1885.11.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 32

Τῆς 18 Νοεμβρίου 1885.

(Δευτέρα)

Ὥρᾳ 3 Μ. Μ. (Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Βασιλικὸν Αὐλαρχεῖον γνωστοποιεῖ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ὁ Βασιλεὺς διέταξεν ἀπὸ σήμερον αὐλικὸν πένθος τριῶν ἑβδομάδων ἐπὶ τῷ θανάτῳ τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως τῆς Ἱσπανίας Ἀλφόνσου τοῦ ΧΙΙ. Ὁ Διευθυντὴς τοῦ Σωφρονιστηρίου Αἰγίνης ὑποβάλλει αἴτησιν τοῦ καταδίκου Ἀνδρέου Σκουρλῆ, αἰτοῦντος χάριν. Θέλει σταλῆ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ Νικόλαος Παπαδόπουλος ὑποβάλλει αἴτησιν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ πρὸς τὴν Πατρίδα ὑπηρεσίαι αὐτοῦ καὶ οἱ ἀγῶνές του καὶ δοθῇ εἰς αὐτὸν ἡ ἀνήκουσα πρὸς τὸν βαθμόν του ἀμοιβή. Θέλει σταλῆ εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον συστημένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§2ΤΙΝΕΣ. Νὰ συστηθῇ εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἡ ἀναφορά.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ὁρίου ἡλικίας.

§4ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἕνεκα ἀσθενείας τοῦ Προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, τὰ μέλη αὐτῆς δὲν ἐργάζονται.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναφορὰ Ἑλένης χήρας Κυριάκου Γεωργ. Ἀνδρούτζου, αἰτούσης χορηγίαν μηνιαίου βοηθήματος. Θὰ ἀποσταλῇ εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον συστημένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§6ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὁ Πρόεδρος πάσχει καὶ αὔριον ἢ μεθαύριον θὰ ἔλθῃ.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ κατάστασις τῆς ὑγείας τοῦ Προέδρου δὲν εἶναι λόγος διὰ νὰ παρατείνεται ἡ ἀργία τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐὰν θέλουν τὰ μέλη, δύνανται νὰ συνέλθωσι καὶ ἄνευ τοῦ Προέδρου καὶ νὰ ἐργασθῶσι. Λοιπὸν παρακαλῶ νὰ συνέλθωσι τὰ μέλη καὶ νὰ ἐργασθῶσιν, ἀφοῦ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ εἶναι εἰς κατάστασιν καὶ ὁ Πρόεδρος νὰ παρευρίσκεται.

§8ΖΑΪΜΗΣ. Τότε πρέπει νὰ μᾶς καλέσητε σεῖς.

§9ΡΑΛΛΗΣ. Τὰ πλεῖστα τῶν μελῶν συνέρχονται, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει τις, ὅστις νὰ μᾶς καλέσῃ. Ἐπειδὴ δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ συνέλθωμεν ἄνευ τοῦ Προέδρου, ν’ ἀποφασίσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ Βουλή.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος νὰ συνέλθωσιν, ἐγὼ θὰ καλέσω τὰ μέλη δι’ αὔριον.

§11ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§12ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ συναινέσῃ νὰ προτάξωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὴν συζήτησιν τῆς εἰς ἐργολαβίαν παραχωρήσεως τοῦ ἅλατος, διότι κατὰ τὸν Νόμον, τὸν ὁποῖον ἐκάμαμεν, ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν νὰ διατηρήσωμεν τὴν διαχείρισιν, ὅπως ὑπάρχει, θὰ φάγωμεν τὸ ἅλας ἑβδομήκοντα καὶ ὀγδοήκοντα λεπτὰ τὴν ὀκᾶν. Πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ δοθῇ εἰς ἐργολαβίαν ἡ διαχείρισις τοῦ ἅλατος καὶ νὰ τεθῇ εἰς ἐνέργειαν τοιοῦτος Νόμος καὶ ὄχι μόνον διὰ τὸ ἅλας, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ πετρέλαιον, διότι ὑποφέρει ὁ Τόπος. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐπέλθῃ ἓν ἀποτέλεσμα καὶ νὰ τελειώσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα τῆς δι’ ἐργολαβίας διαχειρίσεως τῶν μονοπωλίων ἅλατος καὶ πετρελαίου, ἵνα μὴ φάγωμεν τὸ πρῶτον ὑπερτιμημένον, καὶ ἐκ τοῦ δευτέρου νὰ καίωμεν πετρέλαιον, διότι ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι ἀγοράζομεν πετρέλαιον, ἀλλὰ δὲν καίομεν πετρέλαιον, ἀλλὰ ἄλλας ὕλας.

§13ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευὴν μοὶ ἐγένετο γνωστόν, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἠσθένει, καὶ ὅτι ἕνεκα τούτου δὲν προώδευσαν, ἐὰν δὲν ἐσταμάτησαν, τὰ ἔργα τῆς ἐξελέγξεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἀλλ’ ἐνῷ ἐσκόπουν νὰ συνεννοηθῶ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς διὰ νὰ καλέσῃ τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἵνα ἐκλέξωσι προσωρινῶς τὸν μέλλοντα νὰ διευθύνῃ τὰς συνεδριάσεις αὐτῆς, ἔλαβον τὴν πληροφορίαν, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἤθελεν εἶσθαι ἐν ἀναῤῥώσει τὴν Δευτέραν, καὶ ὅτι ἑπομένως σήμερον ἤθελεν ἡ Ἐπιτροπὴ προβῇ εἰς τὰ ἔργα τῆς ἐξελέγξεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἐπειδὴ σήμερον ἤκουσα, ὅτι ἐξακολουθεῖ ὁ κ. Πρόεδρος ἀσθενῶν, νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ συγκαλέσῃ τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἵνα ἐκλέξωσι τὸν προσωρινῶς μέλλοντα νὰ διευθύνῃ τὰς συνεδριάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἀσθενείας τοῦ κ. Προέδρου. Ἀλλὰ δὲν εἶχον τοῦτο μόνον νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν· εἶχον νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν περὶ πολλῶν πραγμάτων, ἀναγομένων εἰς τὰς ἐργασίας τὰς ἐκκρεμεῖς ἐνώπιον αὐτῆς· ἰδίως δὲ νὰ ζητήσω παρ’ αὐτῆς νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ κανονίσω τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ προβῶμεν σκοπιμώτερον καὶ ταχύτερον εἰς τὰς ἐργασίας ἡμῶν, ὅπως φθάσωμεν εἰς τὸ πέρας αὐτῶν. Ἀλλὰ καὶ πρὸ τούτου ἀναγκάζομαι νὰ ποιήσωμαι ἀνακοίνωσιν εἰς τὴν Βουλήν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἐνδεικνύει καὶ ἀναγκαῖον συμβεβηκός, λαβὸν χώραν κατὰ τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῆς παρελθούσης ἑβδομάδος. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευὴν ἢ Πέμπτην κατετέθη εἰς τὴν Βουλὴν πρότασις, διὰ τῆς ὁποίας ἐζητεῖτο παρὰ τῆς Βουλῆς νὰ ἀποδεχθῇ, ἵνα μεταβάλῃ τὴν συνεδρίασίν της εἰς μυστικήν· καὶ ἡ πρότασις αὕτη, ὡς εἰκός, ἦλθεν εἰς συζήτησιν κατὰ τὸ Σάββατον τῆς παρελθούσης ἑβδομάδος. Κατὰ τὸν Κανονισμόν, ἡ συζήτησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γένηται ἐν φανερᾷ συνεδριάσει, διότι κατ’ αὐτὴν ἔπρεπε νὰ ἀνακοινωθῶσιν οἱ λόγοι, οἵτινες ἔπειθον τοὺς προβαλόντας τὴν πρότασιν, ὅτι πρέπει καὶ συμφέρει νὰ γείνῃ μυστικὴ συνεδρίασις. Ἑπομένως ἐγένετο τὸ Σάββατον μυστικὴ συνεδρίασις, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, μὴ παραδεχθείσης τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως. Δὲν πρέπει ἐγὼ νὰ ἐρευνήσω σήμερον ποίαν τινὰ ἔχει ἔννοιαν πᾶσα πρότασις, προβαλλομένη εἰς τὴν Βουλὴν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως. Ἐὰν ἡ πρότασις γίνεται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἡ ἔννοια εἶναι εὐκρινής. Τὸ Ὑπουργεῖον κρίνει ἀναγκαῖον νὰ ποιήσηται εἰς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεις, τῶν ὁποίων ἡ δημοσίευσις βλάπτει τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἑπομένως ζητεῖ νὰ ποιήσηται τὰς ἀνακοινώσεις ταύτας ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, καὶ οὕτω προβάλλει τὴν μετατροπὴν τῆς συνεδριάσεως εἰς μυστικήν. Ἐὰν ὅμως ἡ πρότασις δὲν γένηται παρὰ τοῦ Ὑπουργείου, ὑπὸ οἱουδήποτε καὶ ἂν γένηται ἄλλου, ἐμφαίνει αὕτη τὴν περιέργειαν αὐτοῦ, ἵνα λάβῃ πληροφορίας, τὰς ὁποίας δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ λάβῃ ἰδιαιτέρως, ἀλλ’ ἐπιθυμεῖ νὰ λάβῃ δημοσίᾳ, εἴτε ἐπιθυμίαν νὰ ἐλέγξῃ τὸ ἀνεπιτυχὲς ἢ τὸ μὴ ἄρτιον τῶν Κυβερνητικῶν ἐνεργειῶν. Μ’ ὅλα ταῦτα μοὶ ἐφάνη, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ποιήσωμαι ἑρμηνείαν τινὰ τῆς γενομένης προτάσεως. Μοὶ ἐφάνη μάλιστα, ὅτι ἠδύνατο νὰ καταδειχθῇ, ὅτι ἡ πρότασις δὲν εἶναι ἀναγκαία καὶ λυσιτελής, καὶ διὰ τοῦτο ἐν ὀνόματι τοῦ Ὑπουργείου δὲν ἀντετάχθην ἀμέσως καὶ κατὰ μέτωπον, ἵνα ἀποκρούσω τὴν πρότασιν. Ἡ πρότασις ἑπομένως ἐτέθη ὑπὸ συζήτησιν. Τὰ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει λεγόμενα συνήθως δὲν γνωστοποιοῦνται ἐκτὸς αὐτῆς. Δὲν γνωρίζω δὲ ἐὰν τὰ λεχθέντα κατὰ τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν διεφάνησάν που ἐν τῷ κοινῷ, διεφάνη ὅμως τὸ ἀποτέλεσμα τῆς μυστικῆς ἐκείνης συνεδριάσεως, ἤτοι ἡ ψηφοφορία, ἥτις ἐγένετο ἐπὶ τῆς περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως προτάσεως, ἥτις ψηφοφορία ἐδήλωσεν, ὅτι 36 μέλη τοῦ Κοινοβουλίου ἐψήφισαν ὑπὲρ τῆς προτάσεως, ἵνα γένηται μυστικὴ συνεδρίασις, 110 δὲ ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν πρέπει νὰ γένηται παραδεκτή. Διεφάνη προσέτι καί τι ἄλλο περισσότερον, φυσικὸν ἄλλως τε, ἤτοι ἡ ἀνατομία τῆς ψηφοφορίας ἐκείνης, διότι ἐζητήθησαν αἱ ἀποχρώσεις ἢ τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα ἔδωσαν λευκὴν ἢ μέλαιναν ψῆφον· ἑπομένως διεφάνη, ὅτι μετὰ τῶν ψηφοφορησάντων κατὰ τῆς προτάσεως ὑπῆρχον καὶ ἐκεῖνα τὰ μέλη τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος τοῦ Κοινοβουλίου, τῶν ὁποίων τὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν πολιτικὰ φρονήματά εἰσι γνωστά. Ἡ τοιαύτη ἔρευνα προέβη καὶ εἰς ἄλλας περαιτέρω μελέτας, καὶ κατεδήλωσε τὴν ἐπιθυμίαν τινῶν, ἵνα ἀνεύρωσι ποίαν πολιτικὴν σημασίαν εἶχεν ἡ ψηφοφορία αὕτη, ποίαν λόγου χάριν εἶχεν ἐπὶ τῆς γενικῆς πολιτείας, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐφαρμόζει καὶ ποίαν ἀπονέμει τὸ Κοινοβούλιον σημασίαν, ἢ ποίαν εἶχε πολιτικὴν σημασίαν ἐπὶ τῆς εἰς τὰ ἐν τῇ Κυβερνήσει πρόσωπα ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀπεδέξατο ἡ Κυβέρνησις μετὰ τὸ συμβεβηκὸς τῆς Φιλιππουπόλεως, ἅμα γενομένη γνωστὴ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἔτυχε τῆς πλήρους ἐπιδοκιμασίας αὐτοῦ, διότι ἐκ τῶν παρόντων μελῶν τῆς Βουλῆς 10 μόνον ἔδωκαν ψῆφον κατὰ τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου. Καὶ δὲν εἶναι μὲν γνωστὸν ἐὰν αἱ δέκα εἰρημέναι ψῆφοι ἦσαν ψῆφοι ἀποκρούουσαι κατ’ ἀρχὴν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἢ περιελάμβανον καὶ ψήφους ἐπιθυμούσας νὰ ἐλέγξωσι τὴν Κυβέρνησιν ὡς μὴ ἐνεργήσασαν ἐσπευσμένως καὶ δρομαίως, ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἠθέλομεν ἀποδώσει εἰς τὰς 10 ἐκείνας ψήφους σημασίαν καὶ ὅτι αὐταὶ ἦσαν κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο τοσοῦτον ἀσήμαντος ἡ μειοψηφία, ὥστε ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ θαῤῥούντως, ὅτι ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ Ἔθνους σχεδὸν παμψηφεὶ ἀπεδέξατο τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐφαρμόζει ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνός. Ἐὰν ζητήσω νὰ παραβάλω τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην πρὸς τὴν ψηφοφορίαν τοῦ Σαββάτου προχθές, καὶ ζητήσω νὰ ἀνεύρω τὴν σημασίαν καὶ τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν περικαλύπτουσιν ἐν ἑαυταῖς αἱ 36 ψῆφοι, αἱ δοθεῖσαι ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, δὲν δύναμαι νὰ ἀποδώσω εἰς τὰς ψήφους ταύτας τὴν ἔννοιαν τῆς ἀποδοκιμασίας τῆς ἐφαρμοζομένης παρ’ ἡμῖν πολιτικῆς, διότι οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν 36 ψηφοφορησάντων πρὸ μικροῦ ἔτι ἐψηφοφόρουν, ἐπιδοκιμάζοντες τὴν πολιτικήν, ἥτις ἐφαρμόζεται ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνός. Ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ ἂν περιστάσει ἡ ἔννοια τῶν 36 ψήφων ἦτον ἔννοια ἀποδοκιμάζουσα τὴν ἐφαρμοζομένην πολιτικήν, ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἐν παραβολῇ πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου εἶνε τοσοῦτον μικρός, ὥστε δὲν ἤθελε μοὶ δώσει ἀφορμὴν νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν, προκαλῶν νέαν ἀπόφασιν αὐτῆς ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν μὲ ἐμβάλῃ εἰς ἀνησυχίαν ἡ περὶ τῆς ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου ἐφαρμοζομένης πολιτικῆς οἱαδήποτε ἔννοια τῶν 36 ψήφων, ἡ ἔννοια ὅμως αὐτῶν μοὶ ἐμποιεῖ ποιάν τινα ἀνησυχίαν ἐὰν περιέχῃ ἔκφρασιν δυσμενῆ πρὸς τὰς Κυβερνητικὰς ἐνεργείας, διότι τοιαύτην τινὰ δύναται νὰ ἐνδείξῃ δυσμένειαν ἡ φροντίς, τὴν ὁποίαν ἰδιαζόντως ἠθέλησαν νὰ καταδηλώσωσιν οἱ ψηφοφορήσαντες περὶ τῶν ἐνεργειῶν τῶν κεκλημένων πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς ἐγκριθείσης πολιτικῆς προσώπων. Καὶ ἐὰν ἐκδηλώνῃ τὴν ἀνησυχίαν, ὡς εἶπον, τῶν ψηφοφορησάντων καὶ ἐὰν ἐκδηλώνῃ τὴν φροντίδα τὴν ἰδιάζουσαν αὐτῶν, παριστᾷ τότε τὴν μείωσιν τῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνης. Ἐὰν ἡ ἑρμηνεία αὕτη ἤθελεν ὑποτεθῇ ὀρθή, τότε ἡ προσθήκη εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 36 ψήφων τῶν κατὰ τῆς προτάσεως περὶ μυστικῆς ψηφοφορίας ψηφοφορησάντων ὡσαύτως γνωστῶν μελῶν τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος τοῦ Κοινοβουλίου, τῶν μελῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἔλειψαν νὰ ἐκδηλώσωσι ποίαν ἔχουσι γνώμην περὶ τῶν προσώπων τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, θέλει μᾶς ἀγάγει εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ ὑφίσταται εἰσέτι ἡ πλειονοψηφία ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλ’ αὕτη τοσοῦτον ἐμειώθη, ὥστε μικρὰ πλέον διασώζεται ἡ δύναμις ἐξ ἐκείνης, ἥτις τὸ πρίν, μέχρι τῆς προχθές, περιέβαλε τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀσθενὲς δὲ πλέον κατεστάθη τὸ κῦρος τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς. Ἐν χρόνοις μὴ ὁμαλοῖς, ἐν ἐποχῇ καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει ἀποστολὴν μόνον νὰ ῥυθμίζῃ τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ἢ μόνον νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς κυβερνήσεως τῆς Χώρας, τοιαύτη τις μείωσις ἢ μεταβολὴ δὲν ἤθελεν ἴσως ἐπιφέρει ζημίαν τινὰ ἢ βλάβην. Ἐὰν συνέβαινεν εἰς τοὺς ὁμαλοὺς καιροὺς ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ὑποστηρίζεται ὑπὸ μεγίστης πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, ἠδύνατο τὸ Κράτος νὰ κυβερνᾶται ἀζημίως. Ἀλλ’ ἐν χρόνοις ἀνωμάλοις, οἷοι ἐκεῖνοι οὓς διανύομεν, ἐν χρόνοις καθ’ οὓς ἡ Κυβερνητικὴ ἐνέργεια πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπὲρ ἑαυτῆς τὴν ἐπιδοκιμασίαν παντὸς εἰ δυνατὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ καὶ τὴν ἐνίσχυσιν καὶ τὴν ἐλάφρυνσιν πάντων εἰ δυνατὸν τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀφήσω νὰ παρέλθῃ ἀπαρατήρητον τὸ συμβεβηκὸς τῆς ψηφοφορίας τοῦ Σαββάτου. Νομίζω δὲ πρὸ παντός, ὅτι ἡ μεγίστη εὐθύνη, τὴν ὁποίαν ὑπέχομεν κατὰ τὰς παρούσας μεγίστας περιστάσεις, ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς τὴν ὑποχρέωσιν, καὶ πρὸ παντὸς ἄλλου εἰς ἐμέ, ὡς εἰσηγούμενον τὴν πλειοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου, νὰ ἀναζητήσω καὶ ἐξακριβώσω τὰς σχέσεις τοῦ Ὑπουργείου μετὰ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐλπίζω, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ τις, ὅστις ἤθελεν ἀποδώσει εἰς τὸ διάβημά μου τολμηράν τινα σκέψιν ἢ ταπεινὴν προαίρεσιν. Ἀφ’ ἧς συνηντήθημεν μετὰ τῆς Βουλῆς, ἐδηλώσαμεν εἰς αὐτήν, ὅτι οὐδεμία τοιαύτη σκέψις δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ ἡμᾶς, καθότι πρὸ παντὸς ἄλλου προσέχομεν εἰς τὰ μεγάλα συμφέροντα, τῶν ὁποίων τὴν ὑπεράσπισιν ὡς Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος ἐκλήθημεν νὰ ἀναλάβωμεν. Δὲν εἶναι ὅμως ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας νὰ μὴ ἐπιθυμήσῃ νὰ ἐρευνήσῃ ἐὰν ἐπῆλθε τοιαύτη τις μεταβολὴ εἰς τὰς πεποιθήσεις τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, καθ’ ὃν χρόνον ἡ Κυβέρνησις θέλει εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου οὐ μόνον μὴ συνήθη ἀλλὰ εὐρεῖαν ἐντὸς τῶν Συνταγματικῶν ὁρίων ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἢ καθ’ ὃν χρόνον, ἀπόντος τοῦ Κοινοβουλίου, δύναται νὰ ἀναγκασθῇ νὰ ἐντείνῃ τὴν ἑαυτῆς ἐξουσίαν καὶ πέραν τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα διέγραψεν εἰς αὐτήν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, πρὶν ἢ προβῶμεν σήμερον εἰς τὰς ἐργασίας, τὰς ὁποίας ἀναγράφει ἡ ἡμερησία διάταξις, ἐνομίσαμεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Βουλὴν νὰ μᾶς δηλώσῃ διὰ τῆς ψήφου της ἐὰν ἐξακολουθῇ μεταδίδουσα εἰς ἡμᾶς τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν μᾶς παρεῖχε μέχρι τοῦδε.

§14Α. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§15ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶπον καὶ πρὸ μικροῦ, ἐπαναλαμβάνω καὶ αὖθις, λαμβάνων ἀφορμὴν ἀπὸ τὸν ζητοῦντα τὸν λόγον ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι τὰ μέλη ἐκεῖνα τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἐκπεφρασμένην περὶ τῶν προσώπων τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν γνώμην, οὐδεμίαν εἶχον ἀξίωσιν νὰ μεταβάλωσιν αὐτήν, οὐδ’ ἐννοοῦμεν διὰ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον τίθεμεν σήμερον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, νὰ μεταπείσωμεν αὐτὰ, ἢ ἄλλως νὰ πιέσωμεν ἢ νὰ ὑφαρπάσωμεν τὰς ψήφους αὐτῶν· ἀλλ’ ἐκεῖνο, ὅπερ διεφάνη ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ τὸ ὁποῖον ἐνδέχεται νὰ πιστευθῇ, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀνελύθη διά τινων ὀργάνων τοῦ τύπου, εἶναι, ὅτι τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ἀποτελοῦντα μέχρι τοῦδε τὴν πλειονοψηφίαν αὐτοῦ, δὲν ἐξακολουθοῦσι πλέον μεταδίδοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε παρεῖχον εἰς αὐτήν. Ἐὰν δὲ τοῦτο εἶναι ἀληθές, τὸ συμφέρον τῆς Χώρας ἀπαιτεῖ ἡ Βουλὴ νὰ δηλώσῃ τοῦτο, διὰ νὰ ἀπέλθωσι τῆς διοικήσεως τῶν κοινῶν ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν τυγχάνουσι περιβεβλημένοι διὰ τῆς μεγίστης ἐμπιστοσύνης, τῆς ὁποίας ἕνεκα τῆς σοβαρότητος τῶν περιστάσεων χρήζουσιν, ἵνα διαχειρίζωνται αὐτά. Δὲν ἤθελον ἐκπλαγῆ παντάπασιν, οὐδὲ ἤθελε μειωθῆ τὸ θάῤῥος ἡμῶν ὡς Κυβερνητῶν, ἐὰν αἱ ἐν τῇ Βουλῇ γνωσταὶ ψῆφοι, αἱ πάντοτε ἐκδηλώσασαι δυσπιστίαν πρὸς τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου, δηλωθῶσι καὶ νῦν τὴν αὐτὴν ἔχουσαι δυσπιστίαν· ἐὰν ὅμως ἐκεῖναι αἱ ψῆφοι, αἵτινες πάντοτε ἐδηλώθησαν εὐνοϊκαὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, συνέβη νὰ μειωθῶσι, τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖον νὰ ἀποδειχθῇ, διὰ νὰ μᾶς διδάξῃ ἐὰν πρέπῃ νὰ ἐξακολουθήσωμεν κυβερνῶντες ἢ πρέπῃ νὰ ἀφήσωμεν τὰς θέσεις μας εἰς ἄλλους, οἵτινες θέλουσιν ἔχει τὴν εὐτυχίαν νὰ μεταλαμβάνωσι πλείονος ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου. Δὲν εἶναι ἡ ὥρα τῶν μικρῶν ἐκείνων τεχνασμάτων, τὰ ὁποῖα πολλάκις καθιστῶσιν ἀμφίβολον τὴν κρατοῦσαν ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ γνώμην. Εἰς τοὺς συνήθεις καιροὺς δύνανται νὰ συμβαίνωσι μεταστάσεις ἀπὸ γνώμης εἰς γνώμην, ἢ νὰ τροποποιῶσιν οἵαν εἶχον γνώμην τινὰ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς ἢ καὶ νὰ μεταβάλλωσι καὶ καθόλου τὴν γνώμην αὐτῶν, ἢ καὶ νὰ ἐπηρεάζωνται ἐκ διαφωνιῶν περὶ τὰς λεπτομερείας. Οἱ παρόντες ὅμως καιροί εἰσιν ἐντελῶς διάφοροι. Διὰ τοῦτο ἐλπίζω, ὅτι οὐδεὶς θέλει μὲ παρεξηγήσει, διότι ἐπιμένω παρακαλῶν τὴν Βουλὴν νὰ μὴ διστάσῃ νὰ ἐκφέρῃ τὴν ψῆφόν της, καθ’ ἣν ἀπηύθυνα πρὸς αὐτὴν αἴτησιν.

