1882.03.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 42

τῆς 19 Μαρτίου 1882.

Ὥρα 2 μ. μ.

(Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάτοικοι τοῦ χωρίου Καναλωποῦς τῆς ἐπαρχίας Τριφυλίας αἰτοῦσι τὴν ἀκύρωσιν τοῦ νόμου περὶ διοχετεύσεως ὕδατος εἰς τὸν δῆμον Ἐράνης. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν. — Ἡ Ὄρσα χήρα Α. Γούδα ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς νὰ ψηφίσῃ πίστωσιν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργείου, πρὸς δημοσίευσιν τοῦ Θʹ τόμου τῶν Παραλλήλων Βίων, τοῦ περιέχοντος δεκατέσσαρας βίους ἡρώων τῆς ξηρᾶς, ὅσην καὶ διὰ τοὺς προηγουμένους τόμους ἐψήφιζε. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§2ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ χθὲς ὑποβληθεῖσα ἀναφορὰ τῶν Κορινθίων, παραπονουμένων, ὅτι καταστρέφεται ἡ Κόρινθος ἐκ τῆς τομῆς τοῦ Ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου.

§3ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριοι, πρὸ ἡμερῶν ἀπηύθυνα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν τὴν παρατήρησιν ν’ ἀναχαιτίσῃ τὰς ἐφεξῆς χειροτονίας τῶν Ἀρχιερέων, καὶ ἐλπίζω νὰ ἐπικρατήσῃ τὸ μέτρον τοῦτο μέχρι καλλιτέρων σκέψεων. Ἤδη ἔρχομαι ζητῶν ἄλλην πληροφορίαν, λίαν ἐνδιαφέρουσαν τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν τε καὶ πολιτείαν· ἐννοῶ νὰ εἴπω τὸ ἑξῆς· ὅτι ἀπὸ χρόνου πολλοῦ, ἀπὸ δύω ἐτῶν, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, πάντοτε ἠκούσαμεν μίαν εὐχάριστον πληροφορίαν, ὅτι ἀπὸ τὰ βάθη τῆς Ἀφρικῆς ἕνας Ἡγεμὼν ἀπέβλεψε πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἀκούσας ἴσως, ὅτι ἐνταῦθα εἶναι ἡ πηγὴ τῶν φώτων καὶ τοῦ Χριστιανισμοῦ ἡ ἕδρα, καὶ ἐζήτησεν ἐντεῦθεν νὰ δώσῃ εἰς τὸν διψῶντα λαόν του τὰ νάματα τῆς ἀληθοῦς διδασκαλίας καὶ παιδεύσεως, ἔστρεψε τὰ βλέμματά του εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία εἶναι τὸ στοιχεῖον τὸ ἐκπολιτιστικὸν ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῆς σήμερον, καὶ ἐζήτησεν ἐντεῦθεν μίαν λαμπάδα, ἵνα φωτίσῃ τὸ σκότος, τὸ ἐπικρατοῦν εἰς τὴν χώραν αὐτοῦ. Καὶ αἱ λαμπάδες, αἱ ὁποῖαι ἐζητήθησαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἔλεγον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λάβωμεν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων καὶ νὰ τὸν δώσωμεν εἰς τὰ κυνάρια· «οὐκ ἔστιν καλὸν λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων καὶ βαλεῖν τοῖς κυναρίοις.» Ὑπομονὴ, ἐὰν ἤθελεν εἶσθαι οὕτως, ἐὰν δηλαδὴ πράγματι μένοντες ἐνταῦθα οὗτοι, μετέδιδον τὸ φῶς ἐπὶ τῶν πλησίων καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν. Ἀλλὰ δυστυχῶς, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, αἱ λαμπάδες αὗται μένουσιν ὑπὸ τὸν μόδιον καὶ οὐχὶ ἐπὶ τὴν λυχνίαν· δὲν ἠκούσαμεν οὐδένα ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐθεώρουν, ὅτι ἦσαν ἀπαιτητοὶ, χρειαζούμενοι εἰς τὴν γῆν ταύτην, νὰ κατορθώσουν τὸ παραμικρὸν πρὸς τὴν ὠφέλειαν τοῦ πλησίον, δὲν τοὺς εἴδομεν, οὔτε τοὺς ἠκούσαμεν ἐκείνους ἐκ τῆς ὁμάδος τῆς ἑξηκονταρίθμου ὑποψηφιότητος Ἐπισκοπικῆς νὰ κηρύξουν οὐδαμοῦ τὸν Θεῖον λόγον καθ’ ὅλην τὴν ἁγίαν τεσσαρακοστήν, ἣν ὅσον οὔπω περατοῦμεν. Φυγοστρατεία λοιπὸν Εὐαγγελικὴ καὶ ἐδῶ· ἤδη ἀπό τινος καιροῦ βλέπομεν ἐνταῦθα κληρικοὺς ἐξ Ἀβυσσινίας, καὶ ἐκ πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας δεόντως ἠρύσθην, δικαιοῦμαι νὰ νομίζω, ὅτι ἔχουσιν ἀποστολὴν, ὅπως μετακαλέσωσιν εἰς τὰς χώρας αὑτῶν πάλιν κληρικοὺς ἀπὸ τοὺς ἐνθάδε, πρὸς διαφώτισιν τοῦ πληρώματος τοῦ ἐκεῖ Χριστιανισμοῦ κακοδοξοῦντος. Παρουσιάσθη, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, τοιαύτη αἴτησις παρὰ τῶν κληρικῶν τῶν ἐξ Ἀβυσσινίας;

