1881.02.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 80

τῆς 26 Φεβρουαρίου 1881.

Ὥρα 2½ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Εὐθ. Σταματογιάννης παραπονεῖται, ὅτι ἀπόσπασμα στρατιωτικὸν διέπραξε κακώσεις εἰς τὸ χωρίον του Βελενίκο. Θὰ σταλῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν στρατιωτικῶν ἡ ἀναφορά του.

§2Α. ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ κ. Στεφανόπουλος νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν αὐτά.

§3ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ, κ. Πρόεδρε, προκαλοῦμαι, λέγω, ὅτι καὶ ἐγὼ, ὅστις ἐπρότεινα τὸν νόμον περὶ στρατιωτικῶν καταλυμάτων, ἤθελον νὰ κάμω παράπονα πρὸ πολλοῦ ἐναντίον τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ἠμπορεῖ νὰ μὴ πταίῃ καὶ αὐτὸς, ἀλλὰ τὰ ἀποσπάσματα κάμνουν ἔξω μεγάλας καταπιέσεις. Ἔχω ἀφορμὰς βασίμους καὶ παράπονα πολλῶν συνεπαρχιωτῶν μου, ἐξετάσας δὲ ἔμαθον, ὅτι ὁ νόμος δὲν λειτουργεῖ καλῶς· ἂν καὶ ἐκυρώθη, δὲν ἀπεστάλη εἰς τὰς ἀρχὰς μὲ ὁδηγίας πῶς πρέπει νὰ ἐκτελεσθῇ, οὔτε Β. Διάταγμα, κανονίζον τὰς λεπτομερείας· ὅθεν ἀνάγκη νὰ ἐργασθῶσι σπουδαίως οἱ κ. κ. ὑπουργοὶ περὶ τούτου, καὶ διαταχθῶσιν αἱ ἀρχαὶ νὰ συνεννοῶνται καὶ νὰ προλαμβάνουν τὰς καταχρήσεις καὶ τὰ ἀτοπήματα. Ἐννοῶ τὴν μεγάλην ἀνάγκην, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον ἡ Ἑλλὰς, διὰ νὰ συνάξῃ τοὺς ἐπιστράτους, καὶ ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἠμπορεῖ νὰ γείνουν κάποιαι παρεκτροπαί· ἀλλ’ αἱ παρεκτροπαὶ καὶ αἱ καταπιέσεις ὑπερέβησαν πάντα ὅρον, διότι τὰ ἀποσπάσματα μένουν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας εἰς τὰς οἰκίας τῶν πολιτῶν, καὶ μάλιστα εἰς ὀφειλέτας, καὶ πιέζουν. Οἱ πολῖται εὐχαρίστως προσφέρουν τροφὴν, ὅσην ἔχουν, καὶ δὲν καταδέχονται νὰ ζητήσουν καμμίαν ἀποζημίωσιν παρὰ τῶν στρατιωτῶν, ἀλλ’ αἱ παρεκτροπαὶ εἶναι δυσάρεστοι. Πρέπει λοιπὸν νὰ σταλῶσι διαταγαὶ εἰς τὰ ἀποσπάσματα, ὥστε νὰ μὴ προβαίνωσιν εἰς τοιαύτας παρεκτροπάς.

§4ΟΙ ΥΠΟΥΡΓΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα, θέλομεν φροντίσει.

§5ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Κύριε πρόεδρε, παρεκάλεσα καὶ ἐγὼ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν χθὲς νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του εἰς τοῦτο· ὑπάρχει ὅμως καὶ ἕτερος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον παραβιάζεται ὁ νόμος, ἰδίως δὲ τὸ ἄρθρον 15, τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν ἀπροστατεύτων γυναικῶν ἀπὸ τοῦ νὰ χορηγῶσι καταλύματα, διὰ τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἐπέμεινα πέρυσι νὰ καταχωρισθῇ ἐν τῷ νόμῳ, καὶ νὰ μὴ περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὸ νὰ ἀναγραφῇ ἡ ἀπαλλαγὴ αὕτη εἰς τὰ πρακτικὰ, ὡς ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐπρότεινε τότε, τουτέστι νὰ σημειωθῇ μόνον εἰς τὰ πρακτικὰ, ἐνῷ ἐγὼ ἐπέμενον νὰ γείνῃ ἄρθρον νόμου, καὶ εἶναι ἤδη τὸ 15 ἄρθρον. Κατὰ δυστυχίαν ἐν τούτοις δὲν ἐφαρμόζεται τὸ ἄρθρον τοῦτο, καὶ τὰ ἀποσπάσματα λαμβάνουν καταλύματα εἰς τὰς οἰκίας χηρῶν καὶ ὀρφανῶν, τὸ ὁποῖον εἶναι σκανδαλῶδες. Εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας γίνονται ταῦτα· ἀλλ’ ἀνηγγέλθη σήμερον εἰς ἐμέ, ὅτι μέγιστον σκάνδαλον ἐγένετο καὶ ἐν τῇ πατρίδι μου, διότι πέντε στρατιῶται ἐτοποθετήθησαν ἐπὶ ἡμέρας ἐν τῇ οἰκίᾳ χήρας τινὸς, ἥτις ἔχει μόνον ἓν θυγάτριον. Θὰ παρακαλέσω καὶ ἐγὼ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργὸν νὰ πέμψῃ ἐγκύκλιον εἰς ὅλας τὰς διοικητικὰς ἀρχὰς καὶ νὰ εἰδοποιήσῃ τοὺς νομάρχας καὶ ἐπάρχους, ὅτι δὲν ἐπιτρέπονται τοιαῦτα καταλύματα.

§6ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ. Θὰ ἐκδώσω τὰς προσηκούσας διαταγὰς περὶ τούτου πρὸς τοὺς νομάρχας καὶ ἐπάρχους.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Οἰκονόμος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου περὶ συστάσεως ἑλληνικῆς σχολῆς ἐν Παρισίοις, πρὸς ἐκμάθησιν τῶν εἰς τὴν μεγάλην βιομηχανίαν ἐφηρμοσμένων μαθηματικῶν καὶ φυσικῶν ἐπιστημῶν. Θὰ τυπωθῇ. Ὁ κ. Δ. Αἰνιὰν ἐξαιτεῖται τὴν ὑπὸ τοῦ δημοσίου προίκισιν τῆς θυγατρός του· ἄλλως νὰ τῷ χορηγηθῇ μηνιαῖον βοήθημα ἐκ δραχμῶν 100 κατὰ τὸ ἐπίλοιπον τοῦ βίου του. Ἡ Μπίλιω Ῥαφαὴλ, θυγάτηρ τοῦ ἐξ Ὕδρας ναυάρχου Ῥαφαὴλ, ζητεῖ αὔξησιν τῆς εὐτελοῦς συντάξεώς της. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται θὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργεῖον. Ἔμποροι Πειραιῶς παραπονοῦνται, ὅτι δὲν ἐξετελέσθησαν αἱ ἀποφάσεις, δι’ ὧν κατεδικάσθησάν τινες ἐπὶ λαθρεμπορίοις.

§8ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Τινὲς ἐκ Πειραιῶς παραπονοῦνται, ὅτι δὲν ἐκδίδονται ἐγκαίρως ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν αἱ ἀποφάσεις περὶ λαθρεμπορίων καὶ ἄλλων τελωνιακῶν παραβάσεων, ἰδίως δὲ παραπονοῦνται, ὅτι δὲν ἐκδικάζεται ἡ ἔφεσις κατὰ τῆς ἀποφάσεως, ἡ ὁποία καταδικάζει τὸν ἔμπορον Μέρμιγγαν εἰς ποινὴν 29,000 δραχμῶν. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὸ τελωνιακὸν Τμῆμα τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν δὲν εἶναι ἐνήμερον εἰς τὴν ἔκδοσιν τῶν τοιούτων ἀποφάσεων· ὑπάρχουσι παρ’ αὐτῷ ἐκκρεμεῖς ἀποφάσεις, αἱ ὁποῖαι εἰσήχθησαν ἀπὸ δύο καὶ ἐπέκεινα ἐτῶν, καὶ τὰς ὁποίας δὲν προφθάνει νὰ ἐπεξεργασθῇ καὶ ὑποβάλῃ ὑπ’ ὄψιν τοῦ Ὑπουργοῦ. Εἰς τὴν προκειμένην ὅμως ὑπόθεσιν, ἐπειδὴ εἶναι σπουδαία, ἤθελον διατάξει ἰδιαιτέρως νὰ ἐπισπευθῇ ἡ ἔκδοσις τῆς ἀποφάσεως, ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἄλλος τις λόγος, τὸν ὁποῖον θέλω σᾶς ἐκθέσει. Ὁ Μέρμιγγας κατεδικάσθη ἀπὸ τὸ τελωνεῖον Πειραιῶς ὄχι ἐπὶ λαθρεμπορίῳ, ἀλλὰ διότι ἐμπορεύματα, τὰ ὁποῖα ἐπὶ ἐγγυήσει εἶχεν ἀποθηκεύσει εἰς τὴν ἰδιωτικὴν αὐτοῦ ἀποθήκην, τὰ ἐξήγαγεν ἄνευ ἀδείας τῆς τελωνιακῆς ἀρχῆς. Τοῦτο εἶναι τελωνιακὴ παράβασις, ἀλλ’ αἱ τοιαῦται τελωνιακαὶ παραβάσεις μέχρι τοῦ 1880 δὲν ἐτιμωροῦντο ἀπὸ τὸν τελωνιακὸν νόμον· ἐὰν δέ τις ἐλάμβανε τοιαῦτα ἐμπορεύματα ἀπὸ τὴν ἰδιωτικὴν αὐτοῦ ἀποθήκην ἄνευ ἀδείας, ὑπεχρεοῦτο, ὅταν ἀνεκαλύπτετο ἡ τοιαύτη πρᾶξις, νὰ πληρώσῃ τὸ ἁπλοῦν τέλος. Κατὰ τὸ 1879 ὅμως ὁ τότε ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Δηλιγιάννης ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ὑποχρεώνει τοὺς ἐμπόρους τούτους νὰ δίδουν ἐγγύησιν, ἐν περιπτώσει δὲ, καθ’ ἣν ἤθελον θέσει τὰ ἐμπορεύματά των εἰς ἀνάλωσιν ἄνευ ἀδείας τῆς ἀρχῆς, κηρύττει τὴν πρᾶξιν ὡς λαθρεμπόριον, καὶ τοὺς καταδικάζει εἰς τὴν πληρωμὴν τοῦ ὀκταπλοῦ. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἐψηφίσθη ἀπὸ τὴν Βουλὴν, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ ὁ Μέρμιγγας κατεδικάσθη εἰς τὴν πληρωμὴν ὀκταπλοῦ τέλους, διότι ἔθεσεν εἰς ἀνάλωσιν ἐμπορεύματα, τὰ ὁποῖα εἶχε θέσει εἰς τὴν ἰδιωτικὴν αὐτοῦ ἀποθήκην καὶ διὰ τὰ ὁποῖα εἶχε δώσει ἐγγύησιν. Συγχρόνως ὅμως κατεδικάσθη καὶ ἄλλος τις ἔμπορος ἐκ Πειραιῶς εἰς ποινὴν, ἡ ὁποία ἀναβαίνει εἰς 42,000 δραχμάς. Πρὶν δὲ προφθάσω νὰ ἐξετάσω τὰς ὑποθέσεις αὐτὰς, ἐγένετο καταγγελία καὶ ἐκ Σύρου, ὅτι πολλοὶ τῶν ἐκεῖ ἐμπόρων, ἐκ τῶν χαιρόντων ὑπόληψιν τιμίων ἀνθρώπων, ὑπέπεσαν εἰς τοιαύτας παραβάσεις, διὰ τὰς ὁποίας μάλιστα ἔλεγον, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ καταδικασθοῦν εἰς ποινὴν 50,000 δραχμῶν, 80,000 καὶ 100,000 δραχμῶν. Ἑπομένως, πρὶν βάλω χεῖρα καὶ ἐξετάσω κατ’ οὐσίαν, ἠθέλησα νὰ περιμείνω νὰ ἔλθουν καὶ ἀπὸ τὴν Σύρον αἱ ἄλλαι ὑποθέσεις, διὰ νὰ ἴδω τὸ μέγεθος τῶν ζημιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπρόκειτο νὰ γείνουν εἰς διαφόρους ἐμπόρους, ἕνεκα τῶν καταχρήσεων αὐτῶν. Ἀπὸ τὴν Σύρον δὲν παρουσιάσθησαν ἀκόμη· ἀλλ’ ἐὰν τῳόντι ἤθελον παρουσιασθῇ πολλαὶ τοιαῦται παραβάσεις, ἤθελον ἴσως ζητήσει τὴν μεταβολὴν τοῦ νόμου. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἀνέβαλον μέχρι τοῦδε.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἔπαρχος Ἠλείας τηλεγραφεῖ τὰ ἑξῆς· «Κύριον πρόεδρον τῆς Βουλῆς εἰς Ἀθήνας. Διακόσιοι περίπου πολῖται, ἔμποροι καὶ κτηματίαι, μοὶ ὑπέβαλον σήμερον ἐπιτροπῶν ἀναφορὰν πρὸς τὴν Βουλὴν, ἔχουσαν οὕτως. «Γενικὴ ἁπασῶν τῶν τάξεων ἐπιθυμία, πλὴν εὐαρίθμων ἀγωγέων, ὑπάρχει ὑπὲρ κατασκευῆς σιδηροδρόμου, ἐν ᾧ ἔγκειται ἀληθὴς εὐημερία τοῦ τόπου. Ἱκετεύομεν σεβαστὴν Βουλὴν προβῆναι ἀδιστάκτως εἰς ἐπιψήφισιν νομοσχεδίου, οὐδόλως λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν ὑποβαλλομένας ἄλλας ἀναφορὰς. Πρωτόγραφον ἀναφορᾶς ὑποβάλλω αὔριον ταχυδρομικῶς. Λαμβάνων ἀφορμὴν, ἀναφέρω, ὅτι ἐπιψήφισις νομοσχεδίου εἶναι διακαὴς τοῦ τόπου εὐχή».

Ἔπαρχος Ἠλείας

ΚΟΝΤΑΚΗΣ.»

§10ΤΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, κατὰ τὴν προπαρελθοῦσαν συνεδρίασιν ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ κ. προέδρου τῆς Βουλῆς ἐν ἀπουσίᾳ μου ἀναφορὰ τῶν κατοίκων Μώλου τοῦ δήμου Θερμοπυλῶν τῆς ἣν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω ἐπαρχίας, παραπονουμένων, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῆς ἐκτιμήσεως τῶν γαιῶν ἐξετίμησεν ὑπερόγκως τὰς γαίας αὐτὰς, ἐκτιμήσασα, ἐκ ταμιευτικοῦ πνεύματος ὁρμωμένη, τῆς πρώτης τάξεως εἰς δραχμὰς 68, τῆς δευτέρας 48 καὶ τῆς τρίτης 28. Ἡ τιμὴ εἶναι λίαν ὑπέρογκος, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ φέρῃ διόρθωσιν, διατάττουσα ἀναθεώρησιν τῶν γαιῶν. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη παρεπέμφθη ἀναρμοδίως εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ τὴν παραπέμψῃ εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἁρμοδίως, διὰ νὰ τὴν μελετήσῃ καὶ φέρῃ τὴν προσήκουσαν διόρθωσιν, ἀφοῦ μάλιστα ἤδη συζητεῖται νόμος νέος περὶ παρατάσεως τῶν δηλώσεων τῶν γαιῶν, καθόσον οἱ δηλωταὶ ἐπεβαρύνθησαν μὲ ὑπέρογκον τόκον ἀπὸ τοὺς τοκογλύφους, διὰ νὰ δηλώσωσι τὰς γαίας, προκαταβάλλοντες τὸ νενομισμένον.

§11ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποστέλλεται λοιπὸν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ νὰ τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ κ. ὑπουργός. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴ κατὰ λάθος ἔλαβε τὸ ποσὸν 589,28%, ἀναγόμενον εἰς τὰς κεκλεισμένας χρήσεις τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, καὶ δραχμὰς 27, 73% εἰς διαγεγραμμένας τοῦ αὐτοῦ ὑπουργείου, καὶ κατελόγισεν αὐτὰς εἰς τὰς κεκλεισμένας καὶ διαγεγραμμένας τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν. Ἑπομένως δέον τὰ ποσὰ ταῦτα ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὰ ψηφισθέντα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν καὶ νὰ προστεθῶσιν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Διὰ τῆς μεταφορᾶς ταύτης ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης θ’ ἀναγραφῇ πίστωσις ὡς ἑξῆς.

Κεκλεισμέναι χρήσεις························· 3,384:71.

Διαγεγραμμέναι······························· 100:68.

Ἐπίσης ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ, κατὰ λογιστικὸν λάθος, ἤθροισε τὰς διὰ δηλώσεων ὑποβληθείσας εἰς αὐτὴν κεκλεισμένας χρήσεις τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν εἰς δραχμὰς 13,804,43 0)0, ἐνῷ τὰ εἰς τὰς δηλώσεις σημειούμενα ποσὰ δίδουσιν ἀθροιζόμενα δραχμὰς 8,333,43 0)0. Ἑπομένως πρέπει ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὰς ψηφισθείσας εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν πιστώσεις καὶ τὸ ἐκ τῆς ἐσφαλμένης ἀθροίσεως τεθὲν ἐπὶ πλέον ποσὸν δραχμῶν 5,471, καὶ νὰ μείνωσιν αἱ πιστώσεις ὡς ἑξῆς.

Κεκλεισμέναι χρήσεις······················· 237,572,27.

Διαγεγραμμέναι····························· 6,285,24.

Ἐγκρίνει ἡ Βουλή;

§13ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§14ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, καὶ σήμερον ἠκούσατε παράπονα ἴσως εὔλογα κατὰ στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων ἐπιδιωκόντων τὴν σύλληψιν ἐπιστράτων. Καὶ τῷ ὄντι, ἐνῷ αὐστηρὰ ἐλάβομεν μέτρα, ἐνῷ πράττομεν ὅ,τι δυνάμεθα, διατί ἐπίστρατοι εἰς μέγαν ἀριθμὸν δὲν ἔρχονται; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα, καὶ ἡ ἀμφιβολία αὕτη μᾶς ἠνάγκασε νὰ ζητήσωμεν τὰ αἴτια καὶ ἐξετάσωμεν μετὰ σπουδαιότητος τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον συμβαίνει τοῦτο. Μετὰ ἔρευναν δὲ μεγάλην εὕρομεν, ὅτι τοῦτο συμβαίνει, διότι ἐπίστρατοι δὲν ὑπολείπονται ἀρκετοὶ πρὸς ἐμφάνισιν, μένουσιν ἔτι ὀλίγοι. Κατὰ τὸ μητρῷον ἐπίστρατοι ὑπαγόμενοι εἰς ὑποχρέωσιν εἰσὶν 112,000· ἐκ τούτων ἀπηγορευμένοι καὶ φυλακισμένοι, ἑπομένως ἀπαλλαττόμενοι, 800 περίπου, ἀποβιώσαντες 400, δὶς ἐγγεγραμμένοι 500, ἀγνοούμενοι 400, πατέρες ζώντων καὶ ἐξαιρεθέντες ἀπὸ πατέρας ἔχοντες τέσσαρα τέκνα 600, θαλάσσης ἐργάται 6,000, οἱ προϋπηρετήσαντες ἐθνοφύλακες καὶ ἔφεδροι 20,100, οἱ ὡς κληρωτοὶ ἢ ἀντικαταστάται ἢ ἐθελονταὶ προϋπηρετήσαντες καὶ μὴ καλούμενοι ἤδη 5,000, οἱ εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν 9,500, οἱ ζητήσαντες τὴν ἀπαλλαγὴν 20,000, οἱ ἀπαλλαγέντες ἀπὸ τὴν ἀνωτάτην ὑγειονομικὴν ἐπιτροπὴν 2,300. Τοιουτοτρόπως ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀπαλλαγέντων ἀναβαίνει εἰς 71,000· ἑπομένως οἱ μένοντες θὰ ἦναι πόσοι;

§15ΤΙΝΕΣ. 41,000.

§16ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ τοῦτο εὑρέθημεν εἰς αὐτὴν τὴν ἀνάγκην, ἐπειδὴ μένουν μετὰ τῶν προσελθόντων 38,000, 2,000 ἕως 3,000. Ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι διὰ τῆς συναθροίσεως καὶ ὅλων τῶν ἐλλειπόντων αὐτῶν ἐπιστράτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμπληρωθῇ ὁ ἀριθμὸς, τὸν ὁποῖον ἐπιζητοῦμεν ἢ τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην. Δύω μέτρα μένουσιν, ἵνα συμπληρώσωμεν τὸν ἀριθμόν· ἢ νὰ καλέσωμεν εἰς ἐπιστρατείαν καὶ τὰς ἀνωτέρας τῶν 30 ἐτῶν ἡλικίας, ἢ νὰ καταλύσωμεν τὰς ἀπαλλαγὰς καὶ νὰ καλέσωμεν ὅλους τοὺς ἐπιστράτους, ἑπομένως νὰ μένωσιν εἰς τὸν στρατὸν καὶ ὅλοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ἤδη ἐν τῷ στρατῷ, νὰ ἐπανέλθωσι δὲ οἱ ἀπαλλαγέντες.

§17ΤΙΝΕΣ. Ἐν γένει;

§18ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μάλιστα, ἐν γένει.

§19ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Οἱ ἀνίκανοι;

§20ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἀνικάνων, ἀλλὰ περὶ ἀπαλλαγῶν. Διὰ τοῦ μέσου μόνου τούτου δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιζητοῦμεν, δηλαδὴ νὰ σχηματίσωμεν τὸν στρατὸν ὁπόσον καὶ ὁποῖον τὸν θέλομεν καὶ ὡς ἔχομεν ἀνάγκην. Καὶ πρέπει νὰ σπεύσωμεν, οὐχὶ ἵνα ἀπειλήσωμεν, οὐχὶ διότι πρόκειται νὰ κάμωμεν πόλεμον, ἀλλὰ, διότι πρέπει νὰ ἤμεθα, ὅπως ἔκτοτε σκεπτόμεθα, καὶ ἐντελῶς ἕτοιμοι, καὶ δεύτερον, διότι πολὺ ἐνδεχόμενον εἶναι, μεθ’ ὅσα θὰ λάβωσι χώραν εἰς Κωνσταντινούπολιν, νὰ κληθῶμεν νὰ ἐκτελέσωμεν τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, καὶ νὰ παραλάβωμεν τὰς ἐπαρχίας. Ὁπωσδήποτε πρέπει νὰ ἤμεθα ἐντελῶς ἕτοιμοι, ἐπειδὴ τὰ πράγματα ἐπισπεύδουσι· νομίζομεν δὲ, ὅτι ὅσῳ τὸ δυνατὸν ταχύτερον πρέπει νὰ συμπληρώσωμεν τὸν στρατόν μας. Ἐπαναλαμβάνω δὲ, ὅτι καὶ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐλάβομεν, νὰ καλέσωμεν τὰς δύω τελευταίας ἡλικίας τῆς ἐφεδρείας, δὲν εἶχε σκοπὸν οὔτε ν’ ἀπειλήσῃ, οὔτε νὰ ἐπιδειχθῇ πρὸς πόλεμον, ἀλλὰ νὰ συμπληρώσῃ τὰς παρασκευὰς καὶ τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα πρὸ πολλοῦ ἔπρεπε νὰ συμπληρώσωμεν. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλομεν εἰς τὴν ἔγκρισιν τῆς Βουλῆς τὸ ἑπόμενον νομοσχέδιον· «Ἐπιτρέπεται νὰ κληθῶσιν ὑπὸ τὰ ὅπλα, κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἐπιστρατεύσεως τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὅσοι κατὰ τὰς ἰσχυούσας διατάξεις ἀπαλλάσσονται προσωρινῶς τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας.»

