1883.02.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 68

τῆς 26 Φεβρουαρίου 1883

(Σάββατον)

Ὥρα 11 παρὰ 25 Π. Μ. (Ἀπαρτίας γενομένης, ὁ κ. Πρόεδρος διέταξε ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (ἐγειρόμενος ἐκ τῆς ἕδρας αὑτοῦ· πάντες οἱ βουλευταὶ ἐγείρονται). Μετὰ μεγίστης λύπης ἀγγέλλω ὑμῖν, κύριοι Συνάδελφοι, τὸν θάνατον τοῦ Ἀλεξάνδρου Κουμουνδούρου, ἀνδρὸς κρατήσαντος τὸ πηδάλιον τοῦ Κυβερνητικοῦ σκάφους ἐπὶ πολλὰ ἔτη, καὶ τοῦ ὁποίου τὴν στέρησιν αἰσθάνεται σήμερον ἡ Ἑλλὰς καὶ ἅπας ὁ Ἑλληνισμός. Γνωρίζων τὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ Βουλὴ ὑπὲρ τοῦ ἀνδρὸς τούτου, συνεκάλεσα ὑμᾶς ἐκτάκτως καὶ παρακαλῶ νὰ κανονισθῶσι τὰ τῆς κηδείας αὐτοῦ.

§2ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ προσκλήσει τοῦ Προέδρου ἡμῶν καὶ αὐθορμήτως ἐσπεύσαμεν, ἵνα συνέλθωμεν πάντες, ὅπως πρῶτοι ἡμεῖς ἐπισήμως διατρανώσωμεν τὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα κατέχουσι τὸ Ἔθνος ἐπὶ τῷ θλιβερῷ ἀγγέλματι, τῷ ἀνακοινωθέντι πρὸ μικροῦ πρὸς ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς. Εἰς τοὺς Ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους ἁρμόζει νὰ λάβωσι πᾶσαν πρωτοβουλίαν περὶ τῆς κηδείας τοῦ ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος ἐπὶ μακρὰ ἔτη διηύθυνε τὰ τῆς Πολιτείας καὶ τοῦ ὁποίου ὁ βίος σχετίζεται στενότατα πρὸς τὸν βίον τοῦ Ἔθνους ἡμῶν. Ἀλλὰ καὶ ὡς Βουλευταὶ ἔχομεν τὸ καθῆκον τῆς τοιαύτης πρωτοβουλίας, προκειμένου περὶ ἀνδρὸς, τοῦ ὁποίου πᾶσα ἡ πολιτεία ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ διηνύθη, καὶ ὁ ὁποῖος διὰ τῆς Βουλῆς ἔφθασεν εἰς θέσιν ἐν ᾗ ἠδυνήθη νὰ παράσχῃ τὰς μεγαλειτέρας ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος, ἐνῶ ταυτοχρόνως συνετέλει διὰ τῆς πολιτείας αὑτοῦ ταύτης καὶ τῆς συνεργασίας μετὰ τῆς Βουλῆς εἰς τὴν στερέωσιν τῶν δικαιωμάτων καὶ εἰς τὸ γόητρον τοῦ ἀξιώματος τῆς Βουλῆς (Εὖγε!). Κανονίζουσα ἡ Βουλὴ τὰ τῆς κηδείας καὶ λαμβάνουσα αὐτὴ τὴν πρωτοβουλίαν, ἓν ἔχει καθῆκον, ἵνα ἐπινεύσῃ, ὅπως ἡ κηδεία κανονισθῇ ὡς Ἐθνικὴ, τελουμένη δημοσίᾳ δαπάνῃ. Εἶτα δὲ θέλει βεβαίως ἀποφασίσει ὁμοθύμως ἡ Βουλὴ, ὅπως ἐν σώματι παραστῇ εἰς τὴν κηδείαν, καὶ ὅπως ἐν ὀνόματι αὐτῆς ἐπιφορτισθῇ τὸ πρόσωπον, τὸ ἔχον τὸ ἀνώτατον ἐν τῇ Βουλῇ ἀξίωμα, ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐπὶ τοῦ Τάφου ἀπαγγείλῃ λόγον. Θέλει προσέτι ἐπιφορτίσει τὸν Πρόεδρον, ἵνα καταθέσῃ ἐπὶ τοῦ φερέτρου στέφανον. Ταῦτα ἐπὶ τοῦ παρόντος· κατόπιν δὲ θέλομεν φροντίσει περὶ παντὸς ἄλλου, σχετιζομένου πρὸς τὸ θέμα τοῦτο.

