι οὔτε τὸ ἔργον τοῦ δικαστοῦ θὰ εἶνε πλῆρες, οὔτε τὸ ἔργον τοῦ νομοθέτου, οὔτε τὸ ἔργον τοῦ ὑπαλλήλου, ἄν δὲν φροντίσωμεν περὶ τοῦ μέλλοντος, περὶ ἐκπαιδεύσεως πραγματικῆς, οὐχὶ περὶ ἐκπαιδεύσεως, ἥτις παράγει θεσιθήρας. Τὸ ἔργον λοιπὸν τοῦ νομοθέτου καὶ τοῦ δικαστοῦ θὰ συμπληρωθῇ διὰ πραγματικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἐνόσῳ εἰς τὴν Βουλὴν δὲν τεθῶσιν ἐπὶ τοῦ τάπητος ὅλα τὰ ζητήματα ταῦτα, εἰς ὅλον τὸ ὕψος, τὸ ὁποῖον ἐπάγονται, μὴ περιμένωμεν πραγματικὴν βελτίωσιν. Διὰ τοῦ τρόπου τούτου νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀποφύγωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι διὰ τῶν ὀργανικῶν νόμων δυνάμεθα νὰ φέρωμεν τὴν θεραπείαν, ἀλλὰ πρέπει νὰ λάβωμεν ὅλα τὰ μέτρα καὶ ἀναλόγως τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα διαθέτομεν, καὶ τῆς ἐποχῆς, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Ὀλίγας ἀκόμη λέξεις ἔχω περὶ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων. Εἰδικώτερον τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια ἀνεπτύχθησαν ἐπαρκῶς· δὲν θεωρῶ λοιπὸν ἐπάναγκες νὰ ἐπαναλάβω ἐνταῦθα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα πρὸ ἐμοῦ καὶ ἱκανῶς καὶ εὐγλώττως ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀνεπτύχθησαν. Ἀρκοῦμαι νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου ἐπ’ αὐτῶν· καὶ ἐν πρώτοις πρὸς τὰ στρατιωτικὰ ἀρκοῦμαι νὰ εἴπω, ὅτι οὐσιαστικῶς εἶμαι ὑπὲρ τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων μέχρι τινὸς, τουτέστιν ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ τοῦ ταγματάρχου καὶ κάτω· ὡς πρὸς τὸ Συνταγματικὸν ζήτημα τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, τὸ γράμμα κατ’ ἐμὲ δὲν ἀντίκειται, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος εἶνε τοιοῦτον, ὥστε δύνασθε νὰ δώσητε διπλῆν ἑρμηνείαν. Δὲν θὰ λείψωσι βεβαίως τὰ ἐπιχειρήματα καὶ εἰς τοὺς ὑποστηρίξαντας τὴν γνώμην, ὅτι εἰς τὴν Νομοθετικὴν Ἐξουσίαν ὑπάρχει τὸ δικαίωμα τοῦ κανονίζειν τὴν κατάστασιν τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς δὲν θὰ λείψωσι τὰ ἐπιχειρήματα καὶ ἴσως εἶνε πλείονα ἐκείνων, οἵτινες ὑποστηρίζουσιν, ὅτι ἀντίκειται βεβαίως εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ θεμελιώδους ἡμῶν νόμου, διὰ τοὺς γνωστοὺς λόγους τοὺς ἀναπτυχθέντας. Ἂν ὅμως ἐπρόκειτο νὰ ψηφισθῶσιν, ὡς ἐψηφίσθη καὶ ὁ νόμος τοῦ 1882, τοὐλάχιστον ἔπρεπε νὰ μὴ τεθῇ τὸ ὅριον ἀπὸ τοῦ συνταγματάρχου καὶ κάτω, ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ ταγματάρχου καὶ κάτω. Ἀλλ’ ἐὰν ἐλήφθη πρόνοια περὶ τῶν στρατιωτικῶν, διατί ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς οὐδεμίαν λαμβάνει πρόνοιαν περὶ τῶν δικηγόρων; Βλέπετε ὅτι καὶ τὸ ἔργον αὐτὸ εἶναι ἀτελὲς, καὶ ἂν κλίνω κατά τι νὰ ὑποστηρίξω τὴν γνώμην, τοῦ ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ μέτρον τι διὰ τοὺς στρατιωτικοὺς, ὅσον ἐπιτρέπεται ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, τοῦτο πράττω διότι φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοιά τις καὶ διὰ τοὺς δικηγόρους, χάριν τῶν ἰδίων δικηγόρων βουλευτῶν, οἵτινες συντρίβονται ἐν τοῖς δικαστηρίοις καὶ οἵτινες χάνουσι τὸν πολύτιμόν των χρόνον ἐν αὐτοῖς· διότι θ’ ἀναγκασθῶσιν οἱ νῦν δικηγόροι βουλευταὶ ἢ νὰ μένωσι δικηγόροι, ἢ νὰ ἀσχοληθῶσιν εἰδικῶς εἰς τὴν πολιτικήν· ἀλλὰ καὶ χάριν τῆς δικαιοσύνης, εἰς τὴν ὁποίαν οὗτοι ἐπιδρῶσιν, οὐχὶ βεβαίως οὔτε πάντες, οὔτε πανταχοῦ, ἀλλ’ ἰδίως εἰς τὰ κατώτερα δικαστήρια, δύνανται νὰ ἐπιδρῶσι πρὸς ζημίαν τῆς δικαιοσύνης καὶ μάλιστα τῆς ποινικῆς. Ἁπλῶς καὶ μόνον ἡ εὐκολία τῆς δωρεὰν ὑπερασπίσεως δύναται νὰ ὠθῇ πολλοὺς ἐκλογεῖς εἰς τὸ ἀδίκημα καὶ ὅταν ἀκόμη τὰ δικαστήρια δικάζωσιν αὐστηρῶς. Φαντάσθητε, κύριοι, τὸν ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἢ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅταν κατέρχωνται τοῦ ὑπουργικοῦ ἀξιώματος, νὰ μεταβαίνωσιν εἰς τὸ Πταισματοδικεῖον ἢ εἰς τὸ Πλημμελειοδικεῖον διὰ νὰ ὑπερασπίσωσι τὸν ἐκλογέα των, ὅπως ἀπαλλαγῇ ἀπὸ ἓν πρόστιμον πέντε δραχμῶν, ἢ ἀπὸ μίαν φυλάκισιν τριῶν ἡμερῶν! Φαντάσθητε τὸν δικηγοροβουλευτὴν τῆς δεῖνα ἐπαρχίας συνεχῶς ὑπερασπιζόμενον τοὺς ἐκλογεῖς του ἐνώπιον Πταισματοδίκου, ἐξαρτωμένου ἐκ τῆς βουλευτικῆς συστάσεως! Νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ μέτρον, ὡς προεἶπον, χάριν τῶν ἰδίων πολιτευτῶν καὶ χάριν τῆς δικαιοσύνης. Ἂν δὲ τὸ ριζικὸν μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐγὼ διὰ τοῦ πρό τινος ὑποβληθέντος νομοσχεδίου προτείνω, ἤθελε θεωρηθῆ ὡς μεγάλη δόσις καὶ δυσανάλογος πρὸς τὴν σημερινὴν ἐποχὴν, τοὐλάχιστον ἠδύνατο νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ κατώτερα δικαστήρια ἢ εἰς τὰ ποινικὰ μόνον, ἢ ἠδύνατο νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ τοιαύτη ἀπαγόρευσις διὰ τοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις αὐτῶν, παρ’ αἷς ἐκλέγονται, ἐξασκοῦντας τὸ δικηγορικὸν ἐπάγγελμα βουλευτάς. Συμβαίνει δὲ καὶ τὸ ἄλλο τερατῶδες κακὸν, νὰ δικάζωσιν οἱ βουλευταὶ, ἰσοβίους δικαστὰς ἀναπληροῦντες. Φαντασθῆτε, ὁ δικηγόρος βουλευτὴς νὰ λαμβάνῃ μέρος ὡς δικαστὴς καὶ ὡς εἰσαγγελεὺς εἰς τὴν ἐπαρχίαν του ἐπὶ ὑποθέσεων περὶ τιμωρίας τῶν ζωοκλεπτῶν καὶ τῶν προστατῶν αὐτῶν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ μὴ μεριμνῶσι δὲ περὶ τούτου οἱ κ.κ. Ὑπουργοὶ καὶ ὕστερον νὰ σᾶς λέγωσιν, ὅτι ὁ χρυσοῦς αἰὼν θέλει ἐπέλθει, ἐὰν ἐξωσθῶσιν 95 βουλευταί! Πολλὰς ἄλλας ἠδυνάμην νὰ προτείνω μεταῤῥυθμίσεις, ἀλλὰ δὲν μοὶ ἐδόθη καιρὸς πρὸς πρέπουσαν μελέτην τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων· θὰ ἠδυνάμην ἴσως νὰ ὑποβάλω καὶ νομοσχέδιον ἴδιον περὶ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ἀλλὰ τοιαῦτα ἔργα δὲν πρέπει νὰ γίγνωνται ἐν σπουδῇ. Ἴσως ὅμως εἰς ἄλλην εὐκαιρίαν πράξω τοῦτο. Ἤδη, κύριοι, ἔρχομαι εἰς τὰ δύο τελευταῖα νομοσχέδια. Ταῦτα οὐ μόνον θεωρῶ ἀντισυνταγματικά, ὡς ἀντικείμενα εἰς τὸ γράμμα καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, δι’ οὓς λόγους ἄλλοι συνάδελφοι ἐν πλάτει ἀνέπτυξαν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶνε ἀξία μεγάλης μομφῆς, διότι ὑπέβαλεν ἀντισυνταγματικὰ νομοσχέδια, ἐνῷ καὶ ἂν ἤθελεν ἀκόμη νὰ ὑποβάλῃ τὰς τοιαύτας μεταῤῥυθμίσεις, θὰ ἦτο δυνατὸν χωρὶς νὰ προσκρούσῃ εἰς τὸ Σύνταγμα, νὰ ἐπιτύχῃ τοῦτο· καὶ φοβοῦμαι μήπως ἡ ὑποβολὴ τῶν νομοσχεδίων τούτων, τῶν προφανῶς ἀντισυνταγματικῶν, εἶνε ἡ δοκιμαστικὴ ἔναρξις τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον πολλάκις μᾶς προεῖπον, περὶ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν οἱ ἐχθροὶ τοῦ Τόπου, διότι μόνον ἐχθροὶ δύνανται νὰ νομίζωσιν, ὅτι διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν θὰ βελτιωθῶμεν, ἐνῷ μόνον κανονισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν ἔχομεν ἀνάγκην. Δὲν ἔχουσι τὸ ἀνάλογον ἀνάστημα, ὅπως προχωρήσωσι μέχρι τῆς ἐπισήμου καταργήσεως τοῦ Συντάγματος; ἐπὶ τοῦ παρόντος, καὶ διὰ τοῦτο φαίνεται, ὅτι ἀρκοῦνται, ἵνα διὰ τῶν ὀργανικῶν νόμων μεταβληθῇ βαθμηδὸν εἰς χάρτην ἄγραφον αὐτό. Ἠδύναντο, λέγω, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἢ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ἐὰν ἤθελον νὰ περιορίσωσι τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν χωρὶς νὰ προσκρούσωσιν εἰς τὸ γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ καὶ δι’ ἄλλης κλίμακος νὰ ἐπιτύχωσι τοῦτο. Διατί ζητοῦσι μονάδα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐκλογέων καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ, ὡς ὁρίζει τὸ Σύνταγμα; Ἠδύναντο νὰ μὴ θίξωσι τὰ προνόμια τῶν νήσων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναμφισβήτητα, καὶ ἀπορῶ πῶς σπουδαίως ἐῤῥέθη ὅτι τὸ Θέσπισμα τοῦ 1844 κατηργήθη, διότι ἐν τέλει ἔγραφεν ὅτι ἰσχύς του εἶνε ἡ αὐτὴ οἵα τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι ἀφοῦ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 κατηργήθη, δὲν ἴσχυε καὶ τὸ Θέσπισμα! Εἶνε εὐνόητον ὅτι ἡ ἔκφρασις αὕτη σημαίνει ὅτι ἔχουσι τὴν ἰσχὺν τοῦ Συντάγματος ὡς πρὸς τὸν βαθμὸν τῆς ἰσχύος, τοῦ ὅτι δηλαδὴ μόνον Συντακτικὴ Συνέλευσις δύναται νὰ μεταβάλῃ αὐτά. Ἄλλως, εἶνε πασίγνωστον ὅτι τὰ Θεσπίσματα ταῦτα μένουσιν ἐν ἰσχύϊ καὶ τὰ ἐφαρμόζομεν ἔκτοτε· ἀπορῶ δὲ καὶ πῶς ἐτόλμησαν νὰ θέσουν πραγματικῶς βέβηλον χεῖρα ἐπὶ τῶν προνομίων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐσεβάσθη ὁ πατὴρ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, τοῦ ὁποίου ὁμολογῶ ἡ ἀγόρευσις ἀναγινωσκομένη πρό τινων ἡμερῶν ἐνταῦθα σφόδρα μὲ συνεκίνησεν. Ἀλλ’ ἆρά γε πταίουσιν οἱ 245 βουλευταὶ, ἂν βαδίζωμεν ὡς βαδίζομεν; Δὲν θέλω νὰ προβῶ εἰς ὑψηλὰς θεωρίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· ἀρκοῦμαι εἰς τὸ τοῦ Ἀριστοτέλους, «ἀδιάφθορον τὸ πολὺ», καὶ τὸ ὁποῖον ὁ εἰσηγητὴς τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος ἐπανέλαβεν ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ, ἐξηγῶν τὸν λόγον, οὗ ἕνεκεν ἐδέχθησαν τὸν πολὺν ἀριθμὸν, ἀκριβῶς διὰ τὴν σεβαστὴν ταύτην ἀρχήν. Ἂν λοιπὸν ἐπιδιώκετε τὸ ἀδιάφθορον ἐν τῷ ὀλίγῳ, ἔχετε ἀντίθετον τὸν Ἀριστοτέλην καὶ τὴν γνώμην τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ Πολιτεύματος, ἔχετε ἀντίθετον τὴν ἱστορίαν, ἔχετε ἀντίθετον καὶ τὴν λογικὴν, διότι ἀντὶ νὰ χαλαρωθῶσι, θὰ συσφιγχθῶσι πολὺ πλέον οἱ μεταξὺ βουλευτοῦ καὶ ὑπουργοῦ δεσμοὶ διὰ τῆς κολοβώσεως τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Δὲν πταίει ὁ ἀριθμὸς τῶν 245. Ἂν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἦσαν ἀνθηρὰ, θὰ προετίμων νὰ ἦσαν καὶ διπλάσιοι, λόγῳ ἀκριβῶς τῆς ἀποκεντρώσεως, καὶ μόνον δι’ ἕνα λόγον ἠδυνάμην ἐγὼ νὰ δεχθῶ μείωσίν τινα, διὰ τὸν λόγον τῆς καλλιτέρας χρηματικῆς ἱκανοποιήσεως, διότι κατ’ ἐμὲ δὲν ἱκανοποιοῦνται χρηματικῶς οἱ βουλευταὶ, κακῶς δὲ ἡρμηνεύθησαν καὶ αἱ σχετικαὶ διατάξεις, ὅσον ἀφορᾷ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νέου νομισματικοῦ συστήματος· μόνον λοιπὸν ἂν ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ μείζων ἀμοιβὴ ταὐτοχρόνως, ἠδυνάμην νὰ δεχθῶ μικράν τινα μείωσιν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, οὐχὶ ὅμως κάτω τῶν 180 ἢ 200· διότι ναὶ μὲν ὁ ἐλάχιστος ὅρος εἶνε 150, ἀλλ’ ἔκτοτε προσηρτήθησαν αἱ νέαι ἐπαρχίαι. Ἤδη ὅμως, ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα, ἔχω πολὺ μεγαλειτέραν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς 245 παρὰ εἰς τοὺς 150, δι’ ὧν ἡ μὲν ἀπαρτία θὰ καταρτίζηται δι’ 76, ἡ δὲ πλειονοψηφία διὰ 39, ἐξ ὧν οἱ 7 ὑπουργοὶ καὶ οἱ ὑπόλοιποι κατὰ τὸ πλεῖστον ὑπουργοθῆραι. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ὁμιλήσω διὰ μακρῶν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἀλλ’ ἐπαναλέγω ὅτι εἶναι ἐπιβλαβὲς καὶ ἀντισυνταγματικόν. Δὲν λέγω, ὅτι πρώτην φορὰν διὰ νόμου παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, ἀλλ’ αἱ παραβιάσεις τοῦ Συντάγματος ἄλλην εἶχον χροιὰν εἰς ἄλλας περιστάσεις· ἐγένοντο ἴσως ὄχι ἐκ προαιρέσεως, ἀλλ’ ἐκ παραδρομῆς, εἴτε ἐκ παρερμηνείας, ἐνῷ αἱ σημεριναὶ παραβιάσεις, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰ περὶ αὐτῶν δημοσιευθέντα, φαίνεται ὅτι ἔχουσιν ὡς σκοπὸν τὴν ἔναρξιν τῆς καταστροφῆς τοῦ οἰκοδομήματος τοῦ Συντάγματος. Δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀναπτύξω μίαν πρὸς μίαν τὰς παραβιαζομένας διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ διὰ τοῦ περὶ Νομαρχιακῆς ἐκλογικῆς περιφερείας νομοσχεδίου, ἀλλ’ εἶναι πλέον ἐπαρκῶς ἀποδεδειγμένον, ὅτι τείνουσιν αἱ παραβιάσεις αὗται εἰς μεταβολὴν οὐσιώδη τοῦ θεμελιώδους ἡμῶν νόμου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Ἐπαρχιακῆς περιφερείας. Τὸ ζήτημα τοῦτο συνεζητήθη καὶ ἄλλοτε ἐν τῇ Βουλῇ, κατὰ τὸ 1876· ἀλλὰ καὶ τότε ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὰς Νομαρχιακὰς περιφερείας. Εἶμαι τῆς γνώμης, ὡς προεῖπον, ὅτι ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἔχει τὸ δικαίωμα βεβαίως νὰ κανονίζῃ τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ἀλλὰ σκοπίμως τὸ Σύνταγμα ἀπαιτεῖ νὰ διατηρηθῇ τὸ Ἐπαρχιακὸν σύστημα καὶ ἐν πάσῃ περιπτώσει προηγουμένως ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία νὰ ὁρίζῃ τὰς διοικητικὰς διαιρέσεις πρὸ τῶν ἐκλογικῶν περιφερειῶν, διότι ἐπὶ τῶν διοικητικῶν περιφερειῶν γνωμοδοτεῖ καὶ ἀπ’ εὐθείας ὁ τόπος διὰ τῶν Δημοτικῶν καὶ τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων. Τοῦτο δὲ τὸ λέγω εἰς ἀπάντησιν τῶν ὑπὸ τοῦ κυρίου Λομβάρδου λεχθέντων, ὅτι ὅσοι φρονοῦσιν, ὅτι εἰμπορεῖ νὰ εὐρυνθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, δὲν πρέπει νὰ ἦναι κατὰ τῶν νομοσχεδίων, καθόσον οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν τὸ πρωθύστερον. Θεωρῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον, ὡς διετυπώθη, ἀντίκειται προφανέστατα εἰς τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, ὅτι ἂν ἐπιδιώκεται ἡ βελτίωσις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου διὰ τῆς εὐρυτέρας ἐκλογικῆς περιφερείας, ἔπρεπε νὰ ἐπιδιωχθῇ ὁ σχηματισμὸς ἐπαρχιῶν μεγάλων, ἐφ’ ὅσον αἱ τοπικαὶ περιστάσεις ἐπιτρέπουσι τοῦτο, καὶ νὰ ἐπιδιωχθῇ τὸ δυνατῶς ἴσον διὰ νὰ μὴ συμβαίνῃ τὸ ἄτοπον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συμβαίνει ἐναντίον τοῦ Συντάγματος, ἡ Ἐπαρχία φερ’ εἰπεῖν Αἰγίνης καὶ Παξῶν νὰ στέλλῃ ἕνα βουλευτήν, ἡ ἐπαρχία Ἀθηνῶν ὀκτὼ καὶ ἡ τοῦ Βώλου ἕξ, ἐνῷ ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, καὶ ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποστέλλῃ ἐνταῦθα ἀντιπρόσωπον, ἕνα μὲν, ἐὰν θὰ ἰσχύῃ τὸ ἑνιαῖον, πλείονας δὲ, ἀλλὰ κατὰ τὸ δυνατὸν ἴσου ἀριθμοῦ, ἐὰν ἰσχύῃ τὸ λεγόμενον πολλαπλοῦν ψηφοδέλτιον. Ἔπρεπε, λέγω, νὰ ἐπιδιωχθῇ τὸ δυνατῶς ἴσον, διότι τὸ ἀπολύτως δὲν εἶναι δυνατὸν, εἴτε τὸ Ἐπαρχιακὸν σύστημα δεχθῆτε, εἴτε τὸ Νομαρχιακόν. Ἐὰν διὰ τῆς εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας ἐπιδιώκεται διὰ τοῦ νομαρχιακοῦ συστήματος ἡ βελτίωσις, ὁ μὲν Νομὸς Ἀττικῆς πληθυσμοῦ 146,000, καὶ ὁ τῶν Κυκλάδων 166,000, καὶ ὁ τῆς Λαρίσσης 145,000, θέλουσι βελτιωθῆ, ἀλλὰ διατί δὲν θεραπεύετε τὸν νομὸν Ἄρτης, ὅστις ἔχει 31,000; ἰδίως δὲ, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, διατί ἀφίνετε κατατρυχομένην ὑπὸ τῆς νόσου τῶν προστατευόντων τοὺς ζωοκλέπτας τὴν ὡραίαν Ζάκυνθον, ἥτις μεθ’ ὅλας τὰς μεταῤῥυθμίσεις σας μόνη μένει ἀμετάβλητος;

§15ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ Ζάκυνθος εἶναι τελεία.

§16ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Τὸ πιστεύω, διότι τὸ ἐξάγω ἐκ τῆς ἐπιτηδειότητος τοῦ βουλευτοῦ της κυρίου Λομβάρδου, ὅστις μεθ’ ὅλα ταῦτα μένει ἀκλόνητος ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι, ὡς ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς, ἔδει νὰ ἐπιδιωχθῶσιν Ἐπαρχίαι πληθυσμοῦ 60,000 ἕως 80,000 καὶ οὐχὶ νομαρχιακὴ περιφέρεια. Εἰς τὴν Βουλήν, κύριοι, ἐγένετο κατὰ τὸ 1876–1877 μακροτάτη συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας καὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Πάλιν τὴν σημαίαν τῶν μεταῤῥυθμίσεων εἶχεν ὁ κύριος Τρικούπης, Πρωθυπουργὸς δὲ ἦτο ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος. Ὁ Κουμουνδοῦρος, ἀφοῦ μετὰ πολλῆς περισκέψεως ἐμελέτησε τὸ ζήτημα ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον κατὰ τὸ 1876. Τότε δὲ καὶ διὰ τοῦ τύπου καὶ διὰ φυλλαδίων προσεπάθησε νὰ μορφωθῇ ἡ κοινὴ γνώμη, καὶ τότε ὁ κύριος Τρικούπης μετὰ τοῦ μακαρίτου Πετιμεζᾶ ὑπέβαλον νομοσχέδιον ὑποστηρίζοντες τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου καὶ τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν. Ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια ἔπεσε, καὶ ἔμεινεν ἡ ἐπαρχιακὴ περιφέρεια. Ἀκριβῶς δὲ ὁ ἰσχύων ἐκλογικὸς νόμος ἐξήχθη ἐκ τῶν συζητήσεων ἐκείνων. Μακρὰ ἠγέρθη συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Σᾶς παραπέμπω εἰς τὰς ἀγορεύσεις τῶν ὁμιλησάντων. Ὡμίλησαν ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος, ὁ Τρικούπης, ὁ Ἀθ. Πετιμεζᾶς, ὁ Καράπαυλος, ὁ Ζαΐμης, ὁ Κατσικαπῆς, ὁ Λάπας, ὁ Λούντζης· ὅλοι αὐτοὶ ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου. Ἐναντίον ὡμίλησαν μόνον οἱ κύριοι Τσαμαδὸς, Ζωχιὸς, Διαμαντόπουλος, Ῥικάκης καὶ Δημητριάδης. Ὥστε κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας δὲν ἐψηφίσθη ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια, διότι εὑρέθη, ὅτι ἀντέκειτο εἰς τὸ Σύνταγμα. Τὸ δὲ ἑνιαῖον δὲν συνεζητήθη ἀρκούντως, διότι διεκόπη ἡ συζήτησις ἕνεκα τῶν ἐπελθόντων συμβάντων τοῦ Ῥωσσο–τουρκικοῦ πολέμου καὶ δὲν ὑπῆρχεν ὁ ἀπαιτούμενος καιρὸς νὰ ψηφισθῇ τὸ ἑνιαῖον. Συνιστῶ εἰς τοὺς κυρίους βουλευτὰς νὰ ἀναγνώσωσιν ἰδίως τὴν ἀγόρευσιν τοῦ μακαρίτου Ἀθ. Πετιμεζᾶ εἰς τὴν σελίδα 125 τῆς Ἐφημερίδος τῶν Συζητήσεων τῆς Βουλῆς τῆς Βʹ Συνόδου τῆς Ζʹ Περιόδου, ἵνα μελετήσωσιν ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου, καὶ τὴν ἀντίκρουσιν αὐτῶν, ἥτις ἐγένετο λίαν πειστικῶς καὶ εὐγλώττως. Συνοψίζονται δὲ εἰς ταῦτα· ὅτι οἱ συνδυασμοὶ παραβιάζουσι τὸ ἄρθρον 3 τοῦ Συντάγματος, ὅτι εἶναι προσωπικοί, οἱ δὲ μικτοὶ, ἐπιτραπήτω μοι ἡ λέξις, εἶναι καὶ κακοήθεις· ὅτι διαιροῦσι τὸν Τόπον εἰς δύο ἑταιρίας, ὅτι προκαλοῦσι τὰς ψευδορκίας, ὅτι μεταβάλλουσι τοὺς Δημάρχους εἰς κομματάρχας, ὅτι δημιουργοῦσι τὰ προσωπικὰ κόμματα, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ ἔφεραν τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1862, καὶ προεῖπεν ὁ μακαρίτης Πετιμεζᾶς, ὅστις διεκρίνετο διὰ τὰς γνώσεις, τὰς ὁποίας εἶχε περὶ τοῦ Τόπου, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ θέλουσιν ἐπιφέρει καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἐπανάστασιν. Ταῦτα λέγω, διότι κατ’ ἀρχὴν εἶμαι ὑπὲρ εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας, ὡς προηγουμένως ἐξήγησα. Εἶμαι ὅμως ἀπαραιτήτως καὶ ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου, διότι μόνον διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου θὰ κτυπηθῶσιν οἱ συνδυασμοὶ, μόνον διὰ τοῦ ἑνιαίου θὰ ἐκλείψωσιν αἱ ἐπεμβάσεις, θὰ χειραφετηθῶσι δὲ καὶ οἱ βουλευταὶ καὶ θὰ δημιουργηθῶσιν ἐν τῇ Βουλῇ συστήματα ἀρχῶν. Ἐὰν ἀντὶ τοῦ ἑνιαίου ὑπάρχῃ ἄλλο σύστημα καλλίτερον καταπολεμῶν τοὺς συνδυασμοὺς, δὲν τὸ ἀποκρούω· οὐσιῶδες δι’ ἐμὲ εἶνε νὰ λείψωσιν οἱ κάκιστοι ἐκλογικοὶ συνεταιρισμοὶ καὶ τὰ διακριτικὰ ἐπὶ τῶν καλπῶν σημεῖα, ἅτινα καθιεροῖ ὡς δικαίωμα ὁ ἰσχύων ἐκλογικὸς νόμος. Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τοῦ διοικητικοῦ συστήματος διὰ τὰς νέας Ἐπαρχίας εἶνε καὶ ἡ ὑποχρέωσις διὰ τὴν Κυβέρνησιν, ἀσχέτως πρὸς τὸν ἐκλογικὸν νόμον· ἀπορῶ δὲ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρέλειψε μέχρι τοῦδε τοῦτο. Τὸ ἄρθρον 2 τοῦ νόμου περὶ ἀφομοιώσεως τῶν νέων Ἐπαρχιῶν ὁμιλεῖ περὶ προσωρινῆς διοικητικῆς διαιρέσεως, ἥτις κατόπιν ἔμελλε νὰ μεταβληθῇ διὰ νόμου· ἀπορῶ, λέγω, διότι, ἐνῷ ἔκτοτε παρῆλθον πέντε περίπου ἔτη, ἐξ ὧν τὰ τέσσαρα ἔμεινεν ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, ἓν ἔτος δ’ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, μέχρι τοῦδε δὲν εἰσήχθη νόμος περὶ ὁριστικῆς διοικητικῆς διαιρέσεως τῶν νέων Ἐπαρχιῶν πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἐκ τοῦ νόμου ταύτης ὑποχρεώσεως καὶ ἐνῷ, ὡς γνωστὸν, σπουδαῖα παραβλάπτονται συμφέροντα μὲ τὴν ὑπάρχουσαν διοικητικὴν διαίρεσιν, ἡ δ’ Ἐπαρχία Σκοπέλου ἠδύνατο κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν ὅλων τῶν κατοίκων νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὸν νομὸν Βώλου διοικητικῶς καὶ εἰς τὸ Πρωτοδικεῖον Βώλου δικαστικῶς, ὡς τοῦτο καὶ δι’ ἀναφορῶν καὶ διὰ ψηφισμάτων τῶν τε Δημοτικῶν Συμβουλίων καὶ τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου ἐζήτησαν, διότι ἡ Χαλκὶς εἶνε λίαν μεμακρυσμένη. Ἐπίσης καὶ ἡ Ἐπαρχία Ἁλμυροῦ, ἡ νῦν ὑπαγομένη, ὡς γνωστὸν, εἰς τὸν Νομὸν Λαρίσης διοικητικῶς. Οἱ τρεῖς Νομοὶ τῶν νέων Ἐπαρχιῶν διῃρέθησαν ἐξ ἀρχῆς ἀνίσως· οὕτω, ἐνῷ ὁ Νομὸς Λαρίσης ἔχει πληθυσμὸν 145,000, ὁ τῶν Τρικκάλων ἔχει 116,000 καὶ ὁ τῆς Ἄρτης 31,000 μόνον. Ἠδύνασθε λοιπὸν νὰ φέρητε νόμον περὶ τῆς διοικητικῆς διαιρέσεως καὶ ὠφείλατε νὰ πράξητε τοῦτο πρὸ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων· ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν τὸ ἐπράξατε, ἐνῷ πολλάκις δι’ ἐπερωτήσεών μου εἶχον ὑπενθυμίσει τοῦτο. Καταλήγων λοιπὸν, κύριοι, λέγω ὅτι τὰ δύο ἰδίως νομοσχέδια, ἤτοι τὸ περὶ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ τὸ τῆς νομαρχιακῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἀντίκεινται καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι πρέπει νὰ καταψηφισθῶσι, διότι δι’ αὐτῶν βλάβη καὶ οὐχὶ ὠφέλεια θέλει ἐπέλθει ἐν τῇ λειτουργίᾳ τοῦ Πολιτεύματος. Ἐὰν δὲ θέλωσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ σπουδαίαν καὶ πραγματικὴν βελτίωσιν, πρέπει νὰ μεταβάλωσι τὸ διοικητικὸν σύστημα, πρέπει νὰ ἐπιδιώξωσι τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν εὐρεῖαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν καὶ νὰ υἱοθετήσωσι τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, ἢ νὰ παραδεχθῶσιν ἄλλο σύστημα, ὅπως κτυπηθῶσιν οἱ συνδυασμοί· πρέπει νὰ βελτιωθῇ ὁ περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων νόμος καὶ νὰ ἐπιδιωχθῇ ἀποκέντρωσις γενικὴ ἐν τῇ διοικήσει, νὰ εἰσαχθῇ αὐτοδιοίκησίς τις ἐν τῷ δήμῳ καὶ πραγματικὴ ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει βελτίωσις, ἀλλ’ οὐδεμίαν θεραπείαν πρέπει νὰ ἐλπίζωμεν, ἐνόσῳ δὲν ἐπιδιωχθῇ καλὴ καὶ ταχεῖα τῆς δικαιοσύνης ἀπονομή. Συμπεραίνων λέγω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἔχω ἐμπιστοσύνην οὔτε εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, οὔτε εἰς οἵαν δήποτε ἄλλην προσωπικὴν Κυβέρνησιν, εἰς κανὲν προσωπικὸν κόμμα, διότι πάντες οἱ εἰς αὐτὸ στηριζόμενοι δὲν ἐπιδιώκουσι μεταβολὴν συστήματος. Δὲν δύναμαι νὰ ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς Κυβέρνησιν μὴ μεριμνῶσαν ὑπὲρ τῆς εἰλικρινοῦς λειτουργίας τοῦ Πολιτεύματος, διὰ τῆς διακρίσεως τῶν Ἐξουσιῶν, δι’ ἧς καὶ μόνης θέλει ἐπιτευχθῆ ἡ πραγματικὴ χειραφέτησις τοῦ ἐκλογέως ἀπὸ τοῦ κομματάρχου, τοῦ κομματάρχου ἀπὸ τοῦ βουλευτοῦ, καὶ τῶν βουλευτῶν ἀπὸ τῶν Ὑπουργῶν καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ καταψηφίσῃ ὡς ἀντισυνταγματικὰ τὰ νομοσχέδια ταῦτα, ὡς ἐπιβλαβῆ καὶ ὡς μὴ ἐπιδιώκοντα τὴν πραγματικὴν βελτίωσιν τοῦ Τόπου. Φρονῶ δ’ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ν’ ἀποσύρῃ μὲν τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια, καὶ ἐὰν δὲν θέλῃ ν’ ἀναθέσῃ εἰς εἰδικὰς ἀπὸ τοῦδε ἐπιτροπὰς, νὰ εἰσαγάγῃ διὰ τῆς πρωτοβουλίας της τὸν Ὀκτώβριον νομοσχέδια περὶ μεταβολῆς τοῦ διοικητικοῦ συστήματος καὶ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ἐπὶ τῇ βάσει, ἣν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποδείξω, ἀλλὰ ταὐτοχρόνως καὶ νομοσχέδια περὶ δικαστικῆς ἀναδιοργανώσεως, ἧς ἄνευ οὐδεμία ἐσωτερικὴ μεταῤῥύθμισις δύναται νὰ ἐπιτύχῃ.