§21ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ζητοῦσί τινες νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, παραλειπομένης καὶ τῆς διατυπώσεως, ἣν ἀπαιτεῖ ὁ κανονισμὸς τῆς Βουλῆς, περὶ τῆς τυπώσεως αὐτοῦ· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι, προκειμένου περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, πρέπει νὰ διατηρήσωμεν πάσας τὰς διατυπώσεις, διότι τὸ νομοσχέδιον εἶναι σπουδαιότατον. Πᾶσα ἡ Βουλὴ ἐμφορεῖται τῆς ἐπιθυμίας, ὅπως συντελέσῃ εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ στρατοῦ καὶ κατ’ ἀριθμὸν καὶ κατὰ πραγματικὴν δύναμιν, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ νομίζωμεν, ὅτι αἱ νομοθετικαὶ ἄδειαι περὶ προσκλήσεως ἀριθμῶν φέρουσι πάντοτε ἀσφαλῶς καὶ τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἐπιθυμίας ταύτης τῆς Βουλῆς. Ὁ νόμος, ὃν ἐφαρμόζομεν εἰς τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἶναι ἀντιγραφὴ νόμων ξένων ἐθνῶν, καὶ τὸ σύστημα, ὅπερ τὰ ξένα ταῦτα ἔθνη ἀπεδέχθησαν, εἶναι προϊόν ἐπισταμένης μελέτης. Ἡ μελέτη παρὰ τοῖς ξένοις ἔθνεσιν ἔπεισε πάντα ταῦτα, ὅτι ἄνευ ἀπαλλαγῶν δέον νὰ καλῶνται πάντες οἱ ἔφεδροι ἐν ὥρᾳ πολέμου καὶ ταύτην τὴν ἀρχὴν ἀνέγραψεν ὁ ἡμέτερος νόμος, καὶ εἰς ταύτην τὴν ἀρχὴν οὐδεμίαν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν μεταβολήν. Ἀλλ’ ἀνεφύη ἐν Ἑλλάδι ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν παρουσιάσθη εἰς ἄλλα κράτη, ἀνεφύη τὸ ζήτημα περὶ τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν ἀνδρῶν, οἵτινες θὰ κληθῶσιν ἐν ὥρᾳ πολέμου. Ἑωσοῦ παρέλθῃ ἡ δεκαετία, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλουσιν ἐκγυμνασθῆ ἀλληλοδιαδόχως πάντες οἱ ἔφεδροι, ἔχομεν ἐφεδρείαν ὀνόματι, οὐχὶ ὅμως καὶ πράγματι, ἔχομεν ἐφεδρείαν ἀγύμναστον, καὶ ἑπομένως σήμερον, ὅτε ἀνάγκη τοῦ στρατοῦ ὁλοκλήρου φαίνεται ἐπικειμένη, παρουσιάσθη τὸ ζήτημα τῆς ἐκγυμνάσεως ἁπάσης τῆς ἐφεδρείας. Αὕτη ἡ ἐκγύμνασις τῆς ἐφεδρείας ὠνομάσθη ἐπιστρατεία, ἡ δ’ ἐπιστρατεία αὕτη ἐν οὐδενὶ νόμῳ ξένου κράτους εὕρηται. Διὰ τοῦτο ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διὰ διατάγματος ἐπλήρωσε τὸ νομοθετικὸν κενὸν, κανονίσασα τὰ τῆς ἐν ἐπιστρατείᾳ ὑποχρεώσεως τῶν ἐφέδρων εἰς ὑπηρεσίαν, καὶ διὰ τοῦτο ἡ Βουλὴ ἐπεκύρωσε τὸ διάταγμα ἐκεῖνο τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καὶ ἐκανόνισε καὶ αὕτη ὁριστικῶς τὰ τῆς ἐπιστρατείας, τουτέστι τὰ τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν ἐφέδρων. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκγυμνάσωμεν πάντας τοὺς ὑποχρέους εἰς ὑπηρεσίαν ἐφέδρους, τοῦτο θὰ ἦτο τὸ ἄριστον, διότι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐφέδρων δὲν εἶναι τοιοῦτος, ὥστε νὰ δύναται ὁ ἡμέτερος στρατὸς νὰ παραιτῆται τῆς ὑπηρεσίας τινῶν ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ φροντίσωμεν, κατὰ τίνα τρόπον δυνάμεθα, καλοῦντες τοὺς ἐφέδρους εἰς ἐκγύμνασιν, νὰ ἴδωμεν καὶ τὴν πρόθεσιν ἡμῶν ἐκτελουμένην· καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον δυνάμεθα νὰ καλέσωμεν πάντας εἰς ἐκγύμνασιν, χωρὶς νὰ καταστρέψωμεν τὴν βάσιν, ἐφ’ ἧς στηρίζεται ἡ ἐκγύμνασις, τουτέστι τὴν ὕπαρξιν τῶν οἰκογενειῶν, τὴν συντήρησιν τῶν πόρων τοῦ Κράτους, διότι ἄνευ πόρων τὸ Κράτος οὐδεμίαν ἐνέργειαν στρατιωτικὴν δύναται νὰ ἐπιτελέσῃ. Αἱ ἀπαλλαγαί, αἱ ἀναγραφόμεναι ἐν τῷ ἡμετέρῳ νόμῳ διὰ τὴν ὑπόχρεων ἡλικίαν πρὸς ὑπηρεσίαν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ, εἶνε ὀλιγώτεραι τῶν ἀπαλλαγῶν, τὰς ὁποίας ἀναγράφει ὁ νόμος ὁ γαλλικός, ἐξ οὗ ὁ ἡμέτερος ἀντεγράφη σχεδὸν μετὰ τροποποιήσεών τινων· εἶνε πολλῷ αὐστηρότερος ὁ ἡμέτερος νόμος. Ταύτας δὲ τὰς ἀπαλλαγὰς ἐπεξετείναμεν καὶ εἰς τοὺς ὑποχρέους πρὸς ὑπηρεσίαν ἐπιστρατείας ἐφέδρους, ἐξῃρέσαμεν ὅμως ἁπάσας τὰς ἀναβολὰς κατατάξεως. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁ νόμος ἡμῶν εἶνε αὐστηρότερος τῶν νόμων τῶν ἄλλων ἐθνῶν, δέον νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν ἐπεκτείνοντες τὴν ὑποχρέωσιν πρὸς ὑπηρεσίαν, οὐχὶ μόνον ἐπὶ τὴν μίαν ἡλικίαν, ἥτις κατὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ νόμου ἔδει νὰ καλῆται κατ’ ἔτος, ἐπεκτείνοντες, λέγω, τὴν ὑποχρέωσιν ἐπὶ ἁπάσας τὰς ἡλικίας καὶ καταργοῦντες συνάμα τὰς ἀπαλλαγάς, ἐὰν δὲν θὰ ἐξηντλοῦμεν οὕτω τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου, καὶ ἀντὶ νὰ ἐκγυμνάσωμεν τοὺς ἐφέδρους, ὅπως συμπληρώσωμεν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, δὲν θ’ ἀφηροῦμεν ἀπὸ τῆς ἐνεργοῦ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ τὴν βάσιν αὐτοῦ. Ποῖαι εἶνε αἱ ἀπαλλαγαί; Ἡ κυριωτέρα τῶν ἀπαλλαγῶν, ἡ ἀπαλλάττουσα τοὺς πλείονας......

§22ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρόκειται νὰ συζητήσωμεν σήμερον;

§23ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι· ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω τινά.

§24ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καλὰ· ἠρώτησα ἁπλῶς.

§25ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πρέπει νὰ εἴπω τινά, διότι τὸ θέμα τοῦτο θίγει ἀμέσως τὰ συμφέροντα τῶν πολιτῶν, καὶ δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία περὶ τοῦ φρονήματος τῆς Βουλῆς. Ἡ ἀπαλλαγή, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὴν πολυαριθμοτέραν κατηγορίαν τῶν ἐφέδρων, εἶναι ἡ ἀπαλλαγὴ τοῦ ἔχοντος ἀδελφὸν ὑπηρετοῦντα ἐν τῷ στρατῷ· καὶ ὁ λόγος τῆς ἀπαλλαγῆς ταύτης εἶνε πρόδηλος. Ἐθεωρήθη, ὅτι ἐν οἰκογενείᾳ ἐχούσῃ πολλὰ τέκνα, πρέπει ν’ ἀφεθῇ τοὐλάχιστον ἓν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς οἰκογενείας, ὅτι εἰς οὐδὲν ὠφελεῖ νὰ ἐκγυμνάζωμεν πολυαρίθμους ἄνδρας, ἐὰν μὴ ἀφίνωμεν ἐν τῇ οἰκογενείᾳ ἐκείνῃ τοὺς τροφοδοτήσοντας τοὺς ἐκγυμναζομένους ἄνδρας. Ἀλλ’ ἐὰν ἀποδεχθῶμεν τὴν ἀρχὴν τῆς προσκλήσεως ἁπάντων τῶν ἐφέδρων, οὐδενὸς ἀπαλλαττομένου, θὰ ἔλθωσιν ἅπαντες οἱ ἀδελφοί, οἱ ἄγοντες ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ 21 μέχρι τοῦ 30 ἔτους, καὶ αἱ οἰκογένειαι θὰ μένωσιν ἄνευ στηριγμάτων, καὶ οἱ ἀγροὶ θὰ μένωσιν ἄνευ καλλιεργείας. Ἐνῷ ἤδη ἠξεύρομεν, ὅτι εἰς τὴν ἐργασίαν τὴν γεωργικὴν παρουσιάζεται στενοχωρία σπουδαία, ἐὰν ἀποδεχθῶμεν τὴν προτεινομένην ἀρχήν, ἀντὶ στενοχωρίας, θὰ ἔχωμεν ἔλλειψιν πάσης καλλιεργείας, θὰ ἔχωμεν πλήρη παράλυσιν τῆς γεωργικῆς δυνάμεως τοῦ τόπου. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἀμέσου πολέμου, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ πολέμου, ὅπως πρόκειται ἐν ἐπιστρατεύσει παρὰ τοῖς Κράτεσιν ἀφ’ ὧν ἠρύσθημεν τὸ σύστημα ἡμῶν, περὶ πολέμου γενησομένου ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν πρόσκλησιν εἰς ἐπιστρατείαν τῶν ἐφέδρων,—διότι εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα ἡ ἐπιστράτευσις συμπληροῦται ἐντὸς 10 ἢ 11 ἡμερῶν,— ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τοιαύτης καταστάσεως, ἐν τοῖς πρώτοις θὰ ἀπῄτουν νὰ καταργήσωμεν ἁπάσας τὰς ἀπαλλαγὰς, διότι, προκειμένου περὶ πολέμου, ἤτοι περὶ ἐσχάτου κινδύνου τῆς χώρας, ἡ πρώτη σωτηρία εἶνε ἡ διὰ ἐνόπλου ἐνεργείας, καὶ εἰς ταύτην ὑποχωρεῖ ἡ διὰ τῆς γεωργικῆς καὶ τῆς βιομηχανικῆς ἐργασίας. Ἀλλ’ ἤδη ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι οὐδόλως ἐπίκειται πόλεμος· εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ὅτι οὐδὲ ἀπειλὴ πρόκειται νὰ γείνῃ διὰ τῶν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἀναγραφομένων· πρόκειται ἁπλῶς νὰ ἐκγυμνασθῇ τὸ ἔθνος. Ἀλλ’ ἐὰν πρόκηται νὰ ἐκγυμνασθῶμεν, πρέπει νὰ ἐφαρμόσωμεν τὰς ἀρχὰς, ἃς ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαίας πρὸς τὴν ἐκγύμνασιν ὅτε ἐπεκυρώσαμεν τὸ περὶ ἀπαλλαγῶν διάταγμα τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, διότι ἄλλως πράττοντες, ἀντὶ νὰ ἐνισχύσωμεν τὸν στρατὸν, θέλομεν τὸν παραλύσει. Δὲν πρέπει νὰ πλανώμεθα ἐκ τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους ἀνεκοίνωσε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν ἀριθμοὺς ἀπολήγοντας εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι πάντες οἱ κληθέντες εἰς ἐπιστράτευσιν ἦλθον, πλὴν δύω ἕως τριῶν χιλιάδων. Τοῦτο ἀντιφάσκει πρὸς τὰς πληροφορίας τὰς παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δοθείσας. Κατὰ τὰς πληροφορίας ἐκείνας, 30 καὶ τινες πλέον χιλιάδες καθυστεροῦσιν, ἐκ τῶν ὁποίων ἐγίνετο ἐξαίρεσις τῶν ἀπαλλακτέων, καὶ ἑπομένως οἱ καθυστεροῦντες ἐσημειοῦντο εἰς 18 χιλιάδας· ἤδη ὅμως, ἐνῷ δὲν προσῆλθον 15 χιλιάδες, ὁ κ. πρωθυπουργὸς λέγει, ὅτι οἱ καθυστεροῦντες εἶνε μόνον 3,000· ἀλλὰ διὰ νὰ ἦναι 3 χιλιάδες, ἐνῷ πρότερον ἦσαν 18 χιλιάδες, πρέπει ἐν τῷ μεταξὺ νὰ κατετάχθησαν 15,000· ἀλλὰ πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Ἤκουσα ἀριθμόν, ὅστις βεβαίως περιελήφθη ἄνευ πληροφορίας ἐπισήμου, 9,500 ὡς διατελούντων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Πόθεν εἶνε τοῦτο γνωστόν;

§26ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξ ἐπισήμου πληροφορίας, ἐκ τοῦ γραφείου τῆς ἀπογραφῆς.

§27ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ γραφεῖον τῆς ἀπογραφῆς δὲν γνωρίζει ἐὰν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ...

§28ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Γνωρίζει.

§29ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βεβαιῶ, ὅτι δὲν γνωρίζει, διότι εἰργάσθην ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου καὶ ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ γνωρίζω, ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι ἀριθμοὶ ἰδανικοί. Ἔχομεν παρὰ τῶν προξενικῶν ἀρχῶν τὴν ἐπίσημον πληροφορίαν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ δώσωσιν ἀκριβεῖς πίνακας τῶν ὑπηκόων Ἑλλήνων τῶν ἐν ταῖς περιφερείαις αὑτῶν εὑρισκομένων. Ἐπειδὴ ὅμως στέλλονται εἰς τὰ προξενεῖα τύποι πινάκων, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ συμπληρωθῶσι, συμπληροῦνται οὗτοι κατὰ προσέγγισιν ἐξ ὑποθέσεων. Ἀλλὰ βεβαίως, ἐὰν ὑπάρχῃ τις προσέγγισις ὡς πρὸς τὸ σύνολον τοῦ ἀριθμοῦ, ὡς πρὸς τὰς ἡλικίας αἱ πληροφορίαι αὗται εἶναι ἴσαι τῷ μηδενί. Ταῦτα λέγω, διὰ ν’ ἀποδείξω, ὅτι καὶ ἤδη μετὰ τὰς ἀπαλλαγάς, τὰς ὁποίας ἐψήφισεν ἐσχάτως ἡ Βουλὴ καὶ τὰς ὁποίας εἴχομεν ἐκτελέσει καὶ πρὸ τῆς ψηφίσεως αὐτῶν, μετὰ πολλῆς δυσκολίας προσῆλθον οἱ ἐπίστρατοι, καὶ δὲν προσῆλθον πάντες· ἐὰν ἤδη θελήσωμεν ν’ αὐξήσωμεν τὴν αὐστηρότητα τοῦ νόμου, καταργοῦντες τὰς ἀπαλλαγάς, ἃς πρότερον ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαίας, αἱ καθυστερήσεις θὰ ἦνε πολὺ μεγαλείτεραι. Ἀλλ’ ἐνῷ τοιαύτη εἶναι ἡ καθυστέρησις, προκειμένου περὶ τῆς τάξεως τῶν ἀγυμνάστων ἐφέδρων, ὁποία τις θὰ ἦναι προκειμένου περὶ τῆς τάξεως τῶν ἐκγεγυμνασμένων ἐφέδρων; Οἱ ἀγύμναστοι ἔφεδροι ἔχουσι τὴν συνείδησιν, ὅτι, ἵν’ ἀποβῶσιν ὠφέλιμοι, εἶναι πρέπον νὰ καταταχθῶσιν ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον πρὸς ἄσκησιν· ἀλλ’ οἱ ἐκγεγυμνασμένοι ἔφεδροι δὲν ἔχουσι τὴν συνείδησιν τοιαύτης ἀνάγκης, ὡς ὄντες παρεσκευασμένοι. Καλοῦντες σήμερον τοὺς ἠσκημένους ἐφέδρους, ἂν κατηργοῦμεν συνάμα καὶ τὰς ἀπαλλαγάς, ἠθέλομεν ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα, ὅτι πᾶσα αὕτη ἡ πρόσκλησις τῶν ἐκγεγυμνασμένων ἐφέδρων θέλει ἀποτύχει. Δυσκόλως θέλει ἐπιτύχει, ἐὰν ἐφαρμοσθῇ μετὰ τῶν ἀπαλλαγῶν, τὰς ὁποίας ἐψηφίσαμεν· ἀλλ’ ἐὰν θελήσωμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ μέτρον τῆς προσκλήσεως αὐτῶν ἄνευ ἀπαλλαγῶν, ἔχω τὴν πλήρη πεποίθησιν, ὅτι θὰ ναυαγήσῃ τὸ μέτρον, καὶ ἂν ναυαγήσῃ, δὲν ἔχομεν στρατόν. Ὀφείλομεν τοὐναντίον νὰ διευκολύνωμεν διὰ παντὸς μέσου τὴν ἐπιτυχίαν τῆς προσελεύσεως τῶν ἐκγεγυμνασμένων ἐφέδρων, καὶ καλοῦντες αὐτοὺς πρῶτον ἤδη, πρέπει νὰ περιμένωμεν νὰ ἔλθωσιν οἱ μὴ ὑπαγόμενοι εἰς ἀπαλλαγὴν, καὶ ἂν βραδύτερον ἐπέλθῃ ἡ περίπτωσις τῆς ἀνάγκης τῆς προσκλήσεως καὶ τῶν ἄλλων τῶν νῦν ἀπαλλακτέων, νὰ καλέσωμεν καὶ αὐτοὺς, ἀφοῦ ὅμως ἔλθωσιν οἱ πρῶτοι. Καλοῦντες πάντας ὁμοῦ, θὰ ἔχωμεν ὡς ἀποτέλεσμα πάντες ὁμοῦ νὰ καθυστερήσωσιν. Εἰς τ’ ἄλλα Κράτη δὲν ἐκλήθησαν οἱ ἔφεδροι οὐδέποτε, ἵνα ἐκγυμνασθῶσιν ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους, ὅπως σήμερον ἐδῶ, ἐπὶ πλέον τῶν ἓξ μηνῶν. Ἐκεῖ καλοῦνται εἰς ἀσκήσεις ἐπὶ ἕνα μῆνα, καὶ ἐν τούτοις, ἂν καὶ τὰ Κράτη ἐκεῖνα ἦναι πολὺ πλέον ἡμῶν συνειθισμένα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, ἐνῷ ὑπάρχουσιν ἐκεῖ μεγάλαι εὐκολίαι, ἐλλείπουσαι ἐνταῦθα, ὡς πρὸς τὴν κίνησιν τῶν ἀνδρῶν, ἐν τούτοις τὸ μέτρον τῆς συγκλήσεως αὐτῶν δὲν ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐπιτυχὸν, καὶ ἐδέησε νὰ ληφθῶσι καὶ μέτρα νομοθετικὰ καὶ μέτρα κοινωνικὰ, ὅπως διευκολυνθῇ ἡ προσέλευσις τῶν ἀνδρῶν τούτων ἐπὶ ἕνα μῆνα, ἐδέησε νὰ ληφθῶσι καὶ μέτρα περὶ ἀποζημιώσεως τῶν ἀπόρων οἰκογενειῶν τῶν ἐφέδρων. Ἡμεῖς καλοῦμεν τοὺς ἐφέδρους δι’ ὑπηρεσίαν πολύμηνον, καὶ οὐδεμίαν λαμβάνομεν πρόνοιαν περὶ τῶν οἰκογενειῶν αὐτῶν, οὔτε διὰ νομοθετημάτων, οὔτε διὰ τῶν συνδρομῶν τῶν εὐπορωτέρων ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἡμῶν, οἵτινες δὲν ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα εἰς ἀριθμὸν ἱκανὸν, ὅπως πράξωσιν ὅ,τι ἔπραξαν ἐν Γαλλίᾳ. Ὅταν λοιπὸν τοιαύτη διαφορὰ παρουσιάζεται τοῦ βάρους τῆς ὑπηρεσίας, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλομεν ἡμεῖς, πρὸς τὸ βάρος τῆς ὑπηρεσίας, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται εἰς ἄλλα Κράτη, καὶ εἴδομεν εἰς ἄλλα Κράτη προσκόψαν τὸ μέτρον τοῦτο, ἀπέναντι ὑπηρεσίας ἑνὸς μηνὸς, δὲν πρέπει πολὺ νὰ σκεφθῶμεν, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὸ προτεινόμενον μέτρον κατὰ τὰς παραμονὰς ἐργασίας ἐθνικῆς; Δὲν εἶνε μόνον ἀποτέλεσμα τοῦ μέτρου τούτου, ὅτι θὰ στερηθῶμεν τῶν πόρων καὶ θὰ φέρωμεν τὴν καταστροφὴν ἐν τῇ χώρᾳ, προώρως καλοῦντες εἰς τὰ ὅπλα τοὺς ὑπὸ τοῦ νόμου ἀπαλλαττομένους, ἀλλ’ εἶνε καὶ ἄλλο μέγα κακὸν, ὅτι, ἀντὶ νὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ, θὰ ἐλαττώσωμεν αὐτὸν, καὶ ὅτι καθ’ ἣν ὥραν θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην αὐτοῦ, κατὰ τὴν ὥραν τοῦ πολέμου, οὐ μόνον δὲν θὰ ἔλθωσι πάντες, ἀλλ’ ὅσοι μὲν ὑπάρχουσιν ἐν τῷ στρατῷ θὰ ἦνε ἐξηντλημένοι, οἱ δ’ ἄλλοι θὰ ἦνε καθυστεροῦντες.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πολὺ ἀργὰ, νομίζω, σκεπτόμεθα περὶ τῶν συνεπειῶν τῆς ἐπιστρατείας ὅπως διετάχθη. Βεβαίως ἡ ἐπιστρατεία διὰ τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐγένετο, καὶ ὅπως ἐγένετο, αὐτὰς τὰς συνεπείας ἤθελεν ἔχει. Ἠθέλομεν στρατὸν 60 τοὐλάχιστον ἢ 80,000 γεγυμνασμένων ἀνδρῶν, ἠθέλομεν νὰ λάβωμεν αὐτὸν ἀπὸ ἡλικίας ὡρισμένας, ἠθέλομεν οὐχὶ νὰ τὸν ἐκγυμνάσωμεν ἁπλῶς καὶ νὰ τὸν στείλωμεν εἰς τὰς ἑστίας του, ἀλλ’ ἠθέλομεν νὰ τὸν χρησιμοποιήσωμεν ἐν ἀνάγκῃ, καὶ πρὸς τοῦτο ἐπεμείναμεν καὶ ἐπιμένομεν, ὥστε ὁ στρατὸς αὐτὸς νὰ ἦναι καὶ ἀρκετὸς καὶ γεγυμνασμένος, νὰ μείνῃ πλέον τοῦ μηνὸς ἐν ταῖς τάξεσι καὶ νὰ φθάσῃ εἰς ὡρισμένον ἀριθμόν. Ὁ κ. Τρικούπης ἀμφισβητεῖ τοὺς ἀριθμούς. Αὔριον κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου θέλομεν τοὺς συνοδεύσει μὲ ὅλας τὰς ἀποδείξεις, ὅτι οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους παρουσιάζομεν, εἶναι ἀκριβεῖς καὶ ἀληθεῖς. Ἐὰν τῷ ὄντι αὐτοὶ οἱ ἀριθμοὶ ἦναι ἀκριβεῖς, ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ πηγὴ, ἐξ ἧς ἠντλοῦμεν μέχρι τοῦδε τοὺς ἐπιστράτους, ἐξηντλήθη. Τί θέλετε νὰ πράξωμεν; Θέλομεν μείνει ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁδοῦ, ἢ θέλομεν ἐπιμείνει νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐξ ἀρχῆς προεθέμεθα; Ἐὰν ἡ Βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος θέλῃ νὰ μείνῃ ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁδοῦ, εἶναι κύριοι· ἐὰν ὅμως θέλῃ νὰ φθάσῃ εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκωμεν καὶ ἔκτοτε ἔθεσεν ὡς σημεῖον τῆς ἐργασίας της ἡ Βουλή, πρέπει νὰ προσθέσῃ βάρη κατ’ ἀνάγκην, καὶ νὰ μὴ παραπονώμεθα τώρα, ὅτι αὐτὰ τὰ βάρη δύνανται νὰ ἐπιφέρωσι ζημίας καὶ καταστροφάς. Βεβαίως θὰ φέρουν, ἀλλ’ ἐν γνώσει ἀπεφασίσαμεν τοῦτο...