§16Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δικαίως, φρονῶ, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ τὴν διεξαγωγὴν καὶ τὴν τροπὴν, τὴν ὁποίαν εἶχε λάβει κατὰ τὴν προχθὲς ἡ συζήτησις, ἡ ἐπὶ τῆς προτάσεως ἡμῶν γενομένη, δικαίως, λέγω, μετὰ τὴν τροπὴν ἐκείνην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπιζητεῖ διαφώτισίν τινα. Ἡ τροπὴ ἐκείνη, εἰς ἡμᾶς τοὐλάχιστον τοὺς προτείναντας, εἶχέ τι τὸ ἀπροσδόκητον. Καὶ τῷ ὄντι μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπῆλθεν, ἠδύνατό τις νὰ ἐρωτήσῃ ἀληθῶς, τίνες ἄρα εἶναι οἱ παρέχοντες ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν; εἶναι οἱ 37, οἱ ὁποῖοι ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τῆς προτάσεως, ἢ εἶναι οἱ 100, νομίζω, περίπου, οἱ ὁποῖοι ἐψηφοφόρησαν κατὰ τῆς προτάσεως; Καὶ ἐάν τις, κύριοι, ἤθελε προσέξει εἴτε εἰς τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα προέτειναν τὴν πρότασιν ἐκείνην, εἴτε ἀκόμη περισσότερον εἰς τὰς ἐπισήμους δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ὅλα ταῦτα καὶ αἱ δικαιολογίαι, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο περὶ τῆς προτάσεως ἐκείνης, τὰ πάντα, λέγω, συντρέχοντα, ἠδύναντο νὰ δώσωσι χώραν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι οἱ κατὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην παρέχοντες ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἦσαν οἱ 37, ὅτι ἔγεινε μία ἐκκαθάρισις καὶ ἐμείναμεν καθαροὶ Ὑπουργικοὶ μόνον 37!

§17ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Τί λέγεις ἀδελφέ; πῶς ἐξηγεῖς οὕτω τὰ πράγματα;

§18ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ συμπέρασμα ἠδύνατό τις νὰ συναγάγῃ, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου ἔχετε δίκαιον ν’ ἀπορῆτε.

§19ΒΛ. ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐπειδὴ εἴμεθα εἰς φανερὰν συνεδρίασιν, παρακαλῶ νὰ μᾶς εἴπητε τί ἐψηφίσατε ὑμεῖς; Εἶσθε μὲ τοὺς 37, ἢ μὲ τοὺς 100;

§20ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι ἐκ τῶν προτεινάντων τὴν ψηφοφορηθεῖσαν πρότασιν, καὶ δὲν πιστεύω νὰ ἔχητε κατὰ νοῦν κἀνὲν προηγούμενον σχετικὸν διὰ νὰ ὑποπτεύσητε, ὅτι ἠδυνάμην νὰ ψηφίσω κατὰ τῆς προτάσεώς μου, ἢ νὰ μὴ ψηφοφορῶ ὑπὲρ ὅσων προτείνω.

§21ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἀνεχωρήσατε καὶ ἀφήσατε ἄλλον νὰ ψηφίσῃ ἐπὶ τῆς προτάσεώς σας.

§22Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸς ὁ ὑπαινιγμὸς, κύριε Συνταγματάρχα, ἀποτείνεται πρὸς ἐμέ· ἀλλὰ δὲν ἔχετε δίκαιον, διότι ἐγὼ ἐψήφισα καὶ εἶτα ἀνεχώρησα.

§23ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Σεῖς ἐψηφίσατε.

§24ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, τὰ παράδοξα ταῦτα συμπεράσματα, διὰ τὰ ὁποῖα εὐλόγως ἠδύνατό τις νὰ μειδιάσῃ, καὶ κατόπιν τῆς γενομένης προκλήσεως, τῆς ἀπευθυνομένης κυρίως πρὸς ἡμᾶς, περὶ τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον εἶχον οἱ προτείνοντες, καὶ τῆς ἐννοίας, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐν τῇ προτάσει, βεβαίως μὲ ἀναγκάζουσι νὰ δώσω ἐξηγήσεις περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα ἄλλως θὰ ἦσαν περιττά.

§25ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Περιττά!

§26ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἐρωτᾷ τις ἐκ τῶν προτέρων τοὐλάχιστον τὶ φρονεῖ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θέλει νὰ κάμῃ χρῆσιν ἑνὸς Συνταγματικοῦ δικαιώματος, ἀπονεμομένου εἰς δέκα βουλευτάς. Δὲν πιστεύω νὰ ἐννοῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ χρῆσις ἑνὸς Συνταγματικοῦ δικαιώματος δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· καὶ ὅταν προτείνῃ τις μυστικὴν συνεδρίασιν, καὶ ἡ μυστικὴ συνεδρίασις δὲν προβῇ εἰς τὴν οὐσίαν, οὕτως εἰπεῖν, δὲν δύναταί τις βεβαίως νὰ εἴπῃ πρὸς τὸν προτείνοντα, ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὴν θέσιν τοῦ νὰ δυσπιστῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται μόνον περὶ ἑνὸς Συνταγματικοῦ δικαιώματος· πρόκειται περὶ ἑνὸς μέτρου, τὸ ὁποῖον κατέστησε χρήσιμον αὐτὴ ἡ πολιτικὴ συμπεριφορὰ τοῦ Ὑπουργείου εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς. Δὲν φρονῶ, ὅτι ἐν περιπτώσει παρασκευῆς πολέμου ἔχει ἀπόλυτον καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ προκαλῇ τὰς γνώμας τῶν ἄλλων, νὰ προκαλῇ ὅπως ἕκαστος ἐκφράσῃ καὶ συνεισφέρῃ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην. Θεωρῶ ὅτι ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἐντεταλμένη νὰ διαχειρίζηται τὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὰ περὶ πολέμου καὶ εἰρήνης. Νομίζω, ὅτι εἶναι καὶ Συνταγματικῶς ἄτοπον νὰ ζητῆται παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου νὰ ἐξουσιοδοτήσῃ τὴν Κυβέρνησιν περὶ πολέμου ἢ εἰρήνης. Ἀλλ’ ἐὰν ἐπὶ τούτῳ πέποιθα, δὲν δύναμαι καὶ νὰ θεωρήσω ἀδικαιολόγητον τὴν πρόκλησιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἔκαμε πρὸς πάντα βουλευτὴν καὶ πρὸς πάντα τὰ κόμματα, ἵνα ἕκαστος συνεισφέρῃ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, διότι θεωρῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἦναί τις τοσοῦτον προσηλωμένος μόνον εἰς τὴν τήρησιν Κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, ἢ δικαιωμάτων τυπικῶν, ὅταν πρόκηται περὶ τοιαύτης θέσεως τοῦ Τόπου. Καὶ εἶπον ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διατὶ δικαιολογῶ τὴν ἀπαίτησιν ταύτην τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ· διότι ἔχω καὶ ἄλλην ἰδέαν σχετικὴν, ὅτι ὅπως ἡ Ἑλλὰς πολεμήσῃ μὲ ὅλην αὐτῆς τὴν δύναμιν, δέον νὰ παραστῇ ὄχι μόνον ὡς Κράτος, ὄχι μόνον ὡς Κυβέρνησις Κοινοβουλευτικὴ καὶ κομματική, ἀλλὰ καὶ ὡς Κυβέρνησις συγκεντροῦσα ὅλας τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις. Καὶ ὅταν δὲν βλέπω ἀντιπροσώπευσιν πραγματικὴν τῆς τοιαύτης ἑνώσεως τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων ἐν τῇ Βουλῇ, βεβαίως καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι δικαίως ἐπιδοκιμάζομεν τὴν πρόκλησιν ἐκείνην τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ὡς πρακτικήν. Κοινοβουλευτικῶς βεβαίως δὲν ἦτο ἀναπόφευκτος, ἦτο ὅμως οὐσιωδῶς ἐνδιαφέρουσα, προκειμένου περὶ ἀγῶνος ἐνδεχομένου. Καὶ ὅταν ἀπέναντι τοιαύτης προκλήσεως τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ εἶχον ἀκούσει ἐντεῦθεν (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ὅτι αἱ συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ, αἱ γνῶμαι, αἱ ὁποῖαι ἐκφράζονται, δὲν πρέπει νὰ ὑποτεθῇ ποτε, ὅτι διετέλεσαν ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν ἀκροατηρίων, δὲν ἦτο ἆρά γε εὐλόγως συγκεχωρημένον νὰ σκεφθῶμεν οἱ προτείναντες, ὅτι ἀφ’ ἑνὸς πρέπει νὰ δεχθῶμεν τὴν πρόκλησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὴν ἄρσιν δηλαδὴ τῆς δυσκολίας, τὴν ὁποίαν ἠδύναντο νὰ αἰσθανθῶσιν ἐκ τῆς παρουσίας τῶν ἀκροατηρίων, καὶ ἀπέναντι τοιαύτης θέσεως δὲν ἐπεβάλλετο πλέον ἡ ἰδέα τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως; Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ὁ κύριος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διεμαρτυρήθη προκαταβολικῶς, ὅτι οὐδὲν ἤθελεν εἴπει ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει. Ἀλλὰ παραίτησις τοιαύτη ἀπὸ τοῦ καθήκοντος καὶ τοῦ δικαιώματος νὰ ὁμιλήσῃ τις ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, δὲν ἔχει οὐδὲν ἀποτέλεσμα, οὐδὲν κῦρος, οὐδὲ δύναται ἐκ τῶν προτέρων νὰ ὑποβληθῇ τοιαύτη παραίτησις, καθόσον μάλιστα οὐδεὶς γινώσκει τὶ ἐν τοιαύτῃ μυστικῇ συνεδριάσει δύναται νὰ συζητηθῇ, τὶ εἷς συνάδελφος δύναται νὰ ἐρωτήσῃ καὶ ἂν εἰς μίαν τοιαύτην ἐρώτησιν θὰ εἶναι εὐχερὲς εἰς τὸν κύριον ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἢ ὅντινα δήποτε ἄλλον νὰ κλείσῃ τὸ στόμα. Λοιπὸν ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη καθ’ ἑαυτὴν, ἐὰν ἐπρόκειτό τις νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὰ μικρὰ ἐκεῖνα καὶ ταπεινὰ ἀπέναντι κρισίμων περιστάσεων τῆς Πατρίδος, δὲν ἔτεινε βεβαίως νὰ ἐκφράσῃ διάφορόν τινα περὶ τῆς Κυβερνήσεως γνώμην τῶν προτεινόντων ἀπέναντι τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶχον μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης. Ἀλλ’ οἱ προτείναντες τὴν πρότασιν ἐν τοιαύταις στιγμαῖς ἐσκέφθησαν κυρίως καὶ πρὸ πάντων, ὅτι οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ ἀρνηθῇ τὴν χρησιμότητα μιᾶς μυστικῆς συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς· διότι ναὶ μὲν ὑπάρχουσι γεγονότα, τὰ ὁποῖα εἶνε τοσοῦτον ἀπόῤῥητα, ὥστε ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ τὰ κατέχῃ μόνη, ὡς ὑπάρχουσι καὶ ἕτερα, τὰ ὁποῖα δημοσίᾳ πρέπει νὰ συζητῶνται, ἀλλὰ τὰ Συντάγματα ὅλων σχεδὸν τῶν Ἐπικρατειῶν ἀνεγνώρισαν, ὅτι ὑπάρχει καὶ μέση τις τάξις γεγονότων ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ἀποῤῥήτου. Βεβαίως οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι τηρεῖται τὸ ἀπόῤῥητον ἀπολύτως, ὅταν γίνεται τι γνωστὸν ἐνώπιον τοσούτων προσώπων· ἀλλ’ ὑπάρχει μέση τις τάξις γεγονότων, ὡς εἶπον, τὴν ὁποίαν εἶχον ὑπ’ ὄψιν τὰ Συντάγματα, γεγονότων, τὰ ὁποῖα δύνανται ἐν μιᾷ ἰδιαιτέρᾳ συνεδριάσει τῶν βουλευτῶν νὰ ἀνακοινῶνται εὐχερέστερον, διότι δὲν προξενεῖται ἀμέσως παρεξήγησις ἢ κακή τις ἐντύπωσις εἰς τὸ Δημόσιον, ἔχει δὲ ἄλλην εὐκολίαν ὁ θέλων νὰ ἐκφράσῃ γνώμην τινά, ὅταν πρόκηται νὰ ἐκφράσῃ αὐτὴν ἐνώπιον τῶν συναδέλφων του μόνον· διότι πολλάκις εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκφράσῃ γνώμας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ σκανδαλίζωσί τινας ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις. Λοιπὸν τὴν τοιαύτην ἐλευθερίαν τοῦ νὰ γνωμοδοτήσωσι πάντες οἱ συνάδελφοι ἐπὶ κρισίμων περιστάσεων τῆς Πατρίδος ἄνευ τοιούτων ἐπηρεασμῶν, ἄνευ τοιούτων δυσκολιῶν, τὴν τοιαύτην ἐλευθερίαν τῶν συζητήσεων ἐπεδίωκον οἱ προτείναντες τὴν γνωστὴν πρότασιν· οὐδὲ εὑρέθησαν εἰς τὴν ψυχολογικὴν ἐκείνην πάλην καὶ δυσκολίαν, εἰς τὴν ὁποίαν παρέστησεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου, ὅτι διετέλει. Παρέστησεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου μίαν ἡμέραν, ὅτι ὡς Ἀντιπολίτευσις ὀφείλει νὰ ἔχῃ δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ὅτι ὡς πολίτης ὀφείλει νὰ σκεφθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον. Ἡμεῖς ὡς συμπολιτευόμενοι δὲν αἰσθανόμεθα τοιαύτην ψυχολογικὴν πάλην τῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ὡς συμπολιτευόμενοι, καὶ τῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ὡς πολῖται. Ἀλλὰ τέλος πάντων ὅταν βλέπωμεν, ὅτι ἀπαντῶνται καὶ τοιούτου εἴδους δυσχέρειαι, ἐνομίζομεν, ὅτι μία μυστικὴ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς ἠδύνατο νὰ ἄρῃ αὐτὰς καὶ νὰ συντελέσῃ νὰ ἰδωθῶμεν κατὰ πρόσωπον οὐχὶ ὡς συμπολιτευόμενοι καὶ ἀντιπολιτευόμενοι, ἀλλ’ ὡς πολῖται καὶ μόνον ὡς πολῖται σκεπτόμενοι περὶ τῆς Πατρίδος ἡμῶν. Ταύτην τὴν ἔννοιαν εἶχον οἱ προτείναντες καὶ δὲν ἠδύναντο περὶ ἄλλων νὰ σκεφθῶσι, μάλιστα προκαταβολικῶς, πρὶν ἢ χορηγηθῇ τὸ μέσον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐζήτουν, πρὶν γείνωσιν αἱ ἀνακοινώσεις, αἱ ὁποῖαι τυχὸν ἤθελον προκληθῆ, καὶ πρὶν φέρωσιν ὅλοι τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας τυχὸν ἤθελον ἐπιζητήσει· διότι, ἐὰν συγκεντρωθῶσιν ὅλαι αἱ γνῶμαι, τότε τὸ πόρισμα, τὸ ὁποῖον θέλει προκύψει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε ταύτης, εἴτε ἄλλης, θὰ εἶνε πόρισμα ἐνισχύον πράγματι τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν φρονῶ, ὅτι εἶνε ἐνίσχυσις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὸ παρακάθησθαι ἐνταῦθα ὑλικῶς καὶ λέγειν: «Ἔχω καὶ δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην! παρίσταμαι δι’ ἀπαρτίαν, δὲν ὁμιλῶ, ἀλλὰ δὲν φέρω πρόσκομμα.» Καὶ τοῦτο τὸ χαρακτηρίζετε ἐμπιστοσύνην! Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς δῆθεν ἐμπιστοσύνης καὶ συνδρομῆς εἶνε ἡ ἐπιβλαβεστάτη τῶν καταδιώξεων εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις. Δὲν τὸ κάμνουσι, πιστεύω, ἐκ προθέσεως· πιθανὸν ἡ θέσις των νὰ εἶνε δυσχερὴς καὶ νὰ νομίζωσιν ἄλλως τε, ὅτι δύνανται βλάβην τινὰ νὰ προξενήσωσιν, ἄλλως πράττοντες. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ἁπλῶς ἡ ἐμφάνισις τοῦ ἀξιοτίμου Ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῶν ἄλλων ἀξιοτίμων μελῶν αὐτοῦ δὲν ἐμπνέει εἰς τὴν Κυβέρνησιν θάῤῥος, ὅταν μάλιστα ἐπανειλημμένως γίνεται εἰς αὐτὴν ἡ ὑπόμνησις ἐξ αὐτῆς τῆς πτέρυγος, ὅτι κάκιστα διαχειρίζεται τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν. Καὶ ἐνῷ τοιαῦτα λέγονται, μολαταῦτα προστίθεται ἡ δήλωσις, ὅτι δὲν θέλουσι νὰ λάβωσι τὴν Ἐξουσίαν, διότι δῆθεν ἐπέρχεται κλονισμός. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι καθῆκον παντὸς εἶναι νὰ ἐπιζητῇ τὴν Ἐξουσίαν, ὅταν φρονῇ, ὅτι μία ἐθνικὴ ὑπόθεσις διεξάγεται κακῶς. Καὶ δὲν ἠξεύρω ἤδη ἄν, ἀφοῦ κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν προέκυψε τοιαύτη σύγχυσις, ὥστε νὰ μὴ γνωρίζῃ τις ποίους δύναται πλειότερον νὰ θεωρήσῃ ἐμπιστευομένους τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ποίους ὀλιγώτερον, δὲν ἠξεύρω, λέγω, ἐὰν καὶ πάλιν δὲν θὰ ἐγείρεται ἡ τοιαύτη ἀμφιβολία μετὰ πᾶσαν ψηφοφορίαν κατόπιν τῶν δηλώσεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Τὸ ἐφ’ ἡμῖν, ἐὰν αἱ ψῆφοι ἡμῶν, τῶν προτεινάντων τὴν πρότασιν, θεωρῶνται ψῆφοι ὕποπτοι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, αἱ δὲ ἄλλαι ἤθελον εἶσθαι ψῆφοι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἠθέλομεν αἰσθανθῆ μεγίστην εὐχαρίστησιν, διότι εὑρίσκεται εἰς θέσιν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀδιαφορῇ περὶ τῶν ψήφων ἐκείνων. Δὲν βλέπω λοιπὸν πῶς δύναται νὰ ἐπέλθῃ αὐτὸς ὁ ἐκκαθαρισμὸς, τὸν ὁποῖον ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις κατόπιν τῶν δηλώσεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ τίνι τρόπῳ θὰ φανῇ ἡ διαφορά, ἣν εὐλόγως φαίνεται ζητοῦσα ἡ Κυβέρνησις· διότι, ὅταν δίδουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην οἱ κακίστην ἰδέαν περὶ αὐτῆς ἔχοντες, πῶς εἶνε δυνατὸν νὰ εἴπωμεν ἡμεῖς, ὅτι ἔχομεν τοιαύτην κακὴν ἰδέαν περὶ τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε καταψηφίζομεν αὐτῆς, μολονότι εἶνε κατὰ τὴν ἰδίαν Ἀντιπολίτευσιν μία κακὴ κυβερνητικὴ μεταβολὴ σήμερον; Τὸ συμπέρασμα τῆς ψηφοφορίας θὰ εἶνε τὸ αὐτό· οἱ λόγοι θὰ διαφέρουν δι’ οὓς ἕκαστος ἤθελε δίδει τὴν ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου ψῆφον· ἀλλὰ τότε ἕκαστον ἐκ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου πρέπει νὰ ἀνέλθῃ τὸ βῆμα νὰ εἴπῃ διατί παρέχει τὴν ψῆφόν του πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἢ διατὶ ἀρνεῖται αὐτήν. Ἐγὼ ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι ἐὰν δὲν ἐπήρχοντο ἐξ ἀρχῆς, οὐχὶ ἐξ ὑπαιτιότητος τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ἐπεισόδια εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν διαμάχην, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον μέχρι τοῦδε, ἢ ἐὰν τὸ Ἔθνος ἡμῶν δὲν εὑρίσκετο εἰς τὴν ἔκτακτον ἐκείνην περίστασιν νὰ ἔχῃ ἀνάγκην συγκεντρώσεως τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, τότε ὅλα ταῦτα θὰ ἦσαν ἀληθῶς περιττά. Ἡ Κυβέρνησις, διαχειριζομένη τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, δὲν εἶχεν ἀνάγκην εἰμὴ τῆς ψηφίσεως τῶν ὑλικῶν μέσων, τὰ ὁποῖα χρειάζονται εἰς αὐτήν. Τὸ πότε καὶ τὸ πῶς ἤθελεν ἐνεργήσει, βεβαίως ἀπόκειται εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Μόνον ἐὰν ἤθελε τυχὸν ἐπέλθει ἄρνησις τῆς χορηγήσεως τῶν ὑλικῶν μέσων, τότε ἠδύνατο νὰ ἐγερθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶνε δικαιολογημένη ἡ αἴτησις, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνεν εἰς τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις, τόσῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον τὸ ἀποτέλεσμα τῆς προχθεσινῆς ψηφοφορίας ἔδωκε χώραν εἰς πολλὰς παρεξηγήσεις. Ἀλλὰ περὶ τῶν καθ’ ἡμῶν παρεξηγήσεων οἱουδήποτε, ἡμεῖς τοὐλάχιστον, οἱ προτείναντες τὴν πρότασιν, ἐντελῶς ἀδιαφοροῦμεν. Ἐνδιαφερόμεθα μόνον περὶ ἐκείνου, περὶ οὗ ἐνδιαφέρεται πᾶς πολίτης, αἰσθανόμενος τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον, περὶ τῆς διασώσεως τοῦ ὅλου ἀπειλουμένου· διότι, ὅταν τὸ ὅλον ἀπειλεῖται, δὲν ἐξεύρω εἰς τὶ δύναται ν’ ἀποβλέψῃ οἱοσδήποτε πολιτευόμενος, εἴτε ἐκ τῶν πρεσβυτέρων, εἴτε ἐκ τῶν νεωτέρων. Δύνανται μάλιστα τινὲς τῶν νεωτέρων πολιτευομένων νὰ ἔχωσι καὶ πρόσθετον, οὕτως εἰπεῖν, ἰδιαιτέραν ἀνησυχίαν περὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ Τόπου. Πάντες βεβαίως θέλουσι νὰ διατηρηθῇ ἡ ἐλευθερία ἡμῶν, ἀλλὰ νὰ διατηρηθῇ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀμείωτος ἡ ἐλευθερία τοῦ βήματος ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν, νὰ εὑρίσκωνται εἰς τοιαύτην θέσιν ἐν τῷ μέλλοντι, ὥστε οἱ ὁμιλοῦντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ὁμιλῶσι διὰ πολὺ μεγαλειτέραν ἔκτασιν.

§27ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Κύριοι βουλευταί, ἤκουσα μετὰ προσοχῆς καὶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν πρὸ ὀλίγου καταβάντα ἀπὸ τὸ βῆμα. Ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς ἀπὸ τὸ βῆμα εἰς μάτην προσεπάθησε νὰ περικαλύψῃ τὴν σκληρὰν ἀμφιβολίαν, ἥτις κατοικεῖ ἐν τῇ ψυχῇ του. Δύναταί τις νὰ λέγῃ τὰς περιόδους ἀπὸ τὴν ἀρχὴν εἰς τὸ τέλος καὶ ἀντιθέτως, ἀλλ’ ὅταν κατοικῇ ἡ ἀμφιβολία ἐν τῇ ψυχῇ του, δὲν ὑπάρχει δικηγόρος εἰς τὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται νὰ γίνῃ κρείττων ἑαυτοῦ. Καὶ ἐσυνειθίσαμεν εἰς τὴν ζωὴν ἡμῶν ν’ ἀκούωμεν ποικιλίαν ἰδεῶν καὶ συλλογισμῶν, ὥστε νὰ κρίνωμεν χωρὶς νὰ ἔχωμεν ἀνάγκην ἀναλύσεων οὔτε ἐν τῷ ἐργαστηρίῳ τῆς χημείας, οὔτε ἐν τῷ ἐργαστηρίῳ τῆς ῥητορικῆς. Ἐὰν δὲν εἴχετε, κύριοι, οἱ ὑπογράψαντες τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως ἀμφιβολίαν....

§28Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§29ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἐὰν ἐμπιστεύεσθε ἐντελῶς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας λέγετε ὅτι εἶσθε φίλοι, διατί κατασκευάζετε προβληματικὴν τὴν ὀξυδέρκειαν τὴν πολιτικὴν τῶν ἀνθρώπων, τῶν ὁποίων ἀκολουθεῖτε τὴν πορείαν; Διὰ τοῦτο εὗρον λογικωτάτην τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι διέγνωσεν ἐντελῶς τὸ πνεῦμα τῶν 36 ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐψήφισαν κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ περικαλύψουν τὸ νόημα αὑτῶν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι καθαρῶς τὸ λέγουν, βαδίζουσιν εἰς μίαν γραμμήν. Δύνανταί τινες νὰ προπορεύωνται εἰς τὴν γραμμὴν ταύτην, ἀλλ’ ἔχουν τὴν τιμὴν νὰ βλέπουν καὶ ἄλλους παρακολουθοῦντας εἰς αὐτήν. Καὶ ἐὰν δὲν τὸ λέγουν φανερῶς, τὸ λέγει ὅμως ἡ καρδία των, καὶ εἰς τὴν καρδίαν σας ἀποτείνομαι λέγων τοῦτο. Δύνανταί τινες νὰ προχωροῦν, τὸ ἐπαναλαμβάνω δευτέραν φοράν, διότι θέλω νὰ σημειωθῇ καλῶς εἰς τὴν μνήμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μὲ ἀκούουν. Ἡ πολιτικὴ εἶναι μία γραμμή· ἐὰν βαδίζουν τινὲς ἐμπρός, ἐξ ἀνάγκης βαδίζουν ἄλλοι εἰς τὴν σειρὰν τῆς γραμμῆς ὀπίσω. Ἐάν τινες διαῤῥήδην καταδικάζωσι τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κυρίου Δηλιγιάννη, δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι εἰς τὴν πτέρυγα, τὴν ὁποίαν ἀτενίζω αὐτὴν τὴν στιγμήν, εἶναι ἄνδρες οἱ ὁποῖοι ἐνδομύχως τὴν καταδικάζουν ἐπίσης. Τὸ ζήτημα λοιπόν, τὸ ὁποῖον ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέτει ἐνώπιόν σας, εἶναι ζήτημα ἀποῤῥέον ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν εὑρίσκω σύμφωνον μὲ τὴν νομιμοφροσύνην τοῦ Πρωθυπουργοῦ εἶναι ὅτι ἀπεκάλυψεν ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει τὰ μυστήρια τῆς μυστικῆς (Θόρυβος δεξιᾷ). Εἶδον τὴν ἀποκάλυψιν εἰς δύο ἐφημερίδας τῆς χθές, τὰς ὁποίας συντάττει ἡ ἔμπνευσις τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως. Ἐνόμιζον, ὅτι οἱ μυστικοὶ ἀριθμοὶ τῶν καταψηφισάντων εἶχον διέλθει ἐν αὐταῖς, δὲν εἰξεύρω διὰ ποίας μηχανικῆς ὁδοῦ. Ἀλλὰ νὰ ἴδω τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ λάβῃ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, ἐρχόμενον ν’ ἀποκαλύπτῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τὰ μυστήρια τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, μοὶ ἔκαμεν, ὁμολογῶ, ἔντιμοι κύριοι, βαθυτάτην ἐντύπωσιν. Λέγετε, δὲν εἶναι μυστικοὶ οἱ ἀριθμοί· ἀλλ’ εἴδετε πρὸ ὀλίγου τὸ νόημα, τὸ ὁποῖον ἐξ αὐτῶν ὁ ἴδιος ὁ Πρωθυπουργὸς σᾶς δίδει. Νομίζετε, ὅτι 36 ψῆφοι δυσμενεῖς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐν μυστικῇ συνεδριάσει εἶναι μικρὸν πρᾶγμα; Εἶναι μέγιστον. Καὶ ὅταν σήμερον ἀπεκαλύφθη αὐτὸς ὁ ἐνδοιασμὸς τοῦ Κοινοβουλίου, λέγω «εὖγε» εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν, διότι θέλει ἐν φανερᾷ συνεδριάσει ν’ ἀποκαλυφθῇ ἐντελῶς ἡ δύναμις τοῦ ἐνδοιασμοῦ τούτου. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ τῷ εἴπω, ὅτι, προσπαθῶν νὰ κανονίσῃ τὴν θέσιν του πρὸς τοὺς 36 Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, ἐξασκεῖ ὑπερβολικὴν πίεσιν ἐπὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως αὐτῶν (Θόρυβος δεξιᾷ). Αὐτοὶ οἱ 36, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν ἔδωκαν τὴν ψῆφον τοὐλάχιστον τῆς δυσμενείας......