§17Γ. ΣΕΡΒΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τὰς ἀγορεύσεις τῶν κυρίων ἐντίμων Ὑπουργῶν, τοῦ τε κυρίου Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐπίσης μετὰ προσοχῆς ἤκουσα πάντων τῶν ἀντιφρονούντων καὶ ἐσχημάτισα τὴν περὶ τῶν ὑποβληθέντων νομοσχεδίων κρίσιν μου. Πρὶν ὅμως ἐκφέρω γνώμην, ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω καὶ ἄλλας κρίσεις, ἐκείνας αἵτινες ἀπαιτοῦνται εἰς τὰς εἰδικὰς περιστάσεις τοῦ Ἔθνους, καθ’ ἃς πρόκειται νὰ καταρτίσωμεν τὴν σύνταξιν τῆς Πολιτείας. Δὲν πρόκειται περὶ ἀσημάντων νομοσχεδίων, πρόκειται περὶ σπουδαίων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐπιφέρωσιν ἴσως ὀλεθρίας συνεπείας. Ἔχομεν τὸ παρελθὸν, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐδίδαξεν, ὅτι πρέπει νὰ σπεύδωμεν βραδέως· καὶ παρακαλῶ καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κεβέρνησιν νὰ σπεύδουν βραδέως εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις. Ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω οὐ μόνον τὴν γνώμην καὶ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ πρὸ αὐτῆς ἐπιθυμῶ νὰ ἀκούσω τὴν φωνὴν καὶ τὴν γνώμην ὅλων τῶν ἐπαρχιῶν καὶ ἰδίως τῶν μικρῶν ἐπαρχιῶν, τῶν ὁποίων τὰ δικαιώματα ἅπτοντα διὰ τῶν ἐν λόγῳ νομοθετημάτων. Ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω τὴν κρίσιν ὅλων τῶν ἐπαρχιῶν, διότι παρ’ αὐτῶν δὲν ἔχομεν ἀκούσει τίποτε. Ἔχομέν τινας ἐπαρχίας, αἵτινες ἐξεφράσθησαν, ἤτοι ἔχομεν τὴν κρίσιν τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς, ἀλλ’ οὐδὲν περισσότερον. Ἴσως τὰ νομοθετήματα δὲν ἔφθασαν εἰσέτι εἰς τὰς ἀπωτέρω ἐπαρχίας. Δὲν φρονεῖτε, ὅτι εἶναι ὀρθὸν καὶ δίκαιον νὰ μὴ τὰ ψηφίσητε πρὶν ἔτι ἀκουσθῶσι καὶ αἱ ἐπαρχίαι αὗται; Δὲν ἦτο ἄδικον αἱ ἐπαρχίαι νὰ ἐγερθῶσι μίαν ἡμέραν καὶ νὰ εὕρουν νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ταῖς στεροῦσι καὶ τὸ ἱερώτερον ἐκ τῶν δικαιωμάτων; Διὰ τοῦτο εἶμαι σύμφωνος μετ’ ἐκείνων, οἵτινες ὑπεστήριξαν, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀναβληθῶσιν ἐπὶ τινὰς ἡμέρας αἱ συζητήσεις. Ὅλα τὰ νομοθετήματα εὑρίσκονται ὑπὸ συζήτησιν καὶ πρέπει νὰ φέρω καὶ ἐγὼ περὶ ὅλων τὴν ταπεινὴν γνώμην. Περὶ τίνος πρόκειται; πρόκειται περὶ νόμων μεταῤῥυθμιστικῶν. Ἄριστοι μεταῤῥυθμιστικοὶ νόμοι λέγονται ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐρείδονται ἐπὶ τῶν πλημμελημάτων τοῦ παρελθόντος, ἐκ τῆς ἱστορίας τοῦ παρελθόντος ἀρυομένων, καὶ ἐπιφέρουν τὴν θεραπείαν. Ποῖα εἶναι τὰ πλημμελήματα, τὰ ὁποῖα ἔφερε τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα ἀπὸ τοῦ 1844 ἢ κατόπιν ὅτε μετεῤῥυθμίσθη; Ποῖα εἶναι τὰ σκολιὰ, τὰ ὁποῖα παρενεβλήθησαν; Ποῖαι εἶναι αἱ θεραπεῖαι, αἵτινες πρέπει νὰ ληφθῶσι; Ταῦτα εἶναι τὰ ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλονται εἰς τὴν κρίσιν ὑμῶν. Καὶ περὶ τούτων οὐδένα ἤκουσα ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὁμιλήσῃ, διότι οὐδεὶς εἶπε περὶ τῶν παρεκτροπῶν τοῦ παρελθόντος, οὐδεὶς εἶπε καὶ περὶ τῶν ἄλλων μέτρων, ἅτινα πρέπει νὰ ληφθῶσιν. Ὀπαδὸς τοῦ συστήματος, καθὸ οἱ μεταῤῥυθμιστικοὶ νόμοι πρέπει νὰ ἀποβλέπωσιν εἰς τὴν θεραπείαν τοῦ παρελθόντος, νὰ ἐπιστήσητε τὴν προσοχήν σας εἰς τοῦτο παρακαλῶ, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1844–1862 πολλὰ παράπονα ἠγέρθησαν κατὰ τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος καὶ ποικίλα ἄλλα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἀναχθῶσιν εἰς δύο κυρίως κατηγορίας, εἰς τὴν τῶν συνδυασμῶν πρῶτον καὶ δεύτερον εἰς τὰς ἐπεμβάσεως τῆς Κυβερνήσεως. Ταῦτα μόνα εἶναι τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα προέκυψαν. Ἔναυλοι εἰς τὰς ἀκοάς μας οἱ λόγοι, οἵτινες ἐξετοξεύθησαν κατὰ τῶν λαβόντων χώραν παραπτωμάτων, τὰ ὁποῖα ἐχαρακτηρίσθησαν ὡς ἀπαίσια καὶ μὲ τὰ λιπαρώτατα ἐπίθετα. Ἐὰν λοιπὸν οἱ συνδυασμοὶ, οἱ ὁποῖοι εἶχον ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἀποκλείουν τοὺς ἀγαθοὺς ἐκ τῆς Βουλῆς ὑπῆρξάν τι κακὸν, ἐὰν ἡ ἐπέμβασις τῆς Κυβερνήσεως ἔτι μᾶλλον συνετέλει εἰς τοῦτο, τὰ ἐν λόγῳ νομοθετήματα ἔχουσιν ὡς σκοπὸν νὰ θεραπεύσωσιν αὐτὰ τὰ κακά; οὐδόλως. Ἡ Ἑπτάννησος τότε ἐδιοικεῖτο ἰδιαιτέρως, εἶχε τοὺς θεσμούς της. Ποῖα εἰσὶ τὰ ἀποτελέσματα; πάντα διάφορα. Τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα ἐλειτούργει ὁμαλῶς, ἀξιοπρεπῶς καὶ ἀρίστως, ἔδωκε καρποὺς, ὡς εἶναι πασίγνωστον. Μία μόνον ἐξαίρεσις ἐγένετο τοῦ κανόνος, ἡ ἐκλογὴ τοῦ 1857, ὅτε βέβηλος χεὶρ εἰς μίαν νῆσον ἠθέλησε νὰ κάμῃ καλπονοθεύσεις, ἠθέλησε νὰ παραλύσῃ τὸ σύστημα τοῦ Κράτους· ἀλλὰ τὸ κακὸν ἐκεῖνο ἀμέσως κατεδιώχθη καὶ ἐκαυτηριάσθη καὶ οὐδέποτε πλέον ἐπανελήφθη, εἶναι δὲ ἡ ἐκλογὴ τῆς νήσου τῆς Κεφαλληνίας, περὶ ἧς φρονῶ ὅτι καλῶς ἐνθυμεῖσθε. Ἐπῆλθεν ἡ ἕνωσις τῆς Ἑπταννήσου, καὶ πρέπει νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι αὕτη ἐπέφερεν ἂν ὄχι τὴν πλήρη τοῦ συστήματος διόρθωσιν· ἐπέφερε τὴν χαλάρωσιν τοῦ μεγάλου κακοῦ, ὃ προϋπῆρχε, διότι καὶ οἱ συνδυασμοὶ ἐμετριάσθησαν καὶ ἡ ἐπέμβασις τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἦτο τόσον ἐκτενὴς, ὅσον προηγουμένως, καὶ μόλα ταῦτα τὸ ἀποτρόπαιον τέρας τῶν συνδυασμῶν δὲν ἐξέλιπεν, ἀλλὰ ἐξηκολούθησε νὰ φέρῃ τὰ ἀποτελέσματά του. Ἔχομεν παράδειγμα οὐχὶ μικρὸν ἀρυόμενον ἀπὸ προσώπων, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται παρ’ ἡμῖν. Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι ἀπεκλείσθησαν τοῦ Βουλευτηρίου οἱ πλέον ἀξιότιμοι Ἀντιπρόσωποι, οἵτινες περιποιοῦν τιμὴν εἰς τὸν Τόπον; Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι διὰ τοῦ συνδυασμοῦ καὶ τῆς Κυβερνητικῆς ἐπεμβάσεως ἀπεκλείσθη ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος; Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι ἀπεκλείσθη ὁ ἀείμνηστος Δεληγεώργης; Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι ἀπεκλείσθη ὁ ἀξιότιμος νῦν πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι διὰ τῶν τοιούτων μέσων ἀπεκλείσθη ὁ ἔντιμος καὶ ἀξιοπρεπὴς κ. Δηλιγιάννης; Πάντες τὸ ἐνθυμούμεθα. Καὶ ἐν τούτοις, ἐνῷ ὁ ἄριστος ἰατρὸς ἐπιφέρει τὸ φάρμακον τὸ σχετικὸν εἰς τὴν πληγὴν τοῦ νοσοῦντος ὅπως θεραπεύσῃ τὴν νόσον, διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα μᾶς ὑποβάλλονται, πᾶν ἄλλο μᾶς φέρουσι ἢ τὴν θεραπείαν τῶν δύο τούτων κακῶν, τοῦ τέρατος τῶν συνδυασμῶν καὶ τῆς ἐπεμβάσεως τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ ἀοίδιμος Κουμουνδοῦρος, ὅστις ἦτο καὶ λίαν ἀξιοπρεπὴς καὶ λίαν πρακτικὸς τὸν νοῦν, εἶδε τὸ κακὸν, εἶδε τὰ ἀποτελέσματά του καὶ ἐπέφερε θεραπείαν διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινε, δηλαδὴ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Φέρετε ὑμεῖς τοιαύτην θεραπείαν ἵνα καταστρέψητε τὸ τέρας τῶν συνδυασμῶν καὶ νὰ ἀπομακρύνητε τὴν Κυβερνητικὴν ἐπέβασιν ὅπως ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος ἐφρόντισε; Διὰ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα διδάσκει ἡ πεῖρα, ἠδύνατο νὰ θεραπευθῇ τὸ κακὸν ἢ διὰ τῆς μοναδικῆς ψήφου ἢ διὰ συστήματος, τὸ ὁποῖον ὁ ἐπὶ τῶν ἀποικιῶν Ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ἄλλοτε ὑπέβαλεν εἰς τὴν Ἑπτάννησον, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ μεταῤῥυθμίσῃ τὸ Κοινοβούλιον τὸν ἐκλογικὸν νόμον· διότι κατὰ τὸ Ἑπτανησιακὸν σύστημα ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἀπετέλει ἀναπόσπαστον μέρος τοῦ Πολιτεύματος καὶ ἐνέκρινε νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ· ἐνῷ ἐδήλωσεν ὅτι ὑπογράφει τὰ πάντα, μᾶς ἔδωκεν ὡς συμβουλὴν διὰ νὰ ἀποφύγωμεν τοὺς συνδυασμοὺς, νὰ φέρωμεν τροπολογίαν, ὅπως ἕκαστος ἐκλογεὺς δικαιοῦται νὰ ῥίπτῃ εἰς οἱανδήποτε κάλπην θέλει ὅλα τὰ σφαιρίδια καὶ οὕτω νὰ μὴ καταστρέφωνται αἱ μειονοψηφίαι. Τότε ἡ Ἑπτάνησος δὲν ἐδέχθη αὐτὸ τὸ σύστημα, διότι δὲν εἶχεν ἀνάγκην, καθόσον δὲν εἶχεν εἰσχωρήσει τὸ τέρας τῶν συνδυασμῶν καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἡ Κυβερνητικὴ ἐπέμβασις.

§18ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅλαι αἱ ἐπαρχίαι εἶχον δύο συνδυασμοὺς, εἶχον τὸν ῥιζοσπαστικὸν ἀπὸ τὸ ἓν μέρος καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο τὸν ἀντίθετον.

§19ΣΕΡΒΟΣ. Αὐτὸ ἦτο εἰς τὴν Ζάκυνθον.

§20ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπαρουσιάζοντο δέκα ῥιζοσπάσται ἀπὸ τὸ ἓν μέρος καὶ δέκα ἀντίθετοι ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος.

§21ΣΕΡΒΟΣ. Τότε δὲν ἐγίνετο τίποτε· ἐξελέγοντο Βουλευταὶ ἐξ ὅλων τῶν ἀποχρώσεων.

§22ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὴν Κεφαλληνίαν ἦσαν δέκα ἀπὸ τὸ ἓν μέρος καὶ δέκα ἀπὸ τὸ ἄλλο.

§23ΣΕΡΒΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία τῆς Ἑπτανήσου ἐπακριβῶς καὶ οὐχὶ διαφορετική. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ καυτηριάσωμεν αὐτὴν τόσον τὴν ἀφήσαμεν κατὰ μέρος ζητοῦντες θεραπείαν εἰς τὸ σύστημα, ὃ φέρει πάντη διάφορα ἀποτελέσματα. Ἐὰν οἱ συνδυασμοὶ εἶναι κακοὶ, διότι φέρουσι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ὑπερισχύσεως τοῦ ἑνὸς κόμματος καὶ κυρίως τοῦ Κυβερνητικοῦ ὡς ἐκ τῆς ἐπεμβάσεως—καὶ δὲν θέλω νὰ κατακρίνω τὴν παροῦσαν ἢ ἄλλην Κυβέρνησιν—λέγω ὅτι ἐὰν γίνῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκεται διὰ τῶν νομοσχεδίων, ἐὰν οἱ συνδυασμοὶ εἶναι κακὸν φοβερὸν ἤδη, τί θέλει γίνει ὅταν ἐφαρμοσθῶσιν εἰς τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν, ὅταν ἓν πολυπληθὲς σῶμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἔχῃ μέσα παντοδύναμα καὶ ἰσχυρότερα ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἔχει τὴν σήμερον, ὅταν θὰ ἔχῃ τὸν πλοῦτον, ὁ ὁποῖος καταστρέφει πᾶσαν δύναμιν, διότι οἱ ἕλληνες εἶναι πτωχοί; θὰ φέρῃ τὸ σύστημα τοῦτο τὰς καταδιώξεις καὶ τὰς συγκρούσεις εἰς τὸ κατακόρυφον, καὶ θὰ ἔχωμεν τὰ ἀπαίσια ἀποτελέσματα τοῦ κακοῦ τούτου χείρονα τοῦ παρελθόντος. Ἀλλὰ τὴν σύγκρουσιν καὶ τὸν ἀνταγωνισμὸν μόνον θὰ ἐπιφέρῃ; θὰ ἐπέλθῃ καὶ ἄλλο μεγαλείτερον κακόν. Τὸ σύστημα τὸ προτεινόμενον θέλει φέρει ὡς ἄμεσον ἀποτέλεσμα τὴν ἀδελφοκτονίαν, διότι ἀδελφοκτονίαν νομίζω ἐκείνην καθ’ ἣν διὰ τῆς συγχωνεύσεως ἡ ἐπαρχία, ἡ ἔχουσα πολυπληθέστερον πληθυσμὸν, θέλει ἀποῤῥοφήσει τὴν ἔχουσαν ὀλιγώτερον. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνταγωνισθῶσι 1500, ἢ 1000 ἐκλογεῖς τῶν Παξῶν ἀπέναντι 20,000 τῆς Κερκύρας; Πῶς θὰ ἀνταγωνισθῶσιν οἱ ἐκλογεῖς τῆς Αἰγίνης ἀπέναντι 20,000 ἐκλογέων τῆς πρωτευούσης; Καὶ θέλετε νὰ ὑποφέρωσιν αἱ μικραὶ ἐπαρχίαι αὐτὴν τὴν ἁρπαγὴν τῶν δικαιωμάτων των; Καὶ ἐν τούτοις ἐν ἄρθρῳ 3 τοῦ Συντάγματος ἀναγράφεται, ὅτι ὅλοι οἱ πολῖται εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τοῦ νόμου. Ἴση εἶναι ἀπέναντι τοῦ νόμου μία ἐπαρχία, ὅταν δὲν δύναται νὰ ἀναδείξῃ τὸν ἀντιπρόσωπον αὐτῆς; Κατὰ τὸ Σύνταγμα ὁ ἀντιπρόσωπος πρέπει νὰ κατάγεται ἐκ τῆς ἐπαρχίας, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ὅταν δὲν κατάγεται, πρέπει νὰ ἦναι ἐγκατεστημένος ἐπὶ διετίαν ἐν αὐτῇ. Διατί τοῦτο; διότι τότε γνωρίζει τὰς ἀνάγκας τῆς ἐπαρχίας, διότι συνταυτίζεται μετὰ τῶν συμφερόντων τῆς ἐπαρχίας καὶ οὕτω δύναται νὰ προστατεύσῃ αὐτά. Τὴν σήμερον ἔχει δύναμιν καμμίαν ἡ ψῆφος τῆς μικρᾶς ἐπαρχίας; οὐδεμίαν· θὰ ἔχωσι ψῆφον καὶ αἱ μικραὶ ἐπαρχίαι, ἀλλ’ αὕτη δὲν θὰ ἔχῃ οὐδεμίαν ἀξίαν, καὶ οὕτως αἱ μικραὶ ἐπαρχίαι βλέπουσι μὲ βλοσυρὸν ὄμμα ἐκείνους, οἵτινες ἥρπασαν τὸ δικαίωμά των, διότι ἐκεῖθεν ἄρχεται ἡ καταστροφή. Σᾶς βεβαιῶ, κύριοι, ὅτι κατεγοητεύθην καὶ αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκφράσω τὴν μεγίστην εὐγνωμοσύνην μου— διότι ἀνήκω οὐχὶ εἰς μεγάλην καὶ πολυπληθῆ ἐπαρχίαν, ἀλλὰ εἰς μετρίαν ἔχουσαν ὀλίγον πληθυσμὸν—πρὸς ἐκείνους τοὺς εὐγενεῖς ἄνδρας, οἵτινες καίτοι ἀνήκοντες εἰς πολυπληθεῖς ἐπαρχίας, οὐχ’ ἧττον ἀπέκρουσαν τοιοῦτον σύστημα, σύστημα ἀδελφοκτόνον, σύστημα ἀλληλοσφαγῆς, διότι δύνασθε νὰ ἦσθε βέβαιοι ὅτι ὁ Αἰγινήτης καὶ Θηβαῖος δὲν δύνανται νὰ ἀνταγωνισθῶσιν ἀπέναντι τῆς πρωτευούσης. Καὶ τοῦτο συμβαίνει οὐχὶ εἰς μίαν ἢ δύο ἐπαρχίας, ἀλλὰ εἰς 50 ἐπαρχίας τῆς Ἐπικρατείας! Τὸ σύστημα τοῦ νομοσχεδίου τὸ θεωρῶ ἀντισυνταγματικὸν ὄχι μόνον διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξαν οἱ προλαλήσαντες, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν λόγον ὅτι προσβάλλονται τὰ δικαιώματα τῶν μικρῶν ἐπαρχιῶν. Μέχρι τοῦδε εἴχομεν τὸ σύστημα τῶν ἀφωσιωμένων προσώπων, τώρα θὰ ἔχωμεν ἐπὶ προσθήκῃ καὶ τῶν ἀφωσιωμένων ἐπαρχιῶν, ἢ τιμαριούχων, κατέναντι τῶν ὁποίων θὰ ἔχωμεν τὰς ἐπαρχίας, τὰς ὁποίας θὰ καταστήσωμεν ὑποχειρίους. Καὶ πραγματικῶς ὑποχειρίους καθιστῶμεν τὰς μικρὰς ἐπαρχίας, διότι ἀφαιροῦμεν παρ’ αὐτῶν τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχουσι κεκτημένον. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ἀναφέρω τὰ περὶ τούτου, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἄλλας ἐπαρχίας, διότι αὐτὰ τὰ ἀνέπτυξε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς κ. Δηλιγιάννης καὶ ὁ σεβάσμιος γέρων κ. Καλλιφρονᾶς· ἐπιθυμῶ ὅμως νὰ σᾶς ὑπομνήσω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶναι σχετικὸν πρὸς τὴν Ἑπτάννησον. Ἡ ἐπαρχία ἐν Ἑπταννήσῳ ἦτο ὄχι μόνον ἀστικὸν ἢ νομικὸν πρόσωπον, ἀλλὰ καὶ πολιτειακόν. Ἡ ἐπαρχία ἐν Ἑπταννήσῳ, ὅταν ἡ Ἑνετικὴ Κυβέρνησις κατεῖχε τὰς νήσους ἐπὶ πολλὰ ἔτη, διετήρησε τὸ σύστημα αὐτό· καὶ οὐ μόνον ἰδίαν περιουσίαν εἶχεν, ἀλλὰ καὶ ἰδίους νόμους ἐπαρχιακούς, τὸ σύνολον τῶν ὁποίων εἶναι τυπωμένον ἐν Κερκύρᾳ καὶ ἀπαρτίζει ἕνα τόμον ὀγκωδέστερον καὶ αὐτοῦ τοῦ ἀστικοῦ κώδικος τῆς Ἰουνίου Πολιτείας, περιέχοντα 500 καὶ 600 σελίδας, καὶ πραγματεύεται περὶ φόρων καὶ περὶ ἰδιαιτέρων διοικητικῶν μέτρων ἑκάστης ἐπαρχίας. Ἦλθε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1800· δι’ αὐτοῦ καθιεροῦται τὸ ἐπαρχιακὸν σύστημα καὶ ὁρίζεται, ὅτι ἑκάστη ἐπαρχία ἔχει τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτῆς ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ· τὸ αὐτὸ καθιεροῦται καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1803, ἐπὶ τέλους τὸ αὐτὸ καθιεροῦται καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1817, τὸ ὁποῖον διεῖπε μέχρις ἐσχάτων. Καὶ οὐ μόνον διετηρεῖτο τὸ ἀστικὸν καὶ πολιτικὸν ἐπαρχιακὸν σύστημα, ἀλλὰ καὶ διεδηλοῦτο εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1807, ὅτι ἑκάστη νῆσος ἀπετέλει ἴδιον Κράτος, διὸ καὶ ἐκαλοῦντο Ἡνωμένα Κράτη τῶν Ἰονίων νήσων statiu niti delle isole ionie, καὶ ἕκαστον Κράτος, μὴ ἐξαιρουμένων καὶ τῶν Παξῶν, εἶχε τοὺς ἀντιπροσώπους του ἐν ὡρισμένῳ ἀριθμῷ καὶ εἰσέτι καὶ αὐτὸν τὸν γερουσιαστήν. Καὶ θέλετε σήμερον κεκτημένα καὶ παγιωμένα δικαιώματα νὰ τὰ καταστρέψητε, ἀφοῦ δὲν πρέπει νὰ ἔχουν ἀντιπρόσωπον! Πρὸς Θεοῦ σκεφθῆτε καὶ μὴ ἀδικήσετε τόσους πολίτας. Λέγω δὲ τοῦτο οὐ μόνον διὰ τὴν Ἑπτάννησον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰς ἄλλας ἐπαρχίας τοῦ Κράτους· καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης πτέρυγος, ἐπαναλαμβάνω δὲ τὴν εὐγνωμοσύνην μου πρὸς τοὺς γενναίους ἄνδρας, τοὺς ὑποστηρίξαντας τὰ δικαιώματα τῶν μικρῶν ἐπαρχιῶν ἀπέναντι προσωπικῆς ζημίας· διότι, ἐὰν τὸ σύστημα τοῦτο γίνῃ δεκτὸν, θὰ εἶναι σύστημα ἀδελφοκτονίας καὶ αὐτοκτονίας (εὖγε, εὖγε).