§31ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εὖγε.

§32ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. .. καὶ ἐν γνώσει τὸ ἔθνος ἀνέλαβε τοῦτο. Εἴπομεν θέλομεν 60 ἢ 80,000 στρατόν. Τὸν στρατὸν αὐτὸν θέλομεν λάβει ἀπὸ τὸ ἔθνος, καὶ θὰ τὸν λάβωμεν ἀπὸ δέκα ἡλικίας· προεβλέπομεν αὐτὰς τὰς συνεπείας. Τώρα εἶναι μάταιον νὰ παραπονώμεθα καὶ νὰ ζητῶμεν νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν. Λοιπὸν, κύριοι, τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ὅπως τὸ ἔθεσεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ θὰ εἶχε δίκαιον, ἐὰν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ συζητήσωμεν τὸ σύστημα περὶ ἀπαλλαγῶν, περὶ ἐξαιρέσεων, διότι τότε ἠθέλομεν λάβει ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐνστάσεις αὐτὰς καὶ δὲν ἠθέλομεν εἴπει, ὅτι εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ πρέπει νὰ θυσιασθῇ ἡ κοινωνία. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου· σήμερον πρέπει νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπεβάλομεν εἰς ἑαυτοὺς, καὶ ἀφ’ οὗ, κύριοι, ἐν γνώσει ἀνεδέχθημεν αὐτὴν τὴν ἀνάγκην, νομίζω, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ ὀπισθοδρομήσητε ἤδη, δὲν δύναται τὸ ἔθνος νὰ εἴπῃ ἤδη, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς, τὸν ὁποῖον ἐζητήσαμεν, θὰ φέρῃ συνεπείας κακὰς καὶ καταστροφὰς, θὰ βλάψῃ τὴν γεωργίαν καὶ τὴν βιομηχανίαν, ὀπισθοδρομοῦμεν. Ἠξεύρετε, ἂν δὲν δεχθῆτε τὸ μέτρον αὐτὸ, ποῦ θὰ καταντήσητε; Θέλετε ἔχει ἐλάττωσιν πολὺ μεγάλην ἴσως καὶ ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος στρατοῦ, διότι πολλαὶ ἀπαλλαγαὶ ἀπεφασίσθησαν ἀνδρῶν ὑπηρετούντων εἰς τὸν στρατόν.

§33ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Οἱ ὁποῖοι μέχρι τοῦδε ὑπηρέτουν ἀδίκως.

§34ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶπον, κύριοι, καὶ ἐπαναλέγω, ὅτι δὲν πράττομεν τοῦτο διὰ νὰ ἀπειλήσωμεν· ἐπαναλέγω ἐπίσης, ὅτι ἐνδέχεται τὰ πράγματα νὰ μᾶς καλέσουν συντόμως, ἵνα ἐκτελέσωμεν τὸ ἤδη ἀποφασισθέν. Δὲν δύναμαι νὰ γνωρίζω, ἐὰν μετὰ δέκα ἡμέρας δὲν προσκληθῶμεν νὰ καταλάβωμεν τὰς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι παρεχωρήθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Καὶ τί θέλομεν εἴπει τότε, ἐὰν ἤμεθα ἀνέτοιμοι; Ἡ ἀνάγκη ὑφίσταται ἴσως ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, οὐδεὶς δύναται νὰ τὴν προσδιορίσῃ. Ἐν τούτοις, ὅπως ἐξ ἀρχῆς ἐπράξαμεν, ὡς φρόνιμοι, τοῦτο πρέπει νὰ πράξωμεν καὶ ἤδη· εἰς πᾶσαν περίστασιν πρέπει νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι. Καὶ βεβαίως, ἐὰν ἔχωμεν στρατὸν γεγυμνασμένον, ἐὰν ἔχωμεν ἐφεδρείαν γεγυμνασμένην, ἐὰν ἦσαν ὅλα ἕτοιμα, καὶ ἐὰν ἔχωμεν εὔκολον τὴν συγκοινωνίαν νὰ μεταφέρωμεν αὐτὸν ὅπου καὶ ὁπόταν θέλωμεν, τότε δὲν ἦτο ἀνάγκη ἴσως νὰ προβλέπωμεν πρὸ μακροῦ καιροῦ. Καὶ ὅταν βλέπωμεν, ὅτι ἐν ἀνάγκῃ δὲν ἔχομεν νὰ ἐνεργήσωμεν ἢ μετὰ στρατοῦ γεγυμνασμένου, εἶναι ἄτοπον νὰ λέγωμεν ἤδη, ὅτι πρέπει νὰ περιμένωμεν ἕως ὅτου παρασκευασθῇ ἀνάγκη, καὶ νὰ καλέσωμεν ποίους; ὄχι στρατιώτας, ὄχι ἐφεδρείαν, ἀλλὰ πολίτας, οἱ ὁποῖοι οὐδεμίαν ἰδέαν ἔχουν τοῦ στρατιώτου. Οἱ ἔφεδροι προσεκλήθησαν, καὶ ἤρχισαν προσερχόμενοι. Πιστεύω, ὅτι οἱ ἔφεδροι, οἱ ὁποῖοι ἐμπνέονται ἀπὸ πνεῦμα, ὅπως ὅλοι ἡμεῖς, πατριωτικὸν, ἀπὸ τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντος, ἐννοοῦντες τὴν ἐπισημότητα τῶν περιστάσεων, δὲν θέλουν λείψει νὰ παρουσιασθοῦν ἀθρόοι. Ἐὰν ὅμως παρουσιασθῇ δυσκολία τις, οἱ νόμοι θὰ τοὺς ἀναγκάσουν νὰ προσέλθουν. Οὕτω, κύριοι, συνετῶς καὶ φρονίμως προετοιμαζόμενοι, καὶ οὐχὶ χάριν ἀπειλῆς, οὐχὶ προκαλοῦντες πόλεμον, θέλομεν φθάσει εἰς αἴσιον ἀποτέλεσμα. Ταῦτα καὶ ἐγὼ ἐνόμισα προκαταρκτικῶς, ὅτι ἔπρεπε νὰ εἴπω εἰς ἀπάντησιν, ἐπιφυλασσόμενος αὔριον, ἐὰν συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον, νὰ ἐξηγηθῶ πλειότερον.

§35ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρό τινων ἡμερῶν ἐζητήθησαν πληροφορίαι περὶ τῶν ὑπὸ τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως δαπανηθέντων κατὰ τὰς ἐν Ὀλυμπίᾳ ἀνασκαφὰς, τὰς ἐνεργηθείσας ὑπὸ τῆς Γερμανικῆς Κυβερνήσεως. Ζητήσας ἔλαβον ἀπὸ τὸν γενικὸν ἔφορον τῶν ἀρχαιοτήτων τὴν πληροφορίαν, ὅτι μέχρι τῆς 20 λήγοντος μηνὸς Φεβρουαρίου, ὅτε ἔληξαν αἱ ἀνασκαφαί, ἐδαπανήθησαν περίπου 75,000 δραχμαὶ εἰς μισθοὺς, ἔξοδα ὑπηρεσίας καὶ προπαρασκευὴν τῶν συλλογῶν. Τὴν πληροφορίαν δὲ ταύτην ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν, περιεχομένην ἐν τῷ κατατιθεμένῳ ἐγγράφῳ τοῦ Γενικοῦ Ἐφόρου.

§36ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ζητῶ πληροφορίας περὶ τῆς ἀγορᾶς ἁπασῶν τῶν γαιῶν... (Θόρυβος.)

§37ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἔχομεν καιρὸν τώρα.

§38Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου ἐλάλησεν ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἶναι σήμερον τὸ ζήτημα τῆς Ἑλλάδος, τὸ ζήτημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, εἶναι δὲ τὸ μόνον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀπασχολῇ ἀπαύστως τὸν νοῦν καὶ τὴν καρδίαν ἡμῶν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο, κύριοι, πρέπει νὰ ὦμεν συνεπεῖς, ἀκολουθοῦντες πάντοτε πορείαν ἐθνικὴν, ἀφ’ οὗ ἀπεφασίσαμεν ν’ ἀκολουθήσωμεν αὐτὴν διὰ πάσης θυσίας. Ἐὰν ὅμως πρόκηται νὰ φανῶμεν ἀνακόλουθοι, ἐὰν πρέπῃ ὑποχωροῦντες νὰ καταστραφῶμεν, πρέπει εἰλικρινῶς νὰ ὁμιλήσωμεν εἴς τε τὸ ἐλεύθερον καὶ δοῦλον ἔθνος, λέγοντες· παύομεν πᾶσαν ἐνέργειαν πολεμικὴν, διαλύομεν τὸν στρατὸν καὶ κηρύττομεν ἑαυτοὺς ἀναξίους ἐθνικῆς ὑπάρξεως. Μισὰ μέτρα εἰς περιστάσεις τοιαύτας βλάπτουσιν, εἶναι καταστρεπτικά. Κύριοι, ὁμολογῶ μεθ’ ὅλης τῆς εἰλικρινείας, ὅτι ἡ ἀπόφασις τοῦ κ. Τρικούπη ὡς πρωθυπουργοῦ τοῦ νὰ καλέσῃ τὴν ἐπιστρατείαν, εἶναι πρᾶξις, ἥτις καθιστᾷ αὐτὸν ἄξιον τῶν μεγίστων τιμῶν, διότι ἡ πρᾶξις αὕτη ἀνύψωσε τὴν τιμὴν τοῦ Ἔθνους, ἐκραταίωσε τὸ ἐθνικὸν φρόνημα καὶ ἀνεπτέρωσε τὰς ἐλπίδας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλ’ ἡ σημερινὴ πρότασις τοῦ κ. Τρικούπη μοὶ ἐφάνη ἀνακόλουθος, δὲν ἔπρεπε δὲ νὰ τὴν ὑποβάλῃ δι’ οὐδένα λόγον. Ἐκάλεσεν 60 χιλιάδας ἀνδρῶν ὡς πρωθυπουργὸς ὁ κ. Τρικούπης, ὅπως πληρώσῃ τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ καταστήσῃ αὐτὸν ἱκανὸν νὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους, καὶ ὅμως δὲν συνεπληρώθη εἰσέτι ὁ ἀριθμὸς οὗτος, καὶ πρόκειται νὰ σταματήσωμεν χάριν τῶν ὑπὸ πολλὰς προφάσεις ἀπαλλαγῶν. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου, διαδεχθεῖσα τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Τρικούπη, ἐπρότεινεν, ὅπως ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἀπὸ 60 ἀναβιβασθῇ εἰς 85 χιλ. ἀνδρῶν, ἡ δὲ Βουλὴ, τὸ Ἔθνος καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς ἅπας ἐδέχθη προθύμως τὰς προτάσεις ταύτας, καὶ παντοῦ προετοιμάζονται νὰ ἀκολουθήσουν τὸν δεύτερον τοῦτον μέγαν ἀγῶνα· ὁ δὲ κ. Τρικούπης μᾶς λέγει, ὅτι, ἐὰν καταστρέψωμεν τὰς ἀπαλλαγὰς, ἡ στενοχωρία τῆς γεωργίας, τοῦ ἐμπορίου, καὶ τῆς βιομηχανίας θέλει ἀποβῆ ἐπαισθητή. Βεβαίως θὰ κατασταθῇ ἐπαισθητὴ, καὶ πρέπει νὰ κατασταθῇ ἐπαισθητή, ἀφ’ οὗ ἅπαξ ἀπεφασίσαμεν ὅπως παρατάξῃ ἡ Ἑλλὰς 85,000 ἐνεργοῦ στρατοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ σώσῃ τὴν τιμήν της, καὶ τὴν ὕπαρξίν της, ν’ ἀσφαλίσῃ δὲ διὰ τὸ μέλλον τὴ πλήρη ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἄνευ τῆς ὁποίας οὐδὲ νὰ ἡσυχάσῃ, οὐδὲ νὰ ζήσῃ δύναται. Ἐγὼ εἶπον ὑμῖν ἄλλοτε, λέγω δὲ καὶ νῦν, ὅτι αἱ 85,000 στρατοῦ δὲν θ’ ἀρκέσωσι, καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τοῦδε πρέπει νὰ σκεφθῇ ὡρίμως ἡ Κυβέρνησις, ὅπως συντάξῃ, ἐκτὸς τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, καὶ ἐφεδρείαν ἐξ 25,000, ἑτοίμην νὰ ὑποστηρίξῃ τὸν ἐνεργὸν στρατόν, πορευθησόμενον πέραν τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους. Περὶ πραγμάτων τοιούτων σκοποῦντες, πρέπει νὰ προτάξωμεν τὰς στενοχωρίας ἢ τὰ αἰσθήματα, ἅτινα δύνανται νὰ προκύψωσι καὶ τὰς ζημίας αὐτάς; Κατ’ ἐμὲ, εἰς οὐδὲν ἐκ τούτων πρέπει ν’ ἀπασχολώμεθα ἀλλὰ νὰ μελετῶμεν τὰς ἀνάγκας, ὅσας ὑπαγορεύει ὁ πόλεμος, καὶ χάριν τούτου πρέπει νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς θυσίας. Κύριοι, ἂς ὁμιλήσωμεν εἰλικρινῶς, ὄπισθεν ἡμῶν σήμερον ἐργάζεται ἅπας ὁ Ἑλληνισμὸς, εἶναι ἕτοιμος δὲ νὰ προσφέρῃ διὰ τὸν πόλεμον πᾶσαν συνδρομήν. Ἔχετε πρόσφατον τὸ εὐγενέστατον τῶν παραδειγμάτων, τὴν ἀπάντησιν τῆς Κύπρου. Ἀνεγνώσατε τὴν Ἑλληνικὴν ἱστορίαν· δὲν εὕρετε ἐντελεστέραν ἀρετὴν ἀπὸ ἐκείνην, οἵαν ἐπέδειξαν προχθὲς οἱ πατριωτικώτατοι Κύπριοι, ἡ διαγωγὴ δὲ τῆς εὐγενοῦς Κύπρου ἀποδεικνύει εἰς ἡμᾶς ὁποῖα αἰσθήματα ἔχει ἅπας ὁ Ἑλληνισμὸς, ὅστις ἐργάζεται ὄπισθεν τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Ἐπνίγησαν, κατεστράφησαν οἱ Κύπριοι, ἐσπεύσαμεν νὰ συνδράμωμεν αὐτοὺς διὰ χρημάτων, ἀλλ’ οἱ γενναῖοι Κύπριοι ἐπιστρέφοντες τὴν συνδρομὴν εἶπον ἡμῖν: «τὴν πατρίδα συντρέξατε καὶ οὐχὶ ἡμᾶς.» Θέλετε λοιπὸν, κύριοι, μεγαλειτέραν ἄλλην ἀπόδειξιν περὶ τῶν Ἑλληνικῶν αἰσθημάτων τῶν ὑπὸ τὴν δουλείαν ἀδελφῶν ἡμῶν; προτιμῶσι τὴν καταστροφὴν αὐτῶν, ὅπως ἀνακτήσωσι τὴν ἐλευθερίαν των. Καὶ διστάζετε ἀπέναντι τοιούτων αἰσθημάτων ν’ ἀποφασίσητε αὐτοστιγμεὶ, ὅπως κληθῶσιν εἰσέτι 20 ἢ 30 ἢ 40,000 ἀνδρῶν. Μὴ στοχασθῆτε, κύριοι, ὅτι ἅμα ὡς ἐξέλθῃ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους καὶ ἀρχίσῃ τὸν πεισματωδέστατον ἀγῶνα, θὰ τολμήσῃ κανεὶς νέος νὰ μείνῃ ἐνταῦθα. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι αἱ μητέρες, αἱ σύζυγοι καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτῶν θὰ τοὺς ἀποδιώξωσι κακὴν κακῶς ἐντεῦθεν, ὅπως καὶ αὐτοὶ μεταβῶσιν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Οἱ ἄνανδροι εἶναι ἀνάξιοι νὰ συζῶσι μετὰ τῶν γενναίων καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ. Κύριοι, νομίζετε, ὅτι θὰ ἐπαρκέσουν αἱ δυνάμεις ὅσας συντάσσομεν, ἵνα ἀντιταχθῶμεν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ καὶ νικήσωμεν αὐτὸν, ὅπως ἐννοοῦμεν ἡμεῖς καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς; ὄχι. Ἐγὼ ὅμως ἔχω πεποίθησιν ἀκράδαντον, ὅτι ἡ μεγάλη συνδρομὴ ἀνδρῶν, ἧς θὰ τύχῃ ὁ στρατὸς ἡμῶν, κεῖται εἰς τὴν Θεσσαλίαν, τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Μακεδονίαν. Ἐκεῖ θὰ ἐπιτύχῃ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς συνδρομὴν ἀνταξίαν πρὸς συνδρομὴν 100,000 ἀνδρῶν. Ὅταν λοιπὸν ἔχωμεν ὅλας αὐτὰς τὰς περιστάσεις ὑπὲρ ἡμῶν, ὅταν ἔχωμεν τὴν συνδρομὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅταν ἔχωμεν τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης, δι’ ἧς ὑποστηρίζομεν κεκτημένα δικαιώματα, ὅταν τὸ μέλλον ἀνατέλλῃ τοσοῦτον λαμπρὸν, σκεπτόμεθα ἀκόμη ἐνταῦθα περὶ ὑλικῶν στενοχωριῶν; Ἡ μεγάλη καὶ ἀληθὴς στενοχωρία ἔγκειται εἰς ἕνα καὶ μόνον συλλογισμόν· πῶς νὰ ἐλευθερωθῇ ὅλος ὁ ἑλληνισμὸς κατὰ τὸν ἀθάνατον ὅρκον τοῦ 1821, τὸν ὅρκον καὶ τοὺς ἀγῶνας τῶν πατέρων μας. Λοιπὸν δὲν εἶναι ἡ ἀπόφασις αὕτη, τὴν ὁποίαν ἐπικαλεῖσθε καθ’ ἡμέραν. Ἑτοιμασθῆτε λοιπὸν νὰ προσφέρωμεν καὶ ἡμεῖς ὡς ἐκεῖνοι τὴν ζωὴν καὶ τὴν ὑγείαν καὶ τὴν περιουσίαν, καὶ ὅ,τι ἂν ἔχωμεν πολύτιμον, ἐὰν θέλωμεν νὰ γείνωμεν ἔθνος καὶ νὰ ζήσωμεν ἐν τῷ κόσμῳ ὅπως ἄλλα ἔθνη. Ἄλλως εἰπέτε εἰλικρινῶς, ὅτι εἴμεθα ἀνακόλουθοι, ὅτι φοβούμεθα τὰς στενοχωρίας, διαλύομεν δὲ τὸν στρατὸν, ὅπως τὸ ἔθνος μεταβληθῇ εἰς ἔθνος καλλιεργητῶν καὶ ἐμπόρων καὶ δούλων. Ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ ἔθνος θέλει ἀπαντήσει πρὸς ὑμᾶς: «ὄχι· τοιαύτην ὕπαρξιν δὲν τὴν ἐπιθυμῶ.» Εἶναι βεβαίως ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι θὰ ἐπέλθουν στενοχωρίαι· ἀλλ’ αἱ στενοχωρίαι αὗται εἶναι ἡ τιμὴ τοῦ ἔθνους, ἡ δόξα καὶ τὸ μέλλον αὐτοῦ· δὲν ἔχω δὲ ἐγὼ ἀνάγκην νὰ ἐνθυμίσω τὸ παρελθὸν εἰς τὸν κ. Τρικούπην, διότι ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ λησμονήσῃ τὸ παρελθὸν, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν δόξαν τῆς πατρίδος καὶ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου. Κατὰ τὸν ἀγῶνα τοῦ 21 οἱ ἐν Μεσολογγίῳ πολιορκούμενοι κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν ὑπὸ 60,000 Τούρκων δὲν ἀπεφάσισαν ποτὲ νὰ συλλογισθῶσι τὰς στενοχωρίας αὐτῶν· ἀπεφάσισαν ὅμως νὰ καταστραφῶσι, καὶ κατεστράφησαν· ἀπὸ δὲ τὸ αἷμα τῆς φρουρᾶς τοῦ Μεσολογγίου ἐζωογονήθη ἡ ἐλευθερία καὶ διεσπάρη πάλιν ἀκμαία εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Αὐτὰ τὰ παραδείγματα ἐνθυμίζω εἰς ὑμᾶς, καὶ σᾶς τὰ ἐνθυμίζω, διὰ νὰ τὰ μιμηθῆτε. Αἱ στενοχωρίαι εἶναι συνέπειαι τοῦ πολέμου δι’ ὅλα τὰ ἔθνη, δὲν εἶναι δὲ λόγος ἱκανὸς νὰ μᾶς κάμῃ νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν· αἱ στενοχωρίαι καὶ οἱ κίνδυνοι ἐξαφανίζονται ἐνώπιον μεγάλης ἀποφάσεως. Πρέπει νὰ προχωρήσωμεν, καὶ διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν, πρέπει νὰ θυσιάσωμεν ὅ,τι καὶ ἂν δυνάμεθα. Ἄλλως, ἄνευ τοιαύτης ἀποφάσεως δὲν δύναται νὰ γείνῃ τίποτε, καὶ διὰ τοῦτο ἐγώ, συνεπὴς πρὸς ὅσα καὶ ἄλλοτε ἐλάλησα, λέγω, ὅτι ἡ ἐλευθέρα Ἑλλὰς πρέπει νὰ προσφερθῇ ὁλοκαύτωμα εἰς τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἑνότητα τοῦ μεγάλου Ἑλληνισμοῦ· ἄλλως, ἂν πρόκηται νὰ μείνῃ, ὅπως ὑπάρχῃ, κεχωρισμένη ἀπὸ τὸν Ἑλληνισμόν, εὔχομαι νὰ μὴ ὑπάρξῃ. (Εὖγε, εὖγε· χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§39ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀργὰ λέγω καὶ ἐγὼ ἐσκέφθημεν, διότι ὡς ἐφηρμόσθη ἡ ἐπιστρατεία ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου καὶ ἐντεῦθεν, ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν ἐκεῖ, ὅπου ἐφθάσαμεν σήμερον (Θόρυβος.) Ὅσον καὶ ἂν θέλετε νὰ ὑποσχολιάζητε τοὺς λόγους μου μὲ τὸ ἄ! καὶ μὲ τὸ οὔ, τὸ σχόλιον αὐτὸ δὲν εἶναι τελειωτικὸν, ἀλλὰ τὸ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Πρὸ πολλοῦ ἔπρεπε νὰ αἰσθανθῶμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπέμνησεν ἡμῖν ὁ κύριος Πετιμεζᾶς, ὅτι δηλαδὴ ἔπρεπε μία καὶ μόνη σκέψις νὰ ὑπάρχῃ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου. Καὶ Βουλὴ καὶ Κυβέρνησις, πρὸ πολλοῦ ἔπρεπε νὰ αἰσθανθῶμεν, ὅτι ἡ σύνοδος αὕτη ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ βραχυτέρα πάσης προηγουμένης· διότι ἓν καὶ μόνον ἀντικείμενον εἴχομεν, ὅπως ἐπ’ αὐτοῦ ἀσχοληθῶμεν. Τί ἐκάμετε ἕως τώρα; ποῖαι αἱ ἀσχολίαι ὑμῶν; Ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν ἐκεῖ, ὅπου ἐφθάσαμεν. Τὰ πράγματα ἐβάδισαν ταχύτερον ὑμῶν, κύριοι ὑπουργοί, καὶ σᾶς ἄφησαν ὀπίσω.

