1886.03.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 63

τῆς 30 Μαρτίου 1886.

(Κυριακὴ)

Ὥρα 3½ Μ. Μ. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§1Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Χθὲς συνάδελφοί τινες ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης ἀπηύθυνον πρὸς ἐμὲ αἰτιάσεις διὰ τὸν ἐν τοῖς θεωρείοις γενόμενον θόρυβον· σήμερον δ’ ἐφημερίς τις ἐκ τῶν ἐγκρίτων μὲ καταγγέλλει ὡς θεωροῦντα ἀναγκαίαν τὴν σύμπραξιν τῶν ἐγκαθέτων εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ Πολιτεύματος. Πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἕτερον ἔγκριτον φύλλον, ἔχον ἀντιθέτους συμπαθείας, μὲ ἐμέμφετο, ὡς εὐθυνόμενον διὰ τὰ γενόμενα ἐν τοῖς θεωρείοις ἀτακτήματα. Ὁμολογῶ ὅτι αἱ ἄδικοι αὗται αἰτιάσεις μὲ ἐνοχλοῦν, διότι εἶμαι νευροπαθής, καὶ διότι ἀπὸ εἰκοσιπενταετίας πολιτευόμενος δὲν ἀνεμίχθην οὐδέποτε εἰς πολιτικὰς ἀσχημίας. Ἑπομένως, παρακαλῶ, ὅστις τῶν κ. Βουλευτῶν δύναται νὰ προτείνῃ τρόπον ἄλλον παρὰ τὸν ἐν τῷ Κανονισμῷ διαγραφόμενον πρὸς πρόληψιν τῶν γιγνομένων ἀταξιῶν νὰ μοὶ τὸν συστήσῃ. Παρακαλῶ δὲ τοὺς εὑρίσκοντας εἰς τὸ Προεδρεῖον ἀνεπάρκειαν ν’ ἀποδώσωσιν αὐτὴν εἰς ἔλλειψιν τῆς δεούσης ἱκανότητος καὶ ὄχι εἰς ἔλλειψιν καλῆς θελήσεως, καὶ διὰ τοὺς δυσανασχετοῦντας ὑπενθυμίζω, ὅτι ἡ λῆξις τῆς Συνόδου προσεγγίζει καὶ εὔχομαι νὰ ἀνεύρωσιν εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ διαδόχου μου τὰς ἰδιότητας ἐκείνας, ἃς θεωροῦσι χρησίμους, καὶ ὧν ὁμολογῶ, ὅτι ἐγὼ στεροῦμαι.

§2ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν ὑμᾶς ὑπεύθυνον διὰ τὰς τελουμένας ἀσχημίας ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις. Δύναμαι ὅμως νὰ βεβαιώσω, ὅτι ἀτυχῶς ἀνεπτύχθη σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶναι καταστρεπτικὸν, καὶ ἐξευτελίζει τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κοινοβουλίου. Κατηρτίσθη σωματεῖον, τὸ ὁποῖον περιέχει ἐξ ἑκάστου τμήματος Ἀστυνομικοῦ 10 κλητῆρας μετημφιεσμένους καὶ 20 ἀγροφύλακας· οὗτοι προσέρχονται εἰς τὰ ἀκροατήρια ὄπισθεν, καὶ αὐτοὶ εἶναι, οἵτινες τελοῦσιν ἐκεῖ τὰ γιγνόμενα. Ὑμεῖς δὲν εἶσθε ὑπεύθυνος, νομίζω ὅμως ὅτι δύνασθε νὰ προλάβητε τὰς ἀσχημίας, θέτοντες εἰς ἕκαστον θεωρεῖον ἕνα κλητῆρα τῆς ἐμπιστοσύνης σας.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ποῦ νὰ τοὺς εὕρω;

§4ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐγὼ πρὸ δύο ἡμερῶν ἐξετέλεσα τὸ τοιοῦτον. Εἰς ἕκαστον ἀκροατήριον παρήγγειλα νὰ μείνουν εἷς ἢ δύο φίλοι μου καὶ ἐπιτηρῶσι τὴν ἡσυχίαν· εἴδατε δὲ ὁποία ἡσυχία ἐπεκράτησε· δὲν ἐπέτρεπον εἰς οὐδένα ν’ ἀτακτήσῃ (ἱλαρότης). Διατάξατε νὰ γίνεται καθ’ ἑκάστην ὅ,τι ἐγὼ ἔπραξα ἐφ’ ἅπαξ.

§5ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶμαι εἰς θέσιν οὔτε νὰ βεβαιώσω, οὔτε ν’ ἀναιρέσω τὰς πληροφορίας τοῦ κυρίου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς περὶ τοῦ ὅτι ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις ὑπάρχουν ἀστυνομικοὶ κλητῆρες, ἵνα χειροκροτῶσιν ἢ ποδοκροτῶσιν. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ βεβαιώσω, εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀποκρούει μετ’ ἀγανακτήσεως τὰ τοιαῦτα· καὶ πολλάκις ὁ Πρόεδρος αὐτῆς ἔδειξε δείγματα τῆς ἀγανακτήσεώς του, ὅταν ἐτελοῦντο τὰ τοιαῦτα. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶχε τὴν εὐκαιρίαν, ἂν θέλῃ νὰ μάθῃ καὶ νὰ καταγγείλῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τοὺς κλητῆρας ἐκείνους, οἵτινες ἑδρεύουσιν εἰς τὰ ἀκροατήρια κατὰ τὸν ἰσχυρισμόν του. Καὶ λέγω ὅτι ἔχει τὴν εὐκαιρίαν, διότι τὸ πλεῖστον τῆς Διοικητικῆς Ἀστυνομίας τῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς διωρίσθη κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις αὐτοῦ, καὶ ἔκτοτε διατελεῖ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Διευθυντὴς τῆς Διοικητικῆς Ἀστυνομίας εἶναι ἰδιαίτερος φίλος του. Ἑπομένως ἔχει τὴν εὐκαιρίαν νὰ πληροφορηθῇ τίνες ἦσαν οἱ κλητῆρες οὗτοι ἐν τοῖς θεωρείοις καὶ νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ τοὺς καταγγείλῃ εἴτε ἐμμέσως, εἴτε ἀμέσως, καὶ ἂς εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ τιμωρηθῶσι διὰ παύσεως καὶ διὰ ποινικῆς καταδιώξεως.

§6ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Λυποῦμαι, διότι ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἀνέλαβε νὰ διαψεύσῃ πληροφορίαν, ἥτις εἶναι ἀληθής.

§7ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔκαμα διάψευσιν.

§8ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Σᾶς βεβαιῶ, κύριοι, ὅτι ἀπὸ ἕκαστον ἀστυνομικὸν τμῆμα ἀποστέλλονται 8, ἕως 10 κλητῆρες μετημφιεσμένοι καὶ 20 ἀγροφύλακες· ῥίψατε μάλιστα ἓν βλέμμα εἰς τὴν ἐνδυμασίαν αὐτῶν καὶ θέλετε καγχάσει, διότι ἔχουν ἐνδυμασίαν ποικιλόμορφον. Πρό τινων μάλιστα ἡμερῶν ἀνεγράφετο βλακωδῶς εἰς τὸ ἀστυνομικὸν δελτίον «Βουλὴ 8 ἕως 10 κλητῆρας»· ἦλθον μάλιστα καὶ εἰς τὸν οἶκόν μου καὶ μοὶ εἶπον τὶ νὰ κάμωμεν οὕτω μᾶς διατάσσουν.

§9ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ εἰπῆτε ποῖος τοὺς διατάσσει.

§10ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Τὶς ἄλλος ἢ οἱ προϊστάμενοι αὐτῶν. Ταῦτα εἶπον, διότι ἐπιθυμῶ τέλος πάντων νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ ἀσχημία. Σήμερον πρόκειται περὶ σπουδαιοτάτου ζητήματος καὶ ὄχι περὶ ψευδοῦς ἐπιδείξεως τῆς γνώμης 50 ἢ 100 ἀτόμων. Τὸ ἄριστον λοιπὸν μέσον, κύριε Πρόεδρε, εἶναι νὰ διορίσητε εἰς τὰ θεωρεῖα ἀνθρώπους τῆς ἐμπιστοσύνης σας, διότι παρετήρησα, ὅτι ἀμερολήπτως κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐκτελεῖτε τὸ καθῆκόν σας, καὶ ἂν δὲν ἦσθε ἀρεστὸς εἰς ὡρισμένον κύκλον, τοῦτο προέρχεται, διότι δὲν θέλετε νὰ γίνητε ὄργανον εὐτελέστατον. Ἐγὼ σᾶς συγχαίρω, διότι ἀμερολήπτως ἐκτελεῖτε τὸ καθῆκόν σας ἐκ τῶν ἐνόντων.

§11ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ λέγω ὅτι ὅλα θέλουν καταπαύσει, ἐὰν ἀποφασίσητε, κύριε Πρόεδρε, νὰ τηρήσητε τὴν τάξιν. Πρέπει νὰ κάμητε ἀνακρίσεις, διὰ νὰ μάθητε ποῖος ἦτο ἐκεῖνος κατὰ τὰς δύο τελευταίας νύκτας, ὁ ὁποῖος ἔδιδεν ὄπισθεν τοῦ Προεδρείου τὸ σημεῖον εἰς τὰ ἀκροατήρια.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος βουλευτὴς Ἀλεξιάδης μοὶ παρέδωκε γραπτὴν ἐπερώτησιν, ἣν θὰ δώσω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διὰ νὰ λάβῃ γνῶσιν. Τὸ ἀντικείμενον δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ τὸ ἀναγγείλω.

§13ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Δὲν δύνασθε νὰ κάμητε τίποτε ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς.

§14ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀνέγνωσα τὸ περιεχόμενον τῆς ἐπερωτήσεως καὶ δὲν εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ βλάπτῃ τὰ Δημόσια συμφέροντα, ἂν μεταδοθῇ εἰς τὴν Βουλήν.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ ἀνέφερον, διότι ἀναφέρει πόσοι ἄνδρες ἦσαν εἰς τὰ σύνορα καὶ περὶ καταλήψεως θέσεώς τινος τῶν συνόρων· διὰ τοῦτο τὸ στέλλω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§16ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄργανά τινα τῆς ἐν Ἀθήναις δημοσιογραφίας, ἰδίως δὲ ἓν, τὸ ὁποῖον ἐκπροσωπεῖ τὸ φρόνημα τῆς Κυβερνήσεως, ἐδημοσίευσαν σήμερον, ὅτι εἴς τινας Ἐπαρχίας ἐντεῦθεν ἀντιπολιτευόμενοι βουλευταὶ ἔγραψαν ἀποτρέποντες ἀπὸ τῆς κατατάξεως τοὺς ἐφέδρους, τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὰς τελευταίας προσκληθείσας δύο ἡλικίας. Ἐπειδὴ δὲ μεταξὺ τῶν τοιούτων Ἐπαρχιῶν ἀναφέρεται καὶ ἡ Ἄμφισσα καὶ ἐπειδὴ ἐκ τῆς Ἐπαρχίας ἐκείνης μόνον ἐγὼ ἀνήκω εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ διαψεύσω ἐντεῦθεν τὴν διάδοσιν αὐτὴν καὶ νὰ διαβεβαιώσω διὰ τοῦ θετικωτέρου τρόπου, ὅτι οὐ μόνον δὲν ἔγραψά τι ἀλλὰ εἰς ὅλους, ὅσοι ἐνταῦθα μὲ ἠρώτησαν, ἀπήντησα ὅτι τὸ πείθεσθαι τοῖς νόμοις τῆς Πατρίδος πρέπει νὰ διακρίνῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ μ’ ἔχωσι φίλον.

§17ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι, ὅτι οἱ ἔφεδροι τῆς Ἐπαρχίας Παρνασσίδος δὲν προσέρχονται καθ’ ἃ γράφει ὁ Ἔπαρχος τῆς Ἐπαρχίας, διότι τοιαύτας ἐμπνεύσεις λαμβάνουν ἐξ Ἀθηνῶν.

§18ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως οὐχὶ ἀπὸ ἐμὲ, σᾶς δίδω δὲ τὸ δικαίωμα νὰ προέλθητε πρὸς τοῦτο καὶ εἰς ἀνακρίσεις.

§19ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Οἱ ἔφεδροι γνωρίζουν τί λέγεται ἐδῶ μέσα ἀφ’ ἧς ἤρξατο ἡ Βουλὴ καὶ περιμένουσι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας διὰ νὰ πεισθοῦν.

§20ΚΟΥΣΤΑΣ. Ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ μὲ ἀκούσῃ ἐπὶ ὀλίγας στιγμὰς. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι οἱ ἔφεδροι, οἱ προσκληθέντες ἐσχάτως ἕνεκα τῆς τριετοῦς αὐτῶν θητείας, εἶναι γυμνασμένοι, ὥστε ἀπαιτοῦνται μόνον δύο ἡμέραι νὰ ἐπαναλάβουν τὰ γυμνάσια διὰ νὰ ἦναι ἕτοιμοι πρὸς πόλεμον. Ἀνέφερε δὲ ἐκ τοῦ βήματος τούτου τὰς κακουχίας, τὰς ὁποίας ὁ στρατὸς ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου μέχρι τοῦδε ὑπέστη, καὶ μᾶς εἶπε, τί ἠθέλατε, κύριοι, νὰ πράξωμεν, ἀφοῦ στρατῶνας δὲν ἔχομεν, ἀφοῦ ἐνδυμασίας δὲν ἔχομεν, ἀφοῦ τέλος πάντων δὲν ἔχομεν ζῶα νὰ μεταφέρωμεν τὰς τροφὰς καὶ ὁ στρατὸς ἔμεινε νήστης ἐπί τινὰς ἡμέρας;

§21Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶπον ἐγώ ποτε τοιοῦτόν τι.

§22ΚΟΥΣΤΑΣ. Διὰ νὰ μὴ ἐπαναληφθῶσι καὶ σήμερον αἱ ρηθεῖσαι κακουχίαι καὶ νὰ πάθῃ ὁ στρατός μας, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω περικοπήν τινα ἐκ τῶν ὅσα εἶπον τότε εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ Ὀκτωβρίου ὅπου ἤρχισαν αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς (ἀναγινώσκει). «Ἡ τοποθέτησις τοῦ στρατοῦ ἐξαρτᾶται βεβαίως ἀπὸ τὰς ἐπικειμένας περιστάσεις. Ἐπειδὴ καὶ δὲν εὑρισκόμεθα ἤδη ἐπὶ θύραις τοῦ πολέμου, καλὸν εἶναι ἡ Κυβέρνησις νὰ συνδυάσῃ τὸ συμφέρον τῆς ὑπηρεσίας μὲ τὸ συμφέρον τῶν ἐπιστράτων, οἱ ὁποῖοι καθὸ ἔμποροι, βιομήχανοι κτλ. μὲ περισσοτέραν εὐχαρίστησιν θὰ ὑπεβάλλοντο εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀσκήσεις, ἐὰν δὲν ἀπεμακρύνοντο πολὺ τῶν οἰκιακῶν των συμφερόντων καὶ παρέμενεν ἐν αὐτοῖς πάντοτε ὁ ἐνθουσιασμός των, καὶ δὲν εἴχομεν ἀνάγκην τοῦ Παλαμιδίου. Ἐκτὸς τούτου ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι ὅπου ἐπισωρεύονται πολλοὶ ἄνθρωποι καὶ ἰδίως στρατιῶται, ἐκεῖ ἀναπτύσσονται ἀσθένειαι, καὶ ἤδη εἰσερχόμεθα εἰς τὸν χειμῶνα καὶ ὑπάρχει κίνδυνος οἱ στρατιῶται ἡμῶν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως τῶν ἀναγκαίων καὶ τῆς κακουχίας νὰ ἀσθενήσωσιν. Ἐκτὸς τούτου ἡ ἐπισώρευσις πολλῶν ὑπερτιμᾷ τὰ πάντα, καὶ μὴ λησμονήσωμεν ὅτι ζῶμεν διὰ δανείων καὶ ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας καὶ τὴν οἰκονομίαν, εὐελπιστῶ ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἅμα μεταβῇ ἐπιτοπίως, θὰ ἴδῃ ἐκ τοῦ πλησίον τὰς ἐλλείψεις καὶ θὰ ἐπανορθώσῃ αὐτάς. Πέπεισμαι ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ θελήσῃ ποτὲ νὰ ἴδῃ πενθηφοροῦντά τινα ἐκ τῶν συγγενῶν τῶν ἐφέδρων πρὸ τοῦ πολέμου ἕνεκα ἐλλείψεως ὁποίων δήποτε μέσων, καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ δώσῃ πολλὴν προσοχὴν ἐπὶ τοῦ σοβαροῦ τούτου ἀντικειμένου.» Ἦτο ἀπὼν τότε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλ’ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἔσχε τὴν καλωσύνην νὰ ἀπαντήσῃ ἐπὶ τῶν παρατηρήσεών μου τούτων καὶ περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ λάβῃ διὰ τοὺς εἰς τὴν θέσιν Ῥοὺφ στρατωνιζομένους, διότι ἐπρόσθεσα τότε κατὰ τὴν ἰδίαν συνεδρίασιν τὰ ἑξῆς: «Ἡ θέσις Ῥούφ, ὡς γνωρίζετε, εἶναι πολὺ ὑγρά, τὰ δὲ πατώματα εἶναι ἰσόγαια καὶ εἶναι πάντοτε ὑγρά· οἱ εἰς τὸ νοσοκομεῖον νοσηλευόμενοι ἐκ τῶν στρατωνιζομένων ἐκεῖ στρατιωτῶν ἐξ ἀναλογίας εἶναι περισσότεροι κτλ.» καὶ παρεκάλεσα τὴν Κυβέρνησιν νὰ μετασταθμεύσῃ ἐκεῖθεν τοὺς ἄνδρας, εἰσακουσθεὶς δὲ ἠδυνήθην διὰ τῆς ἐπιμονῆς μου νὰ γίνω αἰτία νὰ σωθοῦν ἐκ προφανοῦς κινδύνου τόσοι ἄνδρες.

§23ΛΕΒΙΔΗΣ. Εἰς ποίαν σελίδα τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν ἐμπεριέχονται τὰ ὑφ’ ὑμῶν λεχθέντα;

§24ΚΟΥΣΤΑΣ. Εἰς τὴν σελίδα 133 Σήμερον ὅπως καὶ τότε εἶπον ὅτι εἰσερχόμεθα εἰς τὸν χειμῶνα, σᾶς λέγω ὅτι εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἄνοιξιν καὶ ἡ αἰφνιδία μετατόπισις τῶν ἀνδρῶν θέλει ἐπηρεάσει πολὺ τὴν ὑγείαν τῶν στρατιωτῶν· ἑπομένως ἀφοῦ εἴπετε, κύριε Ὑπουργέ, ὅτι δύο ἡμέραι ἀρκοῦν διὰ νὰ ἐξασκηθῶσιν οἱ ἄνδρες οἱ ἐφέτος κληθέντες· ἂν δὲν ἔχετε σκοπὸν νὰ κηρύξητε προσεχῶς τὸν πόλεμον, ἀφήσατε αὐτοὺς εἰς τὰς οἰκίας των. Ἐπειδὴ εἶμαι εἰς τὸ βῆμα, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου.

§25ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Προηγεῖται ὁ κ. Εὐταξίας.

§26ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔφερε τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα τοῦ ἐζήτησα;

§27ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θέλω τὰ φέρει.

§28Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὑπέδειξα, κύριοι, χθὲς τὰ θλιβερὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτείας τοῦ Ὑπουργείου ἐν τῷ ἐθνικῷ ἡμῶν ζητήματι, ἀποτελέσματα τοιαῦτα, οἷα καὶ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμολόγησεν ἤδη ἐμμέσως πως, διακηρύξας πρό τινων ἡμερῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ παραδώσῃ τὴν Ἀρχὴν εἰς χεῖρας οἱουδήποτε ἄλλου, ἀρκεῖ μόνον οὗτος νὰ παράσχῃ ἡμῖν οὐχὶ ὑπόσχεσιν, ἀλλ’ ἐλπίδα κἄν, ὅτι δύναται νὰ διασώσῃ τὰ διακινδυνεύοντα ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Ἐν τῇ ὁμολογίᾳ ταύτῃ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐξ ἧς διαφαίνεται ὅτι ὁ ἀνὴρ ἔχει ἤδη ἀποβάλει πᾶσαν ἐλπίδα περὶ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, ἀνεῦρον τὸ κυριώτατον γνώρισμα τὸ διακρῖνον ἡμᾶς τοὺς ἀντιπολιτευομένους ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου καὶ καθ’ ὅ, ἐνῶ τοῦτο ἔχει περιστῆ ἤδη εἰς ἀπόγνωσιν, ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν μὲν τὸ δυσχερὲς τῆς θέσεως ἡμῶν, δὲν ἀποβάλλομεν ὅμως πᾶσαν ἐλπίδα περὶ τοῦ μέλλοντος, ἀλλά, νομίζομεν, ὅτι ὑπάρχει ἔτι καιρὸς σωτηρίας, ἂν ἡ Βουλὴ προβῇ νῦν εἰς γενναίαν τινὰ ἀπόφασιν, ἐπιθέτουσαν πέρας εἰς τὴν παροῦσαν τῶν πραγμάτων κατάστασιν. Ἐντεῦθεν ὁρμώμενος, ἐχαρακτήρισα τὸν προκείμενον κοινοβολευτικὸν ἀγῶνα ὡς ἀγῶνα περὶ ἐλπίδος ἢ ἀπελπισμοῦ, περὶ σωτηρίας ἢ καταστροφῆς τῆς Πατρίδος. Κατέδειξα δὲ εἶτα τὴν νῦν ἀναποδράστως ἐπιβαλλομένην ἡμῖν ἀνάγκην τοῦ τοιούτου ἀγῶνος, εἰς ὃν κατερχόμενος κἀγὼ, ἀνέλαβον νὰ ἐξετάσω τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ἐθνικῷ ἡμῶν ζητήματι ὑπὸ ἔποψιν διπλωματικὴν, οἰκονομικὴν καὶ στρατιωτικήν. Ἔπραξα δὲ ἤδη τοῦτο χθὲς ὑπὸ τὰς δύο πρώτας ἐπόψεις καὶ ὑπελείφθη νὰ ἐξετάσω αὐτὴν σήμερον ὑπὸ τὴν τρίτην καὶ τελευταίαν αὐτῆς ἔποψιν, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν στρατιωτικήν. Δυοῖν θάτερον, κύριοι, εἶχε νὰ πράξῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην εὐθὺς ἐν ἀρχῇ, ἅμα γνωστοῦ γενομένου τοῦ Βουλγαρικοῦ πραξικοπήματος, ὤφειλε δηλαδὴ ἢ ν’ ἀπομιμηθῇ τὸ παράδειγμα τῶν Βουλγάρων, αὐτὴ μάλιστα ἐκτελοῦσα οὕτω διεθνῆ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τίτλον, τὴν ἀπόφασιν τῆς Βερολινείου Συνδιασκέψεως, ἢ ἐὰν ἐθεώρει συμφερωτέραν τὴν ἁπλῆν ἀπειλητικὴν ἡμῶν στάσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, νὰ περιορισθῇ εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν δύο μόνον ἡλικιῶν τῆς ἐφεδρείας καὶ εἰς τὴν συγκέντρωσιν εἴκοσι μέχρι τριάκοντα χιλιάδων ἀνδρῶν εἰς τὰς μεθορίους Ἐπαρχίας. Ἐγὼ, κύριοι, ὁμολογῶ, ὅτι θὰ προὐτίμων μᾶλλον τὸ πρῶτον. Εἴχομεν τότε τῇ ἀληθείᾳ τὴν μόνην εὐκαιρίαν, ἵν’ ἀποτολμήσωμέν τι ἄξιον λόγου, λαμβάνοντες ἡμεῖς αὐτοὶ διὰ τῆς σπάθης ἐκεῖνο, ὅπερ ἀπὸ πολλοῦ ἤδη ἀνήκει ἡμῖν. Ἐὰν προεβαίνομεν τότε εἰς κατάληψιν τῆς ἐν Βερολίνῳ ἀναγνωρισθείσης ἡμῖν γραμμῆς, θὰ ἐδημιουργοῦμεν οὕτω πράγματι ζήτημα Ἑλληνικὸν, ὅπερ ἀδύνατον ἦτο νὰ παραγνωρίσωσιν εἶτα αἱ μεγάλαι Δυνάμεις, ἢ νὰ ποιήσωνται εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν ἐκποδών. Αὗται θὰ ἦσαν τότε ἠναγκασμέναι ἢ ν’ ἀναγνωρίσωσιν ὡς τετελεσμένα γεγονότα καὶ τὰ ὑπὸ τῶν Βουλγάρων καὶ τὰ ὑφ’ ἡμῶν ἀποτολμηθέντα, ἢ νὰ κηρυχθῶσιν ὡς πρὸς ἑκατέρους ὑπὲρ τοῦ πρώην καθεστῶτος. Ἀλλὰ καὶ τὸ τελευταῖον τοῦτο ἐὰν ἔπραττον, δύσκολον ἦτο νὰ ἐκτελέσωσι τὴν τοιαύτην αὐτῶν ἀπόφασιν, διότι ἐάν ποτε προέβαινον εἰς τοιοῦτο μέτρον, θὰ κατεξανίστατο κατ’ αὐτῶν ἡ κοινὴ συνείδησις ἐν Εὐρώπῃ, ἥτις ἐπ’ οὐδενὶ οὐδέποτε λόγῳ δὲν θὰ ἐπέτρεπεν εἰς αὐτὰς, ἵνα χριστιανικοὺς λαοὺς, ἀνακτησαμένους τὴν ἐλευθερίαν αὑτῶν, ὑπαγάγωσιν αὖθις ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου. Μόνον τὴν λύπην μου, κύριοι, δύναμαι νὰ ἐκδηλώσω ἐγὼ ἐπὶ τῇ παραδόξῳ ἐκείνῃ δικαιολογίᾳ, ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προεβάλλετο, ἀρχομένης τῆς ἐνεστώσης ἐκτάκτου βουλευτικῆς Συνόδου, ἐπανέλαβε δὲ καὶ κατὰ τὴν προκειμένην συζήτησιν καὶ καθ’ ἣν δῆθεν ἡ Ἑλλὰς ὤφειλε, σεβομένη αὐτὴ τὰς συνθήκας, νὰ μὴ μιμηθῇ τὸ παράδειγμα τῶν Βουλγάρων, ὅπως δυνηθῇ εἶτα νὰ ἐπιτιμήσῃ τὴν ὑπὸ τούτων ἀθέτησιν τῶν διεθνῶν συνθηκῶν. Ἀνασκευῆς τινος κρίνω ἀναξίαν τὴν τοιαύτην δικαιολογίαν τοῦ Ἕλληνος Πρωθυπουργοῦ. Εὐλογοφανεστέραν πως ὅμως εὑρίσκω τὴν ἑτέραν αὐτοῦ δικαιολογίαν, καθ’ ἣν δῆθεν τότε δὲν ἠδυνάμεθα στρατιωτικῶς νὰ κινηθῶμεν οὐδὲ πρὸς ἁπλῆν κατάληψιν τῆς Βερολινείου γραμμῆς. Καὶ ἡ δικαιολογία ὅμως αὕτη ἐλέγχεται ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἀνυπόστατος. Τὸν τοιοῦτον ἰσχυρισμὸν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπέδειξαν ἤδη ἀνακριβῆ δύο τῶν τέως συναδέλφων αὐτοῦ, ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ὁ πρῶτος τούτων ἐδήλωσεν ἡμῖν, ὅτι γενομένου ἤδη κατὰ Σεπτέμβριον μῆνα λόγου ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ περὶ στρατιωτικῆς ἐνεργείας, ἐβεβαιώθη ἐν αὐτῷ ὑπὸ μὲν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ὑπῆρχον τότε ἐν Θεσσαλίᾳ περὶ τὰς δέκα χιλιάδας ἀνδρῶν τῶν διαφόρων ὅπλων συγκεντρωμέναι, ὑπὸ δὲ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, ὅτι ὁ μικρὸς ἡμῶν στόλος ἦτο ἕτοιμος εἰς τὴν πρώτην διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐκπλεύσῃ ὑπὸ τὸν Ὑποναύαρχον Κανάρην. Ὁ κ. Ζυγομαλᾶς ἀπηρίθμησε μάλιστα καὶ τὰ τότε ἐν Θεσσαλίᾳ σταθμεύοντα τάγματα στρατοῦ, ὧν τὴν δύναμιν ὑπελόγισε κατὰ μέσον ὅρον εἰς 10 χιλιάδας. Τοὺς λόγους αὐτοῦ ἐπεβεβαιώσατο ἐν πᾶσιν ὁ κ. Ῥώμας, ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ἀπορῶ δὲ, κύριοι, πῶς τὰς τοιαύτας σπουδαιοτάτας ἀληθῶς δηλώσεις δύο πρώην μελῶν τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐξῆραν ἐπαρκῶς οἱ προαγορεύσαντες. Ἐὰν αἱ πληροφορίαι αὗται εἶναι ἀκριβεῖς—ἐγὼ δὲ οὐδόλως ἀμφιβάλλω περὶ τούτου, διότι τὴν εἰλικρίνειαν καὶ φιλαλήθειαν τῶν μνημονευθέντων δύο πρώην Ὑπουργῶν τίθημι ὑπεράνω πάσης ἀμφιβολίας—τότε ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν διέπραξεν ἁμάρτημα μέγα καὶ δυσεπανόρθωτον, μὴ προβᾶσα εὐθὺς ἐν ἀρχῇ εἰς στρατιωτικήν τινα ἐνέργειαν, καθ’ ἣν ὁ μὲν στρατὸς ἡμῶν θὰ ἠδύνατο σχεδὸν ἀμαχητεὶ νὰ καταλάβῃ τὰ Ἰωάννινα καὶ τὴν Ἐλασσῶνα, ὁ δὲ στόλος ν’ ἀποπλεύσῃ εἰς Κρήτην καὶ ν’ ἀναπετάσῃ ἐκεῖ τὴν σημαίαν τῆς ἑνώσεως αὐτῆς πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Δέκα χιλιάδες, κύριοι, ἀνδρῶν ἠδύναντο τότε σχεδὸν ἀμαχητεὶ νὰ καταλάβωσι τὰς ἐναπολειπομένας χώρας ἐκ τῆς Βερολινείου γραμμῆς, διότι ἐν αὐταῖς τότε δὲν ὑπῆρχον πλέον τῶν 5–6 χιλιάδων Τούρκων στρατιωτῶν, οὓς οἱ ἡμέτεροι θὰ προσέβαλλον διὰ διπλασίων δυνάμεων καὶ θὰ ἐξέβαλλον ἐκεῖθεν εὐχερῶς, ὡς στερουμένους τότε ἐφοδίων πολέμου, οὐδ’ ὄντας ὠχυρωμένους, ὥσπερ νῦν. Καὶ εἰς πέντε δὲ μέχρις ἓξ χιλιάδων ἐὰν ἀνήρχετο τότε ὁ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατὸς ἡμῶν, ὡς ἰσχυρίσατο νῦν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ πάλιν αἱ ἀναλογίαι ἡμῶν πρὸς τὸν ἐχθρὸν ἦσαν τότε πολλῷ εὐνούστεραι ἢ νῦν, ὅτε ὀφείλομεν νὰ προσβάλωμεν τοῦτον, ἔχοντα σχεδὸν τριπλασίαν δύναμιν τῆς ἡμετέρας καὶ ὠχυρωμένον ἐντὸς θέσεων στρατηγικῶν τὰ μάλιστα. Ἤρκει ὅτι τότε εἴχομεν ἄφθονον ὑλικὸν πολέμου, ὡς ἀπεδείχθη καὶ ἐν τῷ Τύπῳ καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἤρκει ὅτι τότε ἠδυνάμεθα νὰ συγκεντρώσωμεν καὶ ἄλλην δύναμιν ἐν τῷ θεάτρῳ τοῦ πολέμου πολλῷ ταχύτερον ἢ ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν, ὅστις ὤφειλε νὰ μεταφέρῃ τὰς δυνάμεις αὐτοῦ ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας, ἐκ Συρίας, Μεσοποταμίας καὶ αὐτῆς τῆς Ἀραβίας. Ἤρκει, ὅτι τότε θὰ ἐκωλύομεν καὶ κατὰ θάλασσαν πᾶσαν κίνησιν τῆς Τουρκίας διὰ τοῦ ἡμετέρου στόλου, ἀφοῦ ὁ ἐχθρικὸς ἡμῶν ἔχρῃζε πολλῶν μηνῶν, ὅπως παρασκευασθῇ καὶ ἐκπλεύσῃ ἐκ τοῦ Κερατίου κόλπου. Τὰς ἐκ τοῦ ἱματισμοῦ καὶ στρατωνισμοῦ ἐλλείψεις θὰ εἶχεν ὁ στρατὸς ἡμῶν καὶ ἐπὶ τοῦ ἐχθρικοῦ ἐδάφους, ὅπως καὶ ἐπὶ τοῦ ἡμετέρου, θὰ ἔφερεν ὅμως τότε προθυμότερον τὰς τοιαύτας στερήσεις καὶ κακουχίας, εἰδὼς ὅτι αὗται δὲν θὰ ἦσαν μάτην, ἀλλὰ θὰ ἀπέβαινον τῷ ὄντι ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πατρίδος. Τὸ δὲ κυριώτατον πάντων, ἐὰν εὐθὺς ἐν ἀρχῇ ὁ στρατὸς ἡμῶν προέβαινεν εἰς κατάληψιν τῶν Ἰωαννίνων καὶ τῆς Ἐλασσῶνος, θὰ κατεῖχεν αὐτὸς νῦν τὰς ὑπὸ τῶν Τούρκων κατεχομένας ὀχυρὰς θέσεις, θὰ περιέμενε δ’ ἐν ἀμύνῃ τὸν ἐχθρὸν, ὅστις ἠδύνατο οὕτω νὰ ἦναι καὶ τριπλάσιος καὶ τετραπλάσιος, οἱ ἡμέτεροι θὰ ἀπέκρουον πᾶσαν ἐπίθεσιν αὐτοῦ. Ὑφ’ ὁποιανδήποτε ἔποψιν ἂν ἐξετάσῃ τις τὸ πρᾶγμα, πείθεται ὅτι κατὰ Σεπτέμβριον μῆνα τοῦ λήξαντος ἔτους, εὐθὺς μετὰ τὸ πραξικόπημα τῶν Βουλγάρων εἴχομεν τὴν μόνην εὐκαιρίαν, ἵνα ἐνεργήσωμεν καὶ ἡμεῖς, ἵνα δημιουργήσωμεν Ἑλληνικὸν ζήτημα, διεκδικοῦντες τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν δίκαια. Τοιαύτην εὐκαιρίαν, κύριοι, μὴ ἐπωφεληθεῖσα τότε ἡ Κυβέρνησις διέπραξεν, ὡς προεῖπον, ἁμάρτημα μέγα καὶ ἀσυγχώρητον, ἁμάρτημα, δι’ ὃ ὀφείλομεν νὰ μεταμελώμεθα νῦν πικρῶς, εὔχομαι δὲ νὰ μὴ δοθῇ ἡμῖν ἄλλη τις ἀφορμή, ὅπως ἔτι πικρότερον μεταμελώμεθα ἐν τῷ μέλλοντι. Προτιμῶσα ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν τῆς ἀμέσου ἐκείνης ἐνεργείας τὴν ἁπλῆν ἀπειλητικὴν στάσιν, ὤφειλε ν’ ἀρκεσθῇ τουλάχιστον εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν δύο μόνον ἡλικιῶν καὶ εἰς τὴν συγκέντρωσιν 20–30 χιλιάδων ἀνδρῶν εἰς τὰς μεθορίους Ἐπαρχίας. Διὰ τὰς δύο ταύτας ἡλικίας εἶχεν ἐπαρκῆ ἱματισμὸν καὶ στρατωνισμὸν καὶ στελέχη δὲ δυνάμενα νὰ περιλάβωσι τοσοῦτον ἀριθμὸν ἀνδρῶν. Ὁ στρατὸς ἡμῶν θὰ ἦτο οὕτω κατὰ ποσὸν μὲν κατώτερος, ἀλλὰ κατὰ ποιὸν ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ ἀνώτερος τοῦ νῦν, θὰ ἠδύνατο δὲ καλῶς ἐκγυμναζόμενος νὰ παράσχῃ ἐν ἀνάγκῃ στελέχη ἐπαρκῆ καὶ διὰ διπλάσιον καὶ τριπλάσιον ἀριθμὸν ἀνδρῶν. Ὑπὸ τοιαύτην δ’ ἐπιστράτευσιν δὲν θὰ κατεπονεῖτο ἡ Χώρα, οὐδὲ θὰ ἐξηντλούμεθα οἰκονομικῶς, ὥσπερ νῦν, ἀλλὰ θ’ ἀντείχομεν ἐπὶ πολλοὺς ἔτι μῆνας, τηροῦντες τὴν ἀπειλητικὴν ἡμῶν στάσιν, ἐὰν ἐθεωροῦμεν αὐτὴν λυσιτελῆ εἰς τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα, θὰ ἤμεθα δὲ εἰς θέσιν νὰ προβῶμεν ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν εἰς πλήρη ἐπιστράτευσιν καὶ εἰς ἐνέργειαν ἀποτελεσματικὴν, ἐὰν ἀνάγκη ἀναπόδραστος ἐπέβαλλεν ἡμῖν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως οὐδετέραν τῶν ὁδῶν τούτων ἐτράπετο, ἀλλ’ ἐξελέξατο τρίτην τινὰ ὁδὸν, τὴν ἀτυχεστάτην, καθ’ ἣν ἡμεῖς ἔχομεν γνώμην, καὶ καθ’ ἃ τὰ πράγματα αὐτὰ μαρτυροῦσι. Δὲν προέβη ἐν ἀρχῇ εἰς στρατιωτικήν τινα ἐνέργειαν, καὶ τοι δὲ ἀναλαβοῦσα ἁπλῆν ἀπειλητικὴν στάσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, δὲν ἠρκέσθη εἰς δύο μόνον ἡλικίας, ἀλλ’ ἐκάλεσε συγχρόνως πέντε τοιαύτας ὑπὸ τὰ ὅπλα. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὁποία συγκίνησις εἶχε καταλάβει τότε σύμπαν τὸ Ἔθνος ἡμῶν. Ἡ κοινὴ συνείδησις εἶχεν ἐξεγερθῆ παρ’ ἡμῖν ἐπὶ τῷ ἀκούσματι τοῦ Βουλγαρικοῦ πραξικοπήματος, ἠξίου δὲ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δικαίων ἀπέναντι τοῦ κινδύνου, εἰς ὃν διὰ τοῦ πραξικοπήματος ἐκείνου ἐξετίθεντο. Πάντες ἤμεθα ἕτοιμοι νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς πᾶσαν θυσίαν πρὸς διάσωσιν τῶν διακινδυνευόντων ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀγογγύστως ἔφερε τὰ βάρη, ἅτινα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐπέβαλεν αὐτῷ ἡ Κυβέρνησις. Ἐνόμιζεν, ὅτι αὕτη εἶχεν ἐν νῷ ὡρισμένον σχέδιον, οὗ χάριν ἠξίου τὰς παρ’ αὐτοῦ θυσίας. Περιέβαλε λοιπὸν αὐτὴν δι’ ἐμπιστοσύνης ἀνηκούστου ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς ἱστορίᾳ. Προθύμως ὑπεβλήθη ἐκ νέου εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἥτις τοσαῦτα ἐστοίχισε πρότερον εἰς αὐτόν· προθύμως ὑπεβλήθη καὶ εἰς πάντας τοὺς νέους δυσβαστάκτους φόρους, εἰς οὓς ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ἐπάναγκες νὰ προσφύγῃ χάριν τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν τῆς Πατρίδος. Ἐκεῖνο δὲ, ὅπερ κατ’ ἐξοχὴν ἐκίνησε τὸν θαυμασμὸν, ἦτο ὁ ἅγιος ἐνθουσιασμὸς, μεθ’ οὗ ἀθρόαι αἱ κληθεῖσαι ἡλικίαι προσέτρεχον ὑπὸ τὰς σημαίας. Εἶναι γνωστὸν εἰς τὶ ἀπέβησαν πᾶσαι ἐκεῖναι αἱ θυσίαι, πᾶσα ἡ ἔκτακτος ἐκείνη ἐμπιστοσύνη, δι’ ἧς περιέβαλεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὴν Κυβέρνησιν αὐτοῦ. Κρείττων δὲν ἠδύνατο νὰ ἦναι καὶ ἡ τύχη τῆς Ἑλληνικῆς νεολαίας, τῆς μετὰ τοσούτου ἐνθουσιασμοῦ προσελθούσης ὑπὸ τὰ ὅπλα. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ἐγώ τι περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐγένετο ἡ ἐπιστράτευσις. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων καὶ φίλος μου κ. Πετιμεζᾶς ἀπέδειξεν ἤδη ἡμῖν, ὅτι κατ’ αὐτὴν ἀνετράπησαν πάντες οἱ στρατολογικοὶ κανόνες, ἐπῆλθε δὲ τοιαύτη σύγχυσις, ὥστε ἔτι καὶ νῦν ἀγνοεῖται ἐν πολλοῖς, τίνες οἱ προσελθόντες ὑπὸ τὰς σημαίας ἐπίστρατοι καὶ τίνες οἱ ἀνυπότακτοι. Ἐπίσης περιττὸν κρίνω νὰ ἐνδιατρίψω ἐγὼ περὶ τὰς στερήσεις καὶ κακουχίας, εἰς ἃς οἱ ἐπίστρατοι ὑπεβλήθησαν ὡς ἐκ τῆς ἀπρονοησίας τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις χωρὶς νὰ ἔχῃ ἱκανὸν ἱματισμὸν καὶ στρατωνισμὸν ἐκάλεσεν ὑπὸ τὰ ὅπλα τοσαύτας ἡλικίας, ἐκάλεσε μάλιστα καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀπηλλαγμένους, ἐνῷ κατὰ νόμον δὲν ὑπεχρεοῦτο εἰς τοῦτο. Ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ κατέδειξαν ἤδη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰ δεινὰ ἐπακόλουθα τῆς τοιαύτης ἐπιστρατεύσεως, ἐκτραγῳδήσαντες τὰ παθήματα τοσούτων ἐπιστράτων καὶ τῶν οἰκογενειῶν, ὧν οὗτοι ἦσαν τὰ μόνα στηρίγματα, καὶ θρηνήσαντες ἐνταῦθα καὶ τὴν ἀπώλειαν τοσούτων εὐγενῶν ὑπάρξεων, ἣν ἔπρεπε τόσῳ μᾶλλον νὰ συναισθανθῶμεν, ὅσῳ αὕτη ἀπέβη ὅλως ματαία, ἄνευ κέρδους τινὸς διὰ τὴν πατρίδα. Ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ κατέδειξαν ἐπίσης ὁποίαν ζημίαν ἐπήνεγκε καὶ ἐπιφέρει ἔτι ἡ τοιαύτη ἐπιστράτευσις εἴς τε τὸ Δημόσιον Ταμεῖον, ὅπερ τοσαῦτα ἑκατομμύρια δαπανᾷ χάριν αὐτῆς κατὰ μῆνα, καὶ εἰς τὰ καθόλου οἰκονομικὰ τῆς Χώρας, ἧς πάντες οἱ παραγωγικοὶ κλάδοι στεροῦνται ἐπὶ τοσούτους μῆνας τῶν ἐργατικῶν αὐτῶν χειρῶν. Ἐγὼ θὰ ἐξετάσω μόνον κατὰ πόσον ἡ ἐπιστράτευσις γενομένη, ὅπως ἐγένετο αὕτη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀνταπεκρίθη εἰς τὸν σκοπὸν αὐτῆς, ἔτι καὶ εἰς ἐκεῖνον, ὃν ὑπέδειξεν ἡμῖν κατ’ αὐτὰς ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, οὗτος ἰσχυρίσατο ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐκγύμνασιν τῶν ἀνδρῶν.

