1881.02.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 64

τῆς 3 Φεβρουαρίου 1881.

Ὥρα 3½ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάτοικοι τῶν χωρίων Βουνοῦ, Ζέλι, Μπερμπάτι καὶ Μπεσέρι τῆς Μαντινείας, ζητοῦσι νὰ συστήσῃ ἡ Βουλὴ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἀπαλλάξῃ αὐτοὺς τῆς ποινῆς τῆς πληρωμῆς τοῦ τετραπλασίου τῶν μὴ δηλωθεισῶν ἐθνικῶν γαιῶν των, ὡς μὴ δηλώσαντας αὐτὰς ἀπὸ ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεώς των αἴτια.

§2Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ σταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ δίκαια παράπονα τῶν ἀναφερομένων καὶ θεραπεύσῃ αὐτά.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κατάδικοι Ἰω. Γ. Μπουκάκης καὶ Β. Παύλου ἢ Καρατάσου, ὁ μὲν ἐκ τῶν φυλακῶν Ναυπλίου, ὁ δ’ ἐκ τῶν ἐνταῦθα τοῦ Μενδρεσὲ, παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν, ἵνα συστήσῃ αὐτοὺς πρὸς ἀπονομὴν χάριτος.

§5ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Νὰ σταλῶσιν αἱ ἀναφοραὶ αὗται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης.

§6ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ πρόεδρος τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου Ἀστακοῦ ὑποβάλλει τηλεγραφικῶς τὰ ἑξῆς: «Κύριον πρόεδρον Βουλῆς.—Ὑποβάλετε, παρακαλοῦμεν, εἰς κυρίους ἀντιπροσώπους ἐκ μέρους ἡμῶν τε καὶ οὗτινος προεδρεύομεν σώματος, ὅτι νομοσχέδιον μονοπωλίου καπνοῦ εἶναι λίαν ἐπιβλαβὲς καὶ καταστρεπτικὸν τοῖς καλλιεργητάς! Καθικετεύομεν ἑπομένως σεβαστὴ Βουλὴν, ὅπως μὴ ἐπιψηφίσῃ τοιοῦτον, ἐπ’ ἀγαθῷ πολυαρίθμου λαοῦ Ἑλλάδος. Εὐπειθέστατος πρόεδρος

τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Ἀστακοῦ

Α. ΚΑΡΑΠΟΔΑΣ.»

§8ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ χορηγίας πιστώσεως ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1880 τῶν διαφόρων ὑπουργείων, καὶ ἕτερον νομοσχέδιον περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τῆς χρήσεως 1881 πρὸς πληρωμὴν δραχμῶν 11,700.

§9ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.) Ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ συστάσεως ἐν Ἀμφίσσῃ ἰδιωτικοῦ σχολείου καὶ γυμνασίου ἐκ τοῦ κληροδοτήματος τοῦ Ν. Γιαγιτζῆ, ὅστις ἀποθανὼν ἀφῆκε κληροδότημα, ὅπως συστηθῶσι δι’ αὐτοῦ ἐκπαιδευτήρια ἐν τῇ ἰδίᾳ του πατρίδι.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἔχομεν τὴν βʹ συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν νόμου.

§11ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι, ἀξίωμα εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἑρμηνεία τοῦ νόμου τότε μόνον ζητεῖται, ὅτε ἡ φράσις ἢ ἡ λέξις τοῦ ἑρμηνευτέου νόμου εἶναι ἀτελὴς ἢ ἀσαφὴς, ἢ καίπερ οὔσης σαφοῦς, καὶ οὐχὶ δυσλήπτου ἢ ἀμφιβόλου τῆς φράσεως, ὁ νόμος οὐχ ἧττον δὲν ἀποδίδει τὸ νόημα ἐκείνου, ὅστις ἔθηκεν αὐτὸν, δὲν πληροῦται δηλ. δι’ αὐτῆς ὁ σκοπὸς τοῦ νομοθέτου, ὅστις κατεσκεύασε τὸν νόμον. Τούτου ὄντος ἀναντιῤῥήτου, ἐξεταστέον τὸ ζήτημα, τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλει πρὸς ἡμᾶς ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἶναι δεκτὸν ὡς ἑρμηνευτικόν; Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι βέβαιον, ὅτι ἀθετεῖ πάντας τοὺς ὅρους τοὺς ἀπαιτουμένους πρὸς ἑρμηνείαν νόμου εἴτε δικαστικὴν, εἴτε νομοθετικήν. Ἴσως, κύριοι, τὸ ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ζητεῖται παρ’ ὑμῶν νὰ ἑρμηνεύσητε, εἶχέ τι τὸ ἑρμηνευτέον, ἀλλὰ τοῦτο ἀκριβῶς δὲν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητεῖ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἑρμηνεύσητε. Τὸ ἄρθρον τοῦτο προκαλεῖ ὑμᾶς, ἵνα ἐκτιμήσητε ἂν κατ’ αὐτὸ ἐπιτρέπηται εἴσοδος πολιτῶν ὅπως δήποτε, καὶ ὡς ὑφισταμένων ἔτι, εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Διότι ἡ φράσις αὐτοῦ εἶναι οὕτω διεσκευασμένη, ὥστε παρέχει μὲν πλήρη ἔννοιαν, ἀλλ’ ἀμφίβολον· εἶναι μὲν ἴσως δυνατὸν νὰ δεχθῇ τις, ὅτι γίνονται δεκτοὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα πολῖται ἐν ἐλλείψει ἀποστράτων ὡς ὑφιστάμενοι, ἀλλ’ εἶναι οὕτω συντεταγμένον, ὥστε στηρίζεται καὶ ἀντίθετος γνώμη, ὅτι δὲν εἰσάγει τοὺς πολίτας εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Τῷ ὄντι τὸ ἄρθρον λέγει, ὅτι «μὴ ἐπαρκούντων τῶν ἀποστράτων πρὸς πλήρωσιν τῶν θέσεων τῶν ἐδαφίων ά δʹ κλπ. καὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων ἐπιτρέπεται νὰ διορισθῶσιν εἰς αὐτὰς τὰς θέσεις καὶ ἰδιῶται ὡς ὑφιστάμενοι», φρονῶ δ’ ἐγὼ, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὡς εἶναι συντεταγμένον, δὲν ἐπιτρέπει νὰ διορισθῶσι πολῖται εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα οὐδὲ ὡς ὑφιστάμενοι, δηλ. λέγει τὸ ἄρθρον, ὅτι, ὑπαρχούσης ἀνεπαρκείας ἀποστράτων, εἰς μὲν τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα πρέπει νὰ διορισθῶσιν οἱ ἀπόστρατοι, οἱ δὲ πολῖται νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ζητεῖται νὰ ἑρμηνεύσητε σήμερον ὑμεῖς· ζητεῖται νὰ ἑρμηνεύσητε φράσιν τοῦ νόμου, ἥτις καὶ γραμματικῶς εἶναι κατεσκευασμένη σαφὴς καὶ πλήρης, ἀποδίδει δὲ καὶ τὸ νόημα καὶ πληροῖ τὸν σκοπὸν τοῦ νομοθέτου. Τῷ ὄντι, κύριοι, γραμματικῶς ἐὰν ἐξετάσητε τὴν λέξιν ὑφιστάμενος, τὴν ὁποίαν ζητεῖτε σήμερον νὰ ἑρμηνεύσητε, τί θέλετε εἴπει. Ὑφιστάμενος γραμματικῶς σημαίνει τὸν ἄνθρωπον τὸν ἱστάμενον ὑπό τινα ἄλλον· τεχνικῶς δὲ ὡς ὅρος παραδεδεγμένος ἐν γένει ἐν τῇ δημοσίᾳ ὑπηρεσίᾳ καὶ εἰς πάντας τοὺς κλάδους αὐτῆς ὑφιστάμενος σημαίνει τὸν ἄνθρωπον τὸν ὑπηρετοῦντα ὑπ’ ἄλλον, τὸν γραμματέα τῆς νομαρχίας ἀπέναντι τοῦ νομάρχου, τὸν γραμματέα τοῦ δικαστηρίου ἀπέναντι τοῦ προέδρου ἢ τοῦ εἰσαγγελέως, τὸν γενικὸν γραμματέα ἀπέναντι τοῦ ὑπουργοῦ· οὐδέποτε δὲ σημαίνει ἄλλο τι ὡς ὅρος τεχνικὸς ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ· σημαίνει τὸν λεγόμενον subalterne, τὸν εὑρισκόμενον ὑπ’ ἄλλον. Ὥστε γραμματικῶς ἡ λέξις εἶναι σαφὴς, ἀκριβὴς καὶ βεβαία· σημαίνει τὸν ὑπ’ ἄλλον τινὰ ὑπηρετοῦντα. Γραμματικῶς λοιπὸν ὁ νόμος εἶναι πλήρης. Ἂς ἐξετάσωμεν νῦν ἐὰν ὁ σκοπὸς τοῦ νομοθέτου, μεταχειρισθέντος τὴν λέξιν ὑφιστάμενος, ἦτο νὰ εἰσαγάγῃ καὶ ὡς προϊσταμένους εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα τοὺς πολίτας ἐν ἐλλείψει ἀποστράτων. Τοῦτο θέλω σᾶς ἀποδείξει, ὅτι δὲν ἔχει ὅπως θέλει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν, ἐὰν ἐξετάσωμεν τὴν ἱστορίαν τῶν στρατολογικῶν γραφείων, ἥτις εἶνε σύντομος καὶ εἰς πάντας ὑμᾶς γνωστή, πρόκειται δὲ μόνον νὰ ἐπαναφέρω αὐτὴν εἰς τὴν ὑμετέραν μνήμην. Τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, κύριοι, ὡς γνωρίζετε, ἱδρύθησαν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, τὸ ὁποῖον ἀναθέτει εἰς αὐτὰ ἰδίως τὴν ἐργασίαν τῆς καταρτίσεως τῶν στρατολογικῶν μητρῴων, ὁρίζει δὲ ῥητῶς καὶ ἐπιτακτικῶς, ὅτι διὰ Β. διατάγματος θέλει ὀργανισθῆ ἥ τε ὑπηρεσία τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ ἡ κατάρτισις τῶν μητρῴων. Τὸ διάταγμα δὲ τοῦτο ἔπρεπε κατὰ τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 121 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου νὰ ἐκδοθῇ ἐντὸς 4 μηνῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου, ἀλλὰ δυστυχῶς μέχρι τοῦδε διάταγμα τοιοῦτον δὲν ἐδημοσιεύθη, ἠκούσατε δὲ τὸν κ. Βαλτινὸν εἰπόντα ἐσχάτως, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν αὐτοῦ ἐκανόνισε δι’ ὑπουργικῆς διαταγῆς τὰ περὶ τούτων. Λοιπὸν ἔχομεν σήμερον δυνάμει τοῦ νόμου στρατολογικὰ γραφεῖα μεθ’ ὡρισμένης ὑπηρεσίας, ἥτις ἔπρεπε νὰ κανονισθῇ ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας διὰ Β. Διατάγματος. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 56 ὁρίζει καὶ ποῖα εἶνε τὰ ἔργα ἐν γένει τῶν στρατολογικῶν γραφείων, πάντα δὲ εἶνε καθαρῶς στρατιωτικὰ, οὐδαμῶς διοικητικά. Καὶ πρῶτον μὲν ἔργον εἶπον ἤδη, ὅτι εἶναι ὁ καταρτισμὸς τῶν στρατολογικῶν μητρῴων, δεύτερον δὲ ἡ ἔκδοσις διαταγῶν πορείας πρὸς τοὺς πολίτας τοὺς ἄγοντας ἡλικίαν ἀπὸ 21 μέχρι 40 ἐτῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐὰν δὲν ὑπακούσωσιν οἱ πολῖται, ὑπόκεινται εἰς καταδίωξιν οὐχὶ ἐνώπιον τῶν κοινῶν δικαστηρίων, ἀλλ’ ἐνώπιον τῶν στρατοδικείων, διότι ἀπὸ τῆς συμπληρώσεως τοῦ 21 ἔτους ὁ πολίτης εἶναι στρατιώτης. Τρίτον ἔργον τῶν στρατολογικῶν γραφείων εἶναι νὰ κατατάσσωσι τοὺς προσερχομένους στρατιώτας εἰς τὰ διάφορα σώματα, καὶ τοῦτο εἶναι ἔργον καθαρῶς στρατιωτικὸν μὴ ἀνῆκον βεβαίως εἰς πολίτην· τέταρτον ἔργον εἶναι διατεταγμένον ὑπὸ τοῦ νόμου εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα νὰ διαιρῶσι κατὰ κατηγορίας τοὺς κατατασσομένους καὶ νὰ τηρῶσι πίνακας ἀκριβεῖς τῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ὑπηρεσίας γενομένων μεταβολῶν. Καθαρῶς λοιπὸν στρατιωτικὰ ἔργα εἶνε ἀνατεθειμένα εἰς τὰ στρατολογικὰ Γραφεῖα. Τούτου δὲ οὕτως ἔχοντος καὶ μὴ ἐκδοθέντος ὀργανικοῦ διατάγματος, θέλομεν ἐξετάσει μέχρι τῆς σήμερον τί ἐγένετο πρὸς ὀργάνωσιν καὶ τακτοποίησιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Ὁ πέρυσιν ὑποβληθεὶς προϋπολογισμὸς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου περιεῖχεν εἰδικὸν κεφάλαιον ἐν τῷ πίνακι τῶν εἰδικῶν ὑπηρεσιῶν περὶ στρατολογικῶν γραφείων, ἐν τῷ ὁποίῳ ἰδοὺ πῶς προέβλεπε τὰ τῶν στρατολογικῶν γραφείων. «Κεφάλαιον 7 § 3.» ὥριζε 13 λοχαγούς, ἀνὰ ἕνα δι’ ἕκαστον νομὸν, 9 πρώτης τάξεως καὶ 4 δευτέρας, τοὺς ὁποίους ἐτοποθέτει ἐπὶ κεφαλῆς τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ ὠνόμαζε ῥητῶς «διευθυντὰς», δηλ. προϊσταμένους· ὥριζεν οὐχὶ ἀνθυπασπιστὰς, ἀλλὰ 13 ἀνθυπολοχαγοὺς ὡς ὑφισταμένους ἀπέναντι τῶν διευθυντῶν, τῶν προϊσταμένων τῶν γραφείων, τῶν λοχαγῶν, καὶ 39 ἀνθυπασπιστὰς καὶ ἄλλους ὑπαξιωματικούς, διὰ νὰ ὑπηρετῶσιν ὑπ’ αὐτοὺς, καὶ καταγίνωνται ἰδίως εἰς τὰς μεταβολὰς τῆς ἐφεδρείας καὶ τῆς ἐθνοφρουρᾶς. Ἡ κυβέρνησις λοιπὸν ἐκείνη ὥρισε προσωπικὸν προϊσταμένων καὶ ὑφισταμένων, ὀνομάσασα λοχαγοὺς προϊσταμένους, ἵνα ἐνεργῶσι τὴν καθαρῶς στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, τὴν προβλεπομένην ὑπὸ τοῦ ἄρθρ. 56 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου. Ἦλθε κατόπιν ἡ διάδοχος κυβέρνησις, ἥτις, μὴ ἔχουσα κατὰ τοῦτο ἄλλο φρόνημα, ἐθεώρησεν, ὅτι τοιαύτη ἦτον ἡ ὀρθὴ κατάρτισις τῶν στρατολογικῶν γραφείων· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐνόμισεν, ὅτι αἱ περιστάσεις αἱ οἰκονομικαὶ τοῦ Κράτους δὲν ἐπέτρεπον νὰ προσλάβῃ εἰς αὐτὰ εἰδικοὺς ἀξιωματικοὺς, παρέλαβεν αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφόρων σωμάτων, ἵνα ἀπαλλαγῇ τὸ δημόσιον μείζονος δαπάνης, καὶ ἐτοποθέτησεν αὐτοὺς εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, ἀλλὰ ἀπαραλλάκτως ὅπως ὥριζε καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῆς προηγουμένης κυβερνήσεως, ἤτοι διευθυντὰς λοχαγοὺς ὡς προϊσταμένους καὶ ἀνθυπασπιστὰς ἀντὶ ἀνθυπολοχαγῶν ὡς ὑφισταμένους, ἔτι δὲ καὶ διαφόρους ἄλλους ὑπαξιωματικοὺς ὡς ὑφισταμένους ὑπὸ τὰς διαταγὰς τῶν λοχαγῶν. Μετὰ τοῦτο, κύριοι, ἔρχεται ἄλλη πρᾶξις, ἡ ὁποία ὁδηγεῖ εἰς τὴν ἐκτίμησιν πῶς ἐψηφίσθη ὁ νόμος, ὁποῖος ὁ σκοπὸς αὐτοῦ. Ἔρχεται ὁ σήμερον ὑποβεβλημένος ἡμῖν προϋπολογισμὸς, περιέχων καὶ οὗτος εἰδικὸν κεφάλαιον περὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ ὁρίζων, ἐν Κεφαλαίῳ 7, 13 λοχαγοὺς προϊσταμένους, 13 ἀνθυπασπιστὰς ὑφισταμένους καὶ 39 ὑπαξιωματικοὺς ὡσαύτως ὑφισταμένους. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ σημερινὸς προϋπολογισμὸς ὁρίζει προϊσταμένους λοχαγοὺς καὶ πάντας τοὺς ἄλλους ὑπὸ τὰς διαταγὰς αὐτῶν. Ἐν ᾧ δὲ ταῦτα οὕτως εἶχον, ὑπεβλήθη καὶ ἐψηφίσθη ὁ σήμερον ἑρμηνευόμενος νόμος, ὅστις διετύπωσε σαφέστερον τὸν χαρακτῆρα τῶν στρατολογικῶν γραφείων ὡς γραφείων καθαρῶς στρατιωτικῶν, διότι καὶ τὸ 1 ἄρθρον τοῦ νόμου ὁρίζει ῥητῶς τὰς ἐν αὐτοῖς θέσεις ὡς θέσεις ὀργανικὰς τοῦ στρατοῦ. «Θέσεις ὀργανικὰς τοῦ βαθμοῦ των» λέγει τὸ ἄρθρον, καὶ ἐνῷ οὕτω ῥητῶς ὀνομάζει αὐτὰς στρατιωτικὰς θέσεις ὁ νόμος, πρὸς τούτοις ὁρίζει, ὅτι τότε μόνον εἰσέρχονται ἀπόστρατοι εἰς