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διόλου.

§41ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βιάζεσθε δὲ τώρα νὰ τρέξητε καὶ νὰ κάμητε βῆμα παρακεκινδυνευμένον, μὴ ὀρθῶς ἐσκεμμένον, μὴ ἀρκούντως προπαρεσκευασμένον, τὸ ὁποῖον ἴσως, ἀντὶ πραγματοποιήσεως τῶν ἐλπίδων τοῦ ἔθνους, διὰ τὰς ὁποίας τοσαύτας προσφέρει θυσίας, καὶ εἶναι ἕτοιμον νὰ προσφέρῃ καὶ ἄλλας, ἴσως προετοιμασθῇ τι, ὃ μὴ γένοιτο, ὅλως ἀντίθετον. Οἱ κατάλογοι, τοὺς ὁποίους ἐφέρετε, ἂν τυχὸν ἦναι ἀκριβεῖς, σήμερον μόνον ἐλήφθησαν παρ’ ὑμῶν ὑπ’ ὄψιν; ἂν ἦναι ἀληθές, ὅτι ἐκ τῶν 112,000, 800 εἶναι φυλακισμένοι, δὲν ἦσαν καὶ πρὸ 5 μηνῶν; ἂν 500 οἱ ἀποβιώσαντες, μᾶς εἴπετε θὰ ἦσαν 400 πρὸ 5 μηνῶν. Ὅλαι αἱ λοιπαὶ κατηγορίαι, οἱ προϋπηρετήσαντες, οἱ ἐθελονταί, οἱ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἦσαν καὶ πρὸ 5 μηνῶν· διατί δὲν τοὺς ἀθροίζατε πρὸ καιροῦ, ἀλλὰ σήμερον μόνον μᾶς λέγετε, ὅτι μόνον 30,000 θὰ ξεκαθαρίσουν ἀπὸ τὰς 112, αἱ ὁποῖαι προσκαλοῦνται; Καὶ δὲν πρόκειται, λέγουν, νὰ σταματήσωμεν· νὰ ὀπισθοχωρήσωμεν; ἐὰν τὸ θέλετε, προσθέτουσι, σεῖς, ἡ Βουλὴ ἂς τὸ κάμῃ.

§42ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ τὸ κάμω.

§43ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ δὲν ἠμπορεῖς νὰ τὸ κάμῃς, καὶ διὰ τοῦτο σπεύδεις, ὅταν βλέπῃς, ὅτι τὰ πράγματα ἔτρεξαν προτήτερα ἀπὸ ὑμᾶς. Δὲν δύνασαι νὰ ὀπισθοχωρήσῃς, οὔτε σεῖς, οὔτε ἡ Βουλή, οὔτε κανείς, καὶ νὰ σταματήσῃς τὴν ὁρμὴν τοῦ ἔθνους πρὸς τὰ ἐμπρός. Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ σκεφθῶσι προτήτερα. Ἡ διεύθυνσις τῆς Βουλῆς ἀνῆκεν εἰς σᾶς καὶ οὐχὶ εἰς ἡμᾶς. Ἡ Κυβέρνησις, ἀφ’ οὗ εἰσῆλθεν εἰς τὸν περίβολον τοῦτον καὶ ἐκρήμνισε τὴν παρελθοῦσαν χωρὶς καμμίαν αἰτιολογίαν, ἔδωσε νὰ πιστευθῇ, ὅτι θὰ εἶχε σχέδιον ὡρισμένον ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ, τὸ τῆς ἐπιστρατείας, τὴν ὁποίαν ὅμως σήμερον ἦλθε νὰ ἐπικρίνῃ, ἀφοῦ τὴν ἐδέχθησαν καὶ ἠθέλησαν νὰ τὴν ἐφαρμόσωσι.

§44ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν παραπονοῦμαι ἐγώ.

§45ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ἐνόμισα, ὅτι παρεπονέθητε.—Ἐνομίσαμεν, ὅτι εἶχες σχέδιον περὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ζητήματος. Ἡ ἀντιπολίτευσις κανὲν δὲν σᾶς ἔφερεν ἐμπόδιον, εἰς ὅλα σᾶς ἐβοήθησε καὶ ἔμεινε σιωπηλή, βοηθοῦσα ὅλα τὰ διαβήματα τῆς Κυβερνήσεως. Ἔφραξε καὶ τὸ στόμα της εἰς πράγματα, διὰ τὰ ὁποῖα τὴν κατηγόρησαν, διότι δὲν ἐξήλεγξε τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ τὸ ἔπραξεν, ἵνα μὴ ὑποτεθῇ, ὅτι θέλει εἰς τὸ μέγα ζήτημα νὰ σᾶς φέρῃ ἐμπόδιον. Τώρα μόλις, ὅτε ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἄκρον τῆς συνόδου καὶ ὅτε βλέπομεν, ὅτι κινδυνεύει νὰ λήξῃ ἡ σύνοδος, χωρὶς νὰ ἔχητε οὔτε προϋπολογισμόν, ἡ ἀντιπολίτευσις σᾶς εἶπε προχθὲς διὰ τοῦ ἀρχηγοῦ της: «Προσέξατε ποῦ πηγαίνετε μὲ τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον ὁδηγεῖτε τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, δὲν θὰ ἔχητε οὔτε προϋπολογισμόν». Ἐὰν πρὸ πέντε μηνῶν ἐσκέπτετο ἡ Κυβέρνησις αὐτά, τὰ ὁποῖα σκέπτεται σήμερον, δὲν θὰ εἴχομεν ἀφορμὴν νὰ εἴπωμεν ταῦτα· ἀλλὰ τώρα ἐξύπνησεν, ὅτε τὰ πράγματα βλέπει ὅτι μᾶς προλαμβάνουν, καὶ ὅτε, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἴσως ἐντὸς 10 ἡμερῶν μᾶς προσκαλέσουν νὰ καταλάβωμεν τὰς ἐπαρχίας.

§46ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Προσέθηκεν ἴσως καὶ ἐντὸς 10 μηνῶν.

§47ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ ἴσως ἐντὸς 10 μηνῶν καὶ ἴσως ἐντὸς 10 ἡμερῶν τὸ ἀκούομεν ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου. Ποῖος εἶνε ὁ ἀληθὴς ἀριθμὸς τῶν στρατιωτῶν, τοὺς ὁποίους ἔχομεν; δὲν ζητοῦμεν νὰ μᾶς τὸ εἴπητε δημοσίᾳ· ἀλλὰ ἂν ἦναι ὀλιγώτερος ἀπὸ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἐπεριμέναμεν, καὶ σήμερον ὁ κ. πρωθυπουργὸς ζητῇ ὡς ἐκ τούτου νὰ ἀφαιρέσῃ ὅλας ἐκείνας τὰς ἐξαιρέσεις, τὰς ὁποίας ὁ νόμος δίδει, τοῦτο πράττει, διότι γνωρίζει καλῶς, ὅτι αἱ ἐξαιρέσεις ἐφηρμόσθησαν, ὅπως δὲν ἔπρεπε νὰ ἐφαρμοσθῶσι. Γνωρίζω καλῶς, ὅτι πολλά, τὰ ὁποῖα δὲν ἔπρεπε νὰ γείνωσιν, ἔγειναν· ὅτι οἱ μὲν ἐτιμωρήθησαν, ἄλλοι δέ, ἐξ ἴσου ἔνοχοι, καίτοι καταδικασθέντες, ἔτρεχον εἰς τὰ θέατρα. Γινώσκω καλῶς, ὅτι τάγματα οὐχὶ ὁλόκληρα μετετέθησαν, ἀλλὰ λόχοι τινές, καὶ οὗτοι οὐχὶ ἀκέραιοι, ἀλλ’ ἄνδρες τινὲς μόνον τῶν λόχων αὐτῶν, καὶ ἐστάλησαν εἰς Λαμίαν καὶ Στυλίδα ὡς ἀντιπολιτευόμενοι, οἱ δὲ λοιποὶ ἔμεινον εἰς τὰς πατρίδας των. Ὅλα αὐτά, ὁ τρόπος οὗτος τῆς ἐφαρμογῆς τῶν στρατιωτικῶν διατάξεων ἔκαμαν, ὥστε ἐκ μὲν τῶν κατεταγμένων νὰ λιποτακτήσωσιν, ἐκ δὲ τῶν μὴ κατατεταγμένων νὰ μὴ προσέλθωσι, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ. Ἐχάσαμεν πέντε μῆνας. Ἀποτείνομαι εἰς τὴν συνείδησιν καὶ ὑμῶν καὶ ὑμῶν (δεικνύει καὶ τὰς δύω πτέρυγας), ἡ ἐργασία, ἡ ὁποία ἔγεινεν ἕως τώρα ἐδῶ μέσα, εἰς τί συνέτεινεν; ὑπὲρ τοῦ κυρίου σκοποῦ;

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ προκαλῆτε ἀντεγκλήσεις αὐτὰ θὰ τὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν αὔριον εἰς τὴν συζήτησιν.

§49ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶναι καιρός, συμφωνῶ, ἀλλὰ δὲν ἦτο καὶ καιρὸς νὰ τὰ εἴπητε καὶ σεῖς ὅσα εἴπετε· δὲν ἔπρεπε δὲ νὰ μείνῃ εἰς τὸν νοῦν κανενός, ὅτι αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ἐκήρυξαν τὴν ἐπιστρατείαν, οἱ ὁποῖοι ἐφήρμοσαν αὐτήν, ὑπὸ τὴν διοίκησιν τῶν ὁποίων ἡ ἐπιστρατεία ἤνθησε, καὶ οἱ ὁποῖοι καὶ παρέδωσαν εἰς τὰς χεῖράς σας 30,000 ἐπιστράτους, ὅτι θέλουν νὰ διαλύσουν σήμερον τὸν στρατὸν τοῦτον· τοῦτο δὲν ἔπρεπε νὰ φύγῃ ἀπὸ τὸ στόμα σας.

§50ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ τὰ ἀκούσῃς αὔριον.

§51ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αὔριον βεβαίως θ’ ἀκούσῃς πλατυτέραν συζήτησιν, κ. πρωθυπουργέ· ἐν τούτοις τὴν στιγμὴν ταύτην ὀφείλω νὰ κάμω τὴν παρατήρησιν, ὅτι, ἐνῷ εἴμεθα εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν εἴμεθα σήμερον, ἂν ἡ Βουλὴ πρώτην ταύτην φορὰν προσκαλῆται νὰ σκεφθῇ περὶ τῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ μετὰ τὸν πέμπτον μῆνα τῆς συνόδου, καὶ τοῦτο ἀφοῦ προέτρεξαν τὰ πράγματα, δὲν πταίομεν ἡμεῖς δι’ αὐτὸ, δὲν πταίει τὸ ἔθνος· ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωσθῶσιν ἀπὸ σήμερον τίνες εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι.

§52ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μίαν παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω ἐφ’ ὅσων εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος συνήθως, ἀφοῦ ἀφήσῃ τὰ πράγματα καὶ χαλαρωθῶσι κατὰ μεγάλα διαλείμματα, ἔρχεται καὶ ῥίπτει διὰ λόγων μόνον τὸν δαυλὸν τῆς πυρκαϊᾶς ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου. Ἤθελεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς νὰ ὑπαινιχθῇ, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης διὰ τῆς μακρᾶς καὶ λελογισμένης αὐτοῦ ὁμιλίας ἠθέλησε νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἐναντίον τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσε διὰ τοῦ διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἦτο ἀσυνεπὴς πρὸς ἑαυτόν· ἀσυνεπὴς εἶνε ὁ κ. πρωθυπουργὸς, διότι δὲν ἐνόησε τὰς περιστάσεις καὶ τὸν καιρὸν, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκλήθη εἰς τὰ πράγματα, καὶ ἐνόμισεν, ὅτι ἡ παροῦσα σύνοδος ἦτο σύνοδος συμβάσεων. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι διὰ τοῦ μέτρου αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ζητεῖ, τοῦ δραστηριωτάτου, οὐ μόνον δὲν θὰ αὐξήσῃ, ἀλλὰ θὰ ἐλαττωθῇ ὁ στρατός· αὐτὸς ἦτο ὁ σκοπὸς τῆς ὁμιλίας του· ὁ σκοπός του ἦτον ὑπὲρ τῆς αὐξήσεως, τὰ δὲ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλε τὸ ὑπουργεῖον, καὶ αἱ τροπολογίαι αὐτοῦ σκοπὸν δὲν ἔχουν βεβαίως τὴν αὔξησιν, ἀλλὰ τὴν ἐλάττωσιν. Ἐὰν ἠθέλετε, κύριοι ὑπουργοὶ, νὰ ἔχωμεν καὶ τὰς 60 καὶ τὰς 80 καὶ τὰς 90,000 ἀκόμη στρατὸν, ἔπρεπεν ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου, ὅτε ἀνελάβετε τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων, νὰ ἀποβλέψητε ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν σκοπὸν αὐτόν· ἔπρεπεν ἡ διοίκησις νὰ ἐπιστήσῃ πρὸ πάντων τὴν προσοχήν της εἰς τὴν συνάθροισιν τῶν ἐπιστράτων, ἀλλ’ εἰς τὴν συνάθροισιν τὴν ἀμερόληπτον, εἰς τὴν διοίκησιν τὴν ἀμερόληπτον, εἰς τὰς ἐξαιρέσεις τὰς ἀμερολήπτους. Ἀλλ’ ὅταν οἱ συγγενεῖς τῶν ὑπουργῶν, οἱ οἰκεῖοι τῶν ὑπουργῶν, περιφέρωνται ἐν μέσαις Ἀθήναις, καίτοι ἔχοντες τὴν ἡλικίαν τῶν ἐπιστράτων, τοῦτο εἶνε διοίκησις ἀμερόληπτος καὶ δικαιολογεῖ ὑμᾶς δι’ ὅσα λέγετε;

§53Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρέπει νὰ τοὺς ὀνομάσητε. (Θόρυβος)

§54ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ παράδειγμα τοῦτο πείθει τοὺς ἄλλους νὰ μὴ προσέρχωνται εἰς τὸν στρατόν.

§55Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶνε ἐπιτετραμμένον νὰ λέγητε ἀόριστα πράγματα.

§56ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις εἶχον νὰ κάμω καὶ ἐπιφυλάσσομαι αὔριον νὰ φέρω τὸν λόγον κατὰ τὴν συζήτησιν.

§57Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Ἐξ ὅσων ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου εἶπεν, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται παρὰ νὰ προξενήσῃ αἴσθησιν, εἶναι, ὅτι διὰ τοῦ προτεινομένου μέτρου πρόκειται νὰ στερήσωμεν τὸν στρατὸν τῆς ἰσχύος, ἤτοι τῆς προσκλήσεως τῶν ἐφέδρων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Τὴν ἰδέαν αὐτὴν χαρακτηριστικώτερον ἀπεδέχθη ὁ ἔντιμος προλαλήσας βουλευτὴς Καλαβρύτων, εἰπὼν ῥητῶς, ὅτι τὸ προτεινόμενον ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως μέτρον εἶνε νὰ μειώσῃ καὶ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ στρατοῦ, παρὰ νὰ ἐπιῤῥώσῃ τὴν δύναμιν αὐτοῦ. Ὁ κύριος Τρικούπης, ὑποστηρίζων τὴν ἰδέαν του, κατέφυγεν εἰς τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς καὶ εἰς τὰς δυσκολίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι προκύπτουσι κατὰ τὴν πρόσκλησιν ἀνδρῶν προϋπηρετησάντων· ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ἐπελάθετο, ὅτι ἔχομεν ἐφεδρείαν κατ’ ὄνομα, καὶ λέγων τοῦτο, δὲν ἐννοῶ τοὺς ἐκγυμνασθέντας, ἀλλὰ τοὺς ὑπηρετήσαντας μόνον τρίμηνον· διότι μὲ ὅλας τὰς θεωρίας τοῦ κ. Τρικούπη περὶ ἐκγυμνάσεως ἀνδρῶν, δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ, ὅτι τρίμηνος καὶ ἑξάμηνος ἐκγύμνασις εἶναι ἐπαρκής. Ὥστε, ἐὰν οἱ ἔφεδροι τῶν Εὐρωπαϊκῶν στρατῶν, οἱ διανύσαντες κατ’ ἐλάχιστον 5 ἔτη ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ἔχουν δυσκολίαν νὰ προσέρχωνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, οἱ ἔφεδροι τῆς Ἑλλάδος, οἱ ἀτελῶς ἐκγυμνασθέντες, δὲν δύνανται νὰ παραβληθῶσι πρὸν τοὺς ἐφέδρους τῶν Εὐρωπαϊκῶν στρατῶν· καὶ διὰ τοῦτο βεβαίως ὁ ὑπάρχων ἐνεργὸς στρατὸς δὲν θὰ προσκτήσῃ τὴν ἰσχὺν, ἣν προσκτῶσιν οἱ Εὐρωπαϊκοὶ στρατοὶ διὰ τῆς συγκαλέσεως τῆς ἐφεδρείας. Ἀλλὰ θὰ καθυστερήσωμεν ἴσως τῶν ἐφέδρων, οἱ ὁποῖοι δὲν ὑπάρχουν, τῶν προϋπηρετησάντων πρὸ τοῦ 1877 καὶ 1776, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1877 καὶ ἐντεῦθεν οἱ ἔκτακτοι ἔφεδροι καὶ οἱ μεταβατικοὶ ἐθνοφύλακες δὲν ὑπηρέτησαν πλέον τοῦ ἔτους, ὥστε τὸ ἐπιχείρημα αὐτό, ὅτι ἐξαντλούμεθα προώρως, ὅτι ἡ μόνη δύναμις ἡ ὑπάρχουσα πρέπει νὰ προσκληθῇ κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν, δὲν ἔχει κῦρος παρὰ τῷ ἑλληνικῷ στρατῷ. Εἰς τὰ εὐρωπαϊκὰ Κράτη προσκαλοῦν τὴν ἐφεδρείαν, ὅταν πρόκηται νὰ ἐνεργήσῃ μετὰ 10 ἢ 15 ἡμέρας, ἀλλ’ ἔχουν ἐφεδρείαν ἐξ ἀνδρῶν ἐπὶ πολλὰ ἔτη διαμεινάντων ἐν τῷ στρατῷ, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δὲν ἔχομεν. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ὑπέδειξε στρατιωτικάς τινας ἀνωμαλίας, αἱ ὁποῖαι ἐδυσχέραναν τὴν πρόσκλησιν τῆς ἐφεδρείας διὰ συστηματικῆς μετακινήσεως ἀτόμων ἐκ διαφόρων φρουρῶν τοῦ τόπου. Ὁ ἔντιμος προλαλήσας μὲ ἠδίκησε νομίσας, ὅτι τὸ μέτρον αὐτὸ τὸ ἔλαβον διὰ τὴν ἐπαρχίαν του. Ἡ δύναμις τῶν πραγμάτων, ὡς ἄλλοτε εἶπον, κατώρθωσεν, ὥστε τὰ τάγματα νὰ ἦνε ἐπαρχιακά· τὸ ἐλάττωμα αὐτὸ ἀπεδείχθη εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, καὶ ὡς πρὸς τὴν σύλληψιν τῶν ὀφειλετῶν, καὶ ὡς πρὸς τὴν σύλληψιν τῶν φυγοδίκων καὶ διὰ τὴν ἐπιστρατείαν· καὶ δὲν ἀδικῶ τὰ ἄτομα, διότι εἶναι φυσικὸν νὰ μὴ καταδιώκῃ ὁ συμπολίτης τὸν συμπολίτην του, καὶ διὰ τοῦτο ἀπό τινος καιροῦ ἐζήτησα τὴν τοιαύτην κατάστασιν νὰ μεταβάλω, καὶ τὴν μετέβαλον· ὥστε ἐν περιπτώσει ἐνεργείας, ἐὰν ἐπέλθῃ δυστύχημα, νὰ ὑφίστανται αὐτὸ ὅλαι αἱ ἐπαρχίαι, καὶ οὐχὶ μία ἐξ αὐτῶν. Ἡ μετακίνησις ἑπομένως ἐχρησίμευσεν οὐ μόνον πρὸς τὸ καλὸν καὶ τὸ συμφέρον τῆς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὑπεράσπισιν αὐτῶν τῶν ἀτόμων.

§58ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἀπαντᾶτε εἰς ὅ,τι εἶπον. Δὲν εἶπον, ὅτι κακῶς μετεκινήθησαν τὰ τάγματα, ἀλλ’ ὅτι δὲν μετεφέρατε λόχον ἀκέραιον, ἀλλ’ ἄτομα ἀπὸ ἓν μέρος εἰς ἄλλο, καὶ ἑπομένως οἱ μετατεθέντες ἐνόμισαν, ὅτι καταδιώκονται, ὅσοι δὲ μένουσιν, ὅτι προστατεύονται.

§59ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς ἀπαντῶ εἰς τὸ παράπονον τοῦτο, ὅπερ ἐλέχθη καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὅτι τὴν ἀνάμιξιν τῶν διαφόρων ταγμάτων ἐνήργησα κατ’ ἄτομον καὶ οὐχὶ κατὰ μονάδας τακτικάς· διότι τὰ στελέχη τῶν μονάδων ἔπρεπε νὰ τὰ ἀφήσω ἀμείωτα. Δὲν προσδιώρισα οὔτε πρόσωπα, οὔτε ἄτομα, ἀλλὰ κατατάξεις, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν τελευταίων κατατάξεων ὡρίσθη ὡρισμένος ἀριθμὸς ἀνδρῶν. Τὸ μέτρον ὑπηγορεύθη ἐκ δικαιοσύνης πρὸς τοὺς σωματάρχας, οἵτινες καταβάλλουν κόπους πρὸς ἐκγύμνασιν τοῦ στρατιώτου, ἦτο δὲ ἄδικον πρὸς αὐτοὺς ν’ ἀφαιρέσωμεν αὐτόν. Διὰ τοῦτο διέταξα νὰ μετατεθῶσιν οἱ τελευταῖον καταταχθέντες εἰς τὰ σώματα. Τὸ μέτρον δὲ τοῦτο ἐφήρμοσαν αὐτοὶ οἱ διοικηταὶ τῶν σωμάτων ἀνεξαρτήτως τῆς διοικητικῆς ὑπηρεσίας. Ἂν ὁ κ. Λομβάρδος δίδῃ ἄλλην ἑρμηνείαν εἰς τὴν πρᾶξιν, ὡς γενομένην δηλ. ἕνεκα πολιτικῶν λόγων, δὲν ἀνήκει εἰς ἐμὲ ν’ ἀπαντήσω. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀριθμοὺς, περὶ ὧν ἐγένετο τόσος λόγος, ἐνθυμεῖσθε ὅτι καὶ πρὸ ἑνὸς μηνὸς σᾶς εἶπον, ὅτι πράγματι εἰς τὰ χαρτιὰ εὑρίσκονται 18,000 καθυστεροῦντες, ἀλλὰ κατὰ τὰ πράγματα καὶ καθ’ ὅσον ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ, τὸ πολὺ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἠδυνήθημεν νὰ προσκαλέσωμεν 3–5,000 ἄνδρας. Δὲν ἔχω πρόχειρον τὴν σημείωσιν τῶν ἀπολύσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγίνοντο καθ’ ἑκάστην, δι’ ἃς ἴσως δικαίως ὁ κ. Τρικούπης μὲ ὠνόμασεν αὐθαίρετον, καὶ δύναμαι δικαίως καὶ εἰλικρινῶς νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι αἱ μεγάλαι ἀπολύσεις τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων μὲ ἠνάγκασαν νὰ ἐπιστήσω σπουδαίως τὴν προσοχὴν καὶ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὰς ἀρχὰς ἐκείνας τὰ δικαιώματα, καὶ διὰ τοῦτο καθυστέρησα μέχρι τινὸς νὰ ἐκδώσω διάταγμα ἀπαλλακτικόν· διότι ἤθελον ἀποσυνθέσει τὸν στρατὸν ὁλόκληρον, καὶ ἠθέλομεν ἔχει ἀπολύσεις καταπληκτικάς. Ἀπέναντι αὐτῆς τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων, ἀπέναντι ἀριθμῶν, οὓς ὁ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργὸς ἐξήνεγκεν ἐκ τῆς ὑπηρεσίας καὶ θέλει σᾶς καταδείξει, ἀπέναντι τῶν ἀπαλλαγῶν, αἵτινες ἐπλημμύρησαν τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὰς ὁποίας ὁ ὑπουργὸς πρέπει νὰ ὑπογράφῃ κλειστοῖς ὄμμασι καὶ ἄνευ ἐλέγχου, ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην, ὑποστηρίζουσα τὴν πολιτικὴν αὐτῆς, νὰ ὑποβάλῃ τὸ περὶ οὗ πρόκειται νομοσχέδιον.