§29Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν τὸ εἶπον αὐτό.

§30ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἴπετε ὅτι διὰ τῆς παρατάσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐγυμνάσθησαν καλλίτερα οἱ ὑπὸ τὰ ὅπλα κληθέντες.

§31Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μάλιστα.

§32ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοῦτο ἐνόουν κἀγὼ διὰ τῆς προηγουμένης φράσεώς μου, εἶπον δ’ αὐτὸ μόνον δι’ ἄλλων λέξεων. Δὲν δύναμαι ὅμως, κύριοι, νὰ συμφωνήσω πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι νομίζω ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ συντελεσθῇ ἡ ἐξάσκησις τῶν ἀνδρῶν, ἢ νὰ ἐξασκηθῶσιν οὗτοι κάλλιον, ὡς εἶπεν ὁ κ. Μαυρομιχάλης, ὑπὸ τὴν νῦν ἐπιστράτευσιν. Οἱ πάντες γινώσκομεν ὁπόσον ἀνεπαρκῆ ἦσαν τὰ ὑπάρχοντα στελέχη τοῦ στρατοῦ διὰ τὰς ἡλικίας, τὰς κληθείσας ὑπὸ τὰς σημαίας. Ἠδύναντο ταῦτα νὰ περιλάβωσι περὶ τὰς 50 χιλιάδας ἀνδρῶν, καὶ ὅμως κατετάχθησαν εἰς αὐτὰ περὶ τὰς 75 χιλιάδας, ἐξ ὧν αἱ 15 χιλιάδες ἀπηλλαγμένοι, ἄνδρες δηλονότι νῦν τὸ πρῶτον προσελθόντες ὑπὸ τὰ ὅπλα. Ἀλλ’ ἐν ἐλλείψει ἐπαρκῶν στελεχῶν, ἐν ἐλλείψει ἐπαρκῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, πῶς ἦτο δυνατὸν ποτὲ νὰ γένωνται τακτικὰ γυμνάσια οὕτως, ὥστε νὰ ἰσχυρίζηταί τις νῦν ὅτι ὑπὸ τοιαύτην ἐπιστράτευσιν συνετελέσθη ἡ ἐκγύμνασις τῶν ἀνδρῶν; Ὑπὸ τὴν ἐπιστράτευσιν ἀνῆλθεν αἴφνης ἡ δύναμις τῶν ταγμάτων εἰς χιλιάδας πολλάς, ἐνῷ αὐτὰ ἠδύναντο νὰ περιλάβωσι μόνον 1000 μέχρι 1250 τὸ πολὺ ἀνδρῶν. Ὑπῆρχον, κύριοι, ἐν ἀρχῇ τάγματα καὶ λόχοι ἔχοντες διπλασίαν καὶ τριπλασίαν τῆς κανονικῆς αὐτῶν δυνάμεως, καὶ ὅμως στερούμενοι καὶ αὐτῶν τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων ἀξιωματικῶν, ἦτο δὲ δυνατὸν ποτε ἐν τοιαύτῃ καταστάσει νὰ ἐκτελεσθῶσι τακτικὰ γυμνάσια;

§33Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές. Νὰ εἴπητε ὡρισμένα πράγματα.

§34ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀναφέρω ὑμῖν, κύριε Ὑπουργέ, τὸν ἐν Πόρῳ λόχον, οὗ ἡ δύναμις ἀνήρχετο εἰς 800 ἄνδρας καὶ ὅμως ἡγεῖτο αὐτοῦ εἷς μόνος λοχαγός.

§35Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἦτο τάγμα ἐκεῖ, ὄχι λόχος.

§36ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Βραδύτερον μετεσχηματίσθη εἰς τάγμα ἔμπεδον, ἐν ἀρχῇ ὅμως ἦτο ἔμπεδος λόχος. Ἀναφέρω ὑμῖν τὸ ἐν Καρδίτσῃ ἔμπεδον τάγμα, ὅπερ ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους εἶχεν ἕνα ταγματάρχην διοικητὴν μεθ’ ἑνὸς ἀξιωματικοῦ μόνον.

§37ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀποδεικνύεται διὰ τῶν καταστάσεων ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγετε, δὲν εἶνε ἀκριβές.

§38ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πιθανὸν βραδύτερον νὰ ἔχωσι προστεθῆ καὶ ἕτεροι ἀξιωματικοί· παρέλθετε ὅμως εἶτα ὑμεῖς ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ἀναιρέσητε πάσας τὰς καθ’ ἡμᾶς ἀνακριβείας.

§39ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ ἀναιρεθῶσιν ὅλα· θὰ σᾶς τὰ εἴπω καθαρά· περιμένω ν’ ἀκούσω ὅλα.

§40ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀγνοῶ, κύριε Ὑπουργέ, πῶς θὰ κατορθώσητε νὰ ἀναιρέσητέ τι, ὅπερ ἔχει ἐπιβεβαιωθῆ ἤδη κατὰ τρόπον ἐπισημότατον παρ’ ὑμῶν αὐτῶν. Τί ἄλλο δηλοῦσιν ἐπὶ παραδείγματι τὰ μέτρα, ἅτινα νῦν ὑπεβάλετε εἰς τὴν Βουλήν, ὁμολογοῦντες ὅτι ὁ στρατὸς χρήζει ἔτι χιλίων ἀξιωματικῶν καὶ τεσσάρων χιλιάδων ὑπαξιωματικῶν περίπου; Καὶ δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι στρατὸς ἐξ 70 μέχρις 75 χιλιάδων ἀνδρῶν, στερούμενος τοσούτων χιλιάδων ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἔχει ἐπαρκῆ στελέχη; Δύνασθε μέχρι τοῦδε νὰ εἴπητε περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἐκγυμνασθῇ τακτικῶς; Ἔχετε τὸ θάῤῥος μᾶλλον νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι διὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἀπετύχετε καὶ αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ, ὃν νῦν ἀπονέμετε εἰς αὐτήν. Ἐπειδὴ δὲ ἅπαξ συνέπεσεν ὁ λόγος περὶ τῶν νέων μέτρων, ἅτινα ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν, δὲν θεωρῶ ἄκαιρον νὰ παρατηρήσω τινὰ καὶ περὶ αὐτῶν. Ζητεῖτε, κύριε Ὑπουργέ, διὰ τοῦ ὑποβληθέντος ἡμῖν νομοσχεδίου νὰ ἐπιτραπῇ ἡ κατάταξις ξένων ἀξιωματικῶν εἰς τὸν στρατὸν ἡμῶν ὑπὸ τὸν βαθμὸν αὐτῶν. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι δὲν εἶμαι κατ’ ἀρχὴν κατὰ τῆς κατατάξεως ξένων ἀξιωματικῶν εἰς τὸν ἡμέτερον στρατὸν, ἀλλ’ ἐννοῶ τούτους ἀνωτέρους καὶ προσλαμβανομένους ἢ διὰ τὴν διοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ, ἢ δι’ ἔργα ἐπιτελείου, ὡς δι’ ὀχυρώματα καὶ τὰ παρόμοια. Δὲν ἐννοῶ ὅμως εἰς τὶ δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι ξένοι κατώτεροι ἀξιωματικοὶ ἐν τῷ ἡμετέρῳ στρατῷ. Παρὰ τῶν κατωτέρων ἀξιωματικῶν ἀπαιτεῖτε συνήθως νὰ παραμένωσιν ἐπὶ πολὺ ἐν τῷ σώματι αὐτῶν, σπουδάζοντες ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὸν χαρακτῆρα τῶν ὑπ’ αὐτοὺς διατελούντων ἀνδρῶν, ἐξοικειούμενοι πρὸς τούτους καὶ γινώσκοντες αὐτοὺς κατ’ ὄνομα, εἰ δυνατόν. Τοῦτο σημαίνει πολὺ καὶ ἐν εἰρήνῃ, ἰδίᾳ ὅμως ἐν πολέμῳ, ἐν καιρῷ μάχης. Φαντάσθητε νῦν ἐκ τοῦ ἐναντίου ὁποία σύγχυσις θὰ ἐπήρχετο εἴς τινα στρατὸν, ἔχοντα κατωτέρους ἀξιωματικοὺς ἀγνοοῦντας τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ, χρῄζοντας δ’ ἀνὰ πᾶν βῆμα διερμηνέως. Ἀλλὰ θὰ ἔχωσιν ἆρά γε πρόχειρον τοῦτον καὶ ἐν καιρῷ μάχης, ὅτε τὸ πᾶν ἐξήρτηται πολλάκις ἐκ τῆς ἑτυμότητος ἑνὸς προστάγματος τοῦ ἀξιωματικοῦ καὶ ἐκ τῆς ἀμέσου αὐτοῦ ἐκτελέσεως; Καὶ ἄλλως δέ, κύριε Ὑπουργέ, νομίζετε, ὅτι θὰ θελήσωσί ποτε ξένοι ἀξιωματικοὶ ἱκανοὶ νὰ καταλίπωσι τὴν ἐν τῷ ἰδίῳ στρατῷ σταδιοδρομίαν αὐτῶν, ἵνα καταταχθῶσιν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν μόνον, ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἡ ἐπιστράτευσις τούτου; Τί δὲ νὰ εἴπω καὶ περὶ τῆς ἑτέρας ὑμῶν πηγῆς διὰ τοὺς ἀξιωματικούς; Θέλετε ν’ ἀναδείξητε τοιούτους ἀπὸ τοῦδε τοὺς μαθητὰς τῆς τελευταίας, καὶ τῆς προτελευταίας τάξεως τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τοὺς μαθητὰς τῆς πρώτης τῶν τάξεων τούτων οὐδὲν ἔχω ν’ ἀντείπω, διαφωνῶ ὅμως ὡς πρὸς τοὺς τῆς ἄλλης τάξεως. Οὗτοι δὲν ἔχουσι κἂν διδαχθῆ τὰ εἰδικὰ μαθήματα τῶν ὅπλων, δι’ ἃ εἶνε προωρισμένοι, θέλετε δὲ οὕτω, πρὸς δὲ ἄνευ πείρας τινὸς τοῦ στρατιωτικοῦ βίου ν’ ἀναδείξητε αὐτοὺς ἀμέσως ἀξιωματικοὺς καὶ δὴ κατὰ τὰς παραμονὰς πολέμου, καθ’ ὃν ἐνδέχεται νὰ περιέλθῃ εἰς αὐτοὺς ἡ διοίκησις λόχων; Ἀλλὰ διατί δὲν ὑπεβάλετε, κύριε Ὑπουργέ, τὰ τοιαῦτα μέτρα εἰς τὴν Βουλήν ἐν ἀρχῇ τουλάχιστον τῆς ἐνεστώσης ἐκτάκτου αὐτῆς Συνόδου, ὅπως ἔκτοτε καταρτισθῶσί πως ἐμπράκτως οἱ δι’ αὐτῶν ἀναδεικνύμενοι ἀξιωματικοί; Δὲν παρέχετε οὕτω τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἄλλους, ἵνα πιστεύωσι περὶ ὑμῶν, ὅτι δὲν ἐσκέπτεσθε ἀρχῆθεν σπουδαίως περὶ πολέμου, ἀφοῦ ἐπὶ τοσούτους ἤδη μῆνας οὐδεμίαν φροντίδα ἐλάβετε περὶ τοῦ στοιχειωδεστάτου ἀντικειμένου ἑνὸς στρατοῦ, περὶ τῶν στελεχῶν αὐτοῦ; Καὶ δὲν παρέχετε καὶ νῦν τὸ δικαίωμα, ἵνα πιστεύηται περὶ ὑμῶν, ὅτι οὐδὲ νῦν σκέπτεσθε σπουδαίως περὶ πολέμου, ἀφοῦ κατὰ τὰς παραμονὰς τούτου ζητεῖτε ν’ αὐτοσχεδιάσητε ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς διὰ νόμων; Ὤ, ἐὰν ἐδημιουργοῦντο οὕτω τὰ στελέχη, τότε θὰ ἦτο περιττὸν νὰ συντηρῶμεν μόνιμον στρατὸν, δαπανῶντες δι’ αὐτὸν τοσαῦτα ἑκατομμύρια ἐνιαυσίως. Θὰ ἤρκει ἐν καιρῷ πολέμου ν’ αὐτοσχεδιάσωμεν αὐτὸν διὰ τῶν νομοσχεδίων τοῦ κ. Μαυρομιχάλη! Κύριοι, εἶναι ἀλήθεια πικρὰ, ἣν ὅμως πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν. Δὲν ἔχομεν στρατόν......

§41ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ τὸ λέγῃς αὐτὸ, κύριε (θόρυβος).

§42ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Κάτω, κάτω.

§43ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε.

§44Κ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἐξ ἐπαγγέλματος προδότης. (Φωναὶ ἀριστερόθεν: κάτω, κάτω· ποδοκροτήματα ἐκ τῶν θεωρείων).

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ἀκροατήρια πρέπει νὰ μένουν ἥσυχα.

§46ΡΙΤΣΟΣ. Δὲν ἠμποροῦν νὰ μείνουν ἥσυχα μὲ αὐτὴν τὴν κατάστασιν.

§47ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶπον, κύριοι, ὅτι δὲν ἔχομεν στρατόν....

§48ΑΞΕΛΟΣ. Κάτω προδότα! Δὲν ἔχεται ἄλλους τρόπους νὰ ἀπαντήσητε παρὰ διὰ τὸν στρατὸν, ὁ ὁποῖος ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του πάντοτε; Προδόται (θόρυβος).

§49ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ. Νὰ τὸ ἀνακαλέσῃ ἀμέσως· ἄλλως, νὰ τὸν ἀποδοκιμάσῃ ἡ Βουλὴ (θόρυβος).

§50ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ συμπληρώσω πρῶτον τὴν ἰδέαν μου, καὶ εἶτα δύναται ἡ Βουλὴ, ἂν θέλῃ, νὰ μὲ ἀποδοκιμάσῃ· μοὶ εἶναι ὅλως ἀδιάφορον τοῦτο. Λέγω λοιπὸν ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν τοιοῦτον, ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἡ Ἑλλὰς, μέλλουσα μετὰ ἑξηκονταετῆ ἐλεύθερον βίον νὰ κατέλθῃ ὡς Κράτος εἰς τοιοῦτον περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, οἷος ὁ προκείμενος ἡμῖν. Ὁ στρατὸς ἡμῶν ἀπαρτίζεται ἐξ ἀνδρῶν φιλοτίμων καὶ γενναίων, οἵτινες καλούμενοι νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ καθῆκον αὑτῶν δὲν θὰ λησμονήσωσι βεβαίως ὁποίων ἀνδρῶν εἶναι ἀπόγονοι, ἀλλὰ θὰ παράσχωσι δείγματα προσωπικῆς ἀνδρείας ἐφάμιλλα πρὸς τὰ τῶν ἀνδρῶν τοῦ 1821. Ἀκριβῶς ὅμως διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἦτο ἄξιος ὁ στρατὸς ἡμῶν καλλιτέρας τύχης. Θὰ ἦτο λυπηρὸν, λυπηρότατον, κύριοι, νὰ ἴδῃ τις δωρεὰν θυσιαζομένους τοιούτους ἄνδρας μεθ’ ὅλην τὴν προσωπικὴν αὐτῶν ἀνδρείαν, μεθ’ ὅλον τὸν ἡρωϊσμὸν, ὃν θὰ ἐπεδείκνυον ἐν πολέμῳ, ἐκ μόνης τῆς ἀβελτηρίας τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις οὔτε περὶ τῆς προσηκούσης αὐτῶν ἐκγυμνάσεως, οὔτε περὶ τῆς δεούσης συντάξεως καὶ παρασκευῆς ἐφρόντησεν ὅσον ἔδει νὰ φροντίσῃ (θόρυβος). Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων κατέδειξεν ἡμῖν ἤδη ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν ὤφειλε νὰ εἶνε πρὸ πολλοῦ συντεταγμένος εἰς ταξιαρχίας καὶ μεραρχίας· διότι δὲν εἶναι δυνατὸν κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ πολέμου νὰ προβῆτε εἰς καταρτισμὸν τούτων καὶ νὰ ἀναθέσητε τὴν διοίκησιν αὐτῶν εἰς ἄνδρας, οἵτινες οὕτω μέλλουσι νὰ ὁδηγήσωσιν ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ ἀριθμὸν στρατοῦ, ὃν οὐδέποτε ἐν εἰρήνῃ διῴκησαν. Ὁ αὐτὸς κατέδειξεν ἡμῖν καὶ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ καταρτισμοῦ τῶν συνταγμάτων, ἀφοῦ τὰ τάγματα τούτων ἦσαν κεχωρισμένα κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς διαφόρους πόλεις, οὕτω δὲ καθίστατο ἀδύνατος ἡ ἐκγύμνασις αὐτῶν ὡς ἑνιαίων σωμάτων. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς, εἰσερχόμενος εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ἐνδιέτριψεν ἰδίᾳ εἰς τὰ τοῦ πεζικοῦ ἡμῶν ὅπλου· ἐγὼ θὰ ἐξετάσω διὰ βραχέων τὰ τῶν ἄλλων ὅπλων. Ἀγνοῶ, κύριοι, ἐὰν ἐγένοντο ἤδη αἱ δέουσαι μελέται περὶ τῶν θέσεων, ἃς κατέχει ὁ ἐχθρὸς, μέλλει δὲ νὰ προσβάλῃ ὁ ἡμέτερος στρατός.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ εἶναι στρατηγικὸν μέρος, δὲν ἀνήκει εἰς τὴν Βουλήν. Αὐτὰ ἀφήσατε εἰς τοὺς στρατηγοὺς, οἱ ὁποῖοι θὰ διοικοῦν τὸν στρατόν.

§52ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀκαίρως μὲ διακόπτετε, κύριε Πρόεδρε, χωρὶς νὰ γινώσκητε τί θέλω νὰ εἴπω.—Ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως, κύριοι, ν’ ἀμφιβάλλω, ἐὰν ἐγένοντο αἱ τοιαῦται μελέται· διότι ἄλλως θὰ ἦτο γνωστόν, ὅτι τὸ κυριώτατον ὅπλον, οὗ θὰ γένηται χρῆσις κατὰ τῶν θέσεων, ἃς κατέχει ὁ ἐχθρὸς, εἶνε τὸ Πυροβολικόν. Καὶ ὅμως τὸ ὅπλον τοῦτο ἀπήλαυσε μέχρι τοῦδε τῆς ἰδιαιτέρας ὀλιγωρίας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Τὸ πυροβολικὸν ἡμῶν δὲν εἶναι ἀνάλογον πρὸς τὸ ἔργον, ὅπερ ἐπιβάλλεται αὐτῷ ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ, εἶναι δυσανάλογον ἔτι καὶ πρὸς αὐτὸ τὸ πεζικὸν ἡμῶν.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ συζητήσεις αὗται δὲν ὠφελοῦν, βλάπτουν.

§54ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς ἔχει ἀπόλυτον ἐλευθερίαν ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς γνώμας του ὑπὸ τὴν ἰδίαν του εὐθύνην. Ἠμπορεῖ νὰ ὁμιλήσῃ λ. χ. περὶ Πυροβολικοῦ, περὶ Ἱππικοῦ, περὶ Μηχανικοῦ· ἂν θέλῃ, ἀφήσατέ τον.

§55ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Γινώσκετε, κύριοι, ὅτι πρὸς καταρτισμὸν τῶν ἐμπέδων ταγμάτων τοῦ Πεζικοῦ ἀπεσπάσθησαν ἐκ τῶν συνταγμάτων αὐτοῦ οἱ περιττοὶ ἄνδρες, ἀπεσπάσθησαν δὲ οὐχὶ οἱ κάλλιστοι, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἱ ἀπηλλαγμένοι, οἱ ἀγύμναστοι. Ἀπεδείχθη εἶτα ὅτι τὸ Πυροβολικὸν καὶ τὸ Ἱππικὸν πρὸς καταρτισμὸν τῆς δυνάμεως αὐτῶν ἔχρῃζον ἀνδρῶν, διότι ὡς ἐκ τῆς συγχύσεως, τῆς ἐπελθούσης κατὰ τὴν ἐπιστράτευσιν, πολλοὶ τῶν ἐφέδρων αὐτῶν κατετάχθησαν κατὰ τὸ ἴδιον δοκοῦν εἰς τὸ Πεζικὸν καὶ εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα. Πόθεν δὲ νομίζετε νῦν ὅτι ἀνεπληρώθησαν τὰ κενὰ αὐτῶν; ἐκ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων τοῦ Πεζικοῦ, ἐξ ὧν πάλιν κατ’ ἐκλογὴν τῶν διοικητῶν ἀπεσπάσθησαν οὐχὶ οἱ κάλλιστοι τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν. Ἐν ἄλλαις λέξεσι κατετάχθησαν τοιούτῳ τῷ τρόπῳ εἰς ὅπλα τεχνικὰ, δι’ ἃ ἀπαιτεῖται καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμετέραν νομοθεσίαν ἄσκησις πολυετὴς, ἄνδρες ὅλως ἀγύμναστοι. Εἶναι φυσικὸν δὲ ὑπὸ τοιαύτην κατάστασιν πραγμάτων νὰ διατελῇ καὶ τὸ Ἱππικὸν, ἐν ᾗ θέσει εὕρηται νῦν καὶ καθ’ ἣν δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ οὐχὶ εἰς μάχην καθ’ ὁμάδας, εἰς ὃ βεβαίως δὲν εἶναι αὐτὸ προωρισμένον, ἀλλ’ οὐδ’ εἰς τὴν κυριωτάτην αὐτοῦ λειτουργίαν, εἰς κατοπτεύσεις δηλονότι καὶ ἀνιχνεύσεις, διότι καὶ οἱ ἄνδρες καὶ οἱ ἵπποι αὐτοῦ εἶναι οὕτως ἀγύμναστοι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, ὥστε δυσκόλως δύνανται νὰ ἐξέλθωσι τῆς γραμμῆς (Θόρυβος).

§56ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζετε ὅτι λέγετε, κύριε βουλευτὰ, πράγματα ἄγνωστα εἰς τὴν στρατιωτικὴν διοίκησιν, ἀπατᾶσθε. Εἶναι ἐπιβλαβῆ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγετε.

§57ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τόσῳ τὸ χειρότερον διὰ τὴν ἀνωτάτην τοῦ στρατοῦ διοίκησιν, ἣν ἐγὼ θέλω νὰ ἐλέγξω, ἐὰν αὕτη δηλονότι, καί τοι γινώσκουσα τὰς τοιαύτας στοιχειώδεις ἐλλείψεις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, οὐδὲν ἧττον οὐδεμίαν πρόνοιαν ἔλαβε μέχρι τοῦδε περὶ θεραπείας αὐτῶν. Δὲν εἶναι δὲ ἐπιβλαβὲς νὰ καταδεικνύωνται ἐν καιρῷ αἱ τοιαῦται ἐλλείψεις τοῦ στρατοῦ, ὅπως ἐν καιρῷ ληφθῇ καὶ ἡ δέουσα πρόνοια περὶ τῆς θεραπείας αὐτῶν· ἐπιβλαβὲς εἶναι τοὐναντίον, νὰ μὴ καταγγέλλωνται μηδὲ νὰ θεραπεύωνται αἱ περὶ ὧν ὁ λόγος ἐλλείψεις, ἐξ ὧν ἐξήρτηται ἡ τύχη τοῦ στρατοῦ, αὐτὸ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος. Πῶς εἶναι δὲ δυνατόν ποτε, κύριοι, νὰ ἐλπίζητε ἐπὶ παραδείγματι νίκην παρὰ στρατοῦ, ὅστις ἐν τῷ μέσῳ τῆς μάχης θὰ ἔμενεν ἴσως ἄνευ φυσιγγίων; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἰσχυρίσατο, ὅτι διὰ μὲν τὴν μεταφορὰν τῶν τροφῶν καὶ ἀποσκευῶν τοῦ στρατοῦ ἀρκεῖ ἡ ἐν Θεσσαλίᾳ «βιομηχανία τῶν ἡμιόνων» τῶν ἐκεῖ παραχειμαζόντων τσελιγγάδων, διὰ δὲ τὴν μεταφορὰν τῶν πολεμοφοδίων ἀρκοῦσιν αἱ ἡμίονοι τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς «βιομηχανίας τῶν ἡμιόνων» κατεδείχθη ἤδη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, χωρὶς ν’ ἀνασκευασθῇ, ὅτι αὕτη ἐντὸς τοῦ μηνὸς τούτου ἐκλείπει ἐκ Θεσσαλίας μετὰ τῶν τσελιγγάδων, ἀπερχομένων εἰς τὰς ἐν Μακεδονίᾳ θερινὰς βοσκάς. Περὶ δὲ τῶν ἡμιόνων τοῦ στρατοῦ ἀπεδείχθη ἐπίσης ὅτι νῦν ἀναλογοῦσιν ἀνὰ 70 εἰς ἕκαστον σύνταγμα, ἐν ᾧ 75 τοιαῦται ἀρκοῦσι διὰ τὴν μεταφορὰν τῶν φυσιγγίων ἑνὸς τάγματος μόνον. Εἶναι καὶ ταῦτα ἀνακριβῆ, κύριε Ὑπουργὲ, τῶν Στρατιωτικῶν; Ἀλλὰ διατί τότε δὲν ἀναιρεῖτε αὐτά;

§58Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ τὰ εἴπω ὅλα, περιμένετε.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Εὐταξία, φιλικῶς σᾶς συνιστῶ ν’ ἀποφύγητε τὰς τοιαύτας λεπτομερείας.

§60ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐν τοιαύτῃ καταστάσει διατελοῦντα τὸν ἡμέτερον στρατὸν, ἣν ὁμολογητέον ὅτι πρέπει ν’ ἀποδώσωμεν πρὸ πάντων καὶ εἰς τὴν ἀβουλίαν καὶ ἀνικανότητα τῆς Κυβερνήσεως, θέλετε νὰ ὁδηγήσητε αὐτὸν ἐναντίον ἐχθροῦ, ὁποῖος ὁ Τουρκικὸς στρατὸς, εἰς ὃν μάλιστα παρέσχετε καιρὸν ἵνα συνταχθῇ, συγκεντρωθῇ εἰς μεγάλην δύναμιν παρὰ τὴν μεθορίαν ἡμῶν γραμμὴν, καὶ ὀχυρωθῇ ἐκεῖ ἐντὸς θέσεων φύσει στρατηγικῶν; Δὲν εἶναι, κύριοι, γενναῖον, οὐδὲ συνετὸν νὰ ὑποτιμᾷ τις τὸν ἐχθρὸν πρὸ τοῦ πολέμου. Λαοὶ, ὑποπεσόντες εἰς τὸ τοιοῦτον ἁμάρτημα, μετεμελήθησαν εἶτα πικρῶς. Τὸν ἐχθρὸν πρὸ τοῦ πολέμου ὀφείλει τις νὰ ἐκτιμᾷ προσηκόντως, εἰ δυνατὸν, καὶ νὰ ὑπερτιμᾷ, ὅπως ἀναλόγως παρασκευάζηται καὶ αὐτός. Αὐτὴ ἡ Ῥωσσία, ἡ καταλεγομένη εἰς τὰς πρώτας στρατιωτικὰς Δυνάμεις τῆς ὑφηλίου, ὑποτιμήσασα τὸν Τουρκικὸν στρατὸν καὶ νομίσασα, ὅτι ὁ πόλεμος πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐν ἔτει 1877 θὰ ἦτο εἷς ἁπλοῦς στρατιωτικὸς περίπατος εἰς Κωνσταντινούπολιν, μικροῦ δεῖν ἡττᾶτο ὑπ’ αὐτοῦ κατὰ κράτος. Μὴ δίδετε, κύριοι, προσοχὴν εἰς τὰς νῦν δημοσιευομένας περιγραφὰς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ ὑπ’ ἐνθέρμων τινῶν φιλοπατρίδων, οἵτινες νομίζουσιν, ὅτι ἐξυπηρετοῦσι τὰ ἀληθῆ ἡμῶν συμφέροντα, ἐκθέτοντες τὴν κακὴν δίαιταν, τὴν γυμνότητα καὶ τὴν ἄτακτον καὶ ἐλλιπῆ τροφὴν τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, καὶ παριστῶντες τοῦτον ὡς εὑρισκόμενον μόνον οὐχὶ ἐν ἀποσυνθέσει. Εἶναι λυπηρὸν ὅτι τοιαῦται ἐκθέσεις ἐπέδρασαν καὶ ἐπί τινας συναδέλφους οὕτως, ὥστε εἷς ἐξ αὐτῶν νὰ διακηρύξῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δύναται αὐτὸς νὰ τρέψῃ τὸν Τουρκικὸν στρατὸν εἰς φυγὴν μὲ μίαν κλάραν! Ἐγὼ ἐβίωσα ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐν Τουρκίᾳ, ἐσπούδασα δ’ ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὰ ἐκεῖ πράγματα. Ἤμην ἐν Τουρκίᾳ κατὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον, ἔλαβον δὲ πολλάκις ἀφορμὴν νὰ ἐκτιμήσω τὸν Τουρκικὸν στρατόν. Καὶ τότε ἦτο οὗτος γυμνὸς καὶ ἐκτετραχηλισμένος, καὶ τότε περιεφέρετο ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀνυπόδητος, καὶ τότε δὲν ἐτρέφετο ἐπαρκῶς, ἐθεωρεῖτο δὲ ὡς διατελῶν ἐν ἀποσυνθέσει· καὶ ὅμως, κύριοι, ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ἀντεῖχε πρὸς πάσας τὰς σκληραγωγίας, ἐμάχετο δὲ πάντοτε γενναίως. Μὴ πλανᾶσθε· ἡ Τουρκία δύναται καὶ νῦν μεθ’ ὅλας τὰς ἀπωλείας αὐτῆς νὰ θεωρηθῇ στρατιωτικὴ Δύναμις ἀξία λόγου (θόρυβος· φωναὶ ἀριστερόθεν: κάτω, κάτω).