τὰς θέσεις ταύτας, ὅτε ἕνεκα ἐξαιρετικῶν περιστάσεων ἔχει ἄλλην ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ. Τοῦτο ἀποδεικνύει προσθέτως, ὅτι τὰ ἔργα εἶναι καθαρῶς στρατιωτικὰ, τότε μόνον ἐξαιρετικῶς παραδιδόμενα εἰς ἀποστράτους ἢ καὶ ἐπιβοηθητικῶς εἰς πολίτας, ὅτε ἕνεκα ἐκτάκτων περιστάσεων δὲν ὑπάρχει τρόπος οἰκονομίας τῶν πραγμάτων ἄλλος. Οὕτω λοιπὸν ἐψηφίσαμεν τὸ ἄρθρον 8 τοῦ νόμου. Νῦν δ’ ἐρωτῶ τὶς ψηφίσας τὸν νόμον τοῦτον ἀπέβλεπεν εἰς τοῦτο, εἰς τὸ νὰ παραδώσῃ εἰς πολίτας τὴν ἐξαιρετικῶς στρατιωτικὴν ταύτην ὑπηρεσίαν, τὴν διοίκησιν, ἥτις ἀπαιτεῖ γνώσεις στρατιωτικὰς, πεῖραν καὶ ἕξιν στρατιωτικὴν, δύναμιν θελήσεως, ἐπιβαλλομένην ἐπὶ τῶν ὑφισταμένων; τίς ἐξ ὑμῶν ἐτόλμησε νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὰς θέσεις ταύτας τῶν προϊσταμένων στρατολογικῶν γραφείων ἀντὶ ἀνδρῶν ἐχόντων τὰ προσόντα ταῦτα ἀνθρώπους, ἐκλεγομένους ὡς ἔτυχε μεταξὺ τῶν πολιτῶν, ἢ νὰ ἐμπιστεύσῃ αὐτὰς εἰς τὰς τρεμούσας χεῖρας τῶν ἀπομάχων τῆς γραφειοκρατίας; Νομίζω, ὅτι οὔτε ἂν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ ἑρμηνεύσητε νόμον ὑπ’ ἄλλων ψηφισθέντα, ἤθελετε ἑρμηνεύσει αὐτὸν τοιουτοτρόπως. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι, ἐλπίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θέλει ἐπιψηφίσει τὸ προτεινόμενον νομοσχέδιον, δι’ οὗ ὑπὸ τὸ πρόσχημα, ὅτι ἑρμηνεύετε νόμον μὴ ἔχοντα ἀνάγκην ἑρμηνείας, ἀληθῶς ἀντὶ ἑρμηνείας οὐδὲν ἄλλο πράττετε ἢ ν’ ἀντικαταστήσητε λέξεις σαφεῖς καὶ ἔννοιαν σαφῆ εἰς λέξεις σαφεῖς ἄλλας καὶ ἔννοιαν ἄλλην σαφῆ, ἀκριβῶς ἀντιθέτους. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι δὲν θέλετε παραδεχθῆ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, διότι, παραδεχόμενοι αὐτὸ, τοῦτο μόνον πράττετε. Θέλετε καλύψει τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβον οἱ κυβερνῶντες πράξαντες ἄλλως παρ’ ὅτι ὁ νόμος διατάττει, θέλετε ἀποτρέψει ἀπ’ αὐτῶν τὴν εὐθύνην ἀναλαμβάνοντες ὑμεῖς αὐτὴν, διότι θέλετε πράξει ἔργον μὴ σύμφωνον πρὸς τὰ καθήκοντα ὑμῶν.

§12ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Νομίζω, κύριοι, ὅτι εἰς μίαν τῶν παρελθουσῶν συνεδριάσεων ἐξήγησα ἐκτενῶς τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν τὴν σύνταξιν τοῦ νομοσχεδίου, ἓν ἄρθρον τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ ἑρμηνευθῇ ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Ἐδέχθην, κύριοι, τῇ συναινέσει τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου νὰ ὑποβάλω τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, διότι μετὰ τὰς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν, καὶ ἐκ τῆς φράσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου τούτου ἐδίδετο τὸ δικαίωμα εἰς κακὴν ἢ καλὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου τούτου. Κύριοι, τὸ μέτρον αὐτὸ τὸ ἐφήρμοσα ἀμέσως, ἅμα εὑρέθην εἰς τὴν ἀπόλυτον ἀνάγκην νὰ ἐκδώσω τὸ τελευταῖον νομοθετικὸν διάταγμα περὶ συνθέσεως τοῦ στρατοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου συνιστῶνται 3 τάγματα, καὶ μοὶ ἦσαν ὑποχρεωτικῶς ἀναγκαῖοι 12 λοχαγοί, ἀφοῦ καὶ τῶν ὑπαρχόντων 30 ταγμάτων ὑπάρχουν ἀραιὰ τὰ στελέχη. Ἐὰν οἱ νομοθετήσαντες ἐσκέπτοντο, ὅπως ὁ ἔντιμος προλαλήσας εἶπε, βεβαίως ἀντιστρατεύονται πρὸς τοὺς νόμους, δυνάμει τῶν ὁποίων ὑπεβλήθη τὸ περὶ οὗ πρόκειται νομοσχέδιον· διότι ὡμολόγησα καὶ τότε καὶ ἐξακολουθῶ νὰ βεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι τοιαῦται ἦσαν αἱ ἀνάγκαι τῆς ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι μοὶ ἐπέτρεψαν ν’ ἀναγράψω, ὅτι τὰς θέσεις αὐτὰς δύνανται νὰ ἔχωσι καὶ ἰδιῶται. Ἀναμφιβόλως, κύριοι, εἰς ὁμαλὰς καὶ εἰρηνικὰς περιστάσεις τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς ὑπηρεσίας ἀνήκει εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ἐὰν ὅμως λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὰς περιστάσεις, τὸν ὀλίγον χρόνον καθ’ ὃν λειτουργεῖ ὁ περὶ στρατολογίας νόμος, θὰ ἐννοήσετε