§30ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§31Α. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Εἶναι λίαν ἀληθὲς, κύριε βουλευτὰ, ὅτι σήμερον θέλετε ἀποδείξει ὅτι θέλετε δώσει ψῆφον εὐμενείας. Τοῦτο λέγεται πίεσις, πίεσις ἀναξία ἐλευθέρου Κοινοβουλίου.

§32ΜΑΡΓΕΛΛΟΣ. Εὖγε.

§33ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Θέλετε ἰδεῖ, ὅτι αὐτοὶ οἱ 36, οἱ ὁποῖοι ἐψήφισαν ἐναντίον τοῦ Ὑπουργείου κατὰ τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, θέλουν ἐλαττωθῆ δὲν ἠξεύρω μέχρι ποίου ἀριθμοῦ, καὶ δὲν δύναμαι νὰ κλαύσω διὰ νὰ σᾶς συγκινήσω, ἀλλ’ εἶναι βέβαιον ὅτι εἶναι ἐξευτελισμός.

§34ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶσαι ἀνάξιος νὰ κρίνῃς τὰ αἰσθήματά μας καὶ τὰς ἰδέας μας (θόρυβος).

§35ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Κάθισον εἰς τὴν θέσιν σου, κύριε Κουμουνδοῦρε, διὰ νὰ ἀκούσῃς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει καὶ πολλῶν ἄλλων ἐδῶ. Μὴ νομίζετε, ὅτι ἤλθομεν ἐδῶ διὰ νὰ μᾶς ἐπιβληθῆτε. Ἤλθομεν ἐδῶ ἐν ὀνόματι τοῦ λαοῦ ...

§36ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Ὄχι ὅμως νὰ προσβάλλητε.

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ περιορίζησθε νὰ ἐκφράζητε τὰς ἰδέας σας, καὶ ὁ λαὸς, ὁ ὁποῖος σᾶς ἔφερε, γνωρίζετε πῶς σᾶς ἔφερε καὶ ποίαν ἐμπιστοσύνην ἔχει πρὸς ὑμᾶς (θόρυβος).

§38ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Λοιπὸν ἐρεθίζεσθε ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἐρεθίζεσθε; ἐρεθίζεσθε ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους ὁ Πρωθυπουργὸς θὰ ὑπαναγκάσῃ εἰς τὴν πειθαρχίαν τὴν κομματικὴν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην (θόρυβος δεξιά).

§39ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουν τὴν παραχάραξιν τῶν ἰδεῶν των ἐρεθίζονται.

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς ἔχομεν γλῶσσαν καὶ δυνάμεθα νὰ ὁμιλήσωμεν.

§41ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Θὰ ὁμιλήσητε τὴν γλῶσσάν σας. Τὴν γλῶσσαν ὑμῶν τὴν γνωρίζομεν καὶ τὴν περιμένομεν. Ὅταν ὅμως ἐδῶ πράττωμεν ὑπὲρ τῶν δικαίων τοῦ λαοῦ, μὴ νομίζετε, ὅτι ἤλθομεν νὰ παίξωμεν. Ἤλθομεν σπουδαίως νὰ δράσωμεν ἐν τῇ Πολιτείᾳ. Ἔχει λοιπὸν δίκαιον ὁ Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ καταλαβούσῃ αὐτὸν ἀνησυχίᾳ, ἀλλὰ δὲν ἐξασκεῖ τὸ δικαίωμά του μὲ τὴν ἀνήκουσαν ὑπόληψιν εἰς Κοινοβούλιον ἐλευθέρου Ἔθνους. Εἶναι κύριος νὰ τὸ πράξῃ, ἐὰν ἔχῃ ἀκολούθους, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ τὸν ὑποστηρίξωσι μέχρις ἐκεῖ· ἀλλ’ ἡ ψῆφος ἡμῶν βεβαίως δὲν θὰ δοθῇ εἰς τοιοῦτον σύστημα πολιτικῆς. Ὁ Πρωθυπουργὸς ζητεῖ ἐμπιστοσύνην καὶ θὰ λάβῃ τὴν ψῆφον τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θέλω τὸν συγχαρῇ, διότι ψῆφος Κοινοβουλίου ἐκβιαζομένου εἶναι ἀδύνατον νὰ ἦναι ψῆφος ἀξία τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας ἀτενίζει ὁ Ἑλληνισμός.

§42ΤΙΝΕΣ. Ποία εἶναι ἡ βία;

§43ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Θέλομεν ψηφίσει ἐναντίον τοῦ Ὑπουργείου εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτὸ, θέλομεν ψηφίσει μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἀξία τῶν σημερινῶν καιρῶν, θέλομεν ψηφίσει μὲ τὴν συνείδησιν, ἡ ὁποία συνεκοινώνησε πρὸς πολλοὺς ἐξ ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης χθὲς κατεδίκαζον καὶ σήμερον ὑπερψηφίζουν.

§44ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ποῖοι εἶναι αὐτοί;

§45ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Ἐὰν ἔχῃς τὴν γενναιότητα, νὰ τοὺς ὀνομάσῃς.

§46ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Νὰ τοὺς ὀνομάσω! Ἀλλὰ μήπως εἶσθε κατηγορούμενοι; Δὲν σᾶς κατηγορῶ· θέλω μόνον νὰ σᾶς βοηθήσω, ἐὰν ἦναι δυνατὸν, νὰ ἐξέλθητε ἀπ’ αὐτὸν τὸν χείμαῤῥον, ὁ ὁποῖος σᾶς παρασύρει. Αὐτὰ, ἔντιμοι συνάδελφοι, ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν ἀνεπηρέαστον Ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἔθνους, αὐτὰ ἐνόμισα πρέπον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀπόκειται δὲ εἰς τοὺς 36 ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατεψήφισαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει, νὰ ἐνθυμηθοῦν, ὅταν μετ’ ὀλίγον ἔλθῃ ἡ στιγμὴ τῆς ψηφοφορίας, ὅτι ὀφείλουν νὰ κρατήσωσι τὸ μέτωπον ὑψηλὰ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ.

§47Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀριθμῶ ἀγῶνας Κοινοβουλευτικοὺς τοσούτους, ὅσους ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· κατὰ συνέπειαν εἶμαι ἄμοιρος τῶν βουλευτικῶν ἐθίμων. Θὰ μὲ συγχωρήσετε λοιπὸν νὰ ἐκφράσω ἀπορίαν τινὰ πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔθεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἐνῷ, κατὰ τὴν κρίσιν μου, τοιαύτη ἀνάγκη δὲν ὑπῆρξεν, ὅπερ θὰ ἀποδείξω. Ἐνθυμεῖσθε καὶ ἐν τῇ φανερᾷ καὶ ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει πῶς ἐτέθη παρ’ ἡμῶν τὸ ζήτημα τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως. Κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως τρεῖς ἢ τέσσαρες ἐκ τῶν συναδέλφων ἐξέφρασαν τὴν γνώμην, ὅτι ἐὰν ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει ἀποδειχθῇ ἀνεπαρκὴς ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ σκεφθῶσιν ἐὰν πρέπῃ νὰ ἐξακολουθήσωσιν ὑποστηρίζοντες τὴν Κυβέρνησιν. Κατὰ συνέπειαν εἶνε κατάδηλον, ὅτι καὶ αὐτοὶ ἀκόμη οἱ ἐκφράσαντες ἢ οἱ ὑποτιθέμενοι, ὅτι ἐξέφρασαν ἀμφιβολίαν τινὰ περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ αὐτοὶ δὲν δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν, ὅτι δὲν ἔχουσιν ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτήν. Ἄλλως τε τὸ ζήτημα, κύριοι, εἶνε ἁπλοῦν. Ἡμεῖς ἐζητήσαμεν μυστικὴν συνεδρίασιν ὄχι διὰ νὰ ἴδωμεν τί ἔκαμεν ἐντὸς 40 ἡμερῶν μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία δὲν εὗρε τίποτε, ἀλλὰ διὰ νὰ ἴδωμεν τί δὲν εἶχε, διὰ νὰ ἴδωμεν τί θὰ ψηφίσωμεν καὶ πόσα θὰ ψηφίσωμεν καὶ πῶς θὰ ψηφίσωμεν καὶ ἕως ποῦ, καὶ εἰς ποῖον ἀκρότατον σημεῖον νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ διεξαγάγῃ τὸ μέγα αὐτὸ ἔργον. Αὐτὸ ἦτο καθαρῶς τὸ ζήτημα, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέτει σήμερον ζήτημα ἐμπιστοσύνης, κλονίζων τὴν Κυβέρνησιν εἰς τοιαύτας περιστάσεις καὶ τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην τῶν ἐντὸς καὶ ἐκτὸς Ἑλλήνων. Ζήτημα λοιπὸν δὲν πρέπει νὰ ὑπάρξῃ καὶ δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ. Παρακαλῶ διὰ τοῦτο τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν, διότι οὔτε τῶν περιστάσεων εἶνε, οὔτε πολιτικὴ εἶνε, οὔτε πατριωτική. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι καθήμεθα εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, ἐὰν ἐνομίζομεν, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ Κράτους, ἠδυνάμεθα, καὶ ἴσως περισσότερον ἀπὸ αὐτὸν, ὁ ὁποῖος κατέβη ἀπὸ τοῦ Βήματος τούτου, νὰ ἐκδηλώσωμεν φανερὰ ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει τὴν γνώμην ἡμῶν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν νομίζω ἐπιτετραμμένον ἐκ μέρους τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως οὐδὲ συμφέρον νὰ ζητήσῃ εἰς τοιαύτας περιστάσεις τοιαύτην ἐκδήλωσιν, ἀφοῦ τὴν ἔχει πάνδημον ἐκτὸς ὀλίγων, οἵτινες ἐνόμισαν εὔκαιρον τὴν περίστασιν διὰ νὰ ὀνομασθῶσιν ἀρχηγοί. Νομίζω, ὅτι εἶνε ἐπιτετραμμένον νὰ ἀντιπολιτεύηταί τις, τοῦτο εἶνε κανὼν κοινοβουλευτικός, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἶνε ἄλλαι αἱ περιστάσεις, αἱ ἐπιτρέπουσαι τοιοῦτον εἶδος ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ θέλων εἰς τοιαύτας ἐκτάκτους καὶ σοβαρὰς περιστάσεις νὰ ἀντιπολιτευθῇ, ἀνέρχεται τὸ Βῆμα καὶ ὑποβάλλει τὸ σύστημά του καὶ δεικνύει τὸν τρόπον, τὴν ὁδὸν, καθ’ ἣν θὰ πολιτευθῇ ἀπέναντι τοιούτων μεγάλων περιστάσεων· καὶ ἂν ἀληθῶς τὰ προτεινόμενα παρ’ αὐτοῦ εἶναι ἄξια τῶν καιρῶν, δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι οὐδεὶς τῶν Ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος δὲν ἤθελεν ἀκολουθήσει καὶ ὑποστηρίξει μὲ πᾶσαν θυσίαν πολιτευόμενον ἄνδρα τοιοῦτον. Δὲν ἐπερίμενον μάλιστα, ὅτι ἐκ τῆς θέσεως ταύτης διακοπτόμενος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, θὰ ἠξίου ἀπαντήσεως ἀνθρώπους, νομίζοντας, ὅτι εἶνε πατριωτικὸν ἔργον νὰ ἀντιπολιτεύωνται κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἀνειλικρινῶς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ πρὸς τούτοις, ὅτι ἐν τοιαύτῃ στιγμῇ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν Κυβέρνησιν, μεγαλύνονται καὶ ἀποκτῶσι τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ περιβάλληται πᾶς ὁ ἐπὶ κεφαλῆς πτέρυγός τινος. Νομίζω, ὅτι εἶνε ἀνάξιον νὰ ἀπαντήσω πρὸς ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἀνερχόμενος εἰς τὸ Βῆμα, προσπαθεῖ διὰ σοφισμάτων καὶ λόγων ἀναξίων τῶν περιστάσεων νὰ θέση ἀντιθέτως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διαφωνοῦσι πρὸς ζήτημα σπουδαῖον μὲν, ἀλλὰ παντελῶς ἄσχετον πρὸς τὴν καθόλου πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἐπιβληθεῖσαν ὑπὸ τῶν περιστάσεων. Διὰ τοῦτο λοιπὸν νομίζω, ὅτι εἶνε ἀπρεπὲς νὰ ἐξακολουθήσω τὴν συζήτησιν πρὸς ἀνατροπὴν ποταπῶν πολιτικῶν ἐπιχειρημάτων, ἵνα μὴ εἴπωμεν κερδοσκοπικῶν, συζητῶ πρὸς τοιούτους. Νομίζω ὅμως πατριωτικὸν καὶ δίκαιον νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν περὶ ἐμπιστοσύνης· ἂν δὲ ταύτην δὲν ἀποσύρῃ, θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν σχετίζω καθόλου τὰ ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει πρὸς τὸ παρὸν ζήτημα.

§48Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐφανταζόμην, κύριοι, ὅτι μετὰ τὰ ὅσα εἶπον καὶ ἤδη καὶ ὅταν ὑπέβαλον τὴν πρότασιν, ἀδιαφορῶν ἂν ἐγενόμην εὐάρεστος ἢ δυσάρεστος εἰς τὸν μὲν ἢ τὸν δὲ, καὶ μετὰ τὰ ὅσα κατόπιν ἐξήγησα καὶ τὰ ὁποῖα, πιστεύω, ἔχετε ἐν τῇ μνήμῃ ὑμῶν, δὲν ἐφανταζόμην, λέγω, ποτὲ, ὅτι ἠδύνατο πορεία τοιαύτη συμπολιτευομένου μέχρι τῆς στιγμῆς τοὐλάχιστον ταύτης, ἀλλὰ συμπολιτευομένου βεβαίως οὐδαμῶς θωπεύοντος, ὅτι πορεία τοιαύτη ἠδύνατο νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς! Ἀλλὰ τοιούτου εἴδους ἀνεξαρτησίας τὴν κατανόησιν ἡ διάνοια καὶ αἱ τάσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ δὲν ἐπιτρέπουσιν αὐτῷ· καὶ τὸ μόνον εἶδος ἀνεξαρτησίας, κατὰ τὸν κ. Οἰκονόμου, εἶναι τὸ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐν τοιαύταις περιστάσεσι τῆς Πατρίδος φροντίζειν καὶ ἀποπειρᾶσθαι καὶ ἄνευ μάλιστα ἀναμετρήσεως τῶν ἰδίων δυνάμεων, ὅπως τὸ πᾶν, τὸ ὁποῖον βλέπει ἐνώπιόν του, συντρίψῃ. Τὸ τοιοῦτον εἶναι ἀνεξαρτησία, καὶ ὅστις δὲν ἀκολουθεῖ τοιαύτην γνώμην δὲν εἶναι ἀνεξάρτητος· πρέπει νὰ παρακολουθήσῃ τὸν ἀξιοῦντα καὶ ἐπιθυμοῦντα ἐν τοιαύτῃ στιγμῇ νὰ συντρίψῃ καὶ τοὺς μὲν καὶ τοὺς δέ· διότι ἄλλως, ἐὰν συμμορφωθῇ μὲ τὴν γνώμην, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ καὶ εἰς τὰς δύο πτέρυγας, δὲν εἶναι ἀνεξάρτητος, πιέζεται. Καὶ πιέζεταί τις ὄχι βεβαίως παρὰ τῆς μιᾶς μόνης πτέρυγος, ἀλλὰ καὶ παρὰ τῶν δύο, ὅταν καὶ αἱ δύο πτέρυγες ἐξέφρασαν τὴν αὐτὴν γνώμην. Κατὰ τὰς ἐννοίας τῶν λόγων τοῦ ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ φαίνεται, ὅτι πρέπει ἀπὸ τὰ πάντα νὰ γίνωμεν ἀνεξάρτητοι, καὶ ἀπὸ τὴν λογικὴν ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος, ἐπιτρέπεται δὲ μόνον νὰ ἐξαρτηθῶμεν ἀπὸ τῆς ἰδέας αὐτοῦ! Ἀλλὰ, κύριοι, πιστεύω, μὲ ἠξιώσατε προσοχῆς τινος, λαβόντα τὴν τιμὴν πρὸ ὀλίγου ν’ ἀγορεύσω ἐνώπιον ὑμῶν. Καὶ ἐγὼ ὑπέμνησα ὑμῖν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Κουμουνδοῦρος παρετήρησεν ἐντεῦθεν. Εἶπον δηλαδὴ δικαιολογημένη μὲν εἶναι ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως τοῦ νὰ ζητῇ μετὰ τὴν παράδοξον καὶ ἀδικαιολόγητον τροπὴν, τὴν ὁποίαν ἔλαβε προχθὲς ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐκείνης, ἀλλὰ πάλιν οὐδὲν πόρισμα θὰ ἐξήγετο ἐκ τῆς νέας ψηφοφορίας· διότι, ὅταν καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις λέγῃ, ὅτι εἶναι ὑπόχρεως νὰ δίδῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης, τί θὰ ἐξαγάγῃ ἤδη ἡ Κυβέρνησις; Ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ ὑπάρχῃ ζήτημά τι ἕτερον, ὡρισμένον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, καὶ ἠθέλομεν καὶ ἡμεῖς τότε κυρίως ἀποφανθῆ, καὶ λέγω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξυπακούεται οἴκοθεν, ὅτι ἡ γνώμη ἡμῶν τότε θὰ εἶχεν ἀξίαν πλειοτέραν, ὅταν καὶ ἐκείνου τοῦ μέσου θὰ ἐγίνετο χρῆσις, τὸ ὁποῖον ἐζητοῦμεν, ὅπως ὅλαι αἱ γνῶμαι συνεισφερθῶσιν ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ. Ὅταν ὅμως γνώμη οὐδεμία συνεισφέρεται, ὅταν συζήτησις οὐδεμία πρόκηται, ποίαν ἀξίαν ἔχει διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνη ἡ ἐμπιστοσύνη, τὴν ὁποίαν ἤθελε χορηγεῖ τις πρὸς οἱονδήποτε πολίτην Ἕλληνα; Θὰ ἦναι ἡ ἐμπιστοσύνη ἡ πραγματική, ἡ δ’ ἐκ τῆς ἐπιγνώσεως τῶν πραγμάτων; ἓν θὰ εἶναι αὐτή, διότι ἡ ἐπίγνωσις πραγμάτων, σχετικῶς τοὐλάχιστον πρὸς τὸ μέγα ζήτημα, δὲν ὑπάρχει ἐπὶ τοῦ προκειμένου! Θὰ ἦνε ἡ δυσπιστοῦσα ἐκείνη ἐμπιστοσύνη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; δὲν θὰ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν τί ἐκ τῆς ψηφοφορίας θὰ ἐξαχθῇ, διότι θὰ συναναμιχθῶσιν αἱ ψῆφοι. Λοιπὸν οὐδὲν πόρισμα θὰ ἐξαχθῇ ἐκ τῆς τοιαύτης ψηφοφορίας. Διὰ τοῦτο καὶ ἐγώ, κύριοι, ὑπέδειξα προηγουμένως μᾶλλον ὡς οὐσιαστικῶς περιττὴν τὴν συζήτησιν ταύτην, ὡς περιττὴν τὴν πρόκλησιν, ὅπως ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, ἂν πρόκηται νὰ ἀποφανθῇ ξηρῶς, ὅτι θέλει νὰ διατηρήσῃ τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἐπαναλαμβάνω, εἶπεν, ὅτι θέλει διατηρήσει τὴν Κυβέρνησιν. Εἷς μόνος ἀξιότιμος συνάδελφος συνέπεσε νὰ ὑπάρχῃ ἐνταῦθα, ὁ ὁποῖος δύναται καὶ ταύτην τὴν στιγμὴν νὰ ἀναδεχθῇ τὸ βάρος τῆς εὐθύνης, καὶ νὰ διεξαγάγῃ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐνώπιον ἡμῶν, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτής. Ἀλλ’ ἡμεῖς, κύριοι, δὲν συνελάβομεν ἀκόμη τὴν ἀξίωσιν τοῦ νὰ συντρίψωμεν τοὺς ἄλλους· ἀλλὰ καὶ ἂν εἴχομεν τὴν δύναμιν ταύτην, οὐδέποτε ἠθέλομεν φαντασθῆ, ὅτι οἱ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι παρακάθηνται ἐνταῦθα, εἶναι ἄνδρες ἄχρηστοι εἰς τὸν Τόπον, καὶ ὅτι μόνον κομῆταί τινες ἀναφαινόμενοι δύνανται νὰ ἀξιωθῶσι τῆς προσοχῆς τῶν πολιτῶν. Ἡμεῖς δὲν τείνομεν οὔτε κἂν νὰ ἐλέγξωμεν, οὔτε νὰ ἀδικήσωμεν· εἴμεθα μᾶλλον τεθλιμμένοι διότι βλέπομεν ἐν ἀχρηστίᾳ τόσας ἱκανότητας· ζητοῦμεν καὶ ἐπιδιώκομεν πάντοτε ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἑνώσωμεν ταύτας τὰς δυνάμεις. Πρὸς τοῦτο ἠθέλομεν νὰ εἴχομεν τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβληθῶμεν καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην πτέρυγα. Καὶ δὲν νομίζω ἐγώ, ὅτι ἡ ἐμπιστοσύνη πρὸς μίαν Κυβέρνησιν σημαίνει παραίτησιν ἀπὸ τῆς λογικῆς, ὅτι σημαίνει ἐξανδραποδισμὸν· δὲν νομίζω, ὅτι, ὅταν ἀπονέμῃ τις μίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς μίαν Κυβέρνησιν, θεωρεῖ, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἀναμάρτητος καὶ ὑπεράνθρωπος· τὴν ψῆφον ταύτην τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν ἀπονέμει τις βέβαια σχετικῶς πρὸς τὰς περιστάσεις, οὐδὲ ἐννοεῖ ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης τὸ ἀπόλυτον ἐν τῇ δυνάμει, ἐν τῇ ἐπαρκείᾳ τῶν Κυβερνήσεων· οὐδὲ νομίζω, κύριοι, ὅτι ἤθελέ τις ἀμφισβητήσει τὴν ἐμπιστοσύνην, καθ’ ὑπόθεσιν, πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἂν ἤθελεν εἴπει πρὸς αὐτὸν, ὅτι δὲν εἶναι περιττὸν νὰ εἰσφέρωνται ἐνταῦθα τὰ φῶτα τόσων ἄλλων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι παρακάθηνται ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδὲ τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἤθελέ τις εἴπει πρὸς τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, ὅτι ἤθελε νὰ εἰσφέρωνται καὶ τὰ φῶτα καὶ τῶν ἄλλων ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ὅπως πᾶσα ἔλλειψις ἀνορθωθῇ ὅσῳ τὸ δυνατὸν τάχιον· οὔτε ἤθελέ τις ἀμφισβητήσει τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἐὰν ἤθελεν εἴπει, ὅτι ἐπιθυμῶ καὶ τὰ φῶτα συνεισφερόμενα καὶ ἄλλων εἰδικωτάτων περὶ τὰ οἰκονομικά. Ἀλλὰ τὰ φῶτα ὅλα δὲν δύναταί τις νὰ ἀπαιτήσῃ νὰ συνυπάρχωσιν ἐν τῇ Κυβερνήσει. Εἶναι δυσχερὲς, ἂν καὶ κατ’ ἐμὲ ἤθελεν εἶσθαι εὐκταῖον, ἐν ὁμοίαις μάλιστα περιστάσεσι, πάντα ταῦτα τὰ φῶτα νὰ συγκεντρώσῃ τις ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ συγκροτήσει τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλὰ ἂν εἶναι τοῦτο δυσχερὲς, δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἀδύνατον κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ συνεισφερθῶσι, καὶ εἰς τοῦτο ἐσκόπει ἡ μυστικὴ συνεδρίασις. Καὶ ἂν ψέξω μέτρον τι τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως δὲν ἔχω τὴν ἰδιότητα ἐκείνην τοῦ ἐξηρτημένου, τὴν ὁποίαν τολμᾷ νὰ ἀπευθύνῃ εἰς οἱονδήποτε ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς· ἀλλὰ δὲν ἕπεται καὶ ὅτι προσλαμβάνω καὶ τὴν ἰδιότητα τοῦ αἴροντος ἐντελῶς τὴν ἐμπιστοσύνην ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν. Χάνω μόνον τὴν ἰδιότητα, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ περιποιουμένου, ἀλλὰ περὶ τῆς ἰδιότητος ταύτης οὐδέποτε ἐσκέφθην. Νομίζω λοιπόν, ὅτι ὁ κ. Οἰκονόμος δύναται νὰ ἔχῃ τὰς ἀξιώσεις του, δύναται νὰ ἔχῃ τὰς ἰδέας του, δύναται νὰ ὁμιλῇ ἑκάστοτε ἐπὶ οἱουδήποτε θέματος καὶ νὰ ὁμιλῇ μὲ τὴν στωμυλίαν ἐκείνην, ἡ ὁποία τὸν διακρίνει καὶ ἡ ὁποία τῷ ὄντι ἐνίοτε μᾶς θέλγει· ἀλλὰ πρὶν λάβῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῶν ζητημάτων ἰδίως ἐκείνων τῶν προσωπικῶν ἢ πολιτικῶν, τὰ ὁποῖα πολὺ τὸν γαργαλίζουν, καλὸν ἤθελεν εἶσθαι δι’ αὐτὸν καὶ συμφέρον του νὰ προσέχῃ τοὐλάχιστον εἰς τὰς περὶ τῶν προσώπων ἐκτιμήσεις του· τὸ ἐναντίον, ἄν μοὶ ἐπετρέπετο νὰ τῷ δώσω γνωμοδότησιν, δὲν τὸν ὠφελεῖ. Ἤθελε πολὺ περισσότερον τὸν ὠφελήσει διὰ τὸ μέλλον, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει, ἡ προσοχὴ περὶ τὰ πρόσωπα καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν, ἡ ἀποφυγὴ τῆς διαστροφῆς, ἡ ἀποφυγὴ τοῦ νὰ καταπροδίδεται, ἴσως ἐκ παραξηγήσεώς τινων, δι’ ἄλλα μεριμνῶν παρὰ δι’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μεριμνῶσιν οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους εἰς τοιαύτας περιστάσεις. Ἤθελε τὸ στάδιον αὐτοῦ προλειάνει κάπως ταχύτερον καὶ ἀσφαλέστερον. Δὲν πρέπει νὰ τὸ καθιστᾷ πλῆρες ἀκανθῶν, ἐνῷ ἀρχίζει νὰ πορεύεται εἰς τὸ στάδιον αὐτό. Ἐγὼ ἀποδίδων τὴν προσήκουσαν ἐκτίμησιν εἰς ἰδιότητάς τινας πνευματικάς, τὰς ὁποίας ἔχει, εἰς στωμυλίαν τινά, εἰς θάῤῥος τι, ἤθελον ἐγκαρδίως εὐχηθῆ νὰ ἀφαιρέσῃ, εἰ δυνατόν, ἐκεῖνα τὰ αἴτια ἰδίως, τὰ ὁποῖα ἐκ προκαταβολῆς συντελοῦσιν, ὥστε ἀντὶ νὰ ἐπέλθῃ ἡ περίστασις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἦναι εὐτυχής, τοῦ νὰ συντριβῶσιν ἄλλοι ὑπ’ αὐτοῦ, εἶναι φόβος μήπως αὐτὰ φέρουν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ συντριφθῇ ὁ ἴδιος, καὶ νὰ συντριφθῇ πρὶν ἀκόμη κἂν ἀναφανῇ εἰς τὸν ὁρίζοντα, ὥστε νὰ τὸν ἴδωμεν ἐντελῶς.