§61ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὸν κ. Εὐταξίαν διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι εἶναι προδότης μισθοδοτούμενος (θόρυβος, ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§62ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν ὁμιλεῖτε, κύριε Εὐταξία, διὰ τρόπου νὰ μὴ προκαλῇ σκάνδαλα;

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν ὅσῳ ἡ συζήτησις περιορίζεται ἐντὸς τῶν ὁρίων, δὲν δύναμαι νὰ ἐμποδίσω τὸν ἀγορεύοντα.

§64ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν μὲ ἐνοχλοῦσιν αἱ τοιαῦται διακοπαὶ καὶ ἀποδοκιμασίαι, κύριε Πρόεδρε, ἀφοῦ γινώσκω παρὰ τίνων προέρχονται αὗται καὶ ποῖα τὰ ἐλατήρια αὐτῶν. Λέγων ὅ,τι λέγω, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον ἐπιτακτικῶς ἐπιβαλλόμενόν μοι, καθῆκον, ἐκ τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ ὁποίου οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ ἀποτρέψῃ (Θόρυβος).

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ φιλικῶς μόνον σᾶς παρεκάλεσα νὰ περιορίσητε, εἰ δυνατόν, ὀλίγον τὸν λόγον σας.

§66ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀφοῦ, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἄφησε νὰ παρέλθῃ ἀνεπιστρεπτεὶ ἡ μόνη περίστασις, καθ’ ἣν ἠδυνάμεθα νὰ ἐνεργήσωμεν ἀποτελεσματικῶς· ἀφοῦ ἔδωκε καιρὸν εἰς τὸν ἐχθρὸν νὰ συγκεντρώσῃ καθ’ ἡμῶν τριπλασίας σχεδὸν δυνάμεις τῶν ἡμετέρων καὶ νὰ ὀχυρώσῃ αὐτὰς ἐντὸς θέσεων στρατηγικῶν τὰ μάλιστα, θέλει νῦν νὰ ὁδηγήσῃ κατ’ αὐτοῦ τὸν ἡμέτερον στρατὸν ἄνευ τελείας ἐξασκήσεως, ἄνευ πλήρους συντάξεως καὶ παρασκευῆς, ἄνευ τέλος καὶ αὐτῶν τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων πολεμοφοδίων! Καὶ δὲν θέλετε, κύριοι, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ κατεξαναστῶμεν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ ζητεῖ οὕτω νὰ ὁδηγήσῃ τὰ τέκνα, τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν ὡς πρόβατα ἐπὶ σφαγήν; (Θόρυβος, ποδοκροτήματα ἐκ τῶν Θεωρείων).

§67ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε, εἶναί τινες ὄπισθέν σας, ὄπισθεν τῆς στήλης τοῦ Βουλευτηρίου, οἱ ὁποῖοι δίδουσι τὰ συνθήματα εἰς τὰ ἀκροατήρια (Θόρυβος).

§68ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἰδού, κύριοι, ἡ καταστροφή, εἰς ἣν φαίνεται ἐξωθοῦσα τὰ πράγματα ἡ Κυβέρνησις ἐν τῷ μέσῳ τῆς ἀπογνώσεως, εἰς ἣν περιήγαγεν αὐτὴν ἡ ἰδία αὐτῆς πολιτεία. Τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα ἐτάφη ἤδη πρὸ πολλοῦ, μετὰ τὴν ὁλοσχερῆ διπλωματικὴν ἀποτυχίαν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἀπολήξασαν εἰς τὴν ναυτικὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίδειξιν τῶν Δυνάμεων, μετὰ τὴν οἰκονομικὴν ἐξάντλησιν τῆς Χώρας, μετὰ τὴν συντελεσθεῖσαν ὑπ’ αὐτῆς στρατιωτικὴν ἡμῶν ἀποσύνθεσιν (Θόρυβος). Νῦν καλεῖσθε, κύριοι, νὰ ἐξενέγκητε ψῆφον περὶ τῆς τοιαύτης πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως. Ψῆφος ἐμπιστοσύνης, διδομένη νῦν πρὸς ταύτην, οὐδὲν ἄλλο θὰ ἐδήλου ἢ ὅτι ἐπιδοκιμάζετε μὲν πᾶσαν τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν αὐτῆς, ἀσπάζεσθε δὲ τὸν ἀπελπισμόν, ἐνῷ εὕρηται αὐτὴ νῦν, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐν δὲ τῷ ἀπελπισμῷ τούτῳ ζητεῖτε καὶ ὑμεῖς νὰ ἐξωθήσητε τὴν Χώραν εἰς ἀναπόδραστόν τινα καταστροφὴν (Θόρυβος). Ἀλλὰ δύνασθε, κύριοι, ὑμεῖς οἱ συμπολιτευόμενοι νὰ ἔχητε οἱανδήποτε ἂν θέλητε γνώμην περὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῆς ὑπ’ αὐτῆς δημιουργηθείσης καταστάσεως τῶν πραγμάτων. Δύνασθε νὰ συμμερίζεσθε τὸν ἀπελπισμὸν αὐτῆς καὶ νὰ ψηφίσητε ὑπὲρ αὐτῆς ἐν ἐπιγνώσει τοῦ κινδύνου, εἰς ὃν οὕτως ἐκθέτετε τὴν Πατρίδα (Θόρυβος). Ἡμεῖς ὅμως οἱ ἀντιπολιτευόμενοι θὰ ψηφίσωμεν κατ’ αὐτῆς, διότι οὕτω καὶ μόνον νομίζομεν, ὅτι ἀποδοκιμάζομεν πᾶσαν τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, πᾶσαν τὴν οἰκτρὰν αὐτῆς ἀποτυχίαν ἐν τῷ ἐθνικῷ ζητήματι (Θόρυβος). Ἡμεῖς δὲν συμμεριζόμεθα τὸν ἀπελπισμὸν αὐτῆς, οὐδὲ θέλομεν νὰ ἐξωθήσωμεν τὰ πράγματα εἰς καταστροφὴν, διότι δὲν ἀπεβάλομεν ἀκόμη πᾶσαν ἐλπίδα περὶ τοῦ μέλλοντος, ἀλλ’ ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι εἶναι ἔτι καιρὸς σωτηρίας. Τὸ σύμβολον ἡμῶν εἶναι ὅτι «ἡ Ἑλλὰς θέλει νὰ ζήσῃ καὶ θὰ ζήσῃ».

§69Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Καθ’ ὅλας σχεδὸν τὰς προηγηθείσας συνεδριάσεις ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὐηρεστήθη νὰ ποιήσηται μνείαν ἐμοῦ, ὡς καταθέντος κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίασιν εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς πρότασιν περὶ προσαγωγῆς τῶν λογιστικῶν ἐκείνων στοιχείων, ἅτινα εἰσὶν ἀναγκαῖα πρὸς ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τοῦ οἰκονομικοῦ. Καὶ τὴν μὲν πρώτην ἡμέραν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδείχθη λίαν ηὐχαριστημένος ἐκ τῆς προκλήσεώς μου ταύτης, διὸ καὶ ἐπὶ πολλὰς ὥρας ἐκράτησε τὸ βῆμα τοῦτο μεταδίδων εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς ἀριθμούς, οἵτινες ἐνεφαίνοντο εἰς τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ κατατιθεμένους πίνακας, οὓς, καὶ ἄνευ τῆς εἰσηγήσεως ταύτης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἠδύνατο ἕκαστος ἡμῶν ν’ ἀναγνώσῃ· ἰδίως δὲ ἐνησχολήθη, ἀναλύων τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ Ἀπολογισμοῦ τῆς χρήσεως τοῦ 1884, ἵν’ ἀποδείξῃ τὸ ὁποῖον, κατ’ αὐτὸν, ἡ χρῆσις ἐκείνη κατέλιπεν ἔλλειμμα, τοῦτο δὲ, διότι ἡ χρῆσις τοῦ 1884 καταλογίζεται εἰς βάρος τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν διηνεκῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τὰς ἡνίας τῆς Κυβερνήσεως, ἐγκαλεῖ καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐνώπιον τοῦ κοινοῦ ὡς παραίτιον τῆς παρούσης οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, ὑπολαμβάνων τὴν ἔγκλησιν ταύτην ὡς ἀποχρῶσαν ἀπολογίαν ὑπὲρ τῆς ἑαυτοῦ διαχειρίσεως. Κατὰ τὴν προτελευταίαν ὅμως συνεδρίασιν ἐμνήσθη ἐμοῦ μετά τινος εἰρωνείας, διότι ἐπικρίνων τὴν Ἀντιπολίτευσιν ὡς προβαλοῦσαν τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, προώρως κατ’ αὐτὸν, ἤτοι πρὶν ἢ ζητήσῃ παρ’ αὐτοῦ νὰ καταθέσῃ ἢ ἐκθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τ’ ἀναγκαῖα ἔγγραφα καὶ πληροφορίας, παρετήρησεν, ὅτι μόνος ἐγὼ ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐζήτησα τὴν προσαγωγὴν τῶν πινάκων περὶ τῶν ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ σιγαροχάρτου εἰσπράξεων· παραλείψας δὲ ν’ ἀναφέρῃ τὰ σπουδαιότερα τῶν ὑπ’ ἐμοῦ ζητηθέντων, οἷον τὸν Ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως τοῦ 1884, τὸν λογαριασμὸν τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1885, κατάστασιν τῶν εἰσπραχθέντων ἐκ τοῦ δανείου ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ κλπ., ἠθέλησε νὰ μὲ καταγγείλῃ ὡς μὴ καλῶς κατανοήσαντα τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας διατρέχομεν, καὶ τὸ ὕψος τοῦ πρὸ τῆς Βουλῆς τεθέντος θέματος, ὡσανεὶ ἡ ἐξέτασις τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος κατέχει δευτερεύουσαν σημασίαν ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἐμπιστοσύνης ἢ ἐν ταῖς εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος ἀφορώσαις σκέψεσιν. Ἐνόμιζον, ὅτι οἱ ζητηθέντες ὑπ’ ἐμοῦ πίνακες ἤθελον ἐκτυπωθῆ ἐγκαίρως καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐζήτησα τὸν λόγον μεταξὺ τῶν πρώτων ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος. Καίτοι δὲ εἰσέτι ἐκ τῶν ζητηθέντων ὑπ’ ἐμοῦ λογιστικῶν στοιχείων ἐτυπώθησαν ὀλίγιστα, τὰ ἥττονος χρησιμότητος, εἶμαι ὅμως ἠναγκασμένος νὰ μεταδώσω σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν τὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἰδέας μου καὶ νὰ προκαλέσω τὴν προσοχὴν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, διότι τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα προβάλλεται ἐν τῇ παρούσῃ περιόδῳ τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν ὡς τὸ πρωτίστως ἐξέχον καὶ ὡς ἀδιαῤῥήκτως συνδεόμενον πρὸς τὸ τεθὲν πρὸ ἡμῶν ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης· συνδέεται δὲ ἀδιαῤῥήκτως, διότι τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, ὡς γνωρίζετε πάντες, εὑρίσκεται εἰς τὸ ὀξύτατον καὶ ἀκρότατον σημεῖον τῆς κρίσεως αὐτοῦ. Δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ μάθητε παρ’ ἐμοῦ, ὅτι αἱ θύραι τῶν Δημοσίων Ταμείων εἰσὶν ἑρμητικῶς κεκλεισμέναι πρὸ πολλοῦ, μάτην δὲ κρούουσι τὰς θύρας αὐτῶν οἱ πιστωταὶ τοῦ Δημοσίου, ὑπάλληλοι, συνταξιοῦχοι, ἐργολάβοι δημοσίων ἔργων, προμηθευταὶ εἰδῶν χρησιμευσάντων εἰς τὴν Δημοσίαν ὑπηρεσίαν, καὶ παντοῖοι ἄλλοι δικαιοῦχοι. Γνωρίζετε δὲ συνάμα, ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη τοῦ Δημοσίου Ταμείου, ἔχουσα συμμάχους τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, ἧς ἕνεκεν ὑπετιμήθη τερατωδῶς τὸ μεταλλικὸν νόμισμα, καὶ τὰς πολιτικὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας διανύομεν, ἐπηρέασε μεγάλως τὰς κοινωνικὰς συναλλαγὰς, ἐπήγαγε τὴν νέκρωσιν τοῦ ἐμπορίου καὶ περιήγαγεν εἰς σύγχυσιν καὶ ἔκλυσιν τὸν κοινωνικὸν ὀργανισμὸν ἡμῶν. Ἡ κατάστασις, ἐν ᾗ διατελοῦμεν καὶ ἣν πάντες ἀντιλαμβάνεσθε, δικαίως πρέπει νὰ προσελκύσῃ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας τὴν προσοχήν. Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι αἱ συνθῆκαι καὶ αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐκλήθημεν νὰ συνέλθωμεν ἐνταῦθα, συνεχίζοντες, κατὰ παράδοξον τρόπον, μετὰ μεσολαβήσασαν τρίμηνον διακοπὴν, τὰς ἐργασίας τῆς τελευταίας ἐκτάκτου ἡμῶν Συνόδου, δὲν ἐπιτρέπουσι τὴν συζήτησιν τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς ἀνελίξεις καὶ ἀπόψεις. Δυνάμεθα ὅμως νὰ συζητήσωμεν τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα ὑπὸ μίαν μόνον ἄποψιν, ὑπὸ τὴν ἄποψιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εἰσήγαγεν αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Βουλὴν, θέλουσα νὰ πορισθῇ χρήματα διὰ νέου ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δανείου. Ἀλλὰ, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴ ἄποψιν ἐξεταζομένου τοῦ ζητήματος, ἐπιβάλλεται ἐπιτακτικὸν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ καθῆκον νὰ τὸ ἐξετάσῃ μετὰ συντονωτάτης προσοχῆς. Ἐὰν ἐκ τῆς ἐξετάσεως ταύτης πεισθῆτε, ὅπως ἡμεῖς εἴμεθα πεπεισμένοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διεχειρίσθη ἀνεπιτυχῶς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ ἀπέδειξεν ἑαυτὴν καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ἀνεπαρκῆ, καθῆκον ἔχετε νὰ ἀρνηθῆτε τὴν ἐμπιστοσύνην ὑμῶν πρὸς αὐτήν. Διὰ τῆς ψήφου, ἣν καλεῖσθε σήμερον νὰ δώσητε, θέλετε ἐπιδοκιμάσει ἢ ἀποδοκιμάσει τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἀποτελεῖ ἕνα τῶν πρωτίστων παραγόντων τῆς τῶν κοινῶν διοικήσεως καὶ τῆς διεξαγωγῆς ἐπιβαλλομένου ἡμῖν ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Ὅτι ἡ κατάστασις ἡ οἰκονομικὴ, εἰς ἣν διατελοῦμεν, εἶναι οἰκτρὰ, οἱ πάντες τὸ γνωρίζομεν. Ἀλλὰ πόθεν προῆλθεν αὕτη; Εἶναι ἔργον τῶν περιστάσεων μόνον, ἢ εἶναι κατὰ μέγα μέρος προϊόν τῆς ἀδεξίας καὶ ἀτυχοῦς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ὑπ’ ἐκείνων, εἰς οὓς εἶναι ἐμπεπιστευμένη αὕτη; τοῦτο κυρίως καλούμεθα νὰ ἐξετάσωμεν σήμερον. Κατ’ ἐμὲ, ἀτυχὴς καὶ ἀδεξία ὑπῆρξεν ἡ μέχρι τοῦδε διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Βεβαίως αἱ τελευταῖαι πολιτικαὶ ἡμῶν περιστάσεις συνεβάλλοντο εἰς τὴν ἀνωμαλίαν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ἔμφρων καὶ προνοητικὴ διαχείρισις ἤθελε συγκρατήσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους εἰς ἀσυγκρίτως κρείττονα κατάστασιν, ἤτοι εἰς τοιαύτην κατάστασιν, ὥστε νὰ δυνάμεθα σήμερον μετὰ θάῤῥους ν’ ἀναλάβωμεν ἐπικείμενον τυχὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα. Δὲν θέλω λοιπὸν, ὡς προεῖπον, ἐξετάσει τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα ὑφ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς ἀπόψεις, τόσῳ μᾶλλον, ὅσῳ βλέπω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐπιθυμεῖ νὰ δώσῃ ἄμεσον πέρας εἰς τὴν παροῦσαν συζήτησιν. Ἀνασκοπῶν ἑπομένως τὸ παρελθὸν ὡς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν, θέλω περιορισθῆ εἰς τὴν διὰ βραχέων ἐξέτασιν αὐτοῦ, χαράσσων μόνον τὰς γενικὰς γραμμάς. Ἀλλὰ πρωτίστως νομίζω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ μὴ παρέλθω ἐν σιγῇ πρὸ τῶν αἰτιάσεων, τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξετόξευσε κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Μὴ μετασχὼν εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν ἀμέσως παρελθοῦσαν Περίοδον αὐτῆς, οὐδεμίαν ὑπέχω εὐθύνην ἐπὶ τοῖς κατὰ τὴν Περίοδον ἐκείνην πεπραγμένοις. Εἶχον ὅμως τὸ καθῆκον, ὅτε κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον τῆς παρούσης Βουλευτικῆς Περιόδου συνήλθομεν ἐνταῦθα νὰ μελετήσω, ὅσον ἦτο εἰς ἐμὲ δυνατὸν, τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, καὶ νὰ ἐξετάσω ἐπισταμένως τὰ αἴτια τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, ἰδίᾳ δὲ νὰ βασανίσω τὰς κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐκτοξευθείσας καὶ τότε αἰτιάσεις ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Τὸ καθῆκον τοῦτο ἐπιβάλλεται εἰς πάντα βουλευτὴν διότι, ἂν αἱ αἰτιάσεις αὗται εἶναι βάσιμοι, βεβαίως πρέπει νὰ ζητήσωμεν εὐθύνην καὶ παρ’ ἐκείνων, οἵτινες πρὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως διεχειρίσθησαν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Ἰδίᾳ δὲ ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὸ καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν τὰς αἰτιάσεις ταύτας, διότι ἄλλως δὲν δικαιολογούμεθα συμπράττοντες μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου νῦν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅστις ἦτο ὁ Πρόεδρος τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ὁμιλίᾳ τινὶ τῶν τελευταίων ἡμῶν συνεδριάσεων, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπεν αὐτῷ: «Σεῖς, οἵτινες προεβάλετε τοσαῦτα εἰς τὴν Βουλὴν δάνεια, σεῖς, οἵτινες προέβητε εἰς τοσαύτας ἀλόγους δαπάνας, σεῖς, οἵτινες κατηναλώσατε 300 ἑκατομμύρια δραχμὰς, χωρὶς μίαν βελόνην νὰ προσθέσητε εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀποθήκας, σεῖς, οἵτινες ἐδαπανήσατε 25 ἑκατομμύρια, ἅτινα παρέδωκεν ἡμῖν ἡ προκάτοχός σας Κυβέρνησις, σεῖς, οἵτινες οὐδεμίαν παρασκευὴν ναυτικὴν ἐκάμετε περιορισθέντες νὰ στείλητε μόνον φίλους σας νὰ περιοδεύωσιν ἀνὰ τὴν Εὐρώπην καὶ δαπανήσαντες δι’ αὐτοὺς 200 χιλιάδας φράγκα, πῶς τολμᾶτε σήμερον νὰ κατακρίνητε τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν;» Ἐὰν ταῦτα, κύριοι, ἔχωσι βάσιν τινὰ, βεβαίως ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἔχει δίκαιον προσπαθοῦσα νὰ ἐπιῤῥίψῃ μέρος τῆς εὐθύνης ἐπὶ τῇ σημερινῇ καταστάσει εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν· ἐὰν ὅμως ταῦτα ἐλεγχθῶσιν ὡς πάντη ἀβάσιμα, ἂν ἀποδειχθῶσιν αἱ αἰτιάσεις αὗται ὡς μὴ στηριζόμεναι ἐπὶ τῶν πραγμάτων, δὲν δικαιοῦταί τις βλέπων ταύτας καθ’ ἑκάστην ἐπαναλαμβανομένας, ν’ ἀναπολήσῃ εἰς τὴν μνήμην του τὸ Γαλλικὸν λόγιον «συκοφάντει, συκοφάντει, καὶ ἐπὶ τέλους κἄτι τι θ’ ἀπομείνῃ;» Καὶ ἐν πρώτοις ὤφειλον νὰ ἐξετάσω ἐὰν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις παρέλαβεν ἀληθῶς ἀπὸ τὴν προκάτοχον αὑτῆς 25 ἑκατομμύρια καὶ κατηνάλωσεν αὐτὰ εἰς συνήθεις ἀνάγκας τῆς ἰδίας ἑαυτῆς διαχειρίσεως. Ἀλλὰ ἐκ τῆς ἐξετάσεως, τὴν ὁποίαν ἐνήργησα, τί ἐξήγαγον; Εὗρον κατατεθείσας εἰς τὴν Βουλὴν καταστάσεις ἐξηγμένας ἐκ τῶν βιβλίων τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, καθ’ ἃς ὄχι ἐκ περισσευμάτων τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ δάνειον τῶν 120,000,000 παρέλαβεν 21,755,590. Ἀλλὰ συνάμα εὗρον καὶ ἔχω νῦν ὑπ’ ὄψει τὸν Ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως τοῦ 1881, παρατηρῶ δὲ, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1881 ἀφῆκεν ἔλλειμμα δραχμῶν 21,260,274. Ποῦ λοιπὸν διετέθη τὸ ληφθὲν ποσὸν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000 παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως; Ὑπόλοιπον βεβαίως ἀφῆκεν, ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι ἐκ 395,216 δραχμῶν. Δὲν εἶναι, ὡς βλέπετε, μεγάλη διαφορὰ μεταξὺ 25,000,000 καὶ 395,216 δραχμῶν!! Ἰδοὺ πῶς καταπίπτει καὶ ἀναιρεῖται ἡ μία τῶν αἰτιάσεων· Ἀλλὰ μετ’ αὐτὴν ἔρχεται ἑτέρα αἰτίασις σπουδαιοτέρα. Ὅτε ἤκουον τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐντεῦθεν λαλοῦντος, ὅτε ἀνεγίνωσκον τὸν λόγον αὐτοῦ ἐν τῇ «Πρωΐᾳ», ἔνθα κεφαλαίοις γράμμασιν ἐτυποῦτο ὁ στρογγύλος ἀριθμὸς τῶν δῆθεν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καταναλωθέντων 300,000,000 δραχμῶν, ἐξεπλάγην! Ἐὰν, ἐσκέφθην, ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐδανείσθη, ὡς ὑπηνίχθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, 300,000,000 καὶ ἐδαπάνησε ταῦτα εἰς τὰς συνήθεις τοῦ τακτικοῦ Προϋπολογισμοῦ ἀνάγκας, χωρὶς οὐδὲ βελόνην νὰ προσθέσῃ εἰς τὰς ἀποθήκας τοῦ στρατοῦ, ἡ Βουλὴ δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῆς εὐθύνας. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐμελέτησα τοὺς ἐκδοθέντας νόμους καθ’ ὅλον τὸ τριετὲς διάστημα, καθ’ ὃ διεχειρίσθη τὰ κοινὰ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, καὶ εὗρον, ὅτι αὕτη τρία μόνον ἔλαβε νομοθετήματα ἀφορῶντα εἰς συνομολόγησιν δανείων, τὸ πρῶτον ἐκ 40,000,000 διὰ ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς παρασκευὰς, τὸ δεύτερον ἐξ 20,000,000 παλαιῶν δραχμῶν ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, καὶ τὸ τρίτον τὸ ἀφορῶν εἰς τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων. Περιττὸν κρίνω νὰ ἐξηγήσω ὑμῖν τὸν λόγον, οὗ ἕνεκεν δὲν ἐγένετο ἀμέσως χρῆσις τοῦ νόμου περὶ τοῦ δανείου τῶν 40,000,000, τοῦ ὡρισμένου διὰ ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς παρασκευὰς, διότι οἱ πάντες γινώσκετε, ὅτι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους διηύθυνε πολιτικὸς ἀνὴρ, ὅστις εἶχε τὴν γνώμην, ὅτι ἔπρεπε προηγουμένως νὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ νέοι φορολογικοὶ νόμοι οἱ κατὰ τὴν αὐτὴν Βουλευτικὴν Σύνοδον ψηφισθέντες καὶ, ἐὰν αὐτοὶ ἤθελον ἀποδείξει περίσσευμα ἐν τῷ τῶν ἐσόδων προϋπολογισμῷ, ἐὰν οἱ φόροι οὗτοι ἤθελον συντελέσει εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ ἤθελον καταλείπει καὶ περίσσευμα ἀναγκαῖον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου, τότε ἔπρεπε νὰ γένηται χρῆσις αὐτοῦ. Νομίζω δὲ, ὅτι ἡ γνώμη του αὕτη ἥτις συνεπήγετο καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἄρνησιν πρὸς διάθεσιν οἱουδήποτε ποσοῦ λόγῳ ναυτικῶν παρασκευῶν, ἦν ὁ λόγος τῆς παραιτήσεως αὐτοῦ ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν. Βραδύτερον δὲ, ἐπειδὴ παρίστατο ἡ ἀνάγκη τῆς συνομολογήσεως δανείου πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ δανείου τῶν 170,000,000. Εὐλόγως ἐν τούτῳ περιελήφθη καὶ τὸ διὰ ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς παρασκευὰς ψηφισθὲν προηγουμένως δάνειον τῶν 40,000,000, ἀκυρωθέντος τοῦ εἰς αὐτὸ ἀφορῶντος εἰδικοῦ Νόμου. Περιττὸν δὲ νὰ ὁμιλήσω ὑμῖν περὶ τοῦ ἑτέρου δανείου ἐκ δραχμῶν παλαιῶν 20,000,000, τοῦ γενομένου ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, διότι τοῦτο εἶχεν εἰδικὸν προορισμὸν καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ἐχρησιμοποιήθη. Ὡς βλέπετε, τὰ πολλὰ εἰς τὴν Βουλὴν προβληθέντα ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως δάνεια περιορίζονται εἰς ἓν καὶ μόνον τὸ τῶν 170,000,000. Τί δὲ εἰσέπραξεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170,000,000; Ἐκ τῶν ἐγγραφεισῶν κατὰ τὴν ἔκδοσιν αὐτοῦ 110,000 ὁμολογιῶν, 36,000,000 ἐκ τῆς προκαταβολῆς, ἥτις συνεφωνήθη διὰ τῆς ἀρχικῆς περὶ τοῦ δανείου τούτου συμβάσεως, 35,000,000 ἐκ προκαταβολῶν, τὰς ὁποίας συνωμολόγησε μετὰ τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου ἐκείνου, 11,000,000 ἔλαβεν ὅμως πρὸς τούτοις δυνάμει ἀρχαιοτέρου Νόμου παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης 9,000,000, ἤτοι ἐν ὅλῳ 91,000,000. Ἐκ τούτων ἐπλήρωσεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας 72,000,000, ὥστε ἐπερίσσευσαν μόνον 19,000,000. Ἀλλὰ μήπως τὰ 72,000,000 ἐπλήρωσε πρὸς ἐξόφλησιν χρέους ὑπ’ αὐτῆς συνωμολογημένου; οὐχί. Τὰ ἐπλήρωσε πρὸς ἀπόδοσιν δανείου, ὅπερ αἱ προκάτοχοι αὐτῆς Κυβερνήσεις ἔλαβον καὶ διεχειρίσθησαν. Ἐκ τῶν ὁποίων δ’ ἔλαβε 19,000,000, ἓν μέρος ἐχρησιμοποίησεν ὑπὲρ τῶν ναυτικῶν καὶ στρατιωτικῶν παρασκευῶν, τὸ δὲ ὑπόλοιπον πρὸς κάλυψιν τῶν ἐλλειμμάτων τῶν χρήσεων 1883 καὶ 1884. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, νομίζω εὔκαιρον νὰ μεταδώσω ὑμῖν τοὺς ἀριθμοὺς ἐπισήμου καταστάσεως, κατατεθειμένης ἔκτοτε εἰς τὴν Βουλὴν, καθ’ ἣν ἐδαπανήθησαν ἐπὶ τούτῳ δραχμαὶ 3,608,070. Ἰδοὺ ἡ λεπτομέρεια τῶν δαπανῶν αὐτῶν (θόρυβος ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις).

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος νὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν;

§71ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ ἐκκενωθῇ τὸ ἀκροατήριον τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων. (Θόρυβος καὶ ποδοκροτήματα καὶ ζήτω ὁ πόλεμος ἐν τῷ θεωρείῳ τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων, ὅπερ κενοῦται).

§72ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔλεγον πρὶν, κύριοι, ὅτι 3,608,070 δραχμῶν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διέθετο λόγῳ ναυτικῶν παρασκευῶν εἰς βάρος τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1884, ἤτοι «διὰ

»προμήθειαν ὑλικοῦ πρὸς χρῆσιν τοῦ Ναυστάθμου····· 659,314

«Διὰ προμήθειαν πυροβόλων καὶ εἰδῶν πυροβολείων··· 213,642

«Διὰ ναυπήγησιν πλοίων···························· 1,983,668

«Δι’ ἀνέγερσιν κτιρίων ἐν τῷ Ναυστάθμῳ············ 751,446

Ἤτοι τὸ ὅλον······································ 3,608,070

Ὑπολείπεται δὲ ν’ ἀφαιρεθῶσιν εἰσέτι καὶ ὅσα ἐδαπανήθησαν δι’ ἐκτάκτους στρατιωτικὰς παρασκευὰς, ἤτοι ἄλλα 4,000,000. Οὕτω δὲ ἀπομένουσιν 11 μόνον ἑκατομμύρια, ἅτινα διεχειρίσθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις μεταχειρισθεῖσα αὐτὰ εἰς πλήρωσιν τῶν ἐλλειμμάτων τῶν χρήσεων 1883 καὶ 1884. Ὡς βλέπετε, ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν 11 ἑκατομμυρίων, ὅσα πράγματι μετεχειρίσθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἰς πλήρωσιν ἐλλειμμάτων ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, καὶ τοῦ ποσοῦ τῶν 300 ἑκατομμυρίων, ὅσα, κατὰ τὸν Πρωθυπουργὸν, κατηνάλωσεν αὕτη, δὲν εἶναι μεγάλη! Ἀλλ’ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐδαπάνησεν, ὡς εἶπεν ἐντεῦθεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δραχμὰς 200,000 διὰ νὰ περιοδεύωσιν ἀνὰ πᾶσαν τὴν Εὐρώπην οἱ φίλοι αὐτῆς. Ὑπάρχει καὶ ὡς πρὸς τοῦτο κατατεθειμένη εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασις λεπτομερὴς, ἐξ ἧς φαίνεται, ὅτι μόνον 85 χιλιάδες δραχμαὶ ἐδαπανήθησαν οὐ μόνον διὰ τὰ ἔξοδα μεταβάσεως καὶ ἐπανόδου τῶν ἀποτελούντων τὴν Ἐπιτροπὴν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰ ληφθέντα ἐκ πολλῶν ναυπηγείων σχέδια πλοίων κτλ. Πολλοὶ ἐντεῦθεν εἶπον, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ὤφειλεν ἐπαρκῆ θωρηκτὰ νὰ κατασκευάσῃ καὶ προσθέσῃ εἰς τὸν στόλον ἡμῶν καὶ ἐπαρκῆ ἐφόδια νὰ ἔχῃ εἰς τὰς ἀποθήκας τοῦ στρατοῦ· οὐδεὶς ὅμως ἐκ τούτων ἐξήτασε τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, ἵνα ἐν σχέσει πρὸς αὐτὰ εἴπῃ ἂν ἠδύναντο ταῦτα νὰ συντελεσθῶσι. Πόθεν, κύριοι, ἤθελε προμηθευθῆ τὸ ἀναγκαῖον πρὸς τοῦτο χρηματικὸν ποσόν; Ἐβάδιζε τῷ ὄντι ἐπὶ ἑνὸς σχεδίου ὡρισμένου καὶ ἀφορῶντος εἰς τὴν πλήρη ναυτικὴν καὶ στρατιωτικὴν παρασκευὴν τῆς Χώρας, ἀλλ’ ἔβλεπεν, ὅτι ἦτο ἀπαραίτητον νὰ ἀποκτηθῇ προηγουμένως τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ, διότι μόνον διὰ τούτου ἦτο δυνατὸν ν’ ἀνορθωθῇ ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, καὶ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ συνομολόγησις δανείου ἀπαραιτήτου ἰδίως διὰ τὴν ναυτικὴν παρασκευήν. Πλὴν εἰς τὰ πρῶτα δοκίμια τῶν νέων φόρων, τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ ἐπιβάλῃ ἐπὶ θυσίᾳ τῆς δημοτικότητος αὐτῆς, ἀπήντησεν ἐπίμονον ἀντίδρασιν ἐκ μέρους τῆς ἐν τῇ Βουλῇ Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία ἀνεστατώσεν ἅπαντα τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διὰ νὰ παρακωλύσῃ τὸ ἔργον αὐτὸ τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ νέοι φόροι εὑρίσκοντο ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῶν, τινὲς δὲ ἐξ αὐτῶν δὲν εἶχον εἰσέτι ἀρχίσει νὰ λειτουργῶσιν, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Περιττὸν νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν, ὁπόσα καὶ ὁποῖα μετεχειρίσθη ἡ Ἀντιπολίτευσις μέσα διὰ νὰ πείσῃ τὸν λαὸν, ὅτι τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλεν εἰς αὐτὸν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἦσαν βάρη, τὰ ὁποῖα ἤθελον τὸν ἐξαντλήσει· ἐξεγείρουσα δὲ τὸν λαὸν κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως δὲν ἀπέδιδεν εἰς αὐτὴν μόνον ὅσα βάρη εἶχον νομοθετηθῆ, ἀλλὰ καὶ ὅσα δῆθεν εἶχεν ἐν τῷ νῷ αὐτῆς νὰ προβάλῃ, ἂν ἐξελέγοντο φίλοι αὐτῆς διὰ τὴν νέαν Βουλήν. Οὕτως ἀνεκόπη εὐθὺς ἐν ἀρχῇ διὰ δημεγερτικῶν ἀντιδράσεων ἡ πορεία τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καὶ ἀνετράπη τὸ ὁποῖον αὕτη ἠκολούθει σύστημα, ἤτοι σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνορθωθῇ ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἦτο δυνατὸν νὰ προμηθευθῶμεν χρήματα ἀπαραίτητα διὰ τὰς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς ἡμῶν παρασκευάς. Ἔπρεπε νὰ ἀπομακρυνθῇ τῶν κοινῶν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη καὶ ν’ ἀνέλθωσιν εἰς τὴν Ἐξουσίαν οἱ ἀντιπολιτευθέντες αὐτὴν διὰ νὰ κατανοηθῇ ὑπὸ πάντων, ὅτι τὸ σύστημα τῆς ἐπιβολῆς φόρων καὶ τῆς διὰ τούτων ἀποκτήσεως τοῦ ἰσοζυγίου ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἦν τὸ ἐπιβαλλόμενον ἡμῖν ὑπὸ τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων καὶ ὑπὸ τῆς ἀληθοῦς ἐκτιμήσεως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχωσιν αἱ Κυβερνήσεις τὴν πρωτοβουλίαν καὶ τὴν γενναιότητα νὰ ἐπιβάλλωσι νέους φόρους, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται, ἵνα καὶ οἱ ἀντιπολιτευόμενοι αὐτὰς μὴ ἐπιδιώκωσιν ἐφήμερον δημοτικότητα καὶ ἐπιζητῶσι τὴν ἀνατροπὴν τῶν ἐν τῇ Κυβερνήσει πολιτικῶν ἀντιπάλων των δι’ ὑπερβολικῶν παραστάσεων, ἀναφερομένων εἰς τὰ τῆς φορολογίας καὶ ἐξαπατωσῶν τοὺς ἁπλουστέρους. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει, ὅτι θέλουσι κληθῆ καὶ αὗται νὰ διοικήσωσι τὸν Τόπον, ἄνευ δὲ δημοσίας πίστεως, ἄνευ ἰσοσκελοῦς Προϋπολογισμοῦ, δὲν θέλουσι δυνηθῆ νὰ ἐπιτελέσωσι τὸν προορισμὸν αὐτῶν. Ἐντεῦθεν ἐλέχθη, νομίζω, ἐκ μέρους τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εὗρεν ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν σύμβασιν περὶ κατασκευῆς ἓξ θωρηκτῶν, ἀλλ’ ἀφῆκεν αὐτὴν ἐν τοῖς ἀρχείοις ἄχρηστον. Περὶ τούτου ἐγένετο ἄλλοτε ἐν τῇ Βουλῇ λόγος, ἀπεδείχθη δέ, ὅτι οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως ἐκείνης οὐδὲ ὑπὸ τεχνικὴν ἔποψιν ἐκρίνοντο ὡς συμφέροντες εἰς τὴν ναυτικὴν ἡμῶν δύναμιν, πρὸ πάντων ὅμως ἔμεινεν ἄχρηστος ἡ σύμβασις ἐκείνη, διότι ἀπῄτει τοσαύτην δαπάνην, ὅσην τὰ μέσα τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡμῶν δὲν ἐπέτρεπον. Ἀλλὰ δὲν ἠτιάθη τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως μόνον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς ἐπικουρίαν αὐτοῦ ἦλθε καὶ ὁ σεβαστός μοι φίλος, καὶ πατριάρχης τῶν παρ’ ἡμῖν οἰκονομολόγων δικαίως ἐπικληθείς, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τριφυλίας Βουλευτής. Ὁ κύριος Σωτηρόπουλος, ὁμιλῶν ἐντεῦθεν, δὲν ἐφείσθη ἀληθῶς τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἐπετέθη δριμέως κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ ἠτιάθη αὐτῆς ὅτι ἐπέβαλε φόρους κατὰ 60% βαρυτέρους τῶν προϋπαρχόντων. Ἐὰν ἄλλος τις ἔλεγε τοῦτο ἐντεῦθεν, βεβαίως οὐδεὶς ἤθελεν ἀπαντήσει εἰς αἰτίασιν τόσῳ βαρεῖαν, ὅσῳ καὶ εὐχερῶς ἀναιρουμένην· ἀλλ’ ὅταν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τριφυλίας συνάδελφος καταγγέλλῃ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν ὡς αὐξήσασαν τὰ βάρη τοῦ φορολογουμένου λαοῦ κατὰ 60%, ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι συμπράττομεν μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τὸ καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν τῷ ὄντι οἱ φόροι, εἰς τῶν ὁποίων τὴν ἐπιβολὴν εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἀποτελοῦσιν ἐπιβάρυνσιν κατὰ 60% μείζονα τῆς προϋπαρχούσης. Κατὰ τὴν πρώτην ἡμῶν Σύνοδον εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀπαντήσω τότε εἰς ὁμοίας καὶ παραπλησίας αἰτιάσεις καὶ ν’ ἀποδείξω τὸ ἀβάσιμον αὐτῶν. Ἀναγκάζομαι ὅμως καὶ σήμερον νὰ ἐπαναλάβω ἐν περιλήψει ὅ,τι ἐκ τῶν ἐπισήμων βιβλίων ἐξάγεται. Οἱ ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ψηφισθέντες φόροι εἰσὶν οἱ ἑξῆς:

Ἀλλ’ ἐὰν ἀφ’ ἑνὸς ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν εἰς τὴν ἐπιβολὴν νέων φόρων, τῶν ὁποίων τὸ ποσὸν ἀνήρχετο ἐτησίως εἰς 4,800,000, εἶχεν ὅμως ἐξ ἄλλου τὴν πρωτοβουλίαν εἰς ἐλαττώσεις, τῶν ὁποίων τὸ ὁλικὸν ποσὸν ἀνέρχεται εἰς τὸ αὐτὸ περίπου ποσὸν τῶν αὐξήσεων. Ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης ὀφείλεται εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐκ τῆς μεταῤῥυθμίσεως δὲ ταύτης τὰ ἔσοδα τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡμῶν ἠλαττώθησαν κατὰ 2,000,000· ἡ κατάργησις τῆς τελωνιακῆς ζώνης ἐν Θεσσαλίᾳ ἠλάττωσε τὰς τελωνιακὰς εἰσπράξεις κατὰ δραχμὰς 300,000. Διὰ τοῦ δασμολογίου τοῦ νέου κατέστησαν ἀτελῆ πάντα τὰ εἴδη, τὰ χρήσιμα εἰς τὴν ἀναγεννωμένην Ἑλληνικὴν βιομηχανίαν, καὶ πάντα τὰ εἴδη, τῶν ὁποίων χρῆσιν ποιοῦνται αἱ κατώτεραι τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Κατὰ τὸν γενόμενον δὲ τότε ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων ἀκριβῆ ὑπολογισμόν, ἡ διὰ τοῦ νέου δασμολογίου ἐπελθοῦσα ζημία τοῦ Δημοσίου ὑπελογίσθη εἰς 2,000,000. Ὥστε ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν εἰς πραγματοποιηθείσας ἐκ δραχμῶν 4,300,000 ἐλαττώσεις. Ἀλλ’ ἐνῷ αἱ ἐλαττώσεις αὗται συνεβάλλοντο εἰς τὴν προαγωγὴν τῆς γεωργίας καὶ τῆς βιομηχανίας καὶ εἰς τὴν ἀνακούφισιν τῶν κατωτέρων τάξεων τοῦ λαοῦ, ἡ δὲ κατάργησις τῆς τελωνιακῆς ζώνης συνεβάλλετο εἰς τὴν εὐημερίαν τῶν νέων ἡμῶν ἐν Θεσσαλίᾳ συμπολιτῶν, οἱ φόροι, τῶν ὁποίων τὴν ἐπιβολὴν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις προέτεινε, δὲν ἐπηρέασαν τὴν ἐθνικὴν παραγωγήν, οὐδὲ ἐζημίωσαν τὰς παραγωγικὰς ἡμῶν κοινωνικὰς τάξεις. Ἰδοὺ λοιπὸν, κύριοι, ἡ εἰς τοὺς φόρους ἡμῶν αὔξησις, τὴν ὁποίαν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐδημιούργησεν. Ὡς βλέπετε, οὐ μόνον δὲν ἀνέρχεται εἰς 60%, ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τριφυλίας Βουλευτὴς ἰσχυρίσθη, ἀλλ’ οὐδὲ εἰς 2% ἐπὶ τῶν προϋπαρχόντων καὶ ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν ἐσόδων ἀναγραφομένων φόρων ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ λόγος περὶ ἐπιβολῆς νέων φόρων πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ ἰσοζυγίου ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ καὶ ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως, δὲν νομίζω ἄσκοπον νὰ μεταδώσω ὑμῖν τὴν γνώμην ἀξιοτίμου ἡμῶν συναδέλφου καὶ στενοτάτου φίλου μου, ὅστις ἔσχε τελευταίως τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐπισκεφθῇ τὴν Ἰταλίαν καὶ μελετήσῃ τὰ οἰκονομικὰ αὐτῆς. Τὴν γνώμην ταύτην θεωρῶ πολύτιμον, οὐ μόνον διότι, τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἰταλίας διαχειρισθέντα προσηκόντως κατὰ τὴν τελευταίαν εἰκοσαετίαν, διατελοῦσι νῦν εἰς ἀνθηροτάτην κατάστασιν καὶ πρέπει νὰ χρησιμεύωσιν ἡμῖν ὡς παράδειγμα ἀξιομίμητον, ἀλλὰ καὶ διότι ὁ ἀξιότιμος οὗτος συνάδελφός μας οὐ μόνον δὲν ἀνῆκεν εἰς τοὺς πολιτικοὺς φίλους τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπέκρινε τὴν οἰκονομικὴν αὐτοῦ πολιτικήν. Καίτοι μὴ ἔχων τὴν ἄδειαν αὐτοῦ, οὐχ ἧττον πέπεισμαι, ὅτι δὲν θέλει δυσαρεστηθῆ μανθάνων, ὅτι ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος μας μετεχειρίσθην ὅ,τι ἐν ἰδιαιτέρᾳ ἐπιστολῇ μοὶ ἔγραψεν. Ἰδοὺ δὲ τί ἐκ Ῥώμης ὑπὸ χρονολογίαν 20 λήξαντος μηνὸς Φεβρουαρίου μοὶ ἔγραφε: «Τὸ μυστήριον τῆς οἰκονομικῆς ἀναγεννήσεως τῆς Ἰταλίας ἔγκειται εἰς τὴν μοναδικήν, παροιμιώδη προθυμίαν τοῦ Ἰταλικοῦ λαοῦ νὰ ὑποστῇ ἀγογγύστως, εὐχαρίστως σχεδὸν, ὄχι μόνον βαρυτάτους, ὄχι μόνον ἀνισωτάτους ἐν πολλοῖς, ἀλλὰ καὶ τερατώδεις ἔν τισι, φόρους. Ἰδοὺ τὸ πᾶν. Ὁ κ. Τρικούπης ἐτόλμησε νὰ ἐπιβάλῃ βάρη, ἅπερ ἠδύνατό τις νὰ ὀνομάσῃ πουπουλένια ἀπέναντι τῶν μολυβδίνων Ἰταλικῶν βαρῶν, καὶ ἀνετράπη αὐτὸς ὡς πούπουλον. Τὸ νὰ ἐφεύρῃ τις τοὺς φόρους, εἶναι εὔκολον. Τὸ νὰ τοὺς διατυπώσῃ καλῶς, δὲν εἶναι ἀδύνατον. Τὸ μέγα ζήτημα εἶναι, ἂν δύναται νὰ τοὺς ἐφαρμόσῃ. Τοῦτο τὸ ζήτημα ἔλυσε πανηγυρικῶς, ἀξιοθαυμάστως ἡ Ἰταλία. Αὕτη ἤρξατο ἐκ Προϋπολογισμοῦ 1,200 ἑκατομμυρίων μ’ ἔλλειμμα 600 ἑκατομμυρίων καὶ πρὸ ἐτῶν εἰσῆλθεν εἰς κανονικὴν τροχιάν». Καὶ ἡ Ἰταλία, ὅταν ἐξέδωκε τὸ προτελευταῖον δάνειον, τὸ ἐξέδωκεν ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς οἵους καὶ ἡμεῖς ὅρους, ἤτοι πρὸς 60 ἢ 63%, ἀλλὰ σήμερον αἱ ὁμολογίαι τοῦ Ἰταλικοῦ δανείου ἀνῆλθον εἰς τὴν τιμὴν τοῦ ἀρτίου. Πόθεν δὲ τοῦτο προῆλθε; προῆλθεν ἐκ τοῦ ὅτι ὁ Ἰταλικὸς λαὸς ὑπέστη ἀγογγύστως τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπεβλήθησαν εἰς αὐτὸν πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ Προϋπολογισμοῦ, πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας πίστεως τῆς Ἰταλίας. Τὸ παράδειγμα τῆς Ἰταλίας, κύριοι, δεικνύει, ὁποῖον καὶ ἡμεῖς πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν σύστημα, ἐὰν θέλωμεν ν’ ἀποκτήσωμεν ἰσοζύγιον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, ἐὰν θέλωμεν ν’ ἀνορθώσωμεν τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν, δι’ ἧς, ἐὰν λάβωμεν ἀνάγκην ἑτέρων χρημάτων, ὅπως προαγάγωμεν τὴν Χώραν ἡμῶν, θέλομεν δύνασθαι νὰ τὰ εὕρωμεν εὐκόλως. Ἀλλ’ ὁ σεβαστός μοι φίλος Βουλευτὴς ἐκ Τριφυλίας δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς τοῦτο· ἰσχυρίσθη συνάμα, ὅτι ὅ,τι ἐλέχθη ἐντεῦθεν περὶ τοῦ ὅτι ἡ ἐν ἄλλοις ἔθνεσι φορολογία κατ’ ἄτομον εἶναι μείζων τῆς ἐν Ἑλλάδι, εἶναι ἐσφαλμένον, ἐπεφυλάχθη δὲ εἰς ἄλλην εἰδικὴν συζήτησιν νὰ προσαγάγῃ στατιστικὴν, δι’ ἧς θέλει ἀποδείξει, ὅτι ἡ ἐν Ἑλλάδι φορολογία εἶναι μεγαλειτέρα τῆς ἀλλαχοῦ· ὡς παράδειγμα δ’ ἔφερε πρὸ πάντων τὴν Ἀγγλίαν, διὰ τοῦ δασμολογίου τῆς ὁποίας, ὡς εἶπε, φορολογοῦνται μόνον τὰ εἴδη πολυτελείας καὶ οὐχὶ τὰ πρὸς χρῆσιν τοῦ λαοῦ εἰσαγόμενα. Δὲν εἶναι πολὺς καιρὸς ἀφ’ ἧς εἶχον ἀφορμὴν νὰ μελετήσω τ’ ἀφορῶντα εἰς τὰ ἐν Εὐρώπῃ δασμολόγια, ἐκ τῆς μελέτης δ’ ἐκείνης ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ δασμολόγιον ἁπλούστερον καὶ φορολογοῦν ὑπερόγκως τὰ πρὸς χρῆσιν τῶν κατωτέρων τάξεων εἰσαγόμενα εἴδη, εἶναι τὸ Ἀγγλικὸν, διότι, ἂν δὲν ἀπατῶμαι περιλαμβάνει 6 ἢ 7 κατηγορίας τελωνισίμων εἰδῶν, τὰ δὲ εἴδη ἢ μᾶλλον αἱ κατηγορίαι, αἱ ἀναφερόμεναι εἰς τὸ Ἀγγλικὸν δασμολόγιον, κύριον ἔχουσι σκοπὸν νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τέλος ἐκ τῶν εἰσαγομένων τὰ εἰσαγόμενα εἰς μεγάλην ποσότητα, ἤτοι τὰ εἰσαγόμενα πρὸς χρῆσιν τῶν κατωτέρων κοινωνικῶν τάξεων. Βεβαίως οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ πρᾶγμα, τοῦ ὁποίου γίνεται πάγκοινος χρῆσις ἐν Ἀγγλίᾳ, τοῦτο εἶναι τὸ τέϊον, ἐπίσης τὰ πνευματώδη ποτὰ, καὶ αἱ ὀπῶραι, ἐν αἷς περιλαμβάνεται καὶ ἡ ἡμετέρα σταφὶς, μόνον δὲ ταῦτα μετὰ τριῶν ἄλλων εἰδῶν φορολογοῦνται ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀλλὰ φορολογοῦνται κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε ἐξ αὐτῶν καὶ μόνων νὰ πορίζηται τὸ Δημόσιον ταμεῖον ὅσα δὲν ἤθελε πορίζεσθαι, ἐὰν περιελάμβανε καὶ ἄλλας κατηγορίας, ἀλλὰ ὑπὸ δασμοὺς ἐλαφροτέρους, ἤτοι ἂν περιελάμβανε καὶ ἤδη πολυτελείας, ἅτινα ἁπανταχοῦ εἰσάγονται εἰς ποσότητας ἐλάσσονας, διότι οἱ πολυτελῶς ζῶντες ἁπανταχοῦ ἀποτελοῦσι τὸ πολλοστημόριον τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ. Δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις τῆς ἐμῆς ὑπερασπίσεως· ὅσα δὲ εἶπον δὲν ὑπηγορεύθησαν ὑπὸ τοιούτου σκοποῦ. Ἐνόμισα, ὅτι μοὶ ἐπεβάλλετο τὸ καθῆκον νὰ ἐξετάσω ἐὰν αἱ αἰτιάσεις, αἱ κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἑκάστοτε ἐκτοξευόμεναι, ἦναι βάσιμοι· διότι, ἐὰν αἱ αἰτιάσεις αὗται ἦσαν βάσιμοι, καὶ ἐγὼ καὶ τόσοι ἄλλοι ὁμοφρονοῦντες ἡμῖν ἀξιότιμοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἀκολουθοῦμεν ἐκ πεποιθήσεων τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, θὰ ἠσθανόμεθα κλονιζομένην τὴν πεποίθησιν ἡμῶν· ἀλλ’ εὐτυχῶς ἡ ἐξέτασις, εἰς ἣν καὶ ἄλλοτε ὑπεβάλομεν τὰς αἰτιάσεις αὐτὰς, μᾶς ἔπεισεν, ὅτι ὄχι μόνον βάσιμοι δὲν ἦσαν, ἀλλ’ ὡς ἀφετηρίαν ἔχουσι τὸ πολιτικὸν πάθος· αὗται καὶ ἄλλοτε διεψεύσθησαν, ἀλλ’ ἐξακολουθοῦσι νὰ ἐπαναλαμβάνωνται πρὸς τὸν αὐτὸν πάντοτε πολιτικὸν σκοπόν· δὲν εἶναι δὲ παράξενον καὶ πάλιν νὰ ἐπαναληφθῶσι. Μετὰ μεγίστης δὲ λύπης παρετηρήθη πάντοτε ὑπὸ τῶν ἀμερολήπτως κρινόντων, ὅτι, ὁσάκις τις ἐξ ἡμῶν τῶν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἀνηκόντων ὑπέβαλε παρατήρησίν τινα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἴτε διὰ τὴν οἰκονομικὴν, εἴτε διὰ τὴν στρατιωτικὴν αὐτῆς πολιτικὴν, ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέρχεται εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ ἀντὶ ἄλλης ἀπαντήσεως περιορίζεται κατηγορῶν τῆς πολιτικῆς τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ ἂν δὲ αἱ αἰτιάσεις αὗται ἐπαναληφθῶσιν, ὅπερ δὲν εἶναι παράδοξον, ἡμεῖς ἐπανειλημμένως θ’ ἀναιρέσωμεν αὐτὰς οὐ μόνον διὰ νὰ μὴ ἀφίνωμεν ν’ ἀποπλανᾶται τὸ κοινὸν ἐκ τόσῳ ἀβασίμων αἰτιάσεων, ἀλλὰ πρὸ πάντων διότι ὀφείλομεν ν’ ἀμυνώμεθα ἔχοντες μάλιστα τὴν συνείδησιν ἡμῶν ἥσυχον, ὅτι πολιτευόμενοι, ὅπως πολιτευόμεθα, πράττομεν τὸ καθῆκον, ὅπερ ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν τὰ συμφέροντα τῇ πατρίδι. Ἐρχόμενος, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἤτοι ἀπὸ ἑνὸς ἤδη ἔτους, δὲν θέλω ἀρνηθῆ ἐγὼ, ὅπως δὲν θέλει ἀρνηθῆ πᾶς εὐσυνείδητος πολιτευόμενος, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν πράγματα τότε δὲν ἦσαν βεβαίως ῥόδινα, ὄχι μόνον διότι προηγήθη ἡ ἐπὶ δύω συνεχῆ ἔτη ἀτυχία τῶν κυριωτέρων ἡμῶν προϊόντων, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ ἀνάγκη ν’ ἀρθῇ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἀνάγκη ἀναπόδραστος, ἐπιβληθεῖσα ὑπὸ τῶν πραγμάτων καὶ ἀποδειχθεῖσα ἐκ τῶν ὑστέρων ὡς συνδεομένη καὶ μὲ γενικώτερα ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐπέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ὑποχρεώσεις βαρυτάτας. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ὁ ἀναλαμβάνων τὴν διεύθυνσιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ ὤφειλε νὰ πολιτευθῇ, ὡς πᾶς πολιτευόμενος ἀφορῶν εἰς τὴν ἰδίαν εὐθύνην καὶ εἰς τὴν προστασίαν τῶν δημοσίων συμφερόντων. Νομίζω, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς αὐτὸν νὰ κηρύξῃ καθ’ ἅπαντα τὸν κόσμον, ὅτι εἶναι ἐξ ἀπογραφῆς κληρονόμος τοῦ προκατόχου καὶ μόνην εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ συντάξῃ τὸ πρωτόκολλον τῆς ἀπογραφῆς καὶ νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸ ὅσον οἷόν τε μείζονα δημοσιότητα. Εὗρεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διαθεσίμους 230,000 ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων. Ἐξ αὐτῶν 186,000 ἦσαν ἐνεχυριασμέναι διὰ προκαταβολὰς ἐκ δραχμῶν 46,500,000. Εὑρίσκοντο δὲ εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ Ὑπουργείου ὅλως ἐλεύθεραι 44 χιλιάδες ὁμολογιῶν. Αἱ τιμαὶ τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου ἐκείνου ἐκυμαίνοντο τότε, ἤτοι κατ’ Ἀπρίλιον 1885, ἐν τοῖς Εὐρωπαϊκοῖς χρηματιστηρίοις μεταξὺ 330 καὶ 335 φράγκων. Ἕτερος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἔχων ὑπὲρ αὐτοῦ ὅσα εἶχεν ὁ νῦν ἀξιότιμος Πρόεδρος διδόμενα περὶ τῆς ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφίας, δὲν ἤθελε κωλυθῆ ἐκ τυπικοῦ κωλύματος, προερχομένου ἐκ τοῦ νόμου περὶ τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἀλλ’ ἤθελεν ἀναλάβει τὴν εὐθύνην νὰ πωλήσῃ τὰς ὁμολογίας ταύτας, νὰ ζητήσῃ δὲ κατόπιν παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν κύρωσιν τῆς πράξεως ταύτης. Ἐὰν τοῦτο ἔπραττεν, ἤθελεν εἰσπράξει 74,750,000 δραχμῶν· ἐὰν δὲ ἐκ τούτων ἐκπέσωμεν ὅσα εἶχε λάβει ἐκ προκαταβολῶν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἤθελε λάβει 28,250,000 φράγκων, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ πληρώσῃ ἁπάσας τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ἀπαλλασσόμενος συνάμα ἀπὸ τὸν ἐφιάλτην τῶν προκαταβολῶν· οὕτω δὲ πράττων ἤθελε προλάβει τὴν παρομαρτοῦσαν εἰς τὰς καθυστερήσεις τοῦ Δημοσίου ταμείου ἀνωμαλίαν καὶ σύγχυσιν, ἐξακολουθῶν δὲ καὶ τὰ τοσούτῳ χρήσιμα καὶ παραγωγικὰ δημόσια ἔργα, ἠδύνατο ἐφεξῆς ἀνέτως ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν περαιτέρω τακτοποίησιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Ἀλλ’ οὐ μόνον τοῦτο δὲν ἔπραξεν, ἀλλ’ ἐν ἀρχῇ μὲν διὰ τῶν ἡμιεπισήμων ἐφημερίδων, βραδύτερον δὲ διὰ τῶν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου δηλώσεών του ἐκήρυττεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς νομίμους αὐτῆς ὑποχρεώσεις. Τὸ περίεργον δὲ εἶναι, ὅτι οὕτω πράττων δὲν εἶχεν ἀναλογισθῆ ὁποίαν αἴσθησιν ἤθελε προξενήσει ἡ διακήρυξίς του αὕτη ἐπὶ τῶν χρηματιζομένων. Τῷ ὄντι μετ’ ὀλίγον τὰ χρεώγραφα ἡμῶν, ἤτοι αἱ ὁμολογίαι τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἀπὸ 335 φράγκων κατῆλθον εἰς 315, διότι, ὡς εἶναι φυσικώτατον, ὁ ἐν Εὐρώπῃ κάτοχος χρεωγράφων Ἑλληνικῶν παρακολουθεῖ τὰ γινόμενα παρ’ ἡμῖν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ πρὸ πάντων τὰς πράξεις καὶ διακηρύξεις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀμέσως ἐπῆλθεν δὲ ἡ ὑποτίμησις, διότι πάντες ἀκούσαντες τὴν διακήρυξιν τοῦ Ὑπουργοῦ, ὁμολογοῦντος καὶ ἐξογκοῦντος μάλιστα τὴν κακίστην κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἔσπευσαν εἰς ἐκποίησιν τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου οἱ προτιθέμενοι ν’ ἀγοράσωσι τοιαῦτα ἐδειλίασαν καὶ ἀπεσύρθησαν. Ἀλλὰ μὲ ποῖον σύστημα οἰκονομικὸν παρουσιάσθη εἰς τὴν Βουλὴν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις κατὰ τὴν πρώτην βουλευτικὴν ἡμῶν Σύνοδον; Δὲν ἠδυνήθη δυστυχῶς ν’ ἀποβάλῃ τὸ ἔνδυμα, διὰ τοῦ ὁποίου εἶχε περιβληθῆ καθ’ ὃν χρόνον ἦν Ἀντιπολίτευσις. Ὡς Ἀντιπολίτευσις εἶχεν ἐπαγγελθῆ, ὅτι διὰ μόνου τοῦ συστήματος τῶν οἰκονομιῶν ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ αὕτη τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Εἶχεν ἀληθῶς διακηρύξει τότε, ὅτι ἠδύνατο νὰ πραγματοποιήσῃ οἰκονομίας ἐκ δραχμῶν 12 ἑκατομμυρίων, ἐνώπιον ὅμως τῆς Βουλῆς, εἰσάγουσα τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1885, τὰς οἰκονομίας ταύτας ἠλάττωσεν εἰς 5⅕ ἑκατομμύρια. Πλὴν αἱ παρουσιασθεῖσαι εἰς τὴν Βουλὴν κατ’ εὐφημισμὸν οἰκονομίαι ἀνελύθησαν τότε καὶ δι’ ἀριθμῶν ἀπεδείχθη, ὅτι ἦσαν πράγματι ἓν ἑκατομμύριον. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν κατώρθωσε διὰ τῶν οἰκονομιῶν ν’ ἀποκτήσῃ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ, κατώρθωσε τοῦτο δι’ ἄλλου τινὸς μέσου; τοὐναντίον, ἀνέτρεψε τὸ μέχρι τότε λειτουργοῦν οἰκονομικὸν σύστημα ἐπὶ βλάβῃ τοῦ Δημοσίου ταμείου, τὸ ἀνέτρεψε δὲ μόνον ἵνα πραγματοποιήσῃ τὰς ἐπαγγελίας, τὰς ὁποίας ὡς Ἀντιπολίτευσις εἶχεν ἐπαγγελθῆ πρὸς τὸν λαόν. Ἀνέτρεψε πάντας σχεδὸν τοὺς φόρους, εἰς ὧν τὴν ἐπιβολὴν εἶχε λάβει τὴν πρωτοβουλίαν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, καὶ οἵτινες μόλις κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας εἶχον ἀρχίσει νὰ προσδίδωσιν εἰς τὸ Δημόσιον οὐκ εὐκαταφρόνητον πρόσοδον. Διὰ τῆς καταργήσεως δὲ μόλις ἀρξαμένων νὰ λειτουργῶσι νέων φόρων καὶ διὰ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τῶν Δημοσίων ἐσόδων ὑπέσκαψε τὰ θεμέλια νεαροῦ οἰκονομικοῦ συστήματος, ὁδηγοῦντος εἰς τὴν ἀπόκτησιν τοῦ ἰσοζυγίου καὶ εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως. Ἀνέτρεψε τὸ λειτουργοῦν τότε σύστημα περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ, εἰσάγουσα ἕτερον, τὸ ὁποῖον παρέστησεν ἐνώπιον ἡμῶν ὄχι μόνον ὡς ἁπλούστερον καὶ δικαιότερον, ἀλλὰ καὶ ὡς μέλλον νὰ προσπορίσῃ εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον πρόσοδον περισσοτέραν τοῦ πρὸ αὐτοῦ λειτουργοῦντος. Τὸ νέον σύστημα ἐλειτούργησε τοὺς τέσσαρας τελευταίους μῆνας τοῦ παρελθόντος ἔτους, εἰσεπράχθησαν δὲ κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν δραχμαὶ ἑξακόσιαι χιλιάδες, ἤτοι κατὰ μῆνα ἑκατὸν πεντήκοντα χιλιάδες, ἀντὶ τῶν ὑπὸ τὸ προηγούμενον σύστημα εἰσπραττομένων μηνιαίως δραχμῶν τριακοσίων χιλιάδων. Ἡ δὲ γενομένη εἰς ὑμᾶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ παράστασις περὶ ἑτέρων ἑπτακοσίων χιλιάδων ὡς βεβαιωθεισῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ φόρου, δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ τὸ μηνιαίως ἐκ τοῦ νέου συστήματος ὑπολογιζόμενον ὡς εἰσπράξιμον ποσὸν, οὐ μόνον διότι ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νέου νόμου ὑπεχρεώθησαν νὰ δηλώσωσιν ἅπαντα τὸν ἐν ταῖς ἀποθήκαις ὑπάρχοντα καπνὸν οἱ καπνέμποροι καὶ καπνοπῶλαι καὶ νὰ πληρώσωσιν, ἔστω καὶ κατὰ προθεσμίας, τὸν φόρον, ἀλλὰ καὶ διότι δέον νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι μὲ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁ νέος νόμος καθιέρωσε, πάντοτε τοιαῦται καθυστερήσεις θέλουσιν ὑφίστασθαι, ὥστε πρέπει πάντοτε νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψει τὸ πράγματι εἰσερχόμενον εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον ποσὸν, οἷον εἶναι τὸ ἐκ δραχμῶν ἑκατὸν πεντήκοντα χιλιάδων κατὰ μῆνα, τὸ ἥμισυ δηλαδὴ ἀφ’ ὅ,τι εἰσήγετο ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ καταργηθέντος νόμου. Ἕνα μόνον νόμον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰσήγαγεν εἰς τὴν πρώτην Σύνοδον τῆς παρούσης Βουλῆς ἀφορῶντα εἰς αὔξησιν φόρου, τὸν νόμον περὶ χαρτοσήμου. Ἡμεῖς οὐδέποτε ἀντετάχθημεν κατὰ τῆς ἀρχῆς τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, διότι μόνον οὕτω νομίζομεν, ὅτι δύνανται ν’ ἀνορθωθῶσι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν· ἀλλ’ ὁ νόμος οὗτος εἰσήγαγε παρ’ ἡμῖν μίαν νέαν ἀρχὴν, τὴν τοῦ προοδευτικοῦ φόρου, ἥν τινα κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ἀπεκρούσαμεν, ὡς μέλλουσαν νὰ παρακωλύσῃ καὶ παραβλάψῃ τὰς κοινωνικὰς συναλλαγάς, ἀλλ’ ἥτις ἐγένετο δυστυχῶς δεκτὴ ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Ἡ μέχρι τοῦδε ἐφαρμογὴ τοῦ νέου νόμου ἀπέδειξεν, ὅτι εἴχομεν πληρέστατον δίκαιον. Ἤκουσα βουλευτῶν ἀξιοτίμων, ἀνηκόντων εἰς τὴν Συμπολίτευσιν, οἵτινες ἀνομολογοῦσιν, ὅτι ἐνόμιζον, ὅτι τὰ ἀναγραφέντα ἐν τῷ νόμῳ πρόσθετα κατὰ πρόοδον τέλη ὑπελογίζοντο ἐπὶ τοῦ φόρου τοῦ χαρτοσήμου καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῆς ἀξίας τῶν συναλλαγῶν. Οἱ μέλλοντες νὰ ἀναλάβωσι δημόσια ἢ ἰδιωτικὰ ἔργα, οἱ μέλλοντες νὰ συνάψωσιν οἱανδήποτε ἄλλην σύμβασιν ἰδιῶται, ἀποτρέπονται ἐκ τοῦ βαρέος φόρου, εἰς ὃν πρόκειται νὰ ὑποβληθῶσι, πολλὰ δὲ μέχρι τοῦδε ἐπενοήθησαν τεχνάσματα πρὸς ἀποφυγὴν ἢ ἐλάττωσιν αὐτοῦ, ἤτοι διαίρεσις τῆς μιᾶς συμβάσεως εἰς δύω ἢ καὶ πλείονας, ἡ πρόκλησις ἐρήμην δικαστικῶν ἀποφάσεων, εἶναι δὲ γνωστὸν, ὅτι καὶ πολλαὶ συμβάσεις ἢ συναλλαγαὶ ἐματαιώθησαν ἕνεκα τοῦ βαρυτάτου φόρου τοῦ χαρτοσήμου. Ἀλλὰ μεθ’ ὅλα τὰ ἐπὶ τῶν συναλλαγῶν καταστρεπτικὰ ἀποτελέσματά του συνετέλεσεν ἆρά γε εἰς τὴν αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων; τοὐναντίον, ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἐφαρμογῆς του προέκυψεν ἐλάττωσις τῶν προηγουμένων εἰσπράξεων. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1885 εἰσήγαγεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰς τὴν Βουλὴν μὲ ἔλλειμμα 11 ἑκατομμυρίων. Ὅτε δὲ προεκαλεῖτο ὑφ’ ἡμῶν ν’ ἀποκαλύψῃ τὰ ἑαυτῆς σχέδια, δι’ ὧν ἐφρόνει, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐσιώπα. Μόνον δὲ περὶ τὸ τέλος τῆς Συνόδου εἰσήγαγε δύο νομοθετήματα· τὸν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐλάμβανε τὴν ἄδειαν τῆς ἐκδόσεως 10 ἑκατομμυρίων ἐντόκων γραμματίων, καὶ τὸν νόμον τὸν ἐπιτρέποντα τὴν ἐκποίησιν τῶν ἀδιαθέτων 230 χιλιάδων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων ἐπὶ τιμῇ ἐλάσσονι ἐκείνης, καθ’ ἣν εἶχον ἐκδοθῆ. Εὐλόγως δὲ πάντες ὑπελάβομεν, ὅτι ἤθελε ποιήσηται χρῆσιν τῶν νομοθετημάτων αὐτῶν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα πληρώσῃ τὸ ἔλλειμμα, ἵνα ἐμπνεύσῃ πεποίθησίν τινα εἰς τοὺς πιστωτὰς τοῦ Δημοσίου· ἀλλ’ οὐδέτερον τῶν νομοθετημάτων τούτων κατώρθωσε νὰ θέσῃ εἰς ἐνέργειαν. Ἐδέχθη μὲν συνεννόησίν τινα περὶ πωλήσεως τῶν ὁμολογιῶν ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν αἱ ὁμολογίαι αὗται ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις τῆς Εὐρώπης ἐτιμῶντο 310 ἕως 315 φράγκα, ἤτοι κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος μηνὸς Σεπτεμβρίου· ἀλλὰ, καίτοι μὴ δυνάμενος ν’ ἀναφέρω ὀνόματα καὶ νὰ προσαγάγω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρωτόκολλα, δύναμαι νὰ βεβαιώσω αὐτὴν, ὅτι παρὰ Τραπεζίτου, ὅστις δὲν διαμένει ἐν Ἑλλάδι, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος μηνὸς Σεπτεμβρίου ἔλαβον τὴν πληροφορίαν, ὅτι διετέλει εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῆς ἀγορᾶς τῶν διαθεσίμων ὁμολογιῶν τοῦ προκειμένου δανείου ἐκ μέρους αὐτοῦ καὶ τῶν μετ’ αὐτοῦ συμπραττόντων τραπεζιτῶν, ὅτι ὁ μὲν Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐζήτει τὴν τιμὴν τῶν 310 φράγκων, αὐτὸς δὲ συνεννοήθη μετὰ τῶν συναιτέρων αὐτοῦ καὶ προσήνεγκε 300 φράγκα, ἤλπιζε δὲ, ὅτι εἰς τὰ 305 φράγκα ἤθελον συμφωνήσει, καὶ οὕτως ὅλαι αἱ ὁμολογίαι αἱ ἀδιάθετοι ἤθελον πωληθῆ.

§73ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπιθυμεῖτε νὰ σᾶς ἐνθαῤῥύνω;

§74ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ σᾶς χρεωστῶ χάριν.

§75ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Σᾶς δίδω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπητε εἰς τὸν τραπεζίτην, ὁ ὁποῖος σᾶς ἔδωκε τὴν πληροφορίαν ταύτην, ὅτι δὲν σᾶς εἶπε τὴν ἀλήθειαν.