§60ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ ἡμᾶς, τοὺς ἤδη ἀποκρούοντας τὸ μέτρον τῆς Κυβερνήσεως περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν, ὡς ἀνακολούθους πρὸς ὅσα ἐν τῇ Κυβερνήσει διατελοῦντες ἐπράξαμεν, ἀποφασίσαντες τὰ περὶ τῆς ἐπιστρατεύσεως· ἀλλὰ τοὐναντίον ἡμεῖς σήμερον ὑποστηρίζομεν τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας τότε εἴχομεν καὶ τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ ἐπεκύρωσεν. Ὅτε ἠρξάμεθα τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἀποφάσεως περὶ ἐπιστρατεύσεως, ἐπιστεύσαμεν, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἤθελεν ἀποτύχει, ἂν μὴ ἐλαμβάνομεν μέτρον περὶ διασώσεως τῶν οἰκογενειῶν, εἴδομεν, ὅτι, ἐὰν ἐν Ἑλλάδι κατ’ ἐξαίρεσιν πάντων τῶν ἄλλων Κρατῶν, τὰ ὁποῖα τὸ σύστημα τοῦτο τῆς στρατολογίας ἐφήρμοσαν, ἠθέλομεν καλέσει εἰς γύμνασιν ἐπὶ πολὺν χρόνον ἄνδρας, ἄνευ τῶν ἀπαλλαγῶν, τὰς ὁποίας ὁ νόμος ἐθεώρησεν ἀναγκαίας, ἡ ἐπιστράτευσις ἤθελεν ἀπ’ ἀρχῆς ἀποτύχει. Προέβημεν τότε εἰς πάντας τοὺς ὑπολογισμοὺς, καὶ ἐν τῷ διατάγματι τῆς ἐπιστρατεύσεως εὑρίσκετε ἀναγεγραμμένους τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ἐθεωροῦμεν, ὅτι ἤθελε φέρει ἡ ἐπιστράτευσις, ὡς ἀνερχομένους εἰς 60,000. Ἀλλ’ ἡ νέα Κυβέρνησις, καὶ ἰδίως ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς, ἔσπευσε νὰ κατακρίνῃ ἡμᾶς, διατί προσδιωρίσαμεν τοὺς ἀριθμοὺς τοσοῦτον ἠλαττωμένους· ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς ἀπηύθυνε μάλιστα ἀποστροφὰς, λέγων, πῶς τόσον ταπεινὴν ἰδέαν ἔχετε περὶ τῶν Ἑλλήνων, ὥστε νὰ νομίσητε, ὅτι ἡ πρόσκλησις εἰς ἐπιστρατείαν ἤθελε φέρει μόνον 60,000 στρατοῦ, ἔπρεπε νὰ γινώσκητε, ὅτι ἤθελε φέρει 80,000. Ἡμεῖς δὲν εἴχομεν ὑπολογίσει τὴν δύναμιν πρὸς ἐπίδειξιν. Ὅτε ὑμεῖς ἐλέγετε, ὅτι ἀντὶ τῶν 60,000 ἀνδρῶν, οὓς ἐκάλεσεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, θὰ κατετάσσετε 80,000, ἐλέγετε ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους δὲν εἴχετε στηρίξει εἰς οὐδεμίαν μελέτην, ἐλέγετε ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ἐῤῥίψατε ἐνταῦθα πρὸς πολιτικοὺς καὶ οὐχὶ πρὸς ἐθνικοὺς σκοπούς. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Ἐθεωρήσατε, ὅτι τὸ ζήτημα τὸ ἐθνικὸν ἦτο ζήτημα, ὅπερ ἐπετρέπετο εἰς Κυβέρνησιν νὰ ἐκμεταλλευθῇ κατὰ τῶν ἐναντίων, καὶ καθ’ ἣν ὥραν περιέμενεν ὁ ἑλληνισμὸς νὰ ἴδῃ τὴν Βουλὴν ἀσχολουμένην εἰς τὰ τῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους, εἶδεν αὐτὴν ἀσχολουμένην εἰς τὴν μομφὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Ἡμεῖς πρὸς τὴν τοιαύτην ὑμῶν πολιτείαν πῶς ἀνταπεκρίθημεν; ἠθελήσαμεν νὰ ἐκδικηθῶμεν διὰ τὸ μέτρον τοῦτο, ὅπερ ἐν τῇ δυνάμει ὑμῶν τῇ κομματικῇ τότε ἐλαμβάνετε καθ’ ἡμῶν; Ὅτε ἐνισχύθημεν ἡμεῖς κομματικῶς, ἠθελήσαμεν νὰ μεταστρέψωμεν καθ’ ὑμῶν τὰ πράγματα καὶ νὰ ἄρωμεν καθ’ ὑμῶν κομματικὴν νίκην; Ὄχι· τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν κατόπιν, τὴν κομματικήν, μετεχειρίσθημεν, ἵνα συνδράμωμεν τὴν καθεστηκυῖαν Κυβέρνησιν ἐν τῷ ἐθνικῷ ἔργῳ· εἴπομεν, ὅτι καίτοι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἀκολουθεῖ, δὲν εἶναι ἀκριβῶς τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἠκολουθοῦμεν, καίτοι λυπούμεθα, διότι εἰς πολλὰ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπιδεικνύει τὴν μέριμναν, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐπιδείξῃ, ἀλλ’ ἀφοῦ αὐτὴ εἶναι ἡ Κυβέρνησις, ὀφείλομεν νὰ ὑποστηρίξωμεν δι’ αὐτῆς τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἀφοῦ τὸ ἡμέτερον σύστημα δὲν δύναται νὰ γείνῃ παραδεκτὸν, ὀφείλομεν νὰ ὑποστηρίξωμεν τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως, παρορῶντες τὴν ἔλλειψιν πεποιθήσεως εἰς τὰ πρόσωπα, ἀδιαφοροῦντες ἂν τοῦ συστήματος τούτου θεωρῶμεν τὸ ἕτερον σύστημα καταλληλότερον. Εἰς πάντα σᾶς ἐδώκαμεν συνδρομὴν, παρῃτήθημεν αὐτοῦ τοῦ μεγίστου τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν, τοῦ δικαιώματος τῆς συζητήσεως, ἠρχόμεθα ἐνταῦθα καὶ ἐψηφίζομεν ὑπὲρ μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦμεν οὐχὶ λυσιτελῆ ὡς μέτρα αὐτοτελῶς λαμβανόμενα, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦμεν ἀναγκαῖα καθὸ μέρη ὁλοκλήρου συστήματος, καὶ ἀπέναντι τούτων ἀκούομεν παρὰ τῶν ὑπουργῶν σήμερον, ὅτι μεταβάλλομεν γνώμην. Ἡμεῖς τότε, ὅτε τὴν ἐπιστράτευσιν ἀπεφασίσαμεν, καθωρίσαμεν πάντας τοὺς ὅρους αὐτῆς, ἐγινώσκομεν ἀκριβῶς εἰς ποῖον σημεῖον ἤθελε φέρει αὕτη τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, καὶ ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ὁ ἀριθμὸς ἐκεῖνος ἦτο ἱκανὸς πρὸς τὸν σκοπὸν, ἂν καταλλήλως παρεσκευάζετο. Βεβαίως, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο ἀντὶ 60 χιλιάδων ἀνδρῶν νὰ δώσῃ εἰς τὸν στρατὸν 80 χιλιάδας ἢ 100 χιλιάδας, ἠθέλομεν καλέσει τὰς 80,000 ἢ τὰς 100,000, ἀλλ’ ἐπιστεύομεν, ὅτι, ἵνα δώσῃ ἡ Ἑλλὰς πλείονας τῶν 60,000, ἤθελε τὰς δώσει ἀφαιροῦσα διὰ τῆς μιᾶς χειρὸς ὅ,τι ἔδιδε διὰ τῆς ἄλλης, ἤθελε δίδει ἄνδρας, ἀλλ’ ἤθελεν ἀφαιρεῖ τὰ μέσα, ὅπως οἱ ἄνδρες οὗτοι παρασκευασθῶσιν ὡς στρατιῶται· ἤθελε δίδει δύναμιν ὑλικὴν κατὰ τὸ φαινόμενον μεγαλειτέραν, ἀλλ’ ἤθελεν ἀφαιρεῖ τὴν ἠθικὴν δύναμιν, ἧς ἄνευ οὐδὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιτελέσωμεν, διότι ἡ ἐσχάτη ἀδυναμία εἶναι ἡ μὴ ἐφαρμογὴ τῶν νόμων. Εἰς πολλὰ θεωροῦμεν, ὅτι ἐδείχθη ἐλλιπὴς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, καὶ εἴπομεν, ὅτι τὰς ἐλλείψεις ταύτας δὲν θέλομεν συζητήσει δημοσίως, διότι δὲν συντελεῖ πρὸς τὸ ἔργον ἡ τοιαύτη συζήτησις. Συζητήσεις τοιαύτας ἠδυνήθησαν ἄλλα μεγάλα ἔθνη, ἐπικειμένου πολέμου καὶ καθεστῶτος πολέμου, ἠδυνήθησαν νὰ ἐπιχειρήσωσι, καὶ εἰς τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀποκαλύψεως τῶν ἐλλείψεων ἠδυνήθησαν ν’ ἀνθέξωσι, διότι τὰ ἔθνη ἐκεῖνα ἦσαν μεγάλα καὶ ἰσχυρά· ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἠδύνατο ν’ ἀνθέξῃ εἰς τὴν ἐθνικὴν ζημίαν, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο ἴσως νὰ φέρῃ ἡ ἀποκάλυψις ὁλοκλήρου τῆς ἀληθείας, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφύγομεν πᾶσαν συζήτησιν περὶ τῶν λεπτομερειῶν τῆς κυβερνητικῆς ἐνεργείας περὶ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὑπάρχει τι, τὸ ὁποῖον εἶναι καταφανὲς, ὑπάρχει ἡ μὴ ἐκτέλεσις τῶν νόμων, ὑπάρχει τι βεβαιωμένον, ὅπερ πάντες οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους ὑπέβαλεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς σήμερον, δὲν δύνανται νὰ διαψεύσωσιν· εἶναι βεβαιωμένον, ὅτι οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους οἱ νόμοι, ὅπως εἶχον μέχρι τοῦδε, ὤφειλον νὰ φέρωσι, δὲν προσῆλθον εἰς τὸν στρατόν. Εἶναί τι βέβαιον ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ ἔθνους, ὅτι, ἂν διεχειρίζοντο τὴν Κυβέρνησιν χεῖρες στιβαρώτεραι, ὁ στρατὸς θὰ ἦτο σήμερον ἰσχυρότερος κατὰ 10 χιλιάδας, ἀφ’ ὅ,τι εἶναι· ἀλλ’ αἱ 10 αὗται χιλιάδες, αἱ προστιθέμεναι εἰς τὸν στρατὸν, διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, αὗται αἱ 10 χιλιάδες θ’ ἀπετέλουν ἀληθῆ δύναμιν, ἀδυναμία δὲ ἐσχάτη εἶναι τὸ νὰ καλῶμεν πολλὰς χιλιάδας, νὰ προσέρχωνται δὲ ἑκατοστύες μόνον ἀνδρῶν, διότι τοιαῦτα θὰ ἦναι τ’ ἀποτελέσματα τοῦ προτεινομένου μέτρου, ἂν γείνῃ παραδεκτόν. Θὰ παρασταθῶμεν πάλιν, ὡς παρέστημεν κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆ συνόδου ταύτης, καλοῦντες εἰς τὰς τάξεις 80 ἢ 100 χιλιάδας ἀνδρῶν, ἀλλ’ ὅπως ἐψεύσθησαν αἱ ἐλπίδες καὶ αἱ ἐπαγγελίαι τῆς Κυβερνήσεως τότε, τοιουτοτρόπως καὶ σήμερον πολὺ οἰκτρότερον θέλουσι ψευσθῆ, διότι ἤδη αὐτὰ τὰ πράγματα, ὡς ἐκ τοῦ προτεινομένου μέτρου, ἀντιστρατεύονται εἰς τὴν ἐπιτυχίαν. Ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδυνήθη νὰ φέρῃ, ὡς εἶπε, τὰς 80,000 διὰ τῶν ὑπαρχόντων νόμων, καὶ ἔφερε μόνον 60,000, ὡς ἡμεῖς εἴχομεν προείπει, ἢ καὶ ὀλιγωτέρους τούτων, ὡς σήμερον αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις εἶπεν, ἂν τοῦτο συνέβη, ὅτε εἷς τὰς προσκλήσεις προσηρτᾶτο καὶ ὁ ὅρος ὁ εὐεργετικὸς τῶν ἀπαλλαγῶν, ὁποία θέλει εἶσθαι ἡ κατάστασις σήμερον, ὅτε ἡ πρόσκλησις γίνεται ἐν πάσῃ αὐτῆς τῇ αὐστηρότητι, καταργουμένων τῶν ἀπαλλαγῶν; Ἐὰν 20,000 ὀλιγωτέρους ἔχῃ σήμερον ἡ Κυβέρνησις ἢ ὅσους προσεδόκα νὰ ἔχῃ, πόσον ὀλιγωτέρους τῶν προσδοκιῶν αὑτῆς θὰ ἔχῃ κατόπιν τοῦ προτεινομένου νόμου; Ὄχι μόνον θέλουσι λείψει ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους προσθέτει ὁ προτεινόμενος νόμος, καταργῶν τὰς ἀπαλλαγὰς, ἀλλὰ θέλουσι λείψει καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤθελον προσέλθει, ἐὰν ὁ προτεινόμενος οὗτος νόμος μὴ ἐψηφίζετο. Ἡμεῖς, Κύριοι, δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν τὸν τρόπον τῆς συζητήσεως, τὸν ὁποῖον ἠθέλησεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς νὰ εἰσαγάγῃ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἤρξατο τῆς ἀπαντήσεώς του πρὸς ἐμὲ λέγων, ὅτι πρέπει νὰ δεχθῶμεν τὰς συνεπείας τῆς ἐπιστρατεύσεως, καὶ ὅτι δῆθεν ἀρνούμεθα νὰ δεχθῶμεν τὰς συνεπείας αὐτῆς. Τὰς συνεπείας τῆς ἐπιστρατεύσεως ἡμεῖς προείδομεν καὶ ἀκριβῶς καθωρίσαμεν ὅτε διετάξαμεν αὐτὴν, οὐδὲν δὲ γεγονὸς παρέστη ἔκτοτε, τὸ ὁποῖον νὰ μᾶς πείθῃ, ὅτι κακῶς τότε ἐξετιμήσαμεν τὰς συνεπείας τῆς ἐπιστρατεύσεως, τουτέστι τὰ βάρη, ἅτινα ἡ ἐπιστράτευσις ὤφειλε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ὑπῆρξεν ἓν μόνον γεγονὸς, τὸ ὁποῖον καὶ ἐκεῖνο δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι δὲν προείδομεν ἐντελῶς, καὶ τὸ ὁποῖον δυστυχῶς ἐπηλήθευσεν· ὑπῆρξε τὸ γεγονὸς, ὅτι ἀντικατέστη ἡ τότε Κυβέρνησις παρ’ ἄλλης Κυβερνήσεως, ἥτις καὶ ἄλλους ὑπολογισμοὺς καὶ ἄλλα σχέδια περὶ ἐπιστρατεύσεως εἶχε, καὶ ἄλλον τρόπον ἐφαρμογῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως μετῆλθεν. Εἰς τοὺς ὑπολογισμοὺς ἡμῶν ὑπεθέσαμεν, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἤθελεν ἐξακολουθήσει ἐφαρμοζομένη ὡς ἤρξατο· ἀλλ’ ἂν ἡ ἐξακολούθησις δὲν ἀνταπεκρίθη πρὸς τὴν ἀρχήν, τοῦτο δὲν προέρχεται ἐξ ἐλαττώματος τῶν ὑπολογισμῶν ἡμῶν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐλαττωματικοῦ τῆς νέας Κυβερνήσεως. Ὅτε ἐκανονίσαμεν τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἴχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν, ὅτι θέλομεν φθάσει εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἡ ἐπιστράτευσις ἤθελε μετατραπῆ εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, καὶ διὰ τοῦτο, ὅ,τι ἀπεφασίσαμεν περὶ τῆς ἐπιστρατεύσεως, τὸ ἀπεφασίσαμεν περὶ ταύτης καὶ μόνης, ἀφέντες τὴν λειτουργίαν τοῦ νόμου ὡς εἶχεν ὡς πρὸς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν. Ἂν σήμερον ἡ Κυβέρνησις, ἐφαρμόζουσα τὸ περὶ ἀπαλλαγῶν διάταγμα ἡμῶν, τὸ κυρωθὲν ὡς νόμον τοῦ Κράτους, ἂν ἡ Κυβέρνησις σήμερον, ἐφαρμόζουσα τὸ διάταγμα τοῦτο, ἐθεώρει, ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν, οὐδεμίαν εἶχεν ἀνάγκην νὰ παρουσιασθῇ, ὡς ἔπραξε σήμερον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Τὸ ἄρθρον 40 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου εἶναι ἐν πλήρει ἰσχύϊ· ἂν ἑπομένως θέλετε τὰς συνεπείας, ὡς εἴπετε, τῆς ἐπιστρατεύσεως, τουτέστιν ἐὰν θέλετε πόλεμον, διατί ἀπευθύνεσθε πρὸς ἡμᾶς, διατί δὲν ἀναλαμβάνετε τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων ὑμῶν; Τὴν εὐθύνην ἔχετε καθῆκον ν’ ἀναλάβητε, ἀφοῦ ὁ νόμος σᾶς δίδει πᾶσαν τὴν ἐξουσίαν. (Εὖγε! Εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς. Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Ναὶ, κύριοι, ἐγὼ ἐπίστευσα καὶ πιστεύω ὅτι ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν ὑπόθεσις, δὲν θέλει διεξαχθῆ ἄλλως, εἰμὴ διὰ πολέμου, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀποκτήσωμεν ὅ,τι ἡ Εὐρώπη μᾶς ὑπεσχέθη, ἀναιμάκτως· ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι καὶ ἂν μὴ ἠθέλομεν, θὰ πολεμήσωμεν, διότι εὑρισκόμεθα ἤδη ἐπὶ κεκλιμένου ἐπιπέδου, ἐφ’ οὗ μᾶς ἔθεσεν ἡ Εὐρώπη, καὶ ἐξ οὗ δὲν δυνάμεθα πλέον ἐντίμως ν’ ἀποσυρθῶμεν μὴ πολεμοῦντες. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Ἀλλὰ τοιαύτην ἔχων πεποίθησιν, δὲν αἰσθάνομαι ποίας ἡ τοιαύτη κατάστασις ἐπάγεται συνεπείας; Δὲν τὰς αἰσθάνομαι μόνον τώρα, τὰς ἠσθάνθην καθ’ ἣν ἐποχὴν μετὰ τῶν συναδέλφων μου ἀπεφασίζομεν ἐπὶ ἰδίᾳ ἡμῶν εὐθύνῃ νὰ καλέσωμεν τὸν λαὸν εἰς ἐπιστράτευσιν. Μᾶς κατέκριναν πολλοί, μᾶς κατέκρινε καὶ ἡ Βουλὴ, ὅτι ἐτολμήσαμεν ἐπὶ τῇ ἰδίᾳ ἡμῶν εὐθύνῃ νὰ ἐργασθῶμεν, ἀλλὰ πολὺ δικαιότερον ἐγὼ σᾶς κατηγορῶ, ὅτι δὲν τολμᾶτε ἐπὶ ἰδίᾳ ὑμῶν εὐθύνῃ νὰ ἐργασθῆτε ἐκεῖ, ὅπου ὁ νόμος σᾶς τὸ ἐπιβάλλει. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Ἆρα ἀσκόπως ὁ νόμος ἐπεφυλάξατο εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα νὰ καταργῇ πᾶσαν ἀπαλλαγὴν ἐν ὥρᾳ πολέμου; Ἆρα ἀσκόπως ὁ νόμος δὲν ἐπεφυλάξατο ὑπὲρ τῆς Βουλῆς, τὸ δικαίωμα γνώμης ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου; Οὐχί! Ἐπὶ τοιούτων θεμάτων ὁ νόμος δὲν ἐργάζεται ἀσκόπως· ὁ νομοθέτης ἐγίνωσκεν, ὅτι τοιαῦτα ζητήματα δὲν λύονται ἐν δημοσίαις συνεδριάσεσι τῶν Βουλῶν, ὅτι ἡ Βουλὴ δεικνύει ποία εἶναι ἡ θέλησις αὐτῆς, ἀλλ’ ἡ ἐκτέλεσις ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, παρὰ δὲ τῆς Κυβερνήσεως ἀπαιτοῦμεν νὰ ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκον αὐτῆς, καὶ νὰ μὴ ζητῇ νὰ ἐπιῤῥίψῃ ἐφ’ ἡμᾶς τὴν εὐθύνην, καταστρέφουσα τὴν ὑπόθεσιν.

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠκούσατε, κύριοι, λόγους καὶ ὕβρεις μετὰ στόμφου.

§62ΜΙΑ ΦΩΝΗ. Ὄχι ὕβρεις.

§63ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὕβρεις ἐλεειναὶ διὰ πολιτικοὺς ἄνδρας, διευθύνοντας τὰ πράγματα τῆς πατρίδος, ἐν τοιαύταις μάλιστα περιστάσεσι ν’ ἀπευθύνωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μομφαὶ ἀνικανότητος καὶ ἀπροσεξίας, παραβιάσεως καθήκοντος χωρὶς καὶ ν’ ἀποδεικνύωνται· οὐ μόνον ὕβρεις εἶναι αὗται, ἀλλὰ συκοφαντίαι αἰσχραί.

§64ΔΕΞΙΟΘΕΝ. Μάλιστα, μάλιστα.