§24Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Κύριοι, ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, διότι νομίζω, ὅτι ἡ συζήτησις ἔχει ἐξαντληθῆ. Ἀφορμὴν δ’ ἔδωκεν εἰς ἐμὲ διὰ νὰ ζητήσω τὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βώλου βουλευτὴς κύριος Φιλάρετος, ὁ ὁποῖος, καίτοι διὰ μακρῶν ὡμίλησε, καίτοι ἐπεζήτησε νὰ καταπολεμήσῃ τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια, φρονῶ, ὅτι ἐξέθεσε πρὸ ἡμῶν πάντα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ ἐκθέσῃ ὁ ἀναλαμβάνων τὴν ὑπεράσπισιν αὐτῶν. Καὶ ἂν ἐκ τοῦ λόγου αὐτοῦ ἀφαιρέσῃ τὸ μέρος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐχαρακτήρισε τὰ νομοσχέδια ὡς ἀντισυνταγματικὰ, ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν αὐτῶν, πάντα τὰ λοιπὰ ἐπιχειρήματα, ὅσα ἐπεκαλέσθη, εἶναι ὑπὲρ τῆς ἐμῆς γνώμης, δὲν ἀμφιβάλλω δὲ ὅτι θὰ καταδείξω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι κατ’ οὐσίαν, ἕνεκα τῶν λόγων, οὓς αὐτὸς ἐπεκαλέσθη, πρέπει πάντως ἡ Βουλὴ νὰ σπεύσῃ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν αὐτῶν. Ἀλλὰ πρὶν ἢ προβῶ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν λόγων τούτων, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ διαφωνήσω πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἐχαρακτήρισαν τὰ νομοσχέδια ταῦτα ὡς ἀντιβαίνοντα εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Δὲν ἔχω σκοπὸν, κύριοι, νὰ ἐκτείνω τὸν λόγον μου εἰς ἱστορίαν ἐπὶ τοῦ παρελθόντος, διότι νομίζω ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς πρέπει ὁ λόγος νὰ περιορίζηται ἐντὸς τοῦ στενοῦ κύκλου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος· διότι, ἂν ἀνερχώμεθα εἰς προϊστορικὰς ἐποχὰς καὶ καταναλίσκωμεν τὸν χρόνον ἡμῶν εἰς ἱστορίας, μηδεμίαν σχέσιν ἐχούσας πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον, φεύγομεν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν. Διὰ τοῦτο θέλω περιορισθῆ ξηρῶς εἰς τὴν συζήτησιν τῶν λόγων, οὓς ἐπικαλοῦνται οἱ κατὰ τῶν νομοσχεδίων ἀντιτασσόμενοι, καὶ ἂν κατορθώσω νὰ ὑποδείξω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὀφείλει, ὅτι ἔχει καθῆκον τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ προβῇ εἰς τὴν ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων, θὰ ἦμαι εὐτυχής· ἄλλως, θὰ δικαιολογήσω τὴν ἐμὴν γνώμην. Πρὸ παντὸς ἄλλου δὲ ὅταν πρόκηται περὶ τοιούτων σοβαρῶν ζητημάτων, ὀφείλει ἕκαστος βουλευτὴς νὰ ἔχῃ ἰδίαν γνώμην καὶ νὰ ἐκφέρῃ ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος. Δὲν γνωρίζω διατί οἱ ἀντιτασσόμενοι κατὰ τῶν νομοσχεδίων εὗρον ὡς ἐπίκαιρον ἐπιχείρημα τὴν ἀντισυνταγματικότητα τῶν νομοσχεδίων. Ἀναγνώσατε τὸ Σύνταγμα καὶ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν, καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι οὐδὲ πόῤῥωθεν θίγουσι τὰς ἐλευθερίας ἡμῶν. Ἀπεναντίας μάλιστα, φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια καλοῦνται νὰ προστατεύσωσι τὰς ἐλευθερίας, τὰς ὁποίας ἀνέγραψε τὸ Σύνταγμα καὶ τὰς ὁποίας δὲν ἠδυνήθη ἐπὶ μακρὸν χρόνον νὰ προστατεύσῃ αὐτὸ καὶ μόνον. Ἐὰν, κύριοι, ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ὡς λόγος ἰσχυρὸς, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Βόλου, ὅτι δηλαδὴ, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς μεταῤῥυθμίσεις ἐκλογικὰς, πρέπει νὰ κανονίσωμεν ἐκλογικὴν περιφέρειαν ἄλλην παρ’ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζει δῆθεν τὸ Σύνταγμα, ὅτι ἔπρεπε νὰ μεριμνήσωμεν περὶ τοῦ διοικητικοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Κράτους, διότι τότε μόνον δὲν παραβλάπτομεν τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, εἰσάγοντες τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια περὶ ἐκλογικῆς περιφερείας εἰς ἐπιψήφισιν, ἐὰν οὗτος δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς λόγος δυνάμενος ν’ ἀντιταχθῇ κατὰ τοῦ ὀρθοῦ τῶν νομοσχεδίων, νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιος σπουδαίας συζητήσεως. Ἐὰν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλωμεν τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν δύναται νὰ ὑποστῇ μείωσίν τινα μόνον διότι ἐνασκοῦμεν αὐτὸ πρὸ τῆς εἰσαγωγῆς νόμου περὶ διοικητικοῦ ὀργανισμοῦ. Προσομοιάζει δὲ τὸ ἐπιχείρημα πρὸς τὴν περίστασιν, καθ’ ἣν εἷς ὑπουργὸς τοῦ Κράτους ἄλλοτε, διότι μία παράγραφος ἑνὸς δημοσίου ἐγγράφου δὲν ἦτο πρώτη, ἀλλὰ δευτέρα, ἐπέμενε δὲ νὰ τεθῇ πρώτη αὕτη, δευτέρα δὲ ἡ ἄλλη, ἔδωκε διὰ τοῦτο τὴν παραίτησίν του. Δὲν ἐννοῶ τίνα λόγον ἔχει τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, ὅτι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ προβῶμεν εἰς ἐκλογικὰς μεταῤῥυθμίσεις, χωρὶς νὰ προσβάλωμεν τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ πρέπει νὰ κανονίσωμεν πρῶτον τὴν περιφέρειαν τὴν ἐκλογικὴν καὶ μετὰ τοῦτο νὰ εἰσαγάγωμεν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκλογικῶν μεταῤῥυθμίσεων. Ὅταν τὸ Σύνταγμα ὡμίλει περὶ περιφερείας, δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὰς περιφερείας, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν ψήφισιν αὐτοῦ ὑπῆρχον, ἀλλ’ ἐκείνας αἵτινες κατὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ Πολιτεύματος ἤθελον διὰ τῶν νόμων τοῦ Κράτους κανονισθῆ. Δὲν βλέπω τὴν ἀνάγκην ἑπομένως, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Βόλου, τοῦ νὰ εἰσαγάγωμεν πρότερον τὸν κανονισμὸν διὰ τοῦ διοικητικοῦ ὀργανισμοῦ τῶν περιφερειῶν, καὶ μετὰ τοῦτο τὴν ἐκλογικὴν μεταῤῥύθμισιν. Ἐὰν τοῦτο τὸ ἐπιχείρημα δὲν νομίζω, ὅτι δύναται νὰ ἦναι ἄξιον τῆς συζητήσεως τῆς Βουλῆς, ὀλιγώτερον ἄξιον εἶναι τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι τὸ Σύνταγμα κανονίζει τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεκτέων βουλευτῶν, ἀναλόγως πρὸς τὸν πληθυσμὸν τῶν Ἐπαρχιῶν. Κατὰ τὸν ἐν ἰσχύϊ ἐκλογικὸν νόμον, ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν κανονίζεται ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ τῶν δημοτῶν, διότι ἡ ἀναλογία μεταξὺ ἐκλογέων καὶ δημοτῶν εἶναι ὡρισμένη καὶ ἀναμφισβήτητος, καὶ ἂν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ εὑρίσκωμεν ὅτι ὁ ὅλος ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων διαιρεῖται διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλεκτέων βουλευτῶν, εὑρίσκωμεν δὲ τὸν διαιρέτην, ὅστις μέλλει νὰ κανονίσῃ τὸν ἐξ ἑκάστης Ἐπαρχίας ἐκλεκτέον ἀριθμὸν βουλευτῶν ὡς ἐκλογικὴ μονὰς, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν κατ’ εὐρυτέραν μέθοδον ὑπολογισμοῦ, ὅτι προστίθενται πάντες οἱ δημόται ὅλων τῶν Δήμων τοῦ Κράτους καὶ διαιροῦνται διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλεκτέων βουλευτῶν, τὸ δὲ πηλίκον ἐκείνου εἶναι ἡ ἐκλογικὴ μονὰς, ἥτις θέλει προσδιορίσει τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν τοῦτο εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτὸ, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ἀντὶ νὰ ἔχωμεν διαιρέτην μέγαν ἀριθμὸν ἐκ δημοτῶν, ἔχομεν διαιρέτην μικρότερον, ἀντιστοιχοῦντα ὅμως κατ’ ἀκριβῆ ἀναλογίαν πρὸς τοὺς δημότας, διαιρετέον δ’ ἐπίσης μικρότερον, κατ’ ἀναλογίαν, ἀντιστοιχοῦντα πρὸς τὸν μεγαλύτερον ἀριθμὸν τῶν δημοτῶν (θόρυβος ἐκ δεξιῶν). Ὅταν θέλωμεν νὰ ἀνατρέψωμεν καὶ τὰς πράξεις τῆς ἀριθμητικῆς, καὶ ὅταν οὔτε ἀποδέχεσθε μίαν μαθηματικὴν ἀκρίβειαν ἀναμφισβήτητον, σᾶς βεβαιῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐκπλαγῶ. Ἴσως δὲν ἐξηγήθην ἀρκούντως, καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ κατανοηθῶ, δὲν θὰ περιέμενον βεβαίως νὰ προκαλέσῃ ὁ λόγος μου τὴν ἔκφρασιν τῆς ἀπορίας, τὴν ὁποίαν προεκάλεσε, διότι τὸ πρᾶγμα εἶναι τόσῳ σαφὲς, ἡ ἀλήθεια τόσῳ μαθηματικὴ, ὥστε δὲν γνωρίζω τί δύναταί τις ν’ ἀντιτάξῃ κατ’ αὐτῆς (θόρυβος). Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπικαλεσθῇ κανεὶς μέγαν μαθηματικὸν, ἵνα ἀποδείξῃ τόσῳ σαφὲς ζήτημα. Εἶπον, ὅτι ὁ ἐκλογικὸς νόμος ὁρίζει, ὅτι οἱ βουλευταὶ ἐκλέγονται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοτῶν, ἀλλ’ οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἐφαντάσθη ποτὲ ὅτι ὁ ἐκλογικὸς νόμος εἶναι νόμος ἀντισυνταγματικός· διὰ τοῦτο καὶ μέχρι τοῦδε δὲν ἠγέρθη κατ’ αὐτοῦ κἀνὲν παράπονον. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀκριβὲς, ἐρωτῶ ὑμᾶς: διὰ τίνα λόγον εἶναι περισσότερον ἀντισυνταγματικὸν τὸ σήμερον ὑποβαλλόμενον νομοσχέδιον παρ’ ὅσον ὁ μέχρι τοῦδε ἰσχύων νόμος ἀπὸ τοῦ 1864; Ἰδοὺ τί λέγει ὁ νόμος: «ὁ ἀριθμὸς τῶν παρ’ ἑκάστης Ἐπαρχίας ἐκλεγομένων βουλευτῶν εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὸν πληθυσμὸν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοτῶν». Ἐὰν δ’ ἡ διάταξις αὕτη τοῦ ἐν ἰσχύϊ ἐκλογικοῦ νόμου δὲν ἐνομοθετήθη συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἔχει ἐνταῦθα τὴν θέσιν του, διότι πάντες ἡμεῖς ἐξελέχθημεν δυνάμει νόμου, ἀντιβαίνοντος καθ’ ὑμᾶς εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ ἑπομένως πᾶσαι αἱ πράξεις τῶν μέχρι σήμερον λειτουργούντων Νομοθετικῶν Σωμάτων εἰσὶν ἄκυροι, καὶ τὸ Κράτος διατελεῖ ἐν παντελεῖ ἐλλείψει παντὸς κύρους. Τοιαῦτα ἄτοπα πρόκειται νὰ δημιουργήσῃ ἡ γνώμη τῶν ἀντιφρονούντων.

§25Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν νὰ σᾶς κάμω μίαν διασάφησιν;

§26ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ μὴ μὲ διακόπτετε· κατόπιν ὁμιλεῖτε. Κύριοι, ὡς πρὸς τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρωθυπουργὸς ἀνέπτυξε τοὺς λόγους, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν νὰ ὑποβάλῃ ταῦτα εἰς τὴν ἐπιψήφισιν ἡμῶν, καὶ δὲν ἀφῆκε, νομίζω, οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τῆς χρησιμότητος αὐτῶν. Ὅ,τι καὶ ἂν εἴπῃ τις, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσθέσῃ οὐδὲ λέξιν εἰς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός· εἶναι ταῦτα τόσον ἀληθῆ, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ ἡμῶν εἷς ὁ ὁποῖος σπουδαίαν νὰ δύναται νὰ φέρῃ ἀντίῤῥησιν· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ὑποστηρίξῃ τις ἐν πεποιθήσει, ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη τοῦ στρατοῦ περιήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα εὐτυχῶς δὲν ἐπηκολούθησαν μεγαλείτερα, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ δεχθῇ τις, ὅτι ἂν ἐξακολουθήσωμεν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον πολιτευόμενοι, ὡς πρὸς τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθώσωμεν νὰ μορφώσωμεν στρατὸν, τὸν ὁποῖον ἔχομεν ἀνάγκην καὶ καθῆκον νὰ ἔχωμεν. Πρέπει νὰ ἐπιζητήσωμεν, ἵνα οἱ ἀξιωματικοὶ ἡμῶν μὴ ἀσχολῶνται πρὸς ἐξεύρεσιν ἐκλογικοῦ κεφαλαίου, ἰδίως δὲ οὐδὲν κατωρθώσαμεν ἵνα οἱ μικρότεροι ἀξιωματικοὶ ἵστανται εἰς τὴν ἐμπρέπουσαν θέσιν, διὰ νὰ δύνανται ἀκωλύτως νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν πειθαρχίαν ἐκεῖ, ἔνθα ἐκ τοῦ σκοποῦ τῆς λειτουργίας τοῦ Σώματος πρέπει νὰ ἐπιβάληται, ἵνα κατὰ τὰς κρισίμους περιστάσεις τῆς πατρίδος κατέχωσιν ἀπέναντι τῶν διοικουμένων τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτοῖς θέσιν. Ἐὰν δὲν κατορθώσωμεν νὰ ἀποχωρισθῇ ἐντελῶς οὐ μόνον ὁ στρατὸς, ἀλλὰ καὶ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, βεβαιωθῆτε, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ φθάσωμεν πρὸς τὸν σκοπὸν, ὃν ἐκ τοῦ προορισμοῦ αὐτοῦ ἐπιδιώκομεν διὰ τοῦ στρατοῦ. Καὶ ἂν διὰ τῶν νομοσχεδίων τούτων ὁ σκοπὸς οὗτος δὲν πραγματοποιηθῇ τελείως, εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι δι’ αὐτῶν θέλουσιν ἐπέλθει τοιαῦται βελτιώσεις, ὥστε δύνανται νὰ μᾶς προσεγγίσωσι πρὸς τὸν σκοπόν. Ὅταν δὲ κατά τῶν νομοσχεδίων τούτων, συζητουμένων, ἀντιτάσσητε τὸ ἀντισυνταγματικὸν, διὰ νὰ κατορθώσητε ἴσως νὰ πείσητε τὸν κόσμον, ὅτι ἐκλήθημεν πάντες ἡμεῖς νὰ ὑπονομεύσωμεν τὰς ἐλευθερίας αὐτοῦ, χωρὶς ἐν τούτοις νὰ ἔχητε ἀφορμὰς νὰ πιστεύητε, ὅτι δυνάμεθα ἡμεῖς ὀλιγώτερον ὑμῶν νὰ μεριμνῶμεν περὶ τῶν ἐλευθεριῶν αὐτῶν, χωρὶς νὰ δύνασθε ἐν συνειδήσει νὰ ὑποστηρίξητε, ὅτι ἡ πεποίθησις ἡμῶν, ἥτις κινεῖ τὴν ψῆφόν μας, δὲν εἶναι κατὰ τοῦτο τοὐλάχιστον σύμφωνος πρὸς τὴν ὑμετέραν, στηριζομένη εἰς τὴν ἀπόφασιν νὰ ἐξυπηρετήσωμεν τὰ συμφέροντα τοῦ Τόπου, ἀποχωρίζοντες ἀπὸ τῆς πολιτικῆς, ὅσον εἶναι δυνατὸν, τὸν στρατὸν ἡμῶν, δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι ἐξυβρίζετε καὶ τὸ ἔθνος καὶ τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ, οὓς ἐν τούτοις ζητεῖτε νὰ παραστήσητε ὡς ὑβριζομένους παρ’ ἐκείνων, οἵτινες καλοῦσιν αὐτοὺς πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν μεγάλου καθήκοντος! Ἔχετε προηγουμένους νόμους λειτουργοῦντας καὶ στηριζομένους ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων, ψηφισθέντας πρὸ πενταετίας, φέροντας τὴν μεγάλην σφραγῖδα τοῦ Κράτους, ἥτις ἐτέθη διὰ χειρὸς, ἥτις σήμερον ἦλθεν ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ καταδείξῃ τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων. Καὶ λυποῦμαι, κύριοι, διὰ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴν κ. Ράλλην, διότι ἠδύνατο νὰ εὕρῃ ἄλλο πεδίον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου στηριζόμενος νὰ καταπολεμήσῃ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου του, καὶ δὲν περιέμενον ποτὲ παρ’ αὐτοῦ, προκειμένου περὶ νομοθετημάτων τοσοῦτον ὠφελίμων καὶ χρησίμων, νὰ ἐπιζητήσῃ τὴν καταψήφισιν αὐτῶν, ἅπερ, ἂν φέρωσιν ἐλάττωμά τι, τοῦτο κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον ἔγκειται εἰς τοῦτο, ὅτι δὲν φέρουσι καὶ τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ. Ὅταν τὰ δεινὰ ἐπήρχοντο, τὰ ὁποῖα μᾶς προτάσσουσι σήμερον, ὅταν ὁ λαὸς ὁ Ἑλληνικὸς ἔπασχε, τότε εἶχον ὑποχρέωσιν ἴσως νὰ ἐνθυμηθῶσι, ὅτι ὤφειλον νὰ ἀποχωρισθῶσι τῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία, ἂν μὴ κατεδίκασε τὸν Τόπον, εἶναι ὅμως ἀναμφισβήτητον ὅτι σπουδαίως ἔβλαψεν αὐτὸν. Δὲν πρόκειται νὰ κατηγορήσω τινὰ, διότι δὲν εἶμαι τῆς ἀρχῆς, ὅταν ὑποστηρίζω τὸν μὲν, ὅτι πρέπει κατ’ ἀνάγκην νὰ κατηγορῶ καὶ ὑβρίζω τὸν ἄλλον· ἀναγνωρίζω εἰς πάντας ἐνταῦθα πατριωτισμὸν πλήρη καὶ ἀκέραιον, προθέσεις εὐγενεῖς καὶ ὡραίας, ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ ἀρκεῖ· αἱ ὡραῖαι προθέσεις εἰς οὐδὲν ὠφελοῦσιν, ἄνευ ἰσχυρᾶς θελήσεως. Πρὸ παντὸς θέλω ὁ Κυβερνήτης τοῦ τόπου μου νὰ ἔχῃ ἰσχυρὰν τὴν θέλησιν, νὰ προβαίνῃ εἰς τὰς ἀποφάσεις αὐτοῦ συνετῶς καὶ μετὰ περισκέψεως ἀξίας τῆς περιωπῆς του, νὰ ἐκτιμᾷ τὰς περιστάσεις αὐτὸς, χωρὶς νὰ ἐξωθῆται παρ’ ἄλλων, —διὰ νὰ μὴ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν, τὴν ὁποίαν γνωρίζετε πάντες—πρὸς κινήματα ἀπονεννοημένα, ἐπιβλαβῆ, ὑπὸ τῶν φωνῶν, αἵτινες ἤθελον ἴσως τὸν περιστοιχίσει ἐν μιᾷ στιγμῇ ἐξαίφνης· διότι τοῦτο, ἐὰν μὴ ἄλλο, ὑποδεικνύει ἔλλειψιν θελήσεως, καὶ αὐτὸ εἶναι κατ’ ἐμὲ τὸ μέγιστον τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ κληθέντος νὰ κυβερνήσῃ τὴν χώραν. Ὅταν παρεπονοῦντο ὁ εἷς μετὰ τὸν ἄλλον οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ Ἀττικῆς, ὅτι πρόκειται διὰ τοῦ συστήματος τούτου νὰ ἀποστερηθῇ ἡ Πρωτεύουσα τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῆς, ὤφειλον νὰ ἀναλογισθῶσιν, ὅτι ὁ λαὸς τῆς Πρωτευούσης θέλει πάντοτε ἔχει τὴν πρωτοβουλίαν ὡς πρὸς τὴν ἀποστολὴν τῆς Ἀντιπροσωπείας, ὅτι ὁ λαὸς τῆς πρωτευούσης, ἐὰν ἐζημιώθη ποτὲ, ἐζημιώθη καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ ὑπεστήριζον, μετέβαλε τὴν ὡραιοτέραν ὁδὸν Ἑρμοῦ εἰς δημοπρατήριον, καὶ τὸν ἐμπορικώτερον λιμένα τοῦ Πειραιῶς εἰς νεκροταφεῖον. Ὅταν ταῦτα ἐτελοῦντο, ὤφειλον οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἀττικῆς νὰ ἀποχωρισθῶσι τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, καὶ δὲν ἔπρεπέ ποτε νὰ φρονῶσιν, ὅτι εἶναι δυνατὸν διὰ νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα πρὸς κοινὴν ὠφέλειαν εἰσάγονται, πρόκειται ὁ λαὸς νὰ ἀποστερηθῇ τῆς ἀντιπροσωπείας του.

§27ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν θέλει τὸ Σύνταγμα.

§28ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τὸ θέλει ὅλος ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος.

§29Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὴν ὁδὸν Ἑρμοῦ μετέβαλεν εἰς δημοπρατήριον καὶ τὸν Πειραιᾶ εἰς νεκροταφεῖον ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς τριετίας (θόρυβος).

§30ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐὰν, κύριοι, τὸ βῆμα αὐτὸ ἐγένετο διὰ νὰ ἀκούωμεν ἀπ’ αὐτοῦ ὕβρεις πρὸς τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, ὕβρεις πρὸς τὰς καθεστηκυίας διὰ τοῦ Πολιτεύματος Ἐξουσίας ἡμῶν, ἤθελον παρακαλέσει ὑμᾶς νὰ ἀναλογισθῆτε, ὅτι καθ’ ὃν χρόνον διὰ τοῦ Συντάγματος ἡμῶν περιεβάλετο τὸ βῆμα τοῦτο διὰ τοῦ περιλαμποῦς διαδήματος, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ πολιτειακῇ γλώσσῃ ὀνομάζεται ἐλευθερία τοῦ λόγου, δὲν ἐπίστευον οἱ ψηφίζοντες τὰς φιλελευθέρους ταύτας διατάξεις, ὅτι βραδύτερον οἱ μεταγενέστεροι ἡμεῖς ἠθέλομεν καταῤῥυπάνει, κυλίοντες αὐτὸ εἰς τὸν βόρβορον τῶν ταπεινοτέρων παθῶν. Τίς ἔδωκεν ὑμῖν ἀφορμὴν, ὅπως δικαιολογήσητε τὴν πρὸς ἡμᾶς συμπεριφορὰν ὑμῶν ταύτην; Τίς ἦλθεν ἐντεῦθεν νὰ ὑβρίσῃ τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους; Οὐδεὶς εἶπεν ὑμῖν, ὅτι τῶν δεινῶν, ἅτινα μαστίζουσι τὸν τόπον ἡμῶν, πρόξενοι εἰσὶν οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους. Καὶ ἂν τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα δύνανται νὰ λέγωνται ὡς ἐπιχειρήματα, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅμως ὅτι δὲν εἶναι ἀληθῆ, διότι οὔτε ἡ εἰσαγωγὴ τῶν νομοσχεδίων, οὔτε ἡ οὐσία αὐτῶν βάσιν ἔχει τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους οἱ καταπολεμοῦντες αὐτὰ ῥήτορες ἐπεκαλέσθησαν, καὶ οἱ ὁποῖοι ἀνάγονται εἰς ὕβρεις κατὰ τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ. Δὲν εἶπε τις, ὅτι οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ περιήγαγον τὸν Τόπον, εἰς ἣν κατάστασιν εὑρίσκεται· εἴπομεν πάντες καὶ ἀναγνωρίζομεν, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον διέπει ἡμᾶς, εἶναι ἐκεῖνο, ἕνεκα τοῦ ὁποίου περιήλθομεν εἰς τὴν θέσιν ταύτην, καὶ ὅταν λέγωμεν τὸ σύστημα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ εἶναι οἱ αἴτιοι τῶν δεινῶν. Ἐὰν τὸ σύστημα, τὸ μέχρι τοῦδε ἰσχῦον, ἐξακολουθῇ νὰ ἐπικρατῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπαλλαγῶμεν τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα, διότι ὀφείλετε πάντες νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι ἀπειράκις εὑρέθητε εἰς θέσιν ἀπογοητεύσεως ἐκ τῆς ἀθλίας καταστάσεως, εἰς ἣν διατελοῦμεν, διότι πολλάκις ἐναντίον τῶν πεποιθήσεων ὑμῶν ἐπιζητεῖτε τὴν πραγματοποίησιν αἰτήσεων, ἃς ὑμεῖς αὐτοὶ καταδικάζετε· οὕτω δὲ ἐξωθούμενοι καὶ ἐξωθοῦντες ἄκοντες, πάντοτε εὑρισκόμεθα ἐν θέσει δυσχερεῖ ἀπέναντι τῶν ἐνεργειῶν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Διὰ τοῦτο πρέπει πάντες νὰ ἐπιζητήσωμεν τὴν μεταλλαγὴν τοῦ συστήματος, διὰ νὰ χειραφετήσωμεν τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους ἀπὸ τὰς πιέσεις τῶν ἐκλογέων, καὶ καταστήσωμεν αὐτοὺς ἐλευθέρους νὰ βουλεύωνται κατὰ τὰς ἰδίας αὐτῶν γνώμας. Καὶ θὰ τοὺς καταστήσωμεν ἀξίους νὰ βουλεύωνται κατὰ τὰς ἰδίας αὐτῶν γνώμας, διότι ἐγὼ δὲν ἀποδέχομαι ὡς κακὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρὰ πολλῶν ἐλέχθη, ὅτι πρέπει ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἐντελῶς νὰ ἀπόσχῃ πάσης σχέσεως πρὸς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν. Ἐννοῶ τὰς σχέσεις αὐτὰς πραγματοποιουμένας, ἐν ἐλευθερίᾳ πλήρει τῆς συνειδήσεως τοῦ βουλευτοῦ καὶ ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ πρὸς τὰς περιστάσεις. Διὰ τοῦ τρόπου δὲ τούτου θὰ διατηρηθῇ ἀκέραιον τὸ ὕψιστον τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ βουλευτὴς, τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν τὰ νομοσχέδια ταῦτα φέρωσί τι κακὸν, τὸ κακὸν τοῦτο βεβαίως θὰ πέσῃ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς καὶ ἐκείνων καὶ αὐτῶν (δεικνύει τὰς θέσεις τῶν Ὑπουργῶν), διότι τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου θὰ ἀποδοθῇ τέλεον εἰς τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους καὶ αἱ χεῖρες τῶν ὑπουργῶν πρόκειται νὰ δεσμευθῶσιν. Ἀκούω παραδόξως, ὅτι διὰ τοῦ νομοθετήματος ἐξυβρίζεται ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία, ἐξυβρίζονται οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, καὶ ὅτι προσέτι θὰ δημιουργηθῇ συγκέντρωσις εἰς χεῖρας τῶν ὀργάνων τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, καὶ ἀπορῶ τῇ ἀληθείᾳ, πῶς τόσον καταφανὲς ζήτημα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ καὶ πολεμηθῇ, δι’ ὧν ἐπιχειρημάτων ἤκουσα. Φαντασθῆτε τὸν Ἀντιπρόσωπον τοῦ Ἔθνους διὰ τοῦ νέου συστήματος ἐλεύθερον τῶν πιέσεων τῶν μικρῶν ἐκλογέων (θόρυβος δεξιὰ), καὶ θὰ εἶναι ἐλεύθερος, διότι, ἐὰν ἐν τῇ μεγάλῃ περιφερείᾳ ὑπολογίσητε τὴν δύναμιν τῆς μονάδος, αὕτη θέλει εἶσθαι πολὺ μικροτέρα παρὰ ἐν τῇ μικρᾷ περιφερείᾳ, καὶ ἐφ’ ὅσον θέλει εἶσθαι μικροτέρα, ἐπὶ τοσοῦτον ὁ Ἀντιπρόσωπος θέλει εἶσθαι μᾶλλον ἀνεξάρτητος.

§31ΠΑΠΑΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ. Τότε διατί ἐλαττόνετε τὸν ἀριθμὸν τῶν Ἀντιπροσώπων;

§32ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὑπὸ τὸ μέχρι τοῦδε ἰσχῦον σύστημα ἐγὼ βεβαίως ἤθελον καταψηφίσει τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐλαττώσεως τῶν βουλευτῶν, καὶ δηλῶ ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι θέτω ὡς βάσιν ταύτην, ὅσον μεγαλειτέρα εἶναι ἡ περιφέρεια, τόσον μικρότερος ἀριθμὸς βουλευτῶν δύναται νὰ εἶναι, ὅσον δὲ μικροτέρα ἡ περιφέρεια τόσον ἀναγκαῖος μεγαλείτερος ἀριθμὸς βουλευτῶν πρέπει νὰ εἶναι, διότι διὰ τοῦ μικροῦ ἀριθμοῦ εἰς τὰς μικρὰς περιφερείας, αὐξανομένων τῶν πολιτικῶν παθῶν, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἁρμονία ἡ ἀπαιτουμένη, ὅπως Κράτος τι προαχθῇ εἰς εὐδαιμονίαν ἀληθῆ. Δὲν εὑρίσκω λοιπὸν, ἐννοῶν συνηνωμένα τὰ νομοσχέδια ταῦτα, τί τὸ ἐλαττωματικὸν εἰς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ, καθόσον ἡ ἐλάττωσις ἤθελεν ἐπέλθει ἀναγκαίως καὶ διὰ μόνης τῆς εὐρύνσεως τῆς περιφερείας. Ὅταν λοιπὸν ὁμιλῶ περὶ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἐννοῶ ταῦτα ἀδιαίρετα καὶ ἀλληλένδετα, καὶ ὅτι πρωτίστως ἀναγκαῖον θεωρῶ τὸ νομοσχέδιον περὶ εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, διότι δι’ αὐτοῦ ἐξασφαλίζω ὑπὲρ τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ τὴν χειραφέτησιν, ἡ ὁποία θὰ ἀνυψώσῃ εἰς ἀλήθειαν τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου κατὰ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἠκούσατε ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι τὰ πάντα συγκεντροῦσιν εἰς χεῖρας αὐτῶν οἱ ὑπουργοί. Καὶ τίς ἦλθε νὰ ἐξασκήσῃ ἐν εἰλικρινείᾳ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου καὶ περιορίσῃ τὰς παρανομίας τῶν ὑπουργῶν; Δὲν εἶναι ἀνάγκη ἴσως νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους, δι’ οὓς τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου οὐδέποτε ἐνησκήθη εἰλικρινῶς, διότι πάντες τοὺς κατανοεῖτε. Ἡ ἀλληλεπίδρασις τοῦ ἐκλογέως πρὸς τὸν βουλευτὴν, τοῦ βουλευτοῦ πρὸς τὸν ὑπουργὸν, τοῦ ὑπουργοῦ πρὸς τὸν βουλευτὴν καὶ τοῦ βουλευτοῦ πρὸς τὸν ἐκλογέα, φιμώνει τὰ στόματα πάντων, καὶ τοῦτο τὸ φίμωτρον θέλω ν’ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὴν Ἀντιπροσωπείαν, διὰ νὰ ἀκούσω τὴν φωνὴν τῶν ἐλευθέρων Ἀντιπροσώπων ἐλέγχουσαν τὸν ὑπουργὸν διὰ τὴν ἐλαχίστην παρανομίαν αὐτοῦ.

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν τὸ ἀναπτύσσετε πρακτικῶς τὸ ζήτημα, μόνον θεωρητικῶς.

§34ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ τὸ ἀναπτύξω καταφανέστερον· ἔχω καθῆκον νὰ σιγήσω, καὶ ἀρκεῖ ὅτι ἐννοοῦμαι καὶ παρὰ τῶν Ἀντιπροσώπων καὶ παρ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ἐμβαθύνωσιν εἰς τὴν ἰδέαν αὐτήν. Δὲν πρόκειται λοιπὸν νὰ ἐξυβρίσῃ τις τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, διότι ὡς Ἀντιπρόσωποι οὔτε ἦτο δυνατὸν οὔτε διέπραξαν ποτὲ τὸ κακὸν, ἀλλὰ τὰ κακὰ προέρχονται ἐκ τοῦ συστήματος, καὶ ὅταν τοῦτο τεθῇ ὡς βάσις καταπίπτουσι τὰ φοβερὰ ἐπιχειρήματα κατὰ τῶν νομοσχεδίων. Μὴ πρὸς θεοῦ, μᾶς λέγουσι, ὑβρίζετε τὴν Ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἔθνους, μὴ καταπατῆτε τὰς ἐλευθερίας αὐτοῦ, ὡσανεὶ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπειράκις ἐδηλώσαμεν τίνα εἰσὶ σχετικῶς πρὸς τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἔθνους τὰ φρονήματα ἡμῶν. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Ἔθνους θέλουσιν ἀνυψωθῆ, ὅτι τὸ γόητρον τοῦ Ἀντιπροσώπου θέλει ἀνυψωθῆ, καὶ ὅτι τὸ σπουδαιότερον πάντων θέλει ἀνυψωθῆ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, τὸ ὁποῖον ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ὀφείλει ν’ ἀσκῇ ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς Νομοτελεστικῆς Ἐξουσίας. Κύριοι, βεβαίως τὰ νομοσχέδια ταῦτα θίγουσι προσωπικὰ ζητήματα, ἀλλὰ θεωρῶ τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους ἀνωτέρους τῆς ταπεινῆς ἰδέας, ὅτι δύνανται δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νὰ καταψηφίσωσι νομοθετήματα σωτήρια διὰ τὸν τόπον ἡμῶν. Βεβαίως, ἐὰν περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν, μεταξὺ ἡμῶν θὰ λείψουν 95· βεβαίως ἐὰν ἐπεκταθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, μεταξὺ ἡμῶν πολλοὶ δὲν θέλουν λάβει τὴν τιμὴν νὰ παρακαθίσωσιν εἰς τὰς ἕδρας ταύτας, καὶ πρῶτος ἴσως ἐγὼ (θόρυβος δεξιά).

§35ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Σεῖς ἔχετε γενικὴν ἐπιῤῥοήν.

§36ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν ὕβρισα κανένα.

§37ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Οὔτε ἐγώ.

§38ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω ἐπιῤῥοὴν γενικήν. Ἐγὼ εἶμαι δικηγόρος, ὁ ὁποῖος, μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, κατὰ πᾶσαν πιθανότητα, θὰ ἀποσυρθῶ εἰς τὸ δικηγορικόν μου γραφεῖον. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν προσωπικὴν ἡμῶν φιλοδοξίαν, διὰ νὰ ἀποκρούσωμεν τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια. Δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ἐντολῆς εἰδικῆς, ἵνα ἀποφασίσωμεν περὶ θεμάτων, τὰ ὁποῖα τοσοῦτον θέλουσιν ὠφελήσει τὸν τόπον, διότι ἡ ἐντολὴ ἡμῶν εἶναι ἀπεριόριστος, καὶ ὅταν ὑποβάλλωνται ὑπὸ τὴν ψήφισιν ἡμῶν νομοθετήματα τοιαῦτα, εἶναι τὸ ταπεινότερον τῶν ἐπιχειρημάτων νὰ ἐπικαλώμεθα κατ’ αὐτῶν τὴν ἔλλειψιν ἐντολῆς ἐκ μέρους τῶν ἐκλογέων ἡμῶν. Οὔτε εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθησαν, ὅτι αἱ ἐπαρχίαι θέλουν μείνει ἄνευ ἀντιπροσωπείας, οὔτε εἶναι ἀκριβὲς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσῃ τις εἰς ἐκλογικὰς δαπάνας· ταῦτα δύνανται νὰ ἐπικαλῶνται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν τὸν τόπον τοῦτον εἰς στασιμότητα, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουν νὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι ὁ τόπος οὗτος πρέπει νὰ ὁδηγηθῇ εἰς τὸ στάδιον τῆς προόδου, ὅτι ὁ Ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους δὲν πρέπει νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν ἐπιῤῥοὴν αὐτοῦ διὰ τῶν ἐπισκέψεων εἰς τὴν τελευταίαν καλύβην τοῦ τελευταίου χωρικοῦ, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐπίδειξιν τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς φρονήσεως αὐτοῦ, διότι τοῦτο τὸ σύστημα μᾶς ἔφερεν εἰς ἣν θέσιν εὑρισκόμεθα· καὶ ἂν θέλετε ὑπὲρ τοῦ τόπου τούτου νὰ ἐργασθῆτε, ὀφείλετε νὰ δώσητε εἰς αὐτὸν νὰ κατανοήσῃ, ὅτι πρέπει νὰ μεταβληθοῦν ἐντελῶς αἱ βάσεις τῆς σχέσεως τοῦ ἐκλεξίμου μετὰ τοῦ ἐκλογέως, ὅτι ὀφείλει ὁ ἐκλογεὺς, προσερχόμενος εἰς τὴν κάλπην, νὰ μὴ ἔχῃ ἀνάγκην νὰ ἴδῃ τὸν ὑποψήφιον προσωπικῶς καὶ νὰ λάβῃ παρ’ αὐτοῦ τὸν ἀσπασμόν· διότι, ὅταν στηρίζηται ἡ δύναμις τοῦ πολιτευτοῦ εἰς τὰς προσωπικὰς σχέσεις, εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν προσωπικῶν συμφερόντων μέχρι καὶ τοῦ ταπεινοτέρου σημείου αὐτοῦ, ἡ δύναμις αὕτη εἶναι δύναμις ψευδὴς, καὶ εἶναι ἀναμφισβητήτως ἐπιβλαβὴς, διότι κολακεύων καὶ ταπεινούμενος πρὸ τῶν ἐκλογέων, ταπεινοῦται πρὸ τῆς Πολιτείας, οὕτω δὲ εἶναι ἀδύνατον νὰ πράξῃ τι καλόν. Ἐὰν δὲ φθάσωμεν εἰς τὸ σημεῖον κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἐκλογεὺς θὰ ψηφίζῃ τὸν ἐκλέξιμον, μόνον διότι μανθάνει ὅτι εἶναι ἄνθρωπος τίμιος, ἐνάρετος, ὁ ὁποῖος θὰ μεριμνήσῃ περὶ τῶν κοινῶν συμφερόντων ἀδόλως, θέλομεν εὑρεθῇ εἰς τὸ εὐχάριστον σημεῖον νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ὁ τόπος αὐτὸς εἶναι ὄντως ἄξιος τῶν ἐλευθεριῶν, ἃς διὰ τῶν αἱμάτων του ἐκτήσατο.