§4ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.). Ἐγὼ δὲν γνωρίζω.

§5ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ σύμπασα εἶναι τῆς γνώμης, ἐὰν τοιαύτη αἴτησις ἐγένετο, ν’ ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως λάβωμεν ἓν μέτρον περὶ τοῦ λαοῦ ἐκείνου τοῦ τείνοντος ἀδελφικὴν χεῖρα πρὸς ἡμᾶς. Ταῦτα ἤθελον νὰ εἴπω πρὸς πρόληψιν τοῦ κακοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπὸ δύω ἐτῶν ἤδη ἐπαναλαμβάνεται ὅτι λαμβάνει χώραν, διότι ἐὰν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ζητοῦν παρ’ ἡμῶν φῶτα, καὶ ἡμεῖς τοὺς ἀποκρούομεν, πράττομεν, νομίζω, παράβασιν ἀντεθνικὴν, οἱ δὲ ἡμέτεροι κληρικοὶ πράττουσιν ὅ,τι οἱ ἐν Ἀθήναις Εὐαγγελισταί. Εἶναι ἐδῶ δύω ἢ τρεῖς Εὐαγγελισταὶ, οἱ ὁποῖοι ἐπαγγέλλονται τὴν διδασκαλίαν τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ ἦλθον ἐνταῦθα νὰ διδάξωσι τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τὴν γῆν ταύτην, ἐκ τῆς ὁποίας ἤντλησε τὸ Ἱερὸν Εὐαγγέλιον ἡ λοιπὴ ὑφήλιος. Ἀσία καὶ Ἀφρικὴ διατελεῖ ἐν τῷ σκότει τῆς θείας ἐπιγνώσεως, ἀκόμη καὶ μέρος τῆς Ἀμερικῆς, καὶ οἱ κύριοι ἐκεῖνοι δὲν εὗρον καλλίτερον ἔργον, εἰμὴ τὸ ἄκοπον καὶ κερδαλέον τοῦ ἐν Ἀθήναις διδάσκειν. Τὸ αὐτὸ λοιπὸν φοβοῦμαι μὴ καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα πράττομεν, δηλαδὴ οἱ ἡμέτεροι κληρικοὶ, τὸ ἀκόπως καὶ ἐν ἀσφαλείᾳ παχύνεσθαι. Κατὰ συνέπειαν φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ, ὅταν τοιοῦτόν τι πληροφορηθῇ, ὅτι ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἢ ὁ Κλῆρος ἡμῶν ἀρνεῖται νὰ παραδεχθῇ τοιαύτην πρότασιν, νὰ λάβῃ μέτρα σύντονα περὶ τούτου.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Βʹ ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀναβολῆς τῆς ἰσχύος τοῦ ΧΝΣΤʹ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τῶν Προξενικῶν Ἀρχῶν. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς δευτέραν συζήτησιν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροποποιήσεως τοῦ ΤΜΣΤʹ νόμου περὶ τῆς τομῆς τοῦ Ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου. (Ἀναγινώσκεται τὸ 1 ἄρθρον).