§65ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠκούσατε, κύριοι, μετὰ στόμφου ὕβρεις καὶ λέξεις βαρείας, ἀλλὰ ποία ἡ βάσις αὐτῶν; Κατὰ τί ἀπέδειξεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἡμεῖς ἐσφάλαμεν καὶ παρεβιάσαμεν τὸν νόμον; καὶ ἀπεφάσισε, κύριοι, νὰ ἐμέσῃ τόσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐνῷ ὤφειλεν ὡς ἀνὴρ κατέχων τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει, ὡς ἀντιποιούμενος τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου, ἐνῷ ὤφειλεν, ἐπαναλέγω, κατὰ καθῆκον νὰ μὴ ἐκφέρῃ οὐδεμίαν ὕβριν καὶ λέξιν χωρὶς ν’ ἀποδείξῃ τὸ βάσιμον καὶ ἐπὶ ὁποίων δεδομένων στηρίζει τὰς ὕβρεις; Κατὰ τί ἡμεῖς ἐξετελέσαμεν κακῶς τὰ τῆς ἐπιστρατείας; ἐφηρμόσαμεν τοὺς νόμους καὶ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σεῖς εἰσηγάγετε, ἀλλὰ ὑπελογίσατε κακῶς, καὶ διότι οἱ ὑπολογισμοί σας ἀπέτυχον, πταίομεν ἡμεῖς; καὶ μᾶς ὑβρίζετε, ὅτι δὲν ἐκτελοῦμεν τὸ καθῆκόν μας; Ἐξεδώκατε τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ χιλίας ἄλλας διαταγὰς κατόπιν ἄνευ δεδομένων, μὲ ὑπολογισμοὺς σφαλεροὺς ἐνομίσατε, ὅτι ἠθέλατε φθάσει εἰς ἀποτέλεσμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἦτο ἀδύνατον νὰ φθάσητε· ἐξεδώκατε τὸ διάταγμα περὶ ἀπαλλαγῶν καὶ ἐξαιρέσεων, τὸ ἐφηρμόσαμεν ὅπως σεῖς τὸ εἰσηγάγετε. Τὰ ἀποτελέσματα εἶναι αὐτά, τὰ ὁποῖα βλέπετε, ὁ ἀριθμὸς ἐξηντλήθη· πταίομεν ἡμεῖς διὰ τὴν ἀποτυχίαν τῶν μέτρων σας; κατὰ τί ἡμεῖς ἐσφάλαμεν ἐξακολουθοῦντες καὶ ἐφαρμόζοντες τὰ ὁποῖα σεῖς ἡτοιμάσατε καὶ προετείνατε; Ὁ κ. Τρικούπης εἶναι ἐντελῶς ἀνεύθυνος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, λέγων ὅ,τι θέλει νὰ λέγῃ, ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης πέποιθε καὶ εἶναι βέβαιος, ὅτι τὸ ζήτημα ἡμῶν θὰ λυθῇ διὰ πολέμου, καὶ ἐν τούτοις ἐνῷ ἔχει τὴν πεποίθησιν αὐτὴν καὶ τὴν διεκήρυξεν, ἐπέσυρε δὲ ἐκ τούτου χειροκροτήματα ἀρκετά, δὲν θέλει νὰ παραχωρήσῃ τὰ μέσα, ὥστε, ἐὰν τῷ ὄντι εὑρεθῶμεν εἰς τὴν θέσιν αὐτήν, νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι, ἵνα εἰσέλθωμεν εἰς τὸν ἀγῶνα.

§66ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Σᾶς τὰ δίδει ὁ νόμος.

§67ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοὶ δίδει ὁ νόμος τὸ δικαίωμα νὰ καλέσω ἐν καιρῷ πολέμου στρατιώτας, ἀλλὰ στρατιώτας δὲν ἔχω, καὶ ἂν θέλετε νὰ ἐπιχειρήσητε τὸν πόλεμον θὰ ἐνεργήσητε διὰ τῶν πολιτῶν μὴ ἐκγυμνασμένων στρατιωτικῶς; τότε ἔχετε δίκαιον, θέλετε πόλεμον μπασιμποζούκων. Ἂν θέλετε ὅμως νὰ ἦσθε ἕτοιμοι, ὅπως πρέπει νὰ ἦσθε ἕτοιμοι διὰ πόλεμον, διότι ἔχετε πεποίθησιν, ὅτι θὰ καταλήξητε εἰς αὐτόν, ὀφείλετε νὰ παραχωρήσητε τὰ μέσα ὅλα, καὶ δὲν εἶναι σπουδαῖον, εἶναι παιδαριῶδες μάλιστα νὰ λέγωμεν, δὲν θέλομεν νὰ ἐκγυμνασθῇ περισσότερον ὁ λαὸς, ἵνα μὴ ἐκτεθῇ μῆνας τινὰς εἰς κόπους καὶ θυσίας, ἀφοῦ θὰ καταστρέψῃ βεβαίως, ἠναγκασμένος νὰ ἐκτεθῇ εἰς πόλεμον, συμφέροντα μεγάλα καὶ νὰ διακινδυνεύσῃ τὰ ὅλον, τὴν τιμήν του, ἀνέτοιμος καὶ ἀπαράσκευος ἐὰν ἀναλάβῃ πόλεμον. Ἂν ἀληθῶς πιστεύετε εἰς ὅ,τι λέγετε, παραχωρήσατε τὰ μέσα καὶ ἀδιάφορον ἂν τὰ μέσα ταῦτα ἐπιβαρύνουν περισσότερον ἢ ἠλιγώτερον τὸν λαὸν, διότι ἂν τὸ ἔθνος εὑρεθῇ μετ’ ὀλίγον εἰς τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν προβλέπετε, ἐντελῶς ἀνέτοιμον, ἡ καταστροφὴ θὰ ἦναι πολὺ μεγάλη καὶ ἄφευκτος. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἐπίστευον, ὅτι τοιαύτην στροφὴν ἤθελε δώσει εἰς τὴν συζήτησιν· δὲν ἐπίστευον, ὅτι, συζητοῦντες ἓν μέτρον τόσῳ σπουδαῖον καὶ εἰς περιστάσεις τόσῳ σπουδαίας, ἤθελεν ἔλθει ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ ἐγκαλέσῃ ἡμᾶς καὶ νὰ μᾶς μεμφθῇ. Ἤλπιζον, ὅτι καὶ ἡ θέσις μας καὶ τὰ πράγματα ἀπαιτοῦν τὴν ἥσυχον ἐξέτασιν τῆς ἀποτελεσματικότητος τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλομεν, ὅτι ἠθέλετε τὰ ἐξετάσει εἰλικρινῶς καὶ ἀπαθῶς, καὶ ὄχι ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους νὰ καταγίνωνται μόνον, ἵνα ὑποστηρίζωσιν ὄχι ἂν τὸ μέτρον ἦναι ἀποτελεσματικόν, ἀλλ’ ὅτι ἡμεῖς ἐφέρθημεν κακῶς, δὲν ἐφροντίσαμεν ἐγκαίρως, καὶ νὰ καυχηθῶσιν, ὅτι εἶχον τὴν δύναμιν καὶ δὲν τὴν μετεχειρίσθησαν καθ’ ἡμῶν, ὅτι ἠνέχθησαν. Ὄχι, κύριοι, ποτὲ δὲν εἴχετε τὴν δύναμιν, καὶ τὸ εἴπετε, ἐὰν εἴχετε τὴν δύναμιν, ἠθέλετε τὴν μεταχειρισθῆ. Ἡμεῖς, κύριοι, καυχώμεθα, ὅταν σεῖς ἐξακολουθῆτε νὰ μᾶς πολεμῆτε, ὅτι ἐφάνημεν λίαν ἀνεκτικοί, καὶ μέχρις ἐσχάτων ἐμείναμεν εἰς τὴν θέσιν μας διὰ νὰ σᾶς χορηγήσωμεν πᾶσαν συνδρομὴν, καὶ δὲν κατεδέχθημεν τότε συζητοῦντες τὰ μέτρα σας νὰ σᾶς ὑβρίσωμεν, καὶ δὲν εἴμεθα τότε, κύριοι, εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα ἤδη· ἐπρόκειτο τότε περὶ βοῶν καὶ τῶν τοιούτων. Κύριοι, ἐγὼ βεβαίως, καὶ τὸ ὁμολογῶ, δὲν ὠθῶ πρὸς τὸν πόλεμον, δὲν λαμβάνομεν τὰ μέτρα, ἅτινα λαμβάνομεν, ἵν’ ἀπειλήσωμεν· λαμβάνομεν μέτρα, ἵνα ἑτοιμασθῶμεν νὰ ὑπερασπίσωμεν τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους εἰς οἱανδήποτε περίστασιν καὶ καθ’ οἱασδήποτε καταστάσεως· τὸ ἔργον ἡμῶν εἶναι νὰ ἑτοιμάσωμεν τὸν τόπον, ὥστε ἂν εὑρεθῇ εἰς τὴν ὀδυνηρὰν αὐτὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν προλέγετε, νὰ δύναται νὰ ὑπερασπίσῃ ἑαυτὸ καὶ τὰ δικαιώματά του· αὐτὸ ἡμεῖς ζητοῦμεν. Ὁ κ. Τρικούπης δύναται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνευθύνως νὰ κηρύττῃ ὅ,τι θέλει, νὰ ἐπιζητῇ χειροκροτήματα. Ἐγὼ ὅμως σᾶς λέγω, ἑτοιμασθῆτε, διότι τὰ πράγματα ἐντὸς ὀλίγου θέλουν σᾶς καλέσει νὰ καταλάβητε τὰς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι σᾶς παρεχωρήθησαν, καὶ προκαλούμενοι νὰ πράξητε τοῦτο, πρέπει νὰ ἦσθε ἐντελῶς ἕτοιμοι, νὰ παρουσιασθῆτε ὡς πρέπει, ὡς ἔθνος σπουδαίως παρεσκευασμένον καὶ ἱκανὸν νὰ ἀποκτήσῃ ὅ,τι τῷ ἀνήκει καὶ νὰ διατηρήσῃ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἡσυχίαν, καὶ θὰ φθάσητε εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, ἂν δὲν προκαλῆτε ἀπὸ τοῦ βήματος μόνον χειροκροτήματα δι’ ἀκαίρων ἐκφράσεων, διὰ καυχησιολογιῶν ἄνευ λόγου, διὰ προκλήσεων ματαίων καὶ ἐπιβλαβῶν, ἀλλὰ διὰ διαγωγῆς συνετῆς, σώφρονος καὶ μεμετρημένης, ἐν ἡσυχίᾳ καὶ ἠρέμῳ καταστάσει ἐξακολουθῆτε τὸ ἔργον σοβαρῶς, ἵνα θεραπεύητε τὰς ἀνάγκας τοῦ ἔθνους. Ἰδοὺ ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, πολιτικὴ μετριόφρων, ἀλλ’ ἐπιμόνου καὶ ἀδιακόπου παρασκευῆς πρὸς πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν καὶ τῶν κενῶν, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται νὰ πληρωθῶσι, διὰ νὰ παραστῇ τὸ ἔθνος ἄξιον ἑαυτοῦ καὶ τοῦ μέλλοντός του καὶ τῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι τὸ περιστοιχίζουν.

§68ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ὀλίγας λέξεις θὰ προσθέσω ἐπὶ τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν σήμερον, διὰ νὰ ἀποδείξω ἀνακριβῆ τὴν ἰσχυρισμὸν τοῦ ἐκ Μεσολλογγίου ἐντίμου Βουλευτοῦ περὶ τοῦ ὅτι, ὅταν ἐξέδωκε τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως ἡ προκάτοχος κυβέρνησις, ὑπελόγισεν ἀκριβῶς τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐπιστράτων, καὶ ὅταν ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος τοῦ κ. Τρικούπη ἀποδειχθῇ ἀνακριβής, ὅλα, ὅσα εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καταπίπτουσιν ἀφ’ ἑαυτῶν. Τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὡς γνωστόν, ὑπεγράφη τῇ 8 Ἰουλίου 1880, καὶ ἐδημοσιεύθη τῇ 24 τοῦ ἰδίου μηνός. Διὰ τοῦ διατάγματος τούτου καλοῦνται πᾶσαι αἱ ἡλικίαι ἀπὸ τοῦ 22 ἔτους μέχρι τοῦ 30 ἄνευ ἀπαλλαγῶν, καὶ κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους, ὡς εἶπεν ὁ τότε πρωθυπουργός, ἔκαμεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ὁ στρατὸς ἐπρόκειτο, διὰ τῆς ἐκτελέσεως καὶ ἐφαρμογῆς τοῦ περὶ ἐπιστρατείας Β. Διατάγματος, νὰ ἀναβιβασθῇ ἀσφαλῶς εἰς 60,000, δὲν ἀνεβιβάσθη δὲ εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦτον, ἕνεκα τῆς ἀνικανότητος καὶ τῆς κακῆς διευθύνσεως τῆς διαδόχου κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἂν τῷ ὄντι ὑπελόγισεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἡ ἐκτέλεσις τοῦ διατάγματος περὶ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἔμελλε νὰ δώσῃ τὸν ἀριθμὸν τοῦτον εἰς τὸν στρατὸν, ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι μετὰ ἕνα μῆνα ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ διατάγματος καὶ μετὰ 15 ἡμέρας ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκδώσῃ διάταγμα ἄλλο, τὸ διάταγμα τῆς 9 Αὐγούστου, δι’ οὗ ἐπεξέτεινε τὰς ἀπαλλαγὰς καὶ εἰς τοὺς ἐπιστράτους, καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ μέτρον τοῦτο ἔμελλε νὰ μειώσῃ τοὺς λογαριασμοὺς καὶ ὑπολογισμοὺς τῆς τότε κυβερνήσεως κατὰ 20,000. Ἄνευ τοῦ μεταγενεστέρου τούτου μέτρου, ὅπερ ἀναντιῤῥήτως δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὴν διάνοιαν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἂν ὑπῆρχεν ἤθελε τὸ περιλάβει εἰς τὸ περὶ ἐπιστρατείας διάταγμα.

§69ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πῶς τὸ γνωρίζετε;

§70ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. .... τὸ ὁποῖον μάλιστα, ἐκβιασθεῖσα ἀπὸ τὸν τύπον καὶ τὰ πολλαχόθεν γενόμενα παράπονα, ἔλαβε, θὰ εἴχομεν τῳόντι οὐχὶ μόνον 60,000, ἀλλ’ ἴσως καὶ 70,000. Ἀλλὰ τὸ μεταγενέστερον τοῦτο μέτρον ἐπέφερε τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ὑπολογισθέντος ἀριθμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ποῦ εἶναι λοιπὸν οἱ ὑπολογισμοί, ἐπὶ τῶν ὁποίων, ὡς λέγετε, ἐστηρίξατε τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ, προσδιορίσαντες αὐτὴν εἰς 60,000; καὶ κατὰ τί καθυστέρησεν ἢ ὀλιγώρησεν ἡ διάδοχος κυβέρνησις εἰς τὰ περὶ ἐπιστρατείας μέτρα αὐτῆς; Σᾶς ἀποδεικνύομεν δι’ ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους λαμβάνομεν ἀπὸ τὰ δημόσια γραφεῖα καὶ τοὺς ὁποίους δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ἀμφισβητήσητε, ἐνόσῳ δὲν ἀποδείξετε τὸ ἐναντίον δι’ ἐπισήμων καὶ σεῖς ἀριθμῶν, σᾶς ἀποδεικνύομεν, λέγω, ὅτι ἡ πηγή, ἐξ ἧς ἔπρεπε νὰ λάβωμεν τὸν παρ’ ὑμῶν ὑπολογισθέντα καὶ κληθέντα ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν, ἐστείρευσεν ἤδη ἢ εἶναι ἐν τῷ στειρεύεσθαι. Σᾶς ἀπέδειξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐκ τῶν ἐπιστράτων μένουσιν ἐντὸς τοῦ Κράτους περίπου 3,500, τῶν ὁποίων καὶ αὐτῶν ἡ σύλληψις καὶ κατάταξις λίαν δραστηρίως ἐπιδιώκεται· ἀλλὰ καὶ δι’ αὐτῶν δὲν δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ὑπεδείξαμεν καὶ σεῖς ἀπεδέχθητε, τῶν 80,000.

§71ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πῶς τὸν ἀπεδέχθημεν;

§72ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τῆς ἀποδοχῆς τῶν πιστώσεων, τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν πρὸς συντήρησιν τόσου ἀριθμοῦ στρατοῦ, διὰ τῆς ἀποδοχῆς τῶν προϋπολογισμῶν τῶν ὑπουργείων Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν ἐκ μέρους τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς, ἐν ᾗ ὑπάρχουσι καὶ οἱ ἀντιπρόσωποί σας, ὡς ἀνήκοντες εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν....

§73ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὗτοι ἐδήλωσαν, ὅτι δίδουσι τὴν ψῆφόν των, μηδὲν ἀποδεχόμενοι.

§74ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. .... καὶ οἵτινες ἐδήλωσαν, ὅτι ἀποδέχονται ὅλα τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἀσυζητητί, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν ὑπουργείων Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν, καὶ διὰ τοῦτο, ἐνῷ ἐξήτασαν μετὰ λεπτολογίας καὶ λεπτομερείας τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν ἄλλων κλάδων, τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δύο τούτων ὑπουργείων, ἀντιπροσωπεύοντας τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ κανονίζοντας, οὕτως εἰπεῖν, τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τοῦ τόπου, τοὺς διῆλθον ἀσυζητήτους. Ἡ ἔκθεσις αὕτη τῆς ἐπιτροπῆς ὑπάρχει ἀνὰ χεῖρας ὅλων ἡμῶν, καὶ ἐξ αὐτῆς ἀποδεικνύεται ἡ ἀλήθεια τῶν λόγων μου. Σᾶς λέγομεν λοιπὸν, ὅτι ἡ πηγὴ τῶν ἐπιστράτων ἐστείρευσε, καὶ διὰ τοῦτο καταφεύγομεν εἰς τὸ προτεινόμενον μέτρον πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ, καὶ σεῖς λέγετε, ὅτι κακῶς ἐφηρμόσαμεν τοὺς νόμους, καὶ διὰ τοῦτο εὑρισκόμεθα ἤδη εἰς ἀμηχανίαν. Ἀλλὰ κατὰ τί ἐφηρμόσαμεν κακῶς τοὺς νόμους; ἡμεῖς ἠκολουθήσαμεν ἀκριβῶς τὴν πορείαν, ἣν σεῖς καὶ ἀκολούθως ἡ Βουλὴ διέγραψεν· ἡ ἐκδίκασις τῶν περὶ ἀπαλλαγῆς αἰτήσεων τῶν ἐπιστράτων ἐξηκολούθησεν ἐνεργουμένη ἀπὸ τὴν ἐπιτροπήν, τὴν ὁποίαν σεῖς εἴχετε, καὶ ἥτις, ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω, ἐξετέλεσε τὸ δυσχερὲς τοῦτο καθῆκον λίαν ἐπιτυχῶς καὶ εὐσυνειδήτως· κατόπιν δὲ παρέπεμψεν ἡ Βουλὴ τὴν ἐκδίκασιν τῶν προσφυγῶν εἰς τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, τὰ ὁποῖα καὶ αὐτά, ὅπερ εὐχαρίστως ὁμολογῶ, πλὴν μικρῶν ἐξαιρέσεων ἐκ πεπλανημένης πεποιθήσεως, ἐξεπλήρωσαν ἐπίσης τὸ καθῆκον τοῦτο ἐπιτυχῶς καὶ ἐντίμως. Καὶ ὅταν λοιπὸν τὸ παρ’ ὑμῶν ἐκδοθὲν διάταγμα περὶ ἀπαλλαγῶν, καὶ ὅταν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σεῖς μὲν ἐκανονίσατε, ἡμεῖς δὲ ἠκολουθήσαμεν κατ’ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἔφερον εἰς ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἐξαντληθῇ ἡ πηγή, ἐξ ἧς ἔπρεπε νὰ λάβωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν 60,000 ἀνδρῶν, κατὰ τί πταίομεν ἡμεῖς; Ἀλλά, λέγει ὁ κ. Τρικούπης, δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν διατελοῦσιν 9,500 ἐπίστρατοι, τῶν ὁποίων ἡ σύλληψις καὶ κατάταξις εἶναι δύσκολος, διότι ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἄλλοτε τῶν Ἐσωτερικῶν γνωρίζει, ὅτι δὲν ἐστάθη δυνατὸν ν’ ἀπογραφῶσιν οἱ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἀποδημοῦντες Ἕλληνες ὑπήκοοι. Ἀλλ’ ἔχομεν, κύριοι, γραφεῖον στατιστικῆς ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅπερ ἔχει τὸ καθῆκον νὰ συγκεντρώνῃ ὅλας τὰς περὶ πληθυσμοῦ στατιστικὰς πληροφορίας, καὶ τὸ γραφεῖον αὐτὸ βεβαιοῖ ὑπὸ ἰδίαν αὐτοῦ εὐθύνην, ὅτι ἀπὸ τῆς ἡλικίας τῶν 21–30 ἐτῶν 9,594 εἶναι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, καὶ ὄχι, κύριοι, ἐν συνόλῳ, ἀλλὰ καθ’ ἡλικίαν, τοῦ 21 ἔτους 527, τοῦ 22 ἔτους 775, τοῦ 23 ἔτους 657, τοῦ 24 ἔτους 677, τοῦ 25 ἔτους 874, τοῦ 26 ἔτους 765, τοῦ 27 ἔτους 701, τοῦ 28 ἔτους 946, τοῦ 29 ἔτους 525 καὶ τοῦ 30 ἔτους 983. Τὸ ὅλον 9,594. Ποίας ἄλλας ἀποδείξεις, κύριοι, θέλετε νὰ σᾶς φέρωμεν πρὸς ἀπόδειξιν τῶν ἰσχυρισμῶν μας; Σεῖς δὲν πιστεύετε τὰ δημόσια ἔγγραφα καὶ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἀρυόμεθα ἀπὸ τὰ δημόσια γραφεῖα· διατί ἡμεῖς, διατί ἡ Βουλὴ νὰ πιστεύσῃ τοὺς λόγους τοὺς ἰδικούς σας καὶ τοὺς ὑπολογισμούς σας, τοὺς εἰς οὐδεμίαν ἀπόδειξιν ἐπίσημον στηριζομένους; Εἶναι ἀληθές, ὅτι εἰς ἄλλην προγενεστέραν συνεδρίασιν, στηριχθεὶς εἰς πληροφορίας ἀναρμοδίου τμήματος, εἶπον, ὅτι ὑπολογίζω τοὺς ἐν τῷ ἐξωτερικῷ διαμένοντας ἐπιστράτους εἰς 2,500· ἀλλὰ κατόπιν, λαβὼν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὑπάρχει τμῆμα ἁρμόδιον, τὸ τμῆμα τῆς στατιστικῆς, νὰ μὲ πληροφορήσῃ, ἀπετάθην εἰς αὐτὸ, καὶ ζητήσας ἔλαβον τὰς ὁποίας σᾶς ὑπέβαλον ἤδη πληροφορίας. Τί σᾶς εἶπον δὲ κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην; σᾶς εἶπον, ὅτι ὑπολείπονται πρὸς κατάταξιν 18,497 καὶ ὅτι εἶχον καταταχθῆ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης 33,252. Τί ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα ἀποτελεσμάτων; ὅτι, ἀφοῦ κατετάχθησαν ἔκτοτε καὶ μέχρι τοῦδε 5,500, ἀφοῦ ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν ἦσαν μόνον 2,500 οἱ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἀποδημοῦντες, ἀλλ’ εἶναι 9,594, καὶ ἑπομένως, ὅτι εἶναι ἐπὶ πλέον 7,000, τοὺς ὁποίους ἀφοῦ προσθέσητε εἰς τοὺς καταταχθέντας 5½ χιλιάδας, ἔχετε 12½ χιλιάδας. Ὥστε ἐκ τῶν τότε ὑπολογισθέντων ὡς καθυστερούντων 18 χιλιάδων ὑπολείπονται μόνον 5½ χιλιάδες, ἐκ τῶν ὁποίων ὅμως πρέπει ν’ ἀφαιρεθῶσί τινες εὑρισκόμενοι εἰς τὰς φυλακάς, ἄλλοι, οἵτινες εἶναι ἐστερημένοι τῶν πολιτικῶν των δικαιωμάτων, καὶ ἄλλοι ὡς ἀποθανόντες, ἢ ἀγνώστου διαμονῆς, ἢ δὶς ἐγγεγραμμένοι, οἵτινες ὑπελογίσθησαν τότε παρ’ ἐμοῦ ἠλαττωμένως, ἐπὶ τῇ βάσει ἐσφαλμένων πληροφοριῶν καὶ ὑπολογισμῶν· ἀλλ’ ἤδη ἔχομεν τὸν ἀριθμὸν τὸν πραγματικὸν, τὸν ἀληθῆ, τὸν ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἐξ οὗ ἀποδεικνύεται, ὅτι ὑπολείπονται πρὸς κατάταξιν μόνον 3½ χιλιάδες περίπου ἀνδημοῦντες. Ποῖα εἶναι λοιπὸν τὰ ἄστοχα μέτρα ἡμῶν, τὰ ὁποῖα ἐπέφερον τόσον μέγα κακὸν εἰς τὴν ἐπιστρατείαν; οὐδὲν τοιοῦτον ἄστοχον μέτρον ὑπάρχει, οὐδεμία κακὴ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου, οὐδεμία ἀνικανότης καὶ ἀμέλεια ἐκ μέρους ἡμῶν. Καὶ δὲν ἀρκεῖ, κύριοι, νὰ ἐκφέρητε τοιαύτας ἀορίστους μομφὰς καθ’ ἡμῶν, ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ ἀποδεικνύητε πᾶν ὅ,τι λέγετε. Δύναται ἕκαστος νὰ κατηγορῇ τοῦ ἄλλου δι’ ἀοριστολογιῶν, διὰ φράσεων κενῶν, διὰ λόγων μὴ στηριζομένων εἰς τὴν ἀκρίβειαν· ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, ἵνα καταστήσῃ τοὺς λόγους πράγματα. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι καθαρὸν, καθαρώτατον. Σεῖς διὰ τοῦ περὶ ἐπιστρατείας Β. διατάγματος ἐκαλέσατε εἰς τὰ ὅπλα 60,000 ἀνδρῶν, ἡμεῖς ἀπεδέχθημεν, ὅτι αὐτῆς τῆς δυνάμεως ἔχομεν ἀνάγκην καὶ τὴν ἀνεβιβάσαμεν μάλιστα εἰς 82 χιλιάδας ἀνδρῶν· σᾶς εἴπομεν δὲ σήμερον, ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέχρι σήμερον συνέβησαν τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα γεγονότα καὶ εὑρισκόμεθα εἰς τοιαύτας περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δικαιολογοῦσι τὴν αὔξησιν τοῦ στρατοῦ. Λέγομεν δὲ, ὅτι δὲν ἔχομεν ἄλλην πηγὴν, ἐξ ἧς νὰ λάβωμεν τοὺς ἄνδρας τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην, παρὰ τὴν κατάργησιν τῶν ἀπαλλαγῶν, διότι μόνον ἐξ αὐτῆς δυνάμεθα νὰ ἀντλήσωμεν τὴν ἀπαιτουμένην δύναμιν, καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 40 τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Ἐὰν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην, τὴν ἐπιτρέπουσαν τὴν κατάργησιν τῶν ἀπαλλαγῶν καὶ τὴν πρόσκλησιν τῶν ἀπαλλαγέντων ὑπὸ τὰ ὅπλα, βεβαίως ἠθέλομεν ἀναλάβει τὴν εὐθύνην νὰ πράξωμεν τοῦτο ἡμεῖς ὡς Κυβέρνησις, ὡς ἐκτελεστικὴ ἐξουσία· ἀλλὰ δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εὑρισκόμεθα ἐξ ἐναντίας ἴσως πολὺ μακρὰν τοῦ σημείου τούτου, καὶ διὰ τοῦτο ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς, ὅπως ἐφαρμόσωμεν τὸ προτεινόμενον μέτρον, διὰ νὰ συμπληρώσωμεν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ· ἠθέλομεν μάλιστα πράξει παρανομίαν, ἐὰν ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς, παρούσης καὶ συνεδριαζούσης, ἠθέλομεν προβῆ εἰς τοῦτο. Δὲν εἶναι βεβαίως τῆς παρούσης στιγμῆς νὰ ἐξετάσωμεν καὶ πάλιν τὸ ζήτημα ἐὰν νομίμως ἢ παρανόμως, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς ἐπράξατε σεῖς καλέσαντες τὴν ἐπιστράτευσιν· ἀλλ’ ἐὰν σεῖς παρηνομήσατε, δὲν ἔχομεν σκοπὸν ἡμεῖς νὰ σᾶς παρακολουθήσωμεν καὶ νὰ σᾶς μιμηθῶμεν, ἐνεργοῦντες ἐκτὸς τοῦ νόμου. Παρούσης τῆς Βουλῆς, εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, δὲν δυνάμεθα νὰ καταργήσωμεν τὰς ἀπαλλαγὰς, ἐφαρμόζοντες δῆθεν τὸ ἄρθρον 40, εἰμὴ προφανῶς παρανομοῦντες. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἁρμοδία νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλομεν εἰς αὐτὴν, διότι τῷ ὄντι εἶναι μέτρον δυνάμενον νὰ ἐξασκήσῃ μεγίστην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, καὶ ἀντιθέτως ἐπὶ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου.