§39ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρέπει νὰ ἀνατραφῇ ὁ λαός.

§40ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν ἀνατρέφεται ὁ λαὸς, ἐὰν δὲν δώσητε εἰς αὐτὸν τὸν κατάλληλον παιδαγωγὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐφαρμόσητε καὶ ἕνεκα τοῦ ὁποίου θέλει ἐξαναγκασθῆ ὁ λαὸς νὰ καταγίνῃ εἰς τὸ στάδιον τῆς προόδου.

§41ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν διὰ μιᾶς.

§42ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Βεβαίως δὲν δυνάμεθα διὰ μιᾶς καὶ δὲν ἐπιζητεῖται τοῦτο, ἀλλὰ ζητεῖται μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον διὰ τῶν νομοθετημάτων τῆς προόδου, νὰ ἐπέλθῃ ἡ πραγματικὴ βελτίωσις εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ Πολιτεύματος, οὐδὲ δύνασθε νὰ προσδοκᾶτε τὰ ἀγαθὰ τοῦ συστήματος, τὰ ὁποῖα ἐπιδιώκουσι τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια, εἰς προσεχῆ ἐποχὴν, διότι μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον ὁ λαὸς μορφούμενος θέλει ἀνυψωθῆ εἰς τὴν περιωπὴν, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἵσταται ὁ ἀληθῶς ἐλεύθερος λαός. Ἀλλ’ ὅταν οὐδὲ βῆμα ἀφίνετε νὰ γίνῃ εἰς τὰ ἐμπρὸς, ὅταν θέλετε, χάριν εὐγενοῦς βεβαίως φιλοδοξίας ὑμῶν, νὰ φράξωμεν διὰ τὸν λαὸν τὴν ὁδὸν τῆς προόδου, δὲν γνωρίζω κατὰ τίνα τρόπον δύνασθε νὰ ἔχητε λαὸν κατανοοῦντα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἵσταται πρὸ τῆς κάλπης, τὸ μέγεθος τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἔχει.

§43ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς ὑπενθυμίζω τὸ κατασχετήριον τοῦ ἀνακριτοῦ κ. Δραγούμη.

§44ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τὸ ἐνθυμοῦμαι καὶ ἀκριβῶς αὐτὸ θέλω νὰ πολεμήσω, διότι τὸ κατασχετήριον ἐκεῖνο παρ’ ὀλίγον ἀληθῶς νὰ μὲ στερήσῃ τῆς θέσεως τοῦ βουλευτοῦ, δὲν θὰ μὲ ἐστέρει δὲ, ἐὰν ἡ δύναμις ἐκείνου, κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπηυθύνετο τὸ κατασχετήριον, ἐχάνετο ἐντὸς μεγάλης περιφερείας, διότι ἐν τῇ μικρᾷ περιφερείᾳ ἡ διαφορὰ τῶν ψήφων εἶναι τόσον ἐλαχίστη, ὥστε τὸ κατασχετήριον ἐν ταύτῃ ἠδύνατο νὰ μὲ ἀποστερήσῃ 50 ψήφων καὶ αὗται ἠδύναντο νὰ ἀλλοιώσουν τὸ ἀποτέλεσμα, ἐνῷ εἰς περιφέρειαν μεγάλην, οὐδ’ ἐκεῖνο τὸ κατασχετήριον, οὐδὲ δέκα τοιαῦτα δύνανται νὰ ἀλλοιώσουν τὸ ἀποτέλεσμα.

§45ΤΡΑΚΑΣ. Καὶ μία ψῆφος θὰ ἔχῃ ἀποτέλεσμα.

§46ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Εἶναι τοῦτο δυνατὸν, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀναγκαῖον, δὲν εἶναι ἀσφαλὲς, διότι ἐν μεγάλῃ περιφερείᾳ ἡ διαφορὰ δὲν δύναται ἢ νὰ ἦναι πολὺ μεγάλη κατὰ κανόνα· ἐνῷ ἐν μικρᾷ θὰ ἦναι μικρά. Κύριοι βουλευταὶ, ἐξέθεσα τὴν γνώμην μου. Εἶναι βέβαιον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν, προκειμένου μάλιστα περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον, ἐπαναλαμβάνω, θίγει τὴν προσωπικὴν φιλοδοξίαν ἑκάστου, νὰ λάβῃ ὁ λόγος τόσην τὴν δύναμιν, ὥστε νὰ πείσῃ πάντας, ὅτι καθῆκον ἔχουσι, φερόμενοι γενναίως νὰ μὴ ἀποβλέψωσιν εἰς τὰ προσωπικὰ αὐτῶν συμφέροντα· ἀλλ’ ἐγὼ ὀφείλω νὰ κάμω καὶ τὴν παρατήρησιν ταύτην εἰς τοὺς Ἀντιπροσώπους. Πρώτην ἴσως φορὰν ἐκλήθη ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ νὰ ἀποφασίσῃ διὰ τῆς ψήφου της περὶ ζητήματος τόσον σοβαροῦ καὶ σπουδαίου· κληθεῖσα δὲ, ἔχει ὑποχρέωσιν, ἐὰν μή τι ἄλλο, νὰ δείξῃ γενναιότητα, διότι μόνον παρὰ τῶν γενναίων ψυχῶν δύναται νὰ περιμένῃ τις εὐγενές τι. Πρέπει λοιπὸν νὰ φανῶμεν ἀνώτεροι τῶν προσωπικῶν συμφερόντων, πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι τὸ μέχρι τοῦδε ἰσχῦον σύστημα πρέπει νὰ καταργηθῇ, πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν λειτουργίαν τοῦ νέου συστήματος, διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν τὰ καλὰ, ἅτινα ὑποδεικνύουσιν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ σύστημα τοῦτο, θέλουσι πραγματοποιηθῇ, ἢ ἂν θ’ ἀποδειχθῇ, ὅτι ὑμεῖς, οἱ τὰ ἐναντία φρονοῦντες, ἔχετε δίκαιον καταψηφίζοντες τὰ νομοσχέδια.

§47ΖΕΡΒΟΣ. Πειράματα.

§48ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Καὶ πρὸ πάντων ἀπορῶ μὲ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κ. Ζερβόν. Ὅτε ἡ Κεφαλληνία ἔστελλε τὸν Ἠλίαν Ζερβὸν ἀντιπρόσωπον αὑτῆς εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἐκεῖνο τῶν ἡρώων τῆς ἐλευθερίας, τὸ σύστημα τοῦτο ἴσχυε καὶ διὰ τοῦ συστήματος τούτου, κ. Ζερβὲ, ἐὰν ἀληθῶς εἶσθε ἄξιος υἱὸς τοῦ πατρός σας, ὡς εἶσθε, θέλετε κατέχει καὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ μίαν ἐκ τῶν ἑδρῶν ἐκείνων.

§49ΦΛΩΡΙΑΣ. Ὁ κ. Ζερβὸς, ἐὰν ἐξετίθετο σήμερον εἰς τὴν Κεφαλληνίαν, εἶναι λίαν ἀμφίβολον ἐὰν θὰ ἐπετύγχανεν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνεβίβασε τὸν Ζερβὸν ἦτο ἡ ἰδέα ἡ μεγάλη, ἡ ὑψηλὴ, τῆς ὁποίας ἦτο ἱεροφάντης. Σήμερον ὅπου τὸ ῥουσφέτι εἶνε ὁ κανὼν τῆς ἐνεργείας καὶ τῆς ἐπιῤῥοῆς, ὁ Ζερβὸς δὲν εἶχε θέσιν, διότι τώρα δὲν ὑπάρχουν πλέον ἰδέαι ὑψηλαὶ καὶ μεγάλαι, δὲν μένει παρὰ τὸ ῥουσφέτι ἡ παροχὴ, ἡ συναλλαγή. Καὶ ἡ Κεφαλληνία εἶναι ἡ πρώτη ἐπαρχία, ἡ ὁποία ἀνεβίβασε τὸν ἀγῶνα εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον τὸν ἀνεβίβασε. Τώρα δὲ ἐπροτίμησε τὸν Μπουλελᾶ........

§50ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Νομίζω, ὅτι τὴν ἀγόρευσιν μου τὴν συνεπλήρωσεν ὁ ἀγαπητός μου φίλος κ. Φλωριᾶς καὶ αἱ λέξεις του δύνανται νὰ χρησιμεύσουν ὡς ἐπίλογος τῆς ἀγορεύσεώς μου, καὶ παρακαλῶ θερμῶς τοὺς κυρίους στενογράφους νὰ καταχωρίσωσι τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου ὡς τὸν ἐπίλογον τῆς ἀγορεύσεώς μου· (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§51ΤΙΝΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ γείνῃ μικρὰ διακοπή.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά. (Γίνεται διακοπή).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καταλάβετε, κύριοι Βουλευταὶ, τὰς θέσεις σας διὰ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Παπαγιανακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§54ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε, πῶς θὰ ἐξακολουθήσωμεν;

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κύριοι βουλευταὶ ἔρχονται ἀπὸ τὰ δωμάτια.

§56ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Ἐγὼ φέρω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας· νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἀναγνωσθῇ. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν βουλευτῶν ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ψηφολεκτῶν, κ.κ. Τζανετάκη καὶ Μπαλάφα καὶ εὑρέθησαν παρόντες 153).

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶνε ἐν ἀπαρτίᾳ.

§59ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰσθάνομαι, κύριοι βουλευταὶ, τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ ἀφήσω ἄνευ ἀντικρούσεως γνώμην τινὰ, ἣν ἐξήνεγκεν ὁ ἔντιμος προαγορεύσας κ. Μπουφίδης, ὃν διαδέχομαι. Προκληθεὶς ὁ κ. οὗτος βουλευτὴς νὰ ἐκθέσῃ ἀπροκαλύπτως τοὺς λόγους, δι’ οὓς, ὡς εἶπε, θεωρεῖ ὅτι τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα δὲν ἀσκεῖ ἐπαρκῆ ἔλεγχον ἐπὶ τῶν Κυβερνητικῶν πράξεων, καὶ ὅτι διὰ τοῦτο πρέπει νὰ μετασχηματισθῇ καθ’ ὃν τρόπον ὑποδεικνύει ἡ Κυβέρνησις, ἀπεκρίθη: «Δὲν κρίνω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ δώσω σαφεστέρας ἐξηγήσεις· τοὐναντίον, τὸ καθῆκον μοὶ ἐπιβάλλει νὰ τηρήσω σιγὴν, διότι ὁμιλῶ πρὸς ἄνδρας, οἵτινες γινώσκουν τὰ πράγματα.» Ἄς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ προαγορεύσας νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι οὐ μόνον δὲν ἀσπάζομαι τὴν γνώμην του ταύτην, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀποκρούω, ἵνα μὴ εἴπω, ὅτι τὴν ἀποδοκιμάζω, μεθ’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς μου. Ὅταν βουλευτής τις ἀγορεύῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸς ὑποστήριξιν ἰσχυρισμοῦ, ἀναφερομένου εἰς νομοθετήματα τηλικαύτης σπουδαιότητος καὶ σημασίας, ἔχει καθῆκον νὰ ἐκθέτῃ ἄνευ περιστροφῶν τὰ πράγματα, ἐφ’ ὧν στηρίζεται, καὶ νὰ μὴ ἀφίνῃ κενὸν τόπον δι’ ὑποθέσεις καὶ ὑπαινιγμοὺς κατὰ προσώπων, καὶ μάλιστα κατὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους. Τὸ νὰ λέγῃ, ὅτι τηρεῖ σιγὴν, διότι σεῖς γνωρίζετε τὰ πράγματα, σημαίνει ὅτι στερεῖται τοῦ προσήκοντος τῷ βουλευτῇ θάῤῥους, καὶ ἀδικεῖ ἐκείνους, καθ’ ὧν ἀορίστως ἐπιτίθεται. Εἰς τοῦτο τὸ στάδιον ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ τὸν παρακολουθήσω, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ἐκθέσω ἄνευ ἐπιφυλάξεων καὶ ἀοριστιῶν τὰ πράγματα, ἅτινα, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἀποτελοῦσι τὴν ἀλήθειαν. Ὅτε πρὸ μικροῦ, μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ὁ Ἡγεμὼν μετεκαλέσατο τὸν κ. Τρικούπην, ἵνα τῷ ἀναθέσῃ τὴν ἐντολὴν πρὸς σχηματισμὸν Ὑπουργείου, ἐπὶ τοσοῦτον οὗτος ἐδείχθη εὐλαβὴς εἰς τὰ Συνταγματικὰ νόμιμα καὶ τὰ Κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, ὥστε, προκειμένου νὰ ἐκλέξῃ μεταξὺ τῆς ἀπ’ αὐτῶν ἀπομακρύνσεως καὶ τῆς ἀνυπολογίστου ἐθνικῆς ζημίας ἐκ τῆς παρατάσεως τοῦ ἀποκλεισμοῦ καὶ τῆς ἐπιστρατεύσεως, δὲν ἐδίστασε νὰ προτιμήσῃ τὸ δεύτερον. Ἠρνήθη τότε νὰ δεχθῇ τὴν ἐντολὴν πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, καὶ ἔφερεν εἰς τὸ μέσον τὰς λεπτὰς καὶ γνωστὰς ἐκείνας Συνταγματικὰς θεωρίας, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων συνεβούλευσε τὸν Βασιλέα νὰ καλέσῃ ἄχρουν Ὑπουργεῖον πρὸς ἄμεσον σύγκλησιν τῆς Βουλῆς, ὅπως αὕτη ὑποδείξῃ διὰ τῆς ἐκλογῆς τοῦ Προέδρου Κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν. Φαίνεται, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν ἀπεδέχθη, οὐδ’ ἐνέκρινεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὰς συμβουλὰς ἐκείνας τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ διὰ τοῦτο, ὡς ἐνθυμεῖσθε, προσεκάλεσεν ἕνα τῶν πρώην κ. Ὑπουργῶν, ὅστις εἶχεν ἐκφράσει γνώμην κατὰ τῆς παραιτήσεως, καὶ τῷ ἀνέθηκε τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ τότε ὁ κ. Τρικούπης καὶ νῦν Πρωθυπουργὸς ἐπὶ τοσοῦτον ἐξώθησε τὴν ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος ζηλοτυπίαν του, ὥστε τὴν ἰδίαν ἡμέραν ἐδημοσίευσε διὰ τοῦ ἐν τῇ δημοσιότητι ὀργάνου του, ὅτι τὸ διάβημα ἐκεῖνο τοῦ Στέμματος ἦτο ἀντισυνταγματικὸν, καὶ ὅτι μετετόπιζε τὴν εὐθύνην ἀπὸ τῶν ὑπευθύνων εἰς τὸν ἀνεύθυνον. Αἱ σφοδραὶ αὗται παρατηρήσεις, αἵτινες ἀμφιβάλλω ἂν δὲν πρέπῃ νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς σκαιαὶ ἀπειλαὶ κατὰ τοῦ ἀνωτάτου Ἄρχοντος, εἴτε ἐκ συμπτώσεως, εἴτε ἐκ προνοίας, ἐγένοντο εὐπρόσδεκτοι, καὶ εἴδομεν ἐπισκῆψαν ἐν μέσῳ ἡμῶν εἰς ἐποχὴν κοινωνικοῦ καὶ πολιτικοῦ κλύδωνος, ὡς ἀπὸ μηχανῆς θεὸν, τὸ ποικιλόχρουν ἐκεῖνο τοῦ κ. Βάλβη Ὑπουργεῖον, περὶ τοῦ ὁποίου δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐγεννήθη ἐκ τῆς κεφαλῆς τοῦ κ. Τρικούπη. Καὶ ἰδοὺ, ὅτι μία αὐστηρὰ Συνταγματικὴ θεωρία ἐστοίχισεν εἰς τὸ Ἔθνος δεκάδας ὅλων ἑκατομμυρίων δραχμῶν, διότι οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι ἐκ τῆς ἀσκόπου καὶ ἄνευ ἀνάγκης ἐπὶ μῆνα σχεδὸν παρατάσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ προέκυψε τοιαύτη ὅλων ἑκατομμυρίων ζημία. Ἀλλὰ τίνα σημασίαν δύναται νὰ ἔχῃ ἡ ὑλικὴ αὕτη βλάβη ἀπέναντι τῆς ἀνυπολογίστου ἠθικῆς ὠφελείας, ἥτις προσεγένετο τῇ Χώρᾳ ἐκ τῆς τόσον εὐλαβοῦς καὶ θρησκευτικῆς ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη τηρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἥτις τήρησις ἀφέθη εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων! Ποία ἀληθῶς ἔκπληξις ἐπεφυλάσσετο ἡμῖν! Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν δὲν ἐδυσκολεύθη νὰ ῥίψῃ τὸ Ἔθνος εἰς κολοσσιαίας ζημίας, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ μὴ φανῇ ἀνευλαβὴς εἰς ἀμφιβόλου ὀρθότητος καὶ βασιμότητος ἄγραφα Συνταγματικὰ νόμιμα, ἔρχεται σήμερον καὶ μᾶς καλεῖ μετ’ ἀνεξηγήτου τόλμης καὶ σπουδῆς νὰ ψηφίσωμεν τρία νομοσχέδια, ὧν ἕκαστον ἀνοίγει ἀνὰ ἓν ῥῆγμα εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὁ πρὸ μικροῦ διυλίζων τὸν κώνωπα δὲν δυσκολεύεται ἤδη νὰ καταπίῃ τὴν κάμηλον, διότι φαίνεται, ὅτι εὑρισκόμεθα δυστυχῶς εἰς ἐποχὴν ὁμοίαν πρὸς ἐκείνην, καθ’ ἣν ἤκμαζον οἱ Γραμματεῖς καὶ Φαρισσαῖοι, τῶν ὁποίων τὴν ὑποκρισίαν εὑρέθη εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ ἐλέγξῃ μετὰ πικρίας καὶ αὐτὴ ἡ ἄπειρος μακροθυμία τοῦ λυτρωτοῦ τοῦ κόσμου. Καὶ θὰ ἐρωτήσῃ τις ἴσως: πῶς ἆρά γε συμβαίνει, ὥστε ὁ κ. Τρικούπης ἐν τόσῳ βραχεῖ χρονικῷ διαστήματι νὰ μεταβληθῇ ἢ μᾶλλον νὰ μεταμορφωθῇ ἀπὸ ἄκρου καὶ μέχρι σχολαστικότητος αὐστηροῦ Συνταγματικοῦ εἰς τολμηρὸν τοῦ Συντάγματος σκαπανέα; Αὐτὰ μὴ τὰ ἐξετάζετε. Δὲν δύνασθε νὰ εὕρητε ἄκραν. Παρόμοιαι περὶ τῆς τακτικῆς τοῦ κ. Τρικούπη ἀπορίαι δὲν λύονται διὰ τῶν κανόνων τῆς συνήθους λογικῆς καὶ τῆς πείρας. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἐν τῇ πολιτικῇ του πορείᾳ ἐφαρμόζει λογικὴν ἰδικῆς του ἐφευρέσεως. Ἓν εἶνε τὸ σταθερὸν σημεῖον, εἰς ὃ πολιτικὸς ἀστὴρ, πρὸς ὃν ἀτενίζει, ἡ Ἐξουσία. Τὰ μέσα δὲ, διὰ τῶν ὁποίων προσπαθεῖ πάντοτε νὰ μὴ ἀπομακρύνεται τοῦ προσφιλοῦς τούτου σημείου, δὲν τὰ ὑπέβαλέ ποτε, οὔτ’ ἐννοεῖ νὰ τὰ ὑποβάλῃ εἰς περιορισμοὺς, ἐνδεικνυομένους ὑπὸ τῆς λογικῆς καὶ ὑπὸ τῆς πολιτικῆς χρηστότητος. Ὥστε ὁ ζητῶν νὰ εὕρῃ λόγον δικαιολογοῦντα ἢ ἁπλῶς ἐξηγοῦντα κἄπως λογικῶς ταύτην τὴν οἰκτρὰν ἀντίφασιν, ἢ ἐκείνην τὴν ἐλεεινὴν παλινῳδίαν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, ματαιοπονεῖ. Οὐδὲ εἶνε, νομίζω, ἀνάγκη νὰ ἐπιληφθῶ τῆς ἐξετάσεως τοῦ θέματος, περὶ τοῦ ἂν τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια ἦνε ἢ οὐ ἀντισυνταγματικά. Τοσοῦτον βαθέως φέρουσιν ἐγκεχαραγμένην ἐπ’ αὐτῶν τὴν σφραγῖδα τῆς ἀντισυνταγματικότητος, ὥστε οὐ μόνον μάταιον, ἀλλὰ καὶ ἐξυβριστικὸν κατὰ τῆς νοημοσύνης σας, τῆς πείρας σας, τῶν βαθειῶν ἐπιστημονικῶν πολλῶν ἐξ ὑμῶν γνώσεων θεωρῶ νὰ ἐπιχειρήσω τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, μετὰ τὰς λαμπρὰς μάλιστα καὶ τόσον εὐστόχους ἐπ’ αὐτοῦ ἀγορεύσεις τῶν προαγορευσάντων κυρίων βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ οὔτε δύναμαι νὰ πιστεύσω, ὅτι ὑπάρχει τις ἐκ τῶν τῆς Συμπολιτεύσεως βουλευτῶν, ὅστις νὰ μὴ ἦνε πεπεισμένος περὶ τῆς ἀντισυνταγματικότητος, ἂν δ’ εὑρίσκεται ἀκόμη κανεὶς ἔχων ἀμφιβολίας, ἀρκεῖ ν’ ἀκούσῃ τὴν ἐπίσημον ὁμολογίαν αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως, ἵν’ ἀποβάλῃ πᾶσαν τοιαύτην ἀμφιβολίαν καὶ πάντα ἐνδοιασμόν. Ἀκούσατε πόσον κατηγορηματικῶς καὶ ἀπροκαλύπτως ἐκφράζεται περὶ τούτου τὸ ἡμιεπίσημον δημοσιογραφικὸν ὄργανον τῆς Κυβερνήσεως: «Εἶνε ἐσφαλμένη ἡ θεωρία, ὅτι τὰ Συντάγματα εἶνε εἴδη μομμιῶν, ἅτινα πρέπει νὰ κρύπτωμεν καὶ ἀπὸ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ ἀπὸ τὴν πνοὴν τοῦ ἀνέμου. Ἡ θεωρία αὕτη εἶνε μεσαιωνικὴ, καὶ ἀντιφάσκει πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς προόδου, ὑφ’ οὗ ἐμφοροῦνται αἱ νεώτεραι κοινωνίαι. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μετὰ χαρᾶς ἤκουσεν, ὅτι ἰσχυρὰ πολιτικὴ μερὶς δὲν κρίνει, ὅτι τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα, ὑφ’ οὗ διεπόμεθα, δὲν ἐπιδέχεται βελτιώσεις, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ἐμμένωμεν εἰς πάσας τὰς λεπτομερείας, ὅσας εἰκοσαετὴς πεῖρα ἀπέδειξεν ἐπιβλαβεῖς, μόνον διότι διῆλθον ἐπ’ αὐτῶν εἴκοσιν ἔτη. Ἂν σήμερον θεωρῆται πρόωρον νὰ ἐξετασθῶσι κατ’ οὐσίαν θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος, οὐδὲν κωλύει νὰ μεταβάλωμεν δευτερεύοντά τινα ἐλατήρια τῆς Συνταγματικῆς μηχανῆς. Τὸ ἔργον τῆς τελευταίας Ἐθνικῆς Συνελεύσεως δὲν περιορίζει τὴν νομοθετικὴν τῆς Βουλῆς ἐλευθερίαν ἀπὸ τοῦ νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ὑπαγορευμένας ὑπὸ τῆς πείρας μεταῤῥυθμίσεις αὐτοῦ».

§60ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων). Ποία ἐφημερὶς τὰ γράφει αὐτά;

§61ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ γράφει ἡ «Ὥρα» τῆς 23 καὶ 25 Μαΐου.

§62ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἴσως μᾶς εἴπουν τώρα ὅτι καὶ ἡ «Ὥρα» ἀνήκει εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην!