§8ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι ἐνθυμεῖσθε σχεδὸν πάντες τὸν καταστρεπτικὸν σεισμὸν τῆς Κορίνθου, τὸν συμβάντα κατὰ τὸ 1858. Γνωρίζετε ἐπίσης πῶς ἐπετεύχθη ὁ συνοικισμὸς τῶν Κορινθίων καὶ ἄλλων. Γνωρίζετε, λέγω, τίνες οἱ λόγοι, οἱ ὑπαγορεύσαντες τὴν ἐπιψήφισιν νόμου περὶ συνοικισμοῦ Κορινθίων καὶ Ἑξαμιλλιωτῶν, οὐχ ἧττον ἐνδέχεται τινες τῶν κ. κ. βουλευτῶν νὰ μὴ γνωρίζωσι λεπτομερῶς τὴν ἱστορίαν τοῦ συνοικισμοῦ τούτου, καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὀλίγα, σχέσιν ἔχοντα πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Ὅτε συνέβη, κύριοι, ὁ σεισμὸς κατὰ τὸ 1858, ἡ τότε Βασιλεία καὶ Κυβέρνησις, βλέπουσαι τὸ πανάρχαιον ἱστορικὸν ζήτημα περὶ τῆς τομῆς τοῦ Ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου ὁλονὲν ὡριμάζον καὶ προσεγγίζον εἰς λύσιν, καὶ ἀφορμὴν λαβοῦσαι ἐκ τοῦ σεισμοῦ τῆς Κορίνθου, ἐσκέφθησαν νὰ ἀνεγείρωσι τὴν καταστραφεῖσαν πόλιν ἐπὶ τοῦ Ἰσθμοῦ, ἵνα κατὰ τὴν γενησομένην τομὴν εὑρεθῇ πόλις ἐπὶ τῆς διώρυγος ἢ ἐγγὺς αὐτῆς. Συνεπῶς παρώρμησαν τοὺς δυστυχεῖς Κορινθίους νὰ μετοικήσωσι καὶ νὰ συνοικισθῶσιν ἔνθα σήμερον ἵδρυται ἡ νέα πόλις Κορίνθου, δὲν ἔπαυσαν δὲ ὑποσχόμεναι, ὅτι, ἂν πραγματοποιηθῇ ὁ συνοικισμὸς οὗτος, ἡ πόλις, κειμένη εἰς τὸ μεταίχμιον δύω θαλασσῶν, μελλουσῶν διὰ διώρυγος νὰ ἑνωθῶσι, θέλει κατασταθῆ κέντρον ἐμπορικῆς καὶ βιομηχανικῆς ἀναπτύξεως, ὡς οὐδεμία ἄλλη πόλις τῆς Ἑλλάδος, ἕνεκα τῆς ὁποίας δεσπόζει γεωγραφικῆς θέσεως καὶ τῆς ἀνοιχθησομένης παγκοσμίου θαλασσίου συγκοινωνίας. Τούτου ἕνεκα, ὑπὸ τῶν χρυσῶν καὶ ὑψηλῶν ἐπαγγελιῶν πεισθέντες οἱ Κορίνθιοι, ἐγκατέλιπον τὰς παλαιὰς καὶ ἐπιδιορθώσεως χρῃζούσας οἰκίας των, καὶ ἤγειραν νέας ὑπεράνω τῶν δυνάμεών των, ἐν τῇ θέσει Σχοινιὰ, πρὸς τὸ δυτικὸν μέρος τοῦ Ἰσθμοῦ· καὶ ἐνῷ ἀνέμενον τὴν πραγματοποίησιν τῶν μεγάλων τούτων ἐπαγγελιῶν, αἴφνης ἤκουσαν, ὅτι ἡ ἐσχάτως πεσοῦσα Κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἐλθοῦσα εἰς συμφωνίας περὶ διωρυχῆς τοῦ Ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου μετὰ ἑταιρίας, καὶ μὴ λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὸν συνοικισμὸν τῶν Κορινθίων, ἐπιλαθομένη δὲ τῶν ὁποίων ἡ Πολιτεία ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεων, ἀναγκάσασα αὐτοὺς νὰ μετοικήσωσι καὶ ὑποσχεθεῖσα κατασκευὴν λιμένος, καὶ νὰ ἦναι ἡ πόλις, πόλις τῆς διώρυγος, συνῆψε σύμβασιν, ἧς ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις, ἀναγκαζομένη, ζητεῖ τὴν νομοθετικὴν κύρωσιν· σύμβασιν, λέγω, δι’ ἧς παραχωρεῖται τῇ ἑταιρίᾳ ταύτῃ ἡ τομὴ, ἀκολουθοῦσα γραμμὴν, ἀφισταμένην τῆς πόλεως Κορίνθου ὑπὲρ τὰ 40 λεπτὰ τῆς ὥρας, ἀπὸ τοῦ δυτικοῦ στομίου τῆς διώρυγος· ἐντεῦθεν ἡ γενησομένη διῶρυξ μέλλει νὰ προκαλέσῃ νέον συνοικισμὸν, ἐπὶ μεγίστῃ βλάβῃ τοῦ ὑπάρχοντος συνοικισμοῦ τῶν Κορινθίων, μέλλει ἴσως ν’ ἀντικαταστήσῃ τὸν ὑπάρχοντα λιμένα, ἡμιτελῆ ὅλως ἀφεθέντα, ἐναντίον τῶν γενομένων ἀρχικῶς ὑπὸ τῆς Πολιτείας ἐπαγγελιῶν. Διὰ τοῦτο ἁπαξάπαντες οἱ Κορίνθιοι, δι’ ἀναφορᾶς, προσφεύγουσι πρὸς τὴν Βουλήν, παρακαλοῦντες αὐτὴν μεθ’ ἡμῶν καὶ δι’ ἡμῶν, ἵνα συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ζητήσῃ τὴν τροποποίησιν τῆς συμβάσεως, ἐπὶ τῷ τέλει νὰ παραδεχθῇ κλίσιν ἢ κάμψιν τῆς γραμμῆς τοιαύτην, ὥστε τὸ δυτικὸν στόμιον τῆς διώρυγος νὰ καταλήξῃ ἐγγὺς τῆς πόλεως Νέας Κορίνθου, καὶ συνάμα ὑποχρεωθῇ ἡ ἑταιρία εἰς κατασκευὴν τοῦ ὑπάρχοντος λιμένος, ἢ ἰδίᾳ δαπάνῃ ἢ δαπάνῃ τοῦ Δημοσίου χωρὶς νὰ δύναται ν’ ἀντικαταστήσῃ αὐτὸν δι’ ἄλλου λιμένος ἐπὶ ζημίᾳ τῆς πόλεως, οὐδὲ νὰ προκαλέσῃ πρὸς ἀνταγωνισμὸν αὐτῆς νέον συνοικισμὸν ἄνευ ἀνάγκης. Ταῦτα ἐθεώρησα καθῆκον νὰ ἐκθέσω, καὶ νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ αὐτὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπὶ τῷ τέλει νὰ ἐπιφέρῃ τὰς ἐκτεθείσας τροποποιήσεις ἐπὶ τῆς συμβάσεως.