ποῖαι δυσκολίαι παρουσιάσθησαν εἰς τὰ γραφεῖα τῶν ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ἐσωτερικῶν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, καὶ ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ, ὑπὸ τῶν ὁποίων διευθύνονται τὰ γραφεῖα αὐτὰ, εἰς κάθε βῆμα εὕρισκον ἓν πρόσκομμα, τὸ ὁποῖον προήρχετο ἐκ τῆς πρώτης ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου καὶ τῶν στρατιωτικῶν διατάξεων, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ὅλως ξέναι πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς. Καὶ πότε μὲν τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, πότε δὲ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, συνεζήτουν περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς δεῖνα ἢ δεῖνα διατάξεως τοῦ στρατολογικοῦ Νόμου, οἱ δὲ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι διεύθυνον, ἦσαν τοὐλάχιστον διὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ἐντελῶς ἀδέξιοι, διότι ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ἔπρεπε νὰ διατελῶσι εἰς σχέσεις τινὰς καὶ πρὸς τοὺς δημάρχους καὶ πρὸς τοὺς νομάρχας καὶ τὰς ἄλλας ἀρχὰς τοῦ Κράτους. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, κύριοι, διότι ἐθεώρησα, ὅτι ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον ἐκ τῆς ἀνάγκης καὶ ἐκ τῆς ἐλλείψεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ὁ στρατὸς, ἕνεκα τῆς ἀραιᾶς καταστάσεως τῶν στελεχῶν αὐτοῦ, ὅτι ἡ ὑπηρεσία αὕτη ἠδύνατο ἀφόβως ν’ ἀνατεθῇ εἰς ἰδιώτας, καὶ τοσοῦτον μᾶλλον, καθ’ ὅσον ἡ ἀνάγκη αὕτη ἀνεγνωρίσθη καὶ παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ἀληθὲς εἶναι, ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι εἶναι καθαρῶς στρατιωτικαί, ἀλλ’ ἐν τοῖς γραφείοις, ἐν τοῖς φρουραρχείοις, ἐν τοῖς δικαστηρίοις δύνανται ν’ ἀνατεθῶσι πρὸς ἰδιώτας, καὶ τοῦτο πρὸς εὐκολίαν τῶν ἀναγκῶν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ. Αὐτοὶ ἦσαν, κύριοι, οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου περὶ ἑρμηνείας τῶν διατάξεων τοῦ νόμου ἐκείνου. Ἐν παραδείγματι δὲ δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁμιλῶ, ἓν μέρος τῶν στρατολογικῶν γραφείων, 4 στρατολογικὰ γραφεῖα διευθύνονται ἀπὸ πολίτας, καὶ τὰ 9 διευθύνονται ἀπὸ ἀξιωματικούς, καὶ μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ἡ διεύθυνσις τῶν στρατολογικῶν γραφείων δὲν παρουσίασεν οὐδεμίαν ἔλλειψιν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν· οὐδὲν παράπονον παρουσιάσθη ἐξ οἱασδήποτε ἀρχῆς ἢ ἐξ οἱουδήποτε πολίτου. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ὑπέχει πάντοτε τὴν εὐθύνην, ἐφρόντισε νὰ θέσῃ κατάλληλα πρόσωπα εἰς τὰς θέσεις αὐτάς, καὶ μέχρι τοῦδε δὲν παρουσιάσθη κανὲν, τὸ ὁποῖον νὰ δώσῃ ἀφορμὴν σπουδαίαν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι τοιαύτη ἑρμηνεία δὲν πρέπει νὰ λάβῃ χώραν. Αὐτοὶ καὶ μόνοι ἦσαν οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι καὶ τότε μὲ ἠνάγκασαν ν’ ἀναγράψω εἰς τὸ 8ον ἄρθρον, ὅτι αἱ θέσεις τῶν στρατολογικῶν γραφείων διευθύνονται, δύνανται νὰ διευθύνωνται, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν προϊσταμένων, ἀπὸ ἰδιώτας. Τί εἶχεν ἀναγράψει ὁ προϋπολογισμὸς, δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἠξεύρω μόνον, ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ μέτρου τούτου περὶ συστάσεως τῶν στρατολογικῶν γραφείων ὑπῆρξεν, ὅπως ὑπάρχει αὐτὴν τὴν στιγμὴν· οἱ διευθύνοντες τὰ γραφεῖα ἦσαν στρατιωτικοί, τὸ δὲ λοιπὸν προσωπικὸν συνεκροτεῖτο ἀπὸ ἀνθυπασπιστάς. Αὐτὸ τὸ μέτρον ἐφήρμοσε καὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐθεωρήθη ὅμως ἀναγκαῖον, ἕνεκα ἀνάγκης τοιαύτης, τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον, ἕνεκα ἐλλείψεως λοχαγῶν εἰς τὰ τάγματα, ν’ ἀναπληρωθοῦν θέσεις τινὲς διευθυντῶν ἀπὸ ἰδιώτας. Αὐτοὶ καὶ μόνοι, ὅπως σᾶς εἶπον, ἦσαν οἱ λόγοι, οἵτινες ὑπηγόρευσαν τὸ μέτρον τοῦτο, καὶ οὐδεμία ἄλλη σκέψις.