§49Δ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἡ πρότασις τῶν δέκα περὶ μυστικῆς ψηφοφορίας, αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν δὲν εἶναι σπουδαία, ἀλλ’ ἡ ἀνάπτυξις αὐτῆς ὑπὸ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὴν ὑπεστήριξαν εἰς τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, ἀπέδειξεν, ὅτι εἶχε σημασίαν καὶ σημασίαν σπουδαίαν. Ἕπεται λοιπὸν ὅτι οἱ ὑποστηρίξαντες αὐτὴν δὲν τὴν ὑπεστήριξαν οὔτε χάριν παιδιᾶς, οὔτε χάριν ἁβροφροσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, οἱ δὲ ψηφοφορήσαντες εἶχον κἄτι τι εἰς τὴν κεφαλήν των καὶ ἔδωκαν τὴν ψῆφον αὐτῶν ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐκ τῆς συζητήσεως αὐτῆς διέγνωσα, ὅτι ἐπεδιώκοντο δύο τινά· οἱ μὲν ἐζήτουν μίαν ἰδέαν, ἡ ὁποία ἡσύχως ἀνεμασσήθη ἐνταῦθα πρὸ ἡμερῶν, ὅτι αἱ παροῦσαι περιστάσεις ἀπαιτοῦν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν. Ἀφίνω ὅτι ἐγένετο ἄλλοτε τοιαύτη Κυβέρνησις ὡς δοκιμὴ καὶ ἀπέτυχεν ἐντελῶς, καὶ τοῦτο γνωρίζομεν πάντες· ἀλλ’ ἂν ἐζητήθη τότε Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, ὑπῆρχον καὶ τὰ πρόσωπα νὰ τὴν ἀποτελέσουν, ὑπῆρχεν ὁ Κανάρης, ὁ Βούλγαρης, ὁ Κουμουνδοῦρος, ὁ Ζαΐμης, ὁ Δεληγεώργης, ὁ Τρικούπης καὶ ὁ Δηλιγιάννης. Δὲν ἠξεύρω τώρα ἂν δυνάμεθα νὰ σχηματίσωμεν αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν. Ἂν φρονοῦν τινες, ὅτι ἡ ἐξοχότης τῶν προσώπων συνίσταται εἰς τὸ ὅτι ἐπῆρε τις τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως διὰ τὴν ὑπουργικὴν θέσιν δύω ἢ καὶ περισσότερας φοράς, ἀλλ’ ἐγὼ ἀμφιβάλλω ἂν μόνη ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Βασιλέως καθιστᾷ τὴν ἐξοχότητα τῶν προσώπων, ἢ ἔχωσιν ἰσχυροτέραν ἀνάγκην καὶ τῆς περὶ τούτου κυρώσεως τοῦ Ἔθνους. Τοῦ Βασιλέως τὴν ὑπογραφὴν εἶχεν ὁ Πάϊκος 20 ἔτη, καὶ ἐν τοσούτῳ, ὅταν ἐσχηματίσθη ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, οὐδεὶς τὸν ἐνεθυμήθη, ἐνῷ οὐδεὶς ἐκ τῶν σχηματισάντων τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην εἶχε τόσων ἐτῶν τὴν Βασιλικὴν ὑπογραφήν. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι τινὲς κινδυνεύουσι νὰ πάθωσιν ὅ,τι ἔπαθεν ὁ βάτραχος, θέλων νὰ γίνῃ βοῦς. Λοιπὸν ἡ τοιαύτη ἀπαίτησις τῶν μὲν ἐκ τῶν ὑποστηριξάντων τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν ἦτο σφαλερά· οἱ δὲ ὑπεστήριξαν τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, διότι εἶναι εἰρηνικοί, καὶ δὲν ἐτόλμησαν νὰ τὸ εἴπουν, ἀλλὰ τὸ εἶπον περιφραστικῶς. Τίποτε ὀλιγώτερον, τίποτε περισσότερον δὲν ἐζήτησαν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν παρὰ νὰ τοὺς ἐξασφαλίσῃ συμβολαιογραφικῶς, ὅτι θὰ νικήσῃ ἂν θὰ κάμῃ τὸν πόλεμον· τὸ κακὸν ὅτι δὲν ὥρισαν καὶ τὴν ποινικὴν ρήτραν διὰ τὴν τυχὸν μὴ ἐκπλήρωσιν τῶν ὅρων τοῦ συμβολαίου. Οἱ μὲν λέγουν: ποῦ εἶναι αἱ προπαρασκευαί; ἀφήσατέ μας ἐν μυστικῇ συνεδριάσει νὰ ἀποδείξωμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν τίποτε· οἱ δὲ ἦλθον ὡς οἱ κ. κ. Λεβίδης καὶ Μεσσηνέζης καὶ ἔλεγον φανερὰ, ὅτι τρέχομεν διὰ τοῦ πολέμου τὸν ἔσχατον κίνδυνον, καὶ ἠπόρησα μάλιστα μὲ τὴν δειλίαν τοῦ κ. Μεσσηνέζη, ὅστις ἐζήτει ἄλλοτε νὰ ἐκστρατεύσωμεν κατὰ τῆς Αἰγύπτου διὰ νὰ αἰχμαλωτίσωμεν τὸν Ἀραβῆ (ἱλαρότης). Τινὲς ἐζήτησαν ἐπάνω κάτω νὰ τοῖς ἐγείρωμεν ἀπὸ ἓν πρόχωμα καὶ νὰ θέσωμεν ἀνὰ μίαν ἐνωμοτίαν νὰ τοὺς ἐξασφαλίσῃ εἰς τὰς οἰκίας των καὶ οὕτως ἐφαίνοντο ἱ εἰρηνικαὶ διαθέσεις εἰς τὰς ὁμιλίας των. Ὥστε δὲν ἦτο τυχαία ἡ ψηφοφορία τῶν 36. Πολὺ ὀρθῶς εἶπεν ὁ φίλος μου κ. Οἰκονόμος, ὡς καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι οἱ δέκα, οἱ ὁποῖοι κατεψήφισαν τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ἠδύναντο νὰ κατακρίνωσι καὶ νὰ καταψηφίσωσι καὶ τώρα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως· διότι ὅπως καὶ τότε, οὕτω καὶ τώρα ἐξακολουθοῦν νὰ φρονῶσιν ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς ἐφρόνουν περὶ τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν συμβιβάζονται. Ἀλλ’ ὅταν αὐτοὶ οἱ ἴδιοι—ὄχι πάντες οἱ 36, διότι μεταξὺ αὐτῶν εἶναι 6–7 ἐκ τῶν 10—λέγουν, ὅτι μετενόησαν, διότι κατέκριναν τὴν Κυβέρνησιν, εἰς ἣν ἐξακολουθοῦν νὰ ἔχουν ἐμπιστοσύνην, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θέτων ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δὲν ἔχει δίκαιον· καθόσον, ἐνῷ εἶναι ὀρθὸν εἰς τοιαύτας περιστάσεις νὰ ζητῇ τὴν πλήρη ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ δύναται νὰ ἐργασθῇ ἀνέτως, οὐχ ἧττον ὅμως, ἀφοῦ διὰ τῆς μετανοίας τῶν 30 ἐκ τῶν 36 φαίνεται ἐξασφαλισμένη ἡ πλειοψηφία, ἡ περαιτέρω δοκιμασία αὐτῶν εἶναί τι σκληρόν· καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὀφείλει νὰ συγχωρήσῃ τριάκοντα πταίσαντας πρὸς αὐτὸν, ἀφοῦ ὁ Χριστὸς, τοῦ ὁποίου εἶναι λάτρης, οὔτε ἕνα μετανοήσαντα ὀπαδόν του ἠθέλησε νὰ τιμωρήσῃ, ἀφοῦ ἔπταισε διὰ τῆς ἀρνήσεως τῆς πρὸς τὸν ἀρχηγόν του πεποιθήσεως. Διὰ τοῦτο ὑποστηρίζω καὶ ἐγὼ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει πλέον ἰσχυρὸν δικαιολόγημα νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§50Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λίαν ὀρθῶς καὶ δικαίως καὶ φιλοτίμως ἔθηκε ζήτημα ἐμπιστοσύνης κατὰ τὴν φανερὰν ταύτην συζήτησιν, ἐγὼ δὲ κατὰ τὴν μυστικὴν ἐδήλωσα, ὅτι θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον, διὰ τοῦτο καὶ μόνον εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐξηγήσω δημοσίᾳ τὴν ἐμὴν γνώμην. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐζήτησαν τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν ἐν ἀρχῇ, καὶ κυρίως δὲν ἐζήτησαν ταύτην ἀμφιβάλλοντες περὶ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως ἀπροκαλύπτως καὶ καθαρῶς, οὐδὲ ἐζήτησαν τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, ἵνα ἀνακοινωθῶσιν εἰς αὐτοὺς καὶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅλην, ἔστω καὶ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, ἂν τυχὸν ὑπάρχωσι διπλωματικαὶ διαπραγματεύσεις· διότι ἐννοοῦσι καὶ γινώσκουσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ὅτι εὐθὺς ὡς αἱ διαπραγματεύσεις αἱ διπλωματικαὶ γίνονται θέμα ἔστω καὶ μυστικῆς συνεδριάσεως, ἐπειδὴ ἀδύνατον εἶναι καὶ τὰ ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει γινόμενα νὰ μὴ λάβωσιν ὁπωσδήποτε δημοσιότητά τινα, αἱ διπλωματικαὶ διαπραγματεύσεις τίθενται ὑπὸ συζήτησιν δημοσίᾳ, καὶ τοιουτοτρόπως οὐδαμῶς δύνανται αὗται νὰ ἐπιτυγχάνωσι, διότι τὰ Κράτη, πρὸς ἃ αἱ Κυβερνήσεις ἔρχονται εἰς τοιαύτας διαπραγματεύσεις, ἀμφιβάλουσι πλέον περὶ τῆς ἐχεμυθίας τῶν Κυβερνήσεων αὐτῶν. Ἐνόουν ὅμως ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐζήτησαν τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, ὅτι καθῆκον ὑπέρτατον πρὸς τὴν Πολιτείαν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ ζητουμένας πληροφορίας τοιαύτας, αἵτινες οὔτε τὰς διπλωματικὰς διαπραγματεύσεις διακυβεύουσιν, οὔτε τὸ συμφέρον καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Ἐπικρατείας ἀπειλοῦσιν. Ἀλλ’ ἐπανειλημμένως καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσεν, ὅτι καὶ τοιαύτας ἀνακοινώσεις δύσκολον μὲν εἶναι εἰς αὐτὸν νὰ ποιήσηται. Νομίζω, ὅμως, ὅτι ὁπωσδήποτε δύναται νὰ δώσῃ τινὰς πληροφορίας εἰς τὴν Βουλήν. Καὶ εἴδομεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει βεβαιοῦντα, ὅτι ἄν περὶ τούτων τῶν δευτέρων πρόκηται, τοιαύτας ἀνακοινώσεις δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ὑπῆρξαν καὶ ἄλλοι συνάδελφοι, καὶ εἰς τὴν κατηγορίαν ταύτην ὑπάγομαι καὶ ἐγώ, οἵτινες ἐπιεικεστέραν ἀκόμη γνώμην εἶχον· εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὅσον καὶ ἄν ἦναι πεφωτισμένη, ὅσον καὶ ἄν ἦναι φιλόπατρις, καὶ περὶ τούτων οὐδεὶς ἀμφιβάλλει, καθῆκον ἔχει ὑπέρτατον πρὸς τὴν Πολιτείαν νὰ ἀκούῃ τὴν γνώμην μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, δυναμένων νὰ γνωρίζωσι γεγονότα, συνδεόμενα πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους. Ὑπῆρξαν ἀξιότιμοι στρατιωτικοὶ συνάδελφοι, καὶ ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, καὶ ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἠλείας, καὶ ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων, οἵτινες ἐδήλωσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἐπεθύμουν ἐν μυστικῇ συνεδριάσει νὰ ἐκθέσωσι τοιαῦτα πράγματα πρὸς αὐτήν, ἅτινα εἶναι ἄξια νὰ ληφθῶσιν ὑπὸ σημείωσιν καὶ νὰ ἔλθωσιν εἰς γνῶσιν τῆς Κυβερνήσεως· ἡ δὲ Κυβέρνησις, δεχομένη τὴν πρώτην γνώμην, δὲν ἐδύνατο ἢ νὰ δεχθῇ πολὺ περισσότερον τὴν δευτέραν, ἥτις ἦτο μᾶλλον ἐπιεικής· καὶ πάντες ἐπίστευον, ὅτι μετὰ τὴν δήλωσιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως ἤθελον κλεισθῇ πάλιν αἱ πύλαι τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἠθέλομεν ἀκούσει ἐνταῦθα ἀναλυόμενα ζητήματα, σχέσιν ἔχοντα πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Ἐπικρατείας. Καὶ διὰ τοῦτο παρέστημεν θεαταὶ εὐχαρίστου γεγονότος, σχεδὸν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς ἐγειρομένης καὶ θελούσης τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν. Ἐνθυμοῦμαι, κ. Πρόεδρε, ὅτι δὶς ἐθέσατε τὸ ζήτημα, καὶ σύσσωμος ἡ Βουλὴ δι’ ἀναστάσεως ἐψήφισεν ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως. Ἀλλ’ αἴφνης ἀκούομεν, ὅτι ἐγείρεται ζήτημα Ὑπουργικόν. Ἴσως συνεννόησίς τις τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς τὸν προϊστάμενον αὐτοῦ ἠνάγκασε τὸν δεύτερον, θέλοντα νὰ κολακεύσῃ καὶ περισώσῃ τὴν φιλοτιμίαν τοῦ πρώτου, νὰ θέσῃ ζήτημα Ὑπουργικόν. Δὲν εἶναι πρώτη φορά, καθ’ ἣν τοῦτο συμβαίνει· ἐνθυμοῦμαι ἄλλοτε, ὅτε, ἐνῷ δὲν ὑπῆρχε ζήτημα Ὑπουργικόν, εὐθὺς ὡς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ κ. Καλλιγᾶς, ἐδήλωσεν, ὅτι θεωρεῖ ἑαυτὸν προσβεβλημένον ἔκ τινος ψηφοφορίας ἐπὶ νομοσχεδίου τινός, ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς νῦν Ἀντιπολιτεύσεως, τότε δὲ Πρωθυπουργός, ἔθηκε ζήτημα Ὑπουργικόν, ὅτε καὶ παρέστημεν εἰς θέαμα κωμικὸν βουλευτοῦ, ψηφίσαντος πρῶτον μὲν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ κ. Καλλιγᾶ, καὶ ἔπειτα ὑπέρ. Ἐννοῶ τὸν κ. Ζέγγελην, τὸν μακαρίτην.

§51ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν ἀπέθανεν.

§52ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὡς βουλευτής.—Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡμεῖς, οἵτινες ἐζητήσαμεν τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, ἐξετελέσαμεν, τὸ καθ’ ἡμᾶς, τὸ ἡμέτερον καθῆκον. Δυνάμεθα νὰ πλανώμεθα, ἀλλὰ ἐπράξαμεν τοῦτο ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ καὶ ἐν παντὶ θάῤῥει. Παριστάμεθα πρὸ πολλοῦ θεαταὶ μακρῶν συνεδριάσεων, καὶ μεθ’ ἡμῶν παρίσταται θεατὴς τούτων καὶ ὁ ἐλεύθερος καὶ ὁ δοῦλος Ἑλληνισμός· καὶ ἀκούομεν τὸν μὲν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως λέγοντα, ὅτι ψέγει τὰ μέτρα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, καὶ οὐδεμίαν εὐθύνην δέχεται αὐτός, ἀλλὰ συγχρόνως καθῆκον ἔχει, ἰσχυρίζεται, νὰ μὴ προβάλλῃ αὐτὸς τὰ ἴδια αὐτοῦ μέτρα. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως, προτείνοντα τὰ ἴδια μέτρα· ἔχομεν καὶ παρατεταμένας συνεδριάσεις ἐπὶ δύο μῆνας, ἀσκόπους πολλὰς ἐξ αὐτῶν καὶ ματαίας, ἐνῷ τὰ ὕψιστα συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ κινδυνεύουσι καὶ διακυβεύονται. Ὑπάρχουσι λοιπὸν βουλευταὶ ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ, μὴ ἀνήκοντες βεβαίως εἰς τὴν πτέρυγα ἐκείνην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἴσως ἐκ τῆς ἰδιοσυγκρασίας αὐτῶν, ἢ τῶν περιστάσεων μὴ θέλοντες νὰ ὑποστηρίξωσι καὶ τὴν πτέρυγα ταύτην, ὅσην ὑπόληψιν καὶ ἂν ἔχωσιν εἰς τὸν ἀρχηγὸν αὐτῆς. Μεταξὺ δὲ τούτων εἶμαι καὶ ἐγὼ εἷς. Ὑπάρχουσι μέλη εἴτε εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, εἴτε εἰς ἐκείνην, ἅτινα ἐν τοιαύτῃ ἀμφιβολίᾳ δὲν δύνανται εὐθαρσῶς καὶ ἐν ἐπιγνώσει νὰ δηλώσωσι τὴν ἰδίαν αὑτῶν γνώμην. Δὲν γνωρίζομεν τί ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν πρὸς τε τοὺς ἐκλογεῖς καὶ τὸ Ἔθνος, τὸ τε ἐλεύθερον καὶ δοῦλον. Ἔχομεν τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως σιωπῶντα δίκην ἰχθύος, ἐνῷ καὶ ἐκ τοῦ παρελθόντος αὐτοῦ καὶ ἐκ τῆς ὑψίστης θέσεως, ἣν κατέχει, καὶ τῶν φώτων καὶ τῆς φιλοπατρίας, ἂν δὲν ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην καὶ δὲν ἀποδέχεται τὰ μέτρα αὐτῆς, ὀφείλει, νομίζω, νὰ ἀνέλθῃ τὸ βῆμα καὶ νὰ προτείνῃ τὰς ἰδίας γνώμας. Δύναται νὰ μὴ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, διότι καλῶς γνωρίζει, ὅτι εἰς τοῦτο θέλει ἡττηθῆ, ἀλλὰ δύναται νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην αὑτοῦ καὶ περὶ τῶν ἐσωτερικῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῶν ἐξωτερικῶν. Ἀπέναντι τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔχομεν τὸν ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις δὲν γνωρίζω διὰ ποίους ἀνωτέρους ἢ μυστικοὺς λόγους θέλει νὰ ἔχῃ παροῦσαν τὴν Βουλήν, βωβὴν καὶ μὴ δυναμένην νὰ γνωρίζῃ τὶ τρέχει. Θέλει παρατεταμένας συνεδριάσεις. Παριστάμεθα δὲ θεαταὶ καὶ ἀκροαταὶ ἡμερησίας διατάξεως, εἰς ἣν, καί τοι πρόκειται περὶ ἐκτάκτων περιστάσεων τῆς Πατρίδος, βλέπομεν ἀναγεγραμμένον νομοσχέδιον περὶ τοῦ Ναοῦ τῆς Εὐαγγελιστρίας Τήνου καὶ περὶ τῶν ὑδραγωγείων τοῦ Ναυπλίου. Ἡμεῖς δὲ διαποροῦμεν καὶ δὲν γνωρίζομεν ἐν τοιαύτῃ ἐπισήμῳ στιγμῇ τί μέλλομεν νὰ πράξωμεν. Δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω οὐδένα. Δύνανται ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐψήφισαν ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, νὰ εὑρίσκωνται ἐν τῇ ἀληθείᾳ καὶ τῷ δικαίῳ, θέλοντες σήμερον νὰ ψηφίσωσιν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν συμμερίζομαι ὅμως καὶ τὰς ἰδέας τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Ἀττικῆς, τοῦ κ. Οἰκονόμου, καὶ διὰ τοῦτο, ἐγὼ τοὐλάχιστον, δὲν θέλω καταψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως, διότι καὶ ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει ἐδήλωσα καὶ ἤδη δηλῶ, ὅτι ἐὰν κακοδαιμονῇ ὁ τόπος, ἓν ἐκ τῶν μεγίστων αἰτίων ὑπῆρξεν ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις· καταδικάζων δὲ διὰ τῆς ψήφου μου τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, δύναμαι νὰ φέρω εἰς τὰ πράγματα τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴν, ὅπερ ἀπεύχομαι. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι καὶ νὰ ὑπερασπισθῶ τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις δεικνύει, ἂν οὐχὶ ἄλλο, ὅτι δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς φίλους αὑτῆς, καὶ δὲν θέλει νὰ ἀκούσῃ τῆς γνώμης αὐτῶν. Δύναται ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, ὁ κ. Οἰκονόμου, νὰ καταψηφίσῃ τῆς Κυβερνήσεως, διότι φρονεῖ, ὅτι, καταψηφίζων ταύτης, δύναται νὰ πλάσῃ δι’ ἑαυτὸν μέγα ἀνάστημα καὶ ἓν μέλλον. Ἀλλ’ ἐγὼ, ὅστις δὲν ἔχω τοιαύτας ἰδέας, εἶμαι ἠναγκασμένος καὶ διὰ τοὺς ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει λόγους καὶ διὰ τοὺς ἤδη ῥηθέντας νὰ ἀρνηθῶ ψῆφον.