§75ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ μετάβασις ἀπὸ τοῦ συζητηθέντος ζητήματος εἰς τὸ ἕτερον τοῦτο εἶναι κἄπως ἀπότομος· οὐχ ἧττον ὅμως ὀφείλω, συμπληρῶν τὴν διακοπεῖσαν αἴτησίν μου, νὰ ζητήσω τινὰς πληροφορίας. Εἶχον ζητήσει παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας νὰ καταθέσῃ οὐχὶ μόνον τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας κατέθηκε σήμερον, ἀλλ’ ὡρισμένως καὶ τὰς ἑξῆς πληροφορίας: ά τί ἐδαπανήθη ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐξαγορὰν τῶν γαιῶν τῶν τε ἀσκεπῶν καὶ τῶν πεφυτευμένων, καὶ ἰδίως τῶν ἀμπέλων, ἕνεκα τῶν ἐν Ὀλυμπίᾳ ἀνασκαφῶν· βʹ. τί ἐδαπανήθη πρὸς κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ ἀπὸ τῆς θαλάσσης μέχρι τοῦ τόπου τῶν ἀνασκαφῶν. Τὰς πληροφορίας ταύτας, ἀκούσας δημοσίᾳ ἐκ στόματος αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι θέλουσι δοθῆ, ἤλπιζον, ὅτι ἠθέλομεν ἔχει σήμερον· ἀλλ’ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας ὑπουργὸς ὑπέβαλε μόνας τὰς περὶ τῶν δαπανῶν τῆς ἐπιτηρήσεως τῶν ἀνασκαφῶν. Διὰ τοῦτο ζητῶ καὶ πάλιν τὰς πληροφορίας ταύτας, διότι ἄλλως δὲν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν οὐδὲ κατὰ βῆμα εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου.

§76ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ἀρνηθῶ οὐδεμίαν πληροφορίαν, καὶ διὰ τοῦτο παρεκάλεσα τὸν γενικὸν ἔφορον τῶν ἀρχαιοτήτων νὰ μοὶ δώσῃ σημείωσιν ὀνομαστικὴν ὅλων τῶν δαπανῶν τῶν γενομένων ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τοῦδε. Προθύμως δὲ θέλω ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν πᾶσαν πληροφορίαν, τὴν ὁποίαν θέλω ἀρυσθῆ ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.

§77ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ τῶν Ἐσωτερικῶν.

§78ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, ὅτι μὲ βοηθῆτε εἰς τὰς ἐρεύνας τὰς ὁποίας θέλω κάμει. Πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καταθέτω τὸν κατάλογον τῶν λαμβανόντων ἐγχώρια βοηθήματα, δυνάμει Βασιλικῶν διαταγμάτων καὶ ὑπουργικῶν διαταγῶν· αὔριον δὲ θέλω ὑποβάλει ὅμοιον κατάλογον τῶν βοηθημάτων τῶν χορηγουμένων εἰς τοὺς πρόσφυγας. Χθὲς ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεγαρίδος ἔκαμε λόγον καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ καταθέσω τὰ σχετικὰ ἔγγραφα περὶ τοῦ καταργηθέντος φόρου, τοῦ προωρισμένου διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ἀρχαίας προκυμαίας ἐν Ἐλευσῖνι. Χθὲς ἰσχυρίσθην, ὅτι ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τούτου ἐγένετο, διότι ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν εἶχεν ἐπιβληθῆ ὁ φόρος, ἐπετεύχθη, καὶ ὡς ἐκ τούτου ὁ λόγος τῆς ἐπιβολῆς αὐτοῦ ἐξέλιπε. Ἐκ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὴν Βουλὴν, ἐξάγεται, ὅτι διὰ Β. Διατάγματος τῆς 5 Φεβρουαρίου 1872 ἐπεβλήθη φόρος ἐπὶ τῶν εἰσερχομένων καὶ ἐξερχομένων ἀντικειμένων καὶ ἐπὶ τῶν πλοίων, ὅστις ἤθελε χρησιμεύσει διὰ τὴν ἐπισκευὴν τῆς ἀρχαίας ἐν Ἐλευσῖνι προκυμαίας· διὰ τοῦ τελευταίου δὲ ἄρθρου τοῦ Διατάγματος τούτου διατάσσονται τὰ ἑξῆς: «Ἡ φορολογία αὕτη θέλει διαρκέσει μέχρις ἐντελοῦς ἀποπληρωμῆς τῶν ἐξόδων τοῦ κατασκευασθησομένου ἔργου». Καὶ εἰσεπράχθησαν μὲν μέχρι τοῦδε ἐκ τοῦ φόρου τούτου δραχμαὶ 9,051, 40/00, ὡς ἐξάγεται ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων, ἀπαιτοῦνται δὲ διὰ τὴν ἐπισκευὴν τῆς προκυμαίας ταύτης, κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τοῦ ἁρμοδίου μηχανικοῦ, δραχμαὶ 7,193· ἑπομένως ἔχομεν καὶ πλέον δραχμὰς 2,000 περίπου. Ἐν τοῖς ἐγγράφοις τοῖς κατατιθεμένοις ὑπάρχει πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ διάγραμμα τοῦ ἰδίου μηχανικοῦ καὶ ἔκθεσις αὐτοῦ αἰτιολογικὴ διὰ πᾶσαν δαπάνην· ἐκ τῆς ἀναγνώσεως δὲ τῶν ἐγγράφων τούτων θέλει πληροφορηθῆ ἡ Βουλὴ, ὅτι οὐδὲν ἔπραξα ἀντιβαῖνον εἰς τὸν νόμον, ἢ εἰς τὴν πρᾶξιν τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τούτῳ ἐπροκάλεσα.

§79Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὑποβάλλω κατάλογον τῶν ἐπιτίμων ἀξιωματικῶν φαλαγγιτῶν, ὅστις συνετάχθη παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Δυστυχῶς εἰς τὸν κατάλογον αὐτὸν, ὡς ἐνόμιζεν ὁ κ. Πετιμεζᾶς, δὲν ὑπάρχουσι τοιοῦτοι ἀπὸ τοῦ 1833, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1843 καὶ ἐντεῦθεν, ὅλοι δὲ εἶναι 203. Ἐπίσης ὑποβάλλω κατάλογον τῶν τῆς προικοδοτημένης καὶ τῆς ἐνεργοῦ φάλαγγος, καὶ τὸ ὅλον τῆς μὲν προικοδοτημένης εἶναι 145, τῆς δὲ ἐνεργοῦ 79. Περὶ τῶν πλείστων ἐκ τῶν τῆς προικοδοτημένης ἀγνοεῖ ἡ ὑπηρεσία.

§80ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπίσης καὶ περὶ τῶν ἐπιτίμων συμβαίνει τὸ αὐτό.

§81Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βεβαίως.

§82ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ τοῦ Ἀνδραβιδιώτου ἐφροντίσατε;

§83ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ διάταγμα, κύριε Ὑπουργὲ, εἶναι εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν.

§84Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θέλω φροντίσει.

§85ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Κατὰ τὰ μητρῷα τοῦ 1835 καὶ 1836 ἔγεινάν τινες ἐπίτιμοι ἀξιωματικοὶ τῆς φάλαγγος υἱοὶ καὶ ἀδελφοὶ τῶν μεγάλων ἀγωνιστῶν, ἐν οἷς καὶ ὁ ἡμέτερος συνάδελφος κ. Α. Νοταρᾶς, ἀλλ’ ἅπαντες οὗτοι ἐτέθησαν κατόπιν εἰς ἐνέργειαν, εἴτε εἰς τὴν ὁροφυλακὴν εἴτε εἰς τὴν φάλαγγα, ὥστε ἐκ τῶν φαλαγγιτῶν τούτων δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ἐπίτιμος. Κατὰ τὸ 1838, ὅτε συνετάχθη ὑπὸ ἐπιτροπῆς προεδρευομένης παρὰ τοῦ Φιδὲρ μητρῴου Λακωνικῆς φάλαγγος, ἐχαρακτηρίσθησαν ἐπίτιμοι φαλαγγῖται ὅσων ἡ ὑπηρεσία ἐφαίνετο ἐπαρκὴς διὰ θέσιν ὑπαξιωματικοῦ. Μετὰ τὸ τελευταῖον τοῦτο μητρῷον, ὁσάκις τις ὠνομάζετο ἐπίτιμος φαλαγγίτης, τὸ διελάμβανει ῥητῶς τὸ ὀνομάζον αὐτὸν Β. Διάταγμα, ὁποῖος εἶναι καὶ ὁ χαρακτηρισμὸς τοῦ γέροντος Νικολάου Παπαδοπούλου, ὅστις τὸ 1824 εἶχεν ἀναγνωρισθῆ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἑκατοντάρχης. Τοιοῦτοι λοιπὸν ἐπίτιμοι φαλαγγῖται ἐχαρακτηρίσθησαν καὶ κατὰ τὰ 1843–1850. Ἀλλὰ κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ ὠνομάσθησαν ἀξιωματικοὶ ἐπίτιμοι, ἀλλ’ ὄχι καὶ φαλαγγῖται διὰ τὰς ὑπηρεσίας των κατὰ τῶν διαφόρων ἀνταρσιῶν καὶ κατὰ τῆς ληστείας, ὥστε οὗτοι δὲν δύνανται νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἐπιτίμων φαλαγγιτῶν, οὓς ἐσυστήσαμεν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ νὰ παρουσιάσῃ νόμον νὰ τοὺς φέρῃ εἰς τὴν ἐνεργὸν φάλαγγα, καὶ οἱ συσταινόμενοι δὲν εἶναι πλέον τῶν πέντε ἢ ἕξ, ἐνῷ ἐκ τῶν ἁπλῶν ἐπιτίμων ἀξιωματικῶν ἐπιζῶσι πολλοί. Διὰ τοῦτο συνιστῶ τὴν ὑπὲρ τοῦ γέροντος Παπαδοπούλου πρότασιν.

§86Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὅταν ἔγεινε κατὰ τὸ 1867 ὁ νόμος περὶ ἐνεργοῦ φάλαγγος, πρωθυπουργὸς δὲ ἦτον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἐπρόκειτο εἰς τὸ ἴδιον σῶμα νὰ περιλάβουν καὶ τοὺς ναυτικοὺς ἀγωνιστὰς, ἀλλ’ ἔληξεν ἡ σύνοδος, καὶ αὐτοὶ ἔμειναν. Παρακαλῶ τοὺς κκ. ὑπουργοὺς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν νὰ σχηματίσωσιν αὐτὴν τὴν φάλαγγα. Δὲν μένουν ἢ δέκα μόνον λείψανα τοῦ ἀγῶνος, τὰ ὁποῖα πρέπει καὶ αὐτὰ νὰ συμπεριληφθοῦν, ἵνα ἔχωσι τὸ δικαίωμα τοῦ προβιβασμοῦ.

§87ΥΠΟΥΡΓΟΙ. Θέλομεν φροντίσει.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. (Ἐπιψηφίζονται τὰ ἄρθρα 14–17 τοῦ Κεφ. 3 τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ. ὑπουργείου.) Ἄρθρον 18.

§89ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ προστεθῇ ποσὸν 5,000 δραχμῶν, ἐν ἐδαφίῳ αʹ, διὰ συνδρομὴν εἰς τὸ σύγγραμμα τοῦ Σάθα.

§90ΡΟΥΦΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα.)

§91ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἔργον, κύριοι, περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμε λόγον ὁ κ. Ῥοῦφος, εἶναι τῳόντι ἐπιστημονικὸν καὶ κοινωφελές. Διὰ τοῦτο, ὅταν ὁ κ. Δέρνερ ἀπετάθη εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν ἐκκλησιαστικῶν καὶ ἐζήτησε τὴν συνδρομήν του, δὲν ἐδίστασα νὰ ἐγγράψω τὸ ὑπουργεῖον συνδρομητὴν διὰ 20 σώματα, ἀξίας 560 δραχμῶν. Ἐὰν τὸ ποσὸν τοῦτο ἐπιθυμῇ ἡ Βουλὴ νὰ τὸ ἀναβιβάσῃ εἰς 1,000 δραχμὰς, ἀντίῤῥησιν οὐδεμίαν ἔχω ἀπέναντι τῆς χρησιμότητος τοῦ ἔργου περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται Κύριε πρόεδρε, ἐπαναλαμβάνω νὰ προτείνω, ὅπως ἐγγραφῇ ὡς ἄρθρον 18 τὸ ποσὸν 5,000 δραχμῶν, διὰ συνδρομὴν εἰς τὸ σύγγραμα τοῦ Σάθα «ἡ Μεσαιωνικὴ Βιβλιοθήκη», νὰ προστεθῶσι δὲ ἰδιαιτέρως καὶ 1,000 δραχμαὶ ὑπὲρ τοῦ Δέφνερ.

§92ΡΟΥΦΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα.)

§93ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἡ ἀπαίτησις τοῦ κ. Γούδα εἶναι παλαιὰ καὶ γνωστὴ εἰς πάντας ἡμᾶς. Ὁ ἔντιμος προαγορεύσας ἐξέθηκε τὰ περὶ τῆς ἀπαιτήσεως ταύτης, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν τολμῶ νὰ προτείνω προσθήκην δαπάνης νέας εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, διότι κατεκρίθην σφόδρα ἐπὶ σπατάλῃ. Ἐὰν ὅμως ἡ Βουλὴ ἐγκρίνῃ τὴν πρότασιν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Πατρῶν, δὲν θὰ ἔχω ἀντίῤῥησίν τινα, ὅπως σημειωθῇ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἡ ἀναγκαία πίστωσις.

§94ΦΙΛΗΜΩΝ. Ν’ ἀναγραφῇ ἡ δαπάνη διὰ τὸν ἐκδοθέντα ἤδη τόμον.

§95ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶμαι εἷς τῶν βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους ἐμνημόνευσεν ὁ ἔντιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς, ὡς γνωμοδοτήσαντας ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τῆς αἰτήσεως τοῦ κ. Γούδα, καὶ ὀφείλω νὰ δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου. Βεβαίως ἡ αἴτησις τοῦ κ. Γούδα δὲν στηρίζεται εἰς νόμον τινά· στηρίζεται ὅμως εἰς ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, καὶ διὰ τοῦτο νομίζομεν οἱ γνωμοδοτήσαντες, ὅτι ἡ ἀξιοπρέπεια αὐτῆς ὑπαγορεύει νὰ μὴ ἐγκαταλείψῃ ἐν τῷ μέσῳ τὸν κ. Γούδαν, ἀφοῦ ἅπαξ ὑπεσχέθη εἰς αὐτὸν τὴν συνδρομὴν τοῦ Δημοσίου διὰ τὴν συγγραφὴν τῶν παραλλήλων αὐτοῦ βίων, ὁ δὲ κ. Γούδας συνεπείᾳ τῆς ὑποσχέσεως ταύτης προέβη εἰς τὸ ἔργον. Ὁποίαν ἀξίαν ἔχει τὸ ἔργον τοῦτο, περιττὸν νὰ εἴπω ἐγὼ, ἀφοῦ ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ τὸ ἀνεγνώρισεν ἄλλοτε ὡς ἄξιον συνδρομῆς, καὶ ὅλος ὁ κόσμος τὸ ἔχει ἤδη ἀνὰ χεῖρας....

§96ΡΟΥΚΗΣ. Τὸ ἔξοδον δὲν θὰ ἦναι δὰ καὶ πολύ.

§97ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὁ κ. Γούδας θέτει ἓν ὅριον μέχρι τοῦ δωδεκάτου τόμου· ἤδη δὲ εἶναι ἐκδεδομένος ὁ ὄγδοος τόμος, ὁ ὁποῖος εἶχε μάλιστα ἐκδοθῆ, ὅτε ἡ Βουλὴ κατήργησε τὴν πίστωσιν.

§98ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Δὲν ἐγένετο νόμος.

§99ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι ἐγένετο νόμος, ἀλλὰ τὴν Βουλὴν ὡς καὶ τὰ ἄτομα δὲν δεσμεύουσι μόνον οἱ νόμοι, ὑπάρχουσι καὶ ἠθικαὶ ὑποχρεώσεις. Ἐπὶ τοῦ παρόντος, κύριοι, ἂς ἀναγράψωμεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ συνδρομὴν διὰ τὸν ὄγδοον τόμον.

§100ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§101ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ ποσὸν δι’ ἕκαστον τόμον εἶχεν ὁρισθῆ εἰς 2,800 δραχμάς· αὐτὸ τὸ ποσὸν ἂς ἀναγραφῇ εἰς τὸν προϋπολογισμόν.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προστίθενται λοιπὸν δραχμαὶ 2,800· οὕτω δὲ τὸ ποσὸν τοῦ ἄρθρου ἀναβιβάζεται εἰς δραχμὰς 8,800.

§103ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§104ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶναι καὶ ἄλλο.

§105ΛΑΠΑΣ. Δὲν δεχόμεθα τίποτε.

§106ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀκούσατε καὶ εἶσθε κύριοι νὰ μὴ δεχθῆτε. Κατὰ τὸ 1877 ὁλόκληρος ἡ φιλοσοφικὴ σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου....

§107ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Τί ἔγεινε διὰ τὸ ἄλλο;

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐδέχθη τὸ ποσόν.

§109ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Δὲν ἐδέχθη, νὰ ἐρωτηθῇ.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν ἐρωτᾶται εἰς τὰ ἄρθρα, παρ’ ὁσάκις γίνεται ἀντίῤῥησις. Ἐπειδὴ δὲ ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ἐγένετο ἀντίῤῥησις, ἔπεται, ὅτι ἡ Βουλὴ παρεδέχθη· ἀλλ’ ἀφοῦ ἤδη σεῖς κάμνετε ἀντίῤῥησιν, θὰ ἐρωτήσω.

§111ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν πίστωσιν τὴν ἀφορῶσαν τὴν ἐργασίαν τοῦ Σάθα.

§112ΠΟΛΛΟΙ. Ἐπέρασεν αὐτό.

§113ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Δὲν ἐπέρασε.

§114ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν δὲν ἐπέρασε.......

§115ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπέρασε.