§9ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κατὰ τὸ 1869 ἐκδοθεὶς περὶ τομῆς τοῦ ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου νόμος προσδιώρισε τὸν ἀνώτατον ὅρον τῶν παραχωρήσεων τοῦ Δημοσίου καὶ τὸν ἐλάχιστον ὅρον τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἀναληψομένης τὴν τομὴν τοῦ Ἰσθμοῦ ἑταιρίας. Ὁ ἀνώτατος ὅρος τῶν παραχωρήσεων τοῦ Δημοσίου, συνισταμένων εἰς ὡρισμένην ἔκδοσιν γαιῶν ἑκατέρωθεν τῆς διώρυγος καὶ εἰς πληρωμὴν πέντε ἑκατομμυρίων μετὰ τὴν λῆξιν τῆς διαρκείας, δὲν τροποποιεῖται διὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἐνῷ τροποποιοῦνται δι’ αὐτοῦ αἱ ὑποχρεώσεις τῆς ἑταιρίας, ὀφειλούσης νὰ κατασκευάσῃ τὸ εὖρος τοῦ πυθμένος εἰς πλάτος οὐχὶ 42, ἀλλὰ 22 μόνον μέτρων. Παρακαλῶ τὸν ἁρμόδιον κ. ὑπουργὸν σήμερον, ὅτε πρόκειται τὸ νομοσχέδιον εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν, νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν, ἐὰν ἐπειράθη νὰ ἐπιτύχῃ καὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἀνωτέρω παραχωρήσεων τοῦ Δημοσίου, καὶ ἂν αἱ ἀπόπειραί του ἀπέτυχον, ποῖοι λόγοι ἔπεισαν αὐτὸν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς αὐτάς. Προσέτι, κατὰ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ μνημονευθέντος νόμου, ὁ ἐλάχιστος ὅρος τοῦ βάθους τῆς διώρυγος προσδιορίζεται εἰς ἓξ καὶ ἥμισυ μέτρα. Ἂν δ’ ἐπρόκειτο ἡ Κυβέρνησις νὰ συμφωνήσῃ μετὰ τῆς ἑταιρίας νὰ ἦναι τὸ βάθος ὀκτὼ μέτρα, δὲν εἶχεν ἀνάγκην τῆς νομοθετικῆς συναινέσεως. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ νόμος ἀπαιτεῖ διὰ τὸ βάθος νὰ μὴ ἦναι κατώτερον τοῦ βάθους τῆς διώρυγος τοῦ Σουέζ, ζητεῖ τάχα τὴν συναίνεσιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας, διότι καθ’ ἃς ἔλαβε πληροφορίας, τὸ βάθος τῆς διώρυγος τοῦ Σουὲζ εἶναι ἀνώτερον τῶν ὀκτὼ μέτρων; Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν καὶ τὴν πληροφορίαν ταύτην.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 1 ἄρθρον νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκονται τὸ 2 καὶ 3 ἄρθρον καὶ γίνονται δεκτὰ, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς δευτέραν συζήτησιν).