§76ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι ἠναγκασμένος, ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησεν, ὡς ὡμίλησε, νὰ ἀναφέρω καὶ τὸ ὄνομα τοῦ τραπεζίτου, παρ’ οὗ ἔλαβον τὴν μεταδοθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίαν. Κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος μηνὸς Σεπτεμβρίου διέτριβον ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ συνηντήθην μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου τραπεζίτου κ. Εὐγενίδου, ὅστις, χωρὶς νὰ προκληθῇ, μοὶ ἐγνώρισεν, ὅτι νομίζει ὅτι κατ’ αὐτὰς θὰ περατωθῇ ἡ συνεννόησις περὶ τῶν ὁμολογιῶν καὶ ὅτι, καίτοι τοῦ Ὑπουργοῦ ζητοῦντος 310 φράγκα, ἐλπίζει ὅτι εἰς τὰ 305 φράγκα θὰ τελεσθῇ ἡ περὶ τούτου σύμβασις. Ὀλίγας ἡμέρας βραδύτερον, ἤτοι εὐθὺς ὡς ἔλαβε χώραν τὸ πραξικόπημα τῆς Φιλιππουπόλεως, εἶδον αὖθις τὸν κ. Εὐγενίδην, ὅστις μοὶ εἶπεν, ὅτι ἀνεκάλεσε τὴν γενομένην προσφορὰν, ἀφοῦ ἡ Ἀνατολὴ εἰσῆλθεν εἰς ἀνωμαλίας καὶ ἡ Ἑλλὰς ἐπρόκειτο νὰ κηρύξῃ τὴν ἐπιστράτευσιν. Οὕτως ἐματαιώθη καὶ ἡ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην πώλησις τῶν ὁμολογιῶν, ἔστω καὶ πρὸς φράγκα 300 καθ’ ὁμολογίαν. Ταύτης δὲ πραγματοποιουμένης, ἤθελεν εἰσπράξει φράγκα 69 ἑκατομμύρια· ἐκπιπτομένων δὲ ἐκ τούτων τῶν κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν ὀφειλομένων ἐκ προκαταβολῶν ἐπὶ ἐνεχυριάσει ὁμολογιῶν ἐκ φράγκων 52 ἑκατομμυρίων, ἤθελεν εἰσπράξει ὑπόλοιπον ἐκ φράγκων 17 ἑκατομμυρίων.

§77ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν μόνον αὐτὴν τὴν πληροφορίαν ἔχετε παρὰ τοῦ κ. Εὐγενίδου, ἤθελεν ἐλαττωθῆ ἡ περὶ αὐτοῦ ὑπόληψίς μου.

§78ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὸ ἕτερον νομοθέτημα, δι’ οὗ ἐπετράπη εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δανεισθῇ 10 ἑκατομμύρια δι’ ἐκδόσεως ἐντόκων γραμματίων, δὲν ὑπῆρξεν εὐτυχέστερος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Πάντες ἀνεγνώσαμεν τότε εἰς ἐφημερίδας τῆς Πρωτευούσης καὶ εἰς ἡμιεπισήμους μάλιστα, ὅτι διετέλει εἰς συνεννοήσεις μετὰ τραπεζιτῶν καὶ ἄλλων περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἤθελεν ἐκδόσει τὰ γραμμάτια· εἶχε μάλιστα ἀναγραφῆ εἰς μίαν ἐφημερίδα, φιλικώτατα διακειμένην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἐπρόκειτο μία Τράπεζα ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἔκδοσιν τῶν γραμματίων τούτων ὑπὸ τὸν τύπον τῶν κερματικῶν τραπεζικῶν γραμματίων, ἤτοι ὑφ’ ὃν τύπον ἐγένετο βραδύτερον νομοθετικῶς δεκτὴ ἡ ἔκδοσις τοιούτων. Ἀλλ’ ἡ ἀναβολή, ἡ διστακτικότης, ἥτις χαρακτηρίζει τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἴσως δὲ καὶ διότι εἶναι λίαν ἀπησχολημένος διευθύνων συνάμα καὶ ἕτερον Ὑπουργεῖον καὶ ὑπὸ πολλῶν δημοσίων ὑποθέσεων περισπᾶται, ἔσχον ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ματαιωθῇ καὶ ἡ χρησιμότης τῆς περὶ ἐντόκων γραμματίων ἀδείας. Κατελήφθη ἑπομένως ὑπὸ τοῦ πραξικοπήματος τῆς Φιλιππουπόλεως ὅλως ἀπαράσκευος οἰκονομικῶς. Μία Κυβέρνησις, προτιθεμένη νὰ λάβῃ τὸ σοβαρὸν μέτρον νὰ κηρύξῃ τὴν ἐπιστράτευσιν, ἔχει καθῆκον πρωτίστως νὰ λύσῃ τὸ χρηματικὸν ζήτημα, ὡς ἔπραξεν ἄλλη Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὸ 1880. Ἠδύνατο δὲ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις νὰ λύσῃ προηγουμένως τὸ χρηματικὸν ζήτημα, ἀφοῦ δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐνεργήσῃ ἀμέσως, ὡς ἐντεῦθεν ὑπὸ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἐπανειλημμένως ἐλέχθη. Ἐὰν ἐπρόκειτο ἀμέσως νὰ δράσῃ—κατὰ τὴν ἐπικρατήσασαν παρ’ ἡμῖν φράσιν—μόνον τότε ἦτο ἐπιτετραμμένον ν’ ἀναβάλλῃ· ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐνεργήσῃ εἰμὴ μετὰ μῆνας, διατί νὰ μὴ συννενοηθῇ ἀμέσως μετὰ τῶν ἁρμοδίων περὶ εὑρέσεως δανείου ἐξωτερικοῦ; διατί νὰ μὴ ἐξαντλήσῃ ἅπαντα τὰ ἄλλα μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ προμηθευθῇ μεταλλικὸν δάνειον; Ἀλλ’ ὅλα ταῦτα ἀπῄτουν ἔκτακτον δραστηριότητα καὶ δεξιότητα, ἐπέβαλλον ἐκτάκτους προσπαθείας, δὲν ἠδύναντο δὲ νὰ ἐπιτευχθῶσι διὰ τῶν συνήθων προσπαθειῶν καὶ συνεννοήσεων. Ἐν τόσῳ κρισίμῳ στιγμῇ δείκνυται ἡ ἱκανότης καὶ ἡ προνοητικότης τῶν κυβερνώντων, τὸ δὲ κυβερνᾷν ἓν Ἔθνος συνίσταται εἰς τὸ προνοεῖν. Προχειρότερον ὅμως καὶ εὔκολον ὑπῆρχε τὸ μέσον τοῦ δανείζεσθαι διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, εἰς αὐτὸ δὲ κατέφυγεν ἡ Κυβέρνησίς μας πρὶν ἢ ἐξαντλήσῃ τ’ ἄλλα μέσα, καὶ ἐκ τοῦ μέσου τούτου ἐξήρτησε τὸν πορισμὸν τῶν ἀναγκαίων χρημάτων πρὸς διεξαγωγὴν μεγάλου ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Αἴφνης δ’ ἐξυπνήσαμεν μίαν πρωΐαν εὑρόντες τοιχοκολλημένον τὸ Διάταγμα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τῶν τραπεζικῶν γραμματίων. Ἀλλά, ὡς ἐντεῦθεν εἶπεν ἄλλοτε ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προῆλθεν αἰφνιδίως εἰς τὸ μέτρον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ ἐκ παρακλήσεως τῶν διευθυνόντων τὰς προνομιούχους παρ’ ἡμῖν Τραπέζας καὶ ἰδίως τῶν διοικητῶν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ὅπως περιφρουρηθῇ τὸ μεταλλικὸν αὐτῶν ἀποταμίευμα. Ἀλλά, νομίζω, ὅτι ἠδύνατο νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν παράκλησιν ταύτην τῶν Τραπεζῶν, καὶ χωρὶς νὰ λάβῃ ἀμέσως ἐξ αὐτῶν δάνειον, εἴτε εἰς μεταλλικὸν, εἴτε εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία δὲν ἔχει πάντοτε τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ προσπορίσῃ εἰς τὰς Κυβερνήσεις χρήματα· ἐλήφθη πολλάκις καὶ ὑπὸ ἄλλων Κυβερνήσεων πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν τῆς περιφρουρήσεως τοῦ μεταλλικοῦ ἀποταμιεύματος τῶν Τραπεζῶν ἐν ὥραις κρίσεως χρηματικῆς ἢ πολιτικῆς ἀνωμαλίας, διότι τὰ συμφέροντα τῶν Τραπεζῶν συνδέονται ἀδιαῤῥήκτως πρὸς τὰ τῆς κοινωνίας. Καὶ παρ’ ἡμῖν ὑπάρχει τοιοῦτο προηγούμενον. Κατὰ τὸ ἔτος 1848 ἐλυμαίνετο τὴν Ἑλλάδα ἐπανάστασις κατὰ τοῦ καθεστῶτος, τὸ ὑποκατάστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐν Πάτραις ἐλῃστεύθη ὑπό τινος ἐπαναστάτου, ἐν Ἀθήναις δὲ τραπεζῖται ἰσχυροὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, μὴ εὐχαριστούμενοι ἐκ τῆς λειτουργίας τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, περισυνέλεγον τὰ τραπεζικὰ γραμμάτια, ἵνα κηρύξωσι ταύτην εἰς κατάστασιν χρεωκοπίας. Ὅστις ἐξ ὑμῶν ἔζη τότε ἐν Ἀθήναις ἢ ἐμελέτησε τὴν ἱστορίαν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, γινώσκει βεβαίως, ὅτι ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία συνῆλθον τότε ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ καὶ ἐψήφισαν νόμον ἀναστέλλοντα τὴν ἐξαργύρωσιν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἄνευ παροχῆς δανείου τινὸς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐὰν λοιπὸν ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ ληφθῇ τὸ μέτρον τῆς ἀναστολῆς τῆς ἐξαργυρώσεως τῶν τραπεζικῶν γραμματίων πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν τῆς φρουρήσεως τοῦ μεταλλικοῦ ἀποταμιεύματος τῶν Τραπεζῶν, ὅπως χρησιμοποιηθῇ τοῦτο ἐν ὑστάτῃ ἀνάγκῃ, νομίζω, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐκδοθῇ τοιοῦτο Διάταγμα, οὐχὶ δὲ νὰ συνομολογηθῇ ἀμέσως δάνειον, ὅπερ εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν αὔξησιν τοῦ ποσοῦ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἐξ ἧς αὐξήσεως προῆλθεν ἀμέσως ἡ ὑπερτίμησις τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος ἐπὶ βλάβῃ τῶν συναλλαγῶν ἐν γένει καὶ ἰδίως τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐμπορίου. Ἄλλως τε ἡ Κυβέρνησις ἐγίνωσκεν, ὅτι κηρύττουσα τὴν ἐπιστρατείαν εἶχεν ἀνάγκην πρὸς προμήθειαν ὑλικοῦ διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν τοὐλάχιστον φράγκων 30 ἑκατομμυρίων. Διατί λοιπὸν νὰ μὴ ζητήσῃ παρὰ τῶν Τραπεζῶν, καὶ ἰδίως παρ’ ἐκείνης, ἥτις, ὡς εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, παρεκάλει καὶ ἐπίεζεν αὐτὸν νὰ λάβῃ ἀμέσως τὸ μέτρον τῆς ἀναστολῆς, νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ὁλόκληρον τὸ μεταλλικὸν αὐτῆς; Ἂν δὲ αἱ Τράπεζαι εἶχον ἀνάγκην μεταλλικοῦ διὰ τὰς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ συναλλαγάς των, ἠδύναντο εὐχερέστερον τῆς Κυβερνήσεως νὰ προμηθευθῶσιν αὐτὸ, διότι οὐ μόνον πολλὰς ἔχουσιν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ πιστώσεις, ἀλλὰ συνάμα κατέχουσιν ἀξίας μεταβαλλομένας εὐκόλως εἰς μεταλλικὸν νόμισμα. Περὶ τὰ 27 ἑκατομμύρια μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἔστειλεν εἰς τὸ ἐξωτερικόν· ἐξ αὐτῶν ἔλαβεν ἀπὸ τὴν Τράπεζαν 12 ἑκατομμύρια εἰς μεταλλικὸν, διὰ δὲ τὸ ὑπόλοιπον ἠγόρασε συνάλλαγμα πρὸς 120–126 λεπτὰ τὸ φράγκον. Ἐκ τούτων συνάγεται, ὅτι καὶ τὸ ὁποῖον προώρως ἔλαβε μέτρον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, δὲν τὸ ἔλαβε κατὰ τρόπον προσήκοντα, ἠναγκασμένη δὲ ν’ ἀγοράζῃ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα εἰς μεγάλας ποσότητας συνετέλεσεν εἰς τὴν μεγάλην ὑπερτίμησιν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, ἐπὶ ζημίᾳ καὶ αὐτοῦ τοῦ Δημοσίου Ταμείου, ὅπερ οὕτως ἐπεβαρύνθη μὲ χρέος ἀνώτερον κατὰ 25% ἐπὶ ποσοῦ 15 ἑκατομμυρίων φράγκων. Ἀφοῦ δὲ ἔλαβε τὰ δύο ταῦτα σπουδαιότατα μέτρα, τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατείας καὶ τὸ μέτρον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τότε ἐκάλεσε τὴν Βουλὴν εἰς ἔκτακτον Σύνοδον. Τότε δὲ, ἀλλὰ τότε τὸ πρῶτον, ἐφάνη κατανοοῦσα, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῶν οἰκονομιῶν δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ, καὶ ὅτι ὤφειλε νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸν νόμον τῆς ἀνάγκης, νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν νομοθετημάτων, ἀφορώντων εἰς τὴν ἐπιβολὴν νέων φόρων. Ὅπως δὲ μὴ δειχθῇ ἀνακόλουθος, ὠχυρώθη ὄπισθεν τῆς ἰδέας, ὅτι αἱ ἔκτακτοι περιστάσεις τὴν ἠνάγκασαν εἰς τοῦτο· ὅταν δὲ ἡμεῖς τῇ ἐλέγομεν, ὅτι τὸ ποσὸν τὸ προσδοκώμενον ἐκ τῶν νέων φόρων δὲν ἀρκεῖ οὐδὲ εἰς τὴν πλήρωσιν τοῦ ἐλλείμματος τοῦ τακτικοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἡ Κυβέρνησις ἐσιώπα. Οὐδεὶς τῶν προταθέντων ὑπ’ αὐτῆς νέων φόρων εἶχε σχέσιν τινὰ πρὸς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, πάντες δὲ ἀποκλειστικῶς ἀφεώρων εἰς τὴν πλήρωσιν μέρους τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον ἐδείκνυεν ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1885. Τὰ μόνα δὲ μέτρα, ἅτινα προεβλήθησαν ὑπ’ αὐτῆς πρὸς δημιουργίαν ἐκτάκτων πόρων, ἦσαν ὁ νόμος περὶ πατριωτικοῦ δανείου, ὁ νόμος περὶ εἰσφορῶν, καὶ ὁ τοῦ δανείου τῶν 100 ἑκατομμυρίων. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τὸ πατριωτικὸν δάνειον, δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐπαναλάβω ὅ,τι ἐν τῇ προηγουμένῃ τῆς ἐκτάκτου Συνόδου περιόδῳ τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν παρετήρησεν ἡ Ἀντιπολίτευσις· διότι, ἀφοῦ αὐτὸς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι μόνον 2 ἑκατομμύρια εἰσεπράχθησαν ἐξ αὐτοῦ, τοῦτο ἀρκεῖ νὰ δικαιώσῃ ἡμᾶς εἰπόντας ἐγκαίρως, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ προσδοκᾷ ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ μεγάλα πράγματα. Ἐκ τοῦ νόμου περὶ εἰσφορῶν, ὅστις ἀνεστάτωσε τὴν κοινωνίαν, ὅστις ἐπεβάρυνεν ἰδιωτικοὺς καὶ δημοσίους ὑπαλλήλους, κατωρθώθη μόνον εἴσπραξις 100 χιλιάδων δραχμῶν. Προκειμένης τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ δανείου τῶν 100 ἑκατομμυρίων, παρετηρήσαμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν παρεῖχεν ἐλπίδα ἐπιτυχίας μεταλλικοῦ δανείου, καὶ ὅτι ὤφειλε νὰ συνδυάσῃ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου μὲ τὴν ἐκχώρησιν τῆς προσόδου τοῦ πετρελαίου καὶ τοῦ ἅλατος· καὶ ἐν ἀρχῇ μὲν ἀντέστη, ἀλλὰ βραδύτερον ἠναγκάσθη νὰ συνδυάσῃ τὰ μέτρα ταῦτα, οὐχ ἧττον δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ εὕρῃ δάνειον, ἐν ᾧ ἔδιδεν ὡς ἐνέχυρον δύο μονοπώλια ἐξασφαλίζοντα ὑπὲρ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δανείου 5 ἑκατομμύρια. Ἀφοῦ δὲ μὲ τὸν νόμον αὐτὸν δὲν ἠδυνήθη νὰ εὕρῃ δάνειον, φαντάσθητε, ἂν ἠδύνατο νὰ εὕρῃ τοιοῦτο ἄνευ παροχῆς τοιούτων ἀσφαλειῶν, ὡς εἶχεν ἀρχικῶς ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν τὸ περὶ τούτου νομοσχέδιον! Μεταξὺ τῶν ἄλλων νόμων, τοὺς ὁποίους ἐπεψηφίσαμεν ἐν τῇ πρώτῃ περιόδῳ τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐκτάκτου ταύτης Συνόδου, ἐψηφίσθη καὶ νόμος, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ τιμὴ τοῦ ἅλατος ηὐξήθη ἀπὸ 10 εἰς 15 λεπτά, ἐπετρέπετο δὲ διὰ Διατάγματος ν’ αὐξηθῇ μέχρις 20 λεπτῶν· ἀλλ’ ὁ νόμος οὗτος ἔμεινε μέχρι τοῦδε χάρτης ἄγραφος, οὐδεμία δὲ ἐργασία ἐγένετο πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Δὲν εἶναι ἐμὸν ἔργον ν’ ἀποφανθῶ ἂν δικαίως ἢ ἀδίκως προέβη ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν πρότασιν περὶ αὐξήσεως τῆς τιμῆς τοῦ ἅλατος· ἀλλ’ ἀφοῦ ἐψηφίσθη τοιοῦτος νόμος, νομίζω, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς αὐτὴν τὸ καθῆκον νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον πρὸς αὔξησιν τῶν προσόδων τοῦ Δημοσίου Ταμείου. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἀπεχωρίσθημεν μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ πρώτου σταδίου τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐκτάκτου ταύτης Συνόδου, ὁποῖαι ὑπῆρξαν αἱ κατὰ τοὺς τελευταίους τρεῖς μῆνας ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐξεύρεσιν μεταλλικοῦ δανείου, ἀπαραιτήτου πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ μεγάλου ἡμῶν ἐθνικοῦ ἀγῶνος; Οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἀμφιβάλλει, ὅτι ὤφειλε πάσῃ δυνάμει νὰ ἐργασθῇ πρὸς εὕρεσιν μεταλλικοῦ δανείου. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὑμῖν ἐντεῦθεν, ὅτι δὲν ἐστάθη δυνατὴ ἡ συνομολόγησις δανείου. Βεβαίως καὶ ἐγὼ πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς εὑρέθη νὰ προσφέρῃ αὐθόρμητος εἰς τὴν Κυβέρνησιν μεταλλικὸν δάνειον· ὅταν αἱ Κυβερνήσεις εὑρίσκωνται εἰς κρισίμους περιστάσεις, δὲν ἀναμένουσι νὰ προσέλθωσιν εἰς αὐτὰς οἱ τραπεζῖται. Ἐνθυμοῦμαι δὲ τὸν πολύκλαυστον καὶ ἀείμνηστον Κουμουνδοῦρον, ὅστις κατὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων καὶ ἰδίως πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς προκαταβολῆς τῶν 25 ἑκατομμυρίων κρινομένων ἀπαραιτήτων τότε πρὸς διεξαγωγὴν ἐθνικοῦ ἀγῶνος, δὲν ἠρκεῖτο ἀναμένων νὰ προσέλθωσιν εἰς αὐτὸν οἱ τραπεζῖται, ἵνα ὑποβάλωσι προσφοράς· ᾐσθάνετο τὴν ἀνάγκην, εἰς ἣν εὑρίσκετο τὸ Κράτος, καὶ ἅπαξ καὶ δὶς τῆς ἡμέρας ἀνεζήτει ἐκείνους, μεθ’ ὧν ἦτο δυνατὸν νὰ συνομολογήσῃ τὴν προκαταβολήν· ἀλλ’ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἐπέδειξεν ἀδιαφορίαν, ἀναμένουσα νὰ προσέλθωσιν εἰς αὐτὴν οἱ τραπεζῖται. Βεβαίως ὑπὸ τοιαύτας πολιτικὰς περιστάσεις, ἐν αἷς διατελοῦμεν, καὶ ἐν ᾧ χρόνῳ τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν εὑρίσκονται ἐν ἀνωμαλίᾳ, ἡ συνομολόγησις μεταλλικοῦ δανείου ὑπὸ ὅρους ἐπωφελεῖς διὰ τὸ Δημόσιον δὲν εἶναι εὐχερής. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐσκέπτετο σπουδαίως νὰ ἐνεργήσῃ, ἂν εἶχε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἠναγκασμένη ν’ ἀναλάβῃ λίαν προσεχῶς τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, μία θυσία τοῦ Δημοσίου ταμείου ἐδικαιολογεῖτο πρὸς συνομολόγησιν μεταλλικοῦ δανείου, διότι δι’ αὐτοῦ ἠδυνάμεθα νὰ προσπορισθῶμεν τὰ διὰ τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα ἀπαραίτητα μέσα καὶ μάλιστα τὰ διὰ τὰς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ προμηθείας ἀναγκαιοῦντα, χωρὶς νὰ ἐξαντληθῶσι προώρως αἱ χρηματικαὶ δυνάμεις τῆς Χώρας ἡμῶν. Δὲν εἶναι δὲ, ἄλλως τε, συζητήσιμον, ὅτι διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ ποσοῦ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἐνῷ δι’ αὐτῶν ἐπιβάλλεται φορολογία ἐπώδυνος εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, τὸ λαμβανόμενον εἰς γραμμάτια δάνειον ἐλαττοῦται κατὰ τὸ ¼, βραδύτερον δὲ καὶ κατὰ τὸ ἥμισυ. Βεβαίως ὑφίσταντο πολλαὶ αἱ δυσχέρειαι πρὸς συνομολόγησιν τοῦ μεταλλικοῦ δανείου, ἀλλ’ αἱ πλεῖσται ἀποδοτέαι εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν, διότι αὕτη προεκήρυξε τὴν χρεωκοπίαν τῆς Ἑλλάδος, αὐτὴ αὕτη κατὰ τὴν τελευταίαν Σύνοδον, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, εἶπεν, ὅτι τὰ τοκομερίδια (coupons) πρέπει νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς φορολογίαν. Ἐκ τῆς συζητήσεως ἐκείνης δὲν ἐξῆλθεν ἀμείωτος ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, διότι πάντες οἱ κρατοῦντες Ἑλληνικὰ χρεώγραφα προσέβλεψαν μετὰ λύπης εἰς τὸν ἐπικείμενον κατ’ αὐτῶν κίνδυνον νὰ ἴδωσιν ἐλαττούμενον τὸ εἰσόδημα αὐτῶν. Οἱ πάντες ἐγίνωσκον, ὅτι ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1885 εἶχεν ἔλλειμμα καὶ ὅτι οὐδεμία ἐλήφθη φροντὶς πρὸς πλήρωσιν αὐτοῦ. Πάντες, τέλος, ἐγίνωσκον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐσκόπει νὰ ἐκθέσῃ τὸν Τόπον εἰς τὸν μέγιστον τῶν ἀγώνων, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωσι πεποίθησιν ἐπὶ τὴν δημοσίαν πίστιν τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ὅπως καὶ ἐν ἄλλοις, οὕτω καὶ ἐν τοῖς τραπεζικοῖς πράγμασιν ὑπάρχουσι ψυχολογικαὶ στιγμαὶ, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ ἐπωφελῶνται οἱ ἔχοντες ἀνάγκην μεγάλου δανείου· ὑπάρχουσι στιγμαὶ, καθ’ ἃς ἐν τοῖς τραπεζικοῖς κύκλοις ἐκ περιστάσεων καὶ ἐντυπώσεών τινων σχηματίζεται ἡ γνώμη, ὅτι οἱ ζητοῦντες τὸ δάνειον δὲν εἶναι διατεθειμένοι νὰ πολεμήσωσι· τοιαύτην στιγμὴν ἐπωφελοῦνται οἱ δεξιοὶ κυβερνῆται πρὸς συνομολόγησιν δανείου προωρισμένου πρὸς διεξαγωγὴν ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Τοιαύτη στιγμὴ παρουσιάσθη καὶ παρ’ ἡμῖν, καὶ ὅμως δὲν ἐπωφελήθη αὐτῆς ἡ Κυβέρνησίς μας. Τὸ δάνειον δὲ, περὶ οὗ πρόκειται, ἐζητεῖτο διὰ τῆς προσφορᾶς ἐξαιρετικῶν ἀσφαλειῶν, διότι εἰς τοὺς χορηγήσοντας αὐτὸ ἐκχωροῦνται αἱ πρόσοδοι δύω μονοπωλίων, τοῦ ἅλατος καὶ τοῦ πετρελαίου. Δὲν ἀπῃτεῖτο λοιπὸν ἡ δεξιότης μόνον καὶ πρόσφοροι περιστάσεις, ὅπως κατορθωθῇ ἡ συνομολόγησις αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔκρινεν ἐπιβαλλόμενον αὐτῇ τὸ καθῆκον νὰ προσπαθήσῃ πρὸς τοῦτο παντὶ σθένει, διότι εὗρε μᾶλλον πρόχειρον τὸ δανείζεσθαι κατ’ ἐξακολούθησιν διὰ τραπεζικῶν γραμματίων. Ἐξηκολούθησε λοιπὸν ν’ αὐξάνῃ τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δάνειον ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ Τόπου καὶ αὐτοῦ τοῦ Δημοσίου ταμείου, ὅπερ ὑποχρεωθήσεταί ποτε ν’ ἀποδώσῃ τὸ ποσὸν, ὅπερ σήμερον δανείζεται εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, διὰ μεταλλικοῦ νομίσματος. Ὁμολογῶ ἐν τούτοις, ὅτι ἡ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν γενομένη προσφορὰ ἐκ δραχμῶν 320 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πρὸς πώλησιν τῶν ἀδιαθέτων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων δὲν ἦτο συμφέρουσα, εἰ καὶ ἡ τιμὴ τῶν δραχμῶν 320 εἰς γραμμάτια, καὶ ἂν τὸ φράγκον λογισθῇ πρὸς 126 λεπτὰ, δὲν ἀναλογεῖ πρὸς φράγκα χρυσᾶ 240, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ πρὸς 252. Ἀλλὰ πῶς ἦτο δυνατὸν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐπιτύχῃ δάνειον, ἀφοῦ, ὡς ἐλέχθη καὶ ἐντεῦθεν, ἐξηκολούθει κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον νὰ ἐκθέτῃ τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν διὰ τῆς ἀδιαφορίας, τὴν ὁποίαν ἐπεδείκνυεν ἐν τῇ ἀνανεώσει τῶν ληξασῶν προκαταβολῶν; Εἶναι ἤδη γνωστὸν εἰς ἅπαντα τὸν τραπεζιτικὸν κόσμον, ὅτι δύο προκαταβολαὶ ἔληξαν ἐν τῷ μεταξὺ, πρὸς ἀνανέωσιν δὲ αὐτῶν οὐδεμίαν ἔδωκε προσοχὴν, καὶ τοι δὲν ἐζητεῖτο νὰ πληρώσῃ πρὸς τοῦτο χρήματα. Ὅ,τι δὲ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς εἶπεν ἐντεῦθεν, τουτέστιν, ὅτι δὲν συνῄνεσε νὰ δώσῃ εἰς τὰ τραπεζικὰ καταστήματα πρόσθετον ἀσφάλειαν, ἤτοι τὸ κοινῶς λεγόμενον περιθώριον, διότι ἐνόμισεν ὅτι οὕτως ἤθελε καταβιβασθῆ ἡ τιμὴ τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων, νομίζω, ὅτι τὸ τοιοῦτο δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ σπουδαίως. Βεβαίως, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ χρεωγράφων, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσιν ἤδη κυκλοφορίαν ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις ἤθελεν ἐνεχυριάσει ταῦτα, ἠδύνατο νὰ δώσῃ τὸ μέτρον τῆς τιμῆς αὐτῶν· ὅταν ὅμως πρόκηται περὶ χρεωγράφων, τὰ ὁποῖα πρὸ πολλοῦ κυκλοφοροῦσιν ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις, ἡ ἐνεχυρίασις αὐτῶν ἐπὶ οἱαδήποτε τιμῇ οὐδαμῶς ἐπηρεάζει τὴν τιμὴν τὴν ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις κρατοῦσαν. Ἄλλως τε ἡ αἴτησις τῶν τραπεζιτῶν πρὸς παροχὴν προσθέτου ἀσφαλείας ἦν δικαία, διότι ὅτε ἔλαβον τὰς ὁμολογίας εἰς ἐνέχυρον ἐπὶ τιμῇ φρ. 250, αὗται ἐκυκλοφόρουν ἐν τοῖς Χρηματιστηρίοις ἐπὶ τιμῇ φρ. 330–340. Σήμερον ὅμως τιμῶνται πρὸς 255–260, ὥστε δεδικαιολογημένη ἦν ἡ αἴτησις τοῦ νὰ προστεθῶσι νέαι ἀσφάλειαι, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ διαφορὰ μεταξὺ τῆς τιμῆς, καθ’ ἣν ἐνεχυριάζονται, καὶ τῆς τιμῆς, καθ’ ἣν πωλοῦνται. Πλὴν ὅμως τούτου, ὁ καλῆς πίστεως ὀφειλέτης, ὁ ἀποφασισμένος ν’ ἀποδώσῃ τὸ ὁποῖον δανείζεται ποσὸν, δὲν πρέπει νὰ ἐνδοιάζῃ εἰς τὴν παροχὴν ἐπαρκῶν ἐγγυήσεων ἢ ἀσφαλειῶν ὑπὲρ τοῦ δανειστοῦ. Προκειμένου περὶ δανείου καὶ περὶ τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως, δὲν δύναμαι νὰ λησμονήσω ὅ,τι πρό τινων ἡμερῶν εἶπεν ἐντεῦθεν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, τουτέστιν, ὅτι ἀπό τινος χρόνου ἐνεδρεύει παρ’ ἡμῖν μία ὁμὰς χρηματιστῶν, μία σπεῖρα, ὡς τὴν ὠνόμασεν, οἵτινες κατέστρεψαν τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος, καὶ οἵτινες καὶ σήμερον συντελοῦσιν εἰς τὸ νὰ μὴ δύνηται ἡ Ἑλλὰς νὰ συνομολογήσῃ δάνειον. Ἐξεπλάγην, ὅταν ἤκουσα τοῦτο λεχθὲν παρὰ συναδέλφου ἐντριβοῦς εἰς τὰς οἰκονομολογικὰς μελέτας, καὶ καλῶς γινώσκοντος, ὅτι ὁ δημόσιος συναγωνισμὸς εἰς τοὺς καθ’ ἡμᾶς χρόνους εἶναι ἐλεύθερος καὶ ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ κωλύσῃ τὸν κεφαλαιοῦχον, τὸν ἔχοντα συμφέρον νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς Κυβερνήσεως τὰ χρήματά του. Δὲν νομίζω δὲ, ὅτι συντελοῦσιν εἰς τὴν καταστροφὴν τῆς δημοσίας πίστεως οἱουδήποτε Κράτους οἱ μετερχόμενοι τὸ ἔργον τοῦ τραπεζίτου, οἵτινες ἄλλως τε δικαιοῦνται νὰ μεριμνῶσι περὶ τοῦ ἰδίου ἑαυτῶν συμφέροντος, διότι τὰ χρήματα, ὡς γνωστὸν, δὲν ἔχουσι πατρίδα, συῤῥέοντα ὅπου εὑρίσκουσι μείζονα πρόσοδον καὶ μείζονα ἀσφάλειαν. Οἱ τραπεζῖται δὲ, οὓς ὑπηνίχθη ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς, συνετέλεσαν τὰ μάλιστα εἰς τὸ νὰ γίνωσι γνωστὰ ἐν τοῖς Εὐρωπαϊκοῖς Χρηματιστηρίοις τὰ χρεώγραφα τῆς Ἑλλάδος. Ὅτε τὸ πρῶτον ἐξεδόθη Ἑλληνικὸν δάνειον, τὸ τῶν 25 ἑκατομμυρίων, κατὰ τὸ 1867, ἡ Κυβέρνησις ἔστειλεν ἀπεσταλμένους εἰς τὴν Αἴγυπτον καὶ εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ ἀπένειμε παράσημα εἰς ἐκείνους τῶν ὁμογενῶν, οἵτινες ἔλαβον ποσόν τι ὁμολογιῶν, ἐξ ὧν μάλιστα ἐκέρδησαν οὐκ ὀλίγα βραδύτερον ὡς ἐκ τῆς ἐπελθούσης ὑπερτιμήσεως. Οὐδεὶς ἑπομένως δύναται νὰ αἰτιαθῇ ὡς παραιτίους τῆς καταστροφῆς τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως τοὺς ἀναμιχθέντας εἰς τὰ δάνεια ἡμῶν τραπεζίτας, εἴτε Ἕλληνας, εἴτε ξένους. Ἄλλως τε βέβαιον εἶναι, ὅτι οὗτοι εἶχον πρώτιστον συμφέρον εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας πίστεως τῆς Ἑλλάδος, διότι ἐκ ταύτης ἤθελον βεβαίως ὑπερτιμηθῆ τὰ ὁποῖα κατέχουσιν Ἑλληνικὰ χρεώγραφα. Ὥστε, καὶ ἂν ἄλλην ἀρετὴν δὲν ἀναγνωρίζωμεν εἰς αὐτούς, ὀφείλομεν ὅμως ν’ ἀναγνωρίζωμεν τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ἱκανότητα πρὸς προστασίαν τοῦ ἰδίου αὑτῶν συμφέροντος, ὅπερ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ ταυτίζεται μετὰ τοῦ συμφέροντος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἀλλαχοῦ λοιπὸν ἔγκειται ὁ λόγος τῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ διατελεῖ ἡ ἡμετέρα δημοσία πίστις. Ἔγκειται εἰς τὸ ὅτι δὲν κατωρθώθη εἰσέτι νὰ ἐξασφαλισθῇ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ ἡμετέρου Προϋπολογισμοῦ καὶ νὰ ἑδραιωθῇ παρ’ ἅπασι τοῖς μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ δημοσίου συναλλαττομένοις ἡ πεποίθησις, ὅτι θέλουσι πληρόνεσθαι πρὸς αὐτοὺς ἀσφαλῶς καὶ ἀμειώτως ἐν τῷ μέλλοντι οἱ συμπεφωνημένοι τόκοι καὶ τὸ χρεωλύσιον. Ἐπανερχόμενος δὲ εἰς τὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἰσχυρίζομαι, ὅτι αὕτη δὲν ἐζήτησε νὰ συνομολογήσῃ μεταλλικὸν δάνειον· ἰσχυρίζομαι δὲ μόνον, ὅτι ἠστόχησεν εἰς πάσας αὐτῆς τὰς ἐνεργείας πρὸς εὕρεσιν τοιούτου δανείου καὶ εἰργάσθη μετὰ τρόπου, ὅστις οὐ μόνον εἰς ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλους ἐμοῦ ἁρμοδιωτέρους ὡς πρὸς τὰ τραπεζικὰ μετέδωκε τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἐπεδίωκε μετὰ ζέσεως τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου. Ἐν τούτοις ἔχομεν πρὸ ἡμῶν ὑποβληθὲν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τὸ νομοσχέδιον περὶ νέου δανείου ἐκ δραχμῶν 25,000,000 ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ. Εἶναι λοιπὸν ἀπαραίτητον νὰ ἐξετασθῇ, εἰς ὁποῖον ποσὸν θέλουσιν ἀναβιβασθῆ τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικὰ γραμμάτια μετὰ τὴν ψήφισιν καὶ πραγματοποίησιν τοῦ νέου δανείου. Μέχρι τοῦδε ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις δυνάμει τῶν κυρωθεισῶν συμβάσεων καὶ κατὰ τὴν ὑπ’ αὐτῆς ὑποβληθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν.