§63ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δικαιοῦμαι τώρα, κύριοι βουλευταὶ, νὰ εἴπω τὸ ἄλλοτε λίαν ἀκαταλλήλως ῥηθὲν, ἤδη δὲ καταλληλότατα δυνάμενον νὰ λεχθῇ: «Τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύρων»; Ἀφοῦ ἡ ἰδία Κυβέρνησις τοιαύτην δημοσίᾳ ἐκφράζει γνώμην περὶ τῶν προκειμένων νομοσχεδίων, δύνασθε σεῖς νὰ ἔχητε ἀντίθετον; βεβαίως ὄχι, ἐκτὸς ἂν θέλετε ν’ ἀπατᾶτε καὶ τὸν ἑαυτόν σας καὶ τοὺς ἄλλους. Μὴ λοιπὸν πλανώμεθα. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἀντισυνταγματικότητος τῶν νομοσχεδίων, διότι αὐτὴ εἶναι οὐ μόνον πρόδηλος, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὡμολογημένη. Προσέξατε. Οἱ εἰσαγαγόντες τὰ νομοσχέδια ταῦτα καὶ διὰ παντὸς τρόπου ἐπιζητοῦντες τὴν ἐπιψήφισίν των, ἐπίτηδες καὶ μετὰ πολλῆς τέχνης καὶ πονηρίας προσπαθοῦσι νὰ περιορίσωσι τὴν συζήτησιν εἰς τὸ πεδίον τῆς ἀντισυνταγματικότητος, διότι ἐν τῷ πεδίῳ τούτῳ δὲν φοβοῦνται ἧτταν. Καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι κατὰ τοῦτο δείκνυται λίαν ὀξυδερκὴς ἡ Κυβέρνησις. Εἶναι ἐκτὸς πάσης ἀμφισβητήσεως πλέον, κύριοι, ὅτι ὁ λαὸς, ὁ εὐάγωγος καὶ εὐκολόπιστος, ἀλλὰ πάντοτε προδομένος αὐτὸς λαὸς, ὑποστὰς κατὰ τὰ τελευταῖα ἰδίως ἔτη ἀλλεπάλληλα ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως δυστυχήματα, ἔπαυσε νὰ ἦναι ζηλότυπος τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν καὶ δικαιωμάτων του, εἶναι δὲ πρόθυμος νὰ παραδώσῃ ἄνευ ὅρου καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ τὰς ἐλευθερίας εἰς πάντα, ὅστις ἤθελε τῷ ὑποσχεθῆ σωτηρίαν. Διακαιόμενος ὑπὸ ἀκατασχέτου πόθου ἵνα ἴδῃ βελτιουμένην τὴν ἀξιοδάκρυτον τῶν πραγμάτων κατάστασιν, δὲν παρασκοτίζεται ἂν διατάξεις τινὲς τοῦ Συντάγματος, εἴτε οὐσιώδεις εἴτ’ ἐπουσιώδεις εἶναι αὗται, μεταῤῥυθμισθοῦν ἢ καταργηθοῦν, ἀρκεῖ μόνον νὰ ἐπέλθῃ ἐκ τούτου ἡ ἐπιδιωκομένη βελτίωσις. Καὶ ἔχει μέγα δίκαιον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, οὕτω σκεπτόμενος, καὶ ἐγκρίνω τὴν ἀποστολὴν τῶν ἀλλεπαλλήλων πρὸς τὴν Βουλὴν ἀναφορῶν, δι’ ὧν διάφοροι πολῖται διατελοῦντες ἐν καλῇ πίστει καὶ μὴ ὄντες εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωσι καὶ νὰ ἐννοῶσι τὰ ἐν τοῖς παρασκηνίοις τελούμενα, ἐκφράζουσι τὸ φρόνημά των. Οὐδὲ δύναμαι νὰ συμφωνήσω πρὸς τοὺς ὑποστηρίζοντας ὅτι αἱ ἀναφοραὶ αὗται γίνονται κατ’ εἰσήγησιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι οἱ ἐν αὐταῖς ὑπογεγραμμένοι δὲν ἠξεύρουν περὶ τίνος πρόκειται. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν ὀργάνων της προκαλεῖ ἐξ ἐνόχων ἐπιλογισμῶν τὴν διὰ τοιούτου τρόπου ἐκδήλωσιν τοῦ δημοσίου φρονήματος, ἀλλ’ ἀσχέτως πρὸς τὰ ὕποπτα Κυβερνητικὰ ἐλατήρια, τὰ κινοῦντα τοὺς πολίτας, ἡ ἔκφρασις αὐτῶν εἶναι γνησία καὶ εἰλικρινὴς ἀποῤῥέουσα ἐξ ἀπογοητεύσεως καὶ ἀποθαῤῥύνσεως ἐσχάτης. Καὶ τῳόντι. Τί τὸν ὠφελεῖ τὸν λαὸν νὰ λέγῃ ὅτι ἔχει Σύνταγμα καὶ πολιτικὰς ἐλευθερίας, ἐνῷ στερεῖται ὅλων τῶν ἀγαθῶν, ὅσα αὗται παράγουν εἰς τὰς ἀληθῶς καὶ πραγματικῶς Συνταγματικὰς καὶ εὐνομουμένας Πολιτείας; Δικαιοσύνην δὲν ἔχει. Διοίκησιν δὲν ἔχει. Στρατιωτικὴν διοργάνωσιν δὲν ἔχει. Καὶ ὅμως πληρώνει τόσα ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος! Οὐδαμοῦ εὑρίσκει ὁ πολίτης προστασίαν, οὐδαμοῦ εὑρίσκει ἀκρόασιν. Ἐπανειλημμένως προσεκλήθη ὁ λαὸς νὰ ὑποβληθῇ, καὶ ὑπεβλήθη προθύμως καὶ ἀγογγύστως εἰς μεγάλας καὶ ὑπερτάτας τῶν δυνάμεών του θυσίας, καὶ ὅμως εἶδεν ὅτι αἱ θυσίαι του αὗται εἰς οὐδὲν ὠφέλησαν, ἐπέπρωτο δὲ αὐτῷ εἰς ἐπίμετρον νὰ εὑρεθῇ ἐπ’ ἐσχάτων καὶ πρὸ τῆς ὀδυνηρᾶς ἀποτυχίας τοῦ Ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος. Ἰδοὺ διατὶ ἀηδίασε, καὶ δὲν θέλει πλέον ν’ ἀκούῃ ὅτι ἡμεῖς ἐδῶ προασπίζομεν καὶ προφυλάσσομεν ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ τὸ Σύνταγμα μὴ τύχῃ καὶ πάθῃ τίποτε διὰ μεταῤῥυθμίσεως ἢ καὶ καταργήσεως διατάξεώς τού τινος. Μακρὰν λοιπὸν ἀπὸ τὸ στάδιον τῆς ἀντισυνταγματικότητος, διότι εἰς τὸ στάδιον τοῦτο ἡ ἧττα ἡμῶν ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Ἔθνους, ὅπερ ἀντιπροσωπεύομεν, εἶναι βεβαία. Ἡ Κυβέρνησις λίαν ἐπικαίρως ἐδράξατο τῆς ψυχολογικῆς ταύτης τοῦ λαοῦ καταστάσεως, καὶ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ διαλάθῃ τὴν προσοχὴν ἡμῶν. Διὰ τοῦτο δὲ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀσχοληθῶμεν εἰς τὸ πραγματικὸν, καὶ ὄχι εἰς τὸ συνταγματικὸν μέρος τοῦ ζητήματος. Πρέπει νὰ πεισθῶμεν καὶ ἡμεῖς, νὰ πείσωμεν δὲ καὶ τὸν λαὸν ὅτι ἡ νέα συνταγὴ τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τοῦ ἰατροῦ κ. Λομβάρδου οὐ μόνον δὲν θὰ ἐπιφέρῃ θεραπείαν τοῦ κακοῦ, ὡς ἐπαγγέλλεται, ἀλλὰ τοὐναντίον, θ’ ἀνοίξῃ βαθυτέρας ἐθνικὰς πληγὰς, καὶ θὰ ὠθήσῃ τὸν Τόπον εἰς συμφορὰς, τῶν ὁποίων δὲν εἶναι εὔκολον νὰ προΐδῃ τις οὔτε τὸν βαθμὸν, οὔτε τὰς διαστάσεις. Ὁ Τόπος πάσχει, καὶ πάσχει δεινῶς. Ἀνάγκη ν’ ἀποβλέψωμεν μετὰ θάῤῥους εἰς τὰ αἴτια τοῦ κακοῦ ἵνα τὰ θέσωμεν ἐκποδὼν, ἢ τοὐλάχιστον νὰ τὰ περιορίσωμεν. Ἰδοὺ ἓν σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ὅλοι συναντώμεθα. Ἡ διαφορὰ εἶναι, ὅτι ἐν ταῖς διαθέσεσι τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν ἐπιδίωξιν τῆς θεραπείας τοῦ κακοῦ ὑπολανθάνει προφανῶς μεγάλη δόσις ἀνειλικρινείας ἕνεκα κομματικῆς ἀσυγγνώστου ἰδιοτελείας, ἐνῷ ἡμεῖς τοὐναντίον ἐννοοῦμεν νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ τῶν κοινῶν βελτίωσις διὰ τῶν μέσων ἐκείνων, ἅτινα ὑπαγορεύει ἡ εἰλικρίνεια καὶ πολιτικὴ χρηστότης ἄνευ διασαλεύσεως τῶν θεμελίων τοῦ Πολιτεύματος. Ἔσπευσεν ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν, καὶ μᾶς ἔθεσε τὸ ζήτημα καθαρῶς. Μᾶς λέγει ὅτι ὅλα τὰ κακὰ, ὅσα ἐγένοντο καὶ ὅσα γίνονται, ὀφείλονται εἰς τὸ Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα. Ἡ Βουλὴ, καὶ μόνη ἡ Βουλὴ, εἶνε πρόξενος τῆς ἐθνικῆς κακοδαιμονίας διὰ τῆς ἐπιδράσεως, ἣν ἐξασκεῖ ἐπὶ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Πρέπει λοιπὸν νὰ μετασχηματισθῇ οὕτω πως τὸ Κοινοβούλιον διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῆς ἐπεκτάσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ὥστε νὰ ἐξουδετερωθῇ ὁλοσχερῶς ἡ γνώμη αὐτοῦ καὶ ἡ δύναμις πρὸς ἔλεγχον τῶν Κυβερνητικῶν πράξεων, νὰ κατασταθῇ δὲ ἀσφαλὴς ἡ ἐπ’ ἀόριστον χρόνον παραμονὴ αὐτῆς ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, ὥστε νὰ κυβερνήσῃ ἀνεξελέγκτως κατὰ τρόπον τινὰ δικτατορικῶς, τοῦθ’ ὅπερ δύναται νὰ λυτρώσῃ τὸν Τόπον ἀπὸ τὰ δεινά του. Αὐτὴ εἶνε ἡ ratio legis. Ἤγουν αὐτὸς εἶνε ὁ λόγος καὶ ὁ σκοπὸς τῶν νομοσχεδίων, ἅτινα καλεῖσθε νὰ ἐπιψηφίσετε, ὅσα δὲ ἄλλα σᾶς εἶπον, καὶ ὅσα ἴσως θὰ σᾶς εἴπουν ἀκόμη, εἶνε τὸ ψιμύθιον, δι’ οὗ προσεπάθησαν καὶ προσπαθοῦσι νὰ περικαλύψωσι τοὺς πραγματικοὺς στοχασμοὺς καὶ τ’ ἀληθινὰ σχέδιά των. Οὐδὲ θὰ σταματήσουν βεβαίως ἕως ἐδῶ. Τὰ προκείμενα νομοσχέδια προμηνύουν καὶ ἄλλας ῥιζικωτέρας μεταῤῥυθμίσεις τοῦ Συντάγματος. Ψηφίσατε αὐτά, καὶ μετ’ ὀλίγον θὰ ἴδητε ὅτι θὰ καταργηθῇ ἡ ἐλευθερία τοῦ τύπου, ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι, καὶ ἐν γένει τὸ Δημόσιον Δίκαιον θ’ ἀκρωτηριασθῇ. Δὲν θὰ μένῃ εἰς τοὺς πολίτας ἡ παρηγορία νὰ λέγουν τοὐλάχιστον τὰ παράπονά των (θόρυβος ἐκ δεξιῶν). Ματαίως θορυβεῖτε. Τοιαύτη εἶνε ἡ ἱστορία τῶν κατὰ τῶν Πολιτευμάτων πραξικοπημάτων. Παρουσιάζονται ὑπὸ τὸ ἀθῶον πρόσχημα τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν γενικῶν συμφερόντων, ἀπολήγουν δ’ εἰς ἐνίσχυσιν τυραννικῆς ὀλιγαρχίας ἐπὶ βλάβῃ τῶν ἐλευθεριῶν καὶ τοῦ προοδευτικοῦ πνεύματος. Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἐν τῇ διανοίᾳ τῶν εἰσαγαγόντων τὰ νομοσχέδια δὲν ὑπάρχουν ἀπὸ τοῦδε τοιοιοῦτοι ἀπώτεροι σκοποί, θὰ εὑρεθοῦν οὐχ ἧττον εἰς τὴν ἀπαραίτητον ἀνάγκην οὗτοι νὰ προβοῦν εἰς αὐθαίρετα μέτρα πρὸς περιστολὴν τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων τοῦ Τόπου, διότι κατὰ τῶν τῆς Ἐξουσίας προσπαθειῶν πρὸς ὑποδούλωσιν τοῦ Κοινοβουλίου θὰ ἐγερθῇ ἀμέσως ἀντίδρασις, ἡ δὲ ἀντίδρασις αὕτη δὲν δύναται νὰ πολεμηθῇ ἄλλως, ἢ διὰ τῆς ἀδρανείας τῶν πρὸς μόρφωσιν τοῦ δημοσίου φρονήματος μέσων, καὶ πρὸ πάντων τοῦ μέσου τοῦ τύπου, τοῦ λόγου, τοῦ συνέρχεσθαι καὶ τοῦ ἀναφέρεσθαι. Εἶπεν ὁ προαγορεύσας ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπιδιώκουσα μεταῤῥυθμίσεις, δὲν ἐννοεῖ ὅτι πταίουν οἱ βουλευταὶ, καὶ ἡ Βουλὴ, ἀλλ’ ὅτι τοὐναντίον πταίει τὸ σύστημα. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ὅμως νὰ παρατηρήσω, ὅτι τοιοῦτος συλλογισμὸς ἔχει τι τὸ ἀκατάληπτον. Τί θὰ εἰπῇ τὸ λεχθὲν ὅτι πταίει τὸ σύστημα καὶ ὄχι ἡ Βουλή; Τὸ σύστημα, αὐτὸ καθ’ ἑαυτό, οὔτε βλάβην, οὔτε ὠφέλειαν δύναται νὰ προξενήσῃ, ἅμα ὡς ἀποχωρίσετε ἀπ’ αὐτοῦ τὰ δρῶντα πρόσωπα. Πρὸς τί λοιπὸν νὰ κρύπτωνται; Ἐνῷ ὑποστηρίζουν ἀφ’ ἑνὸς δι’ ὅλων, ὅσα λέγουν καὶ πράττουν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὅτι οἱ βουλευταὶ εἶνε οἱ κακοὶ δαίμονες τοῦ Τόπου, φοβοῦνται ἀφ’ ἑτέρου ἢ συστέλλονται νὰ τὸ εἴπουν ἀπὸ τοῦ βήματος. Καὶ δι’ αὐτὸ εἶπον πρὸ μικροῦ ὅτι ὁ βουλευτὴς ἔχει καθῆκον νὰ ἐκθέτῃ ἐλευθέρως καὶ μετὰ παῤῥησίας τὰς περὶ τῶν προσώπων κρίσεις καὶ σκέψεις του, ἐφ’ ὅσον αὗται δὲν ἅπτονται τοῦ ἰδιωτικοῦ τῶν πολιτευομένων βίου. Καὶ δὲν ἔχουν μὲν τὸ θάῤῥος νὰ ἐξηγηθοῦν ἀνδρικῶς ἀπὸ τοῦ βήματος οἱ εἰσηγηταὶ τῶν νομοσχεδίων, ὑπάρχουν ὅμως τὰ δημοσιογραφικὰ αὐτῶν ὄργανα, δι’ ὧν ἀποκαλύπτονται τὰ ὕποπτα σχέδιά των, τὰ ὁποῖα τείνουσιν εἰς τὴν βαθμιαίαν κατεδάφισιν τοῦ Συνταγματικοῦ οἰκοδομήματος, ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τοῦ ὁποίου στοχάζονται ὅτι θὰ δυνηθοῦν ἀκόπως νὰ στήσωσι τὸν τῆς ὀλιγαρχίας θρόνον των. Ἰδοὺ τί λέγουν οἱ λίαν μὲν τολμηροί, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἀρκούντως φρόνιμοι μεταῤῥυθμισταὶ διὰ τῶν σπουδαιοτέρων ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ ὀργάνων των, τὰ ὁποῖα τὰς ἐμπνεύσεις των ἀρύονται ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Δὲν θὰ ἐπικαλεσθῶ ἄσημα ἢ σατυρικὰ δημοσιογραφικὰ φύλλα, ἵνα μὴ ὑποτεθῇ ὅτι εἶμαι κακῆς πίστεως συζητητής. Ἐξ ἐναντίας, θὰ προσφύγω εἰς τὰ ὄργανα, τὰ ὁποῖα κύριον σχεδὸν προορισμὸν ἔχουν νὰ ἐξυπηρετῶσι, μὲ τὸ ἀζημίωτον βεβαίως, τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εἰς πᾶσαν αὐτοῦ θέλησιν, καὶ εἰς πάντα σκοπόν. Ὁμιλῶ περὶ τῆς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἐκδιδομένης «Νέας Ἡμέρας», τῆς «Ἀκροπόλεως», τῆς «Παλιγγενεσίας» καὶ τῆς «Ἐφημερίδος», ἐννοεῖται δὲ ὅτι εἰς ταύτας πρέπει νὰ προστεθῇ καὶ ἡ ἰδιαιτέρα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ «Ὥρα», τῆς ὁποίας τακτικὸς μὲν συντάκτης τυγχάνει αὐτὸς ὁ κ. Τρικούπης, ἔκτακτοι δὲ οἱ μᾶλλον ἐπιστήθιοι αὐτοῦ προσωπικοὶ καὶ πολιτικοὶ φίλοι. Ἀκούσατε λοιπὸν πῶς ἐκφράζονται τὰ φύλλα ταῦτα περὶ τῶν αἰτίων καὶ τοῦ σκοποῦ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς Ὑπουργικῆς πτέρυγος). Δὲν θέλομεν ν’ ἀκούσωμεν τί λέγουν αἱ ἐφημερίδες. Αὐταὶ γράφουν ὅ,τι θέλουν, χωρὶς νὰ ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν Κυβέρνησιν.

§65ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀξιῶ νὰ μὴ μὲ διακόπτῃ κανείς. Εἰς τὴν κρίσιν βεβαίως ὑμῶν ἀπόκειται νὰ θεωρήσητε ὡς διερμηνεύοντα ἢ μὴ τὰς ἰδέας καὶ τὰς σκέψεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὰ δημοσιογραφικὰ ὄργανα, ὧν ἐμνήσθην, ἀλλὰ δὲν ἔχετε καὶ τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτῆτε ὥστε νὰ κανονίσω καὶ τὴν ἐμὴν κρίσιν πρὸς τὰς ὑμετέρας. Ἐγὼ ἐπρόλαβα νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν θὰ κάμω χρῆσιν ἀσήμων καὶ σατυρικῶν φύλλων. Ἂν σεῖς νομίζετε, ὅτι ὅσα γράφει ὁ ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη διορισθεὶς πολιτικὸς πράκτωρ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Βυζάντιος, ὅσα γράφει ὁ διευθυντὴς τῆς «Ἀκροπόλεως», ὅσα γράφει ὁ διευθυντὴς τοῦ Γραφείου τῆς Βουλῆς κ. Σπαρτίδης, ὅσα γράφει αὐτὸ τὸ ἡμιεπίσημον ὄργανον τῆς Κυβερνήσεως, ἡ «Ὥρα», ἄν, λέγω, σεῖς νομίζετε ὅτι ὅσα γράφουν καὶ δημοσιεύουν οὗτοι, δὲν διερμηνεύουν τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἰδέας τοῦ κ. Τρικούπη, δύνασθε μὲν νὰ πλανᾶσθε ἑκουσίως, ἀλλὰ τὰ πράγματα δὲν μεταβάλλονται. Αἱ ἐν λόγῳ ἐφημερίδες μεταδίδουσι πιστῶς εἰς τὸν λαὸν τὰ φρονήματα τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ ἀγωνίζονται μετὰ λύσσης εἴτε πρὸς διατήρησιν αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, ἂν τύχῃ νὰ ἦναι ἐντὸς αὐτῆς, εἴτε πρὸς ἐπάνοδόν του, ἂν συμπέσῃ νὰ εὑρίσκεται ἐκτὸς αὐτῆς, περιπλέον δὲ ἀπό τινος χρόνου συνηγοροῦσιν ἀναφανδὸν ὄχι μόνον ὑπὲρ τῆς μεταῤῥυθμίσεως, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ καταλύσεως τοῦ Πολιτεύματος, ἐννοεῖ δ’ ἕκαστος, ἂν δὲν θέλῃ νὰ διατελῇ ἐν ἑκουσίᾳ φρεναπάτῃ, ὅτι αἱ ἰδέαι αὗται συνελήφθησαν ἀπὸ πολλοῦ, καὶ ἰδίως ἀπὸ τῆς 7 Ἀπριλίου, καὶ κυοφοροῦνται ἐν τῇ κεφαλῇ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅστις ἔκαμεν ἤδη τὸ πρῶτον βῆμα πρὸς πραγματοποίησιν αὐτῶν. Παρακαλῶ λοιπὸν ν’ ἀκούσετε μετὰ προσοχῆς σχετικάς τινας περικοπὰς, ἵνα πεισθῆτε ὅλοι, ἂν δὲν ἐννοῆτε νὰ λέγετε «οὐ μὲ πείσῃς κἂν μὲ πείσῃς», ὅτι τὰ περὶ ὧν πρόκειται νομοσχέδια δὲν εἶναι τόσον ἀθῶα καὶ εἰλικρινῆ, ὅσον θέλει νὰ τὰ παραστήσῃ ἡ Κυβέρνησις. (ἀναγινώσκει). «Πάντων τῶν κακῶν παραίτιοι εἶναι οἱ Βουλευταί. Οἱ βουλευταί, εἰσερχόμενοι εἰς τὸ Βουλευτήριον, μεταβάλλονται ἑκόντες ἄκοντες ἀπὸ Ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος εἰς Ἀντιπροσώπους ὁμάδος ἀνθρώπων, μετερχομένων τὸ ἐμπόριον τῶν ψήφων. Οὗτοι οἱ ψηφέμποροι ἀγοράζουσι τὰς ψήφους ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς εἰς τιμὴν εὐθηνὴν καὶ τὰς πωλοῦν εἰς τοὺς Βουλευτὰς εἰς τιμὴν δεκαπλασίαν, δι’ αὐτὸ δὲ πρέπει νὰ ἐπέλθῃ περιορισμὸς τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν. Οἱ βουλευταὶ ἀείποτε ἐκολάκευσαν τὰς ἀδυναμίας τοῦ λαοῦ, διὰ νὰ κατασταθῶσι προσφιλεῖς πρὸς αὐτὸν, διότι ἐκόρεσαν τὰς ὀρέξεις του ὅπως ὑφαρπάσουν τὴν λατρείαν του, διότι ἀείποτε ἔχυσαν ἔλαιον ἐν τῇ πυρᾷ τῶν παθῶν του, ὅπως διαλάμψουν καὶ θερμανθοῦν ἐν τῇ πυρᾷ ταύτῃ. «Ποῖος εἶναι ὁ ἄγρυπνος φύλαξ τῶν κακουργημάτων; ὁ Βουλευτής. «Οἱ Βουλευταὶ παρακάμπτουν τὸ νόμον, καθιστῶσι τὰ δικαστήρια ἀνάξια τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ προορισμοῦ των, ἀπονέμουν χάριτας εἰς τοὺς δολοφόνους ἢ τοὺς ἀθωώνουν ὅταν δικάζωνται. Καταστρέφουν τὸ Δημόσιον Ταμεῖον καὶ πρὸ πάντων ἁρπάζουν καὶ σφετερίζονται τὰ ἱερὰ χρήματα τῆς ὁδοποιΐας. Ποῖος π. χ. δύναται νὰ διακρίνῃ ποῦ τελειώνουν τὰ σύνορα τῶν πραγματικῶν ἐξόδων ἑνὸς δρόμου, καὶ ποῦ τελειώνουν τὰ σύνορα τῶν πραγματικῶν ἐσόδων τοῦ Βουλευτοῦ ἢ τοῦ προκατόχου του; Οἱ βουλευταὶ ἀντιδρῶσιν εἰς τὴν εὐόδωσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, παραλύουσι πᾶσαν ἰδέαν διοικήσεως, ὑπονομεύουσι τὴν δικαιοσύνην, ὑποσκάπτουσι τὴν παιδείαν, εὐνοοῦσι τὸ λαθρεμπόριον, καθιστῶσι δὲ πρὸ παντὸς ἄλλου προβληματικὴν τὴν ὕπαρξιν Κυβερνήσεως δυνατῆς.»

§66ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖος τὰ γράφει αὐτά;

§67ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ γράφει διὰ τῶν πολιτικῶν λεγομένων ἐπιστολῶν του ἐν τῇ «Ἀκροπόλει» ὁ διευθυντὴς αὐτῆς, τοῦ ὁποίου τὰς στενὰς σχέσεις πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅλοι γνωρίζετε.

§68ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί σημαίνει; Μήπως δὲν ἦτο φίλος καὶ τοῦ κ. Δηλιγιάννη;

§69ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν ἐχρημάτισε καὶ τοῦ κ. Δηλιγιάννη φίλος, ἀδιάφορον.

§70ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν ἀγορεύαντα). Τί λέγει;

§71ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λέγει ὅτι ὁ διευθυντὴς τῆς «Ἀκροπόλεως» ἦτο φίλος σας.

§72ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οὐδέποτε.

§73ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων). «Ἡ Βουλὴ εἶναι ὁ πρῶτος καὶ ὁ μέγας ἔνοχος τῆς ἀφορήτου καταστάσεώς μας. Ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ ἐτέχθη καὶ ἐγαλουχήθη ἡ λυμαινομένη τὸν Τόπον πολιτικὴ φαυλότης».

§74ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Καλλίτερον θὰ ἦτο νὰ τὰ παραλείψετε αὐτὰ πρὸς τιμὴν τοῦ Ἔθνους, διὰ νὰ μὴ μολύνωνται τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς.

§75ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ δὲν γράφονται εἰς τὰ πρακτικά.

§76ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΣ. Μὴ ἀδικεῖτε τὴν Βουλὴν, ἀναγινώσκοντες τοιαῦτα ἀχρεῖα δημοσιεύματα.

§77ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀδικεῖται ἡ Βουλὴ ἐκ τῆς ἀναγνώσεως. Ἐπρόλαβα νὰ εἴπω ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ γνωστὸν τίνα καὶ τίνος εἴδους πόλεμον διεξάγει ἡ Κυβέρνησις κατὰ τῆς Βουλῆς, δηλητηριάζουσα τὴν κοινὴν γνώμην (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ). Τὸ βλέπω ὅτι σᾶς πειράζουν πολὺ αὐτά· ἀλλὰ τίς πταίει;

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§79ΤΟΜΑΝ. Ἂς παύσῃ ὁ ἀγορεύων ν’ ἀναγινώσκῃ περικοπὰς ἐφημερίδων ἵνα τὸν σεβασθῶμεν ὅλοι.

§80ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κάθισον κάτω. Μὴ διακόπτῃς. Σᾶς καίουν αὐτά.

§81ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ματαίως συγκοινοῦνται οἱ περὶ τὸ Ὑπουργεῖον καὶ κόπτονται. Ἐγὼ δὲν θ’ ἀφήσω τίποτε’ (ἀναγινώσκει). «Διὰ τοῦτο ὁ κ. Τρικούπης πρέπει ν’ ἀποβάλῃ τὸν θεωρητικὸν ἄνθρωπον καὶ νὰ περιβληθῇ τὸν πρακτικὸν πολιτικὸν, ὥστε, ἂν ὄχι ἄλλο, ἀλλὰ τοὐλάχιστον νὰ ἐξασκήσῃ τὸ ἡγεμονικὸν δικαίωμα τῶν διαλύσεων εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε νὰ συντριβῇ αὐτὴ ἡ βουλευτοκρατία, αὐτὴ ἡ κατεργαροκρατία, νὰ ἐπανέλθωσι δὲ εἰς τὰς τρώγλας των τὰ ταραχοποιὰ στοιχεῖα, οἱ βουλευταί. Τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως πρέπει νὰ κρεμασθῇ ἐπὶ μίαν τοὐλάχιστον δεκαετίαν ἄνωθεν τῆς Βουλῆς».

§82ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὰ ποῖοι τὰ γράφουν αὐτὰ, καὶ τί εὐθύνεται ἡ Κυβέρνησις;

§83ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον ὅτι τὰ γράφουν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔλαβον ἐντολὴν νὰ τὰ γράψουν.

§84ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ποίαν ἀπόδειξιν ἔχετε περὶ τούτου;

§85ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ προσέχετε. Εἶπον ὅτι ἐκ τῶν στενῶν σχέσεων, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκονται οἱ γράφοντες μετὰ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, ἐξάγω ὅτι κατ’ ἐντολὴν ἢ κατ’ ἔγκρισιν γράφονται. Αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς μου· (ἀναγινώσκει). «Ὁ κύριος Τρικούπης ἀνεγνωρίσθη καὶ παρ’ ἡμῖν καὶ ἐν Εὐρώπῃ ὡς εἷς τῶν σπουδαιοτέρων πολιτικῶν ἀνδρῶν. Ἐκυβέρνησεν ὅμως ἐπὶ τριετίαν συνεχῶς ὑπὸ τὴν δαμόκλειον σπάθην τῆς φιλικῆς του πλειονοψηφίας, καὶ διὰ τοῦτο τ’ ἀποτελέσματα τῆς ἀγαθῆς διοικήσεώς του δὲν τὰ εἶδε δυστυχῶς ὁ Τόπος. Ὅλαι αἱ πολιτικαὶ ἀρεταὶ τοῦ κ. Τρικούπη καθιστῶσιν αὐτὸν κάλλιστον κυβερνήτην, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ πλειονοψηφία νὰ τὸν ρυμουλκῇ. Ὁ γνωρίζων αὐτὸν ἐκ τοῦ σύνεγγυς νομίζει, ὅτι δύναμίς τις δημιουργική, ἀόρατος, τὸν ἔπλασσε διὰ νὰ διοικῇ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ χωρὶς Βουλήν· (γέλωτες ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ θόρυβος ἐκ τῆς δεξιᾶς). Διὰ τοῦτο ὀφείλεται αὐτῷ ἔπαινος, διότι διὰ τῶν μεταῤῥυθμιστικῶν νομοσχεδίων του τὸ πρῶτον κτύπημα κατήνεγκε κατὰ τῆς Βουλῆς. Δὲν συμφέρει εἰς τὸν κύριον Τρικούπην νὰ συγκαταβαίνῃ μέχρι τοῦ ταπεινοῦ σημείου νὰ διέρχηται ὁλοκλήρους ὥρας ἐντὸς τῆς βλακώδους ἀτμοσφαίρας τῶν φίλων του βουλευτῶν. Μὰ ἐπὶ τέλους αὐτοὶ οἱ ἐλεεινοὶ φίλοι, αὐταὶ αἱ ἅρπυιαι, αὐτοὶ οἱ τύραννοι, οἱ σταυρωταί, οἱ βασανισταί, δὲν ἐννοοῦν ὅτι ἀποβαίνουν πρὸς τὸν κύριον Τρικούπην ὀχληρότατοι, ἀηδέστατοι, ὅτι ἐμποιοῦσι φρίκην, τρόμον, κόρον, ἔμετον;»

§86ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν πρὸς τοὺς τῆς δεξιᾶς ἀπευθυνόμενοι). Ἀκούσατέ τα σεῖς οἱ φίλοι του.