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Φιλαρέτου, ἀφορώσης τὴν πολιτικὴν τῆς πρώην Κυβερνήσεως.

§12Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἐπίστευον καὶ ἐγώ, ὡς καὶ ὅλη ἡ μερὶς αὕτη (δεικνύει τὴν ἀριστεράν), ὅτι, μετὰ τὰ λαβόντα χώραν, πολιτικὸν ζήτημα δὲν ἠθέλομεν ἔχει πλέον ἢ τοὐλάχιστον δὲν ἠθέλομεν ἔχει αὐτὸ τόσον ταχέως, διότι ἐνθυμεῖσθε, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἐκήρυξεν, ὅτι σκοπὸν ἔχει νὰ ὑποστηρίξῃ ἀπάντησιν πρὸς τὸν Βασιλέα ὅλως τυπικὴν, ἡμεῖς, μὴ θέλοντες νὰ διέλθῃ τὸ ζήτημα ἐν σιωπῇ, ἐπροτείναμεν νὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ ἐπιψηφισθέντος νομοσχεδίου· ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐδέχθη τοῦτο· ἡ συζήτησις ἤρξατο, ἐγένετο εὐρυτάτη καὶ ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ἐνθυμεῖσθε τότε, ὅτι, προκειμένου ἐν τῷ μεταξὺ νὰ ψηφισθῇ ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἐπειδὴ ἐγνώσθη ὅτι ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ πολιτικὴ συζήτησις, ἀνεστάλη ἡ ψήφισις τῆς ἀπαντήσεως, ἵνα ἐξακολουθήσῃ ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Νόμου· αὕτη ἦτο ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως. Ἐκ τούτου, κύριοι, πολλοὶ τῶν φίλων, ἀνήκοντες εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην, (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ἀπῆλθον. Νομίζω ὅτι, ἐὰν ἐν καλῇ πίστει πρόκειται νὰ ἐνεργήσωμεν ἐνταῦθα, πρέπει, ἀντὶ νὰ συζητηθῇ ἡ πρότασις σήμερον, νὰ προσδιωρισθῇ ἄλλη ἡμέρα, καθ’ ἣν νὰ δύνανται νὰ εἰδοποιηθῶσιν οἱ ἀπόντες, ἵνα ἔλθωσιν· ἐὰν δὲ δὲν ἔλθουν, δὲν ἐμποδίζει τοῦτο τὴν συζήτησιν· ὑποτίθεται ὅτι ἀρνοῦνται. Τοιουτοτρόπως μόνον ἡ συζήτησις θέλει εἶσθαι σπουδαία, εἰλικρινὴς καὶ οὐχὶ ἐξ ἐνέδρας, διεξαχθεῖσα νομίμως καὶ κατὰ κανόνα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κατηγορούμεθα ὅτι ἐδιοικήσαμεν ἀνεπιτηδείως καὶ ὅτι δὲν ἠτοιμάσαμεν τὸ ἔθνος, καὶ μᾶς εἶπαν, «εἶσθε ὑπεύθυνοι, διότι δὲν ἠτοιμάσατε τὸ ἔθνος, εἶσθε ὑπεύθυνοι ἐπίσης, ἐὰν ἑτοιμάσαντες αὐτὸ, δὲν ἐπολεμήσατε». Ἔχω ἀνάγκην λοιπὸν ν’ ἀποδείξω, ὅτι οὐδὲν τούτων εἶναι ἀληθές· ὅτι ἡμεῖς ἐξετελέσαμεν πληρέστατα τὸ καθῆκόν μας, ὅσον ἐξήρτητο ἀπὸ τὴν δύναμιν καὶ τὴν θέλησιν, οὐχὶ ἡμῶν, ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος· ὅτι ἂν καθυστερήσαμεν, καθυστερήσαμεν εἰς ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα δὲν εἴμεθα κύριοι ἡμεῖς νὰ φέρωμεν εἰς πέρας. Θέλω ζητήσει λοιπὸν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἀπόδειξιν τούτων νὰ προσαχθῶσιν· αʹ) Σημείωσις κατ’ εἶδος καὶ ποσὸν τῶν παραγγελιῶν τῶν ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν, τῶν γενομένων ἀπὸ τῆς 10 Μαρτίου μέχρι τῆς 12 Ὀκτωβρίου 1880, μετὰ λεπτομεροῦς δηλώσεως τῶν μέχρι τῆς 31 Μαρτίου 1881 ἐκτελεσθεισῶν. βʹ) Σημείωσις τῶν παραγγελιῶν ἐπίσης κατ’ εἶδος καὶ ποσὸν, τῶν γενομένων