§13Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Κύριοι, λαμβάνω τὸν λόγον, διότι θεωρῶ τὸ ζήτημα πολὺ σπουδαῖον ὡς πρὸς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ὁ στρατολογικὸς νόμος εἶναι ὁ σπουδαιότερος μεταξὺ ὅλων τῶν στρατιωτικῶν θεσμῶν, διὰ τοῦτο εἶναι καὶ ὁ πρῶτος· καὶ ὄχι μόνον διὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν εἶναι ὁ σπουδαιότερος καὶ ὁ πρῶτος, ἀλλ’ ἐν γένει καὶ διὰ τὸν πολίτην, διότι πρόκειται νὰ ἀποσπάσητε αὐτὸν ἀπὸ τὸν συνήθη του βίον καὶ νὰ τὸν ὑποβάλητε εἰς ἕνα βίον πολὺ διαφορετικὸν καὶ ὑπὸ ἕνα νόμον πολὺ αὐστηρόν. Ὅθεν πρέπει νὰ προσέξωμεν μὴ ἀπατηθῶμεν. Ἂς ἴδωμεν ἀπὸ ποῦ ἄρχεται ἡ ὑπηρεσία τοῦ στρατιώτου καὶ ποῦ λήγει. Ἡ ὑπηρεσία τοῦ στρατιώτου ἄρχεται ἀπὸ τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον, λήγει δὲ μετὰ 40 ἔτη, ἀφοῦ λάβῃ τὴν παραίτησίν του. Παρουσιαζόμενος κατὰ πρῶτον εἰς τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον, κρίνεται ἐὰν ἦναι ἱκανός, ἅμα δὲ κριθῇ τοιοῦτος, παύει τοῦ νὰ ἦναι πολίτης καὶ γίνεται στρατιώτης, καὶ ἂν δὲν ἔδωσε τὸν ὅρκον ἀκόμη. Ἀπὸ τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον παραπέμπεται εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, διὰ νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν ἀπόφασιν ἐκείνου· ἐκεῖ ἐκτελοῦνται καὶ οἱ τύποι, οἷον ὁρκίζεται, κατατάσσεται καὶ πέμπεται εἰς ἓν τάγμα. Ἡ πρώτη πρᾶξις εἶναι νὰ ὁρκισθῇ, ὁρκίζεται δὲ ὑπὸ τὰς σημαίας. Ποῖος θὰ τὸν ὁρκίσῃ; Βεβαιότατα ὁ προϊστάμενος τῆς ὑπηρεσίας αὐτῆς. Ἀλλὰ ὁ στρατιώτης, ἀναλαμβάνων διὰ πρώτην φορὰν τὰ καθήκοντα τοῦ στρατιώτου, πρέπει, ὅπως ἐν τῇ παραστάσει ταύτῃ λάβῃ καὶ τὴν ἰδέαν τοῦ στρατιωτικοῦ βίου. Φαντασθῆτε δὲ ὁποίαν ἰδέαν θέλει λάβει, ἐὰν τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν κάμῃ ἄνθρωπος μὲ πολιτικὴν ἐνδυμασίαν. Ἀκολούθως κατατάσσεται εἰς ἕν τῶν ταγμάτων ὑπὸ τοῦ προϊσταμένου τοῦ γραφείου, ὑφ’ οὗ καὶ παραπέμπεται εἰς αὐτὸ, ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὴν ὑπηρεσίαν του. Τὸν στρατιωτικὸν νόμον, κύριοι, ἐλάβομεν ἀπαραλλάκτως ὄχι εἰς τὰς λέξεις, ἀλλ’ εἰς τὰς διατάξεις του, ἀπὸ τὸν γαλλικόν. Τὸν ἁπλοποιήσαμεν μόνον, διότι τὸ Κράτος ἡμῶν εἶναι πολὺ μικρὸν ἀπέναντι ἐκείνου, καὶ δὲν εὑρισκόμεθα ἑπομένως εἰς τὰς ἀνάγκας, εἰς τὰς ὁποίας ἓν μέγα Κράτος εὑρίσκεται. Ὅθεν, διὰ νὰ ἐννοήσωμεν τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου, ἂς προστρέξωμεν εἰς τὸν γαλλικόν. Καὶ πρῶτον, κύριοι, θέλω σᾶς ἀναγνώσει τὴν σύνθεσιν τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων. Τοῦτο συγκροτεῖται ἀπὸ τὸν νομάρχην, ἀπὸ ἕνα διοικητικὸν σύμβουλον τῆς νομαρχίας, διότι ἐκεῖ, πλὴν τοῦ γνωστοῦ νομαρχιακοῦ συμβουλίου, ὑπάρχει εἰς ἑκάστην νομαρχίαν καὶ ἓν διοικητικὸν συμβούλιον, ἀπὸ ἕνα σύμβουλον νομαρχιακὸν, ἀπὸ ἕνα σύμβουλον ἐπαρχιακὸν καὶ ἀπὸ ἕνα στρατηγόν. Ἡμεῖς τὰ 5 ἄτομα τὰ ἐκάμαμεν 3, διότι, καθὼς εἶπον, δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτήν. Πλὴν τούτων ὅλων, παρίσταται ἀκόμη εἰς τὸ συμβούλιον εἷς ἐπιμελητής. Πρέπει νὰ σᾶς παραστήσω, ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν τὸν νόμον ἀντιπροσωπεύει εἰς τὸν στρατὸν ὁ ἐπιμελητής, διότι οὗτος, ἐκτὸς τοῦ ὅτι εἶναι οἰκονομολόγος, εἶναι νομομαθής, ὀφείλων νὰ δώσῃ τὰς περὶ τούτου ἀποδείξεις. Παρίσταται λοιπὸν ὁ ἐπιμελητής, ὁ διοικητὴς τῆς στρατολογίας «le commandant du recrutement, κτλ.» Τοῦτον δὲ ὀνομάζει διοικητὴν, ὄχι μόνον διότι ἔχει ἐκτεταμένην ὑπηρεσίαν, ὡς θέλομεν ἰδεῖ κατωτέρω, ἀλλὰ καὶ διότι θεωρεῖ αὐτὸν προϊστάμενον. Τώρα θὰ σᾶς ἀναγνώσω πῶς