Κατὰ τὸ προπαρελθὸν ἔτος, ἤτοι κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς κοινωνικῆς καὶ χρηματιστικῆς ἡμῶν εὐεξίας, τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων εἶχεν ἀναβιβασθῆ δι’ ὀλίγας μόνον ἡμέρας εἰς τὸ ποσὸν τῶν 108 ἑκατομμυρίων, ἐπῆλθε δὲ ὑπερτίμησις τοῦ χρυσοῦ φράγκου εἰς 119 λεπτά, ἀλλ’ ἀμέσως ἡ Κυβέρνησις πιεσθεῖσα καὶ ὑπὸ τῶν Διευθυντῶν τῶν Τραπεζῶν καὶ ὑπὸ τῶν ἐμπορικῶν ἐπιμελητηρίων καὶ τῆς ἀναστατωθείσης κοινωνίας, προῆλθεν εἰς διαπραγματεύσεις πρὸς συνομολόγησιν δανείου, προωρισμένου διὰ τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, οὕτω δὲ κατωρθώθη τὸ ῥεῦμα τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ χρυσοῦ νὰ σταματήσῃ. Ἀλλὰ τότε δὲν εἶχεν ἔτι ἐνσκήψει παρ’ ἡμῖν ἡ γνωστὴ χρηματιστικὴ κρίσις, ἧς ἕνεκεν ἐφυγαδεύθησαν ἐκ τῆς Ἑλλάδος 60,000,000. Πλὴν τὴν κρίσιν ἐκείνην διεδέχθη τελευταίως ἑτέρα, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις ἀποφάσεως νὰ κηρύξῃ τὴν ἐπιστρατείαν καὶ νὰ ἐμπνεύσῃ εἰς τοὺς κεφαλαιούχους, τοὺς εὑρισκομένους ἐν σχέσεσι πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν ἐμπόριον ἢ τὴν χρηματιστικὴν ἀγορὰν ἡμῶν, τὸν φόβον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς μετ’ ὀλίγον εὑρεθήσεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν. Ὡς ἐκ τῆς τελευταίας δὲ ταύτης κρίσεως ἐφυγαδεύθησαν ἐκ τῆς Ἑλλάδος ἕτερα 60 ἑκατομμύρια, εἴτε διότι ἀπεσύρθησαν αἱ τραπεζικαὶ καὶ ἐμπορικαὶ πιστώσεις, εἴτε διότι οἱ δυνάμενοι ἐκ τῶν ἐνταῦθα μετέβαλον μέρος τῆς περιουσίας των εἰς ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα. Τὰ 120 ταῦτα ἑκατομμύρια εὑρίσκοντο ἐν Ἑλλάδι, ὅτε τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης εἶχεν ἀναβιβασθῆ δι’ ὀλίγας ἡμέρας εἰς 108 ἑκατομμύρια, ἀπετέλουν δὲ, ὡς οἴκοθεν εἶναι ἐννοούμενον, σπουδαιότατον παράγοντα ἐν ταῖς παρ’ ἡμῖν συναλλαγαῖς. Ἀλλ’ ὅταν μετ’ ὀλίγον εὑρεθῶμεν ὑπὸ τὴν πίεσιν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων ἐκ δραχμῶν 138 ἑκατομμυρίων ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν πᾶσαι αἱ συναλλαγαὶ καὶ πᾶσα βιομηχανικὴ ἐργασία εἶναι νεκρὰ, ἐν ἐποχῇ καθ’ ἣν ὡς ἐκ τῆς ἐπιστρατείας καὶ αὐτὴ ἡ γεωργικὴ παραγωγὴ ἔσται ἐπαισθητῶς ἠλαττωμένη, ἕκαστος ὑμῶν δύναται εὐκόλως νὰ φαντασθῇ ὁποία ἔσεται ἡ ὑπερτίμησις τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος. Τὸ φράγκον θέλει τιμᾶσθαι ἄνω τῶν 150 λεπτῶν, αὐτὸς ὁ βίος ἡμῶν θέλει κατασταθῆ δύσκολος, ἡ δὲ Ἑλλὰς θέλει μεταβληθῆ εἰς ἀληθὲς χαρτοβασίλειον καὶ θέλει εὑρεθῆ εἰς οἵαν θέσιν εὑρέθη ἡ Γαλλία, ὅτε εἶχε τὰ λεγόμενα assignats. Ἀλλὰ μόνον πρὸ τοῦ κακοῦ τούτου εὑρισκόμεθα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας; Δὲν εὑρισκόμεθα καὶ πρὸ ἐλλείμματος τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1885; Κατὰ τοὺς δημοσιευθέντας πίνακας τῶν ἐν τοῖς ἐπαρχιακοῖς ταμείοις βεβαιουμένων καὶ εἰσπραττομένων φόρων, ἄν τις θελήσῃ μόνον νὰ ἐξετάσῃ τὸ χρονικὸν διάστημα ἀπὸ 1 Ἰαννουαρίου μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1885, θέλει ἐξαγάγει τὰ ἑξῆς συμπεράσματα. Κατὰ τὴν κατάστασιν ταύτην, ἀπὸ 1 Ἰαννουαρίου μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1885 ἐβεβαιώθησαν ἐκ τῆς χρήσεως τοῦ 1885 ἔσοδα 35,167,024, εἰσεπράχθησαν δὲ 28,492,070. Κατὰ τὴν αὐτὴν κατάστασιν καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα τοῦ προηγουμένου ἔτους ἐβεβαιώθησαν ἔσοδα τῆς χρήσεως 1884 δραχμαὶ 33,724,820, εἰσεπράχθησαν δὲ 27,800,000. Ὅπως συγκρίνωμεν τὴν διαχείρισιν αὐτὴν ὡς πρὸς τὰ βεβαιωθέντα ἔσοδα μὲ τὸ προηγούμενον ἔτος 1884, δέον νὰ ἀφαιρέσωμεν τὰ ἑξῆς·

Τὸ ποσὸν τοῦτο δέον νὰ ἐκπέσωμεν ἐκ τῶν φαινομένων ὡς βεβαιωθέντων ἐσόδων τῆς χρήσεως 1885, ἅτινα οὕτω περιορίζονται εἰς δραχμὰς 30,217,566, ἤτοι τὰ κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα βεβαιωθέντα ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1885 εἰσὶν ἐλάσσονα τῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1884 κατὰ δραχ. 3,500,000 καὶ πλέον. Ὅπως δὲ συγκρίνωμεν τὰς κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα εἰσπράξεις τῶν δύω ἐτῶν, δέον ν’ ἀφαιρέσωμεν καὶ ἀπὸ τὰς δύο διαχειρίσεις τὰ ἔσοδα ἐκεῖνα, ἅτινα εἰσπράττονται κατὰ τὴν βεβαίωσιν ἄνευ τῆς χρήσεως τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων, ἤτοι τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος τῶν ἀνωνύμων ἑταιριῶν, τοὺς ἐμμέσους φόρους, τὰ ἔσοδα τῶν δημοσίων καταστημάτων, τὰ τυχηρὰ, τὰς ἐπιστροφὰς χρημάτων, τὰς κρατήσεις τῶν πολιτικῶν συντάξεων καὶ τὰ ἐξ ἀπολήψεως ἐκλογικῶν ἐξόδων καὶ κληρωτῶν. Ἀφαιρουμένων αὐτῶν, ἔχομεν τὸ ἑπόμενον ἀποτέλεσμα:

ἤτοι κατὰ μὲν τὸ 1885 εἰσεπράχθησαν 62% ἐπὶ τῶν βεβαιωθέντων, κατὰ δὲ τὸ 1884 εἰσεπράχθησαν 70%. Τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο δίδει ἡμῖν τὸ μέτρον πρὸς ἐκτίμησιν τῆς μεταῤῥυθμίσεως ἢ μᾶλλον τῆς ἐξουδετερώσεως τοῦ τῇ πρωτοβουλίᾳ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ψηφισθέντος νόμου περὶ εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων. Ἔχετε λοιπὸν δι’ ἀριθμῶν βεβαιωμένον, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1885 κατὰ τὴν διαχείρισιν αὐτῆς μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1885 παρουσίασεν ἔλλειμμα ἐπὶ τῶν ἐν τοῖς ἐπαρχιακοῖς Ταμείοις βεβαιουμένων καὶ εἰσπραττομένων ἐσόδων ἐκ δρ. 3,500,000. Ὅταν δὲ ἐνθυμηθῆτε, ὅτι, ὡς εἶπεν ἐντεῦθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἡ χρῆσις τοῦ 1884 ἀφῆκεν ἔλλειμμα 24,000,000, καὶ ὅταν συνάμα λάβητε ὑπ’ ὄψει τὸ ἀποτέλεσμα τῶν τοῦ 1885 τελωνιακῶν εἰσπράξεων, τὸ ὁποῖον ὑστερεῖ ἐκείνου τοῦ 1884 κατὰ 2 ἑκατομμύρια, καὶ τοῦ 1883 κατὰ 6 ἑκατομμύρια, θέλετε ἔχει ὡς δεδομένον, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1885 θέλει καταλίπει ἔλλειμμα ἀσυγκρίτως ἀνώτερον τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον παρουσίασεν ἡ χρῆσις τοῦ 1884. Ἀλλ’ ἀκόμη ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἑνὸς μηνὸς, ἤτοι τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου ἐ. ἔ. δύνασθε νὰ κρίνητε, ὅτι καὶ ἡ χρῆσις τοῦ 1886 θέλει παρουσιάσει ἔλλειμμα ἴσως ἀνώτερον καὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1885, διότι, ὡς ἐκ τῆς κατατεθείσης καταστάσεως ἀποδεικνύεται, αἱ τελωνιακαὶ εἰσπράξεις τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου εἶναι ἐλάσσονες τῶν τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου τοῦ 1885 κατὰ 360 χιλιάδας, ἤτοι, ἂν ὑπολογίσητε ὅλους τοὺς μῆνας τοῦ ἔτους, θέλετε ἔχει ἐλάττωσιν ἐκ μόνων τῶν τελωνιακῶν τελῶν 4,000,000. Δὲν εἶναι σήμερον καιρὸς νὰ ἐξετασθῇ ἐὰν οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους ἐντεῦθεν ἐξήγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον κατέλιπεν ἡ χρῆσις τοῦ 1884, εἶναι ἀκριβεῖς. Ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβεῖς, ἀποδεικνύεται καὶ ἐξ αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον προχείρως ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος, ὅτι 900 χιλιάδες δραχμαὶ, ἀνήκουσαι εἰς τὰς εἰσπράξεις τοῦ 1884, κατελογίσθησαν εἰς ὄφελος τῆς χρήσεως τοῦ 1855. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Εἰς μὲν τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα ἐνεγράφησαν εἰς τὸν κατατεθέντα εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα, πρέπει νὰ προστεθῶσι δραχμαὶ 3,326,097, ἤτοι ἐκ τοῦ κεφαλαίου τῶν ἐσόδων κεκλεισμένων χρήσεων δραχμαὶ 1,765,181 καὶ ἐκ τοῦ κεφαλαίου ἐπιστροφῶν χρημάτων δραχμαὶ 1,560,906, διότι ἀπὸ τὸν πίνακα τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1885 βλέπει τις προχείρως, ὅτι κατὰ τοὺς μῆνας Νοέμβριον καὶ Δεκέμβριον εἰσεπράχθησαν τὰ ποσὰ ταῦτα καὶ δὲν κατελογίσθησαν εἰς ὄφελος τῆς χρήσεως 1884. Ἀπὸ δὲ τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφει ὁ Ἀπολογισμὸς οὗτος τοῦ 1884, πρέπει τις ν’ ἀφαιρέσῃ πρῶτον 500 χιλιάδας δραχμὰς, αἵτινες ἐπληρώθησαν εἰς τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν καὶ αἵτινες δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1884· ὡς ἐνθυμεῖσθε ἐπρόκειτο περὶ ἐκκρεμῶν λογαριασμῶν, ἀναφερομένων εἰς παλαιὰς χρήσεις, κατ’ ἀπόφασιν δὲ τῆς Βουλῆς, ληφθεῖσαν κατὰ τὸ 1883, ἐνεκρίθη νὰ γένηται μὲν ἡ ἐκκαθάρισις αὐτῶν, ἀλλ’ ἡ πληρωμή των ν’ ἀναβληθῇ διὰ τὰς μετὰ τὸ 1884 χρήσεις. Πλὴν ὅμως τούτου, φαίνεται, ὅτι ἐν ταῖς λογιστικαῖς πράξεσι, ταῖς ἀφορώσαις εἰς τὴν τακτοποίησιν τῶν ἐπὶ συμψηφισμῷ εἰσπραττομένων ἐσόδων, παρεισέφρησε βεβαίως καὶ ἕτερον λᾶθος· διότι, ὡς φαίνεται, ὑπὸ τὸ κεφάλαιον «ἀπόδοσις εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας» ἐσημειώθησαν εἰς βάρος τῆς χρήσεως τοῦ 1884 δραχμαὶ 5,166,133, ἐνῷ κατὰ τοὺς Προϋπολογισμοὺς τῶν ἑπομένων ἐτῶν οὐδέποτε τὸ ποσὸν, τὸ ἀποδιδόμενον εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας, ὑπερέβη τὰ 4 ἑκατομμύρια. Ἔχετε λοιπὸν προδήλως αὔξησιν εἰς τὰ ἔσοδα κατὰ δραχμὰς 3,300,000, εἰς δὲ τὰ ἔξοδα ἐλάττωσιν 1,700,000, ἤτοι ἐν ὅλῳ διαφορὰν 5,000,000. Δὲν εἶναι καιρὸς σήμερον νὰ ἐξετασθῶσιν ἄλλαι τινὲς λεπτομέρειαι· ἀλλ’ ἂν ἐκ τῶν 24 ἑκατομμυρίων ἀφαιρέσητε τὰ οὕτω προχείρως εὑρεθέντα 5 ἑκατομμύρια, ἔχετε ἀμέσως τὸ ὑποδειχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1884 τῶν 24 ἑκατομμυρίων, ἔλασσον κατὰ 5 ἑκατομμύρια, καὶ κατὰ πρόχειρον, ἐπαναλέγω, ἐξέλεγξιν. Ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐλέχθη ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διέθηκε μέχρι τοῦδε ἐξ ἐκτάκτων πόρων 67 ἑκατομμύρια, τὸν δὲ ἰσχυρισμὸν τοῦτον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἠθέλησε νὰ ἀνομολογήσῃ, φρονῶν, ὅτι εἶναι ἔλασσον τὸ ποσόν· εἶναι πρόχειρος ἡ ἐξέλεγξις καὶ τούτου. αʹ) Ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας κατὰ τὰς καταστάσεις, τὰς ὑπ’ αὐτοῦ τούτου ὑποβληθείσας, ἔλαβε 54,800,000· βʹ) ἐκ προκαταβολῶν ἐπὶ ἐνεχυριάσει ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων 9,843,500· γʹ) ἐκ τοῦ πατριωτικοῦ δανείου 2 ἑκατομμύρια καὶ δʹ) ἐκ τῶν εἰσφορῶν 100 χιλιάδας· τὸ ὅλον 67,743,500. Κατέκρινε δριμύτατα ἐντεῦθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ὡς καταστρέψαν τὴν δημοσίαν πίστιν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅμως ἐκ τοῦ δανείου ἐκείνου ἐπορίσθη διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας 55 ἑκατομμύρια, ἐκ τοῦ αὐτοῦ δὲ δανείου ἐπορίσατο ἐπὶ ἐνεχυριάσει ὁμολογιῶν αὐτοῦ ἕτερα 10 ἑκατομμύρια, δηλαδὴ τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων ἐχρησίμευσε σήμερον ὡς τὸ μόνον μέσον, ἐξ οὗ ἤντλησεν ἡ Κυβέρνησις ἅπαντα τὰ μέσα, τὰ παρασχόντα εἰς αὐτὴν τὸ θάῤῥος νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν ἐπικείμενον ἐθνικὸν ἀγῶνα. Ποῦ δὲ νῦν εὑρισκόμεθα, κύριοι; Εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἥτις ἠλάττωσε τὰς περιουσίας ἁπάντων κατὰ μὲν 30% σήμερον, κατὰ δὲ 50% καὶ πλέον, ἂν ψηφισθῇ παρ’ ὑμῶν τὸ δάνειον τῶν 25 ἑκατομμυρίων. Εὑρισκόμεθα ἀπέναντι ἐλλείμματος 25 ἕως 30 ἑκατομμυρίων τῆς χρήσεως 1885, ἀτενίζομεν δὲ πρὸς ἔλλειμμα ὅμοιον διὰ τὸ 1886. Εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς ἐλαττώσεως τῆς παραγωγῆς τῆς γεωργίας καὶ ἁπάντων τῶν κλάδων τῆς ἐθνικῆς βιομηχανίας. Εὑρισκόμεθα ἀπέναντι ἐμπορίου νεναρκωμένου καὶ ἀργοῦντος. Εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν Δημοσίων ἔργων, δι’ ὧν καὶ μόνων δύνανται ν’ ἀναπτυχθῶσιν οἱ ὑλικοὶ πόροι τοῦ Κράτους. Αὐτὴ εἶναι ἡ ζοφερὰ καὶ εἰδεχθὴς εἰκὼν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως ἡμῶν. Διὰ τῆς ψήφου τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν καλεῖσθε νὰ δώσητε, δὲν ἐξασκεῖτε μόνον τὸ παρεχόμενον εἰς ὑμᾶς δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τῶν μέχρι τοῦδε πεπραγμένων, ἀλλὰ δύνασθε νὰ θέσητε καὶ τέρμα εἰς οἰκονομικὴν πολιτικὴν, ἥτις μᾶς ἐβύθισεν εἰς τὴν ἄβυσσον. Δύνασθε, ἀρνούμενοι ψῆφον ἐμπιστοσύνης, νὰ ἀσφαλίσητε τὴν περισυλλογὴν τῶν λειψάνων τοῦ οἰκονομικοῦ ναυαγίου ἡμῶν. Ἡ πορεία, εἰς ἣν μᾶς ὁδηγεῖ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς ὑπερφυσικὴ ἔνστασις τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας ἢ μᾶλλον ὡς ὁρμητικὴ ἐκβίασις τῶν οἰκονομικῶν νεύρων αὐτῆς. Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἔντασις ἢ ἐκβίασις ὁδηγεῖ εἰς ἐξάντλησιν. Ἐξηντλημένοι δὲ καὶ παραλελυμένοι θέλομεν βεβαίως εὑρεθῆ, ὅταν ἐπιστῇ ἡ ὥρα τῆς ἐνεργείας.

§79Θ. ΜΑΡΓΕΛΛΟΣ. Ἀνῆλθον, κύριοι, ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο μόνον καὶ μόνον ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Αἰσθάνομαι ὅτι αὕτη ἀληθῶς εἶνε βαρυσήμαντος, ὑπολαμβάνω αὐτὴν ἀφορῶσαν εἰς τὴν ἐθνικὴν τιμὴν, εἰς τὸ μέλλον καὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς Χώρας, ἀλλὰ καί τοι, εἴτε ἐκ τῶν ὁποίων ἔχω περὶ πολέμου ἰδεῶν, εἴτε καὶ ἐμπνεόμενος ὑφ’ ἑνὸς στρατιωτικοῦ φρονήματος τῆς στρατιωτικωτέρας τοῦ Κράτους Ἐπαρχίας, ἣν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω καὶ περὶ ἧς ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης περὶ τούτου ποιούμενος λόγον λίαν ἐναβρύνομαι, τυγχάνω φρονῶν ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἐνεργείας, ὀργῶ πρὸς πόλεμον, θεωρῶ αὐτὸν ὡς ἐθνικὴν ἀνάγκην ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων ἐπιβαλλομένην καὶ ὡς μόνην ἀληθῆ τῶν Ἑλληνικῶν δικαίων διεκδίκησιν (εὖγε, εὖγε!)· δι’ αὐτὸ τοῦτο ἴσα ἴσα θέλω καταψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως (ἱλαρότης). Ναὶ, θέλω καταψηφίσει αὐτῆς· διότι ὄχι μόνον δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀναχθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων, ὄχι μόνον δὲν ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἐν γένει Ἑλληνισμοῦ, ἀλλ’ ἀτυχῶς παρέλειψε νὰ ποιήσηται καὶ πράξεις, ἅς τινας κοινοὶ τῶν θνητῶν ἐὰν εὑρίσκοντο ἐν τοῖς ἐδωλίοις ἐκείνοις, θὰ ἠδύναντο νὰ ἐκτελέσωσιν, ὤφειλον νὰ πραγματώσωσι. Ποτὲ, κύριοι, Ἀντιπρόσωποι τῆς ἀριστερᾶς, ποτὲ μὴ πιστεύσητε, ὅτι Κυβέρνησις οἵα ἡ σημερινὴ καὶ ἥτις δυστυχῶς δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀναχθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν σημερινῶν περιστάσεων, ἠστόχησεν εἰς τὰ πρῶτα στάδια τῆς ἐνεργείας, ἐπλανήθη κατὰ τὰς γενικὰς αὐτῆς γραμμὰς, καὶ ἥτις δὲν ἀπετόλμησε, θυσιάζουσα ἐφήμερον δημοτικότητα, ἵνα προσπορίσηται εἰς τὸ ταμεῖον ἓν μέγα μεταλλικὸν δάνειον, δι’ οὗ καὶ μόνον ἠδύνατο ἐντείνουσα τὰς ἐνεργείας της νὰ ὀργανώσῃ ἁπάσας τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις τῆς τε ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, ποτὲ, λέγω, μὴ νομίσητε, ὅτι Κυβέρνησις τοιαύτη εἶνε ἐκείνη, ἥτις δύναται νὰ πληρώσῃ τοὺς ἐθνικοὺς ἡμῶν πόθους, νὰ ὁδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς τὴν διεκδίκησιν τῶν μεγάλων καὶ ἀπαραγράπτων δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀναστηλόνουσα ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων τοῦ Παλαιολόγου τὴν σημαίαν τῆς Ἑλληνικῆς ἐλευθερίας, καὶ διαγράφουσα ὡς ἀμετάθετα Ἑλληνικὰ ὅρια τὸν Αἷμον, τὸν Ἀδρίαν τὴν Μεσόγειον· ναὶ, κύριοι, μὴ ἀπατᾶσθε. Ἐκφράζω καὶ ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν, ἵνα σᾶς εὐχαριστήσω, αὐτοῖς τὴν εὐγνωμοσύνην μου διὰ τὰς μέχρι τοῦδε εἰς τὴν πατρίδα ὑπηρεσίας των, συμφωνῶ νὰ τοῖς ἀποδοθῶσιν ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας αἱ μεγαλείτεραι τιμαὶ, νὰ τοὺς ἀναβιβάσωμεν εἰς τὰ ὕψιστα σημεῖα, διατρέφοντες αὐτοὺς ἐκ τοῦ Πρυτανείου, ἀλλὰ ποτὲ δὲν θὰ ἐπιτρέψω νὰ παρακάθηνται οὗτοι ἐν τοῖς ἑδωλίοις ἐκείνοις· διότι φρονῶ, ὅτι ἐφ’ ὅσον ἐκεῖνοι ἐκεῖ παρακάθηνται, ἐπὶ τοσοῦτον παραβλάπτουσι τὴν Πατρίδα.