§87ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκούσατε τώρα καὶ τὸ συμπέρασμα· «Διὰ νὰ διοικηθῇ ἡ Ἑλλὰς, πρέπει νὰ λείψῃ ὁ βουλευτής. Τὸ πῶς θὰ λείψῃ, ἂν πραγματικῶς ἢ μεταφορικῶς, εἶνε ζήτημα λεπτομερειῶν. Ἐνόσῳ ὑπάρχει βουλευτὴς, διοίκησις ἐν Ἑλλάδι εἶνε ἀδύνατος. Ὁ ὀργανισμὸς εἶνε ἀσυμβίβαστος μὲ τὴν ὕπαρξιν τοῦ βουλευτοῦ. Ἀπόδειξις, ὅτι ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κυρίου Τρικούπη ἐγένοντο ἀπόπειραι μεταῤῥυθμιστικαὶ, αἱ ὁποῖαι ὅμως ἐναυάγησαν ὅλαι. Διατί; ζητήσατε τὸν βουλευτήν, τὸν ὄφιν, τὸ μίασμα, τὸ μικρόβιον, τὸν βουλευτήν. Μεταῤῥύθμισις καὶ δεσποτισμός. Ἰδοὺ δύο ἀντιφάρμακα, δι’ ὧν δύναται ὁ κύριος Τρικούπης ν’ ἀναστείλῃ τὴν ὁλονὲν προχωροῦσαν φθίσιν τοῦ Τόπου. Μεταῤῥύθμισις εἰς ὅλα. Δεσποτισμὸς εἰς ὅλα. Μέσω τῶν δύο τούτων ἰαματικῶν δυνάμεων δὲν ὑπάρχει τόπος διὰ τὴν βουλευτοκρατίαν». Δύνασθε τώρα νὰ εἴπητε, κύριοι, μεθ’ ὅσα ἠκούσατε, ὅτι δὲν διαβλέπετε ἐν τῇ τακτικῇ τῆς Κυβερνήσεως σκοποὺς κεκαλυμμένους; Νομίζω, ὅτι εἶνε ἀσυγχώρητοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιμένουν ἀκόμη, ἂν ἐπιμένουν, ὅτι ἐν ταῖς σκέψεσι τῆς Κυβερνήσεως κατάρχει ἡ καλὴ πίστις καὶ ἡ πρὸς βελτίωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων εἰλικρινὴς μέριμνα. Δὲν ἠκούσατε; Τὸ ὄπισθεν τῶν νομοσχεδίων κρυπτόμενον πολιτικὸν πρόγραμμα τοῦ κ. Τρικούπη συγκεφαλαιοῦται εἰς τὰς ὀλίγας ταύτας λέξεις: «Μεταῤῥύθμισις εἰς ὅλα. Δεσποτισμὸς εἰς ὅλα. Μέσῳ τῶν δύο τούτων δυνάμεων δὲν ὑπάρχει τόπος διὰ τὴν Βουλήν». Τὰ σχέδια λοιπὸν ἀπεκαλύφθησαν, εἰς μάτην δὲ ἡ Κυβέρνησις προσπαθεῖ νὰ τὰ ἀποκρύπῃ. Ὥστε, διὰ νὰ προχωρήσωμεν, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν ἀληθῆ αὐτοῦ καὶ πραγματικὴν ἔννοιαν, ἣν δίδει ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὄχι ὑπὸ τὴν φαινομενικήν. Ἤγουν πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν πρῶτον ἂν ἦνε ἀκριβὲς τὸ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως λεγόμενον, ὅτι ἡ Βουλή, καὶ μόνη ἡ Βουλή, εὐθύνεται δι’ ὅσα κακὰ ἐγένοντο καὶ γίνονται· δεύτερον δὲ ἂν, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν φέρει εὐθύνην ἡ Βουλή, συνευθύνωνται καὶ ἄλλοι, καὶ τίνες· τρίτον, ἂν, διὰ νὰ ἐξέλθωμεν τῶν ἐθνικῶν δυσχερειῶν, εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, δὲν ὑπάρχῃ ἄλλος τρόπος ἢ ὁ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς ἐγκαινίσεως ὀλιγαρχικοῦ συστήματος, καὶ τέταρτον, ἂν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν σήμερον νὰ τοὺς καταστήσωμεν δεσπότας, ἦνε ἄξιοι τηλικαύτης ἐκ μέρους τοῦ ἔθνους θυσίας, θυσίας ἀναφερομένης εἰς τὴν ἀπὸ τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ δικαιωμάτων ἑκουσίαν παραίτησιν. Καὶ προκειμένου μὲν περὶ τῆς ἐν γένει εὐθύνης τῶν βουλευτῶν, δὲν μοὶ εἶνε ἐπιτετραμμένον ν’ ἀναλάβω τὴν ἀνεπιφύλακτον αὐτῶν ὑπεράσπισιν. Ἀποστρέφω βεβαίως μετὰ βδελυγμίας τὸ πρόσωπον ἀπὸ τὰς χυδαίας καὶ καπηλικὰς κατ’ αὐτῶν ὕβρεις, τὰς ἐκ μέρους τοῦ κυβερνητικοῦ τύπου, ἀλλ’ ἂν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρέπῃ, καὶ πρέπει νὰ λέγεται ἡ ἀλήθεια, ἡ ἀλήθεια δυστυχῶς εἶνε, ὅτι οἱ κ. βουλευταί, κατὰ κανόνα σχεδὸν, ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, τάσσονται ὑπὸ ἕνα ἀρχηγὸν μιᾶς τῶν προσωπικῶν πολιτικῶν μερίδων, παραιτούμενοι τοῦ πλείστου μέρους τῆς ἐλευθερίας των περὶ τὸ κρίνειν καὶ σκέπτεσθαι, ὅταν δὲ ὁ ὑφ’ ὃν τάσσονται ἀρχηγὸς κατισχύσῃ καὶ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἐξουσίαν, λαμβάνουσιν ἀντάλλαγμα τῆς ὑπουδουλώσεως τῆς γνώμης των διαφόρους κυβερνητικὰς παροχὰς πρὸς ἐξυπηρέτησιν κομματικῶν, ἐνίοτε δὲ, ἀλλὰ σπανίως, καὶ ἀτομικῶν συμφερόντων. Ἐντεῦθεν δὲ προκύπτει ἡ τῶν Ἐξουσιῶν σύγχυσις, καθ’ ἣν τὸ δικαίωμα τοῦ νομοθετεῖν μεταβαίνει ἀκέραιον καὶ σχεδὸν ἀνεξέλεγκτον ἐκ τῆς Νομοθετικῆς εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν, αὕτη δὲ πάλιν μεταβιβάζει, κατὰ τὸ πλεῖστον, τὸ δικαίωμα τῆς διοικήσεως εἰς τὴν Βουλὴν, μεθ’ ὅ, ἐκ τῆς ἀλληλεπιδράσεως τῶν δύο τούτων Ἐξουσιῶν, ἐπέρχεται τὸ ἄλλο, τὸ καὶ μεγαλείτερον κακὸν, ὅτι καὶ ἡ Δικαστικὴ Ἐξουσία ἀποβαίνει θεράπαινα τῶν δύο ἄλλων, οὕτω δὲ ἐκ τῆς ἀναστροφῆς τῶν ὅρων ἐν τῇ λειτουργίᾳ τοῦ Πολιτεύματος πηγάζουν ἄπειρα κακά. Φέρει ἑπομένως ἐν πολλοῖς εὐθύνην ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῇ καχεκτικῇ καταστάσει τῆς Πολιτείας. Ἀλλ’ ἆρά γε αὐτὴ μόνη εὐθύνεται ἢ καὶ αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις, καὶ ἰδίως ἡ παροῦσα, ἥτις ζητεῖ ἐπὶ πίνακι τὴν κεφαλὴν ἐκείνης; Διὰ νὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος τούτου δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ν’ ἀναδράμωμεν εἰς πολὺ μεμακρυσμένην ἐν τῷ παρελθόντι ἐποχήν. Πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὴν τελευταίαν τετραετίαν, ἥτις περιλαμβάνει μόνον τὴν πρώην καὶ τὴν παροῦσαν Βουλήν. Δύο εἶναι οἱ λόγοι, διὰ τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλεται ἡμῖν νὰ περιορίσωμεν τὴν ἐξέτασιν ἐντὸς τῆς τελευταίας ταύτης χρονικῆς περιόδου. Πρῶτον μὲν, διότι κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην ἐπέσκηψαν ἐπὶ τὴν Χώραν τὰ σοβαρώτερα καὶ δεινότερα ἀτυχήματα, ἅτινα μᾶς ἀφύπνισαν. Ἡ τελεία οἰκονομικὴ καταστροφὴ, ἡ χειροτέρα παράλυσις τῆς δικαιοσύνης, τῆς διοικήσεως καὶ τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως, καὶ, εἰς ἐπίμετρον, ἡ ἀτυχὴς ἔκβασις τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, κατὰ τὰ τέσσαρα τελευταῖα ἔτη ἔλαβον χώραν. Δὲν λέγω, ὅτι πρὸ τῆς ἐποχῆς ταύτης διετελοῦμεν ἐν ἀνθηρᾷ καταστάσει, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι σχετικῶς δὲν εἴχομεν πάθει ὅσα ἐπάθομεν ἀπὸ τοῦ 1881 καὶ ἐντεῦθεν· ἐξεναντίας μάλιστα, πρὸ τούτου ἐτύχομεν καὶ ἑνὸς μεγάλου ἀγαθοῦ, τῆς προσαρτήσεως τῶν νέων Ἐπαρχιῶν. Δεύτερος λόγος εἶναι, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ κ. Τρικούπης ἐσχάτως μόλις ἀνεκάλυψεν, ὅτι εἰς ὅλα πταίει ἡ Βουλὴ, τουτέστιν ἡ ἀνακάλυψίς του αὕτη ἀναφέρεται μόνον εἰς τὴν παροῦσαν καὶ τὴν πρώην Βουλὴν, οὐχὶ δὲ καὶ εἰς τὰς πρὸ αὐτῶν· διότι, ὡς γνωρίζετε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετ’ ἐπιμονῆς ἀξίας ἀλχημιστοῦ καταγίνεται ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ν’ ἀνακαλύψῃ τὶς πταίει διὰ τὴν σκολιὰν πορείαν τῶν τῆς Πολιτείας πραγμάτων, ἤτοι διὰ τὴν μὴ συνεχῆ καὶ ἀδιάκοπον παραμονὴν αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ. Καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν ἀνεκάλυψεν, ὅτι ἔπταιεν ὁ Βασιλεύς· ἀφοῦ δὲ οὗτος συνωμολόγησε τὸ σφάλμά του, καὶ τὸν ἔφερεν ἐξ ὑπογυίου Πρωθυπουργὸν, χωρὶς νὰ ἦναι κἂν βουλευτὴς, ἔπαυσε νὰ πταίῃ αὐτὸς, καὶ τότε ἔκαμε δευτέραν ἀνακάλυψιν, καθ’ ἣν ἔπταιον οἱ ἀντίπαλοί του ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων Ζαΐμης, Δεληγεώργης, Βούλγαρης καὶ Κουμουνδοῦρος, οἵτινες δὲν τὸν ἄφινον νὰ ἦναι Πρωθυπουργός. Ἔστρεψε λοιπὸν κατ’ αὐτῶν τὰ βέλη του καὶ τοὺς ἐπολέμησεν ἐπὶ πολὺν χρόνον, δι’ ὧν ἐκεῖνος οἶδε θεμιτῶν καὶ ἀθεμίτων, πολλῶν καὶ διαφόρων, παντοίων καὶ ποικίλων ἀντιδραστικῶν μέσων. Δυστυχῶς διὰ τὴν Ἑλλάδα, εὐτυχῶς διὰ τὸν κ. Τρικούπην, οἱ ἄνδρες οὗτοι ἐξέλιπον ὁ εἷς μετὰ τὸν ἄλλον, καὶ τὸ στάδιον ἔμεινε σχεδὸν ἐλεύθερον εἰς αὐτόν, καὶ ἐκυβέρνησεν ἐπὶ τρία καὶ ἐπέκεινα ἔτη ἀπολυταρχικῶς, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον πρώτην φορὰν συνέβη εἰς τὸν Τόπον μας. Ἀλλὰ τέλος πάντων τὰ ἴδιά του ἀσύγγνωστα σφάλματα τὸν ἔκαμον νὰ χάσῃ ἐκ τῶν χειρῶν αὐτοῦ τὴν Ἀρχὴν, καὶ ἰδοὺ ὅτι ἔκαμε τρίτην ἀνακάλυψιν, ὅτι πταίει ἡ Βουλὴ, ἀνακάλυψιν, ἥτις προφανῶς ἀναφέρεται εἰς μόνον τὴν παροῦσαν καὶ τὴν πρὸ αὐτῆς δυστυχῆ Βουλήν. Ἀλλὰ κατὰ τί εὐθύνεται εἴτε ἡ πρώην εἴτε ἡ παροῦσα Βουλὴ διὰ τὴν πανθομολογουμένην κατάστασίν μας; Καὶ πῶς κατορθώνει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ παριστᾷ, ὅτι αὐτὸς ὄχι μόνον εἶναι ἀνεύθυνος, ἀλλ’ ὅτι καὶ οἱ πρὸς σωτηρίαν τοῦ Τόπου ὑπεράνθρωποι καὶ πατριωτικοὶ αὐτοῦ ἀγῶνες ἐθραύσθησαν πρὸ τοῦ βράχου τῆς τῶν βουλευτῶν ἀφιλοπατρίας καὶ ἀναρμόστου διαγωγῆς; Τὸ σπουδαιότερον παράπονον, ὅπερ ἐπικαλεῖται ὁ κ. Τρικούπης κατὰ τῆς πρώην Βουλῆς, εἶναι, ὅτι δὲν ἄφινεν αὐτὸν ἐλεύθερον νὰ διοικήσῃ. Καὶ ἐν ἰδιαιτέραις διαλέξεσι καὶ δημοσίᾳ ὁ κ. Τρικούπης ἰσχυρίζεται, ὅτι οἱ βουλευταὶ, ἐπεμβαίνοντες εἰς τὴν διοίκησιν διὰ τῶν προσωπικῶν συστάσεών των, ἐχαλάρωνον τὴν ὑπηρεσίαν καὶ συνετέλεσαν πρὸ πάντων εἰς τὴν ἀποτυχίαν τῶν φορολογικῶν νόμων. Ἀλλ’ ἂν ταῦτα ἦναι ἀληθῆ, τίς φέρει τὴν μεγαλειτέραν εὐθύνην, ἡ Βουλὴ ἢ ὁ κ. Τρικούπης; Μᾶς εἶπεν ὁ κ. Λομβάρδος προχθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι οὐδόλως πταίει ὁ Ὑπουργὸς, ὅταν ἀναγκάζεται νὰ ἐνδώσῃ εἰς ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν ἀξίωσιν τοῦ βουλευτοῦ. Ὡραία τῷ ὄντι δικαιολογία καὶ ἀξία τοῦ ἀνδρὸς, ὅστις τὴν προέβαλεν. Ἐν πρώτοις τοιοῦτο δικαιολόγημα, ἀπολύτως ἐξεταζόμενον, ἀποτελεῖ αὐτόχρημα πανηγυρικὴν ὁμολογίαν ἐνοχῆς. Πολὺ ἀτυχὴς πρέπει νὰ ἦναι ὁ Τόπος ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον οἱ Ὑπουργοί του οὑτωσεί ἀσυστόλως ὁμολογοῦν, ὅτι εἶναι ἀνάξιοι νὰ διοικήσουν. Καὶ βεβαίως ἀνάξιος νὰ κυβερνᾷ τὴν Χώραν ἐλέγχεται ἐκεῖνος, ὅστις σᾶς λέγει, ὅτι ἀναγκάζεται νὰ παραβιάζῃ τὸ καθῆκόν του, ὑποκύπτων εἰς ψυχολογικὴν βίαν ἐκ μέρους βουλευτῶν, ἀπειλούντων, ὅτι, ἂν δὲν ἤθελον γίνει δεκταὶ αἱ περὶ ἀναμίξεως εἰς τὴν διοίκησιν αἰτήσεις των, θ’ ἀπέσυρον τὴν ὑποστήρίξίν των. Ἀλλὰ τέλος πάντων εὑρισκόμεθα ἐν Ἑλλάδι, καὶ πρέπει νὰ δειχθῶμεν ἐπιεικέστεροι. Δέον τὰ πράγματα νὰ ἐξετάζωνται σχετικῶς καὶ ὄχι ἀπολύτως. Ἄν τὸ δικαιολόγημα τοῦ κ. Λομβάρδου, τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, τὸ προέβαλεν οἱαδήποτε ἄλλη Κυβέρνησις εἰς ἐποχὴν ὅπου ἔζων ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ ἡ πάλη ἦτο μεγάλη, τότε θὰ ἦτο ὀπωσοῦν εὐνόητον. Ἠδύνατο τῳόντι ὁ Δεληγεώργης νὰ εἴπῃ: «Φλέγομαι ὑπὸ τῆς εὐγενοῦς φιλοδοξίας νὰ ὑπηρετήσω ὡς κυβερνήτης τὴν πατρίδα μου διὰ νὰ ἐφαρμόσω τὰς πολιτικὰς ἐκείνας ἰδέας καὶ ἀρχὰς, αἵτινες κατὰ τὴν πεποίθησίν μου εἶναι ὠφέλιμοι, ἐπειδὴ ὅμως ἔχω ἀπέναντί μου τοὺς Κουμουνδοῦρον, Ζαΐμην, Βούλγαρην καὶ αὐτὸν τὸν Τρικούπην, οἵτινες μὲ πολεμοῦν, διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι νὰ ἐνδίδω εἰς τοὺς βουλευτὰς ὅπως συγκρατῶ ὅσον οἷόν τε πλείονα χρόνον τὴν πλειονοψηφίαν». Τὸ αὐτὸ θὰ ἠδύνατο καὶ ἕκαστος τῶν ἄλλων νὰ εἴπῃ, ὅταν ἤρχετο εἰς τὴν Ἐξουσίαν, καὶ δὲν θὰ ἦτο ἀσύγγνωστος. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης εὑρέθη ἆρά γε πρὸ τοιαύτης δυσχεροῦς θέσεως, ὅτε πρὸ τετραετίας ἦλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν; Εὑρέθη κατ’ ἀρχὰς πρὸ τοῦ Κουμουνδούρου μόνου, ἀποθανόντος δὲ καὶ τούτου, τὸ στάδιον ἔμεινεν εἰς αὐτὸν ἐντελῶς ἐλεύθερον. Δὲν ὑπῆρχε διόλου σχεδὸν ἀντιπολίτευσις. Τί λοιπὸν ἠνάγκασε τὸν κ. Τρικούπην ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα τῆς συναλλαγῆς; Εἶναι ὁ μόνος Πρωθυπουργὸς, ὅστις ἠδύνατο, ἂν εἶχε τὴν παραμικρὰν θέλησιν, νὰ καταπολεμήσῃ ἀποτελεσματικῶς τὸ ἀχρεῖον αὐτὸ σύστημα, ἀφοῦ μάλιστα τὸν κατ’ αὐτοῦ πόλεμον εἶχεν ἀναγράψει ὡς ἕνα τῶν κυριωτέρων ὅρων τοῦ πολιτικοῦ του προγράμματος πρὶν ἢ λάβῃ τὴν πρωθυπουργίαν κατὰ τὸ 1881. Καὶ ὅμως ἔχει τὴν τόλμην νὰ ἐπιῤῥίπτῃ ὅλα τὰ βάρη εἰς τὴν Βουλήν! Καὶ ἔρχεται ὁ Λομβάρδος καὶ σᾶς λέγει, κύριοι βουλευταὶ, ὅτι εἶσθε συνεργοὶ εἰς τὰς ζωοκλοπὰς, καὶ σεῖς τὸν ἀνέχεσθε. Οὐδὲ δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε ὅτι τοιαύτην ἀκατονόμαστον ὕβριν ἐξεσφενδόνησε καθ’ ὑμῶν, ὅταν ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶπε καὶ ἐπανέλαβεν ὅτι ὁ βουλευτὴς, ἕνεκα τοῦ κρατοῦντος ἐκλογικοῦ συστήματος, ὑποτάσσεται εἰς τὴν θέλησιν τοῦ τυχαίου ζωοκλέπτου, ὁ ὁποῖος ἤθελεν ἔχει 30 ἢ 40 ψήφους. Τὸ νὰ ὑποτάσσεταί τις εἰς τὴν θέλησιν τῶν ζωοκλεπτῶν σημαίνει ὅτι τοὺς ὑποστηρίζει κατὰ διαφόρους τρόπους, καὶ ἰδοὺ ὅτι χαρακτηρίζεσθε ἐπισήμως ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς συνεργοὶ εἰς ζωοκλοπάς. Ποῖος δὲ νὰ τὰ λέγῃ αὐτά; Ὁ Λομβάρδος! Ἐσκανδαλίσθησάν τινες ὅτε πρὸ μικροῦ ἀνεγίνωσκον περικοπὰς ὑπουργικῶν ἐφημερίδων, καὶ ἔλεγαν: «Τί πταίει ἡ Κυβέρνησις, ἂν αἱ ἐφημερίδες ὑβρίζουν τοὺς βουλευτάς;» Τί λέγουν ὅμως τώρα οἱ κύριοι οὗτοι ἀπέναντι τῆς ἐπισήμου γλώσσης ἑνὸς τῶν Ὑπουργῶν; Βλέπετε λοιπὸν ὅτι καὶ βδελυρὰ ἐγκλήματα ἀκόμη ἀποδίδονται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τοὺς βουλευτὰς, ἵνα πεισθῇ ὁ κόσμος ὅτι αὐτοὶ, καὶ μόνοι αὐτοὶ, εἶναι οἱ παραίτιοι ὅλων τῶν κακῶν, καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ἐκλείψουν εἴτε «πραγματικῶς, εἴτε μεταφορικῶς» κατὰ τὴν περίεργον μιᾶς ἐφημερίδος φράσιν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγων στιγμῶν ἠκούσατε. Καὶ ὅμως αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες τόσον ἀσεβῶς καὶ ἀνευλαβῶς ἐκφράζονται καθ’ ὑμῶν, αὐτοὶ εἶναι οἱ κυρίως ὑπεύθυνοι διὰ τὴν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν λυπηρὰν κατάστασίν μας· ἔπρεπε δὲ νὰ εἶναι πεπροικισμένοι μὲ τὸ ἀνεξήγητον ἐκεῖνο θράσος καὶ τὴν τόλμην, ἥτις τοὺς χαρακτηρίζει, διὰ νὰ ἔρχωνται σήμερον νὰ μᾶς δεικνύουν τὸ ἀνάστημά των. Ἐπιῤῥίπτουν τὴν εὐθύνην εἰς τοὺς βουλευτὰς διὰ τὴν συναλλαγήν! Ποῖοι; ἐκεῖνοι οἵτινες, ἐκτὸς μὲν τῆς Ἐξουσίας ὄντες, ἐπολέμουν αὐτὴν, μόλις δὲ ἦλθον εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ὄχι μόνον δὲν τὴν ἐπολέμησαν πλέον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνύψωσαν τόσον, ὅσον οὐδείς ποτε τῶν πρὸ αὐτῶν τὴν εἶχεν ἀνυψώσει. Μία τῶν σφοδροτέρων μομφῶν, ἣν ὁ κ. Πρθυπουργὸς ἀπέδιδε πρὸς τὸν Κουμουνδοῦρον, ἦτον ἡ τῆς ἐνδοτικότητος. Καὶ ὅμως ὁ κ. Τρικούπης ἀπεδείχθη ἐνδοτικῶς ἁπάντων ἐνδοτικώτατος. Κατὰ τὸ μέρος τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ὅμοιον. Καὶ τῳόντι. Τὶς ἐκ τῶν πρὸ αὐτοῦ Πρωθυπουργῶν εἶχε κἂν διανοηθῆ νὰ κατασκευάσῃ χάριν τῆς συναλλαγῆς ἀχρήστους ἐντελῶς δρόμους, διὰ τοὺς ὁποίους ἐδαπανήθησαν ὁλόκληρα ἑκατομμύρια δραχμῶν; Εἷς δρόμος ἀπὸ Πατρῶν μέχρι Καλαβρύτων ἤρχισε πρὸ δεκαὲξ ἐτῶν, καὶ ἀκόμη δὲν ἐτελείωσε. Καὶ ὅμως ἐν Χαλκίδι, Μεγάροις, Μεσολογγίῳ καί τινα ἄλλα μέρη ἐγένοντο κατὰ τὸ διάστημα τῆς τριετοῦς διοικήσεως τοῦ κ. Τρικούπη δρόμοι ἄχρηστοι καὶ ἁπλῆς πολυτελείας, διὰ τοὺς ὁποίους ἐδαπανήθησαν οἱ φόροι ἐκείνων, οἵτινες πνίγονται κατ’ ἔτος δι’ ἔλλειψιν τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων ὁδῶν καὶ γεφυρῶν. Ἔχομεν τὴν ἀτυχίαν ἡμεῖς οἱ ἐν Πάτραις κατοικοῦντες νὰ βλέπωμεν ἀπέναντί μας ἀπὸ Μεσσολογγίου μέχρι Ναυπάκτου μίαν ὡραίαν ὁδόν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ποῦς ἀνθρώπου οὔτε ἐπάτησεν, οὔτε θὰ πατήσῃ, διότι ἡ συγκοινωνία γίνεται διὰ θαλάσσης, ὡς πολὺ εὐκολωτέρα. Καὶ ὅμως, ἐνῷ διὰ τὸν πάντη ἄχρηστον αὐτὸν δρόμον ὁ κ. Τρικούπης, διὰ νὰ περιποιηθῇ ἁπλῶς τοὺς συνεπαρχιώτας του, ἐδαπάνησεν ἑκατομμύριον ὅλων δραχμῶν ἢ καὶ πλέον, οἱ ἐκ τῆς Ἐπαρχίας Καλαβρύτων κατερχόμενοι εἰς Πάτρας τὸν χειμῶνα, εἴτε ὡς μάρτυρες, εἴτε ὡς κατηγορούμενοι, εἴτε δι’ ὑποθέσεις των, πνίγονται ἢ κρημνίζονται.

§88ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅλο μὲ τὰ Καλάβρυτα ἔχετε νὰ κάμητε.

§89ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο δὲν δύναται ν’ ἀποτελέσῃ ἐναντίον μου κατηγορίαν· ἄλλως δὲ οὐδέποτε ὡμίλησα περὶ Καλαβρύτων ἀποκλειστικῶς. Μήπως τάχα καὶ ἀπὸ Πατρῶν εἰς Πύργον δὲν πνίγονται οἱ ἄνθρωποι ἕνεκα ἐλλείψεως δρόμου καὶ γεφυρῶν; Καὶ μήπως εἶναι τοῦτο μόνον διὰ τὸν κ. Τρικούπην ἐν σχέσει πρὸς τὴν συναλλαγήν; Καὶ τίς ἀπὸ τοὺς προκατόχους ἐστοχάσθη ἢ ἦτον ἱκανὸς νὰ στοχασθῇ ὅτι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς δὲν πρέπει νὰ εὑρίσκωσι χάριν πρὸ τῆς ἐξυπηρετήσεως κομματικῶν συμφερόντων; Καὶ ὅμως ὁ κ. Λομβάρδος καὶ αὐτὸ τὸ ἔκαμε. Κατώρθωσε διὰ σκανδαλωδῶν ἐνεργειῶν ὡς Ὑπουργὸς νὰ παύσῃ τὸν πρώην ἀρχιερέα Ζακύνθου, ὃν ἀντικατέστησε δι’ ἄλλου, τὸν ὁποῖον ἀνέδειξε δυστυχῶς κομματάρχην! Ἀλλ’ ἐλησμονήσατε τὸν Σκουλούδην, ὅστις διωρίσθη ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη ὡς πρεσθευτὴς ἐν Ἱσπανίᾳ ἐναντίον ρητῆς καὶ σαφοῦς διατάξεως τοῦ Συντάγματος; Τίς ἀπὸ τοὺς προκατόχους του Πρωθυπουργοὺς ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ τοιοῦτό τι; Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα ἔρχονται καὶ σᾶς λέγουν ὅτι σεῖς φέρετε ὅλην τὴν εὐθύνην διὰ τὴν κακοδιοίκησιν τοῦ Τόπου καὶ διὰ τὰ ἐκ ταύτης ἀποτελέσματα! Ὁποία τόλμη! Ὑπάρχουν ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα ἔχουν κατ’ ἀνάγκην δύο συναυτουργοὺς, ὡς εἶναι ἡ δωροδοκία, ἡ μονομαχία καὶ ἄλλα. Ἡ συναλλαγὴ εἶναι εἶδος δωροδοκίας, ὥστε, καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι φέρουν εὐθύνην τινὰ οἱ βουλευταὶ, συνυπεύθυνοι κατ’ ἀνάγκην εἶναι καὶ οἱ Ὑπουργοί. Καὶ ὅμως οὐδὲ τοῦτο ἐννοεῖ νὰ παραδεχθῇ ὁ κ. Τρικούπης, διότι ἐφαρμόζει, ὡς εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, λογικὴν ἰδικῆς του ἐφευρέσεως (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ). Βλέπω ὅτι ἐξακολουθοῦν νὰ θορυβῶσιν οἱ περὶ τὸ Ὑπουργεῖον, θέλοντες διὰ τούτου νὰ δείξουν ὅτι εἶναι διατεθειμένοι νὰ μὴ πεισθοῦν. Τὸ περίεργον δὲ εἶναι ὅτι οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν ἦσαν μέλη τῆς πρώην Βουλῆς καὶ ἀπήρτιζον τὴν πλειονοψηφίαν, ἣν τώρα ὁ κ. Τρικούπης κηρύσσει ἐπισήμως ὑπεύθυνον διὰ τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο εἰς τὸν Τόπον. Καὶ ἐδῶ συμφωνῶ μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη. Τῳόντι, ἡ πλειονοψηφία τῆς ἀμέσως προηγουμένης Βουλῆς φέρει εὐθύνην, καὶ εὐθύνην μεγάλην, ἀλλ’ ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι δὲν εὐθύνεται, διότι δῆθεν ἐπίεζε τὸν κ. Τρικούπην εἰς τὴν διοίκησιν, ἀλλὰ διότι τὸν ὑπεστήριζε τυφλῶς ἐπὶ τρία ἔτη καὶ δὲν τὸν ἔῤῥιψεν εὐθὺς ὡς εἶδε μετὰ τὸ πρῶτον ἔτος, ὅτι αἱ ἐπαγγελίαι περὶ ἰσοζυγίου εἶχον ἀποβῆ φροῦδαι καὶ μάταιαι. Καὶ οὐ μόνον κατὰ τὸ πρῶτον, ἀλλ’ οὐδὲ μετὰ τὸ δεύτερον, οὐδὲ μετὰ τὸ τρίτον ἔτος ἀφήρεσεν ἀπ’ αὐτοῦ τὴν ἐμπιστοσύνην ἡ πλειονοψηφία, ὅτε δὲ ἀπεφάσισε νὰ συνέλθῃ, καὶ συνῆλθεν εἰς ἑαυτὴν, ἦτο πολὺ ἀργὰ, διότι ἡ οἰκονομικὴ καταστροφὴ εἶχε πλέον συντελεσθῆ. Ἄν πταίῃ λοιπὸν ἡ παρελθοῦσα Βουλή, πταίει διὰ τοῦτο μόνον, καὶ ὄχι διὰ τὴν συναλλαγήν, ἧς ἡ φοβερὰ εὐθύνη βαρύνει ἐκεῖνον, ὅστις σήμερον ζητεῖ νὰ τὴν ἐπιῤῥίψῃ εἰς τοὺς ἀνευθύνους. Οὐδὲ θεωρῶ ἀπαραίτητον νὰ κάμω λόγον περὶ τῆς εὐθύνης τῆς παρούσης Βουλῆς. Δι’ αὐτὴν τὸ παράπονον τοῦ κυρίου Τρικούπη εἶνε, ὅτι δὲν τὸν ὑπεστήριξεν οὔτε κατὰ τὴν πρώτην τακτικὴν Σύνοδον, οὔτε κατὰ τὴν ἔκτακτον. Ἀλλ’ εἶνε διὰ τοῦτο καταδικαστέα ἡ Βουλὴ αὕτη; Εἶχε λάβει ρητὴν ἐντολὴν παρὰ τοῦ λαοῦ ὄχι μόνον νὰ μὴ ὑποστηρίξῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ καταπολεμήσῃ τὸ σύστημα τοῦ κυρίου Τρικούπη. Πῶς λοιπὸν ἦτο δυνατὸν νὰ συνταχθῇ μετ’ αὐτοῦ; Καὶ ἐν τούτοις διὰ τὸ μέγα αὐτὸ ἁμάρτημα ἐκρίθη ὡς ἀξία δεκατισμοῦ, κατὰ τὴν φράσιν μιᾶς τῶν ὑπουργικῶν ἐφημερίδων! Μᾶς ὡμίλησεν ὁ κύριος Τρικούπης περὶ ψυχικῆς δυνάμεως. Μεταβαλὼν πρὸς στιγμὴν τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς εἰς ἄμβωνα, μετῆλθε φράσιν ἱεροκήρυκος καὶ προσεκάλεσε τὴν Βουλὴν εἰς μετάνοιαν. «Μετανοήσατε, εἶπε, κύριοι βουλευταί, διότι οὐκ οἴδατε τὴν ἡμέραν, οὐδὲ τὴν ὥραν, ἐν ᾗ ἡ διάλυσις ἔρχεται. Λάβετε τὴν ψυχικὴν δύναμιν νὰ συνομολογήσετε τὰς ἐλλείψεις σας, καὶ ἀποβλέψατε εἰς τὴν διόρθωσίν των». Δὲν δύναμαι ν’ ἀποκρύψω ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἤκουσα τοῦ κυρίου Τρικούπη τοιαῦτα λέγοντος, κατελήφθην ὑπὸ συναισθήματος συστολῆς διὰ λογαριασμόν του. Νὰ μᾶς ὁμιλῇ περὶ ψυχικῆς δυνάμεως, τίς; ὁ κύριος Τρικούπης, ὅστις ἀπέδειξεν ὅτι δὲν ἔχει τοιαύτην οὐδὲ ὡς κόκκον συνάπεως. Ἡ ψυχικὴ δύναμις διὰ πάντα μὲν ἄνθρωπον εἶναι μεγάλη, διὰ τὸν πολιτικὸν ὅμως ἄνδρα εἶναι μεγίστη ἀρετή. Ἡ ὡραιοτέρα ἐκδήλωσις τῆς ἀρετῆς ταύτης διὰ τὸν πολιτικὸν ἄνδρα εἶναι τὸ νὰ μὴ θυσιάζῃ τὰς πεποιθήσεις του χάριν ἐφημέρου κομματικοῦ κέρδους ἢ διατηρήσεως τῆς Ἐξουσίας, καὶ πρὸ πάντων νὰ μὴ λησμονῇ σήμερον ὅ,τι εἶπε χθὲς, διότι τοῦτο τυχὸν ὑπαγορεύει τὸ κομματικὸν συμφέρον. Τούτου οὕτως ἔχοντος, ποῖαι εἶναι αἱ περιστάσεις, καθ’ ἃς ὁ κ. Τρικούπης ἔδειξεν, ὅτι κοσμεῖται ὑπὸ τῆς πολυτίμου ταύτης ἀρετῆς; Δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις εἶχεν ἀναγράψει ἐπὶ τῆς πολιτικῆς του σημαίας ἄσπονδον κατὰ τῆς συναλλαγῆς πόλεμον, καὶ ὅμως, ὅταν ἦλθεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ἐνεκολπώθη καὶ ὑπέθαλψε τὴν συναλλαγήν ὅσον οὐδεὶς ἄλλος χάριν τῆς Ἐξουσίας; Δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις διεῤῥήγνυε τὰ ἱμάτιά του κατὰ τῆς ἀντισυνταγματικότητος τῶν Διαταγμάτων, δι’ ὧν διωργανώθησαν αἱ νέαι ἐπαρχίαι, καὶ ὅμως, ὅταν ἐγένετο Πρωθυπουργὸς, τὰ εὗρε συνταγματικὰ καὶ τὰ υἱοθέτησε, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ προσεταιρισθῇ τοὺς βουλευτὰς τῆς Θεσσαλίας; Τί ἐγένοντο αἱ περὶ τούτου πατριωτικαὶ ὑποσχέσεις του, ἐν ὅσῳ ἦτο ἐκτὸς τῆς Ἐξουσίας! Δὲν εἶνε ἐκεῖνος, ὅστις καὶ σήμερον ἀκόμη ἔρχεται μετὰ μικροψυχίας πρωτοφανοῦς, καὶ ζητεῖ νὰ ἐπιῤῥίψῃ ὅλην τὴν εὐθύνην τῶν κακῶν εἰς τοὺς βουλευτὰς ἐκείνους, οἵτινες τῷ παρέσχον ἐπὶ τρία ἔτη ὄχι πλέον ὑποστήριξιν, ἀλλ’ ἀφοσίωσιν; Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ συνομολογήσῃ, ἂν εἶχεν ἐλαχίστην δόσιν ψυχικοῦ σθένους, ὅτι ἡ εὐθύνη βαρύνει καὶ αὐτὸν, ἂν ὄχι καθόλου, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἐν μέρει. Δὲν ἔπρεπε νὰ ὁμιλῇ ὁ κ. Τρικούπης περὶ ψυχικῆς δυνάμεως, διότι πάσχει ἐντελῆ αὐτῆς ἔλλειψιν. Δυνατὸν νὰ θεωρῇ ψυχικὴν δύναμιν τὴν γνωστὴν καὶ ἀλλόκοτον ἐκείνην πεισμονὴν, ἣν δεικνύει εἰς τὸ νὰ μὴ ἀνέχηται ν’ ἀκούῃ ἄλλου τινὸς γνώμην, ἔστω καὶ ἂν ἦνε συνυπουργός του, ἢ τὴν ἄλλην ἐκείνην ἱκανότητα, ἣν μόνος αὐτὸς ἔχει, τοῦ νὰ καταπολεμῇ λυσσωδῶς τοὺς ἀντιπάλους του διὰ θεμιτῶν καὶ ἀθεμίτων μέσων μέχρις ἐξοντώσεως, ἀλλὰ τὸν βεβαιῶ ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ψυχικὸν σθένος. Ἐξεναντίας, εἶναι ψυχικὴ ἀσθένεια, ψυχικὴ νόσος, ἥτις θᾶσσον ἢ βράδιον ὁδηγεῖ εἰς πολιτικὴν ἀδοξίαν τοὺς ὑπ’ αὐτῆς κατατρυχομένους πολιτικοὺς ἄνδρας (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ). Ναὶ, εἰς πολιτικὴν ἀδοξίαν θὰ φέρῃ τὸν κ. Τρικούπην τὸ νόσημα τοῦτο, ἂν δὲν φροντίσῃ ἐνωρὶς νὰ ἰαθῇ, πολὺ ὅμως φοβοῦμαι μήπως κατέστη ἀνίατον, ἢ μᾶλλον πολὺ ὑποπτεύομαι μήπως τὸ φέρῃ ἐκ γενετῆς, καὶ τότε πᾶσα ἐλπὶς περὶ θεραπείας ἀποβαίνει ματαία (θόρυβος). Διὰ νὰ καταστήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁμαλώτερον τὸ ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θέλει νὰ προχωρήσῃ, ἢ μᾶλλον διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι βαίνει ἐπὶ προδιαγεγραμμένου καὶ προσυμπεφωνημένου σχεδίου, ἐνέτεινε τὴν φωνήν του προχθὲς διὰ νὰ ψάλῃ ἐγκώμια ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως. Ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἐγίνετο ὁ Ἡγεμὼν ἀντικείμενον συζητήσεως ἐνταῦθα ἐν σχέσει πρὸς ταύτας ἢ ἐκείνας τὰς πράξεις αὐτοῦ καὶ ἐνεργείας, ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον ἰσχύει ἡ περὶ ἀνευθύνου διάταξις τοῦ Συντάγματος. Ἀφοῦ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἐνόμισεν, ὅτι τῷ ἦτον ἐπιβεβλημένον νὰ τηρήσῃ σιγὴν περὶ τούτου, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι πολὺ κακὴν ἐκδούλευσιν παρέχει εἰς τὸ Στέμα διὰ τῶν ἀπὸ τοῦ βήματος ἀκαίρων ἐγκωμίων. Τοὐναντίον δὲ μάλιστα φρονῶ, ὅτι, ἂν ἤθελε νὰ προσφέρῃ ἀληθῆ καὶ εἰλικρινῆ ἐκδούλευσιν πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, ἔπρεπε νὰ τὸν συμβουλεύσῃ νὰ μὴ διασκεδάζῃ ἐν τῷ ἀποκεκλεισμένῳ λιμένι Πειραιῶς ἐντὸς Δανικοῦ πλοίου κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἔῤῥεε τὸ αἷμα εἰς τὰ σύνορα, καὶ καθ’ ἣν ἡ Πρωτεύουσα ἐκήδευε διαπρεπὲς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῆς Πολιτείας, τὸν πολύκλαυστον βουλευτὴν Ζηνόπουλον, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν κηδείαν ἐνόμισεν ἀνάξιον ἑαυτοῦ ν’ ἀντιπροσωπευθῇ ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων! Καὶ νὰ διασκεδάζῃ ποῦ; εἰς τὸν λιμένα Πειραιῶς, ὅστις μετὰ τῶν ἄλλων λιμένων τοῦ Κράτους ἔπρεπεν, ἂν ἦτο δυνατὸν, νὰ καλύπτεται μὲ μέλανα πέπλον ἕνεκα τοῦ βαρβάρου καὶ ἀτίμου ἀποκλεισμοῦ (θόρυβος). Ἔπρεπεν οἱ κύριοι σύμβουλοι τοῦ Στέμματος, οἱ Ὑπουργοὶ, νὰ συμβουλεύσωσιν Αὐτὸ νὰ μὴ λείψῃ ἐκ τοῦ ἱεροῦ ναοῦ τῆς Μητροπόλεως καθ’ ἣν ἡμέραν ὁλόκληρος ἡ Πρωτεύουσα καὶ ἅπασαι αἱ Ἀρχαὶ συνήρχοντο χάριν ἱερᾶς ἐθνικῆς ἰδέας, συνδυασθείσης πρὸς ἐκπλήρωσιν θρησκευτικοῦ καθήκοντος ὑπὲρ τῆς μνήμης τῶν ἡρωϊκῶς ἐν τῇ μεθορίῳ γραμμῇ πεσόντων (θόρυβος).