§3Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὑπέροχον ἀληθῶς θέσιν κατεῖχεν ἐν τῇ Πολιτείᾳ ὁ ἀποθανὼν πολιτικὸς ἀνήρ. Κατεῖχεν ὑπέροχον θέσιν, ὄχι διότι ἡγεῖτο μεγάλου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἐν τῇ Βουλῇ, διότι τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο δύνανται νὰ παράγωσι ποικίλαι περιστάσεις, οὐδὲ ἀρκεῖ μόνον διὰ νὰ καταστήσῃ τινὰ ὑπέροχον· ἀλλὰ κατεῖχεν ὑπέροχον θέσιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, διότι ἦτο ἡγέτης μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος, λειτουργοῦντος ἐν πάσαις ταῖς περιφερείαις τοῦ Κράτους, καὶ προσέτι διότι ὁ Ἀλέξανδρος Κουμουνδοῦρος ἐζήτησε πάντοτε νὰ σταδιοδρομήσῃ ἐν τῇ Πολιτείᾳ διὰ τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν προσεπάθει νὰ ἀντλῇ ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου. Αἱ σχέσεις αὐτοῦ ἀληθῶς ὑπῆρξαν μετὰ τοῦ Κοινοβουλίου πάντοτε ἀδιάλειπτοι. Καὶ ἂν ὑπάρχῃ πολιτικὸς ἀνὴρ, ὁ ὁποῖος ἠγωνίσθη διὰ νὰ καταστήσῃ ἀληθῆ τὴν πηγὴν, ἐκ τῆς ὁποίας τὸ Κοινοβούλιον προήρχετο, διὰ νὰ ἀποδιώξῃ τὴν νοθείαν τῶν ἐκλογῶν, τὴν ὁποίαν πολυετὴς πεῖρα εἶχε καταστήσει κρατοῦσαν, ὁ Ἀλέξανδος Κουμουνδοῦρος διετέλεσεν ὁ πολιτικὸς οὗτος ἀνὴρ, ὄχι μόνον καθ’ ὃν χρόνον πρῶτος ἐφαρμόσας τὸν ἐκλογικὸν Νόμον κατὰ τὴν πρώτην ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ὅτε μετὰ τὸ πέρας αὐτῶν ὡμολογήθη ἡ εὐλάβεια αὐτοῦ πρὸς τοὺς θεσμοὺς ὑπ’ αὐτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐσταδιοδρόμουν τότε ἀνταγωνιζόμενοι πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ καθ’ ἅπαντα τὸν μακρὸν πολιτικὸν βίον αὐτοῦ, καθ’ ὃν ἀδιαλείπτως ἐφάνη μεριμνῶν, ἵνα καταστήσῃ τὰς ἐκλογὰς ἀλήθειαν, ἐξοβελίζων τὴν διὰ τῆς νοθείας αὐτῶν νόθευσιν τῶν θεσμῶν. Ἡ Βουλὴ διὰ τοῦτο δὲν δύναται βεβαίως νὰ μὴν αἰσθάνηται τὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ὁ ἡγέτης τῆς πλειοψηφίας πρὸ μικροῦ ἐξεδήλωσεν· ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις ὀφείλει, καὶ διὰ πολλοὺς ἄλλους λόγους, νὰ αἰσθάνηται κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὰ αἰσθήματα ταῦτα καὶ ζωηρότερα καὶ εὐλαβέστερα. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἑπομένως θέλει παράσχει τὴν συνδρομήν της προθύμως πρὸς πάντα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα καταστήσῃ δημοτελῆ τὴν κηδείαν τοῦ νεκροῦ τοῦ ἀποβιώσαντος ὑπερόχου πολιτικοῦ ἀνδρὸς, καὶ διὰ νὰ καταστήσῃ κατάδηλον εἰς τὰ ὄμματα τοῦ λαοῦ τὸ πένθος, τὸ ὁποῖον καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ ἐκ ταύτης προερχομένη Κυβέρνησις αἰσθάνονται ἐπὶ τῷ θανάτῳ αὐτοῦ· ἐπειδὴ ὅμως ὁ χρόνος, κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ ὑπέροχος πολιτικὸς ἀνὴρ ἀπεβίωσε, παράγει ἀναποφεύκτως ἀνάγκας, πρὸς τὰς ὁποίας δέον νὰ προσβλέψωμεν, ἡ ἀντιπολίτευσις ὀφείλει προσέτι νὰ σκεφθῇ ἰδίᾳ καὶ περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον, ἕνεκα τῶν ἀναγκῶν τούτων, θέλει δυνηθῇ νὰ συντελέσῃ εἰς τὰ τῆς κηδεύσεως τοῦ νεκροῦ τοῦ ὑπερόχου μέλους αὐτῆς.