§53ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§54Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Μετ’ ἀπορίας εἶδον τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ποῖοι οἱ λόγοι; Μήπως διότι οἱ 36 ἐθεωρήθησαν καταψηφίσαντες αὐτοῦ, ὡς ζητήσαντες τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν; Διατὶ ἐζητήθη ἡ μυστικὴ συνεδρίασις; ἐζητήθη αὕτη, διὰ νὰ ἐξετασθῶσι τὰ τοῦ στρατοῦ πράγματα, τὰ ὁποῖα κατά τινας δὲν βαίνουσι καλῶς, καὶ διὰ νὰ γίνωσιν ἑπομένως γνωστὰ τὰ ἐλλείποντα, διορθωθῶσι δὲ τὰ κακῶς πεπραγμένα, ἂν ἀποδειχθῇ ἐκ τῆς συζητήσεως ὅτι ὑπάρχωσι τοιαῦτα· ἐνῷ δὲ κατ’ ἀρχὴν παρεδέχθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν πρότασιν, αἴφνης μετέβαλε γνώμην. Ἐπειδὴ ἡ θέσις μου εἶναι κατά τινα τρόπον ἐξαιρετικὴ, ὀφείλω κατὰ πρῶτον νὰ δικαιολογήσω τὴν προχθεσινὴν ψῆφόν μου, προσθέτω δὲ ἀπὸ τοῦδε ὅτι θὰ καταψηφίσω τῆς προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως τοῦ νὰ μὴ γίνῃ ἡ μυστικὴ συνεδρία. Ἐὰν τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης δὲν προεβάλετο ἤθελον ἀκολουθεῖ τὴν Κυβέρνησιν περιμένων νὰ φωτισθῶ ἐκ τῶν συζητήσεων, αἵτινες ἔμελλον νὰ γίνωσιν ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, διότι ἐκεῖνος ἦτο ἡ ἀφορμὴ τῆς προτάσεως τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, τῶν προτεινάντων αὐτὴν μὴ θεωρούντων ἁρμόζον νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις αὕτη ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει. Εἶπε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς: πῶς, ἀφοῦ εἰς τὴν ἀρχὴν ἐνεκρίνατε τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἔρχεσθε τανῦν νὰ ζητήσητε λόγον ἀπ’ αὐτῆς; Μικρὸν μετὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, θελήσας ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τοὺς ἀκολουθοῦντας τὴν Κυβέρνησιν, μεταξὺ τῶν ὁποίων συγκαταλέγομαι καὶ ἐγὼ, τὰς ἰδέας του ἐπὶ τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως, προσέτι δὲ καὶ νὰ ἀκούσῃ τὴν γνώμην των ἐπὶ τῶν πεπραγμένων, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μὲ καλέσῃ μετὰ τῶν ἄλλων εἰς τὴν σύσκεψιν. Μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, λαβὼν τὸν λόγον μόνος, ἂν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, μεταξὺ ὅλων, εἶπον ὅτι τὰ γενόμενα δὲν εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ ἐνσταλάξωσι τὴν πεποίθησιν εἰς τὸ κοινὸν, ὅτι σπουδαίως ἐργαζόμεθα ὑπὲρ τῆς πολεμικῆς προπαρασκευῆς τοῦ Ἔθνους. Ἔπρεπε, νομίζω, νὰ μὲ ἀκούσῃ μετά τινος προσοχῆς, ἀλλὰ δυστυχῶς εἰς ἀπάντησιν ἔπραξεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνειθίζει νὰ κάμνῃ εἰς τοιαύτας περιστάσεις, νὰ εἰρωνευθῇ τουτέστι τοὺς λόγους μου. Τοσούτῳ δὲ μᾶλλον ἤλπιζον νὰ μὲ ἀκούσῃ, καθόσον ὡς φίλος εἶπον αὐτῷ τὰ κατ’ ἐμὲ πρέποντα, νὰ συζητήσῃ αὐτὰ καὶ ὠφεληθῇ μάλιστα, ἐπανορθῶν τὰ ἐσφαλμένα, ἐὰν ἀπεδεικνύοντο τοιαῦτα. Τούτου μὴ γενομένου, δὲν δικαιοῦται ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ λέγῃ, ὅτι ἐγὼ τοὐλάχιστον μετέβαλον γνώμην, διότι δὲν ἔπρεπε νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἐξακολουθῶμεν παρέχοντες τὴν ἐμπιστοσύνην μας εἰς τὰ τυφλά. Καὶ ὅμως παρέμεινα εἰς τὰς τάξεις τῆς Συμπολιτεύσεως, ὅπως ἴδω βελτιουμένην τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, καὶ ἐπειδὴ οὐδὲν τοιοῦτον εἶδον, ὑπεστήριξα τὴν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως πρότασιν, ὅπως συζητηθῶσιν ἐν ἐκτάσει καὶ ἐλευθέρως τὰ στρατιωτικὰ πράγματα. Εἰς τὴν ἀπάντησιν ὅμως, τὴν ὁποίαν ἔδωκε προχθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μὲ λύπην μου εἶδον, ἀντὶ νὰ συζητήσῃ μετ’ ἐμβριθείας καὶ ἀταραξίας τὸ ὑπὲρ πᾶν ἄλλο σπουδαῖον τοῦτο ἀντικείμενον τῶν στρατιωτικῶν, παρ’ οὗ ἐξαρτᾶται ἡ τύχη τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἅπαντος, ἀπήντησε πάλιν μετ’ εἰρωνείας λέγων, ὅτι ζητοῦμεν τὸν τετραγωνισμὸν τοῦ κύκλου καὶ τοὺς Μόλτκε. Ὄχι, κύριε Πρωθυπουργέ· ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ εὕρωμεν τὰ μέσα πῶς κάλλιον νὰ ὑπερασπίσωμεν τὴν Πατρίδα, καὶ τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ μᾶς ἀπαντήσετε δι’ εἰρωνειῶν. Ἐὰν νομίζετε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς καὶ μόνος, εἰς ὃν ἀνεθέσαμεν τὴν τύχην τῆς Πατρίδος, εἶναι πάνσοφος, εὑρίσκεσθε εἰς μεγάλην ἀπάτην, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν φέρω τὴν μαρτυρίαν τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Γερμανίας, πρὶν δὲ καθηγητοῦ τῆς στρατιωτικῆς τέχνης εἰς τὴν ἐν Βερολίνῳ στρατιωτικὴν Ἀκαδημίαν, ὅστις ἐν τῷ κλασικῷ συγγράμματί του περὶ ὑπηρεσίας τῶν ἐπιτελῶν λέγει ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἀλαζονεία ἡ παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἀξίωσις νὰ ζητῇ νὰ συγκεντρώσῃ εἰς ἑαυτὸν τὰ πάντα, ἰδίως δὲ διὰ τὴν θέσιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου. Οὐδεὶς εἶναι ἱκανὸς εἰς τοῦτο, λέγει, καὶ ἐξαιρετικοὶ εἶναι οἱ ἄνθρωποι, οἵτινες δύνανται νὰ γνωρίζωσι πάντα ὅσα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν προπαρασκευὴν εἰς πόλεμον. Καὶ σήμερον τί γίνεται παρ’ ἡμῖν ἢ τὸ κατ’ ἐξαίρεσιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γερμανίας, διότι ἡ τύχη τῆς Ἑλλάδος κρέμαται ἀπὸ τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ μόνου; Καὶ ἔχω μὲν τὴν καλλιτέραν περὶ αὐτοῦ ἰδέαν, ἀλλὰ δὲν δύναται ν’ ἀντικαταστήσῃ τὰ τόσα πράγματα ἐξ ὅσων σύγκειται ὁ στρατός. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει μόνον γενικήν τινα γνῶσιν τῶν πραγμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ ἰδίᾳ ἴσως καὶ τοῦ ὅπλου, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνῆκε, στερεῖται ὅμως τῶν γνώσεων τῶν τοσούτων κλάδων, ἐξ ὧν σύγκειται ὁ στρατός· ἀλλὰ καὶ ἂν κατεῖχε ταύτας ὁ Ὑπουργὸς, δὲν ἔχει καιρὸν νὰ ἐνασχολῆτε εἰς λεπτομερείας, ἀσχολούμενος εἰς τὰ Κυβερνητικὰ ἔργα καὶ τὴν κεντρικὴν ὑπηρεσίαν, προσέτι δὲ οὗτος δυνατὸν νὰ εἶναι ἀποκύημα τῆς πολιτικῆς. Καὶ ἀφοῦ τοιαῦτα λέγει αὐτὸς ὁ διδάσκαλος τῆς στρατιωτικῆς Ἀκαδημίας ὁ καὶ Ὑπουργὸς τὰ τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Γερμανίας τί πρέπει νὰ εἴπωμεν ἡμεῖς διὰ τὸν ἑαυτόν μας; Λοιπὸν, κύριοι, εὑρίσκω ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἔχει τὸν τόπον της, ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ διὰ τοῦτο προτείνω ν’ ἀναβληθῇ μέχρι τῆς συζητήσεως αὐτοῦ.

§55Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐξαίφνης ὡς βόμβα ἐῤῥίφθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἴσως δὲν θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ λάβω τὸν λόγον, διὰ νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν γνώμην μου, διότι ἔλαβον τὴν τιμὴν πλέον ἢ ἅπαξ νὰ ἐκθέσω ταύτην ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλ’ εἰς συνεδρίασιν, καθ’ ἣν τῆς ἀνατομίας ἐγένετο μεγίστη χρῆσις πρὸς ἔρευναν τῆς ἐννοίας τῶν δέκα ψήφων, τῶν καταψηφισάντων ἄλλοτε εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου, καὶ τῶν 36 ψήφων τῶν ψηφισάντων ὑπὲρ τῆς προτάσεως πρὸς συγκρότησιν μυστικῆς συνεδριάσεως, εἰς συνεδρίασιν, καθ’ ἣν βουλευτικαί τινες πλειάδες, αἵτινες ἀρτίως ἐνεφανίσθησαν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ὁρίζοντος, ἐνδέχεται νὰ ὑπερέβησαν καὶ τὸ μέτρον αὐτὸ τῆς ἐπιστήμης, ὅπως φανῶσιν ὡς συγκείμεναι ἐκ πλειοτέρων ἀστέρων, οὕτω δ’ ἐνδέχεται νὰ ἐπέλθῃ σύγχυσις περὶ τῆς ἐννοίας τῶν ψήφων ἑκάστων, ἀναγκάζομαι δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ ἐκθέσω τὴν γνώμην, ἣν εἶχον, ἔχω καὶ θὰ ἔχω, διότι τὴν γνώμην μου καὶ ἄλλοτε ἐξέφρασα καὶ πολὺ ἐπιθυμῶ αἱ περιστάσεις νὰ διαψεύσωσι τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα. Εἶχον καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω τὴν αὐτὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εἶχον, ὅταν εἰσῆλθον ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ταχθῶ δηλαδὴ εἰς ἐκεῖνο τὸ κόμμα, οἷον δήποτε καὶ ἂν ἦτο, τὸ ὁποῖον ἐξέφραζεν ὡρισμένως ἓν πρόγραμμα ἐπὶ τῶν ἐνεστώτων, ἵνα διαφύγωμεν τὸν ἐπαπειλοῦντα ἡμᾶς κίνδυνον· εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν ἄνευ προκαταλήψεως, ἐννοῶν ν’ ἀφεθῇ τὸ παρελθὸν εἰς τὴν ἱστορίαν, ἕως ὅτου ἀνοιχθῶσιν αἱ βίβλοι καὶ ὅτε θέλει ἐξετασθῆ τὸ παρελθὸν ἑκάστου ὁπωσδήποτε ὑπευθύνου, ἀλλ’ ἤδη, ὅτι πρέπει νὰ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος. Ὑποθέτω, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εὐθὺς ὡς ἐταράχθη κατὰ τὴν οἰκονομικὴν αὐτοῦ ἐργασίαν ἐκ τοῦ συμβάντος ἐν Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ, καθῆκον εἶχεν ὡς ἐντολοδόχος νὰ καλέσῃ τὸν ἐντολέα λαόν, τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπίαν, νὰ συγκαλέσῃ ἄλλαις λέξεσι τὴν Βουλὴν εἰς συνέχειαν τῆς τακτικῆς Συνόδου ἢ ἔστω καὶ ἔκτακτον Σύνοδον τηλεγραφικῶς, ἐντὸς δὲ δέκα ἡμερῶν νὰ παρακάθηνται ἐνταῦθα ἂν ὄχι ὅλοι οἱ Ἀντιπρόσωποι, ἀλλὰ βεβαίως μέγας ἀριθμὸς τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, οἵτινες νὰ ἐρωτηθῶσιν ἐπισήμως περὶ τοῦ φρονήματος τοῦ Τόπου, πρὸ παντὸς ἄλλου διαβήματος. Ἡ ἐντολὴ, τὴν ὁποίαν εἶχε λάβει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ συνάδελφοί του, εἶχε λήξει, διότι ὑπὸ ἄλλας περιστάσεις τὴν ἀνέλαβε· τὰ ἐπελθόντα συμβάντα μετέβαλον τὰ πράγματα. Εἶχον λοιπὸν καθῆκον οἱ κυβερνῶντες αὐτοὶ πρῶτοι ἀναγκαζόμενοι ὑπὸ τῶν πραγμάτων, πρὸ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, πρὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως, πρὸ παντὸς ἐκτάκτου μέτρου, πρὸ τῶν ἀγορεύσεών των ἐκ τῶν παραθύρων καὶ τῶν ἐξωστῶν, νὰ ἐκφράσωσιν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν τὴν γνώμην των, καὶ νὰ ὑποβάλωσιν εἰς αὐτὴν ὡρισμένον σχέδιον. Κατ’ ἐμὴν κρίσιν, τρεῖς τρόποι ἠδύναντο νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν εἰς τὴν τοιαύτην συζήτησιν· ἢ εὐθὺς ἐπωφελούμενοι τῆς γυμνότητος τῶν ὁρίων ἐκ Τούρκων στρατιωτῶν μὲ τὸν ὀλίγον μὲν, ἀλλὰ γεγυμνασμένον ὅπως δήποτε στρατὸν, κατηρτισμένον ἐκ τῶν ἐνόντων κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον, χρησιμεύοντα ὡς πυρῆνα, καὶ ὠφελούμενοι ἐκ τῆς ταραχῆς καὶ τῆς ῥήξεως, ἥτις ὑπῆρχεν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἠδυνάμεθα ἐν τῇ πεποιθήσει, οὐχὶ ὅτι ἠθέλομεν εὕρει τὰ πάντα εὔκολα καὶ ῥόδινα, ἀλλ’ ἐν τῇ βεβαιότητι, δύναμαι νὰ εἴπω, τοῦ νὰ δημιουργήσωμεν γεγονότα πρὸς ἐξέτασιν ὑπὸ τῆς Διπλωματίας, ἀντιτάσσοντες τόλμημα Ἑλληνικὸν εἰς τὸ Βουλγαρικὸν τόλμημα· θὰ ἦτο δὲ δυνατὸν τότε νὰ καταλάβωμεν τὴν γραμμὴν, ἣν διέγραψαν οἱ ἰσχυροὶ τῆς γῆς ὡς Ἑλληνικὴν ἐν Βερολίνῳ, καὶ νὰ προβάλωμεν εὐλόγως τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, διὰ τῆς ὁποίας ἠθέλομεν κατορθώσει ἂν οὐχὶ ἄλλο, τοὐλάχιστον νὰ σώσωμεν τὴν ἐθνικὴν τιμήν. Ἀλλ’ ἠδύνατό τις νὰ ὑποστηρίξῃ ἴσως, ὅτι διάβημα τοιοῦτο ἤθελεν εἶσθαι πολὺ τολμηρὸν, καὶ ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ εἴχομεν πρὸ πάσης ἐνεργείας ἑτοιμάσει οὐχὶ προπαρασκευὰς τακτικὰς, διότι ἀτυχῶς παρῆλθε πλέον πρὸ πολλοῦ ὁ χρόνος πρὸς τοιαύτας—μολονότι ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων ἐθυσιάσθησαν ματαίως πρὸς τοῦτο —παρῆλθε, λέγω, ὁ χρόνος ἐκεῖνος, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἤδη, ὅτε εὑρέθημεν εἰς τοιαύτην θέσιν, νὰ προβῶμεν εἰς τὰς παρασκευὰς τῶν τελευταίων στιγμῶν πρὸς ταχίστην ἐνέργειαν. Ἡ δευτέρα σκέψις, κατ’ ἐμὲ, εἶνε καὶ διαρκοῦντος τοῦ χειμῶνος νὰ ἐνεργήσωμεν, ἵνα μὴ ἀφήσωμεν νὰ παρέλθωσιν ἀνωφελῶς αἱ διπλωματικαὶ εὐκαιρίαι· ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει βεβαίως ἡ θέσις ἡμῶν ἤθελεν εἶσθαι κατά τι χείρων ἢ ἐὰν ἀμέσως ἐνεργοῦμεν, πρῶτον ἕνεκα τῆς ἀναμίξεως τοῦ γεγυμνασμένου στρατοῦ μετὰ τοῦ ἀγυμνάστου, καὶ δεύτερον ἕνεκα τοῦ χειμῶνος. Ναὶ μὲν δὲν πρόκειται νὰ ἐνεργήσωμεν εἰς ξένην ἐντελῶς Χώραν, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἡ θέσις ἡμῶν, ἐπιδιωκόντων ἐπίθεσιν ἐν ὥρᾳ χειμῶνος, ἤθελεν εἶσθαι οὐχὶ τόσον καλή. Τρίτη σκέψις ἠδύνατο νὰ γίνῃ, ἐὰν ἐκρίνετο, ὅτι οὔτε τὸ πρῶτον, οὔτε τὸ δεύτερον ἠδύνατο νὰ γίνῃ διὰ τὸν δεῖνα ἢ δεῖνα λόγον. Ἐὰν προεβλέπετο τὸ ἀνέφικτον τῆς ἐνεργείας, διαρκοῦντος τοῦ Σεπτεμβρίου ἢ τοῦ χειμῶνος, τότε ἀντὶ τῶν 17 ἢ 18,000 στρατιωτῶν, οὓς εἴχομεν, φρόνιμον θὰ ἦτο νὰ καταρτίσωμεν στρατὸν 40 χιλιάδες ἢ 50,000, ἀλλὰ καλῶς ἐξησκημένον, καὶ ἐφ’ ὅσον αἱ οἰκονομικαὶ ἡμῶν δυνάμεις τὸ ἐπέτρεπον, νὰ συμπληρώσωμεν τὸν στρατὸν αὐτὸν καὶ νὰ τὸν ἀναβιβάσωμεν μέχρι τῶν 80,000. Ἀλλὰ τοιοῦτο σχέδιον θὰ παρουσίαζεν ἄλλην δυσκολίαν, ὅτι αἱ διπλωματικαὶ περιστάσεις ἠδύναντο νὰ μεταβληθῶσι, διότι ἠθέλομεν εὑρεθῆ εἰς μεγαλειτέρας δυσχερείας οἰκονομικῶς. Ἔπρεπε νὰ ἐξετάσητε ἐὰν ἤμεθα εἰς θέσιν νὰ συντηρήσωμεν τοιοῦτον στρατὸν καὶ ἂν ἔχωμεν τοιαύτας δυνάμεις, ὥστε, ἐπερχομένης τῆς ἀνοίξεως, νὰ ἀναλάβωμεν τὸν ἀγῶνα οἱαιδήποτε καὶ ἂν εἰσὶν αἱ διπλωματικαὶ περιστάσεις, ἐὰν δηλαδὴ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ μείνωμεν ἀκλόνητοι καὶ νὰ παλαίσωμεν ἐναντίον οἱωνδήποτε προσκομμάτων, δημιουργοῦντες ἐν ἀνάγκῃ ἡμεῖς αὐτοὶ ζήτημα, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Διπλωματία ἤθελε τυχὸν ἔχει κλείσει τὸν λογαριασμὸν τῶν Βουλγάρων, ἐὰν εἴχομεν στερεὰν ἀπόφασιν νὰ καταδείξωμεν εἰς τὸν Τόπον τοῦτο σαφῶς, νὰ ἐννοήσῃ δὲ καὶ ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν, ὅτι ἠθέλομεν ἀναλάβει τὸν ἀγῶνα, οἱαιδήποτε καὶ ἐὰν εἰσὶν αἱ διπλωματικαὶ περιστάσεις, οἱαδήποτε καὶ ἐὰν ἦτο ἡ κατάστασις τῶν λοιπῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ Λαῶν. Ἄλλαις λέξεσι νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἓν ὡρισμένον καὶ σαφῶς προδιαγεγραμμένον σχέδιον. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη εἰς τὸ τόλμημα νὰ προβῇ εἰς ἡμιτελῆ μέτρα ἄνευ τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς, τοῦθ’ ὅπερ βεβαίως θέλει ἔχει μεγάλας συνεπείας διὰ τὸν Ἑλληνισμόν· τὰ δὲ Κυβερνητικὰ μέτρα φαίνεται, ὅτι ἀποῤῥέουσιν ἐκ τῶν τηλεγραφημάτων τοῦ Ῥέουτερ καὶ τοῦ Χαβᾶς, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ βαδίζῃ ἓν βῆμα πρὸς τὰ ἐμπρὸς καὶ ἓν βῆμα πρὸς τὰ ὀπίσω, ἓν βῆμα πρὸς πόλεμον καὶ ἓν βῆμα πρὸς τὴν εἰρήνην, ἢ μὲ μίαν λέξιν πρὸς τὸν εἰρηνοπόλεμον. Ὅλαι αὐταὶ αἱ κινήσεις καὶ ὅλαι αἱ ἐνέργειαι φρονῶ, ὅτι δὲν ἔχουσιν ἕνα ὡρισμένον σκοπὸν ἐκ τῶν τριῶν, τοὺς ὁποίους ἀνέφερον, εἷς τῶν ὁποίων φρονῶ, κατὰ τὴν ταπεινήν μου κρίσιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ. Ἔφερεν ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν καὶ οὕτως ἔφερε ταραχὴν εἰς τὰ οἰκονομικὰ τῆς Χώρας· κηρύττει τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ συγκαλεῖ τὴν Βουλὴν, πότε; μετὰ 25 ἡμέρας, ἐνῷ ἐντὸς 15 ἡμερῶν ἀπὸ τῆς πρώτης εἰδήσεως ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ἠδύνατο νὰ εἶνε παροῦσα καὶ νὰ δηλώσῃ τὴν θέλησιν τοῦ Ἔθνους, ἵνα λάβῃ ὡρισμένην εὐθύνην, πρὶν ἢ τὸ Ἔθνος ἐκτεθῇ ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς. Αὕτη ἤθελεν ἔλθει ἀπὸ ὅλα τὰ μέρη τῆς Ἑλλάδος καὶ ἤθελεν ἐκφράσει τὸ ἀληθὲς φρόνημα τοῦ Τόπου καὶ ἤθελε παραδεχθῆ ὡρισμένον σχέδιον. Ἴσως ἐν τούτοις, ἐσκεπτόμην, ὑπάρχει σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ὁ μύωψ δὲν βλέπω, καὶ διὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, ἐγὼ, ὅστις δὲν ἐνόουν τὸν λόγον τῆς βραδύτητος τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς, εἰσῆλθον ἐνταῦθα ἄνευ προκαταλήψεως, ἐλπίζων, ὅτι θέλω ἀκούσει τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ὡς καὶ τὴν γνώμην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις καὶ εἶχε καὶ ἔχει καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ ἐκφρασθῇ, καὶ ἤθελον οὕτω καταλήξει εἰς τὸ συμπέρασμα ποίαν ὁδὸν ὀφείλω νὰ ἀκολουθήσω. Βεβαίως δὲν εἶχον τὴν ἀπαίτησιν νὰ μάθω παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ὅλα τὰ μυστήρια τὰ διπλωματικά, ἀλλ’ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους ἐδικαιούμην νὰ μάθω τὰ κυριώτερα σημεῖα τοῦ σχεδίου αὐτῆς ἐν μυστικῇ συνεδριάσει. Δὲν νομίζω δὲ, ὅτι ἡμεῖς ἠθέλομεν δειχθῆ ἐχθροὶ τῆς Πατρίδος, οὔτε δικαιοῦταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡμεῖς ἠδυνάμεθα νὰ προδώσωμεν τὸ μυστήριον. Ὀλίγον φῶς ῥίψατέ μας, δύο λέξεις εἴπατέ μας. Αἱ πρῶται ἐντυπώσεις δὲν ἦσαν καλαὶ εἰς ἐμέ· ἤλπιζον τοὐλάχιστον, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελεν ἐκφράσει ὡρισμένην γνώμην, ἀλλ’ ἠπατήθην. Εὔχομαι δὲ καὶ τὸ ηὐχόμην ἐγκαρδίως νὰ μὴ μετανοήσῃ ὁ νῦν διευθύνων τὴν Ἀντιπολίτευσιν διὰ τὴν τοιαύτην πολιτικήν. Φρονῶ ὅμως, ὅτι θέλει μετανοήσει καὶ ὅτι ὁ Τόπος σπουδαίως θὰ αἰσθανθῇ τὰ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης πολιτικῆς, διότι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς κόμμα τοιοῦτον νὰ λέγῃ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν: δὲν εὑρίσκω καλὰ τὰ μέτρα, δὲν ἐμπιστεύομαι τὴν Κυβέρνησιν, σιωπῶ ὅμως· δὲν σᾶς λέγω τώρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ γίνωσι, θὰ σᾶς τὰ εἴπω εἰς τὸ μέλλον. Ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων, προκληθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἠναγκάσθην νὰ ὑποβάλω τὴν τροπολογίαν καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ἀφοῦ ἐματαιώθησαν οἱ κόποι ἐμοῦ καὶ ἄλλων περὶ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, ὅπου ἠδυνάμεθα ἀδελφικῶς καὶ ἐν ὁμονοίᾳ νὰ ἐκφρασθῶμεν. Περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω ὅ,τι εἶπον κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην, περιορίζομαι δὲ μόνον σήμερον νὰ δηλώσω ὅ,τι καὶ ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει προχθὲς ἐδήλωσα καὶ εἶπον, ὅτι θὰ τὸ δηλώσω καὶ ἐν τῇ φανερᾷ συνεδριάσει: ὅτι, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένει ἀδικαιολογήτως νὰ μὴ ἐκθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ κυριώτερα στοιχεῖα πρὸς μόρφωσιν πεποιθήσεως, δὲν δύναμαι νὰ ἔχω ἐμπιστοσύνην ἀπόλυτον εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Εἶμαι ἕτοιμος νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασα κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου, καὶ ὅταν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἠλείας ἀπηύθυνε παράκλησιν, διὰ τῆς ὁποίας ἠθέλησε νὰ μᾶς εἴπητε ποία εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου, καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἀπαντᾷ ῥητῶς καὶ ὡρισμένως, ὅτι δὲν ἐπιτρέπει συζήτησιν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ δίδω ἀνεξελέγκτως τὴν ψῆφόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Πιθανὸν νὰ ὑπάρχωσι συνάδελφοι ἔχοντες τοσοῦτον ἀπεριόριστον ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν εἶμαι μεταξὺ αὐτῶν· ἐσυνείθισα νὰ δυσπιστῶ, ὅπως καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς ἐδίδαξεν, εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν, διότι τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα στηρίζεται εἰς τὴν πρὸς τοὺς Κυβερνῶντας δυσπιστίαν. Ἐνόσω δὲν γνωρίζω τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου διὰ νὰ μορφώσω τὴν πεποίθησίν μου, ἐνόσω ἐκ τῶν φαινομένων, τὰ ὁποῖα βλέπω μὴ ὢν μεμυημένος τῶν μυστηρίων τῆς Διπλωματίας καὶ τῆς Κυβερνήσεως, σχηματίζω τὴν γνώμην, ἐνόσω δὲν ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις σκοπεῖ νὰ χρησιμοποιήσῃ ἀφεύκτως πρὸς ὄφελος τοῦ Τόπου, ἔστω καὶ ἠθικὸν, ὅλα αὐτὰ τὰ δυσβάστακτα βάρη, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ὑποχρεώσει ὄχι μόνον τὸ ἐνεστώς, ἀλλὰ καὶ τὰς μελλούσας γενεὰς, ὅτι θέλουσιν ἀποβῆ ταῦτα ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἔθνους, ἐνόσω δὲν βλέπω ὡρισμένον τι σχέδιον ἵνα κατὰ τὴν ἄνοιξιν τοὐλάχιστον ὁ Τόπος ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκον ἀξιοπρεπῶς καὶ τελεσφόρως, δὲν δύναμαι νὰ ψηφίζω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἀνεξετάστως. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐκθέσω τὴν γνώμην μου, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασα καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν εἰς τὴν ἀπάντησιν τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου. Λυποῦμαι δὲ καὶ λυποῦμαι ἐγκαρδίως, διότι ἐκεῖνοι οἵτινες ἠδύναντο νὰ ἐκφράσωσι γνώμην, ἥτις ἠδύνατο ν’ ἀκουσθῇ καὶ νὰ ἐπιβληθῇ καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, μένουσι σιωπηλοί, καὶ νομίζουσιν ὅτι ἐκπληροῦσι τὸ καθῆκον αὐτῶν διὰ τῆς σιγῆς ἢ διὰ τῆς ψήφου ὁμοίας ἐκείνης, ἥτις ἐδόθη εἰς τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Καὶ τότε δὲν ἐπείσθην καὶ ἤδη δὲν πείθομαι νὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§56Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἶπον, κύριοι, κατὰ προηγουμένην πολιτικὴν συζήτησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ περιήγαγε τὰ τῆς Πολιτείας εἰς ὃ σημεῖον ἤδη ὑφίστανται, ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, ἰλιγγιᾷ ἤδη, διστάζει, δειλιᾷ καὶ κυμαίνεται μεταξὺ τοῦ ἐμπρὸς ἢ ὀπίσω. Μεγαλειτέραν τούτου ἀπόδειξιν ἀδύνατον νὰ ἔχῃ τις τῆς ἐκ τῆς σημερινῆς συζητήσεως προκυπτούσης. Χθὲς ἐτέθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ, ψηφοφορίας γενομένης, ὑπερτέρησεν ἡ Κυβέρνησις τὴν Ἀντιπολίτευσιν κατὰ 60 περίπου ψήφους. Δὲν ἀρκεῖται ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην, ἀλλ’ ὑποβάλλει σήμερον ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ ἀπώλεσεν ἡ Βουλὴ ὁλόκληρον τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ μεγάλου ζητήματος: πρέπει νὰ τεθῇ ἢ περιττὸν νὰ τεθῇ ἐκ νέου ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἀρκεῖται εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν μεγάλην, ἣν ἔχει· δὲν ἀρκεῖται εἰς τὴν σύμπραξιν μετ’ αὐτῆς τῆς συντεταγμένης Ἀντιπολιτεύσεως. Θέλει τί; τὴν παμψηφίαν. Δὲν δύναται, λέγει, νὰ ἐκτεθῇ εἰς τὸν κίνδυνον νὰ διευθύνῃ τὰ κοινά, νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην αὐτός, ἐὰν δὲν ἔχῃ περὶ αὐτὸν τὴν Βουλὴν ὁλόκληρον, συγκινοῦσαν καὶ ὑποκύπτουσαν εἰς ὅλας τὰς θελήσεις του, πεφωτισμένας ἢ μή. Κύριοι, οἱ ἄνθρωποι, οἱ ἀναλαμβάνοντες τὴν εὐθύνην νὰ διοικῶσι τὰ ἔθνη, νὰ προβαίνωσιν εἰς τολμήματα, ὁποῖα εἶναι ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις προέβη, δὲν πρέπει νὰ διστάζωσιν, ἐὰν ὑπάρχωσί τινες, οἵτινες ἀποκρούουσι τὰς ἰδέας των καὶ δὲν ἔχουσι παμψηφίαν. Δὲν διστάζουσι, διότι ἐξενέγκονται ἀμφιβολίαι περὶ τῆς πολιτικῆς των· δὲν σπεύδουν νὰ κλονίζωσι τὰς εἰς τὴν πολιτικήν των πεποιθήσεις, προκαλοῦντες ἀδιακόπως ζητήματα ἐμπιστοσύνης· δὲν ἀφίνουν τὸ φρόνημα τοῦ Κοινοβουλίου νὰ καταπίπτῃ, εἰς συζητήσεις σκαιὰς καταγινόμενοι καὶ καταναλίσκοντες τὸν χρόνον εἰς τὸ νὰ διδάσκωσιν ἐν οὐ δέοντι τὰ καθήκοντα τῆς Συμπολιτεύσεως ἢ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ πράττουν καὶ πράττουν πυρετωδῶς καὶ δὲν χάνουν οὐδεμίαν στιγμήν, ἣν νὰ μὴ ἀφιερώνωσιν εἰς τὸ μέγα ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκουσι. Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις διστάζει, δὲν τολμᾷ, αἰσθάνεται ὅτι τὸ ἔργον, ὅπερ ἐπεχείρησεν, εἶναι ἀνώτερον τῶν δυνάμεών της· δὲν τολμᾷ νὰ βαδίσῃ οὔτε ἐμπρός, οὔτε ὀπίσω, καὶ καταφεύγει εἰς σκαιὰς συζητήσεις, ὅπως πλάσῃ ἀφορμήν, ἵνα ἐκπέσῃ τῆς Ἐξουσίας καὶ ἀποβάλῃ τὴν εὐθύνην τὴν βαρυτάτην, διότι ἔφερε τὰ πράγματα τοῦ Τόπου εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἵστανται. Πρέπει οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ νὰ ἔχωσι τὴν τόλμην νὰ ἐκφράσωσι τὴν γνώμην των, μὴ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψει τὴν μὴ ἐκδηλουμένην θέλησιν τῶν φίλων των, καὶ νὰ βαδίσωσιν ἐμπρὸς ἢ ὀπίσω καὶ νὰ σώσωσι τὸν Τόπον, τὸν ὁποῖον περιήγαγον εἰς θέσιν λίαν ἐπισφαλῆ. Ἀλλά, κύριοι, δὲν ἔχουν τὴν τόλμην αὐτήν, καὶ διὰ τοῦτο λέγω πρὸς τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν τό: «Οὐ παντὸς πλεῖν εἰς Κόρινθον».