ἀπὸ τῆς 13 Ὀκτωβρίου 1880 καὶ ἐφεξῆ, μετὰ λεπτομεροῦς δηλώσεως τῶν μέχρι τῆς 31 Μαρτίου 1881 ἐκτελεσθεισῶν. γʹ) Ἡ περὶ τῶν παραγγελιῶν τούτων ταχυδρομικὴ καὶ τηλεγραφικὴ ἀλληλογραφία τῶν ὑπουργείων. δʹ) Πίναξ καθ’ ὅπλον τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ κατὰ τὴν 12 Ὀκτωβρίου 1881 μετὰ σημειώσεως ἀκριβοῦς τῆς τοποθετήσεως αὐτοῦ καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δυνάμεων νὰ ἐξέλθωσιν εἰς ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν. εʹ) Ὅμοιος πίναξ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ κατὰ τὴν 31 Μαρτίου 1881. ϛʹ) Ὅμοιος πίναξ τῆς καταστάσεως τῶν ναυτικῶν δυνάμεων καθ’ ἑκατέραν τῶν ἐποχῶν τούτων. ζʹ) Κατάστασις τῶν χρηματικῶν ποσῶν, ὅσα εἶχον πληρωθῇ καὶ ὅσα ὠφείλοντο πρὸς ὁλοσχερῆ ἀπότισιν τοῦ συνόλου τῶν γενομένων παραγγελιῶν, μέχρι τῆς 31 Μαρτίου 1881. ηʹ) Κατάστασις τῶν μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἀνωτέρω ποσῶν μενόντων ἀδιαθέτων χρημάτων ἐκ τῶν διαφόρων δανείων. θʹ) Αἱ ἐκθέσεις Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ Ὀθωμανικοῦ στρατοῦ καὶ τῶν ἐν ταῖς προσαρτηθείσαις ἐπαρχίαις ἀμυντικῶν ἔργων. ιʹ) Πληροφορίαι περὶ τοῦ πότε μετηνέχθησαν τὰ πυροβόλα εἰς Δομοκόν, ποίου εἴδους καὶ ποίας ὁλκῆς ἦσαν ταῦτα καὶ πόσος ἀπῃτήθη χρόνος ὅπως γείνῃ ἡ μεταφορὰ αὐτῶν. ιαʹ) Πότε ἤρξατο καὶ πότε ἀποπερατώθη ἡ κατασκευὴ τῶν ἑξῆς ὁδῶν: Μεταξὺ Λεβαδείας καὶ Ἀταλάντης, μεταξὺ Ἀταλάντης καὶ Λαμίας, μεταξὺ Λαμίας καὶ τῆς πρώην μεθορίου γραμμῆς καὶ μεταξὺ Ἀγρινίου, Καρβασσαρᾶ καὶ Ἀννίνου, μετὰ σημειώσεως τῶν δαπανηθέντων χρηματικῶν ποσῶν καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν εἰς τὴν κατασκευὴν αὐτῶν ἀπασχοληθέντων ἐργατῶν. Κύριοι, θέλω σκεφθῆ τότε καὶ θέλω ὑποβάλει, ἐὰν ἡ τιμὴ καὶ τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος τὸ ἐπιτρέπει, θέλω ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν τὰς συνεννοήσεις, αἵτινες ἔλαβον χώραν μεταξὺ ἐμοῦ καὶ διοικητῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ τὰς γνώμας, αἵτινες μοὶ ἐδόθησαν. Σκοπεύω διὰ τούτων, κύριοι, ν’ ἀποδείξω πρῶτον, ὅτι ἐξετελέσαμεν τὸ καθῆκον ἡμῶν, ὅτι ὅ,τι ἐγένετο δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως, ὅτι κίνδυνος μέγιστος, τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα ἀπειλῶν, ἐπέβαλλεν νὰ μὴ ἐνεργήσωμεν ἢ ὅπως ἐνεργήσαμεν. Ἰδοὺ τί σκοπεύω δι’ αὐτῶν ν’ ἀποδείξω, καὶ ἡ Βουλὴ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασιν αὐτὴν, ἐὰν ἐπιθυμῇ νὰ φωτισθῇ, καὶ θέλει πεισθῇ ἐπὶ τέλους, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λυθῇ καλλίτερον. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ζητεῖ τοῦτο, ἂς ἐγκρίνῃ τὴν πρότασίν μου, ἄλλως, ἂς ἀποφασίσῃ ὅ,τι θέλει. Τὸ κατ’ ἐμὲ θέλω ἀδιαφορήσει, οὔτε θέλω λάβει μέρος διόλου εἰς τὴν συζήτησιν οὔτε ἐγὼ, οὔτε ἄλλος τις τῶν φίλων, διότι μᾶς στερεῖτε τὰ μέσα τῆς ὑπερασπίσεως.