§4Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Συγκεκινημένος, κύριοι, ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα, ὅπως εὐχαριστήσω τὸν ἀξιότιμον ἡγούμενον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πλειοψηφίας διὰ τὴν συγκίνησιν καὶ διὰ τὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνέπτυξεν ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς, τὸν ὁποῖον ἀποστερούμεθα σήμερον. Οὐδὲ ἦτο δυνατὸν, κύριοι, κατ’ αὐτὴν τὴν πένθιμον ἡμέραν νὰ χωρισθῶσιν αἱ τάξεις τῆς συμπολιτεύσεως ἀπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τὸ πένθος εἶναι κοινόν· τὸ πένθος αὐτὸ αἰσθάνονται πάντες καὶ ἐν τῇ συμπολιτεύσει καὶ ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει (εὖγε, εὖγε). Ἀπὸ κοινοῦ λοιπὸν συγκαλούμεθα σήμερον νὰ θρηνήσωμεν διὰ τὴν στέρησιν ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος τόσον ἐπαξίως ἐπὶ 30 ὅλα ἔτη κατεῖχε τὴν ἔντιμον αὐτὴν ἕδραν (εὖγε, εὖγε).

§5Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὀρθῶς εἶπεν ὁ προλαλήσας· τὸ πένθος εἶναι γενικὸν, εἶναι πένθος ἐθνικὸν, τῆς συμπολιτεύσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ Βουλὴ σύμπασα λυπεῖται σήμερον διὰ τὴν στέρησιν τοῦ ἀνδρὸς, ὅστις ἐτίμησε τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ ὁ ὁποῖος ἵδρυσε καὶ ἐδίδαξε τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι. Δὲν ὑπάρχει καρδία, ἥτις νὰ μὴ συμμερίζηται τὸ πένθος ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοιούτου ἀνδρός. Ἡ κηδεία αὐτὴ, καθ’ ἃ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς, εἶναι καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Πολιτείαν, εἶναι πρᾶξις ἐπίσημος καὶ κατὰ συνέπειαν τὰ τῆς κηδείας νομίζω, ὅτι πρέπει ν’ ἀφεθῶσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις εἶναι ἡ Ἀρχὴ, ἥτις πρέπει νὰ ἡγῆται, προκειμένου λόγου περὶ τῆς πενθίμου τελετῆς, καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις, ἐρχομένη εἰς συνεννόησιν μετὰ τῶν στενοτέρων φίλων τοῦ μακαρίτου, νὰ κανονίσῃ τὰ πάντα. Ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ παραδεχθῇ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι σύσσωμος θὰ παρευρεθῇ εἰς τὴν κηδείαν, καὶ τὰ πάντα θὰ γείνουν, προκειμένου περὶ καθήκοντος ἐθνικοῦ, δημοσίᾳ δαπάνῃ. Νομίζω, ὅτι εἰς τὰ καθέκαστα ὡς πρὸς τὸν χρόνον καὶ τὸν τρόπον καὶ πάντα ὅσα ἀνάγονται εἰς τὴν κηδείαν, ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ εἰσέλθῃ. Ἡ κηδεία εἶναι ἐπίσημος, καὶ διὰ τοῦτο ἡ διεύθυνσις πρέπει νὰ ἀφεθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς.