§57Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν πρώτοις, κύριοι, ὀφείλω νὰ ἐπαναλάβω καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον, ἀποτεινόμενος εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ἠλείας κύριον Κρεστενίτην, ὅτι οὔτε χθὲς τὸ ἑσπέρας ἐγένετο συνεδρίασίς τις ἐν τῇ οἰκίᾳ μου, οὔτε ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διατελῶ εἰς πολιτικὰς συνεννοήσεις μὲ τοὺς ὑπογράψαντας τὴν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως πρότασιν, ἢ ψηφοφορήσαντας ὑπὲρ αὐτῆς. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν Βουλήν. Ἡ ψηφοφορία τοῦ παρελθόντος Σαββάτου εἶναι γεγονός, τὸ ὁποῖον ἀνεγράφη ἤδη εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ Κοινοβουλίου ἡμῶν, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ διαγράψῃ, ὕστερον μάλιστα ἀφ’ ὅσα δημοσίᾳ σήμερον ἐῤῥέθησαν περὶ αὐτοῦ. Καθὼς γνωρίζετε, ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐκ τῶν ὑπογραψάντων τὴν αἴτησιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως· ὁμολογῶ δέ, ὅτι δὲν ἔχω νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεις, οὔτε νὰ ζητήσω παρὰ τῆς Κυβερνήσεως πληροφορίας τινὰς ἢ διασαφήσεις. Ἀλλὰ ὅτε ἤκουσα δύο ἀξιοτίμους συναδέλφους ἄνδρας εἰδικοὺς περὶ τὰ στρατιωτικά, τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ἠλείας κύριον Κρεστενίτην καὶ τὸν ἔγκριτον βουλευτὴν Κηθύρων κύριον Κορωναῖον, βεβαιοῦντας τὴν Βουλὴν ἐπισήμως, ὅτι εἶναι εἰς θέσιν νὰ φέρωσιν εἰς φῶς περιστατικὰ καὶ νὰ ἀνακοινώσωσι γνώμας, αἱ ὁποῖαι θέλουν φωτίσει καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὅτι ἔχουσι νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν διαφόρους πληροφορίας, ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποστηρίξω τὴν αἴτησιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως· διότι ἐθεώρησα εὔλογον νὰ δοθῇ πᾶσα εὐκολία εἰς τοὺς συναδέλφους μας ἐκείνους νὰ εἴπωσιν ὅσα ἐνόμισαν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐκθέσωσι δημοσίᾳ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ βλαφθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι ἔπρεπε νὰ τοῖς χορηγηθῇ ἡ ἐλευθερία νὰ δηλώσωσιν ὅ,τι αἰσθάνονται καὶ νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν οἱανδήποτε πληροφορίαν, χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ ἐννοῶ, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐξαναγκασθῆ νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας φρονεῖ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δώσῃ. Ὑπεστήριξα λοιπὸν τὴν αἴτησιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως καὶ ἐψήφισα ὑπὲρ αὐτῆς, ὅταν ἐτέθη τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν. Φρονῶ δὲ, ὅτι τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν εἶχον καὶ ἐγὼ, εἶχον καὶ τὰ ⅔ τῆς Βουλῆς καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς· διότι, ὅτε δὶς προσεκλήθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφανθῇ ἂν ἀποδέχεται ἢ ὄχι τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως, ἠγέρθησαν τὰ ⅔ τῆς Βουλῆς καὶ παρεδέχθησαν τὴν πρότασιν· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐζητήθη ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, καὶ παραδόξως ἐψήφισαν μόνον 36 ὑπὲρ τῆς προτάσεως ταύτης, οἱ δὲ ἄλλοι κατεψήφισαν. Εἰς τὸ γεγονὸς τοῦτο τῆς ψηφοφορίας ἕκαστος εἶναι κύριος νὰ δώσῃ οἱανδήποτε θέλει πολιτικὴν ἔννοιαν· τὸ κατ’ ἐμὲ ὁμολογῶ, ὅτι δὲν εἶχον κατὰ νοῦν νὰ δώσω οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν εἰς τὴν ψῆφόν μου, καθόσον φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι τοῦ παρόντος καιροῦ νὰ γεννῶνται πολιτικὰ ζητήματα. Ἐν τούτοις ἠκούσαμεν ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅτι τὴν ψῆφον, τὴν δοθεῖσαν ἐκ μέρους 36 βουλευτῶν, τὴν θεωρεῖ ψῆφον δυσπιστίας, καὶ ἐπειδὴ παρετήρησεν, ὅτι ὅλαι σχεδὸν αἱ 30 ἐκεῖναι ψῆφοι ἀνῆκον εἰς τὴν πτέρυγα, ἥτις τὸν ὑποστηρίζει, φέρει ἐνώπιόν σας ὑπουργικὸν ζήτημα καὶ ζητεῖ ἀπὸ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ ἂν ἔχῃ ἢ ὄχι ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Ἄν τῷ ὄντι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔδωκε τοιαύτην ἔννοιαν εἰς τὴν ψῆφον τῶν 36, νομίζω, ὅτι δὲν ὤφειλε νὰ παρουσιασθῇ σήμερον καὶ νὰ θέσῃ ζήτημα ὑπουργικόν. Κατ’ ἐμὲ ἔπρεπε νὰ προσθέσῃ τὰς ψήφους τῶν 36 εἰς τὰς ψήφους ἐκείνας, τὰς ὁποίας γνωρίζει, ὅτι, καὶ τοι δοθεῖσαι ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀνήκουσιν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, καὶ νὰ κρίνῃ ἂν μένουν ἀκόμη εἰς αὐτὴν ἀρκεταὶ ψῆφοι, ὥστε νὰ ἐξακολουθῇ διατηρῶν τὴν θέσιν, εἰς ἣν κάθεται. Ἀλλ’ ἀφοῦ, κύριοι, δὲν ἔπραξε τοῦτο, μένει δὲ εἰς αὐτὸν ἡ ἰδέα, ὅτι αἱ ψῆφοι ἐκεῖναι ἐνέφαινον δυσπιστίαν, δὲν ἐννοῶ πῶς θέλει ἐξαγάγει ἑαυτὸν ἀπὸ τὴν δυσπιστίαν καὶ τὴν ἀνησυχίαν, εἰς ἣν ἐτέθη, τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ ἡ ψηφοφορία, ἣν προκαλεῖ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Δὲν ἀγνοεῖτε, κύριοι, ὅτι, ὅταν τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης, πολλοὶ τῶν βουλευτῶν ἀποφαίνονται ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου, ὄχι διότι ἔχουσιν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτὸ, ἀλλὰ διότι νομίζουν, ὅτι δὲν εἶνε ἡ κατάλληλος στιγμὴ διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἀλλαγὴ τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο βλέπομεν πολλάκις τοὺς ἀξιοῦντας νὰ διαδεχθῶσι τὴν Κυβέρνησιν, ἤτοι τὴν συντεταγμένην Ἀντιπολίτευσιν, νὰ ψηφίζῃ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι νομίζει, ὅτι δὲν ἐπέστη ἀκόμη ἡ ὥρα τῆς διαδοχῆς. Ἐπίσης καὶ ἄλλοι βουλευταί, οἵτινες δὲν ἀξιοῦν οὔτε προσδοκοῦν νὰ ἔλθουν εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ψηφίζουν ὑπὲρ τῆς καθεστώσης Κυβερνήσεως, διότι νομίζουν, ὅτι δὲν πρέπει, ἢ ὅτι δὲν εἶνε συμφέρον νὰ ἐπέλθῃ Κυβερνητικὴ μεταβολή. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν κατὰ τί θέλει ὠφελήσει σήμερον ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν ζητεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τὴν Βουλήν. Δὲν ἐνθυμοῦνται, ὅτι πρὸ ὀλίγου καιροῦ ἐτέθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ ὑπουργικώτατον καὶ πολιτικώτατον ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, καὶ ὅτι ὁλόκληρος ἡ Βουλή, μὴ ἐξαιρουμένης οὔτε τῆς πτέρυγος ταύτης, ἐψήφισεν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ὄχι διότι εἶχε ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ διότι ἐνόμιζε καὶ νομίζει, ὅτι δὲν εἶνε καιρὸς νὰ διαδεχθῇ τὴν Κυβέρνησιν; Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης, ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ζητεῖ σήμερον ἀπὸ τὴν Βουλήν, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ οὐδεμίαν ἔννοιαν, οὔτε δύναται νὰ ἐξαγάγῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὡς καὶ πάντα ἄλλον ἀπὸ τὴν ἀνησυχίαν, εἰς ἣν ἀδίκως, κατ’ ἐμὲ, τὸν ἐνέβαλεν ἡ ψηφοφορία τοῦ παρελθόντος Σαββάτου. Ἂν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπιμένῃ εἰς τὴν ἰδέαν του, καὶ ἐπιμένῃ νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἐγὼ, ὁ ὁποῖος, καθὼς σᾶς εἶπον, δὲν ἔδωκα οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν, οὔτε εἰς τὴν ὑποστήριξιν τῆς προτάσεως ἐκείνων, οἵτινες ἐζήτησαν τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν, οὔτε εἰς τὴν ψῆφον, ἣν ἔδωκαν ὑπὲρ αὐτῆς, θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου.

§58ΒΟΥΛΤΣΟΣ. Εἶμαι, κύριοι, εἷς ἐκ τῶν 36, οἵτινες ἐψήφισαν ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, ὄχι δι’ ἄλλον λόγον εἰμὴ διὰ νὰ παρακαλέσω τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μοὶ δώσῃ μίαν πληροφορίαν ἀφορῶσαν εἰς τὸ Ἀρχηγεῖον Ἄρτης. Ἐνόμισα δὲ ὅτι εἰς γενικὴν συνεδρίασιν δὲν δύναμαι νὰ κάμω τὴν ἐπερώτησιν ταύτην εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπειδὴ ὅμως περιεστράφη καὶ περιεπλάκη τὸ ζήτημα, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ δηλώσω, καὶ παρακαλῶ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ἤκουσα οὐδὲν ἄλλο πρόγραμμα νὰ ἐκτυλιχθῇ διὰ νὰ ψηφίσω κατ’ αὐτῆς καὶ ὑπὲρ ἐκείνου.

§59Κ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοὺς λόγους, οὓς ἐξέθηκαν καὶ ἄλλοι συνάδελφοι καὶ ἰδίως ὁ κ. Χατζόπουλος, καίτοι ὢν ἐκ τῶν ὑπογραψάντων τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως καὶ ἐκ τῶν ψηφισάντων ὑπὲρ αὐτῆς, θὰ ψηφίσω σήμερον ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι φρονῶ, ὅτι τοῦτο πράττων δὲν ἀντιφάσκω καθόλου εἰς τὴν γνώμην, ἣν ἔδωκα προχθὲς διὰ τῆς ψήφου μου, οὔτε ἐννοῶ ὅτι ἀποδοκιμάζω τὴν πρότασίν μου περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως. Ὅταν ὑπέγραψα τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως μετ’ ἄλλων ἐννοοῦμεν νὰ ζητήσωμεν πληροφορίας καὶ ἐξηγήσεις ἐξ ἐκείνων, αἵτινες δὲν δύνανται νὰ βλάψωσι τὸ Ἐθνικὸν ζήτημα, ἀλλὰ μᾶλλον νὰ ὠφελήσωσιν αὐτό· ἐννοῦμεν κυρίως νὰ ζητήσωμεν ἐξηγήσεις περὶ τῆς παραδόξου ἀληθῶς στάσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ Βουλῇ καὶ καθόλου δὲν μᾶς ἦλθεν εἰς τὸν νοῦν ἡ ἰδέα τῆς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἐμπιστοσύνης. Ἐὰν ἐπίστευον ὅτι διὰ τῆς ψηφίσεώς μου σήμερον ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἠδύνατο νὰ γεννηθῇ ἡ ἐλαχίστη περὶ τοῦ ἀνεξαρτήτου τοῦ χαρακτῆρός μου ἀμφιβολία, ἤθελον καταψηφίσει αὐτήν.

§60ΚΟΤΤΙΚΑΣ. Ψηφίσας καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ἐννοίας τῆς ψήφου μου. Ἐψήφισα ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνιδριάσεως, καθόσον παρετήρησα, ὅτι πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἐδήλωσαν ῥητῶς, ὅτι ἤθελον νὰ ἀνακοινώσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν πολλὰ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ, κατὰ συνέπειαν ἐθεώρουν κάκιστον νὰ στερηθῶμεν τῶν πολυτίμων ἐκείνων πληροφοριῶν, αἵτινες ἔμελλον νὰ ἀνακοινωθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν παρὰ τινων ἐκ τῶν κ. κ. βουλευτῶν καὶ ἰδίως παρὰ τῶν στρατιωτικῶν, οἵτινες εἶνε εἰς θέσιν καλλιτέραν παντὸς ἄλλου νὰ πληροφορήσωσιν ἡμᾶς περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Προχθὲς αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι δὲν ἀποκρούει τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, ἀλλ’ ἀκολούθως οὐ μόνον ἀπέκρουσε ταύτην, ἀλλὰ καὶ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἔθεσε τοῦτο. Ἐγὼ δὲν ἐννοῶ σήμερον νὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν, ἣν ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ ὑποστηρίζει, διότι δὲν γνωρίζω προπάντων τὰς ἐνεργείας της. Ἔχομεν δικαίωμα νὰ παραπονώμεθα κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διὰ τὴν σιωπὴν αὐτῆς· ἀλλ’ ἔχομεν καὶ τὸ καθῆκον, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις σιωπᾷ ἐπίσης εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις νὰ ἀκούσωμεν ἐκείνους ἐκ τῶν κυρίων βουλευτῶν, οἵτινες πρὸ πάντων εἶνε οἱ καταλληλότατοι διὰ νὰ πληροφορήσωσιν ἡμᾶς περὶ τῶν συμπολιτῶν μας, οἵτινες εὑρίσκονται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, διότι εἴμεθα συνυπεύθυνοι καὶ ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι ἀπέναντι τῶν συμπολιτῶν μας, οἵτινες ἔστειλον τὰ τέκνά των εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐκ τούτου πολλαὶ οἰκογένειαι σήμερον δὲν ἔχουσιν ἄρτον πρὸς συντήρησίν των. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἤμην ὑπὲρ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε προταθῇ καὶ ἐκ νέου, θὰ ἦμαι ὑπὲρ αὐτῆς, χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ ἐννοῶ ὅτι πρέπει καὶ σήμερον νὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν, ἀφοῦ δὲν τίθεται τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης ἐπὶ ὡρισμένου προγράμματος καὶ ἀφοῦ σύμπασα ἡ Βουλὴ ὑποστηρίζει αὐτὴν ἤδη. Ἄν δὲ ἡ Κυβέρνησις ἤθελε νὰ μάθῃ ὁποία εἶνε ἡ ἀληθὴς δύναμίς της, ὤφειλε πρῶτον νὰ ἀποδεχθῇ τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν διὰ νὰ ἐκτυλιχθῶσι κατ’ αὐτὴν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔμελλον νὰ εἴπωσιν ἡμῖν οἱ ἔντιμοι συνάδελφοι, καὶ τότε θὰ ἦτο τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης πραγματικόν. Σήμερον ὅμως ὅπως ἔχουν τὰ πράγματα, ὑποστηρίζουσιν ὅλοι τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἀγνοῶ ἂν τὴν ὑποστηρίζωσιν ἐκ πεποιθήσεως ἢ ἀκολουθοῦντες τὸ ρητὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει «μὴ κίνει κακὸν εὖ κείμενον».