§13ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Συνεπείᾳ, κύριε Πρόεδρε, τῶν λόγων τοῦ κ. Κουμουνδούρου, νομίζω καὶ ἐγώ, ὅτι εἶναι δίκαιον ν’ ἀποφασίσωμεν νὰ προσδιορισθῇ μία ἡμέρα, πρὸς συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου, καὶ ἡ Βουλὴ ἂς κάμῃ ὅ,τι θέλει.

§14ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι, ἂν καὶ δὲν παραδέχομαι ὡς ἐπιχείρημα σπουδαῖον τὴν ἀναχώρησιν πολλῶν βουλευτῶν τῆς πτέρυγος ταύτης, διότι καὶ ἐξ ἐκείνης ἀπῆλθεν ἴσως οὐχὶ μικρότερος ἀριθμὸς, οὐχ ἧττον, νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν τὴν πρότασιν τοῦ πρώην πρωθυπουργοῦ καὶ βουλευτοῦ Μεσσήνης, καθόσον στηρίζεται εἰς αἴτησιν προσαγωγῆς στατιστικῶν πληροφοριῶν περὶ τῆς καταστάσεως τῶν πολεμικῶν προμηθειῶν τοῦ Κράτους· καὶ τοσοῦτον σπουδαιοτέραν νομίζω τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ κ. πρώην πρωθυπουργοῦ, καθόσον αὕτη θέλει φέρει ἡμᾶς εἰς θέσιν νὰ ἐκτιμήσωμεν κατὰ πόσον ἦσαν ἀκριβῆ τὰ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν λεχθέντα παρὰ τοῦ πρώην ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι κατὰ τὸν χρόνον τῆς ὑποχωρήσεως ὁ στρατὸς ἦτον ἕτοιμος.

§15Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς αὐτό· πρέπει νὰ λέγητε τὴν ἀλήθειαν.

§16ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ τοῦτο ἀντελήφθην — ἀπέναντι τῆς σημερινῆς δηλώσεως τοῦ κ. πρώην πρωθυπουργοῦ, ὅτι ὑπεχώρησε μόνον ἀφ’ οὗ συνῆλθεν εἰς συμβούλια μετ’ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, καὶ θέλομεν μάθει ἂν αἱ παραστάσεις αὐτῶν ἦσαν τοιαῦται. Ἑπομένως προτείνω καὶ ἐγὼ εἰς τὴν Βουλὴν, νὰ ὁρίσῃ τὴν συζήτησιν μετὰ δύω ἢ τρεῖς ἡμέρας, ὅτε θέλει εἶναι δυνατὸν νὰ προσαχθῶσι τὰ ἔγγραφα, καὶ ἡ συζήτησις οὕτω γείνῃ πλήρης. Τότε δὲ ἐπιφυλάσσομαι καὶ ἐγὼ νὰ ὑποβάλω τὴν τροπολογίαν μου εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Φιλαρέτου.