§116ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Δὲν ἐπέρασε, δὲν ἠρωτήθη ἡ Βουλή.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ τὸ παρεδέχθη ἡ Βουλὴ, ἀφοῦ δὲν ἐγένετο ἀντίῤῥησις. Τώρα θὰ ἐρωτήσω διὰ τὰς 2,800 τοῦ κ. Γούδα. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται.) Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ὥστε τὸ ἄρθρον γίνεται 8,800.

§118ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριοι, κατὰ τὸ 1877 ὁλόκληρος ἡ φιλοσοφικὴ σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου ἐσύστησεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι εἶναι ἀνάγκη κατεπείγουσα νὰ συλλεχθῶσι τὰ δημοτικὰ ᾄσματα τῆς παρελθούσης ἐποχῆς.

§119ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Εἶναι τὰ αἰσχρότατα ᾄσματα· τὸ ἐπῆρες νὰ τὸ διαβάσῃς εἰς τὸ σπῆτί σου αὐτὸ τὸ βιβλίον;

§120ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Κάρτσωνα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνεννοηθῶμεν· ἐγὼ ἀποδίδω μεγάλην ἀξίαν εἰς τὰ δημοτικὰ ᾄσματα, σεῖς δὲν ἀποδίδετε καμμίαν. Τουλάχιστον νὰ ἀνεχθῶμεν ἀλλήλους. Ἄφες με νὰ ὁμιλήσω καὶ κατόπιν σὺ καταψήφισον. Τὰ ᾄσματα ταῦτα κινδυνεύει νὰ κατακλύσῃ καὶ καταστρέψῃ ὁ λεγόμενος εὐρωπαϊκὸς πολιτισμὸς, ὁ ὁποῖος μεταλλάσσει ὁσημέραι τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν χαρακτῆρα. Εἶναι λοιπὸν φανερὸν, ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν πρὸς διάσωσιν αὐτῶν. Ἰδοὺ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἡ φιλοσοφικὴ σχολὴ ἀπέστειλεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως. «Ἀριθ. Πρωτ. 4,620. Πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργεῖον. Κύριε Ὑπουργὲ, Γνωστὸν εἶναι, ὅτι τοῦ ἔθνους ἡμῶν τὰ δημώδη ᾄσματα τοσοῦτον ἐκτιμῶνται ὑπὸ τῶν Εὐρωπαίων, ὥστε ὁ ἱστοριογράφος τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος Μενδελσὼν δὲν ὤκνησε νὰ εἴπῃ, ὅτι οὐδεμία τεχνικὴ ποίησις ἔχει τοσαύτην τὴν ἐσωτερικὴν δύναμιν καὶ τὸ βαθὺ αἴσθημα. Καὶ πολλοὶ μὲν κατὰ διαφόρους καιροὺς ἐξέδωκαν τοιαῦτα, οἷον ὁ Γάλλος Φωριὲλ, οἱ Γερμανοὶ Κίνδιος καὶ Πασσόβιος, παρ’ ἡμῖν δὲ ὁ Μιχαὴλ Λελέκος καὶ ἄλλοι, ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον ζῶσιν εἰσέτι εἰς τὰ στόματα τοῦ λαοῦ σπουδαῖα δημοτικὰ ᾄσματα, ἅτινα δέον νὰ συλλεχθῶσιν ἐπιμελῶς κατὰ τοὺς νῦν χρόνους, διότι πολὺς φόβος εἶναι μήπως μικρὸν κατὰ μικρὸν ἀφανισθῶσιν ὁλοτελῶς. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ διορισθῇ τις ἐξάπαντος, ὅπως περιηγούμενος συλλέξῃ οὐ μόνον τὰ τοιαῦτα ᾄσματα, χρησιμώτατα διὰ τὴν ἱστορικὴν αὐτῶν ἀξίαν, ἀλλὰ καὶ ἤθη καὶ ἔθιμα καὶ λέξεις καὶ φράσεις κλπ. Τοιοῦτον δὲ κρίνομεν τὸν Μιχαὴλ Λελέκον τρανὰ τεκμήρια παρασχόντα τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα μετὰ ζήλου ἀσχολήσεως. Ὁ λόγιος οὗτος ἀνὴρ εἶναι καταλληλότατος, διότι μέγαν ἔχει πρὸς τὰ τοιαῦτα ἔρωτα, ὡς ἀποδεικνύουσι τὰ παρ’ αὐτοῦ ἤδη εὐδοκίμως ἐκδοθέντα. Διὰ τοὺς λόγους τούτους φρονοῦμεν, ὅτι τὸ Σ. Ὑπουργεῖον θέλει πράξει ἔργον ἐθνικὸν διορίζον τὸν εἰρημένον Μιχαὴλ Λελέκον συλλογέα ἀνεκδότων δημοτικῶν ᾀσμάτων, ἠθῶν, ἐθίμων, λέξεων, φράσεων, καὶ τῶν τοιούτων. Ὅσα δὲ συλλέγει, θέλει πέμπει κατ’ ἔτος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπερ θέλει φροντίζει περὶ τῆς δημοσιεύσεως αὐτῶν. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 20 Ἰουνίου 1877. Εὐπειθέστατοι Οἱ Καθηγηταὶ Φίλιππος Ἰωάννου, Σ. Τσιβανόπουλος, Εὐθύμιος Καστόρχης, Ἀθαν. Σ. Ῥουσόπουλος, Ν. Νικολαΐδης, Στέφανος Κουμανούδης, Κ. Σ. Κόντος, Γ. Μιστριώτης, Κ. Πορφυρόπουλος. Οἱ Γυμνασιάρχαι Δ. Πετρίδης, Κ. Ι. Γραμματικόπουλος, Στυλιανὸς Κωνσταντινίδης, Α. Παπαγεωργίου, Ἀντ. Ἰω. Ἀντωνιάδης.» Ἰδοὺ καὶ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν Ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς. «Πρὸς τὴν Βουλήν· Ὁ Μιχαὴλ Δελέκος δι’ ἀναφορᾶς του ἀπὸ 23 φθίνοντος μηνὸς ἐξαιτεῖται νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους πίστωσις πρὸς συλλογὴν τῶν δημοτικῶν ᾀσμάτων τοῦ ἔθνους κλπ. ὑποβάλλει δὲ πρὸς ὑποστήριξιν τῆς αἰτήσεώς του ταύτης ἀντίγραφον τῆς ἀπὸ 20 Ἰουνίου π. ε. πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ. Ὑπουργεῖον ἀναφορᾶς τῶν Καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου Φ. Ἰωάννου, Σ. Τσιβανοπούλου, Εὐθ. Καστόρχη, Ἀθ. Σ. Ῥουσοπούλου, Ν. Νικολαΐδου, Στεφ. Κουμανούδη, Κ. Σ. Κόντου, Γεωρ. Μιστριώτου καὶ Κ. Πορφυροπούλου, καὶ τῶν Γυμνασιαρχῶν τῶν ἐν Ἀθήναις Γυμνασίων Δ. Πετρίδου, Κ. Γραμματικοπούλου, Στ. Κωνσταντινίδου, Ἀ. Παπαγεωργίου καὶ Ἀντ. Ἀντωνιάδου. Πάντες οὗτοι ἀποφαίνονται ὡς ἑξῆς. «Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ διορισθῇ τις ἐξάπαντος, ὅπως περιηγούμενος συλλέξῃ οὐ μόνον τὰ τοιαῦτα ᾄσματα, χρησιμώτατα διὰ τὴν ἰστορικὴν αὐτῶν ἀξίαν, ἀλλὰ καὶ ἤθη καὶ ἔθιμα καὶ λέξεις καὶ φράσεις κλπ. Τοιοῦτον δὲ κρίνομεν τὸν Μιχαὴλ Λελέκον τρανὰ τεκμήρια παρασχόντα τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα μετὰ ζήλου ἀσχολήσεως. Ὁ λόγιος οὗτος ἀνὴρ εἶναι καταλληλότατος, διότι μέγαν ἔχει πρὸς τὰ τοιαῦτα ἔρωτα, ὡς ἀποδεικνύουσι τὰ παρ’ αὐτοῦ ἤδη εὐδοκίμως ἐκδοθέντα». Τοιούτων ἀνδρῶν ἡ σύστασις εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἱκανὴ ὅπως καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις πεισθῶσιν ἀδιστάκτως περί τε τῆς χρησιμότητος τῆς προτεινομένης συλλογῆς καὶ περὶ τῆς καταλληλότητος τοῦ ἀναφερομένου Μιχαὴλ Λελέκου, ἵν’ ἀναδεχθῇ τὸ ἔργον τοῦτο. Διὰ ταῦτα ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει ὁμοφώνως, ἵνα ἡ Βουλὴ συστήσῃ θερμῶς τὴν ἀναφορὰν τοῦ Μιχαὴλ Λελέκου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐκτελεσθῶσιν ὅσα οἱ εἰρημένοι Καθηγηταὶ καὶ Γυμνασιάρχαι προτείνουσιν. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 20 Νοεμβρίου 1878. Ἡ ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν Ἐπιτροπή.

Ὁ Πρόεδρος

Α. Α. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ.

Τὰ μέλη. Ἰω. Χωρεπισκοπίδης, Κ. Πανάρετος, Ἰω. Μπαλάφας. Ὁ Εἰσηγητὴς Δ. Β. Γαβαλᾶς.»

§121ΛΑΠΑΣ. Πληρώνουν φόρους αὐτοὶ εἰς τὸ δημόσιον; Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι πληρώνομεν, δὲν θέλομεν νὰ σπαταλῶμεν τὸν πλοῦτον τοῦ δημοσίου δεξιὰ καὶ ἀριστερά.

§122ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀφοῦ δὲν ἔχετε συνείδησιν τῆς ἀξίας τοῦ ἔργου, βεβαίως σπατάλην θεωρεῖτε τῆς πίστωσιν.—Συνεπείᾳ τῆς συστάσεως ταύτης τὸ ὑπουργεῖον ἐφρόντισε καὶ ἀνέγραψεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1878 δαπάνην 3,000 δραχμῶν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον· ὁ δὲ κ. Λελέκος, ἐκπληρῶν τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἀποστολὴν, περιῆλθεν ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα καὶ διενήργησε τὴν συλλογὴν τῶν τοιούτων ἀσμάτων, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἰδοὺ πῶς ἀποφαίνονται οἱ τμηματάρχαι τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως (θόρυβος). Λυποῦμαι, κύριοι, ἐγκαρδίως, διότι εἰς τὸ ἐθνικὸν κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος ἀπαντῶ τοιαύτην ψυχρότητα καὶ ἀδιαφορίαν, ἐνῷ ὁμιλῶ περὶ σπουδαιοτάτου ἐθνικοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον ἐκτιμῶσιν οἱ ξένοι, πολλὰ δαπανῶντες καὶ εἰς πολλὰς θυσίας ὑποβαλλόμενοι πρὸς συλλογὴν τῶν κειμηλίων μας τούτων. Ἰδοὺ πῶς ἀπεφάνθησαν οἱ τμηματάρχαι τοῦ ὑπουργείου: «Οἱ ὑπογεγραμμένοι τμηματάρχαι ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἐντολῇ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ ἐπεξελθόντες τὰ συλλεγέντα ὑπὸ τοῦ κυρίου Μιχαὴλ Λελέκου δημώδη ᾆσματα οὔπω ταξινομηθέντα, εὕρομεν ἐν αὐτοῖς τεθησαυρισμένην πολύτιμον ποιητικὴν ὕλην, ἐν ᾗ, ὡς ἐν διαυγεῖ κατόπτρῳ, δύναταί τις νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν φυσιογνωμίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καθ’ οὓς χρόνους ὑπὸ δουλείαν βιοῦν ἐλάχιστον ἠδυνήθη νὰ ἐκδηλώσῃ τοὺς ἑαυτοῦ χαρακτῆρας ἐν βίῳ πολιτικῷ καὶ δημοσίῳ. Διὸ κρίνομεν αὐτὰ μετ’ ἐπιμελῆ ἐκκάθαρσιν καὶ ἀκριβῆ ταξινόμησιν ἀξιώτατα δημοσιεύσεως ὡς θησαυρὸν ἐθνικὸν, τοὺς δὲ κόπους τοῦ κυρίου Λελέκου πρὸς συλλογὴν τούτων ἀτρύτους καὶ ἀξίους ἀμοιβῆς παρὰ τῆς σεβαστῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κύριος Λελέκος ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν ἀσχολούμενος περὶ τὴν συλλογὴν δημωδῶν ᾀσμάτων καὶ τὸ ποιητικὸν αἴσθημα ζωηρότατον ἔχων ἅτε ποιητὴς κατέστη εἰδικώτατος περὶ τὸ χαλεπὸν τοῦτο τῆς συλλογῆς ἔργον ἀξιωθεὶς ἐπὶ τούτῳ ἐπαίνων καὶ παρὰ σοφῶν ἀνδρῶν Ἑλλήνων τε καὶ ἀλλοδαπῶν. Ὁ διευθύνων τὸ τμῆμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως Γενικὸς ἐπιθεωρητὴς Δημήτριος Πετρίδης. Ὁ τμηματάρχης τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας παιδείας Δημήτριος Πανταζῆς. Ὁ τμηματάρχης ἐπὶ τοῦ Λογιστηρίου Νικόλαος Λυκάκης.» Ποίαν ἀξίαν ἔχουσι, κύριοι, αὐτὰ τὰ δημοτικὰ ᾆσματα; Εἶναι ἆρά γε ἡ συλλογὴ αὐτῶν μία ματαιοσχολία, εἰς τὴν ὁποίαν τὸ ἐθνικὸν κοινοβούλιον δὲν πρέπει ν’ ἀφιερώσῃ οὔτε λεπτόν; Ἡ ἐποχὴ, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνάγονται τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος δημοτικὰ ᾆσματα, εἶναι ἡ ἡρωϊκὴ ἐποχὴ τῆς νέας Ἑλλάδος, ἔχει δῆλα δὴ πρὸς ἡμᾶς τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν, ἣν εἶχεν ἐπὶ τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος ἡ ἐποχὴ τῶν Πεισιστράτων πρὸς τὴν ἐποχὴν τοῦ Ὁμήρου· ὅλοι δὲ γνωρίζετε ὁπόσον ἐκτιμᾶται καὶ θαυμάζεται ὁ Πεισίστρατος, διότι ἐφρόντισε νὰ διασώσῃ τὰ ἔπη τοῦ Ὁμήρου, δῆλα δὴ τὰ δημοτικὰ ᾆσματα τῆς ἡρωϊκῆς ἐποχῆς τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, τὰ ὁποῖα νῦν ἀποτελοῦσιν ἀνεκτίμητον ἐθνικὸν θησαυρὸν οὐ μόνον τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ τῆς ὅλης ἀνθρωπότητος. Δὲν εἶναι αὕτη κρίσις ἰδική μου· οὕτω κρίνουσι πάντες οἱ ἁρμόδιοι, οὕτω κρίνει ὁλόκληρος ἡ φιλοσοφικὴ σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου, ὁ Γάλλος Emile Legrand, ὁ Γερμανὸς Σμὶθ καὶ ἄλλοι. Ὅστις θέλει, ἂς ἀναγνώσῃ τὸ βιβλίον τοῦτο, ἵνα ἴδῃ τί λέγει ὁ Emile Legrand περὶ τῶν ᾀσμάτων αὐτῶν, τί λέγει ὁ Σμίθ. Ἓν μόνον ᾆσμα ἐὰν ἀναγνώσητε, ὅσον καὶ ἂν μᾶς ἔχῃ ἐκπεφυλισμένους ὁ ξένος πολιτισμὸς, οὐχ ἧττον αἰσθάνεσθε ἀμέσως ἀκμαῖον καὶ ζωντανὸν τὸ αἴσθημα τοῦ ἐθνισμοῦ· τόσην δύναμιν ἔχουσι τὰ ᾄσματα ταῦτα. Ἐν τούτοις ἐκλείπουσιν ὁσημέραι· ὁ πολιτισμὸς ὁ εὐρωπαϊκὸς ὑπεισῆλθεν ἤδη εἰς τὰ ἤθη μας, εἰς τὸν οἶκόν μας, εἰς τὴν ἀγοράν μας, εἰς ὅλας τὰς σχέσεις τοῦ βίου μας, παντοῦ, καὶ παντοῦ καταστρέφει ὅ,τι συνδέεται στενῶς μὲ τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν χαρακτῆρα. Ἐὰν δὲν φροντίσητε ἐνωρὶς νὰ διασώσητε αὐτὰ τὰ κειμήλια, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐπίσης πολύτιμα, ὅσον καὶ τὰ ἀρχαῖα μνημεῖα τῆς τέχνης, τὰ ὁποῖα μετ’ ἀξιεπαίνου τῷ ὄντι ἐπιμελείας ἐκθάπτετε καὶ διασῴζετε, μετὰ τινα ἔτη, καὶ εἰς μεγίστας δαπάνας ὑποβαλλόμενοι, δὲν θὰ δυνηθῆτε πλέον νὰ τὰ εὕρητε, διότι θὰ συνταφῶσι μετὰ τῶν πρεσβυτέρων, οἵτινες ἀκόμη τὰ τραγωδοῦν. Θὰ ἦτο δὲ αὐτόχρημα ἀσέβεια νὰ παρίδωμεν τὴν διάσωσιν τῆς ἀμέσου παραδόσεως τῶν πατέρων μας. Διὰ τοῦτο ἀναφέρομαι εἰς τὴν φιλοπατρίαν σας, καὶ παρακαλῶ νὰ μὴ φεισθῆτε 2 ἢ 3 χιλιάδων δραχμῶν, ἵνα σώσητε ἀπὸ τὴν καταστροφὴν αὐτὰ τὰ ὡραῖα ἡμῶν κειμήλια. Δαπανᾶτε ἐπὶ τόσα ἔτη, καὶ καλῶς πράττετε, 8,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος, διατί; ὅπως ἀναδιφήζητε τὸν μεσαιῶνα, δῆλα δὴ περίοδον παρακμῆς καὶ θανάτου διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ θὰ φεισθῆτε 3,000 δραχμῶν, ἵνα διασώσητε τὰ στοιχεῖα βίου ἀνδρικοῦ καὶ μεγαλουργοῦ, εἰς ὃν ὀφείλομεν ὅ,τι σήμερον ἔχομεν; Ἐλπίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ μεγαλοφρονοῦσα θ’ ἀναγράφῃ καὶ αὖθις τὴν πίστωσιν δι’ ἓν μόνον ἔτος.

§123ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§124ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐὰν, κύριοι, δὲν ἔβλεπον τὴν Βουλὴν κουρασμένην, ἤθελον ἀναγνώσει τεμάχια ἐκ τῶν βιβλίων τῶν ξένων, τὰ ὁποῖα ἔχω ἐδῶ, ἵνα ἴδητε τί λέγουσιν οὗτοι περὶ τῆς ἀξίας τῶν δημοτικῶν μας ᾀσμάτων καὶ τῶν συλλογῶν, τὰς ὁποίας ἔκαμεν αὐτῶν ὁ κ. Λελέκος, ὁ ἀκάματος οὗτος ἐργάτης, ὁ ὁποῖος ἦτο ἄξιος μείζονος προσοχῆς καὶ ἐκτιμήσεως ἐκ μέρους τοῦ κοινοβουλίου. Ἀλλὰ τ’ ἀφίνω ἐδῶ ἐπὶ τοῦ βήματος, ἵν’ ἀναγνώσῃ πᾶς ὁ βουλόμενος.

§125Σ. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Διατί δὲν ἀνατίθεται ἡ συλλογὴ εἰς τοὺς γυμνασιάρχας, τοὺς καθηγητὰς καὶ τοὺς διδασκάλους;

§126ΣΚΟΥΖΕΣ. Δὲν ἔρχομαι ν’ ἀμφισβητήσω τὴν ἐπιστημονικὴν ἀξίαν τῶν συλλογῶν τοῦ κ. Λελέκου, νομίζω ὅμως, ὅτι εἶναι ἀντικείμενον ἐξ ἐκείνων, διὰ τὰ ὁποῖα δαπανᾷ τις, ὅταν ἔχῃ ἀρκετὰ τὰ μέσα, ἵνα δαπανᾷ εἰς πράγματα δευτέρας τάξεως· ἡμεῖς ὅμως δὲν ἔχομεν ἀρκετὰ τὰ μέσα, ὥστε νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς πρωτίστας ἡμῶν ἀνάγκας. Σήμερον ἤκουσα μὲ μεγάλην μου ἀπορίαν ἐν μέσαις Ἀθήναις ἕνα πτωχὸν ἐργάτην νὰ μοὶ λέγῃ ὅτι δὲν δύναται νὰ στείλῃ τὰ 3 μικρά του τέκνα εἰς τὸ σχολεῖον, διότι ἀπαιτοῦνται δίδακτρα ἀπὸ μίαν δραχμὴν κατὰ μῆνα. Ὅταν ἤμεθα τόσον φειδωλοὶ, ὥστε κατ’ ἀντίστροφον λόγον καὶ τῆς λογικῆς καὶ τοῦ δικαίου ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἥτις εἶναι ὁ ἄρτος, πρέπει νὰ εἴπω, παντὸς ἀνθρώπου, νὰ μὴ ἦναι ἐλευθέρα εἰς πάντα πολίτην, καὶ τὸν ἐνδεέστερον, δὲν εἶναι πρέπον νὰ δαπανῶμεν χρήματα διὰ τὴν συλλογὴν τῶν δημοτικῶν ᾀσμάτων, ἥτις ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ διὰ τῆς ἀτομικῆς βοηθείας καὶ πρωτοβουλίας, καὶ ἀφοῦ πέρυσιν ἡ Βουλὴ δὲν ἐψήφισεν αὐτὴν τὴν πίστωσιν, νομίζω, ὅτι θὰ ἦναι ἀναχρονισμὸς νὰ τὴν ψηφίσῃ ἐφέτος.

§127ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν συμφωνῶ μετὰ τοῦ συναδέλφου μου κ. Σκουζὲ ὡς πρὸς τὴν ἐκτίμησιν τῶν ἔργων αὐτῶν. Ὅταν ὑπάρχῃ προϋπολογισμὸς 120,000,000, ἡ δαπάνη 2,000 δραχμῶν δὲν θὰ ἐπιφέρῃ ζημίαν. (Θόρυβος.) Τὰ τραγούδια, κύριοι, αὐτὰ τὰ συνέθεσεν ὁ λαὸς καὶ ἔχουσιν ἱστορικὴν ἀξίαν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς γλώσσης καὶ τῆς ἱστορίας, ἐπὶ τούτου δὲ περιττὸν νὰ προσθέσω τι μεθ’ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Μίλησης. (Θόρυβος.) Ἄν ἡ Βουλὴ ψηφίσῃ τὴν πίστωσιν αὐτήν, παρακαλῶ νὰ τὴν ψηφίσῃ ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅπως δώσῃ ὁ κ. Λελέκος ἓν ἀντίγραφον τῆς συλλογῆς του εἰς τὴν ἐθνικὴν βιβλιοθήκην καὶ ἕτερον ἀντίγραφον εἰς τὴν βιβλιοθήκην τῆς Βουλῆς.

§128ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Εἶναι προσωπικὸν, καὶ πρέπει νὰ γείνῃ μυστικὴ ψηφοφορία.

§129ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Αὐτὰ τὰ δημώδη ᾄσματα ἀπεικονίζουσι τὴν διανοητικὴν κατάστασιν τοῦ λαοῦ ἐπὶ τόσους αἰῶνας, πολλὰ δ’ ἐξ αὐτῶν ἐκτραγῳδοῦσι τὰ δεινὰ τοῦ ἔθνους ἐπὶ τῶν Φράγκων. Ὀφείλομεν νὰ ἐκτιμήσωμεν αὐτὰ δεόντως καὶ νὰ μὴ φεισθῶμεν σμικρᾶς δαπάνης. (Ἀποῤῥίπτεται δι’ ἀναστάσεως ἡ πρότασις τοῦ κ. Μίληση.)

§130ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία.)

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ. Ὥρα 6½ μ. μ.