§61ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τῆς συζητήσεως δὲν εἶχον οὐδ’ ἔχω σκοπὸν νὰ μετάσχω, διότι καὶ αὐτὸς ὁ προτείνας τὸ ζήτημα, περὶ οὗ πραγματευόμεθα, ἐζήτησε νὰ μὴ μετάσχωμεν, εἰπὼν, ὅτι ἔχει ἀμφιβολίας περὶ τῆς πλειοψηφίας, ἥτις μέχρι τοῦδε ὑπεστήριζε τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ θέλει νὰ διευκρινήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο, ὅτε μάλιστα αἱ τέως γενόμεναι ψηφοφορίαι δὲν ὑπῆρξαν ἐπαρκεῖς πρὸς τοῦτο· διότι ἐν ταῖς ψηφοφορίαις ἐκείναις μετεῖχεν αὐτῶν καὶ τὸ Τμῆμα τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ἐδήλωσεν, ὅτι προσωπικῶς δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς τοὺς νῦν κυβερνῶντας, ἀλλὰ ψῆφον κατ’ αὐτῶν δὲν δίδει. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐν τῇ ψηφοφορίᾳ ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον καὶ ἡ συντεταγμένη Ἀντιπολίτευσις ἔδωκε ψῆφον ὑπὲρ τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως, οἷον ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς. Δοῦσα δὲ τοιαύτην ψῆφον, τρανῶς ἐξήγησεν, ὅτι δίδει αὐτὴν, οὐχὶ διότι ἀποδέχεται τὸ κείμενον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ἀλλὰ διότι θεωρεῖ τὴν ψηφοφορίαν ὡς περιέχουσαν ζήτημα ὑπουργικὸν, θεωρεῖ δὲ τὰ ὑπουργικὰ ζητήματα ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ ὡς ἀκαταλλήλως τιθέμενα. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐθεώρει τότε, θεωρεῖ καὶ ἤδη τὰ ὑπουργικὰ ζητήματα ὡς ἀκαταλλήλως τιθέμενα καὶ θέλει ἐξακολουθεῖ θεωροῦσα αὐτὰ ὡς ἀκαταλλήλως τιθέμενα ἐνόσῳ αὐτὴ δὲν διστάσῃ περὶ τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Ἡ Ἀντιπολίτευσις φρονεῖ, ὅτι ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, οἵα ὑπῆρχε καὶ πρότερον, τοιαύτη περίπου ὑπάρχει καὶ σήμερον ὑπὲρ τοῦ νῦν Ὑπουργείου. Ἐνόσῳ δὲν λάβῃ ἀφορμὰς ἵνα πιστεύσῃ τὸ ἐναντίον, θέλει πράξει τὸ ἐφ’ ἑαυτῇ, ἵνα παρακωλύσῃ τὴν πρόοδον ὑπουργικῶν ζητημάτων ἐν τῇ Βουλῇ. Τὴν πρόοδον ταύτην ὅσον δύναται ἐμποδίζει, μὴ μετέχουσα συζητήσεων τοιούτων ζητημάτων· ἂν δὲ αὐτὴ ἡ πλειοψηφία, ἡ ὑποστηρίζουσα τὴν Κυβέρνησιν, θεωρῇ πρέπον ἐν τοιούτοις ζητήμασι νὰ παρατείνῃ τὰς συνεδριάσεις καὶ θεωρῇ ὅτι τοιουτοτρόπως παρέχει συνδρομὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τοῦτο εἰς ἐκείνην ἀνήκει. Ἡ Ἀντιπολίτευσις θεωρεῖ, ὅτι ἐν ὥρᾳ, οἵαν διανύομεν σήμερον, ἡ Κυβέρνησις δέον νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην ἀνωτέραν ἐκείνης, ἥτις εἶναι ἀναγκαία ἐν περιστάσεσιν ὁμαλαῖς, ὅτι πλὴν τῆς ἐμπιστοσύνης, ἣν χορηγοῦσιν εἰς αὐτὴν ἐκ πεποιθήσεως οἱ ἀνήκοντες εἰς τὰς τάξεις τῆς Συμπολιτεύσεως, δέον νὰ ἀπολαμβάνῃ καὶ τῆς ὑποστηρίξεως τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον δὲν ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν ἐν γένει, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον, ἀφοῦ ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν δύναται ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως ἀριθμητικῶν δυνάμεων ἐν τῇ Βουλῇ νὰ ἀντικαταστήσῃ αὐτήν, δὲν θεωρεῖ πρέπον, λέγω, ἐνόσῳ τοιαύτη ὑπάρχει κατάστασις, νὰ φέρῃ ἐμπόδια εἰς τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν εἶναι νὰ δίδῃ ἐν τῇ Βουλῇ δημοσίᾳ ἢ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει γνώμας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἂν ἔδιδε τοιαύτας γνώμας, θὰ προεκάλει συζητήσεις καὶ θὰ προεκάλει τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπὶ τοιούτου θέματος νὰ ἐπικρίνῃ τις τὰ γενόμενα, χωρὶς νὰ φθάσῃ ἀληθῶς εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐλλείψεως τῆς ἐμπιστοσύνης. Ἄν τυχὸν — διότι περὶ τούτου δὲν προτίθεμαι νὰ ὁμιλήσω — ἂν τυχὸν φρονῶμεν, ὅτι κακῶς διεξήχθησαν ἔργα τινὰ μέχρι τοῦδε, ὅτι κακῶς διεξάγονται, καὶ περὶ τούτου ἠθέλομεν φέρει ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀρνηθῶμεν ἔπειτα εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου νὰ ἐξηγηθῶμεν διὰ συζητήσεως καὶ διὰ ψηφοφορίας περὶ ἐμπιστοσύνης; Ὅτε ἐκ τῶν τάξεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔλαβον τὸν λόγον βουλευταί, προτιθέμενοι ν’ ἀποφύγωσι πᾶν τὸ δυνάμενον νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς ἔριδας ἐν τῇ Βουλῇ, ἐπειδὴ μετεχειρίσθησαν οὗτοι τὴν λέξιν «σημαία» καὶ ἐπειδὴ μετεχειρίσθησαν τὴν λέξιν «παρελθόν», ἠκούσαμεν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐπὶ δύω ὥρας ἀπαντῶντος εἰς τὰς βραχείας ἀγορεύσεις ἐκείνων καὶ προκαλοῦντος τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα. Ὅταν τοιαύτας ἔχωμεν ἀποδείξεις περὶ τοῦ ἀδυνάτου νὰ θιγῶσι τὰ μεγάλα ζητήματα, περὶ ὧν σήμερον βουλευόμεθα, χωρὶς νὰ φθάσωμεν ἀμέσως εἰς τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα, πῶς εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς, οἱ θεωροῦντες τὰ ὑπουργικὰ ζητήματα ὡς μὴ ἐπιτρεπόμενα, νὰ ἔλθωμεν σήμερον, προκαλοῦντες δι’ ἐκθέσεως γνωμῶν συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ; Ἔχοντες ἄρα τοιαύτην γνώμην, θεωροῦντες ὅτι ὀφείλομεν, ἀφοῦ δὲν δυνάμεθα ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως ἀριθμητικῆς δυνάμεως νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὴν νῦν Κυβέρνησιν, ὅτι ὀφείλομεν, λέγω, νὰ ὑποστηρίξωμεν αὐτήν, τὴν ὑποστήριξιν ταύτην θέλομεν παράσχει καὶ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ. Θὰ παρείχομεν αὐτὴν, δίδοντες καὶ τὴν ψῆφον, ἣν ζητεῖ τὸ Ὑπουργεῖον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἐξέθηκα, ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι τοιαύτη ψῆφος θέλει βλάψει τὸ Ὑπουργεῖον, διότι θέλει ἐπέλθει σύγχυσις τῆς ψήφου ἡμῶν πρὸς τὴν ψῆφον ἐκείνων, οἵτινες δίδουσιν αὐτὴν ὑπὸ ἔννοιαν ὅλως διάφορον τῆς ἡμετέρας. Ἵνα διευκολύνωμεν ἄρα τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὡς πρὸς τοῦτο, ἵνα δυνηθῇ αὕτη νὰ λύσῃ πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον νομίζει ὅτι ἐτέθη, θέλομεν τῇ παράσχει καὶ τὴν πρόσθετον εὐκολίαν τοῦ νὰ ἀπόσχωμεν ἐντελῶς τῆς τοιαύτης ψηφοφορίας, νὰ μετάσχωμεν δὲ αὐτῆς μόνον ἐφ’ ὅσον εἶναι τυχὸν ἀναγκαῖος ἀριθμός τις ἐκ τῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἀπαρτίας. Ἡμεῖς δὲν ἐλάβομεν ἀφορμήν, ἵνα πρεσβεύωμεν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἔπαυσε φρονοῦσα περὶ Κυβερνήσεως ὅσα ἐφρόνει μέχρι τοῦδε· ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην, ἐξακολουθῇ φρονῶν, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ψήφου, οὐχὶ τῆς Βουλῆς κυριολεκτικῶς, ἀλλὰ τῆς πλειοψηφίας, διὰ νὰ πεισθῇ, ὅτι ἀπολαύει τῆς ὑποστηρίξεως αὐτῆς, ἧς εἶναι βέβαιος ὅτι ἡμεῖς δὲν θέλομεν διὰ τῶν ψήφων ἡμῶν παρεμποδίσει ὅπως γνωρίσῃ ὁποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας καὶ γνωρίσῃ τοῦτο διὰ τρόπου ἐντελῶς ἐπισήμου καὶ ἀνεπιδέκτου ἀμφιβολίας. Τὸ καθ’ ἡμᾶς, εἶπον, οὐδεμίαν ἔχομεν ἀμφιβολίαν περὶ τῆς πλειοψηφίας τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπόκειται, ἐὰν ἔχῃ ἐνδοιασμοὺς, νὰ ζητήσῃ τὴν περὶ τούτου ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς· καὶ ἐπειδὴ ζητεῖ αὐτὴν διὰ τοιούτου τρόπου, τουτέστιν ἄνευ ἀναμίξεως τῶν ψήφων τῶν ἀντιπολιτευομένων, θέλομεν ἐπιτρέψει εἰς αὐτὴν νὰ λάβῃ τὴν ψῆφον ταύτην διὰ τοιούτου τρόπου.

§62ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω περὶ τῆς μειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία παριστᾷ τὴν συντεταγμένην Ἀντιπολίτευσιν. Δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἐπικρίνω τὴν πολιτείαν αὐτῆς, καὶ δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἐρευνήσω οὐδὲ περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον σκέπτεται, οὐδὲ περὶ τῶν σχεδίων, τὰ ὁποῖα διαγράφει, οὐδὲ περὶ τῆς τακτικῆς, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ. Ἂν ἤθελεν ἔλθει στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ μεριμνήσω περὶ τῶν διανοημάτων ἢ τῶν διαβημάτων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἔπρεπε πρὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἢ ἀμέσως κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην νὰ τραπῶ τὴν πρὸς τὰ Ἀνάκτορα ἄγουσαν καὶ νὰ καταθέσω τὴν Ἀρχήν. Ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶναι Πολιτικὸν Σωματεῖον, ἔχον ἰδίαν ζωὴν, λειτουργοῦν καθ’ ὃν τρόπον κρίνει προσῆκον, ἢ συνᾷδον πρὸς τὰ συμφέροντα αὐτῆς. Ἀλλ’ οὐδὲ ἐπὶ τῆς συμπράξεως αὐτῆς ἠδυνάμην νὰ στηρίξω τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν πρόοδον τῆς Κυβερνήσεως, οὐδὲ ἐπὶ τῆς ἀνοχῆς αὐτῆς. Καθ’ οἷον δήποτε τρόπον καὶ ἂν πολιτεύηται, ὅ,τι ἂν κρίνῃ, τὸ πράττει ἐπ’ ἰδίῳ αὐτῆς κινδύνῳ, ὡς καὶ ἡ πλειοψηφία καθ’ οἷον δήποτε καὶ ἂν πολιτευθῇ τρόπον ἢ καθ’ οἷον δήποτε τρόπον ἤθελε κρίνει, θέλει τὸ πράξει ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κινδύνῳ καὶ ὑπὸ ἰδίαν αὐτῆς εὐθύνην. Ἐπειδὴ ὅμως κατέστη ἀμφίβολον ἂν ὑπάρχῃ ἀκεραία καὶ πλήρης ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, εἶχον καθῆκον νὰ ζητήσω τὴν ἔκφρασιν αὐτῆς, διότι ἄνευ τῆς διαβεβαιώσεως ταύτης δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀνεύρω ἐν ἐμαυτῷ τὴν δύναμιν, ἧς ἔχομεν ἀνάγκην ἵνα ἐξακολουθῶμεν κυβερνῶντες. Καὶ ἂν ἐν ἐμοὶ δὲν κατέστη οὐδέποτε ἀμφίβολον, ἂν ἐξακολουθῇ ἀκεραία καὶ πλήρης ἡ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνη τῆς πλειοψηφίας, διότι γνωρίζω ἀκριβῶς τὰ μέλη αὐτῆς, καὶ διότι ἐξεύρω πῶς σκέπτονται καὶ πῶς λειτουργοῦσιν, ὑπῆρξε δημοσία ἐνέργεια διὰ νὰ παρασταθῇ ὅτι κατέστη πλέον ἀμφίβολον ἂν τὰ μέλη τῆς πλειοψηφίας παρέχωσιν ἀκεραίαν καὶ πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην των πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον. Καὶ ἡ ἐνέργεια αὕτη δὲν ἐγένετο ὑπὸ ἀτόμων, μὴ δρώντων ἐν τῇ Πολιτείᾳ, δὲν ἐγένετο ὑπὸ πολιτικῶν Ἀρχῶν, τῶν ὁποίων ἡ γνώμη δὲν ἔχει αὐθεντίαν, τῶν ὁποίων ἡ ἀπόφασις στερεῖται παντὸς κύρους. Ἡ ἐνέργεια, ἥτις ἐπεφάνη ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἐγένετο δι’ ὀργάνων δημοσιογραφικῶν καὶ τὰ ὁποῖα εὐλόγως ὑπολαμβάνονται καὶ θεωροῦνται ὅτι διερμηνεύουσι πρὸς τὸ κοινὸν τὰς γνώμας ἑνὸς τῶν ἐν τῇ Πολιτείᾳ δρώντων Πολιτικῶν Σωματείων, ἔστω καὶ ἂν τοῦτο εἶναι τὸ μειονοψηφοῦν ἐν τῇ Βουλῇ. Τὴν ἀμφιβολίαν λοιπὸν ταύτην δὲν εἶχον ἐγὼ ἐν τῇ ἐμοὶ πεποιθήσει, δὲν κατεδήλωσαν εἰς τὴν κοινωνίαν τὰ μέλη τῆς πλειοψηφίας, δὲν ἐπίστευσαν οἱ πολιτικοὶ φίλοι οἱ μετὰ τοῦ Ὑπουργείου συμπράττοντες, τὴν ἀμφιβολίαν ταύτην διέδωκαν ἄλλοι, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὴν διέδωκαν μετέρχονται πολιτικὴν λειτουργείαν, ἣν ἐξασκοῦσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἡ δ’ ὑπ’ αὐτῶν γιγνομένη συνάντησις δὲν ἦτο ἀπίθανον νὰ κλονίσῃ τὴν πεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ νὰ παραστήσῃ εἰς τὰ ὄμματα αὐτοῦ τὴν Κυβέρνησιν κλονιζομένην καὶ ὑποσκάζουσαν. Ἂν καὶ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἤθελεν ἀμφιβάλει ἂν οἱ κυβερνῶντες τυγχάνουσιν ἢ μὴ τῆς γνωστῆς ἐκείνης ὑποστηρίξεως τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν γνωρίζει ἂν ἡ Κυβερνητικὴ ἐνέργεια ἠδύνατο νὰ δρᾷ καὶ νὰ ἀπεργάζηται ὅ,τι ἡ Κυβέρνησις νομίζει χρήσιμον εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Δὲν γνωρίζω ποίαν ἐν τῇ χώρᾳ ἔδωκαν ἑρμηνείαν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, ἥτις ἐγένετο ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Ἀλλὰ τὰς ψήφους καὶ τὰς ψηφοφορίας οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἑρμηνεύῃ, οὐδὲ αὐτοὶ οἱ τὰς ψήφους δίδοντες δύνανται νὰ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτὰς ἔννοιαν ἄλλην ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν αἱ ψῆφοι αὐτῶν περιλαμβάνουσιν. Ἤθελεν εἶσθαι οἰκτρὸν θέαμα, ἂν ψηφοφορῶν τις ὑπὲρ ἑνὸς ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον περιέχει πολιτικὰς ἐννοίας, τὸ ὁποῖον κρίνει πολιτικὴν κεκηρυγμένην, ἂν ψηφίζων ὑπὲρ τοῦ ἐγγράφου τούτου ἤθελε μετὰ τὴν ψηφοφορίαν ἢ τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ψηφοφορίας δηλώσει ὅτι ἡ ψῆφος αὐτοῦ δὲν εἶχεν οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν, καὶ ὅτι ἐψηφοφόρησεν ὑπὲρ τοῦ ἐγγράφου τούτου, διότι ἐὰν δὲν ἐψηφοφόρει, δὲν ἤθελε δυνηθῆ, ἀρνούμενος τὴν ψῆφόν του, νὰ ἀναβιβασθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας. Ὡς ἐπίσης δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἁρμόζον εἰς βουλευτὴν νὰ πειρᾶται νὰ δώσῃ εἰς τὴν ψῆφον αὐτοῦ ἔννοιαν ἄλλην ἢ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν τὸ κοινὸν ἀκοῦσαν τὴν ψηφοφορίαν αὐτοῦ ἤθελε δώσει εἰς αὐτήν. Διὰ τοῦτο δὲν ἐμερίμνησα ἵνα ἀνεύρω τὴν ἔννοιαν τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τοῦ σχεδίου ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ὡς δὲν θέλω μεριμνήσει ἵνα ἀνεύρω τὴν ἔννοιαν τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν ἕκαστος τῶν κυρίων βουλευτῶν μετ’ ὀλίγον θέλει δώσει. Πᾶς ὅστις δὲν ἀποσκευάζει, δὲν καταστρέφει, αὐτὸς συντηρεῖ, καὶ ὑπὸ οἱασδήποτε σκέψεως καὶ ἂν ὁρμᾶται, ἐκπληροῖ τὸ κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ γνώμην καθῆκόν του πρὸς τὴν πατρίδα, νὰ μὴ καταστρέψῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον νομίζει, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντικαταστήσῃ. Ἠμπορεῖ νὰ ἐπιφυλάσσεται μετὰ δύω ἡμέρας νὰ λάβῃ ἀνὰ χεῖρας τὴν σκαπάνην καὶ νὰ κατεδαφίσῃ τὸ οἰκοδόμημα, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἂν ἤθελε παρουσιασθῆ ἡ εὐκαιρία αὕτη, ἡ προθυμία δὲν ἤθελε λείψει ἀπὸ ἐκείνους, εἰς τὰς χεῖρας τῶν ὁποίων ἀκόμη δὲν περιῆλθεν ἡ σκαπάνη. Διὰ τοῦτο ὁμιλῶν περὶ τῆς ψηφοφορίας ἐξήγησα σαφῶς ὅτι ἡ ἀπάντησίς μου δὲν εἶχεν ἀντικείμενον τὰς ψήφους ἐκείνων οἵτινες διετράνωσαν πολλάκις τὴν περὶ τοῦ ὑπουργείου δυσμενῆ γνώμην των. Εἴτε θετικαὶ εἴτε ἀρνητικαὶ ἐὰν ἦσαν αἱ ψῆφοι αὐτῶν, δὲν ἤθελον χρησιμεύσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἐφόδια ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὴν πορείαν της· οὐδ’ ἐπεριμένομεν, καὶ ἐλπίζω ὅτι δὲν ἐπερίμενεν οὐδ’ ἡ πλειονοψηφία νὰ γένηται δήλωσις, ὅτι οἱ ὀλιγώτεροι θέλουσιν ἐπιτρέψει εἰς αὐτὴν νὰ ἐκφράσῃ τὴν περὶ τῶν κοινῶν γνώμην της. Ἤθελε καταλογισθῆ ἀληθὴς ἀμάθεια εἰς πάντα πολιτικὸν ἄνδρα, ὅστις ἤθελεν ὑπολάβει ὅτι καὶ ἡ ὑποστήριξις καὶ ἡ ἄρνησις ὑποστηρίξεως πρὸς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν συντελεῖται ὑπὸ ὅρους ἀπολύτους. Ἐγὼ οὐδέποτε ἐπλανήθην ἀπὸ τοιαύτην πεπλανημένην γνώμην. Ὑπέλαβον ὅμως πάντοτε ὅτι εἶναι ἄδωρος δωρεά, οὐδὲ πρέπει νὰ παριστάνεται δωρεὰ ἡ δῆθεν χαριστικὴ πολιτεία, τὴν ὁποίαν ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ ἀνικανότης ἐπιβάλλει ὡς ἀναπόφευκτον καὶ ἀναγκαίαν. Οὐδ’ ἔπρεπε νὰ γένηται μνεία τῶν λόγων τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου, οἵτινες ἠκούσθησαν ἀπὸ τὸ βῆμα ἡμέραν τινὰ ἐκ τῶν παρελθουσῶν. Ὁ βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν πλειοψηφίαν καὶ ζωγραφίζων ἡμᾶς ὡς ἀνικάνους διὰ νὰ κρατήσωμεν τὴν σημαίαν, τὴν ὁποίαν παρέστησεν ὅτι δῆθεν ἐκράτει ἐκεῖνος, δὲν ἠθέλησε νὰ ἀκούσῃ τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἡ πλειοψηφία ἤθελε δώσει εἰς αὐτόν. Ὡς ἂν εἶνε συγκεχωρημένον εἴς τινα νὰ ἐκκενώνῃ τὸ τουφέκιόν του καὶ μετὰ τοῦτο νὰ τρέπηται εἰς φυγήν. Τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐξακολουθῶμεν πεποιθότες ἐπὶ τὴν συνδρομὴν τοῦ Κοινοβουλίου, μᾶς τὸ μετέδωκαν αἱ μέχρι τοῦδε ἀποφάσεις τοῦ Κοινοβουλίου· ἀλλὰ τὸ δικαίωμα τοῦτο μᾶς συνεπήγαγεν ἴσον ὡσαύτως δικαίωμα νὰ παρακαλέσωμεν τὸ Κοινοβούλιον νὰ ἀποφαίνηται τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, ἀφοῦ ὑπῆρξαν οἱ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀναγγείλαντες ὅτι ἡ πλειονοψηφία μετέβαλεν ἤδη γνώμην, ἀφοῦ ἐπεφάνησαν οἱ ἐπικαλεσάμενοι τὴν ψηφοφορίαν τοῦ Σαββάτου ὡς ἀπόδειξιν τῆς μεταβολῆς ταύτης τῆς γνώμης τοῦ Κοινοβουλίου. Λυποῦμαι διότι ἡ συζήτησις αὕτη ἐπροκάλεσεν ἐπὶ τὸ βῆμα πεφιλημένον σύντροφόν μου, ὁ ὁποῖος ὑπέλαβε τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα πρὸς τὴν Βουλὴν, ὡς ἐνέχουσαν ἀμέσως ἢ ἐμμέσως καὶ ἐκεῖνον, ἐξεπλάγην δὲ μάλιστα ὅταν ἤκουσα ὅτι ἐγένετο λόγος περὶ συναθροίσεων ἐν οἰκίαις, αἵτινες δὲν ἐγνώσθησαν μέχρι τοῦδε ὡς χρησιμεύσασαι ποτὲ εἰς τοιαύτας συναθροίσεις. Ὁ φιλότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἠλείας περιέπεσεν εἰς ἀδίκημα, ὅταν ὑπέλαβεν, ὅτι ἐγὼ ὑπὸ τοιούτων διαδόσεων ἐπηρεάσθην. Γνωρίζω καλῶς τὸν χαρακτῆρά του. Ὅσον δὲ καὶ ἂν ἠσχολήθη νὰ μοὶ ἀναμνήσῃ ὅτι ἡγούμην πέντε μόνον βουλευτῶν, δὲν θὰ ἐλησμόνησεν ὅμως, διότι ἔλαβε πολλάκις τὴν πεῖραν ἵνα πείσῃ ἑαυτὸν, ὅτι ἡ ἰσχὺς τῶν πεποιθήσεών μου ἦτο πάντοτε ἴση καὶ ὅταν ἡγούμενος πέντε βουλευτῶν καὶ ὅταν 100 ἢ 150 βουλευταὶ μοὶ χαρίζωσι τὴν ἐπιεικῆ συνδρομήν των. Ἀλλ’ ὅσα εἶπον περὶ τῆς μειοψηφίας ὡς σωματείου πολιτικοῦ ἔχοντος ἰδίαν λειτουργίαν καὶ ἑπομένως εὐθυνομένου καὶ διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν σκέπτεται, καὶ διὰ τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν μετέρχεται, αὐτὰ ταῦτα ὀφείλω νὰ εἴπω καὶ περὶ τῆς πλειοψηφίας. Πρὸς αὐτὴν δὲ ἰδίως ἐσκόπουν ν’ ἀποταθῶ καὶ δικαίωμα εἶχον ν’ ἀποταθῶ, διότι μετ’ αὐτῆς μὲ συνέδεσαν κοινότης φρονήματος καὶ ἑνότης πολιτικῶν ἰδεῶν, τὴν ὁποίαν μακρὸς χρόνος διαρκὴς ἐκύρωσε καὶ ἐκράτησε. Πρὸς αὐτὴν λοιπὸν ἀπετάθην ζητῶν ν’ ἀποφανθῇ γνώμην ἐὰν ἐξακολουθῇ νὰ ὑποστηρίζῃ τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἔπραττε μέχρι τοῦδε, διότι αὐτῆς τῆς γνώμης ἰδίως ἔχρηζον ἐγώ τε καὶ οἱ συνάδελφοί μου ἵνα χειραγωγήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἐπὶ τὸ μέλλον.