§80Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§81Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὴν πρότασιν περὶ ἐλλείψεως ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἠτιολογήθη, οὐ μόνον δὲν δύναμαι νὰ ὑπερψηφίσω, ἀλλὰ θεωρῶ μάλιστα καθῆκόν μου μετ’ ἀγανακτήσεως ν’ ἀποκρούσω. Ἡ πρότασις ἐκείνη περιέχει οὐ μόνον τὸν ἀφοπλισμὸν καὶ τὴν ὑποχώρησιν τῆς Ἑλλάδος σήμερον, ἀλλὰ καὶ τὴν καταδίκην αὐτῆς εἰς ἀπραξίαν ἐπὶ πολλὰ ἔτη. Νομίζω δὲ καθῆκόν μου τόσον περισσότερον νὰ καταψηφίσω αὐτήν, ὅσον ἡ πρότασις ἐκείνη ἔγινε παρ’ ἐκείνων, οἵτινες εἶναι οἱ κυρίως αἴτιοι τοῦ ἀφοπλισμοῦ, ἂν ὁ ἀφοπλισμὸς ἤθελε κριθῆ ἀναγκαῖος. Ἐὰν ἀληθῶς ἡ Ἑλλάς, οὔτε διπλωματικῶς, οὔτε οἰκονομικῶς, οὔτε στρατιωτικῶς εἶναι σήμερον παρεσκευασμένη πρὸς εὐτυχῆ ἀγῶνα, αἰτία εἶναι πρὸ πάντων ἡ τριετὴς διοίκησις τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Κατὰ τὰ τρία ἔτη, καθ’ ἃ ἐκυβέρνησεν αὕτη τὴν Χώραν, εἰργάσθη ν’ ἀποδείξῃ ἐν Εὐρώπῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς, καὶ αὐξηθεῖσα διὰ τῆς Θεσσαλίας καὶ ἐπὶ μακρὸν χρόνον ὑπὸ μονίμου Κυβερνήσεως διοικηθεῖσα, εἶναι ἀνίκανος νὰ γίνῃ Κράτος ἰσχυρὸν, διότι καὶ τὰ μικρὰ Κράτη ἐν μέτρῳ τινὶ δύνανται νὰ εἶναι ἰσχυρά. Τί ἐλέγομεν ἀληθῶς πάντοτε ἀπολογούμενοι πρὸς τοὺς κατακρίνοντας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν προώδευσεν, ὅτι δὲν ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς προσδοκίας τῆς Εὐρώπης; ἐλέγομεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι μικρὰ, διότι τὴν ἠθέλησεν ἡ διπλωματία μικρὰν, ὅτι ἡ ἔλλειψις μονίμων Κυβερνήσεων βλάπτει αὐτήν. Ἀλλ’ ἰδοὺ, ὅτι καὶ αὔξησις τῶν ὁρίων ἐπῆλθε καὶ Κυβέρνησις μονίμως ἐπὶ τριετίαν διῴκησε τὴν Χώραν, καὶ ἐν τούτοις παρέδωκεν αὐτὴν εἰς τοὺς διαδόχους αὐτῆς ἐξηντλημένην οἰκονομικῶς καὶ ἐντελῶς ἀπαράσκευον στρατιωτικῶς. Ἂν ἠθέλετε συμμαχίας καὶ προστασίας ὅπως ἐνεργήσητε, ἔπρεπε νὰ γνωρίζητε, ὅτι ἡ Εὐρώπη δὲν ζητεῖ ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἱστορικὰ ὀνόματα, ἀλλὰ δυνάμεις, διότι μόνον δυνάμεις δύνανται νὰ προστατεύσωσι τὰ νόμιμα αὐτῆς συμφέροντα ἐν τῷ Αἵμῳ. Μὲ τὰ δικαιώματα τοῦ παρελθόντος καὶ τὰς ἀρχαίας ἀναμνήσεις ἀρκούντως ὠφελήθημεν, καὶ πρέπει νὰ παύσωμεν πλέον σύροντες συναλλαγματικὰς ἐπὶ τῆς εὐγνωμοσύνης τῆς Εὐρώπης· πρέπει ν’ ἀποδείξῃ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, ὅτι καὶ διὰ τῶν ἰδίων αὐτοῦ δυνάμεων δύναται ν’ αὐξήσῃ καὶ ἀποκατασταθῇ (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ πολεμήσῃ ἄνευ συμμαχιῶν καὶ προστασιῶν, διατί ἐπὶ τρία ἔτη διοικήσαντες τὴν Ἑλλάδα, οὔτε συμμάχους, οὔτε προστάτας ἐφροντίσατε ν’ ἀποκτήσητε; Διατί, ὅτε μᾶς ἐπεσκέφθη ὁ Ἡγεμὼν τῆς Βουλγαρίας, δὲν κατωρθώσατε νὰ συμμαχήσητε μετ’ αὐτοῦ; Ὁ Ἡγεμὼν τῆς Βουλγαρίας ἐπισκεφθεὶς τὴν Ἑλλάδα, εἶδεν ὅτι μὲ Κράτος ἔχον μονοετῆ θητείαν, μὲ Κράτος ἐστερημένον ναυτικοῦ καὶ ἀναζητοῦν ἀκόμη τὸν τύπον τῶν πολεμικῶν του πλοίων, μὲ Κράτος, τοῦ ὁποίου τὸ ἥμισυ τοῦ Προϋπολογισμοῦ περίπου δαπανᾶται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν χρεῶν του, ὅτι μὲ Κράτος τοιοῦτο δὲν ἔπρεπε νὰ σπεύσῃ νὰ συνδεθῇ, καὶ ὅτι συφερώτερον ἦτο αὐτῷ νὰ κατέλθῃ εἰς τὸν ἀγῶνα μόνος. Τοιαύτας ἀποκομίσας ἐξ Ἀθηνῶν ἐντυπώσεις, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἀναλάβῃ μετὰ θάῤῥους τὸ ἔργον, ὅπερ ἀνέλαβε μετὰ τὰ ἐν Φιλιππουπόλει. Συμμάχους εὑρίσκουσι μόνον οἱ ἰσχυροὶ, ἡμεῖς δὲ δὲν εἰργάσθημεν νὰ ὦμεν ἰσχυροί. Τὴν καταφρόνησιν ταύτην ἐπὶ ἀδυναμίᾳ βαρέως φέρον τὸ Ἔθνος, ἠνορθώθη μετὰ τὰ ἐν Φιλιππουπόλει ὡς εἷς ἄνθρωπος πρὸς διεκδίκησιν τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν συμφερόντων αὑτοῦ διὰ τῶν ὅπλων. Ἡ Ἑλλὰς σύμπασα ᾐσθάνθη, ὅτι ἔχει συμφέρον ν’ ἀποδείξῃ ὅτι, καίτοι κακοκυβερνηθεῖσα, δὲν ἀπέθανε, καὶ ὅτι δύναται διὰ τῶν ἰδίων αὑτῆς δυνάμεων καὶ τὰ ἴδια δικαιώματα νὰ διασώσῃ καὶ τὰ γενικὰ τῆς Εὐρώπης συμφέροντα νὰ ὑπηρετήσῃ καλλίτερον πάσης ἄλλης ἐθνικότητος. Εἶπον ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, περιέχει τὸν ἀφοπλισμὸν καὶ τὴν ὑποχώρησιν τῆς Ἑλλάδος. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὸν ἀφοπλισμὸν ἐκάλυψεν ὁ Εἰσηγητὴς τῆς προτάσεως ὑπὸ σχέδια ἄλλης ἐνεργείας πρακτικωτέρας δῆθεν καὶ ἀσφαλεστέρας, μερικῆς τινος ἐπιστρατείας, ἀλλὰ διαρκοῦς καὶ μελλούσης ἴσως νὰ περιλάβῃ καὶ τὰς ἡλικίας τὰς μέχρι τοῦ τεσσαρακοστοῦ ἔτους· ἀλλ’ ὅλα αὐτὰ τὰ σχέδια εἶναι λέξεις κεναί, εἶναι σαγήνη, εἶναι ἐλπίδες φροῦδοι. Ἂν σήμερον ὑποχωρήσωμεν ὡς μὴ ἐντελῶς ἕτοιμοι, πρέπει νὰ ὦμεν βέβαιοι, ὅτι βραδύτερον θὰ ἤμεθα εἰς χείρονα θέσιν. Καὶ οἰκονομικοὶ λόγοι καὶ ἀπογοήτευσις θὰ καταστήσωσιν ἀδύνατον πᾶσαν παρασκευήν. Ἀλλ’ ἂν σήμερον στρατιωτικῶς παραδεχθῶμεν, ὅτι ἔχομεν δύναμιν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἠδυνήθη μετὰ θάῤῥους νὰ κηρύξῃ ἐπαρκῆ πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τοιαύτην δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἔχητε ἐπὶ πολλὰ ἔτη· ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἡμῶν δὲν ἐπιτρέπει οὐ μόνον μερικὴν ἐπιστράτευσιν, ἀλλ’ οὐδὲ τὸ ἥμισυ τοῦ ἐν καιρῷ εἰρήνης στρατοῦ νὰ διατηρῶμεν· ἂν δὲ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν, τὸ σχέδιον τοῦ μερικοῦ καὶ προσωρινοῦ ἀφοπλισμοῦ πρὸς ἐπανάληψιν τῆς ἐνεργείας βραδύτερον δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἂν θὰ ὑποχωρήσωμεν σήμερον, δέον ν’ ἀφοπλισθῶμεν ἐντελῶς ἐπὶ πολλὰ ἔτη καὶ θὰ ὦμεν τότε ἀνέτοιμοι ὅτε ἴσως θὰ ἦναι ἀνάγκη νὰ ἐνεργήσωμεν. Πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἠκούσατε εἰς ποίαν κατάστασιν παρέστησεν εὑρισκόμενα τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους· ἡ κατάστασις αὕτη, καὶ ἂν σήμερον ἀκόμη παύσωμεν ἐκτάκτως δαπανῶντες, εἶναι ἀπελπιστική. Ἐὰν προσέξωμεν εἰς τὸ τὶ πληρόνομεν μόνον δι’ ὑπηρεσίαν τῶν δανείων, θὰ ἴδωμεν ὅτι εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1885 ἀναγράφονται 37,000,000 καὶ πλέον δι’ ὑπηρεσίαν μόνον τῶν δημοσίων ἡμῶν χρεῶν. Ἐὰν ὅμως προσθέσητε ὅλα τὰ νέα δάνεια, τὰ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ, ὅλα τὰ συναπτόμενα ἤδη δάνεια, ὅλα τὰ ἐλλείμματα τοῦ 1885 καὶ τοῦ 1886, τὰ ὁποῖα θὰ ὑπερβῶσι τὰ 50,000,000, ἐὰν λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅτι θὰ ἀναγκασθῶμεν νὰ συνάψωμεν νέον μεταλλικὸν δάνειον, ὅπως ἄρωμεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν καὶ ἐξοφλήσωμεν τὰς λοιπὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Δημοσίου, θέλετε ἴδει ὅτι περίπου 45,000,000 θὰ ἦναι τὸ ἐγγραφησόμενον τακτικῶς ποσὸν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἡμῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Δημοσίου χρέους τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλὰ πιστεύετε σπουδαίως, ὅτι εἶνε δυνατὸν μὲ τοιοῦτον Προϋπολογισμὸν νὰ ἔχητε στρατὸν καὶ παρασκευάς; Εἶνε δυνατὸν τὰ τακτικὰ καὶ βέβαια ἔσοδα τῆς Ἑλλάδος ἐπί τινα ἔτη νὰ δώσωσι πλέον τῶν 65,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος; Ὅσους φόρους καὶ ἂν ἐπιβάλετε, οὐδέποτε θὰ δυνηθῆτε νὰ ἔχητε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐν τοῖς Προϋπολογισμοῖς ἀναγράφετε, ὅταν κυβερνᾶτε. Καὶ δὲν θὰ τὰ ἔχητε, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶνε ἀκόμη πτωχός, καὶ δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς δαπάνας αὐτοῦ καὶ εἰς μεγάλους φόρους. Πιστεύετε, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μόνον ἐκ δυστροπίας καθυστερεῖ τοὺς φόρους καὶ ὅτι δὲν ἀπῃτεῖτο ἡ αὐστηρός τις νόμος περὶ εἰσπράξεως τῶν ἐσόδων, ὅπως παύσωσι τὰ καθυστερήματα. Ἀλλ’ οἱονδήποτε νόμον καὶ ἂν ἐφαρμόσητε, ἀδύνατον νὰ εἰσπράξητε τὰ 85 ἑκατομμύρια τῶν ἐσόδων. Ἀνέφερε πρὸ ὀλίγου ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἔντιμος Βουλευτὴς τὸ Ἰταλικὸν Κράτος. Ἀλλ’ εἶνε δυνατὸν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς παραγωγῆς νὰ παραβάλητε τὴν Ἰταλίαν πρὸς τὴν Ἑλλάδα; Ἡ Ἰταλία ἔχει πόρους ποικίλους, ἔχει γεωργίαν καὶ βιομηχανίαν καὶ ἐμπόριον καὶ τὰ ἔχει ἀπὸ χρόνων ὡς πεπολιτισμένη Χώρα. Καὶ ἡμεῖς σήμερον τί ἔχομεν; ἐκτὸς τῆς σταφίδος, τοῦ οἴνου, τοῦ ἐλαίου καί τινων ἄλλων, οὐδὲν ἄλλο ἄξιον λόγου προϊὸν ἔχομεν. Πάντες εἴμεθα βεβαρημένοι ἀπὸ χρέη, μέγα δὲ μέρος τῆς Χώρας εἶναι ἀνεπιτήδειον πρὸς παραγωγήν. Ὅταν λοιπὸν 65 ἢ 70,000,000 θὰ ὦσι τὰ βέβαια ἔσοδα, εἶναι δυνατὸν μὲ τὰ ὑπολειπόμενα 20 ἢ 25,000,000 νὰ διοικηθῶμεν καὶ νὰ ἔχωμεν καὶ στρατόν; Εἶναι δυνατὸν διὰ τοιούτου ποσοῦ νὰ θεραπεύσωμεν πάσας τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ, ἃς μεγαλειτέρας κατέδειξεν ἡ ἐπιστρατεία καὶ ἡ παρασκευὴ, νὰ κατασκευάσωμεν τοὺς στρατῶνας, τὰς ἀποθήκας, τὰς ὁδοὺς, τὰ ἀμυντικὰ ἔργα καὶ νὰ προμηθευώμεθα ὑλικὸν καὶ συγχρόνως νὰ ἐπαρκῶμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν ἄλλων Ὑπουργείων; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἤδη, ὅτε κατεδείχθη ὁποία ὑπεροχὴ καὶ δύναμις εἶναι τὸ Ναυτικὸν δι’ ἡμᾶς, εἶνε δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον ζητοῦντες τὸν τύπον τῶν πλοίων, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην ἡ Ἑλλὰς καὶ οὐδὲν παρασκευάζοντες καὶ δαπανῶντες διὰ τὸ Ναυτικόν; Δὲν φρονοῦμεν πάντες, ὅτι διὰ μικροῦ μὲν, ἀλλ’ ἑτοίμου στόλου πλοίων καὶ τορπιλλοβόλων θὰ ἦτο σήμερον ἄλλη ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος; Ἂν εἴχομεν τρία μόνον πλοῖα κατὰ Σεπτέμβριον καὶ τὰ τορπιλλοβόλα ἕτοιμα, θὰ ἠδυνάμεθα εὐθὺς ἅμα τῷ τολμήματι τῆς Φιλιππουπόλεως νὰ γίνωμεν κύριοι τῆς θαλάσσης, νὰ ἐπαναστατήσωμεν τὴν Κρήτην καὶ ἄλλας Ἑλληνικὰς νήσους, νὰ παρακωλύσωμεν τὰς κατὰ θάλασσαν συγκοινωνίας τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους καὶ τὰς συγκεντρώσεις τοῦ ἐχθρικοῦ στρατοῦ εἰς τὰ σύνορα καὶ νὰ ἐπιβάλωμεν αὐτῇ τὰς ἀπαιτήσεις ἡμῶν, διότι στόλος Τουρκικὸς δὲν ὑπῆρχεν ὅπως ἀντιταχθῇ. Αὐτὸ θὰ ἦτο ἀσφαλὲς τόλμημα, οὐχὶ δ’ ἡ εἰσβολὴ εἰς Ἤπειρον καὶ Θεσσαλίαν μὲ στρατὸν μὴ ὑπάρχοντα ὡς πρὸ ὀλίγου ἀνέφερεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ἐν τούτοις περὶ αὐτῆς μᾶς ὁμιλοῦσι ὡς περὶ ἀπωλείας βεβαιοτάτης ἐπιτυχίας, ἐνθυμίζοντες τὸ τοῦ Τακίτου «ψεύδονται καὶ πιστεύουσιν ἑαυτούς». Ἀλλὰ θὰ ἦτο καὶ ἔντιμος τοιαύτη ἐπιδρομὴ τότε; Δὲν θὰ ἐμόρφου τὴν γνώμην ἡ Εὐρώπη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ὁσάκις ἄλλοι λαοὶ ἀγωνίζονται ἐν τῇ Ἀνατολῇ, αὐτὴ ποτὲ μὲν ὡς ἐπαίτης μὲ τὸν δίσκον, ποτὲ δὲ ὡς δολοφόνος ἐξαίφνης ζητεῖ νὰ ὠφεληθῇ; Τοιοῦτον ἐπιχείρημα θὰ τὸ ἐθεώρουν ἀνάξιον πεπολιτισμένου Κράτους καὶ ἤθελε διεγείρει τὴν ἀποστροφὴν συμπάσης τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ, λέγουσι, καὶ σήμερον ζητοῦντες νὰ πολεμήσητε πρὸς τὴν γείτονα, τὸ αὐτὸ ἀδίκημα ζητεῖτε νὰ πράξητε. Ἀλλὰ δὲν εἶνε τὸ αὐτό· σήμερον πάνοπλοι κατερχόμεθα νὰ μονομαχήσωμεν· θὰ ἦτο ἡ αὐτὴ διαφορὰ οἵα μεταξὺ τοῦ δολοφόνου καὶ τοῦ ἐν μονομαχίᾳ φονεύοντος τὸν ἀντίπαλόν του. Ἀλλ’ ἆρά γε εἶνε πλέον εὐπρόσδεκτος ἡ ἑτέρα παρηγορία, ὅτι, ἂν σήμερον δεχθῶμεν νὰ ὑποχωρήσωμεν, θὰ εὑρεθῶμεν ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου ἐν ὥρᾳ καταλληλοτέρᾳ πρὸς ἐπιτυχῆ ἐνέργειαν; Βεβαίως δὲν εἶναί τι νέον ἡ πολιτικὴ αὕτη προφητεία, ὅτι τὰ ἐν τῷ Αἵμῳ τάχιστα θέλουσι ταραχθῆ καὶ πάλιν· ἀλλὰ διότι θὰ ἐπέλθωσι νέαι διαταράξεις, ἔχει τις τὸ δικαίωμα νὰ διαβεβαιοῖ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ὅτι αἱ περιστάσεις τότε θὰ ὦσιν εὐνοϊκώτεραι καὶ νὰ θέλῃ οὕτω νὰ παρασύρῃ ἡμᾶς σήμερον εἰς ὑποχώρησιν; Ἐὰν σήμερον αἱ Δυνάμεις, αἱ ἐποφθαλμιῶσαι χώρας ἢ ἐπιῤῥοὰς, διῃρημέναι, εἶνε ἀσύμφωνοι πρὸς μεταῤῥύθμισιν τοῦ καθεστῶτος ἐν τῇ Χερσονήσῳ τοῦ Αἵμου, εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θὰ ὦσιν ἀσύμφωνοι καὶ μετά τινα καιρόν; Δὲν εἶνε ἐνδεχόμενον νὰ παρουσιασθῶσι βραδύτερον περιστάσεις ἐν Εὐρώπῃ, ὑπαγορεύουσαι ἄλλους συνδυασμοὺς, συμβιβάζουσαι τὰ διεστῶτα καὶ φέρουσαι λύσιν τῶν ἐν τῷ Αἵμῳ δυσκολιῶν ἐπιβλαβῆ εἰς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα; Τίς οἶδεν ἄν, θνήσκοντος τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας ἢ ἐκλείποντος ἐκ τῆς σκηνῆς τοῦ πρίγκιπος Βίσμαρκ, δὲν θὰ ἐπέλθωσι συνεννοήσεις, καθιστῶσαι δυσχερεστέραν τὴν θέσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους; Ἐὰν συμφωνήσωσιν Αὐστρία καὶ Ῥωσσία αὔριον, ἐλπίζετε σεῖς, ὅτι, ἀναβάλλοντες σήμερον καὶ παρασκευαζόμενοι δῆθεν καλλίτερον, θὰ ἔχητε καλλιτέραν εὐκαιρίαν νὰ διεκδικήσητε τὰ μέρη, τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖ ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ τὰ ὁποῖα ἄλλοι τῷ ἀμφισβητοῦσιν; Ἀλλ’ ἆρά γε εἶνε πάντοτε αἱ συμμαχίαι ἢ τῶν ἰσχυρῶν αἱ προστασίαι ἐν τῷ Αἵμῳ ἀναγκαῖος καὶ ἀναπόφευκτος ὅρος πρὸς ἐπιτυχῆ ἐνέργειαν ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος; Δὲν βλέπετε ὅτι, ἐὰν εἶνε ὁ εἷς φίλος, θὰ εἶνε οἱ ἄλλοι ἐχθροὶ ἡμῶν, καὶ ὅτι ἂν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀνέλαβον τὴν προστασίαν τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἀποδειχθῶσιν ἰσχυρότεροι, θὰ βλαφθῶμεν; Δὲν παρατηρεῖτε ὁποίας δοκιμασίας διέρχεται τὸ Ῥωμυλιωτικὸν ζήτημα, τὸ διεξαχθὲν διὰ τοῦ συστήματος τῶν ἐπιῤῥοῶν καὶ τῶν προστασιῶν τῶν ἰσχυρῶν; Καὶ ἡ πτωχὴ ἐκείνη λύσις διὰ τοῦ διορισμοῦ τοῦ Ἡγεμόνος τῆς Βουλγαρίας ὡς διοικητοῦ τῆς Ῥωμυλίας τίς οἶδεν ὁποίας ζημίας δύναται νὰ φέρῃ εἰς τὸ Βουλγαρικὸν Ἔθνος ἕνεκα τῶν ἀντιπράξεων τῆς Ῥωσσίας, καθ’ ἧς εἰργάσθησαν ἄλλαι ἀντίζηλοι Δυνάμεις. Ἡ Ἑλλὰς σήμερον ἀφέθη μόνη, ἀλλὰ πιστεύω ὅτι, ἂν μὲν κατερχομένη μόνη εἰς τὸν ἀγῶνα, ἐπιτύχῃ, θὰ δρέψῃ πλειοτέρους καὶ πληρεστέρους καρποὺς παρ’ ἂν κατήρχετο προστατευομένη ὑπό τινος ἰσχυρᾶς Δυνάμεως· ἂν δ’ ἀποτύχῃ, θὰ εὕρῃ περισσοτέρας συμπαθείας παρ’ ἐὰν ἐγινώσκετο, ὅτι ἐγένετο τὸ ὄργανον τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἐπιῤῥοῆς ἐν τῷ Αἵμῳ ἐναντίον τῶν ἄλλων. Ἡ διὰ τῶν ἰδίων ἡμῶν δυνάμεων ἐνέργεια εἶνε ἡ ἀσφαλεστέρα, ὅταν δυνάμεθα. Ἑπομένως δὲν εἶνε ὅρος ἀναπόφευκτος πάσης ἐνεργείας ἡ ἐξασφάλισις συμμάχου καὶ προστάτου. Ἡ Ἑλλὰς ἕνα μόνον πρέπει νὰ φυλάττῃ ὅρον, ν’ ἀποδείξῃ τῇ Εὐρώπῃ, ὅτι εἶνε Κράτος ἰσχυρὸν, ὅτι δύναται καλῶς νὰ διοικῆται, ὅτι δύναται νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ νόμιμα ἐν τῷ Αἵμῳ συμφέροντα, ὑπὲρ ὧν ἡ Εὐρώπη μεριμνᾷ καὶ ἕνεκα τῶν ὁποίων τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα πάντοτε ὑφίσταται καὶ γεννᾷ ἀνησυχίας. Ἀλλ’ ἡ ἀναβολὴ σήμερον φέρει καὶ ἕτερον κακὸν, ὅτι, ἂν ἀναβάλωμεν, θὰ ἔχωμεν μετὰ καιρὸν ἀπέναντι ἡμῶν ἰσχυροτέραν καὶ συμπαγεστέραν Βουλγαρίαν ἢ ὅ,τι ἔχομεν σήμερον. Δὲν πρέπει ν’ ἀφήσωμεν νὰ παγιωθῶσιν ἐκεῖ τὰ πράγματα. Ἤδη ἡ δοθεῖσα λύσις δὲν ηὐχαρίστησε τὸν Βουλγαρικὸν λαὸν, οὐδὲ τὸν Ἡγεμόνα· διαιρέσεις ἐσωτερικαὶ ἐγεννήθησαν, αἱ δ’ ἔξωθεν ἀντενέργειαι αὐξάνουσι κατὰ τοῦ Ἡγεμονικοῦ θρόνου. Θέλετε νὰ περιμείνωμεν νὰ στερεωθῶσι τὰ πράγματα, νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ πλήρης ἕνωσις, νὰ ἐνισχυθῇ ὁ Ἀλέξανδρος, νὰ συνδεθῇ διὰ συμμαχίας καὶ ἐπιμαχίας μετὰ τοῦ Σουλτάνου, νὰ ἐπαναλάβωσιν οἱ Βούλγαροι τὰς ἐργασίας των ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐν Θράκῃ περιβεβλημένοι ἤδη μὲ μεγαλείτερον γόητρον; Μὴ λησμονῶμεν, ὅτι οἱ Βούλγαροι εὑρίσκονται οἰκονομικῶς εἰς καλλιτέραν κατάστασιν ἡμῶν, οὐδ’ ἔπαθον ἔτι ὅσον ἡμεῖς, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, ἐκ τῶν κομματικῶν καὶ κοινοβουλευτικῶν ἀγώνων, καὶ θὰ ἐπιδοθῶσι μᾶλλον εὐδοκίμως εἰς τὴν στρατιωτικὴν αὐτῶν ὀργάνωσιν. Γινώσκομεν τὴν φιλοδοξίαν τοῦ Βουλγαρικοῦ λαοῦ, γινώσκομεν ἤδη καὶ τοὺς ἰσχυροὺς αὐτῶν φίλους. Μὴ λησμονῶμεν, ὅτι καὶ ὡς προπαγάνδα εἰργάσθησαν καλλίτερον ἡμῶν μέχρι τοῦδε. Ἡμῶν ὁ ζῆλος ἐν τοῖς συλλόγοις καὶ τοῖς κομητάτοις φθάνει μέχρι τῆς στιγμῆς τῶν ἀρχαιρεσιῶν, ἀφοῦ δ’ ἐκλέξωμεν πρόεδρον καὶ γραμματέα, παύομεν πᾶσαν ἐνέργειαν καὶ ἀδιαφοροῦμεν. Δὲν ἔχομεν τὴν πειθαρχίαν, ἣν ἔχουσιν οἱ Βούλγαροι. Ταῦτα βλέπων, νομίζω, ὅτι ἐὰν σήμερον κληθῇ τὸ ἔθνος νὰ ἐνεργήσῃ, θὰ ἦνε καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην εἰς ἐποχὴν λίαν εὐμενῆ. Ἀλλ’ οἱ εἰσαγαγόντες καὶ ὑποστηρίζοντες τὴν πρότασιν δὲν ἠρκέσθησαν νὰ καταγγείλωσιν, ὅτι εἴμεθα διπλωματικῶς ἐν δυσμενεῖ ἐποχῇ σήμερον, ἀλλ’ ἠθέλησαν, ὅπως καλύψωσι τὴν εὐθύνην αὑτῶν, νὰ παραστήσωσιν, ὅτι κατὰ πάντα τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα ἔχουσι κακῶς, ὅτι οὐδὲν ἔχει παρ’ ἡμῖν καλῶς καὶ ὅτι πλήρης ἡ ἀπελπισία καὶ πρέπει τὸ ἔθνος νὰ ὑποχωρήσῃ. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ εἴπω τὰ πάντα καλὰ ἐν τῷ ἡμετέρῳ στρατῷ, δὲν εἶμαι ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ὑποστηρίξω, ὅτι τὰ πάντα ἐγένοντο ὡς ἔδει καὶ ὅτι οὐδὲν παρελείφθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Βεβαίως τινὰ δὲν ἐγένοντο ἐγκαίρως, τινὰ δὲν ἐγένοντο παντελῶς· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τόσα ἐγένοντο καὶ τόσα ἀνεπτύχθησαν ὥστε εἶνε ἀνάξιον χάριν τινῶν ἐλλείψεων, αἵτινες ἢ συνεπληρώθησαν ἢ θὰ συμπληρωθῶσι, νὰ ζητῶμεν ν’ ἀποτρέψωμεν καὶ τὸν στρατὸν καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ἔθνος ἀπὸ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἔχει τὸ θάῤῥος ν’ ἀναλάβῃ. Ἐμὲ οὔτε τὸ ὀλιγάριθμον τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, οὔτε ἡ ποιότης αὐτοῦ, οὔτε αἱ ἐλλείψεις ἄλλων τινῶν ὑπηρεσιῶν μὲ φοβίζουν. Ὁ ἀριθμὸς μετὰ τὴν κλῆσιν τῶν δύο τελευταίων ἡλικιῶν καὶ μετὰ δραστηρίαν ἐργασίαν τῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως ἐπὶ τῶν ἀνυποτάκτων θ’ ἀνέλθῃ ἤδη εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 100,000 ἀνδρῶν. Ἀλλὰ πιστεύετε, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ εἶνε αὐτὸς, τὸν ὁποῖον πολλοὶ παριστῶσι; Διαβεβαιοῖ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι κατὰ τὰς πληροφορίας αὐτῆς ὁ ἀριθμὸς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ ἀνέρχεται εἰς 114,000 ἀνδρῶν ἐν Ἠπείρῳ καὶ Θεσσαλίᾳ παρὰ τὰ σύνορα καὶ μέχρις ἐνδοτέρας τινὸς γραμμῆς. Ἀλλὰ καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας παρ’ ἀξιωματικῶν ἐξ Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας ἐλθόντων καὶ ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς εἶνε ὑπερβολικός.

§82ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει ἐπισήμους πληροφορίας, ὥστε σᾶς παρακαλῶ μὴ ποιεῖτε χρῆσιν αὐτῶν.

§83ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω, ὅτι τὸ εἴχετε εἴπει ἐντεῦθεν.

§84ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι.

§85ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Περὶ τῆς ποιότητος τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ καὶ τοῦ Τουρκικοῦ θὰ ἐθεώρουν ἄτοπον νὰ κάμω λόγον ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ πρὸ ὀλίγου ἐξυψώθη εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ὁ Τουρκικὸς στρατὸς, καὶ παρεστάθη τοσοῦτον ὑποδεέστερος ὁ ἡμέτερος, ὥστε βεβαίως ἐκ μόνης αὐτῆς τῆς ὑπεροχῆς ἠδύνατο ν’ ἀποθαῤῥυνθῇ. Τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, κύριοι, τὰς ἀρετὰς ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐγὼ αὐτὸς ἀνέφερα· προέκειτο τότε περὶ τῆς μονοετοῦς ἢ τῆς μακροτέρας θητείας, ὑπερασπίζων δὲ τὴν μακροτέραν, τὴν διετῆ θητείαν, ὡς ἐπιχείρημα ἐπεκαλέσθην τὴν στρατιωτικὴν ἀνατροφὴν καὶ ἀξίαν τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ· ἀλλ’ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἐξῆρε τὰς ἀρετὰς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ πρὸ ὀλίγου ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος βουλευτὴς, ὥστε δὲν ἠδυνήθην νὰ μὴ ἀναμνησθῶ περιστάσεων, αἵτινες πολὺ διάφορον ἰδέαν περὶ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ μοὶ ἐνεποίησαν. Ἐθαύμασεν ὁ κ. Εὐταξίας τὸν Τουρκικὸν στρατὸν κατὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον, ἀλλ’ ἀκριβῶς κατὰ τὸν πόλεμον ἐκεῖνον ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ διοίκησις, ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς, ἡ στρατιωτικὴ μόρφωσις τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ εἶνε κατωτάτου βαθμοῦ. Ἀφοῦ τότε ὁ Ῥωσσικὸς στρατὸς, πολλάκις ὀλιγώτερος τὸν ἀριθμὸν, ἠδυνήθη ἐν μέσῳ βαρυτάτου χειμῶνος νὰ νικήσῃ καὶ ἀποβάλῃ τὸν ἐχθρὸν ἀπὸ ὀχυρωτάτας θέσεις καὶ νὰ διέλθῃ νικητὴς διὰ τῶν Βαλκανίων, ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀντισταθῇ ὁ Τουρκικὸς στρατὸς ἐν τῇ ἰδίᾳ αὑτοῦ Χώρᾳ καὶ ἐν τοῖς στενοῖς τῆς Σίπκας, ὅπου ἐνθυμοῦμαι μεταξὺ ἄλλων, ὅτι λοχαγὸς Ῥῶσσος ὁδηγῶν ἑξήκοντα μόνον στρατιώτας ἐκυρίευσεν ὀχύρωμα Τουρκικὸν, ὅπερ ὑπερήσπιζε τάγμα ὁλόκληρον, μὴ παριστῶμεν τοὺς ἡττηθέντας τόσον φοβερούς. Ἀναφέρω ταῦτα οὐχὶ διὰ νὰ καταβιβάσω τὴν ἀξίαν τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ· ὁ Τοῦρκος στρατιώτης καὶ γενναῖος εἶνε καὶ πειθαρχίαν ἔχει ἐκ λόγων θρησκευτικῶν, καὶ λιτὸς καὶ σκληραγωγημένος· ἀλλ’ ἀπὸ τὸν Τουρκικὸν στρατὸν ἐλλείπουσι προσόντα ἄλλα, τὰ ὁποῖα εἰσὶ σπουδαιότατα ἐν τοῖς σημερινοῖς πολέμοις· δὲν ἔχει τὸ ὁρμητικὸν, δὲν ἔχει τὴν ἑτοιμότητα τοῦ διαγινώσκειν καὶ ὠφελεῖσθαι ἐκ τοῦ ἐδάφους, δὲν ἔχει τὴν πρωτοβουλίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Ἕλλην στρατιώτης, οἱ δὲ ἀξιωματικοὶ αὐτοῦ κατὰ τὸ πλεῖστον οὐδόλως διαφέρουσι τῶν στρατιωτῶν, ἐνῷ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ ἡμέτεροι ἀξιωματικοὶ, ἂν καὶ δὲν ἔτυχόν ποτε στρατοῦ ἐπαρκοῦς καὶ στελέχεων πρὸς μόρφωσιν, θέλουσιν ἀναπληρώσει διὰ τῆς εὐφυΐας αὑτῶν καὶ τῆς φιλοτιμίας τὰς πολλὰς ἐλλείψεις. Μὴ παριστῶμεν τὰ πράγματα οὕτως ἀπελπιστικὰ, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν τῆς ποιότητος, διότι ἡ ἀπελπισία δὲν εἶνε εὔλογος καὶ δικαία. Τὸ πᾶν εἶνε τὸ ζήτημα τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Χθὲς ὁ ἔντιμος ἐξ Εὐρυτανίας βουλευτὴς ἀγορεύων μοὶ ὑπέμνησε τὶ εἶπον ἐπὶ τοῦ θέματος περὶ πολέμου κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς παρελθούσης Συνόδου, νομίσας ἴσως, ὅτι σήμερον ἔχω διάφορον γνώμην ἐκείνης, καὶ ὅτι μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς περικοπῆς ἐκείνης ἤθελον δυσκολευθῆ νὰ ἔχω πλέον τὴν γνώμην, ἣν ὑπέθετεν, ὅτι ἔχω. Νομίζω, ὅτι ἡ διαφορὰ γνώμης μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἐμοῦ προέρχεται ἐκ τούτου, ὅτι αὐτὸς μὲν νομίζει, κατ’ ἀρχὴν, ὅτι οὐδόλως πρέπει νὰ πιστεύῃ τις εἰς τοὺς λόγους καὶ τὰς πράξεις τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, ἐγὼ δὲ τοὐναντίον θεωρῶ καθῆκον οὐχὶ μόνον βουλευτοῦ, ἀλλὰ παντὸς ἀνθρώπου νὰ πιστεύῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς τοῦ Κράτους, προκειμένου περὶ τοιούτου ζητήματος, οἷον τὸ περὶ ἀποκαταστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, εἶνε ἀδύνατον ἐν γνώσει νὰ διαβεβαιοῖ τὴν Βουλὴν καὶ τὸ Ἔθνος καὶ τὴν Εὐρώπην περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα οὔτε θέλει, οὔτε αἰσθάνεται, οὔτε πιστεύει. Τὴν ἰδίαν γνώμην, ἣν εἶχον τότε, τὴν αὐτὴν ἔχω καὶ σήμερον. Ἡ γνώμη μου καὶ τότε καὶ σήμερον εἶνε, ὅτι πρέπει νὰ διακρίνωμεν ἂν πρέπει, ἂν ὀφείλομεν σήμερον νὰ πολεμήσωμεν ἀπὸ τὸ ἂν δυνάμεθα νὰ πολεμήσωμεν. Περὶ τοῦ ἂν ὀφείλομεν νὰ πολεμήσωμεν σήμερον, ἡ Βουλὴ δύναται νὰ ἔχῃ γνώμην καὶ νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην ταύτην, διότι εἶνε ἐν γνώσει ὅλων τῶν ἐθνικῶν κινδύνων καὶ τῶν περιστάσεων πρὸς τοιαύτην γνώμην, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἂν δυνάμεθα σήμερον νὰ πολεμήσωμεν νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ οὔτε ἁρμοδία εἶνε, οὔτε εἰς θέσιν, ὅπως ἐκφράσῃ γνώμην, ἀλλ’ εἶνε ἀποκλειστικὸν ἔργον τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον σύμπας ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου μέχρι σήμερον ἐξακολουθεῖ πιστεύων, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἐνεργήσῃ σήμερον, ἡ δὲ πεποίθησις αὕτη καθ’ ἡμέραν ἐνισχύεται καὶ ὁ λόγος πασίγνωστος. Δὲν εἶνε ἁπλῶς τὸ γεγονὸς τῆς προσαρτήσεως τῆς Ῥωμυλίας εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ὅπερ ἀπήλπισε τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ, ἥτις ἐξεδηλώθη ἐν τῷ ζητήματι τῆς Ῥωμυλίας, καὶ τῆς ὁποίας ἡ προσάρτησις εἶνε μία τῶν πράξεων τοῦ παρασκευαζομένου δράματος. Ἡ Βουλγαρία ἐγένετο ἡ ἐρωμένη μεταξὺ ἰσχυρῶν ἀντεραστῶν, οἵτινες ἁμιλλῶνται τὶς νὰ εὐχαριστήσῃ αὐτὴν περισσότερον, ὅπως τὴν προσελκύσῃ εἰς ἑαυτὸν καὶ τὴν ἀποσπάσῃ ἀπὸ τοῦ ἀντιζήλου. Ὅ,τι ἡ Ῥωσσία ἤθελεν ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας ἢ διὰ τῆς Βουλγαρίας ὑπὲρ ἑαυτῆς, ἄλλαι Δυνάμεις τὸ ὑπόσχονται ἐντελῶς ὑπὲρ μόνης αὐτῆς, ἀρκεῖ νὰ ἐγκαταλίπῃ τὴν Ῥωσσίαν. Ἡ Εὐρώπη, νομίζουσα, ὅτι ἐν μεγάλῃ ἀντιρωσσιζούσῃ Βουλγαρίᾳ εὑρίσκει τὰς ἐγγυήσεις ἀσφαλεστέρας λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, θέλει παράσχει αὐτῇ πολὺ περισσότερα ἢ ὅσα ἡ Ῥωσσία. Ἡμεῖς δυστυχῶς δὲν εἴμεθα εἰς τὴν θέσιν τῆς Βουλγαρίας ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο καὶ οἱ κίνδυνοι μεγαλείτεροι. Γινώσκομεν τὴν φιλοδοξίαν καὶ τοὺς πόθους τοῦ Βουλγαρικοῦ λαοῦ πρὸς ἀποκατάστασιν μεγάλου Βουλγαρικοῦ Κράτους, γνωρίζομεν ὅτι εὗρεν ἡγεμόνα φιλόδοξον καὶ τολμηρόν· ἀμφότεροι, μὴ ἀμφιβάλλετε, θὰ ἐκμεταλλευθῶσιν ἐπιτηδείως τὰ πάθη καὶ τὰ συμφέροντα τῶν ἐριζόντων μεγάλων Κρατῶν. Μὴ μᾶς πλανᾷ ἡ σημερινὴ αὐτάρκεια τοῦ Βουλγαρικοῦ λαοῦ· ἅμα παρέλθωσιν αἱ σημεριναὶ δυσχέρειαι, θὰ ἐπαναλάβωσι τὸ ἔργον τῆς στρατιωτικῆς αὐτῶν παρασκευῆς, καὶ ἡμεῖς θὰ πράττωμεν ὅ,τι πάντοτε. Διὰ τοῦτο τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἐθεώρησε καὶ θεωρεῖ ὑπερτάτην ἀνάγκην σήμερον τὸν πόλεμον. Νομίζετε λοιπὸν, ὅτι συμφέρει ἐν τῷ μέσῳ τοσούτων περιστάσεων ν’ ἀμφισβητήσωμεν τὴν ἀξίαν καὶ τὴν ἀλήθειαν τῆς γνώμης αὐτῆς τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου, ὅτι ὀφείλει σήμερον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος νὰ πολεμήσῃ; δὲν τὸ πιστεύω. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι τὴν ἀνάγκην αὐτὴν τοῦ νὰ πολεμήσωμεν, σήμερον πρέπει νὰ ὑποτάξωμεν εἰς τὸν ἄλλον ὅρον, τὸν ὅρον τοῦ ἂν δυνάμεθα νὰ πολεμήσωμεν, διότι εἶνε ἀφροσύνη, μὴ δυνάμενοι ν’ ἀναλάβωμεν πόλεμον, ὅσον ἀναγκαῖος καὶ ἂν ἦνε. Τὸ ἂν δυνάμεθα, βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν δύναται οὐδ’ ὀφείλει νὰ κρίνῃ καὶ ἀποφασίσῃ· βεβαίως ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δύναται περὶ τούτου νὰ ἔχῃ μίαν γνώμην, ἀλλ’ ὅταν ἡ Κυβέρνησις δὲν ὁμολογῇ, ὅτι δὲν δυνάμεθα, δὲν πρέπει νὰ ζητῶσιν οἱ τὰ ἐναντία φρονοῦντες νὰ κατισχύσῃ ἡ ἰδική των γνώμη· διότι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν, οὐδὲ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ὅλας τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔχει ἐκείνη. Καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀνακοινώσει ἡμῖν πληροφορίας, δὲν ἤθελεν οὕτω καταστήσει ἡμᾶς ἱκανοὺς ἀσφαλῶς νὰ κρίνωμεν, διότι πληροφορίαι καὶ ἐντυπώσεις ἓξ μηνῶν καὶ πλέον, τοσοῦτον πολλαὶ καὶ ποικίλαι, δὲν εἶνε εὔκολον νὰ μεταδοθῶσιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἐπαρκῶς. Ἡ ἀπόφασις περὶ τοῦ ἂν δυνάμεθα, εἶνε ἔργον τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας καὶ πρέπει ν’ ἀπόσχωμεν ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ τοιούτου ζητήματος. Φρονῶ, ὅτι πρέπει ν’ ἀφεθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Λοιπὸν ἡ γνώμη μου εἶνε αὕτη· θεωρῶ τὸν πόλεμον σήμερον ἐθνικὴν ἀνάγκην, ἐνῷ τὸν ἀφοπλισμὸν καὶ τὴν ὑποχώρησιν θεωρῶ ἐπιζημιωτάτην εἰς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Χάριν ἑπομένως αὐτῆς τῆς ἐθνικῆς ἀνάγκης χορηγῶ πάντα τὰ μέσα, ὅσα ἡ Κυβέρνησις κρίνει ἀναγκαῖα πρὸς τὸν σκοπόν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου ἐννοῶ ν’ ἀφήσω τὴν Κυβέρνησιν ἐντελῶς ἐλευθέραν καὶ ἀνεπηρέαστον νὰ κρίνῃ καὶ ἀποφασίσῃ ἐὰν δυνάμεθα σήμερον νὰ πολεμήσωμεν. Αὕτη εἶναι ἡ ἀληθὴς γνώμη καὶ τὸ ἀληθὲς συμφέρον τοῦ Ἔθνους. Τοῦτο γινώσκει ἡ Κυβέρνησις· μένουσα δ’ ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, ἐννοεῖ, κατ’ ἐμὲ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ ἐνεργήσῃ σήμερον ἢ ὅτι θὰ δύναται νὰ ἐνεργήσῃ μετὰ χρόνον, ὅστις δὲν θὰ ἐξαντλήσῃ ἀφ’ ἑνὸς τὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους καὶ τοῦ λαοῦ, θὰ ἦνε ὅμως ἐπαρκὴς ὅπως πληρωθῶσι πολλαὶ ἀτέλειαι καὶ πολλαὶ ἐλλείψεις, τὰς ὁποίας εἶνε ἀνάγκη νὰ συμπληρώσωμεν (εὖγε). Αὕτη εἶνε ἡ γνώμη μου, κύριοι· εὔχομαι δὲ νὰ μὴ μετανοήσω δι’ ὅσα ἤλπισα καὶ δι’ ὅσα ἐπίστευσα. (Εὖγε! εὖγε!).