§90ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐκπληρώσῃς τὸ καθῆκόν σου.

§91ΒΟΥΛΤΣΟΣ (ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν ἀγορεύοντα). Ὅ,τι θέλετε λέγετε.

§92ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τί εἴπατε, κύριε;

§93ΒΟΥΛΤΣΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβῆ ὅσα λέγετε. Δὲν ἐκλήθη ὁ Βασιλεὺς εἰς τὸ μνημόσυνον.

§94Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Εἶχεν εἰδοποιηθῆ. Ἄλλως δὲ δὲν ἦτον ἀνάγκη ἰδιαιτέρας προσκλήσεως.

§95ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι ὅτι ὁ διακόψας με δὲν ἀνετελήφθη καλῶς τῶν λεγομένων μου. Εἶπον ἴσα ἴσα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ συμβουλεύσῃ τὸν Βασιλέα νὰ μὴν ἀπουσιάσῃ, ἂν δὲ δὲν ἔπραξε τοῦτο, εἶναι ἀξιοκατάκριτος (θόρυβος).

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὰ δὲν ἔχουν σχέσιν μὲ τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον πραγματεύεσθε, καὶ δὲν θὰ σᾶς ἐπιτρέψω νὰ προχωρήσητε.

§97ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχουν σχέσιν μεγάλην. Ἔπειτα ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε, δὲν ἐξεφράσθην ἀνευλαβῶς κατὰ τοῦ Βασιλέως, οὔτε εἶπον, ὅτι «οἱ Ἕλληνες εἶναι ὅλοι δημοκρατικοί,» ὅπως εἶπεν ἄλλοτε ὁ κύριος Λομβάρδος καὶ ἀπεδοκιμάσθη.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καλλίτερα νὰ ἐλέγετε αὐτὸ, παρὰ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἴπατε.

§99ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πιστεύω νὰ ἔχετε δίκαιον. Ἀνεγίνωσκον πρό τινων ἡμερῶν εἰς τὴν ἡμιεπίσημον ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐκθύμως ἀγωνίζεται νὰ πείσῃ τοὺς πάντας, ὅτι τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια εἶναι σωτήρια, ἀνεγίνωσκον, λέγω, ὅτι εἰς ἡμᾶς εἶναι πολὺ εὔκολον νὰ προβῶμεν εἰς οἱασδήποτε μεταῤῥυθμίσεις ἄνευ κινδύνου διασαλεύσεως τῆς δημοσίας τάξεως, διότι δὲν μᾶς διαιροῦν κοινωνικὰ ζητήματα ἐξ ἐκείνων, ἅτινα λυμαίνονται ἄλλα Κράτη. Τῳόντι μέχρι τοῦδε εἴμεθα εὐτυχῶς ἀπηλλαγμένοι τῆς λύμης ταύτης, ἥτις παράγει τοὺς ἐπικινδύνους κοινωνικοὺς σάλους, ἀλλ’ ἆρά γε δὲν διαβλέπετε ἐν τῇ Κυβερνητικῇ πορείᾳ τάσεις πρὸς δημιουργίαν τοιούτων κοινωνικῶν ζητημάτων; Ἀπὸ τοῦδε βλέπω ἓν τοιοῦτον, ὅπερ προβάλλει ὄψιν ἀπαισίαν. Περιεπτύχθησαν περιπαθῶς οἱ σήμερον ζητοῦντες νὰ τοῖς δώσωμεν διὰ τῶν νομοσχεδίων ἀπόλυτον Ἐξουσίαν, περιεπτύχθησαν μίαν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐπιδραμοῦσαν τάξιν ἀνθρώπων, ἥτις δι’ οὐδὲν ἄλλο διακρίνεται, ἢ διὰ τὸν ὕποπτου προελεύσεως πλοῦτόν της, θέλουν δὲ νὰ τὴν ἐπιβάλουν ἐπὶ τοῦ τραχήλου μας καὶ ἐν τῇ πολιτικῇ, ἀφοῦ προηγουμένως τῇ ἔδωκαν τὴν ἐπικράτησιν ἐν ἁπάσαις ταῖς ἄλλαις κοινωνικαῖς σχέσεσι.

§100ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Μᾶς τὴν ἐπέβαλαν, ὄχι νὰ μᾶς τὴν ἐπιβάλουν.

§101ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τόσον τὸ χειρότερον. Προσπαθοῦν λοιπὸν ν’ ἀνυψώσουν ὅσον δύνανται τὴν πλουτοκρατικὴν αὐτὴν τάξιν, ἥτις διὰ τῆς δουλοφροσύνης, ἥτις τὴν χαρακτηρίζει, καὶ διὰ τῶν χρημάτων της νὰ τοὺς διευκολύνῃ εἰς τὴν ἐπ’ ἀόριστον χρόνον διατήρησιν τῆς Ἐξουσίας. Ἰδοὺ ἑπομένως ἓν κοινωνικὸν ζήτημα: Οἱ πολλοὶ δὲν θ’ ἀνεχθοῦν νὰ δουλεύουν διὰ τοὺς ὀλίγους, καὶ τότε αἱ συνέπειαι εἶνε γνωσταί. Πρέπει δὲ, κύριοι βουλευταὶ, νὰ σταθμίσητε πάντα ταῦτα καλῶς, διότι εἶσθε Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, καὶ ὄχι ἀντιπρόσωποι τῶν συμφερόντων σας. Ἄλλο ζήτημα κοινωνικὸν, τὸ ὁποῖον τείνουν νὰ δημιουργήσουν οἱ σήμερον κυβερνῶντες, εἶνε, ὅτι θ’ ἀρχίσῃ νὰ σκέπτεται πλέον ἡ Πελοπόννησος ἂν πρέπῃ ν’ ἀποτελῇ ἀδιαίρετον καὶ ἀναπόσπαστον μέρος τῆς ἄλλης Ἑλλάδος διὰ νὰ πληρώνῃ φόρους ὅπως τοὺς σκορπίζῃ ὁ κ. Τρικούπης καὶ οἱ σύντροφοί του τῇδε κἀκεῖσε χάριν τῶν φίλων καὶ τῶν παρασίτων του (θόρυβος). Μὴ θορυβῆτε. Ἐκεῖ μᾶς ἄγει τὸ καταχθόνιον σύστημα, διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ ὁποίου σᾶς ἔφερον τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια. Δὲν δύνασθε βεβαίως ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι οἱ βουλευταὶ δὲν εἶνε μόνον Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους καὶ τῶν Ἐπαρχιῶν ὑπὸ τὴν γενικὴν Συνταγματικὴν ἔννοιαν, ἀλλὰ καὶ προστάται τῶν συνεπαρχιωτῶν των ὑπὸ ἔννοιαν ὅλως μερικὴν ἕνεκα τῆς Κυβερνητικῆς ἀχρειότητος καὶ τῆς διοικητικῆς ἐν γένει παραλυσίας, ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα ὅτι ὁ πολίτης κατὰ πάσας τὰς ἐννόμους αὐτοῦ σχέσεις καὶ τὰς ἀνάγκας δέον νὰ προστρέξῃ εἰς τὴν συνδρομὴν τοῦ βουλευτοῦ, ἧς ἄνευ δὲν δύναται νὰ εὕρῃ οὐδαμοῦ ἀκρόασιν. Ἀπορφανίζοντες δὲ τὰς Ἐπαρχίας τῶν προστατῶν αὐτῶν οἱ εἰσηγηταὶ τῶν νομοσχεδίων διὰ τῆς ἐπεκτάσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, μᾶς λέγουν ὅτι δι’ αὐτῆς θὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ἐκλογὴ τῶν καλλιτέρων. Ὅταν δὲ τοὺς ἠρώτησεν ὁ ἔντιμος ἐκ Λακεδαίμονος βουλευτὴς κ. Δημητρακάκης: ποῖοι εἶνε αὐτοὶ οἱ καλλίτεροι, καὶ ποίας ὑπεροχὰς ἀπέκλεισαν αἱ ἐπαρχιακαὶ περιφέρειαι; ἐξάρωσαν καὶ δὲν ἔδωκαν ἀπόκρισιν, διότι δὲν ἠδύναντο νὰ δώσουν. Μετὰ στιγμῶν τινων σιωπὴν ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, νομίζω, τὸν κ. Καλλιγᾶν. Ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὁ κ. Καλλιγᾶς ἀπέτυχεν ὄχι ἕνεκα τῆς στενῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἀλλὰ διότι ἔπρεπε ν’ ἀποτύχῃ, ὅπως θ’ ἀποτύχῃ, καὶ πρέπει ν’ ἀποτύχῃ καὶ κατὰ τὴν εὐρεῖαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ἂν ἐπιψηφισθῇ. Ἀποκαλύπτομαι βεβαίως πρὸ τοῦ νομοδιδασκάλου, πρὸ τοῦ καθηγητοῦ, πρὸ τοῦ συγγραφέως Καλλιγᾶ, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ βουλευτοῦ Καλλιγᾶ ἀποστρέφω τὸ πρόσωπον. Εἶνε τάχα ἀνάγκη νὰ σᾶς ὑπομνήσω πόσον ἐπελάθετο ἑαυτοῦ ἀπέναντι τοῦ κυρίου Τρικούπη, ἀφοῦ ἐπὶ τέλους δὲν ἔλαβε τὸ θάῤῥος νὰ ἐκφράσῃ μετὰ παῤῥησίας τὴν γνώμην του, προκειμένου περὶ τῶν τραγελαφικῶν ἐκείνων φορολογικῶν νόμων; Κατενόησεν ἀμέσως ὁ κ. Καλλιγᾶς, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ κατανοήσῃ τοιαύτη διάνοια, ὅτι ἔβαινε τὸ Ἔθνος εἰς ἀπελπιστικὸν οἰκονομικὸν ναυάγιον, καὶ ὅμως δὲν ἀπετόλμησε νὰ σώσῃ διὰ τοῦ κύρους τῆς γνώμης του τὸν Τόπον, κατέστη δὲ οὕτω συνεργὸς τῆς οἰκονομικῆς καταστροφῆς! Μᾶς εἶπον ἐπίσης, ὅτι διὰ τοῦ περὶ τῶν ἀξιωματικῶν νομοσχεδίου ἐπιδιώκουσι τὴν βελτίωσιν τοῦ στρατοῦ. Μὴ τοὺς πιστεύετε, δὲν εἶνε εἰλικρινεῖς. Σᾶς ἀναφέρω ἓν περιστατικόν, ὅπερ γνωρίζω ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως, πρὸς ἐπικύρωσιν τῶν λόγων μου. Ὅτε διελύθη ἡ πρώην Βουλὴ ὑπὸ τοῦ κυρίου Τρικούπη, ἦτον ἐν Πάτραις Διοικητὴς τοῦ ἐκεῖ τάγματος ὁ συμπολίτης αὐτοῦ Ταγματάρχης Ὄθων Παπαδόπουλος Κάρπος. Ἀμέσως τότε οὗτος ἐκάλεσεν ἐν κύκλῳ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ τάγματος, τοὺς ὁποίους διέταξε νὰ θέσωσιν εἰς γραμμὴν τοὺς λόχους καὶ νὰ τοὺς ἐρωτήσωσιν ἂν ἦσαν εὐχαριστημένοι ἀπὸ τὸν Πρωθυπουργὸν καὶ Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν κ. Τρικούπην, ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει νὰ προκαλέσωσι τὴν συναίνεσίν των ὅπως γίνῃ συγχαρητήριον τῷ Βασιλεῖ τηλεγράφημα ἐπὶ τῷ ὅτι διέλυσε τὴν Βουλήν, καὶ ἐτήρησεν αὐτὸν εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Οἱ ἀξιωματικοί, ἑκόντες ἄκοντες, συνεμορφώθησαν πρὸς τὴν διαταγὴν τοῦ Ταγματάρχου, καὶ ἀπεστάλη τότε τὸ συγχαρητήριον πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκ μέρους τοῦ τάγματος τηλεγράφημα. Ἄνδρες λοιπὸν πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι εἰς τοιαῦτα παραλυτικὰ καὶ ἀντιπειθαρχικὰ διαβήματα παρασύρουν τὸν στρατὸν, ἀναμιγνύοντες αὐτὸν εἰς τὴν πολιτικὴν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, δὲν εἶνε πιστευτοὶ λέγοντες, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ στρατιωτικοῦ ἀποβλέπουν εἰς τὴν καλὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τοῦ Τόπου. Ἐξεναντίας, ἔχω πεποίθησιν ὅτι θέλουν νὰ ἐξοβελίσουν ἐκ τῆς Βουλῆς τοὺς ἀξιωματικοὺς διὰ νὰ κλείσωσι τὸ στόμα των καὶ δέσωσι τὴν γλῶσσάν των, ὅπως μετὰ τοῦτο καταστήσουν τὸν στρατὸν πραιτωριανὸν, ὅπως λίαν προσφυῶς εἶπεν ὁ κύριος Δουζίνας. Αὐτοὶ εἶνε, κύριοι, οἱ ἄνδρες, οἵτινες ζητοῦν νὰ τοὺς καταστήσωμεν ἀνεξελέγκτους κυβερνήτας καὶ ν’ ἀφήσωμεν εἰς τὴν διάκρισίν τους τὸ Πολίτευμα. Ἐπιθυμεῖ, ὡς λέγουν, καὶ δύναται ὁ κ. Τρικούπης νὰ διοικήσῃ καλῶς τὸν Τόπον καὶ νὰ τὸν σώσῃ, ἀλλὰ χωρὶς Βουλήν. Ἠθέλησε, φαίνεται, νὰ παρῳδήσῃ τὸ ὑπὸ μεγάλου ἀνδρὸς τοῦ παρόντος αἰῶνος λεχθὲν ἐκεῖνο: «Δὲν ἐννοῶ νὰ κυβερνήσω μετὰ Βουλῶν, διότι τὸ μετ’ αὐτῶν κυβερνᾷν εἶνε ἴσον πρὸς τὸ ὑποτάσσεσθαι εἰς αὐτάς. Οὐδέποτε θὰ κύψω ὑπὸ τοιαύτην δουλείαν». Ναὶ, τὸ εἶπε τοῦτο ὁ μέγας ἐκεῖνος ἀνὴρ, καὶ ἐκυβέρνησε τῳόντι δικτατορικῶς. Εἶχε συμβούλιον, ὅπερ παρεσκεύαζε καθ’ ὑποβολήν του τοὺς νόμους, Βουλὴν, ἥτις τοὺς ἐψήφιζε τυφλῶς καὶ ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀντιῤῥήσεως, καὶ Γερουσίαν πρὸς τὸ θεαθῆναι. Ἀλλὰ τί ἔχει πράξει ἐκεῖνος ὑπὲρ τῆς Πατρίδος του; Παρεκτὸς τοῦ ὅτι τὴν εἶχε περιβάλει διὰ τῆς γνωστῆς ἐκείνης πολεμικῆς αἴγλης, εἶχεν ἀνυψώσει τὴν δικαιοσύνην, εἶχε προαγάγει τὴν διοίκησιν, καὶ ἐν γένει ἐδείκνυτο αὐστηρὸς ἐν πᾶσι καὶ ἀμερόληπτος. Καὶ δι’ αὐτὸ τὸν ἠνέχθη τὸ Ἔθνος του, καὶ τὸ εὐηργέτησε πραγματικῶς. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης τί ἔπραξεν ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους καὶ τίνες αἱ ὑπὲρ αὐτοῦ ἐκδουλεύσεις του; Ποῖον εἶνε τὸ παρελθὸν καὶ ποῖον τὸ παρόν του; Ἐπὶ τῇ βάσει τίνων τίτλων ζητεῖ νὰ παραδώσῃ τὸ Ἔθνος τὰ πολιτικά του δικαιώματα, ἵνα τὰ περιορίσῃ κατὰ τὰς ὀρέξεις του καὶ τὰ συμφέροντά του; Τί ἔπραξεν ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης; Τί ὑπὲρ τῆς διοικήσεως; Τί ὑπὲρ τοῦ κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν στρατοῦ; Μήπως τοιούτους τίτλους θεωρῇ τὴν ὑπ’ αὐτοῦ συντελεσθεῖσαν οἰκονομικὴν καταστροφὴν, τὸν ἐξευτελισμὸν τοῦ Ἔθνους ἐξωτερικῶς διὰ τῶν γνωστῶν ἐκείνων ἐπεισοδίων, τὴν ἀνήκουστον σπατάλην καὶ τὰς ἀπιστεύτους καταχρήσεις τοῦ δημοσίου πλούτου, καὶ τὴν παράλυσιν τῆς διοικήσεως διὰ τῆς παραδόσεως αὐτῆς εἰς χεῖρας τῶν εὐνοουμένων, καὶ πρὸ πάντων τῶν ἰδιαιτέρων του συμπολιτῶν; Μὰ δὲν συλλογίζονται ἐπὶ τέλους καὶ αὐτὸς καὶ οἱ περὶ αὐτὸν, ὅτι εἶνε ὑπόδικοι διὰ τὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα οὔτε ἐφάνησαν τί ἔγειναν! Ἐλησμόνησαν τὴν Ἐξεταστικὴν Ἐπιτροπήν; Καὶ ἔπειτα θέλουν ν’ ἀπομιμηθοῦν τὸν μέγαν ἐκεῖνον ἄνδρα, αὐτοί! Ἀλλὰ τί κοινὸν μεταξὺ χελώνης καὶ ἀετοῦ;

§102ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος). Δὲν ἀναφέρετε καὶ τὸ ποινικὸν ἄρθρον;

§103ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καλῶς ἐπράξατε νὰ μοὶ ὑπενθυμίσατε καὶ τὴν περίστασιν ταύτην. Ἀναμείνατε καὶ ἐπὶ τούτου τὴν ἐθνικὴν ἐτυμηγορίαν. Ὁ ὑπαινιγμὸς στρέφεται ἐναντίον σας. Θὰ ἐξετάσωμεν, ὅταν ἐπιστῇ ὁ καιρὸς, καὶ τὴν ἐπὶ τοῦ σαβανωθέντος ἐθνικοῦ ζητήματος διαγωγήν σας. Καὶ ἐδῶ ὑπόδικοι εἶσθε. Ἀρκοῦσα ἔνδειξις τῆς ἐνοχῆς σας εἶναι ὅτι ἐσκιρτήσατε ὑπὸ χαρᾶς ἅμα ὡς συνετελέσθη ἡ καταστροφή. Οὐδεμίαν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ στέρξω καὶ εἰς αὐτὴν τὴν κατάλυσιν τοῦ Συντάγματος, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ πεισθῶ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλη ὁδὸς σωτηρίας, καὶ ὅτι εὑρέθη ὁ ἀνὴρ, εἰς τοῦ ὁποίου τὰς χεῖρας μετ’ ἐμπιστοσύνης ἠμπορεῖ τὸ Ἔθνος ν’ ἀναθέσῃ ὅλην τὴν Ἐξουσίαν. Ἀλλ’ οὔτε ὁ ἀνὴρ ὑπάρχει, οὔτε κατέστη ἀναπόφευκτος ὁ περιορισμὸς τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν μας. Ὑπάρχει τρόπος ὅπως ἐξέλθωμεν τῆς δυσκόλου θέσεως, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα, ἄνευ προσβολῆς κατὰ τοῦ Πολιτεύματος. Ἔπρεπε π. χ. νὰ ἔλθῃ σήμερον ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς εἴπῃ: «Τὰ πράγματα ἔφθασαν εἰς ὀξύτατον σημεῖον. Δὲν ἐξετάζω τὰ αἴτια. Ὅλοι φέρομεν εὐθύνην. Τώρα πρέπει, συνερχόμενοι εἰς ἑαυτοὺς, νὰ ἐγκαινίσωμεν νέαν ἐποχήν. Ἀνάγκη ἐπιτακτικὴ ἐπιβάλλει νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἰς τὰ οἰκονομικὰ καὶ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα, διότι μετ’ οὐ πολὺ θὰ κληθῶμεν εἰς διεκδίκησιν τῶν δικαιωμάτων μας καὶ δὲν πρέπει νὰ εὑρεθῶμεν ἀνέτοιμοι, ὡς τὸ ἐπάθομεν τοσάκις. Πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ μὲ ἀφήσετε ἐλευθέραν νὰ ἐργασθῶ. Θὰ φροντίσω νὰ φέρω οἰκονομίας, θὰ προβῶ εἰς ὀργανικὰς μεταῤῥυθμίσεις, θὰ τηρήσω τοὺς ἐντίμους, ἱκανοὺς καὶ χρηστοὺς ὑπαλλήλους, ὅπου τοὺς εὕρω, καὶ θὰ ἐκδιώξω τοὺς ἀνικάνους καὶ τοὺς φαύλους, καὶ ἐν γένει θὰ πράξω πᾶν ὅ,τι ἄνευ κλονισμῶν δύναται νὰ σώσῃ τὸν Τόπον.» Τοιαύτην γλῶσσαν ἔπρεπε σήμερον νὰ μετέλθῃ ἐνώπιον ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις, ἂν εἰλικρινῶς ἐπόθει τὴν ἀνόρθωσιν τῶν πραγμάτων, καὶ τοιαύτην ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ πορείαν. Ἂν δὲ τότε ἔχανε τὴν πλειονοψηφίαν, ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν· ἂν δὲ καὶ ὁ ἡγεμὼν ἠρνεῖτο αὐτὴν, νὰ εἴπῃ εἰς τὸν λαὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ τὴν ἔῤῥιψε, διότι δὲν ἠθέλησε νὰ θεραπεύσῃ τὰς κομματικὰς αὐτῆς ὀρέξεις. Τότε, ἀλλὰ μόνον τότε, θ’ ἀπέκτα τὸ δικαίωμα ὁ κ. Τρικούπης νὰ ζητῇ περιορισμὸν τῶν ἐλευθεριῶν. Ἀντὶ τούτου ὅμως ἀπέδειξεν ὅτι ἐννοεῖ νὰ βαδίσῃ ἀκριβῶς τὴν αὐτὴν ὁδὸν, ἣν ἠκολούθησε καὶ κατὰ τὸ παρελθόν. Ἡ πρώτη του φροντὶς, ἅμα ἦλθεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ἦτο νὰ τοποθετήσῃ εἰς τὰς καλλιτέρας δημοσίας θέσεις τοὺς συμπολίτας του, τοὺς θυρωρούς του καὶ τοὺς ἐφημεριδογράφους του, οἵτινες λαμβάνουν χιλιάδας ὅλας δραχμῶν κατὰ μῆνα, χωρὶς νὰ προσφέρουν καμμίαν, ἀπολύτως καμμίαν, ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Δημόσιον. Ἀλλὰ τί χρεωστοῦν οἱ φορολογούμενοι πολῖται, καὶ ἰδίως οἱ τῶν χωρίων, οἵτινες ἐργάζονται μετὰ τῶν γυναικῶν, τῶν θυγατέρων, τῶν τέκνων των ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας μὲ τὸ ἄροτρον καὶ μὲ τὴν ἀξίνην, τί χρεωστοῦν αὐτοὶ νὰ πληρώνουν φόρους διὰ νὰ σιτίζωνται καὶ νὰ παχύνωνται οἱ κηφῆνες, οἱ ἄεργοι, τῶν ὁποίων τὸ μόνον ἔργον εἶνε νὰ διαφθείρουν καὶ νὰ διαφθείρωνται; Ἰδοὺ ὑπὸ ποίους ὅρους ἦλθε σήμερον ἡ Κυβέρνησις καὶ δεικνύει ἀπολυταρχικὰς διαθέσεις. Ἐνῷ εὑρισκόμεθα εἰς χρεωκοπίαν, ἔσπευσε νὰ παύσῃ τοὺς πλείστους οἰκονομικοὺς καὶ οὐχὶ ὀλίγους τελωνιακοὺς ὑπαλλήλους διὰ νὰ φέρῃ ὀπισθοδρόμησιν εἰς τὴν βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν τῶν φόρων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὄχι πλέον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὡς τοιοῦτον, ἀλλὰ τὸν κ. Χαρίλαον Τρικούπην ὡς ἔντιμον πολίτην, δὲν εὑρέθη καὶ κανεὶς χρηστὸς καὶ ἱκανὸς οἰκονομικὸς ὑπάλληλος ἐκ τόσων πολλῶν, τοὺς ὁποίους ἀπέλυσε, διὰ νὰ τὸν διατηρήσῃ εἰς τὴν θέσιν του; Καὶ ὑπὸ τοιοῦτον σύστημα ἔρχεται νὰ μᾶς εἴπῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι θὰ καλλιτερεύσουν τὰ πράγματα; Συμπεραίνω λοιπὸν, κύριοι βουλευταί, ὅτι δι’ ὅσα κακὰ ἐγένοντο κατὰ τὴν τελευταίαν τετραετίαν δὲν εὐθύνονται τόσον οἱ βουλευταὶ, ὅσον ἐκεῖνοι, οἵτινες θέλουν νὰ ἐπιῤῥίψουν ἐπ’ αὐτῶν ἅπασαν τὴν εὐθύνην· ὅτι ὁ τρόπος, δι’ οὗ πρέπει νὰ ζητήσωμεν τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ, δὲν εἶνε ὁ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ Πολιτεύματος, ἀλλ’ ὁ τῆς πολιτικῆς ἠθικῆς καὶ χρηστότητος, καὶ ὅτι πρὸ πάντων ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν ν’ ἁρπάσουν τὴν Ἐξουσίαν εἰς χεῖράς των διὰ τῆς ἀδρανείας τῶν θεσμῶν, εἶνε ἀνάξιοι τοιαύτης θυσίας ἐκ μέρους ἡμῶν, οὐδὲ εἶνε οἱ ἄνθρωποι, οἵτινες παρέχουν ἐχέγγυα ὅτι δύνανται νὰ βελτιώσουν τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Θὰ καταψηφίσω ἑπομένως τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων, ὄχι τόσον διότι εἶνε ἀντισυνταγματικὰ, ὅσον, καὶ αὐτὸς εἶνε ὁ σπουδαιότερος λόγος, διότι δὲν ἔχω ἐλπίδας ὅτι θὰ συντελέσουν οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον εἰς τὴν θεραπείαν κακῶν, ἅτινα δὲν ὀφείλονται εἰς τοὺς θεσμοὺς, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐλεεινότητα τῶν Κυβερνώντων. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ πιστεύω ἀκόμη, ὡς προεῖπον, ὅτι τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἀποτελοῦν τὴν προφυλακὴν, καὶ ὅτι ὄπισθεν αὐτῶν κρύπτονται ἄλλα, ἀφορῶντα ῥιζικωτέρας μεταῤῥυθμίσεις καὶ σκοποὺς καταχθονίους, ἡ ἐπιδίωξις τῶν ὁποίων θὰ παρασύρῃ τὸν Τόπον εἰς συμφορὰς (εὖγε).

§104ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Ὄπισθεν αὐτῶν κρύπτεται ἐπανάστασις.

§105ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πιστεύω ὅτι καὶ σεῖς κατενοήσατε ἀρκούντως τοὺς σκοποὺς αὐτοὺς, καὶ ὅτι θὰ δώσητε μέλαιναν ψῆφον· ἂν ὅμως, ἀδιαφοροῦντες πρὸ τῆς ἐναργείας τῶν πραγμάτων, ὑπερψηφίσητε τῶν νομοσχεδίων, τότε μὴ λησμονῆτε καὶ τὴν φωνὴν τοῦ λαοῦ, διότι ἡ φωνὴ τοῦ λαοῦ εἶνε ὀργὴ Θεοῦ (εὖγε, εὖγε).

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Μαυρομιχάλης ἔχει τὸν λόγον.

§107ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Αὔριον, αὔριον· εἶνε ἀργά.

§108ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πόσοι εἶνε ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσωσι;

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἑπτά.

§110ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ τελειώσωμεν ἀπόψε (θόρυβος).

§111ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Ἐὰν ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἦτο ὁ τελευταῖος νὰ ὁμιλήσῃ, ἠδυνάμεθα νὰ παραμείνωμεν· ἀλλ’ ἀφοῦ εἶνε ἕτεροι ἑπτὰ, ἡ δὲ ὥρα εἶνε 10 καὶ ¼, δὲν εἶνε δυνατὸν ἀπόψε (θόρυβος).