εἷς τοιοῦτος ἐπιμελητὴς ἐξηγεῖ καὶ ἑρμηνεύει τὸν νόμον, τοῦ λόγου ὄντος περὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς στρατολογικῆς ὑπηρεσίας· «Ἀπὸ ὅλας τὰς στρατιωτικὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, καθὼς ἐπίσης καὶ ἑκάστου στρατιωτικοῦ σώματος τῆς περιφερείας ἐκείνου, τῆς στρατολογίας εἶναι ἀναντιῤῥήτως ἡ σπουδαιοτέρα. Διὸ πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου, εἷς ἀνώτερος ἀξιωματικὸς, ἀποτελῶν μέρος τοῦ γενικοῦ ἐπιτελείου τοῦ σώματος τῆς περιφερείας, εἶναι ἐπιφορτισμένος νὰ συγκεντρώνῃ ἅπασαν τὴν στρατολογικὴν ὑπηρεσίαν τῆς περιφερείας. Παρ’ αὐτῷ εἶναι προσκεκολλημένοι κλπ.» Παρατηρεῖτε λοιπὸν μετὰ πόσης σπουδαιότητος θεωρεῖ ὁ γαλλικὸς νόμος τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην. Μεταβαίνω εἰς τὴν σύνθεσιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Ὡς ἀνωτέρω εἶπον, εἷς ἀξιωματικὸς ἀνώτερος, ἀποτελῶν μέρος τῆς στρατιωτικῆς περιφερείας καὶ διοριζόμενος ἀπὸ τὸν ὑπουργὸν τῶν στρατιωτικῶν, εἶναι ἐπιφορτισμένος νὰ συγκεντρώνῃ τὴν στρατολογικὴν ὑπηρεσίαν. Λέγω νὰ συγκεντρώνῃ, διότι εἰς τὴν Γαλλίαν αἱ περιφέρειαι, οὖσαι πολὺ μεγάλαι καὶ ἔχουσαι δύω καὶ τριῶν ἑκατομμυρίων πληθυσμὸν, διαιροῦνται εἰς τρεῖς, τέσσαρας ἢ καὶ πέντε ὑποδιαιρέσεις, εἰς ἑκάστην τῶν ὁποίων ὑπάρχουσι καὶ ὑπηρεσίαι στρατολογικαὶ, ὑπαγόμεναι εἰς τὴν κεντρικήν. Εἰς ἀξιωματικὸς, ἀνώτερος ἐπίσης, τίθεται ἐπὶ κεφαλῆς ἑκάστης αὐτῶν ἔχων καὶ τὸ ἀνάλογον προσωπικόν. Τοῦτο ἐκλέγεται διὰ μὲν τοὺς ἀξιωματικοὺς μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας καὶ τῶν ἐν ἀποστρατείᾳ, ἐὰν ἔχουν τὰ προσόντα ἐπίσης, διὰ δὲ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς ἐκ τῶν ἐχόντων δωδεκαετῆ ὑπηρεσίαν, ὅπερ θὰ εἴπῃ, ὅτι τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν θεωρεῖ σπουδαίαν. Αὕτη εἶναι ἡ σύνθεσις τοῦ προσωπικοῦ. Ἴδωμεν νῦν ποῖα εἶναι καὶ τὰ καθήκοντα τῶν στρατιωτικῶν γραφείων. Μέχρι τοῦδε τὰ καθήκοντα ταῦτα δὲν ὡρίσθησαν παρ’ ἡμῖν, πλὴν ἐγκυκλίων τινῶν περιοριζομένων εἰς τὴν διάλυσιν δυσκολιῶν τινων, ἀναφυομένων εἰς τὰς καθημερινὰς ἐργασίας τῶν γραφείων. Ὀφείλω ὅμως νὰ προσθέσω, ὅτι ἐπὶ τῆς ὑπουργείας τοῦ ἀντισυνταγματάρχου κ. Βαλτινοῦ ἐξεδόθησαν τοιαῦται περιλαμβανόμεναι εἰς τὸν παρὰ τούτου ἐκδοθέντα ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ὅστις ὅμως δὲν ἐπρόφθασε νὰ συζητηθῇ. Καί τοι αἱ ἐν αὐτῷ σημειούμεναι δὲν εἶναι ἅπασαι, καταφαίνεται ὅμως ἐκ τούτων ἡ σπουδαιότης καὶ ἡ ποικιλία αὐτῶν. Ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, ἅπαντες οἱ στρατιωτικοὶ τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, τῆς τακτικῆς ἐφεδρείας, ἐθνοφρουρᾶς, τῆς ἐφεδρείας αὐτῆς, ὅλοι ὅσοι εὑρίσκονται ἐν ἀδείᾳ, εἴτε διαθέσιμοι, οἱ εὑρισκόμενοι δι’ οἱονδήποτε λόγον εἰς τὰς ἑστίας των, ὑπάγονται ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου. Ἐν γένει εἰς αὐτὸ ὑπάγονται αἱ ὑπηρεσίαι τῆς στρατολογίας, τῆς ἐπιστρατεύσεως, τῶν εἰσφορῶν καὶ τῆς ἐθνοφρουρᾶς. Πῶς θέλετε λοιπὸν τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην νὰ ἐκτελέσωμεν μὲ πρόσωπα οὐχὶ στρατιωτικά; Ἀλλὰ πῶς θέλετε νὰ ὑπάρξῃ ἱεραρχία εἰς ὑπηρεσίαν, ἐν ᾗ ὁ μὲν προϊστάμενος εἶναι πολίτης, οἱ δὲ ὑποδεέστεροι στρατιωτικοί; Πῶς ἤθελον διαλυθῆ αἱ μεταξὺ αὐτῶν διαφοραί; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι κατ’ οὐδένα λόγον δύναται νὰ διορισθῇ πολιτικὸς ὑπάλληλος εἰς τοιαύτην θέσιν, καὶ ὅτι ἡ θέσις αὕτη εἶναι προϊσταμένου καὶ καθαρῶς στρατιωτική. Συμπεραίνων λέγω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ.