§86Ρ. ΡΩΜΑΣ. Κατὰ τὴν κρισιμωτάτην ταύτην τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου στιγμὴν ἀνέρχομαι, κύριοι, μετὰ βαθυτάτης συγκινήσεως ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου καὶ εἴπω τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων θέλω καταψηφίσει ἅπαντα τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, τὰ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντα. Ἐπὶ δὲ τοῦ τεθέντος ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης δηλῶ, ὅτι θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον, καθόσον καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ συντεταγμένη Ἀντιπολίτευσις ἀπεφάνθησαν ὑπὲρ τῆς παρατάσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἡ μὲν ὑπὲρ τῆς γενικῆς, ἡ δὲ ὑπὲρ τῆς μερικῆς, ὅπερ ἀντίκειται καὶ εἰς τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν καὶ εἰς τὰ προφανῆ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῆς ὁδοῦ ταύτης δὲν ἐννοῶ νὰ ἀκολουθήσω οὔτε τοὺς μὲν, οὔτε τοὺς δέ. Καὶ ἐγώ, κύριοι, καθὼς καὶ πλεῖστοι ἄλλοι, ἢ κυρίως εἰπεῖν ἡ παμψηφία σχεδὸν τῆς Βουλῆς παρέσχεν εἰς τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν ἅπαντα τὰ μέσα, ὅσα αὕτη ἐζήτησε παρ’ ἡμῶν διὰ τὴν πρὸς πόλεμον ταχίστην παρασκευὴν τοῦ Ἔθνους. Ἡ ἀπόφασις αὕτη τῆς Βουλῆς ἦτο ἱερὸν συμβόλαιον μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς νῦν Κυβερνήσεως, συνομολογηθὲν ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ταχίστης δράσεως, ἣν ἐπέβαλλον ἀφ’ ἑνὸς οἱ ἄμεσοι ἐθνικοὶ κίνδυνοι ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ λίαν ἀκροσφαλὴς οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Τόπου· διότι, ἐὰν ἔθνη οἰκονομικῶς ἀκμαιότατα γονατίζῃ ἡ παρατεταμένη ἐπιστράτευσις καὶ παρασκευή, ὁπόσον μᾶλλον προώρισται τὸ τοιοῦτον μέτρον νὰ ἐπιδράσῃ καταστρεπτικῶς, ἐφαρμοζόμενον ἐπὶ Ἔθνος μικρὸν, πτωχὸν καὶ στερούμενον ἐπαρκῶν πόρων, ὡς εἶναι ἡ Ἑλλάς! Ὅθεν εὐνόητον καθίσταται, ὅτι ἄνευ τῆς ταχίστης δράσεως ἡ ἀποτυχία ἤθελεν εἶσθαι βεβαία, ἕνεκα τῆς ἐξαντλήσεως τῶν ἐθνικῶν πόρων καὶ τῆς ἀμέσου ἐπεμβάσεως τῶν μεγάλων Δυνάμεων, τῶν ὁποίων τὴν προσοχὴν κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον κυρίως ἀπεῤῥόφα ἡ ἐκκρεμότης τοῦ Ῥωμυλιωτικοῦ ζητήματος. Ἐὰν κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ Ῥωμυλιωτικοῦ ζητήματος ὁ νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργός, εἰλικρινῶς καὶ καλῇ τῇ πίστει φερόμενος, μᾶς ἔλεγεν, ὅτι ἀπῃτοῦντο ἓξ ἢ ὀκτὼ ἢ δέκα μῆνες πρὸς παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ μας εἰς πόλεμον, εἶμαι, κύριοι, ὑπερβέβαιος, ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὰ λοιπὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως διόλου δὲν ἤθελον παραδεχθῆ τοῦ νὰ δώσωσι τὰς ζητηθείσας ὑπ’ αὐτοῦ πιστώσεις, διότι τὸ τοιοῦτον ἤθελεν εἶσθαι ἄσκοπον καὶ ἐπιβλαβές. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς ἐβεβαίου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἐπιστράτευσις θὰ εἴπῃ πόλεμος, καὶ ὅτι μετ’ οὐ πολλὰς ἡμέρας θὰ ἔχωμεν τὸν πόλεμον. Δὲν ἀναφέρω ἄλλας δηλώσεις, ἵνα μὴ μακρηγορήσω. Ἀλλὰ, κύριοι, ἡ ταχίστη δρᾶσις ἦτο ἡ πάνδημος, ἡ ἀναπεπταμένη σημαία τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ λαοῦ. Καὶ οὐδεμίαν ἀποκάλυψιν ἔκαμα προχθές, ὅταν εἶπον ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἦτο ὑπὲρ τῆς ταχίστης δράσεως, διότι τοῦτο ἦτο πρόγραμμα ἐθνοπρόβλητον ὄντως καὶ λογικόν. Ἄλλως, ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει οὐδ’ ἀποκάλυψιν ἐποιησάμην, ὅταν εἶπον, ὅτι κατὰ τέλη Σεπτεμβρίου ἦσαν εἰς τὰ μεθόρια 10,000 στρατοῦ, διότι τοῦτο ἕκαστος τῶν βουλευτῶν δύναται νὰ τὸ πληροφορηθῇ ἐπισήμως ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ δὲν ἐννοῶ, καὶ ἠπόρησα μάλιστα, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι ἐγὼ ἤθελον προβῆ ποτὲ εἰς ἀποκαλύψεις ὡσανεὶ ἤμην ἐκ τῶν ἀγνοούντων ἢ ἐκ τῶν ἐπιλανθανομένων ὁποίαν ἐχεμυθίαν ὀφείλει νὰ τηρῇ ἓν πρώην μέλος τῆς Κυβερνήσεως διὰ ζητήματα ἢ πράγματα, ἅτινα συζητοῦνται καὶ ἀποφασίζονται ἐν τῷ συμβουλίῳ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Ἐπικρατείας. Εἰς τὴν ἐπιτακτικὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος προσῆλθον ἀθρόοι οἱ ἔφεδροι, ὡς ἐν πανηγύρει, ἐγκαταλείποντες μετ’ ἐνθουσιασμοῦ καὶ ἀξιοθαυμάστου πατριωτικοῦ ζήλου τὰς οἰκογενείας των, πεποιθότες, ὅτι ὁ περὶ τῶν ὅλων ἀγὼν ἦτο ἐπὶ θύραις. Ἀλλὰ τὸν ἔνθερμον τοῦτον ζῆλον τῶν ὁπλιτῶν τῆς Πατρίδος ἐχαλάρωσεν ἡ ἀθέτησις τῶν ὅρων, ὑφ’ οὓς ἐκλήθησαν ὑπὸ τὰς σημαίας, καὶ ἡ παρατεταμένη ἐπιστράτευσις, ἀλλὰ πρὸ πάντων κατώρθωσε νὰ χαλαρώσῃ ἡ κεντρικὴ στρατιωτικὴ διεύθυνσις διὰ τῆς ἐγωϊστικῆς καὶ λίαν νωθρᾶς ἐνεργείας της καὶ διὰ τῆς ἀνικανότητός της, ὥστε, ἀληθῶς εἰπεῖν αὐτὴ μόνη εὐθύνεται ἐπὶ τῇ νῦν καταστάσει· διότι τὸ πῦρ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ δὲν ἔχουσι πάντοτε οἱ λαοὶ ὁμοίως καὶ ὑφ’ ὅλας τὰς περιστάσεις ἐντεταμένον καὶ ζωηρότατον. Καὶ πράγματι, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ ἀπαραμείωτος ὁ πρῶτος ὀργασμὸς τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ἐκείνου, ὅταν ὁ στρατὸς εἶδε τὸν ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοῦ, ἐκεῖνον δηλονότι ὅστις ἔπρεπε νὰ τῷ ἐμπνεύσῃ τὴν ἐθελοθυσίαν καὶ τὴν αὐταπάρνησιν, νὰ μὴ σκέπτηται δι’ ἄλλο τι εἰμὴ περὶ τοῦ ἐγώ (ζωηρὰ εὖγε ἐκ τῶν ἑδωλίων τῆς ἀριστερᾶς), καὶ πῶς διὰ πάσης θυσίας, καὶ αὐτῆς ἀκόμη τῆς προσωπικῆς του φιλοτιμίας, νὰ προσθέσῃ εἰς ἑαυτὸν ἓν εἰσέτι γαλόνιον; Ἵνα τις δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν ἐνθουσιασμόν, ἀνάγκη αὐτὸς πρῶτος νὰ κατέχηται ὑπ’ αὐτοῦ. Ἄλλως, δὲν δύναταί τις νὰ μεταδώσῃ ὅ,τι αὐτὸς ὁ ἴδιος δὲν αἰσθάνεται (νέα ζωηρότατα εὖγε ἐκ τῶν βουλευτῶν). Ἐὰν, κύριοι, εἶναι ἀληθὲς, καθὼς πρὸ τεσσάρων ἡμερῶν ἰσχυρίσθη ὁ νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς, ὅτι τὸ ζωηρότατον καὶ διάπυρον αἴσθημα τοῦ στρατοῦ δὲν ἐμειώθη, τὸ ὁποῖον θέλω νὰ πιστεύσω, καὶ ἐὰν αὐτὸς ἐνταῦθα σήμερον εἶπε πρὸ ὀλίγου, ὅτι ὁ στρατὸς εἶναι ἐπαρκὴς εἰς ἐνέργειαν, τόσῳ τὸ καλλίτερον· ἔχετε λοιπὸν 80,000 στρατὸν, τὸν ὁποῖον οὐδέποτε ἄλλοτε ἡ Ἑλλὰς, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς μάχης τῶν Πλαταιῶν, ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ. Καὶ ἐὰν τὴν καρδίαν σας διαφλέγῃ τὸ θεῖον πῦρ τοῦ πατριωτισμοῦ, προβῆτε, διότι οὐδεμία δύναμις ἀνθρώπινος δύναται νὰ μᾶς ἐμποδίσῃ τότε τοῦ νὰ φθάσωμεν οὐχὶ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην πλέον, ἀλλ’ εἰς αὐτὴν τὴν Κωνσταντινούπολιν.

§87ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Μέχρι τοῦ Γάγγου.

§88ΡΩΜΑΣ. Ἀλλὰ, κύριοι, διατί διστάζετε; Θέλετε ἴσως νὰ μᾶς εἴπητε μετ’ ὀλίγον ὅτι τὰ μέσα μας, οἱ πόροι μας ἐξηντλήθησαν, αἱ δὲ μεγάλαι Δυνάμεις ἐπενέβησαν καὶ μᾶς ἠμπόδισαν; Ἔχετε, λέγετε, ὅπλον ἀκαταμάχητον, τὸν πατριωτισμὸν, τὸν ἐνθουσιασμὸν, τὴν πίστιν εἰς τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Προβῆτε ἐπὶ τέλους. Ἐὰν ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν μας, θέλομεν εὕρει, ὅτι μετὰ τὴν ἅλωσιν τοῦ Βυζαντίου ἅπασα ἡ Ἑλλὰς ὁριστικῶς ὑπεδουλώθη, καὶ ὅτι τὸν Ἑλληνικὸν πολιτισμὸν διεδέχθη ἡ καταστροφὴ καὶ ἡ ἐρήμωσις καὶ τὴν γῆν τῶν φώτων ἐκάλυψε τὸ σκότος τοῦ βαρβαρισμοῦ, χωρὶς πλέον οὐδεμία ἀκτὶς φωτὸς νὰ λαμπρύνῃ τὴν κλασικὴν γῆν. Μόνον εἷς σπινθὴρ ἔμενεν ἄσβεστος καὶ ἀκοίμητος ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν Ἑλλήνων, ὁ πατριωτισμὸς, ὅστις ἀναφλεχθεὶς κατὰ τὸ 1821, διέχυσεν ἄπλετον φῶς, καὶ εἰς τὴν λάμψιν αὐτοῦ εἶδον ἐκ νέου ἐμφανισθεῖσαν οἱ Ἕλληνες ἐν πάσῃ αὐτῆς τῇ λαμπρότητι τὴν θείαν ἐλευθερίαν. Ἔκτοτε παρῆλθον ἑξήκοντα ἔτη. Καὶ ἄλλοι λαοί, ἀπομιμηθέντες τὸ παράδειγμα τῶν ἡρώων τοῦ 21, ἀνέκτησαν τὴν ἐλευθερίαν των. Τὸ δὲ Ἑλληνικὸν Κράτος, τὸ ἔχον τὸν νοημονέστερον καὶ δραστηριώτερον λαὸν τῆς Ἀνατολῆς, δὲν ἠδυνήθη ἀκόμη νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν ἀποστολήν του. Διατί; Στρέψατε, κύριοι, τὰ βλέμματά σας, ἐὰν θέλετε νὰ τὸ μάθητε, οὐχὶ πρὸς Δυσμάς, ὅθεν χωριζόμεθα διὰ πυκνῆς ὁμίχλης, ἀλλὰ πρὸς Ἀνατολάς. Ἐνταῦθα θὰ ἴδητε τὸ Μαυροβούνιον, τὴν Σερβίαν, τὴν Βουλγαρίαν, τὴν Ῥουμανίαν. Τὴν τελευταίαν ταύτην χώραν μάλιστα ἀναφέρω, ἥτις μὲ μόλις ὀγδοήκοντα ἑκατομμυρίων δημοσίαν πρόσοδον ἀπέστειλεν εἰς τὸ πεδίον τῆς τιμῆς κατὰ τὸν τελευταῖον Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον 50,000 στρατοῦ, οἵτινες ἐπέστρεψαν εἰς τὴν πατρικὴν αὐτῶν ἑστίαν πλήρεις δαφνῶν καὶ δόξης. Θὰ ἴδητε τὸν Πρωθυπουργὸν τοῦ ἀνατολικοῦ τούτου Κράτους περιερχόμενον τὴν Εὐρώπην καὶ διεγείροντα τὸν σεβασμὸν, παριστάμενον εἰς τὰ ἀνακτοβούλια καὶ δυνάμενον νὰ εἴπῃ θέλω, διότι τὸ θέλω τοῦτο ὑποστηρίζουσιν 150,000 στρατιωτῶν καλῶς συντεταγμένων ἐν καιρῷ πολέμου. Καὶ ὅμως τὸ Κράτος τοῦτο μόλις δαπανᾷ 20,000,000 φράγκων διὰ τὰς στρατιωτικὰς αὐτοῦ ἀνάγκας. Καὶ μολοντοῦτο εἰς τὰ μικρὰ ταῦτα ἀνατολικὰ Κράτη ἐλλείπει ἡ ἐπιστήμη ἐν γένει καὶ ἡ τέχνη· μόνον δὲ ἡ ἔμφρων πατριωτικὴ διοίκησις, καὶ πρὸ πάντων ἡ στρατιωτική, ἐπήνεγκεν αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα. Τοῦτο μᾶς ἀποδεικνύει, ὅτι οἱ λαοὶ δὲν ἔχουσι μόνον ἀνάγκην ἐπιστημονικοῦ καταρτισμοῦ, ἀλλὰ καὶ ἠθικῆς διαμορφώσεως, διότι διὰ τῶν ἠθικῶν πατριωτικῶν ἀρετῶν οἱ λαοὶ καὶ τὰ ἄτομα μεταρσιοῦνται μέχρις αὐταπαρνήσεως καὶ ἀδόλου πατριωτισμοῦ. Παράδειγμα ἔστωσαν οἱ μεγάλοι ἥρωες τοῦ 1821, οἵτινες, οὔτε σοφοί, οὔτε ῥήτορες, οὔτε ἐπιστήμονες ἦσαν. Παράδειγμα σχετικὸν ἔστω ὁ πρώην μικρὸς καὶ ἄσημος ναύτης, εἶτα δ’ ἔνδοξος στολοκαύτης τῆς Χίου καὶ τῆς Ἀλεξανδρείας, ὅστις διὰ μόνων τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν του καὶ διὰ τῆς ἀκαταγωνίστου δυνάμεως τοῦ πατριωτισμοῦ του ἐξέπληξε καὶ ἠλέκτρισεν ἅπαντα τὸν πεπολιτισμένον κόσμον καὶ ἐδόξασεν ἐσαεὶ τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα. Οἱ τοιοῦτοι ἄνδρες (ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν) δὲν εἶχον ἀνάγκην βαθμῶν καὶ τίτλων. Βαθμοὶ καὶ τίτλοι αὐτῶν ἀναφαίρετοι ἦσαν ὁ πατριωτισμός των καὶ αἱ ἀρεταί των καὶ διὰ τούτων ἐμεγαλούργησαν. Ἐὰν τῶν τοιούτων ἀνδρῶν τὰς ἀρετὰς καὶ σὺ ἀπεμιμεῖσο, σήμερον βεβαίως ἠθέλομεν ἀναδειχθῆ ἄξιοι τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν προορισμοῦ, ἄξιοι τῶν μεγάλων ἐλπίδων τοῦ μέλλοντος τῶν Ἑλλήνων. Ἀλλὰ σὺ δὲν ἠδυνήθης νὰ ὑψωθῇς μέχρις ἐκείνου τοῦ σημείου, ἐφ’ οὗ ἡ Ἑλλὰς ἀνυψουμένη ἤθελε μεγαλουργήσει, ἀλλ’ ἔσυρας τὴν Ἑλλάδα εἰς αὐτὴν τὴν φοβερὰν ἀμηχανίαν, ἥτις μᾶς ὁδηγεῖ εἰς τὸν κρημνόν, εἰς τὸν βυθὸν τοῦ ὁποίου δὲν ἔμεινεν ἄλλο τι νὰ διακρίνωμεν, εἰμὴ μίαν μεγάλην δόξαν, τὴν δόξαν τοῦ ὅτι ἀπέκτησας ἓν εἰσέτι γαλόνι ἐπ’ ὀλέθρῳ, ὅπερ ἀπεύχομαι, τῆς Πατρίδος. (Παρατεταμένα εὖγε ἐκ τῶν βάθρων τῆς Βουλῆς).

§89Α. ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ. Κατὰ τὴν πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἀγόρευσίν μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, εἶπον ὅτι ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις δὲν δύναται ἐπὶ πολὺ νὰ παραταθῇ, ἕνεκα πολλῶν λόγων καὶ ἰδίως τῶν οἰκονομικῶν, διὰ τοῦτο ἐξήνεγκον τὴν γνώμην ὅτι ἢ πρέπει ταχέως νὰ γίνῃ ἐνέργεια ἢ ταχέως νὰ ἐπέλθῃ εἰρήνη. Ἕνεκα τούτου δὲν συνεφώνησα μετὰ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ μερικὴ ἐπιστράτευσις, καθὼς καὶ δὲν παρεδέχομαι τὴν ἐπὶ πολὺ παράτασιν τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν ἐπιστράτων, διότι ἀμφότεραι θὰ ἐπιφέρουν καταστροφήν. Ἐπειδὴ ὅμως οὐδεμία εἴδησις ἐδόθη εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι δύναται αὐτὴ ἡ κατάστασις νὰ περατωθῇ καὶ πότε, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ δώσω γνώμην οὔτε ὑπὲρ, οὔτε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ θ’ ἀρνηθῶ ψῆφον.

§90Σ. ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου, καθῆκόν μου νομίζω ν’ ἀποτείνω καὶ ἐγὼ ὀλίγας λέξεις εἴς τε τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἐκθέτων τὴν ἐπὶ τῶν ὑφισταμένων δυσχερειῶν κρίσιν μου. Γνωσταί εἰσιν αἱ ἐθνικαὶ περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας διατελεῖ πρὸ ἓξ μηνῶν ἡ ἀτυχὴς ἡμῶν πατρίς, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἠναγκάσθη νὰ διατελῇ πάνοπλος. Γνωστά εἰσι καὶ τὰ ἐντεῦθεν δεινοπαθήματα· αἱ οἰκογένειαι στεροῦνται τῶν μονογενῶν αὐτῶν καὶ τῶν πρωτοτόκων ὀρφανῶν ὡς ἐπίσης καὶ τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων, τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ βιομηχανία ἐνεκρώθησαν καὶ ἐν γένει ἡ κατάστασις ἡμῶν εἶνε οἰκτρὰ ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν ἡ Κυβέρνησις εὐθύνεται, νομίζω, ὅμως ὅτι μέχρι σήμερον εἰργάσθη καλῶς. Ἀνάγκη νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον, διότι ἡ παράτασις αὕτη τῆς ἐκκρεμότητος θὰ ἐπιφέρῃ τὸν ὄλεθρον καὶ θὰ ὑπηρετήσωμεν ξένα συμφέροντα. Ὀφείλομεν δὲ νὰ σκεφθῶμεν ὅτι ἔχοντες τὴν Εὐρώπην καθ’ ἡμῶν διακειμένην καὶ ἀποφαινομένην νὰ ἐμποδίσῃ ἡμᾶς τὴν διὰ θαλάσσης ἐνέργειαν, δεσμεύουσα δὲ τὸν δεξιὸν ἡμῶν βραχίονα, γινώσκοντες ἀφ’ ἑτέρου τὴν οἰκτρὰν οἰκονομικὴν κατάστασιν καὶ τὰ ἀνωτέρω δεινά, ὀφείλομεν νὰ μὴ προβῶμεν ἄνευ περισκέψεως, καὶ συμβουλεύωμεν τὴν Κυβέρνησιν πῶς νὰ πολιτευθῇ εἰς τὸ μέλλον. Ἐκθέτων τοῦτο νομίζω, ὅτι ἐκτελῶ τὸ καθῆκόν μου πρὸς τὴν Πατρίδα.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις θεωρεῖται περατωμένη. Κατετέθησαν δύο προτάσεις ὡς πόρισμα τῆς συζητήσεως· ἡ μία εἶνε τοῦ κ. Γεροκωστοπούλου, ἡ ἑξῆς. «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Ἡ ἑτέρα, ἣν χθὲς σᾶς ἀνέγνωσα, εἶνε ἡ τῶν κ. κ. Φιλαρέτου, Ἰωαννίδου, Καρτάλη Παπαδοπούλου καὶ Ζυγομαλᾶ, ἡ ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, πειθομένη ὅτι μόνον Κυβέρνησις ἐπιδιώκουσα τὴν διὰ πάσης θυσίας ἐκτέλεσιν τοῦ ἐθνικοῦ προγράμματος δι’ ἐνεργείας ἀμέσου δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§92Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, ἣν καὶ ἐγὼ ὑπέγραψα, ὀφείλω νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Τὸ πόρισμα τῆς πολυημέρου πολιτικῆς συζητήσεως δύναται νὰ συνοψισθῇ εἰς δύο συμπεράσματα, εἰς τὸ προσωπικὸν καὶ εἰς τὸ πραγματικόν, ἂν δηλαδὴ ὑπάρχει ἔτι ἡ ἐμπιστοσύνη εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐὰν ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ἐγκρίνῃ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας καὶ δὴ τῆς ἀμέσου. Εἰς στιγμήν, καθ’ ἣν οὐ μόνον ὁ Ἑλληνισμός, ἀλλ’ ἡ Εὐρώπη σύμπασα ἔχει ἐστραμμένα τὰ βλέμματα αὑτῆς ἐπὶ τῆς μικρᾶς ταύτης Αἰθούσης, ἵνα μάθῃ τὸ ἀποτέλεσμα τὸ παραχθὲν ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης, δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ὀλίγιστοι ἐνδιαφέρονται νὰ μάθωσιν ἂν τὴν Ἑλλάδα θέλει ἐξακολουθήσει κυβερνῶν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς κύριος Δηλιγιάννης ἢ ἂν θὰ ἐκπορθήσῃ τὴν Ἐξουσίαν ἐκεῖνος ὅστις προεκάλεσε τὴν συζήτησιν. Μετὰ μεγάλου ὅμως ἐνδιαφέροντος ἀναμένει νὰ μάθῃ ὁ Τόπος, νὰ μάθῃ ἡ Εὐρώπη ἂν ἡ Ἑλλὰς θὰ πολεμήσῃ. Ὀλίγιστοι ἐνδιαφέρονται περὶ τοῦ προσωπικοῦ ζητήματος, τοῦ ποταποῦ. Δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω· περιορίζομαι λοιπὸν εἰς τὸ νὰ ὑποστηρίξω ὅτι ὕψιστον καθῆκον ἔχει ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ ταύτης καὶ μόνης τῆς προτάσεως, ἣν μετ’ ἄλλων συναδέλφων ἐλάβαμεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν καὶ δι’ ἧς νομίζομεν, ὅτι οἱαδήποτε Κυβέρνησις ἀσπάζεται τὴν πολιτικὴν τῆς διὰ πάσης θυσίας ἀμέσου ἐνεργείας πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ἐθνικοῦ προγράμματος, ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Τόπου. Ἀλλὰ λέγουσί τινες ὅτι ἡ Βουλὴ εἶνε ἀναρμοδία νὰ ὁρίσῃ τὴν ἄμεσον ἐνέργειαν. Ἐν τούτοις, ἐγὼ τοὐλάχιστον, φρονῶ ὅτι τοῦτο κυρίως πρέπει νὰ ὁρισθῇ, διότι ἐξ αὐτοῦ ἐξαρτᾶται τὸ πᾶν. Παρῆλθεν ἡ ἐποχὴ ἐκείνη, καθ’ ἣν οἱ τύραννοι τῶν λαῶν ἐκήρυττον αὐταρχικῶς τὸν πόλεμον· σήμερον δὲν ὑπάρχει βασιλεὺς, δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις, ἥτις δύναται νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον, ἂν ὁ Τόπος δὲν τὸν θέλει. Καὶ ὅταν ἡμεῖς καλούμεθα ἐνταῦθα, ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ τῆς ἀμέσου ἐνεργείας, καθόσον ὑψώθη ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ σημαία περὶ ἡμιαφοπλισμοῦ, πράγματι ὅμως περὶ ἀτίμου ἀφοπλισμοῦ. Πρέπει τὸ ἔθνος ν’ ἀποφανθῇ διὰ τῶν Ἀντιπροσώπων του, ὅτι εἶνε ὑπὲρ τῆς ἀμέσου πολεμικῆς ἐνεργείας. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ὑπέγραψα καὶ ἐγὼ μετ’ ἄλλων συναδέλφων τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν· τὴν στιγμὴν δὲ ταύτην δὲν ὁμιλῶ ἐν ὀνόματι τῶν ἄλλων συνυπογραψάντων, διότι ἐνδέχεται οὗτοι ἐξ ἄλλων οἱωνδήποτε σκέψεων νὰ ὡρμήθησαν εἰς τοῦτο, ἀλλὰ δηλῶ τὴν ἐμὴν γνώμην καὶ ὅτι δὲν προτίθεμαι νὰ ψηφίσω ἑτέραν πρότασιν, διότι ταύτην καὶ μόνην θεωρῶ εἰς τὰς παρούσας μάλιστα περιστάσεις χρήσιμον καὶ συμφέρουσαν εἰς τὸ ἔθνος.

§93ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας μετ’ ἄλλων συναδέλφων ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, εἶνε τῷ ὄντι σπουδαία, ἀλλὰ δὲν ἔχει τὴν θέσιν αὐτῆς ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Δύναται νὰ ᾖνε πρότασις Συλλόγων, ἢ ἄλλων Συνελεύσεων, ἀλλ’ οὐχὶ πρότασις δυναμένη νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ πολιτικῶν μερίδων. Γνωρίζω, ὅτι κατὰ τὴν ὑπερτάτην ταύτην στιγμὴν ἔπρεπε λαὸς καὶ Κοινοβούλιον ν’ ἀποτελῶσιν ἓν σῶμα καὶ μίαν ψυχὴν, καὶ τότε πάντες ἠδυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος· ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τοῦ ἡγέτου αὐτῆς ἤγειρε τὸ τόσον ἀτόπως ἐγερθὲν πολιτικὸν ζήτημα, ἡ πρότασις αὕτη δὲν ἔχει λόγον, ἀλλὰ καθῆκον ἔχει ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ μόνον τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Πατρῶν Βουλευτοῦ. Ἡ ἑτέρα δὲ πρότασις μόνον ὡς εὐχὴ δύναται νὰ ψηφισθῇ.

§94ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐσκέφθην ἀπὸ χθὲς νὰ ὑποβάλω πρότασιν, ἥτις νὰ κατοπτρίζῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς μέχρι τοῦδε γενομένης συζητήσεως, δηλοῦσαν τὴν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν λόγῳ ἀνεπαρκείας πρὸς τὰς περιστάσεις. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ πρότασις τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν εἶνε τὸ ἀντίθετον ἐκείνης, ἣν ἐσκόπουν νὰ ὑποβάλω ἐγὼ, νομίζω ὅτι εἶνε μάταιον νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν, προκαλῶν συζητήσεις περὶ τοῦ ποία τῶν δύο προτάσεων πρέπει νὰ προτιμηθῇ. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει δηλῶ ὅτι δὲν θέλω ὑποβάλει τὴν πρότασίν μου.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ ἀπωτέρω πρότασις, ὅπως διετυπώθη κατὰ τὴν συζήτησιν, εἶνε ἡ τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν καὶ ταύτην θέλω ὑποβάλει εἰς ψηφοφορίαν....

§96ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἡ ἀπωτέρω εἶνε ἡ ἰδική μου.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἰδική σας εἶνε ὅλως διάφορος πρότασις.

§98ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλομεν ἡμεῖς, εἶναι ὅτι ἀπαιτεῖται τὸ Ἔθνος νὰ ἐκφρασθῇ περὶ τῆς ἀμέσου ἐνεργείας, διότι δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ ἐξαπατώμεθα Σήμερον τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον ἔχει μίαν καὶ μόνην γνώμην ὅτι τέλος πάντων πρέπει νὰ δοθῇ ἓν τέλος, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάγωμεν τέλος ἐμπρὸς, πρὸς τοῦτο δ’ ἀπαιτεῖται Κυβέρνησις ἀνδρικὴ, ἄνδρες ῥέκται καὶ τολμητίαι. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, ἀντιπροσωπεύοντες τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους, θέλουσιν ἀποφανθῆ ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ἐνεργείας. Ἂν δὲ προσέξετε εἰς τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες καὶ σήμερον ἔτι ἀπεκαλύφθησαν, θὰ ἰδῆτε ὅτι καὶ ἀπὸ τὴν πτέρυγα ταύτην καὶ ἀπὸ ἐκείνην ὁ ἀγὼν εἶνε προσωπικὸς περὶ τῆς Ἐξουσίας, ἡμεῖς δὲ ἀγῶνα προσωπικὸν δὲν ἐννοοῦμεν (θόρυβος ἐν δεξιᾷ). Ὁ κ. Δεληγεώργης εἶπεν ὅτι δὲν θέλει νὰ γνωρίζῃ ἂν ἡ Κυβέρνησις θὰ πολεμήσῃ ἢ ὄχι· τὴν ἀφίνει, εἶπεν, ὡς πρὸς τοῦτο ἐλευθέραν νὰ πράξῃ ὅ,τι θέλει, δηλαδὴ καὶ νὰ ὑποχωρήσῃ· ἀρκεῖ, εἶπεν, ὁ κ. Λεωνίδας Δεληγεώργης νὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως καὶ μείνῃ αὕτη ἐν τῇ κατοχῇ τῆς Ἀρχῆς· ἀναμιχθεὶς εἰς ἀγῶνα προσωπικόν, φοβεῖται ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου μὴ τυχὸν ὁ ἀντίπαλός του ἔλθῃ ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ. Τὸ ἀληθὲς ὅμως εἶνε ὅτι ἀποφασίσατε τὴν ἐνέργειαν πρὶν χάσωμεν καὶ τὴν ἐσχάτην εὐκαιρίαν· ἐκουράσθημεν ἀναμένοντες. Ἡ πρότασις ἡμῶν εἶναι ἡ ἀπωτέρω, καὶ κατὰ τὸν Κανονισμόν, κύριε Πρόεδρε, νομίζομεν ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ. Ὅστις εἶνε εἰλικρινῶς ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ἐνεργείας, ὑπὲρ τοῦ πολέμου, πρέπει νὰ ψηφίσῃ τὴν πρότασιν. Ἀφήσατε τὰς ὑπεκφυγάς, ἀντιμετωπίσατε τὸ ζήτημα ἀνδρικῶς, οἱ καιροὶ δὲν σᾶς περιμένουν.

§99ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν γνωρίζω ποῖοι θέλουν ψηφίσει ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου Βουλευτοῦ, διότι δὲν ἐφρόντισα ν’ ἀνακαλύψω ἀκριβῶς ποῖοι ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν στέργουσι νὰ μεταδώσωσι τὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην των εἰ μὴ ὑπὸ ὅρον. Ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκδηλοῖ ἐμπιστοσύνην ὑπὸ ὅρον. Αἱ Κυβερνήσεις δὲ ὅπως κυβερνήσωσιν, ἔχουσιν ἀνάγκην ἐμπιστοσύνης οὐχὶ ὑπὸ ὅρον, ἀλλ’ ἀπολύτου· καὶ ὅσοι θέλουσιν ἐμπιστοσύνην ὑπὸ ὅρον, εἶνε κύριοι νὰ δώσωσι ψῆφον ἀρνητικήν.

§100Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§101ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν ἐπίστευον, κύριοι βουλευταί, ὅτι ὑπερασπιζόμενος τὴν γνώμην, ἣν εἶχον μετ’ ἄλλων συναδέλφων, ἤθελον κατηγορηθῆ παρὰ τοῦ κυρίου ἐκ Μεσολογγίου βουλευτοῦ (θόρυβος), διότι ἐν τῇ ἀθωότητι εἶπον τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀπεκάλυψε τὸ πάθος, τὸ ὁποῖον καταβιβρώσκει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ.

§102ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ δεξιῶν). Πῶς ἐπιτρέπετε, κύριε Πρόεδρε, τοιαῦτα πράγματα; (θόρυβος).

§103ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς δὲν γνωρίζει νὰ θέτῃ φραγμὸν εἰς τὴν γλῶσσάν του· εἶπεν ὅτι ἐγώ, ὑπογράψας τὴν ὑπὸ συζήτησιν πρότασιν, ἐξέφρασα γνώμην ἐκ πάθους καὶ ὅτι ἕτερος τῶν συνυπογραψάντων εἶναι ἐνάρετος, παραβαλλόμενος πρὸς ἐμέ. Δὲν ἐζήτησα τίτλους ἀρετῆς παρ’ οὐδενός· τὸ ἄτομον αὐτὸ καὶ μόνον διὰ τοῦ βίου του ἀπὸ τῆς γεννήσεώς του δημιουργεῖ περγαμηνὰς ἀρετῆς. Πᾶς ἄλλος δὲ μεταξὺ ἡμῶν, κύριοι συνάδελφοι, ἠδύνατο νὰ ἐκστομίσῃ τὴν λέξιν «ἀρετὴ» οὐχὶ ὅμως αὐτός (θόρυβος). Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἰσέλθω εἰς προσωπικὰ ζητήματα· δὲν εἶναι ὁ κατάλληλος σήμερον χρόνος, ὅπως καθαρίσωμεν τοιούτους λογαριασμούς, ἀλλ’ ἂν ἐπιθυμῇ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς νὰ ἐπιδιώξῃ παραβολὴν ἀρετῆς καὶ τιμῆς πρὸς ἐμέ, τὸν βεβαιῶ ὅτι αἱ Ἀθῆναι ἰδίως, ἡ Ἑλλὰς ὁλόκληρος γνωρίζουσι καὶ αὐτὸν καὶ ἐμὲ καὶ θὰ ἀποφανθῶσι κατὰ τὰ ἔργα του. Δὲν γνωρίζω ἂν ὑπῆρξα εὐχάριστος ἢ δυσάρεστος ἐπὶ τοὺς μῆνας, καθ’ οὓς διετέλεσα Ὑπουργὸς εἰς τὸν κύριον βουλευτήν· δύναμαι ὅμως νὰ βεβαιώσω, ὅτι δὲν ἐπέτρεψα ν’ ἀφαιρεθῇ περιουσία τοῦ Δημοσίου.

§104ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ν’ ἀναφέρῃ τὰ πρόσωπα καὶ τὰ πράγματα (θόρυβος).

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ ἤδη ἡ τόσον κρίσιμος διὰ τοιαῦτα· ἀδικεῖτε καὶ ὁ εἷς καὶ ὁ ἄλλος τὸν ἑαυτόν σας.

§106ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἔπρεπεν ἐκεῖνον νὰ ἐμποδίσετε πρῶτον, κύριε Πρόεδρε, καὶ βεβαίως ἐγὼ δὲν θὰ ἔλεγον ὅσα εἶπον· οὐχ ἧττον ὑποχωρῶ.

§107ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ τιμὴ τὸ ἐπιβάλλει νὰ μὴ ὑποχωρήσῃ (θόρυβος).

§108ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἀφίνω κατὰ μέρος τὰ ταπεινὰ προσωπικὰ ζητήματα κατὰ τὴν ὑψίστην ταύτην στιγμήν. Ἐὰν ὁ κ. Λεωνίδας Δεληγεώργης ἐπιθυμῇ ἐξηγήσεις, εἶμαι πρόθυμος νὰ τῷ δώσω τοιαύτας ὅποτε θέλῃ καὶ ὅπου θέλει (θόρυβος). Φρονῶ, κύριοι, ὅτι ἡ γνώμη, ἣν ὑπεβάλομεν οἱ συνάδελφοί μου καὶ ἐγὼ διὰ τῆς προτάσεώς μας, εἶμαι γνώμη ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, καὶ ταύτην τὴν γενικὴν φωνὴν ἀντιπροσωπεύοντες, λέγομεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἐνεργήσῃ ἀμέσως πρὸ τῆς ἐπεμβάσεως τῶν Δυνάμεων. Ἐν τῇ προτάσει διατυποῦμεν ῥητῶς, ὅτι ἀπαιτεῖται Κυβέρνησις, ἥτις νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἐθνικὸν πρόγραμμα, διότι τὸ Ἔθνος ἐβαρύνθη διαβουκολούμενον.

§109ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν μετὰ τοῦ κ. Φιλαρέτου ὑπέβαλον ἕτεροι τρεῖς συνάδελφοι, δὲν παριστᾷ τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Φιλαρέτου δὲν εἶναι τροπολογία τῆς προτάσεώς μου, ἀλλὰ πρότασις τοιαύτη, ἰσοδυναμοῦσα πρὸς διακήρυξιν πολέμου, ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ταύτης δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄνευ παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος καὶ ἄνευ συγχύσεως τῶν Ἐξουσιῶν.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπόν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Πατρῶν βουλευτοῦ, τὴν θεωρῶ ἀπαύγασμα τῆς συζητήσεως, διότι τὸ ζήτημα ἐτέθη ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Φιλαρέτου ἀποβλέπει ἐμπιστοσύνην πρὸς ἄλλην Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία θέλει ἔχει τὴν δεῖνα ἢ δεῖνα ἰδιότητα. Εἶναι λοιπὸν πρότασις ξένη, μὴ προερχομένη ἀπὸ τὴν συζήτησιν, καὶ δυναμένη νὰ διατυπωθῇ εἰς ἄλλην εὐκαιρίαν· κατὰ συνέπειαν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. Γεροκωστοπούλου.

§111ΡΑΛΛΗΣ ΚΑΙ ΖΑΪΜΗΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Γεροκωστοπούλου λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν Ὄχι· (Ἐνταῦθα ἐνεργεῖται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως κατὰ τὸ ἑπόμενον Πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 216· 129 ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 83 κατ’ αὐτῆς καὶ 4 ἠρνήθησαν ψῆφον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 9 μ. μ.).