§112Γ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι βουλευταὶ, τῳόντι εἶναι τολμηρὸν ν’ ἀνέρχηταί τις τὸ βῆμα μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τόσων ῥητόρων, οἱ ὁποῖοι μετὰ πλείστης ὅσης τῆς ἀκριβείας καὶ πειστικότητος ἐπραγματεύθησαν τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, ἀλλ’ καὶ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου μεθ’ ὅσα καὶ ἂν ἐῤῥέθησαν καὶ ὅσον καὶ ἂν εἶναί τις νεαρὸς περὶ τὰς γνώσεις καὶ τὸ λέγειν, ὀφείλει νὰ λάβῃ τὸν λόγον καὶ μετὰ θάῤῥους νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του καὶ ποῦ ταύτην βασίζει, διότι δὲν πρόκειται περὶ τυχαίων νομοθετημάτων, πρόκειται περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Πολιτείας, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς βεβαίως δὲν ἐκλήθημεν νὰ μεταβάλωμεν, ἀλλὰ τοὐναντίον νὰ περιφρουρήσωμεν. Δὲν ἀναγιγνώσκω τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, τὰ ὁποῖα πολλάκις ἐνώπιον ὑμῶν ἀνεγνώσθησαν καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἐναργῶς ἐδείχθη, ὅτι ἀντιβαίνουσι τὰ ὑποβεβλημένα νομοσχέδια. Ὅσον καὶ ἂν ἠγωνίσθη ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Λεβαδείας, δὲν ἠδυνήθη νὰ διασαλεύσῃ τὴν προφανῆ ἔννοιαν, ἡ ὁποία ἔκ τε τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τῶν ἄρθρων ἐκείνων προκύπτει, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ μάλιστα νὰ προσθέσω, ὅτι δὲν ἔχω πολλὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰς ἑρμηνείας τούτου, προκειμένου περὶ Συντάγματος, καθόσον καὶ ἄλλοτε κατὰ τὸ 1874, ὢν οὗτος βουλευτὴς ὑπῆρξεν ὀπαδὸς τῆς γνωστῆς ἐκείνης ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 56. Ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις εἰσάγουσα, εὑρίσκει ταῦτα κατὰ πάντα σύμφωνα πρὸς τὸν θεμελιώδη ἡμῶν νόμον· καὶ τίνα δικαιολογητικὸν λόγον προβάλλει; νὰ ἐλαττώσωμεν, λέγει, τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν· διότι ἡ Ἑλλὰς, ἐξεταζομένη ἐν συγκρίσει πρὸς τὰ λοιπὰ ἔθνη, ἔχει πολλοὺς βουλευτὰς, νὰ ἐξοβελίσωμεν, λέγει, ἐντεῦθεν τοὺς κυρίους ἀξιωματικοὺς, ἵνα τραπῶσιν εἰς τὰ στρατιωτικὰ αὐτῶν ἔργα, νὰ εὐρύνωμεν τέλος τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ὅπως μειώσωμεν τὴν δύναμιν τῆς ψήφου τοῦ ἐκλογέως, καὶ οὕτω εὑρίσκει τὰ πάντα καλῶς ἔχοντα, διότι καὶ καλλιτέρους βουλευτὰς θέλομεν ἔχει, οὗτοι δὲ δὲν θέλουσιν εἶναι ἀπαιτητικοὶ, μὴ πιεζόμενοι πλέον ὑπὸ τοῦ ζωοκλέπτου κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐὰν ἐπειθόμην, ὅτι εἰλικρινῶς λέγουσι ταῦτα καὶ ὅτι τοιαῦταί τινες ἰδέαι κυριαρχοῦσιν ἐν τῇ διανοίᾳ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἤθελον μὲν συμφωνήσει πρὸς ταύτην, ἀλλὰ καὶ δὲν ἤθελον μεμφθῆ· φοβοῦμαι ὅμως μὴ ὄπισθεν τῶν παρουσιαζομένων ἐκείνων λόγων κρύπτονται ἕτεροι, καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς ζητοῦσι νὰ ἀποκλείσωσιν ἐκ τοῦ περιβόλου τούτου συνεπείᾳ ἰδιοτρόπου τινὸς γνώμης, τὴν ὁποίαν περὶ τούτων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει. Βλέπω τινὰς ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης ἐκφράζοντας ἀπορίαν, ἴσως δι’ ὅπερ ἐγὼ εἶπον. Διατί κύριοι, ἀπορεῖτε; Δὲν εἶναι ἀληθὲς, ἀφοῦ καὶ ὁ ἴδιος κύριος Πρωθυπουργὸς ὁμολογεῖ τοῦτο ἀπὸ πολλοῦ χρόνου, κρίνων ἀναξίους τοὺς κυρίους ἀξιωματικοὺς εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ οἰκείου των Ὑπουργείου; Εἰς τί ἔπταισαν, κύριε Πρωθυπουργὲ, οἱ ἀξιωματικοί, ὥστε νὰ κρίνωνται ἄξιοι τῆς τοιαύτης ἐκ μέρους ὑμῶν ἐκτιμήσεως; Μὴ δὲν ἐξετέλεσαν τὸ ἑαυτῶν καθῆκον καὶ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐκτὸς τούτου ἐν τῷ στρατῷ εὑρισκόμενοι; Εὐτυχῶς ἐδόθησαν τοιαῦτα παραδείγματα ἐσχάτως, μετὰ τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι πλέον ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν καλῇ τῇ πίστει ἐγκύπτοντα τοῖς πράγμασι νὰ ἀμφιβάλλῃ περὶ τοῦ ὅτι καὶ οἱ ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου διατελέσαντες ἀξιωματικοὶ δὲν εἶναι κατώτεροι τῶν ἄλλων. Ὑμεῖς δὲ γνωρίζετε κάλλιον ἐμοῦ καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι ὁσάκις ἔτυχε νὰ μεταχειρισθῆτε εἰς πολιτικὰς ὑπηρεσίας ἀποτυχόντας Βουλευτὰς, οὗτοι διεξήγαγον τὴν ἀνατεθεῖσαν αὐτοῖς ὑπηρεσίαν μεθ’ ὅλης τῆς κατ’ ἄνθρωπον δυνατῆς εὐθύτητος καὶ εἰλικρινείας, ἡ ὁποία ἐμπρέπει εἰς πάντα ἄξιον τοῦ προορισμοῦ αὐτοῦ λειτουργόν. Ἰδοὺ λοιπὸν ὅτι τὸ Βουλευτήριον δὲν διαφθείρει, ἀλλὰ τοὐναντίον ζωπυρεῖ καὶ θερμαίνει τὸ αἴσθημα τοῦ καθήκοντος, ἰδοὺ καὶ ὁ λόγος οὗ ἕνεκα πρὸ ὀλίγου ἀπεκάλεσα τὴν περὶ ἀξιωματικῶν γνώμην τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἰδιότροπον καὶ οὐδαμοῦ βασιζομένην. Ζητοῦμεν τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν οὐχὶ διὰ νὰ ἀφομοιώσωμεν τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὰς λοιπὰς Εὐρωπαϊκὰς Πολιτείας, ἀλλὰ διὰ νὰ οἰκονομήσωμεν τὰς ἰδιοτελεῖς περιστάσεις μας καὶ δυνάμεθα οὕτω νὰ διαμένωμεν ὅσον οἷόν τε πλειότερον χρόνον ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι Ὑπουργοὶ, νὰ ἀμφιβάλλω πολὺ περὶ τῆς ἐπιτυχίας καὶ τοῦ πλαγίου τούτου σκοποῦ σας, οἱ ὀλιγώτεροι ἔσονται καὶ ἀπαιτητικώτεροι· ἔχω μάλιστα δι’ ἐλπίδος ὅτι τὸ ἥμισυ τότε τοῦ κόμματός σας θὰ ἀπαρτίζεται ἐξ ἐραστῶν τῶν ἑδωλίων, ἐφ’ ὧν ὑμεῖς κάθεσθε σήμερον. Δέχομαι ὅτι τότε θέλουν προτιμᾶσθαι ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ οἱ γνωστότεροι· ἀλλὰ ποῖοι εἰσὶν οὗτοι; οἱ συχνότερον ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο ἀνερχόμενοι. Ἀλλὰ τί ὑμεῖς νομίζετε, μήπως ἔχετε τὴν ἰδέαν ὅτι εἰς τοῦτο καὶ μόνον συνίστανται τὰ προσόντα τοῦ πολιτευτοῦ, εἰς τὸ νὰ ἀνέρχηται δηλονότι ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ νὰ λαλῇ ἀπὸ τούτου τέσσαρας ἢ πέντε ὥρας, χωρὶς μάλιστα νὰ ποιῆται χρῆσιν ὕδατος; Ἀλλοίμονον εἰς τὴν Πατρίδα ἡμῶν, ἐὰν ἡ κρίσις αὕτη εἶναι ἀληθὴς καὶ ἂν ἀπευκταία τις καταιγὶς ἀφαρπάσῃ ἐκ τοῦ περιβόλου τούτου καὶ ἐκ τοῦ μέσου ἡμῶν δύο ἢ πέντε ὑπάρξεις, ἀλλοίμονον, λέγω, τότε ἡ Ἑλλὰς κατεστράφη. Ἀλλ’ οὐχὶ, τὸ κυριώτερον κατ’ ἐμὲ προσὸν τοῦ πολιτευτοῦ εἶνε ἡ ἀγαθὴ περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἑαυτοῦ καθηκόντων θέλησις, ἡ ὁποία ὑπάρχει καὶ εἰς πολλὰς ἄλλας πολυτίμους ὑπάρξεις ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου τούτου εὑρισκομένας καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν ἀνέρχονται μὲν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἔχουσιν ὅμως πλήρη τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντος, γνωρίζουσι νὰ καυτηριάζωσι διὰ τῆς ψήφου των τὰ νομοθετήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὰς πεποιθήσεις των εἰσὶν ἐπιβλαβῆ εἰς τὴν Πατρίδα των, καὶ ταύτας ὑμεῖς ζητεῖτε νὰ ἀποβάλητε ἐντεῦθεν. Ζητοῦμεν νὰ εὐρύνωμεν τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν· διατί; ἵνα μὴ ὁ κακὸς ἄνθρωπος δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του εἰς τὸν Βουλευτήν. Πιστεύω ὅτι προχθὲς ἐν ὅλῃ του τῇ εἰλικρινείᾳ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἔφερε τὸ παράδειγμα ἐκεῖνο, καὶ πιστεύω ἀκόμη ὅτι κατὰ τὸν μακρὸν αὑτοῦ πολιτικὸν βίον τῷ συνέβησαν πολλὰ τοιαῦτα περιστατικὰ, ὅτε ἠναγκάζετο νὰ ὑποκύπτῃ· ἀλλὰ τότε διατί ὁ κύριος οὗτος Ὑπουργὸς δὲν ἐμερίμνησε καὶ περὶ τῆς ἰδιαιτέρας αὑτοῦ Πατρίδος, τὴν ὁποίαν ἀφίνει ὡς εἶχε καὶ πρὶν, καὶ ἑπομένως τὰ κακὰ ὑπάρχοντα ἐκεῖ θέλουσιν ἐξαναγκάσει τοῦτον ὅπως ἐξακολουθῇ νὰ ὑποκύπτῃ; Τοῦτο μὲ φέρει εἰς τὸν ἑξῆς συλλογισμὸν, ὅτι ἂν ὁ κύριος Ὑπουργὸς νομίζῃ τὰ νομοσχέδιά του ὡς σωτήρια, μὴ ἐφαρμόζων ταῦτα ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ πατρίδι του, δὲν ἀγαπᾷ ταύτην.

§113ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Εἰς ἐμὲ, κύριε Μαυρομιχάλη, εἶπον, ὅτι ἡ Ζάκυνθος εἶναι τελεία καὶ δὲν ὑπάρχουσιν ἑπομένως ἐκεῖ ἐλαττώματα.

§114ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἴπετε τοῦτο, κύριε Λομβάρδε;

§115ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγώ; ὄχι, δὲν εἶπον τίποτε· ἄλλοι ἴσως τὸ εἶπον.

§116ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τότε δὲν εἶσθε ὑπεύθυνος διὰ τὰ παρ’ ἄλλων λεχθέντα.

§117ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ἡ Ζάκυνθος εἶνε Νομός.

§118ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ διότι εἶνε Νομὸς καὶ λέγετε Νομὸς, δὲν ὑπάρχουσιν ἆρά γε ἐκεῖ τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσι, κατὰ τὴν κρίσιν τῶν εἰσηγητῶν, τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος νομοσχεδίων, εἰς ὅλας τὰς λοιπὰς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι εἶνε ἴσαι ἢ καὶ μεγαλείτεραι τοῦ νομοῦ Ζακύνθου; Καὶ ἐν τούτοις δὲν παύουσι νὰ ὦσιν ἐπαρχίαι καὶ τμήματα τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου Νομοῦ! Ἴσως καὶ ἕτερον θέλετε νὰ προτείνητε ἰσχυρισμὸν, ὅτι δηλαδὴ δὲν εἶναι εὔκολος ἡ μεταβολὴ τῆς διοικητικῆς διαιρέσεως τῆς Χώρας. Μὰ τὴν ἀλήθειαν εἰς τοιοῦτον ἰσχυρισμὸν εὑρίσκω δικαιοτάτην τὴν ἀπάντησιν, ὅτι εἰς τὸν βάλλοντα λίθον κατὰ τῶν βάσεων τῆς Πολιτείας τὰ πάντα εἶνε εὔκολα. Ἀλλ’ ὁ κύριος Λομβάρδος λέγει ὅτι ἀγαπᾷ τὴν ἰδιαιτέραν πατρίδα του, ἄρα κατὰ λογικὴν ἀνάγκην ὀφείλομεν νὰ δεχθῶμεν ὅτι τὰ νομοσχέδια ταῦτα πιστεύει ὡς κακὰ, δὲν εἶναι ἑπομένως ταῦτα συνέπεια τῶν πεποιθήσεων αὑτοῦ, εἶχε δὲ μέγα δίκαιον ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς προχθὲς ἀποκαλέσας τοῦτον ὑπεύθυνον συντάκτην τῶν νομοσχεδίων, πιστεύω δὲ ὅτι ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος συνυπηρέτησε μετὰ τοῦ κυρίου Λομβάρδου ἐν τῷ αὐτῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, εἶχε καὶ ἄλλας ὁμοίας περιστάσεις ὑπ’ ὄψιν του ἀφορώσας εἰς τὸν κύριον τοῦτον ὑπουργὸν ὡς εἰς ὑπεύθυνον συντάκτην, οὐδὲ εἶνε ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι πετοῦν τοὺς λόγους των χωρὶς νὰ βασίζουν τούτους, καὶ δὲν ἔπρεπε, κύριε Λομβάρδε, νὰ προσποιηθῆτε ὅτι ἀπορεῖτε, ὅταν ἠκούσατε τὰς λέξεις ταύτας. Ἰδοὺ οἱ λόγοι, κύριοι, οὐχὶ ἐκεῖνοι δι’ ὧν ἀναιροῦνται τὰ ἐπιχειρήματα τῶν ὑποβαλόντων τὰ νομοσχέδια ταῦτα, διότι οὗτοι διὰ μακρῶν ἐξετυλίχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μὲ πείθουσιν ἀδιστάκτως ὅτι οἱ εἰσηγηταὶ τῶν νομοσχεδίων δὲν ἔχουσι πρῶτοι ἐκεῖνοι πεποίθησιν ἐπὶ τοῦ ἔργου των, φέρουσι τοῦτο χάριν ἄλλων σκοπῶν, καὶ ζητοῦσιν ἐκ παντὸς τρόπου νὰ περικαλύψωσι μὲ τὸν εὔσχημον πέπλον τῆς εὐγλωττίας των· εἶνε ὅμως τολμηρὸν νὰ ζητῶσι τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ἐπὶ νομοσχεδίων, ἐφ’ ὧν οὐδ’ αὐτοὶ ἔχουσι πεποίθησιν. Βλέπετε ὑμεῖς, κύριοι ὑπουργοὶ, ὅτι ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἡμῶν ὑπάρχουσι κακὰ, καὶ ἔχετε τὴν πρὸς θεραπείαν τούτων καλὴν θέλησιν; τραπεῖτε τὴν ὁδὸν τῆς ζητήσεως, ζητήσατε καὶ εὕρετε τὰς πηγὰς τοῦ κακοῦ, καὶ στειρεύσατε ταύτας. Νομίζετε, ὅτι τὸ σπουδαῖον κακὸν εἶναι ἡ συναλλαγή, τῆς ὁποίας ὑμεῖς ἄλλοτε κατηγορήσατε καὶ κατόπιν οἱ ἴδιοι εἰς δόγμα ἀνυψώσατε; φέρετε νομοθετήματα καὶ διὰ τούτων ἀφαιρέσατε ἐκ τοῦ μέσου τὸ ἀντικείμενον αὐτῆς· καταστήσατε ἀνεξαρτήτους τοὺς ὑπαλλήλους οὐχὶ ἀπέναντι ἡμῶν ἀλλὰ καὶ ἀπέναντι ὑμῶν αὐτῶν, διότι καὶ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην εἰς ὑμᾶς· ἐξασφαλίσατε δι’ ὁμοίων νομοθετημάτων τὴν ἀκριβῆ ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων ἐκείνων, καὶ ἀντλήσατε ἐκ τῶν πραγμάτων καὶ διὰ τούτων τὸ ἠθικὸν κῦρος, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχετε, καὶ τότε θέλομεν ἰδεῖ ἂν ἡ Βουλὴ θὰ κηρυχθῇ ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ κακοῦ τῆς συναλλαγῆς, ἀκόμη θὰ ἴδωμεν καὶ τὶς δικαιοῦται νὰ κρατῇ τὸν πέλεκυν τῆς καταδίκης, ὑμεῖς ὁ Πρωθυπουργὸς ἢ ἐγὼ ὁ βουλευτής; Ἀλλὰ σήμερον τί λέγετε πρὸς ἡμᾶς; τὸ ἑξῆς: κύριοι βουλευταί, αὐτοκτονήσατε ὑμεῖς ὅπως διὰ τοῦ αἵματός σας ἀποπλύνητε τὰ ἀνομήματα ἡμῶν. Οὐχὶ, κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν ποιούμεθα τοῦτο. Καὶ τί ὡς ἐπικεφαλίδα τῶν νομοσχεδίων ἔχετε ἀναγράψει καθόσον ἀφορᾷ τὴν συναλλαγήν; Τὸ ἑξῆς: μὴ πρὸς Θεοῦ τὴν συναλλαγὴν θίγε, θὲς τὸ ἀντικείμενον ταύτης μετὰ προσοχῆς ἐντὸς τῆς ὑπουργικῆς χειρὸς, καὶ αὕτη νὰ μεταχειρίζηται τοῦτο κατὰ τὸ ἑαυτῆς συμφέρον. Δὲν εἶνε ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἀλληλουχία τῶν τριῶν τούτων ἀξιωμάτων σας ἀποτελεῖ ἀκριβεστάτην περίληψιν τῆς ἐσωτέρας ἐννοίας τῶν νομοσχεδίων σας; Πραγματικῶς ὑμεῖς ἐνομίσατε, ἐσφαλμένως, ὅτι ἐλύσατε τὸν γόρδιον δεσμὸν πρὸς τὸ συμφέρον σας, ὅτι τουτέστιν ἀπεκόψατε πᾶσαν σχέσιν μεταξὺ ἐκλογέων καὶ ἐκλεγομένων, καὶ ὅτι οὗτοι ἐκλεγόμενοι κατὰ τύχην καὶ μὴ ἔχοντες φίλους καθὸ ἰδέαι, μὴ ἀναλαμβάνοντες οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν ἀπέναντι ὡρισμένων προσώπων, θὰ ἀφίνωσιν ὑμᾶς ἡσύχους, ὅπως μόνοι ἡμεῖς γεύεσθε ὅλων τῶν ἐν τῇ τραπέζῃ ἐναποτεθειμένων, κατὰ τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον πολὺ ἐπιτυχῶς σᾶς ἔφερε προχθὲς ὁ βουλευτὴς κύριος Βαλτινός. Εὔχομαι ἵνα ἡ Βουλὴ μὴ ἐπιψηφίσῃ τὰ νομοσχέδια ταῦτα· ἄλλως, ἡ πρώτη ἐφαρμογὴ τούτων θέλει ἀποδείξει τὴν ἀλήθειαν τῶν λόγων μου. Ἔχετε πεποίθησιν εἰς τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια; φέρετε ταῦτα ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ· σᾶς προκαλοῦμεν μετὰ θάῤῥους, δὲν τολμᾶτε, δειλιᾶτε πρὸ τοῦ φάσματος τῆς ἑβδόμης Ἀπριλίου, καὶ ἔχετε δίκαιον νὰ φοβῆσθε, διότι ἐκ τῶν προτέρων γνωρίζετε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν σᾶς ἐμπιστεύεται· καὶ ἂν ἀνήλθετε ἐπὶ τὴν Ἀρχὴν, ἤλθετε ἐπὶ ταύτην ὡς ἐκ τῶν ἀτυχῶν περιστάσεων, καὶ διὰ τούτων καὶ μόνων. Ἀλλὰ τί λέγω ἐγὼ, νὰ τολμήσουν νὰ φέρουν ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Ἑλληνικοῦ κοινοῦ τὰ τοιαῦτα των νομοσχέδια! οὗτοι δὲν ἐτόλμησαν νὰ δεχθοῦν δίμηνον ἀναβολὴν, καὶ τοῦτο ἐκ τοῦ δικαίου φόβου των ὅτι ἤθελε προκαλέσει ἀντίδρασιν ἡ ἐθνικὴ ἀγανάκτησις. Εἶσθε γενναῖοι; Ἔχετε πεποίθησιν εἰς τὸν ἑαυτόν σας; θὰ σᾶς ἴδωμεν καὶ ἡμεῖς προκαλοῦντες δὲν σᾶς ἀδικοῦμεν ὡς προχθὲς ὑμεῖς ἐπράξατε· διότι ὑπολαβόντες ἡμᾶς ὡς περὶ Ἀρχῆς μαχομένους, εἴπατε ὅτι δὲν τολμῶμεν νὰ φέρωμεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἡμεῖς, κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν ἐπιδιώκωμεν τὴν Ἀρχὴν, οὐδὲ μαχόμεθα περὶ ταύτης· μαχόμεθα περὶ σωτηρίας τῆς Πατρίδος μας, καὶ ὅπως μὴ πληρωθῇ σοφὴ ὄντως προφητεία ἀοιδίμου πολιτευτοῦ μας, ὑμεῖς ὅμως ἐκ τῶν ἰδίων κρίνοντες τὰ ἀλλότρια μᾶς παρεξηγήσατε (εὖγε, εὖγε).

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κωνσταντόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§120ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε. (θόρυβος).

§121ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία· νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε ὡς ψηφολέκτης, κύριε Ἀνεξάρτητε. (Ἄρχεται ἡ ἐκφώνησις τοῦ ὀνοματικοῦ καταλόγου. Ἐν τῷ μεταξὺ συμβαίνει λογομαχία ἐπὶ τοῦ Προεδρείου μεταξὺ τοῦ ψηφολέκτου Ἀνεξαρτήτου καὶ τῶν μελῶν τοῦ Προεδρείου καὶ ἕνεκα τούτου θόρυβος).

§123ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τί θέσιν ἔχει ὁ κύριος Ἀνεξάρτητος ἐκεῖ ἐπάνω;

§124ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Ἐγὼ σᾶς ἀποχαιρετῶ καὶ αὔριον θὰ ἰδῆτε τί θέσιν ἔχω.

§125ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Ἐὰν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐξυβριζώμεθα, εἶναι καλλίτερον νὰ ἀποχωρήσωμεν.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Φιλάρετε, ἐλᾶτε, παρακαλῶ, ὡς ψηφολέκτης.

§127Ν. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐγὼ δὲν δύναμαι.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Πεταλλᾶ.

§129ΠΕΤΑΛΛΑΣ. Ὄχι.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ γνωρίζω τὰ καθήκοντά μου καὶ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τὸ Προεδρεῖον. (Ἐξακολουθεῖ ἡ ἐκφώνησις τοῦ καταλόγου· προσέρχεται ψηφολέκτης ὁ κύριος Κοττίκας).

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 135, ἑπομένως ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ὁ κύριος Κωνσταντόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§132ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπειδὴ ἀπεχώρησαν πολλοὶ ἐκ τῆς Αἰθούσης, ἐνίσταμαι πάλιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ θὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμὸν, ἀλλὰ σᾶς λέγω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν.

§134ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Ἐγὼ παρακαλῶ νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο νὰ χρησιμεύσω ὡς πλαστογράφος (θόρυβος).

§135ΒΛΑΧΟΣ. Λησμονεῖς ὅτι ὑπῆρξες πλαστογράφος εἰς τὸ Ϛʹ. τμῆμα τῆς Βουλῆς.... (θόρυβος).

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κωνσταντόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§137ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Ἐνίσταμαι πάλιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκριβῶς, διότι κάμνετε αὐτὰς τὰς ἐνστάσεις κατ’ ἐπανάληψιν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ψηφισθοῦν τὰ νομοσχέδια.

§139ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι ἐνίσταμαι ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§140ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν νομίζετε ὅτι δύνασθε νὰ ἀφαιρέσητε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, σᾶς παρατηρῶ ὅτι τοῦτο εἶναι ἀδύνατον. Σᾶς προσθέτω δὲ ὅτι ἐργαζόμεθα ἀπὸ τῆς τετάρτης ὥρας, εἶναι δὲ ἤδη ἑνδεκάτη, δηλαδὴ ἐργαζόμεθα ἐπὶ ἑπτὰ συνεχεῖς ὥρας. Ἐὰν εἰργαζόμεθα τυπικῶς μόνον ὡς σεῖς δύνασθε νὰ φρονῆτε, τότε βεβαίως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐργασθῶμεν καὶ μέχρι τῆς πρωΐας, ἀλλ’ ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀκούσωμεν τὰ λεχθησόμενα, ἐκτὸς δὲ ἡμῶν ἔχει ἀνάγκην καὶ ἡ κοινωνία νὰ ἀκούσῃ ταῦτα· νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀξιοπρεπὲς διὰ τοιούτου τεχνάσματος νὰ προσπαθῆτε νὰ παρατείνητε τὴν συζήτησιν. Ἐβεβαιώσατε ἄνευ ψηφολέκτου, ὅτι κατὰ τὴν ἑνδεκάτην ὥραν παρίσταντο ἐνταῦθα 135 συνάδελφοι.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἦτο ψηφολέκτης ὁ κύριος Κοττίκας, καὶ ὅ,τι ἐβεβαιώθη εἶναι ἀληθές.

§142ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐὰν ῥίψητε ἓν βλέμμα ἐπὶ τῶν θρονίων, θέλετε ἴδει ὅτι δὲν εἶναι πλείονες τῶν 115 ἢ 120.

§143ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναγνωσθῇ καὶ ἐκ νέου ὁ κατάλογος, ἀφοῦ ἐγένετο ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τελευταία περικοπὴ τῆς ὁμιλίας τοῦ κυρίου Λεβίδη ἔχει τὴν ἔννοιαν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, ἑπομένως κατὰ τὸν Κανονισμὸν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ προβῶ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου· θὰ σᾶς παρακαλέσω δὲ, κύριε Λεβίδη, νὰ ἐποπτεύσητε αὐτήν.

§145ΛΕΒΙΔΗΣ. Αὐτὴν τὴν στιγμὴν λέγω....

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ σᾶς δώσω τὸν λόγον, ἀφοῦ ὑπάρχει ἀμφιβολία περὶ ἀπαρτίας.

§147ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Ἐνίσταμαι, κύριε Πρόεδρε, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Λεβίδη, τὸ Προεδρεῖον σᾶς παρακαλεῖ καὶ σᾶς προσκαλεῖ νὰ ἔλθητε ψηφολέκτης.

§149ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν ἔρχομαι. (Προσέρχεται ψηφολέκτης ὁ κύριος Ἀνεξάρτητος). (Ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος).

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 135. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ.

§151ΦΩΤΗΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου, ἐργαζόμεθα ἐπὶ ἑπτὰ ὥρας· ἡ Κυβέρνησις παρατηρεῖ ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν παραλύει τὰς συνεδριάσεις ἀπὸ σκοποῦ νὰ ματαιώσῃ αὐτάς. Τὸ ζήτημα εἶνε σπουδαιότατον καὶ πολλοὶ εἶναι οἱ ἀγορεύσοντες. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ συναινέσῃ εἰς τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως δι’ αὔριον. Εἴμεθα ὅλοι κεκμηκότες καὶ εἶναι αὕτη ἡ τρίτη καὶ τελευταία συζήτησις τῶν νομοσχεδίων.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὸν Λεβίδην). Δὲν εἶναι ἐντὸς τοῦ Κανονισμοῦ· οὗτος δίδει τὸ δικαίωμα εἰς τὸ Προεδρεῖον μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου καὶ τὴν ἐπιβεβαίωσιν, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, νὰ εἴπῃ ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη κατὰ τοῦ Προεδρείου, ἀποτελεῖ τὴν ἔννοιαν τῆς συκοφαντίας.

§153ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὑποβάλλω πρότασιν ἀναβολῆς.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποστηρίζεται ὑπὸ δέκα τοὐλάχιστον ἡ πρότασις; Καὶ ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμὸν, ὅστις μοὶ ἐπιτάσσει, ὅπως δέκα τῶν βουλευτῶν ὑποστηρίξωσι τὴν ἀναβολήν. Ὑποστηρίζετε τὴν πρότασιν περὶ ἀναβολῆς;

§155ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μάλιστα, μάλιστα.

§156ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Τὴν ὑποστηρίζομεν κ. Πρόεδρε, μάλιστα.

§157ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Νομίζω, ὅτι σκηνὴ ἀπαισία τελεῖται. Εἰς ἡμᾶς ὅμως τοὺς παλαιοὺς βουλευτὰς, ἡ σκηνὴ αὕτη δὲν εἶναι πρωτοφανής. Ἐὰν ἦσθε πρὸ τεσσάρων ἢ πέντε ἐτῶν, θὰ ἐβλέπατε τὴν αὐτὴν σκηνήν. Πολλάκις παρετήρησα εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην (τὴν δεξιὰν) ἐπὶ τριετίαν ὅτι, ὁσάκις εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, ἐπίεζεν αὐτὴν ὅπως περιορίσῃ τὸν λόγον καὶ τὴν συζήτησιν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν μερίδα ταύτην παρετήρησα, ὅταν εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ πιέζῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως. Νομίζω δὲ ὅτι μέγα ἔγκλημα εἶναι καὶ ἐναντίον τοῦ Συντάγματος ὁ περιορισμὸς τοῦ λόγου. Πρέπει νὰ ὁμολογήσητε ὅτι ἐργαζόμεθα ἐπὶ ὀκτὼ ὥρας καὶ μᾶς εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξακολουθήσωμεν ἐργαζόμενοι. Πρόκειται περὶ συζητήσεως νομοσχεδίων σπουδαιοτάτων, συνδεομένων ἀμέσως μετὰ τοῦ Συντάγματος, καὶ εἶναι ἡ τελευταία καὶ ἡ μόνη συζήτησις, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ γίνῃ· δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ γίνῃ τυπική. Νομίζω, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις ἔχει συμφέρον, ὅπως δώσῃ εὐρύτητα εἰς τὴν συζήτησιν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ λάβωμεν μέρος καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτήν. Πολλοὶ δὲν ἔλαβον τὸν λόγον· οὔτε ἐγὼ, οὔτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, οὔτε ὁ κ. Κωνσταντόπουλος, ποσῶς δὲν ὡμιλήσαμεν ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων. Δὲν ἀμφισβητῶ ὅτι ἡ πλειονοψηφία δὲν ἔχει ἀνάγκην τῶν φώτων ἡμῶν, ὅπως φωτισθῇ, ἀλλ’ ἡμεῖς ἔχομεν καθῆκον νὰ συζητήσωμεν. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι εἶναι ὀρθὸν καὶ δίκαιον ν’ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν, διότι σήμερον εἶναι ἀδύνατον· εἴμεθα κεκμηκότες. Εἶναι καὶ αὔριον καὶ μεθαύριον ἡμέρα.

§158ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (πρωθυπουργός). Ἕκαστος ἐννοεῖ, ὅτι ἐὰν ἔχωμεν δυσκολίαν ὅπως παραδεχθῶμεν τὴν πρότασιν τῶν κυρίων βουλευτῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τοῦτο προέρχεται ἐκ τοῦ ὅτι παρατηροῦμεν ὅτι δὲν ζητοῦσι τὴν ἀναβολὴν χάριν τῆς συζητήσεως, ἀλλ’ ὅτι θέλουσι νὰ φέρωσι κωλύματα εἰς τὴν πρόοδον τῆς συζητήσεως.

§159ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι ὄχι.

§160ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. —ὅτι πρὸ ὀλίγου ἀπεχώρησαν οἱ κύριοι βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀφοῦ δὲ ἀπεδείχθη ὅτι 135 ἦσαν οἱ παρόντες, ἐπανῆλθον καὶ ἐπληρώθησαν ἤδη αἱ θέσεις αὐτῶν. Ἀλλὰ καὶ πάλιν, ἀφοῦ οἱ τῆς ἀντιπολιτεύσεως διατείνονται, ὅτι καλῇ τῇ πίστει καὶ χάριν τῆς συζητήσεως ζητοῦσι τὴν ἀναβολὴν, δεχόμεθα αὐτὴν, ἀρκούμενοι ὅτι τοῖς ἀπεδείξαμεν, ὅτι ἠδυνάμεθα καὶ νὰ μὴ παραδεχθῶμεν αὐτήν· ἀλλὰ δεχόμεθα τὴν ἀναβολὴν, διατρανοῦντες ὅτι ὅμοια τεχνάσματα δὲν θέλομεν ἐπιτρέψει ἐκ δευτέρου.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 11½ Μ. Μ.