§6Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κατεχόμενος ὑπὸ ἀνεκφράστου συγκινήσεως, θεωρῶ καθῆκόν μου δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ εὐχαριστήσω ἐξ ὀνόματος τῶν πολιτικῶν φίλων τοῦ ἀειμνήστου ἡμῶν ἀρχηγοῦ πάντας τοὺς προαγορεύσαντας δι’ ὅσα σήμερον ἐξέφρασαν περὶ τοῦ ἐνδόξου αὐτοῦ ἀνδρός. Ἡ ἀναγνώρισις τῶν προτερημάτων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐκοσμεῖτο ὁ ἀποθανὼν, καὶ τῶν ἐξόχων ἐκδουλεύσεων, τὰς ὁποίας προσέφερεν εἰς τὴν Πατρίδα, εἶναι μικρὰ ἱκανοποίησις δι’ ἡμᾶς, καὶ παρηγορία δι’ ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἠκολουθήσαμεν τὸν μέγαν αὐτὸν ἄνδρα καὶ ἐσεμνυνόμεθα ἐπὶ τούτῳ.

§7Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καθῆκον καὶ ἐγὼ θεωρῶ, κύριοι, ἐρχόμενος τελευταῖος ἐπὶ τὸ βῆμα νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Τὸ Κοινοβούλιον, τοῦ ὁποίου ὁ Ἀλέξανδρος Κουμουνδοῦρος ὑπῆρξεν ὁ ἀληθὴς ἱδρυτὴς, συναισθανόμενον τὸ πένθος, τὸ ὁποῖον κατέχει καὶ τὴν πλειοψηφίαν καὶ τὴν μειονοψηφίαν, ἡγουμένου τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως, ἀπεφάνθη, ὥστε τὸ πένθος νὰ θεωρηθῇ ἐθνικὸν, ἡ δὲ κηδεία νὰ τελεσθῇ δημοσίᾳ δαπάνῃ. Αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ κηδευθῇ ὁ νεκρὸς, ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς σκέψεις καὶ μέσα, τὰ ὁποῖα, ἂν καὶ πρωτοφανῆ, δικαιολογοῦνται διὰ δύω λόγους· τὸ πρῶτον μὲν, ὅτι ἐξαιρετικῶς τὸ Κοινοβούλιον ὀφείλει πολλὰ εἰς τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον, ὅστις ἐν ἐποχαῖς κρισίμοις ἀντετάχθη κατὰ τῆς μεγάλης ἐξουσίας τοῦ Ἔθνους ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Τόπου, κατώρθωσε δὲ διὰ τοῦ χαρακτῆρός του, διὰ τῆς προσηνοῦς συμπεριφορᾶς του καὶ διὰ τῆς διαλλακτικῆς διαγωγῆς του νὰ ἐργασθῇ διηνεκῶς μετὰ τοῦ Ἔθνους καὶ ν’ ἀναβῇ εἰς τὰ ἀνώτατα ἀξιώματα τῆς Πολιτείας διὰ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἕνεκα τῶν περιστάσεων τούτων, οἱ ἰδιαίτεροι αὐτοῦ φίλοι ἐθεώρησαν ἀναγκαῖον νὰ προτείνωσι μέτρον, τὸ πρῶτον εἰσαγόμενον εἰς τὰ ἤθη τὰ Ἑλληνικὰ, ἀλλὰ δικαιολογούμενον καὶ ἐκ τῶν περιστάσεων, καθ’ ἃς ἀποθνήσκει, καὶ ἐκ τοῦ τίτλου, τὸν ὁποῖον παρὰ πάντα ἄλλον εὐλόγως φέρει, διότι, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ μακαρίτου ἀνδρὸς, ἦτο τὸ ἀληθὲς τέκνον τῆς Βουλῆς.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει διαφωνία εἰς τὰ προταθέντα παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Θέλω σπεύσει κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κηδείας νὰ εἰδοποιήσω τοὺς κ. κ. Βουλευτάς.

§9ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀφοῦ ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως ἀπεδέχθη ἁπάσας, ἃς ὑπέβαλον προτάσεις, νομίζω, ὅτι οὐδεμία ἀπολείπεται ἄλλη ἢ ὅπως ἀποφασίσωμεν νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας ἡμῶν ἐπὶ πενθήμερον.

§10ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Λύεται ἡ Συνεδρίασις).