§63Γ. ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Συμφωνῶ πληρέστατα μετὰ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἡ ψῆφος ἑκάστου ἡμῶν ἔχει μίαν μόνην ἔννοιαν, τὴν ἔννοιαν τὴν θετικήν· οὐδεμία ἐξήγησις εἴτε κατὰ τὴν ψηφοφορίαν, εἴτε μετ’ αὐτὴν δύναται ν’ ἀλλοιώσῃ τὸ θετικὸν αὐτῆς ἀποτέλεσμα. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα τὴν στιγμὴν ταύτην καὶ ὑπενθυμίζω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν πρὸς ἐπικύρωσιν τῆς γνώμης αὐτοῦ τῆς σημερινῆς, ὅτι εἰς ἐποχὴν κρισιμωτάτην διὰ τὴν πολιτικὴν ὕπαρξιν κόμματος, μετὰ τοῦ ὁποίου συνέπραττεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ψῆφος τοιαύτη δοθεῖσα μὲν θετικῶς, ἀλλὰ παρασταθεῖσα, ὅτι δῆθεν δὲν εἶχε πολιτικὴν ἔννοιαν, ἡ ψῆφος αὕτη ἐχρησίμευσεν, ἵνα ἡ διάδοχος τῆς Κυβερνήσεως ἧς καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἀπετέλει μέρος, μείνῃ ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ. Ὑπέμνησα τοῦτο, διότι εἶχον καὶ τότε, βουλευτὴς ὢν καὶ φίλος τῆς σφαλείσης πολιτικῆς ἐκείνης, τὴν αὐτὴν γνώμην. Τὴν αὐτὴν γνώμην ἔχω καὶ σήμερον καὶ χθὲς, καὶ χαίρω, διότι συμφωνῶ κἂν ἤδη μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἔχων τὴν γνώμην ταύτην, ὀφείλω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι θ’ ἀρνηθῶ ψῆφον, ὀφείλω δὲ νὰ ἐξηγήσω εἰς αὐτὴν διατὶ θὰ πράξω οὕτω. Ἐψήφισα ἀληθῶς τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον· ἐψήφισα δὲ ταύτην, οὐδεμίαν ἄλλην δοὺς εἰς τὴν ψῆφόν μου ἔννοιαν, εἰμὴ τὴν πραγματικὴν αὐτῆς καὶ θετικὴν ἔννοιαν. Παρεδεχόμην, ἐν ᾧ τὰ πράγματα εἶχον περιέλθει σημείῳ, καὶ εἶπον τοῦτο τότε σαφῶς, παρεδεχόμην τοὐλάχιστον τὴν πολιτικὴν τὴν τότε ἀναγραφομένην διὰ τοῦ Β. Λόγου. Σήμερον δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω, διότι δὲν δύναμαι οὔτε τοῦτο κἂν νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ προκειμένου· δὲν δύναμαι τουτέστι νὰ εἴπω σήμερον, ὅτι ψηφίζω, διότι δὲν θέλω νὰ παρεμβάλω πρόσκομμα εἰς τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, ψηφίζω διότι τὰ μέτρα τὰ, ὁποῖα προτείνει ἡ Κυβέρνησις, πρέπει νὰ λάβωσιν ἐφαρμογὴν, ἀφοῦ ἄλλα μέτρα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσι. Δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω ἐπὶ τῆς παρούσης περιστάσεως, διότι ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης περιλαμβάνει ἅπασαν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, περιλαμβάνει αὐτὴν ἐν ὅλαις αὐτῆς ταῖς πράξεσιν, ἐν ὅλοις αὐτῆς τοῖς διαλογισμοῖς, ἐν ταῖς πράξεσι τοῦ παρελθόντος, ἐν ταῖς τελουμέναις ἤδη καὶ ἐν ταῖς σχεδιαζομέναις ἐν τῷ μέλλοντι. Ἤμην ἐξ ἀρχῆς ἀντίθετος εἰς τὴν πρότασιν τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως καὶ τότε συνετέλεσα εἰς τὸ νὰ μὴ γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις ἐκείνη καὶ προχθὲς ἐψήφισα κατ’ αὐτῆς. Εἶμαι δὲ ἀντίθετος ὄχι μόνον ἑπόμενος εἰς τὰς σαφεῖς καὶ ἀνεπιδέκτους ἀμφιβολίας καὶ ἀναντιῤῥήτως δὲ ὀρθὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οὐδὲν δύναται νὰ εἴπῃ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, ἀλλὰ καὶ διότι φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι αἱ μυστικαὶ συνεδριάσεις ἐκτὸς τοῦ ὅτι πράγματι δὲν τηροῦνται μυστικαί, ἀλλὰ προκειμένου μάλιστα περὶ τοιούτων ζητημάτων, περὶ τῆς καθόλου πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὄχι ἁπλῶς τῆς Κυβερνήσεως σήμερον, ἀλλὰ τῆς καθόλου πολικῆς τοῦ Ἔθνους, αἱ μυστικαὶ συνεδριάσεις δύνανται νὰ ὦσιν ὀλέθριαι, ὀλέθριαι οὐχὶ κυρίως διὰ τὰ ἐν αὐταῖς λεχθησόμενα, ἀλλὰ διὰ τὴν ἄγνοιαν περὶ τῶν ἐν αὐταῖς λεχθησομένων ἐκ μέρους ἐκείνων, μετὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις τοῦ Ἔθνους διαπραγματεύεται τὸ μέγα Ἐθνικὸν ζήτημα. Ποίαν ἀληθῶς πεποίθησιν θὰ ἔχωσι πρὸς αὐτὴν οἱ ξένοι, ποίαν πίστιν δύνανται νὰ ἔχωσιν, ὅταν δὲν ὦσι βέβαιοι περὶ τῆς μυστικότητος τῶν διαπραγματεύσεων; Διὰ τοῦτο ἤμην καὶ εἶμαι ἐναντίος τῶν μυστικῶν συνεδριάσεων. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐννοῶ τὰς μυστικὰς συνεδριάσεις—καίπερ ἀναγνωρίζων, ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος—ἐννοῶ αὐτὰς ἐν τοιαύταις περιπτώσεσι περιλαμβανούσαις ὁλόκληρον τὴν πολιτικὴν τοῦ Ἔθνους· τὰς ἐννοῶ, λέγω, τότε μόνον δυνατὰς, ὅταν ἡ Κυβέρνησις αἰσθανθῇ τὴν ἀνάγκην αὐτῶν καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις προτείνῃ αὐτάς. Συνέπεια δὲ τῶν σκέψεών μου τούτων ἦτο καὶ τοῦτο τὸ δηλούμενον σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι δὲν θὰ δυνηθῶ νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προβαλλομένης προτάσεως ἐμπιστοσύνης. Δὲν θὰ δυνηθῶ, διότι καὶ ὑποχρεωμένος εἶμαι ἐξ ὅσων ἄλλοτε εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Εἶπον τότε εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι καλῶς, ὅτι ὀρθότατα, ὅτι συμφώνως πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος ἔθηκε τὰ ὅρια τοῦ εὐσπευσμένως, ἧς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, προκληθέντος τότε ἐλέγχου, ἐξηγήσας, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξετάσωμεν οὐδὲ τὰ πρὸ τῆς 6 Σεπτεμβρίου, οὐδὲ τὰ μέλλοντα, δὲν δυνάμεθα δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐν τῷ παρόντι τελουμένων νὰ ἐρωτήσωμεν περὶ τῶν σπουδαιοτέρων. Τούτων τεθέντων, εἶναι ἀδύνατον, εἶναι φυσικῶς, εἶναι ψυχολογικῶς ἀδύνατον νὰ προκληθῇ ἡ Βουλὴ εἰς ἔκφρασιν ἐμπιστοσύνης. Ταῦτα λέγων ὁμιλῶ ἐν ἰδίῳ ὀνόματι βεβαίως, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀνήκω εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, νομίζω, ὅτι οἱ λόγοι μου πρέπει ν’ ἀκουσθῶσιν ἰδίως παρ’ αὐτῆς. Τὴν ψῆφον ἡμῶν θὰ κρίνῃ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος καὶ ἂν μᾶς ἐρωτήσῃ διατὶ ἐδώκαμεν τὴν ψῆφον ταύτην, τί θὰ τῷ ἀποκριθῶμεν; Τί γνωρίζομεν σήμερον, τί ἠξεύρωμεν διὰ τὴν αὔριον, περὶ τίνος ἆρά γε πρόκειται; Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι περὶ πάντων τῶν μέτρων, τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένων, δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν· διότι, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν Κυβέρνησιν Ἐθνικὴν, ὑποστηριζομένην ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας, δυνάμεθα νὰ φρονῶμεν, ὅτι ὅλα τὰ μέτρα, ἅπερ λαμβάνει, τὰ λαμβάνει πρὸς ἕνα σκοπόν. Ἀλλὰ πῶς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ὁ σκοπὸς ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον δὲν γνωρίζομεν, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, ὅτι ὁ σκοπὸς ἐκεῖνος καλῶς ἐκρίθη καὶ καλῶς ἐπιδιώκεται; Οἱ λόγοι μου, τὸ ἐπαναλαμβάνω, δὲν ἀντιπροσωπεύουσι τὴν γνώμην οὐδενὸς, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι εἶχον τὸ καθῆκον νὰ ποιήσω τὴν ὑπόμνησιν ταύτην εἰς τὸ μέγα τμῆμα τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν πλειοψηφίαν αὐτῆς. Ἐχρεώστουν δὲ νὰ πράξω τοῦτο καὶ ἐκ στοργῆς πρὸς τοὺς συναδέλφους, ἀλλὰ καὶ ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὴν ὑπέροχον δύναμιν, τὴν ὁποίαν πάντοτε πρέπει νὰ παριστᾷ ἐν τῷ Τόπῳ ἡ πλειονοψηφία τοῦ Κοινοβουλίου τῆς Πατρίδος. Ἰδού, φίλοι συνάδελφοι τῆς πλειοψηφίας, ἰδοὺ τίνες οἱ λόγοι, οἵτινες μοὶ ὑπαγορεύουν ν’ ἀρνηθῶ ψῆφον. Δὲν εὑρίσκω τὴν πρότασιν περὶ ἐμπιστοσύνης δεδικαιολογημένην οὐδ’ ἐπίκαιρον, καὶ ἤθελον παρακαλέσῃ καὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ σκεφθῇ καλῶς πρὶν ἢ ἐπιμείνει εἰς τὴν πρότασιν ταύτην· διότι τί σημαίνουν, μήπως—δὲν ἔχομεν τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν ἡμῶν—; τί σημαίνουν αἱ ἀριθμητικαὶ πλειονοψηφίαι, ἐὰν ἀφοῦ τὰ πράγματα εἰσὶν ἱκανὰ, καὶ ὑπῆρξαν πάντοτε ἱκανὰ, ν’ ἀνατρέψωσι τοὺς ἀριθμούς; Τοιαύτην ἔχων γνώμην περὶ τοῦ κύρους τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἐμμένω εἰς τὴν ἰδέαν μου καὶ ἐμμένω εἰς αὐτὴν ἀδιστάκτως. Ἐπεθύμουν δὲ νὰ παρεδέχετο τὴν γνώμην ταύτην καὶ ἡ Κυβέρνησις διὰ ν’ ἀπαλλαγῶμεν, δὲν λέγω μομφῆς, ἀλλὰ δικαίας τοὐλάχιστον ἐπικρίσεως, ὅτι ἐκλήθημεν καὶ ἀπεφάνθημεν ἐν ἀγνοίᾳ τῶν γεγονότων, ἐφ’ ὧν ἔδει ἀναγκαίως νὰ στηρίξωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν. Ἐπειδὴ δὲ περὶ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ περὶ τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς πρόκειται λόγος, αἰσθάνομαι τὸ καθῆκον νὰ εἴπω εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἤθελον εἶσθαι εὐχῆς ἔργον νὰ προχωρήσωμεν ταχέως, ἀστραπηδὸν εἰ δυνατὸν εἰς τὰ ἔργα ἡμῶν. Αἱ περιστάσεις, περὶ ὧν πρόκειται—καὶ δὲν θὰ εἴπω θεωρίας, οὐδὲ θὰ ἐξηγήσω αἰσθήματα—εἶναι ὑπερτάτης σημασίας. Πᾶν τὸ ἐν αὐταῖς τελούμενον πρέπει νὰ τελῆται ἐν ταχύτητι καὶ ἐν μυστικότητι μετεχούσαις, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ θαυμασίου· ἄλλως, τοιαῦτα ἔργα δὲν ἐπιτυγχάνουν. Ἀναγκαζομένη ὅμως ἡ Κυβέρνησις νὰ κατατρίβῃ τὸν χρόνον αὐτῆς ἐν τῇ Βουλῇ, ὑποχρεωμένη νὰ ἐξοικονομῇ, κατ’ ἀνάγκην λυπηρὰν, ἀλλ’ ἀναπόφευκτον, τὰς κοινοβουλευτικὰς λεγομένας ἀνάγκας, προκαλουμένη πολλάκις νὰ λέγῃ ὅ,τι ἴσως δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ λεχθῇ, καθίσταται ὀλιγώτερον ἐπαρκὴς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ προορισμοῦ αὐτῆς. Τὴν σκέψιν ταύτην ὑποβάλλων, φρονῶ ὅτι ἡ πλειονοψηφία, ὅτι ἡ Βουλὴ σύμπασα ἀποδέχεται αὐτήν. Ἠξεύρω δὲ, ὡς πάντες ὑμεῖς τὸ ἠξεύρετε, ὅτι ἀρκεῖ ἡ θέλησις τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει ἡ οὐδόλως ἀλλοιωθεῖσα μέχρι τοῦδε πλειοψηφία, ἀρκεῖ αὕτη μόνη ἡ θέλησις νὰ θεραπεύσῃ καὶ ταύτην τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν ἐγὼ θεωρῶ ἐπιτακτικωτάτην.

§64Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιμένῃ, ὡς φαίνεται, ἵνα ἡ Βουλὴ ψηφοφορήσῃ ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐμπιστοσύνης, ἐγὼ δηλῶ ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτῆς, νομίζω δ’ ὀρθὸν νὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς ψήφου μου ταύτης. Τὴν σημερινὴν ψηφοφορίαν δὲν δυνάμεθα νὰ χωρίσωμεν ἀπὸ τῶν συζητήσεων, αἵτινες ἐγένοντο κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον, καὶ ἀπὸ τῆς ψηφοφορίας, ἥτις ἐπηκολούθησε τὰς συζητήσεις ἐκείνας. Κατὰ τὰς συζητήσεις τοῦ παρελθόντος Σαββάτου δὲν νομίζω, ὅτι ἐξεδηλώθη σαφῶς καὶ ῥητῶς παρὰ τῶν λαλησάντων ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἢ πρὸς μέλη τοῦ Ὑπουργείου (θόρυβος ἀριστερά). Πιθανὸν πολλοὶ ἐκ τῶν λαλησάντων νὰ ἠλαύνοντο εἰς τὰς γνώμας των ἐκ τοιαύτης ἐλλείψεως ἐμπιστοσύνης ἢ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἢ πρὸς μέλη αὐτοῦ, δὲν εἶδον ὅμως οὐδένα κατὰ τὰς συζητήσεις αὐτὰς ἐκθέσαντα ὡρισμένας πράξεις ἢ παραλείψεις ὁρώσας τὴν πολιτικὴν τοῦ ὅλου Ὑπουργείου ἢ τὴν ἐνέργειαν μόνον μελῶν τινων αὐτοῦ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρὸ πάντων καὶ δυστυχῶς ἐξεδηλώθη κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ἦτο τι σοβαρώτερον τῆς ἁπλῆς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἐμπιστοσύνης ἢ μή, διότι ἐξεδηλώθη ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὰς δυνάμεις τοῦ Ἔθνους· ἐξεδηλώθη δὲ ἡ ἔλλειψις αὕτη ἐμπιστοσύνης κατὰ τὰς σημερινὰς περιστάσεις. Ἐὰν πάντες οἱ προλαλήσαντες μὴ κατέληξαν εἰς τοιοῦτον συμπέρασμα, πολλοὶ ὅμως ἐξ αὐτῶν μεθ’ ὅλην τὴν ἐπιτηδειότητα, δι’ ἧς προσεπάθησαν νὰ περικαλύψωσι τὴν γνώμην των ταύτην, ἀρκετὰ καθαρῶς ἔδειξαν τὴν τοιαύτην ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης σήμερον πρὸς τὰς δυνάμεις τῆς Χώρας. Ἂν ἐπρόκειτο τοὐλάχιστον αὔριον ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ Ἐθνικοῦ ζητήματος, ἂν ἐπρόκειτο αὔριον ὁριστικῶς ν’ ἀπαντήσῃ περὶ αὐτοῦ πρὸς ἐχθροὺς ἢ φίλους, θὰ ἐνοόυν τοιαύτην συζήτησιν ἐκ μέρους ἐκείνων, οἵτινες δὲν ἐκτιμῶσι ὡς ἀρκούσας τὰς δυνάμεις τῆς Χώρας καὶ θέλουσι ν’ ἀποτρέψωσι τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ ῥιψοκινδύνου ἐπιχειρήματος. Ἀλλ’ ὅταν δὲν εἴμεθα βέβαιοι ἐὰν τὸ ζήτημα θὰ τελειώσῃ μὲ 15 ἡμέρας ἢ μετὰ μῆνας, ὅταν εἴμεθα ἠναγκασμένοι καὶ ὀφείλομεν ἀκαταπαύστως νὰ παρασκευαζώμεθα, πῶς θέλομεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀφαιρέσωμεν τὴν μόνην δύναμιν, τὴν ὁποίαν κέκτηται σήμερον, τὴν δύναμιν τὴν ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης ἐπὶ τὰς δυνάμεις τοῦ Ἔθνους; Πῶς θέλετε εἴτε ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ εἴτε ἀπέναντι τῶν ξένων καὶ εἴτε ἐν ταῖς ἄλλαις ἐνεργείαις αὐτῆς, εἴτε ἐν ταῖς διπλωματικαῖς ἐργασίαις νὰ τολμᾷ ἡ Κυβέρνησις νὰ λαλῇ ἀξιοπρεπῶς καὶ νὰ πράττῃ, ὅταν ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου ἐξέρχωνται φωναὶ ἀπελπιστικαὶ περὶ τῶν δυνάμεων ἡμῶν, καταγγέλλεται δ’ ἡ Κυβέρνησις ὡς μὴ παρακολουθουμένη καὶ ὑποστηριζομένη εἰς τὸ Ἐθνικὸν ἔργον σύμπαντος τοῦ Ἔθνους; Πῶς θέλομεν οἱ λόγοι αὐτῆς νὰ θεωρῶνται σπουδαῖοι καὶ νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν μετὰ τοιαύτας καταγγελίας ἐκ μέρους ἡμῶν αὐτῶν; Τοιαύτη ἦτον ἡ ἔννοια τῶν λόγων πολλῶν ἐκ τῶν λαλησάντων κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον. Ἐὰν τοιαύτη ἦναι ἡ ἔννοια τῶν λόγων αὐτῶν, νομίζω, ὅτι δυσκόλως δύναται νὰ μεταβληθῇ ἡ κακὴ κατάστασις τῶν πραγμάτων. Ἂν ἠδυνάμεθα σήμερον διὰ μεταβολῆς προσώπων νὰ βελτιώσωμεν τὰ πράγματα, ἡ καταγγελία τῆς ἀθλιότητος, ἂν ἦναι ἀληθής, δὲν θὰ ἦτο ἐπιβλαβής· ἀλλὰ τοιαύτη ἀθλιότης δὲν θεραπεύεται σήμερον διὰ μεταβολῆς τῶν προσώπων. Ἐὰν δὲ ἡ μεταβολὴ τῶν πραγμάτων δύναται νὰ ἐπέλθῃ μετὰ τινα χρόνον καὶ δι’ εὐστοχωτέρας ἐργασίας, τότε καθῆκον εἶχον οἱ νομίζοντες, ὅτι δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν ἐπαρκῆ πρὸς ἐνέργειαν νὰ ἐκθέσωσι δημοσίᾳ κατὰ τὶ ὑστεροῦμεν καὶ τοὺς λόγους, δι’ οὓς νομίζουν, ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη δὲν εἶναι εὐχάριστος καὶ νὰ συμβουλεύσουν τὰ μέσα τὰ κατ’ αὐτοὺς κατάλληλα πρὸς θεραπείαν τῶν κακῶν, χωρὶς ὅμως νὰ συνδέουν τὰς παρατηρήσεις καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν μὲ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὸ καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως πρέπει νὰ ἀφεθῇ σήμερον ἐντελῶς ἐλευθέρα καὶ ἀνεπηρέαστος εἰς μόνην τὴν εὐθύνην αὐτῆς. Καθὼς ἄλλοτε ὑπεστήριξα ἐνταῦθα, ὅτι δὲν πρέπει δι’ ἀπειλῶν νὰ ἐκβιάζωμεν τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας, διότι δυνατὸν νὰ ὠθήσωμεν αὐτὴν εἰς ἄκαιρα καὶ παράβολα κινήματα, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον ὑποστηρίζω καὶ σήμερον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὠθῶμεν αὐτὴν πρὸς ὑποχώρησιν ἐπισείοντες κινδύνους καὶ εὐθύνας, ἃς αὐτὴ εἶναι εἰς θέσιν καλλιτέραν παντὸς ἄλλου νὰ κρίνῃ καὶ ἐκτιμήσῃ. Τοιαύτη τακτικὴ καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν βαρύτητα τῆς Κυβερνήσεως μειοῖ καὶ τὴν Ἐθνικὴν ὑπόθεσιν βλάπτει χωρὶς νὰ συντελῇ τὸ παράπαν εἰς τὴν διόρθωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων. Νομίζω, ὅτι οὔτε τὸ ἓν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ πράττῃ οὔτε τὸ ἄλλο, οὔτε δηλαδὴ πρὸς πολεμικὴν, οὔτε πρὸς εἰρηνικὴν πολιτικὴν νὰ ὠθῇ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ μόνον νὰ ἐξετάζῃ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως ἢ τὰς παραλείψεις καὶ νὰ συμβουλεύῃ αὐτὴν νὰ πράξῃ τὰ δέοντα καὶ συμπληρώσῃ τὰ ἐλλιπῆ ἀφίνουσα τὴν εὐθύνην περὶ τῆς ἀποφάσεως καὶ τοῦ χρόνου τῆς ἐνεργείας εἰς αὐτήν, ἥτις ἐκ τῆς θέσεώς της εἶναι ἡ ἁρμοδιωτέρα πρὸς τοῦτο. Ἀναλαμβάνοντες ἡμεῖς τὰ ἔργα καὶ τὰ καθήκοντα τῆς Κυβερνήσεως βλάπτομεν τὸν ἀγῶνα καὶ δὲν ὑπηρετοῦμεν αὐτόν. Λοιπὸν, κύριοι, ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἡ σημερινὴ ψῆφος τῆς πλειοψηφίας πρέπει νὰ εἶναι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ χάριν τῶν προσώπων, διότι ταῦτα δὲν κατηγγέλθησαν ῥητῶς, ἀλλὰ χάριν τῆς Κυβερνήσεως τῆς Χώρας, ἥτις πρέπει μετὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Σαββάτου νὰ ἐξέλθῃ τῆς Βουλῆς ὅσον τὸ δυνατὸν ἰσχυροτέρα. Κυβέρνησις, ἀναλαβοῦσα καὶ παρασκευάζουσα τὸν Ἐθνικὸν ἀγῶνα, πρέπει νὰ ἦναι πανίσχυρος, ὅπως καὶ ἐντὸς τοῦ Κράτους καὶ ἐκτὸς τοῦ Κράτους ἐπαρκέσῃ, δὲν εἶναι δὲ πανίσχυρος καὶ ἀποτυγχάνει, ὅταν παρίσταται ἡγουμένη Ἔθνους ἀδυνάτου καὶ ἀπηλπισμένου. Ψῆφος ἐμπιστοσύνης ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι κατ’ ἐμὲ ἀποδοκιμασία τῶν λόγων ἐκείνων δι’ ὧν ἐκλονίσθη ἡ ἐμπιστοσύνη ἐπὶ τῆς δυνάμεως τοῦ Ἔθνους σήμερον, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ψηφοφορήσω ὑπὲρ αὐτῆς.

§65Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἀκούω πολλάκις νὰ λέγεται ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι αἱ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε δὲν πρέπει νὰ φέρωμεν πολιτικὴν μεταβολήν· καὶ εὐτυχῶς τὸ ἤκουσα καὶ ἀπὸ πρόσωπον ἔξοχον κατέχοντα θέσιν ἐν τῇ Βουλῇ, ὡς π. χ. ἀπὸ τὸν ἡγέτην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι κακῶς πράττομεν καὶ εἰς ἀπόδειξιν φέρω μίαν λυπηρὰν ἀνάμνησιν. Ὁ Μαρεσσάλος Λεμπὲφ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ Ναπολέοντος, ὅτε κατὰ τὸ 1870 ἐπρόκειτο νὰ κηρυχθῇ ὁ πόλεμος κατὰ τῆς Γερμανίας, ἀποτρεπόμενος ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως βεβαιούσης ὅτι ὁ στρατὸς τῆς Γαλλίας δὲν ἦτο ἕτοιμος, ἀπήντησεν ὅτι εἶναι τόσον ἕτοιμος, ὥστε οὔτε ἕνα κομβίον λείπει· καὶ ὅμως ἐφάνη ὅτι ὄχι μόνον τὰ κομβία ἔλιπον ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνδρες καὶ αἱ ψυχαί. Ἐν ᾗ Γαλλικὴ Κυβέρνησις τότε ἤκουε τοὺς ἔχοντας τὸ θάῤῥος νὰ τῇ εἴπωσι τὴν ἀλήθειαν, δὲν ἤθελον πάθει ὅσα ἔπαθον. Καὶ πῶς θέλετε νὰ σιωπήσω, ὅταν γνωρίζω, ὅτι εἶναι κακὰ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα λαμβάνομεν περὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ νὰ κλείσω τὸ στόμα; Ταῦτα λέγω εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θεωροῦσι κακὸν νὰ καταδείξωμεν τὰ κακῶς ἔχοντα καὶ ἐπανορθώσωμεν αὐτὰ ἐν ὅσῳ εἶναι καιρός, ἀλλ’ οἵτινες δὲν μοὶ ἔδοσαν τὰ μέσα νὰ ἐξετάσω ἐνώπιον ὑμῶν τὰ τοῦ στρατοῦ, ὅτε προχθὲς ἐζητήσαμεν τὴν μυστικὴν συνδρίασιν καὶ ἠρνήθησαν αὐτήν, καὶ διὰ τοῦτο ἀναγκαζόμεθα νὰ ἐξετάσωμεν ταῦτα τανῦν. Ἀναφέρων τὸ ἀνωτέρω ἱστορικὸν δὲν τὸ ἔπραξα φοβούμενος τὰς αὐτὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ὁ λόγος τοῦ Λεμπὲφ ἔφερεν, ἀλλὰ πρὸς ὁδηγίαν μας μόνον. Λέγω μάλιστα ὅτι ἴσως ἀπαντήσωμεν πολλὰς δυσχερείας, ἴσως διέλθωμεν ἀπὸ περιπετείας ἀτυχεῖς, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἀποφασίσῃ νὰ κάμῃ τὸν πόλεμον ὡς κατὰ τὸ 1821 καὶ ἐπανορθώσῃ τὰ γενόμενα σφάλματα, ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι θὰ ἐξέλθωμεν νικηταί. Ἐγνώρισα τὸν Ἕλληνα στρατιώτην ἐν τε εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ, ἐν ἀνέσει καὶ ἐν κακουχίαις· ἀγνοῶ ἐὰν ἡ Ἐθνικὴ φιλοτιμία μὲ κάμνῃ νὰ εἴπω ὅτι θεωρῶ αὐτὸν ἀνώτερον πάντων τῶν λοιπῶν, καὶ μετ’ αὐτοῦ δύναταί τις νὰ ἐπιχειρήσῃ τὰ μεγαλείτερα ἐπιχειρήματα, ἀλλ’ ὑπὸ μίαν μόνον συνθήκην, νὰ ὁδηγῆται καλῶς. Εἶπόν τινες ὅτι δὲν ὑποβάλλεται εὐκόλως εἰς τὴν πειθαρχίαν. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές, διότι ὢν νοήμων ἐννοεῖ τὴν ἀνάγκην τῆς πειθαρχίας ἀλλὰ καὶ ἕνεκα τούτου πάλιν ἀπόλλυσι τὸ σθένος τῆς ψυχῆς του καὶ ἀποθαῤῥύνεται, ὅταν ὁδηγῆται κακῶς. Ταῦτα ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ εἴπω ὅπως θέσω ὑμᾶς εἰς γνῶσιν τῶν σφαλμάτων, ἀναβάλλων τὴν ἀνάπτυξιν εἰς τὴν περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ συζήτησιν, ὅτε πρέπει μετὰ μεγίστης προσοχῆς καὶ ἀταραξίας νὰ συζητήσωμεν τὰ περὶ τοῦ στρατοῦ.

§66ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἡ συγκίνησις, μὲ τὴν ὁποίαν ὡμίλησαν ὁ ἐκ Κυθήρων καὶ ὁ ἐξ Ἠλείας βουλευτής, ἀποδεικνύει πόσον εἶναι πεπλανημένη ἡ ἀντίληψις τοῦ βουλευτοῦ Μεσολογγίου. Οἱ στρατιωτικοὶ βουλευταὶ καθὼς καὶ οἱ ἄλλοι βουλευταί, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν κατὰ τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν, δὲν ὑπετίμησαν τὰς δυνάμεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Ὅστις δήποτε καὶ ἂν ἦναι ὁ περίεργος, ξένος ἢ ἐχθρός, ἂς μάθῃ ὅτι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ δὲν ὑπῆρξε παρὰ ὑπόληψις πρὸς τὰς ζωτικὰς δυνάμεις τῆς Χώρας. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐνασχολεῖ ἀπὸ τῆς πρώτης ἀρχῆς, εἶναι ὅτι δὲν ἔχομεν πεποίθησιν εἰς τὴν διοικητικὴν ἱκανότητα τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι κυβερνοῦν. Θέλομεν νὰ δώσωμεν εἰς τὰς ζώσας, τὰς ἀληθεῖς δυνάμεις τῆς Ἐπικρατείας διοίκησιν ἀξίαν τοῦ μεγαλείου, τὸ ὁποῖον ζητεῖ ὁ Ἑλληνισμός. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα καὶ οὐδὲν ἄλλο.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλω ἐρωτήσει τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη εἰς αὐτὴν καὶ ἐφ’ ἧς θέλει γίνει ψηφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν. Ἡ πρότασις εἶνε ἡ ἑξῆς· «Ἡ Βουλή, ἐκφράζουσα τὴν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἐμπιστοσύνην της, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» (Ἀποχωροῦσιν εἰς τὰ δωμάτια πολλοὶ τῶν ἀντιπολιτευομένων). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναγνωσθεῖσαν πρότασιν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 139, ἐξ ὧν εἶπον Ναὶ 117, Ὄχι 12, καὶ 10 ἠρνήθησαν ψῆφον· ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 7 καὶ ½ Μ. Μ.)