§17ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κύριοι, δὲν ἠθέλησα διὰ τῆς προτάσεώς μου νὰ φέρω σκάνδαλα. Ἐπίστευσα ὅμως καὶ πιστεύω, ὅτι τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπησχόλησε ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, ἤθελεν εἶσθαι ἡμιτελὲς, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν κατέληγεν εἰς ἓν συμπέρασμα· διότι ἡ γνώμη τοῦ Α καὶ τοῦ Β δὲν εἶναι ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, τὰ δὲ λεγόμενα ὑπὸ τοῦ Α καὶ τοῦ Β δὲν εἶναι βεβαιωμένον ἐὰν τὰ πρεσβεύῃ καὶ ἡ Βουλὴ, καὶ πρέπει ταῦτα νὰ ἐπισημοποιηθῶσι δι’ ἀποφάσεως, ἵνα μείνωσιν ὡς δίδαγμα τοῦ μέλλοντος. Λέγω, ὅτι δὲν ἠθέλησα νὰ γεννήσω σκάνδαλα, καὶ τοῦτο τὸ ἀποδεικνύω, διότι τὴν πρότασίν μου ταύτην ὑπέβαλον καθ’ ἣν στιγμὴν ἤρχιζεν ἡ ἀνάγνωσις τῶν τροπολογιῶν εἰς τὴν ἀπάντησιν τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Μέχρις ἐκείνης τῆς στιγμῆς περιέμενον νὰ ἴδω ἄλλοθι φερομένην τοιαύτην πρότασιν. Ἀπελπισθεὶς δὲ, ἐνεχείρησα τῷ κ. προέδρῳ ταύτην, ὡς πόρισμα τῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος· καὶ ὑπέθεσα ταύτην ὡς τέλος καὶ οὐχὶ ὡς ἔναρξιν συζητήσεων Ἀπέφυγον ὅμως νὰ λάβω τὸν λόγον, ἵνα μὴ ἀπασχολῶ συχνὰ τὴν Βουλὴν. Φρονῶ ἐν τούτοις, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐδικαιοῦτο σήμερον νὰ ἐπικαλεσθῇ πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἀναβλητικῆς του προτάσεως, ὅσα ἄλλοτε εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὅτι δηλαδὴ δὲν ἤθελε γίνει συζήτησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἠμπόδισε τοὺς φίλους του ν’ ἀναχωρήσωσιν ἐξ Ἀθηνῶν, διότι οὐδεὶς νόμος, φρονῶ, οὐδὲν κοινοβουλευτικὸν ἔθιμον ἐπιβάλλει τοιαύτην στρατιωτικὴν ὑπακοὴν εἰς τὰ ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων λεγόμενα, καὶ δὲν ἔπρεπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος νὰ ὑποθέτῃ, ὅτι ταῦτα εἶναι ὑποχρεωτικὰ πρὸς ὅλους· ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ πιστεύω, ὅτι ἐγνώριζεν, ὅτι πιθανὸν ἦτο πρὸ τοῦ πέρατος τῶν σπουδαίων ἡμῶν συζητήσεων νὰ ἔλθῃ τοιαύτη πρότασις ὡς συμπέρασμα τῶν ὁμιλιῶν, καὶ δὲν ἔπρεπε ν’ ἀναχωρήσωσιν οἱ φίλοι του· οὐχ ἧττον ὅμως δέχομαι πληρέστατα, ὅτι ἐπὶ τοιούτων προτάσεων πρέπει νὰ δίδωνται ὅλα τὰ μέσα πρὸς τελείαν ἀπάντησιν, καὶ ἀφοῦ ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς φρονεῖ, ὅτι ἔχει ἀνάγκην χρόνου, ὅπως μᾶς φέρῃ τοὺς φίλους του καὶ πληροφορίας, δὲν ἀντιλέγω εἰς τὴν ἀναβολὴν, ἀλλὰ πάντοτε ἐννοῶ νὰ προσδιορισθῇ ῥητὴ ἡμέρα πρὸς συζήτησιν τῆς προτάσεώς μου· ὁπωσδήποτε δὲν θέλω νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἐξ ἐφόδου καὶ ἐξ ὑπογείου ἔρχεται ἡ πρότασίς μου.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ κατὰ ποίαν ἡμέραν ἐπιθυμεῖ νὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις αὕτη.

§19ΜΙΛΗΣΗΣ. Μετὰ τὴν προσαγωγὴν τῶν ἐγγράφων.

§20Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἰδοὺ τί ἐννοῶ ἐγώ. Ἐὰν πρόκηται νὰ γείνῃ διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἡ πρώτη πρᾶξις μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν νὰ ἦναι αὕτη.

§21ΜΑΝΔΑΛΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης εἶπε νὰ παύσῃ ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της μέχρι τοῦ Πάσχα. Νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐργασθῶμεν μέχρι τῆς μεγάλης Τετάρτης.

§22ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἐλέχθη τοιοῦτόν τι.

§23Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ συζήτησις νὰ γείνῃ τὴν πρώτην συνεδρίασιν μετὰ τὰς ἑορτάς.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναινεῖ ἡ Βουλή;

§25ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ μόνον τὸν κύριον Πρόεδρον νὰ εὐαρεστηθῇ ν’ ἀποστείλῃ εἰς τὸ ὑπουργεῖον ἀντίγραφον τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν, τῶν περιεχόντων τὴν αἴτησιν τοῦ κ. βουλευτοῦ Μεσσήνης.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διὰ σήμερον δὲν ὑπάρχει ἄλλο ἀντικείμενον. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ὥρᾳ 4½ μ. μ.