§14ΣΠΗΛ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μεθ’ ὅσα εἶπον οἱ ἔντιμοι δύο προλαλήσαντες κύριοι βουλευταὶ Μεγαρίδος καὶ Κυθήρων, λίαν ὀλίγα ἐναπολείπονταί μοι πρὸς ὑποστήριξιν τῆς αὐτῆς γνώμης περὶ προϊσταμένων τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Ὅτι ἡ ὑπηρεσία τούτων εἶναι καθαρῶς στρατιωτικὴ, νομίζω, ὅτι οὐδεὶς θέλει ἀμφιβάλλει, ἐὰν μικρὸν ἐγκύψῃ εἰς ταύτην καὶ εἰς τὰς αἰτίας, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν τὴν διάκρισιν τῶν ὑπηρεσιῶν μεταξὺ διαφόρων δημοσίων ἀρχῶν, καὶ τὴν καθ’ ὑπουργεῖα διαίρεσιν τῶν διαφόρων κλάδων. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὴν στρατολογίαν συντρέχουσι δύω ἀρχαί, ἡ πολιτικὴ διὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν ὑπαλλήλων τούτου, καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ διὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν ὑπαλλήλων του· ἀλλὰ τὰ καθήκοντα ἑκάστης ἀρχῆς ὑπάρχουσιν ὅλως διόλου διακεκριμένα. Ἡ ὑπηρεσία τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς ἐπὶ τῆς στρατολογίας ἄρχεται ἀφ’ ἧς στιγμῆς παύει ἡ ὑπηρεσία τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς. Ἂς ἐξετάσωμεν ποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς, καὶ ποῖα τὰ τῆς στρατιωτικῆς. Ἡ πολιτικὴ ἀρχὴ, ἤτοι τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς ἐκ τῆς θέσεώς του καὶ ἐκ τοῦ προορισμοῦ του ὀφείλει νὰ φροντίσῃ, ἵνα ἐξελέγξῃ τίνες εἰσὶν οἱ ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς τὸν στρατὸν, τίνες ἑπομένως οἱ ἔχοντες τὰ νόμιμα προσόντα καὶ τίνες οἱ ἐξαιρετέοι ἐκ τούτων δ’ ἕπεται, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ὀφείλει νὰ φροντίσῃ διὰ τῶν ὑπαλλήλων του περὶ τῆς συντάξεως τῶν στρατολογικῶν καταλόγων τῶν ὑποχρέων εἰς στράτευσιν καὶ περὶ τῆς ἀπαλλαγῆς τῶν ἀπαλλακτέων. Ἅμα περατωθῇ ἡ ὑπηρεσία αὕτη, παύει ἡ ἐνέργεια τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς, δηλαδὴ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ἄρχεται ἡ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, προκαλοῦντος διὰ τῶν ὀργάνων του, ἐκδιδόντων φύλλα πορείας, τὴν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ προσέλευσιν τῶν ἐπιστράτων κλπ. τὸ δὲ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν περιορίζεται πλέον εἰς μόνην συνδρομὴν πρὸς σύλληψιν τῶν μὴ προσερχομένων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐγκαίρως κληρούχων ἢ ἐπιστράτων. Ἕνεκα τούτου, κύριοι, ὅταν ἐπρόκειτο λόγος περὶ ἐπιστρατεύσεως, οὐδὲν ἄλλο ἐγένετο παρὰ νὰ σταλῶσιν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα τὰ κατηρτισμένα μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, οἱ δὲ προϊστάμενοι τούτων, ὡς ἀρχὴ ἰδία, νὰ ἐκδώσωσι φύλλα πορείας ἀπ’ εὐθείας πρὸς τοὺς ἐπιστράτους, καὶ ν’ ἀποστείλωσι ταῦτα πρὸς τοὺς οἰκείους δημάρχους εἰς ἐπίδοσιν. Ἀπὸ τῆς κοινοποιήσεως δ’ ἐκείνης ἄρχεται καὶ ἡ πεντηκονθήμερος προθεσμία εἰς προσέλευσιν, μεθ’ ἣν ἀπειλεῖται ποινὴ κατὰ τῶν καθυστερούντων, παραπεμπομένων εἰς τὰ στρατοδικεῖα. Ἐκ τούτου καθίσταται ἀνεπίδεκτον ἀντιῤῥήσεως, ὅτι ἀπὸ τῆς ὑπὸ τῶν στρατολογικῶν γραφείων ἐκδόσεως τῶν φύλλων πορείας ἄρχεται ἡ καθαρὰ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία, καὶ ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν οὐδὲν ἕτερον ἔχει νὰ κάμῃ παρὰ μόνον νὰ συντρέχῃ εἰς τὴν σύλληψιν τῶν κληρούχων ἢ τῶν ἐπιστράτων. Ὁποῖα δ’ ἔχουσι καθήκοντα τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα; προσκαλοῦσι διὰ φύλλων πορείας τοὺς ἐπιστράτους νὰ προσέλθωσιν εἰς αὐτὰ, τοὺς ὁρκίζουσι καὶ τοὺς διανέμουσιν εἰς τὰ διάφορα σώματα τοῦ στρατοῦ. Ἡ προσέλευσις λοιπὸν καὶ ἡ παραπομπὴ τῶν ἐπιστράτων εἰς τὰ σώματα εἶναι πολιτικὴ ὑπηρεσία, ἢ καθαρῶς στρατιωτική; Ἐὰν δὲ ὁμολογουμένως ἦναι στρατιωτικὴ ὑπηρεσία, ποῖος δύναται νὰ γνωρίζῃ καλλίτερον ἐὰν ὁ δεῖνα ἐπίστρατος ἦναι καταλληλότερος διὰ τὸ πυροβολικὸν, ἢ τὸ μηχανικὸν, ἢ τὸ πεζικὸν, ἢ τὸ ἱππικόν; Τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, οὖσαν καθαρῶς στρατιωτικὴν, δύναται νὰ ἐκτελέσῃ καταλληλότερον τοῦ στρατιωτικοῦ ἄπειρος πολίτης; Οὐχὶ βεβαίως. Τοὐναντίον ὁ στρατιωτικὸς ὑποτίθεται ὀρθῷ τῷ λόγῳ, ὅτι δύναται νὰ γνωρίζῃ ποῖος εἶναι ὁ καταλληλότερος εἰς τὸ δεῖνα ἢ δεῖνα ὅπλον. Δὲν ἀποδίδω τοσαύτην ἄγνοιαν αὐτοῦ τοῦ γεγονότος, καὶ φρονῶ, ὅτι, πράττων οὕτως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, προέθετο νὰ οἰκονομηθῶσι πολιτικὰ πρόσωπα· διότι τοσαύτην ἄγνοιαν δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι ποτὲ οἱ Ὑπουργοί· ἄλλως δύναμαι νὰ εἴπω εὐλόγως, ὅτι Ὑπουργοί, τοσαύτην ἄγνοιαν ὑπηρεσίας καὶ καθηκόντων ἔχοντες, ἀποδεικνύονται ἀνάξιοι νὰ κατέχωσι τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅμως, ἰσχυριζόμενος, ὅτι ἐν γνώσει ἔπραξε τοῦτο, ἐστήριξε τὴν πρᾶξίν του εἰς τὸ ἄρθρ. 8 τοῦ περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν νόμου τῆς 18 Δεκεμβρίου 1880, καθ’ ὃ, ἐν ἐλλείψει ἀποστράτων ἀξιωματικῶν, δύνανται νὰ διορισθῶσιν εἰς στρατιωτικάς τινας ὑπηρεσίας καὶ ἰδιῶται. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τοιαύτη ἄδεια χορηγεῖται ὑπὸ τοῦ εἰρημένου ἄρθρου, ἀλλὰ περιορίζεται συγχρόνως ἡ τοιαύτη ἄδεια, ὁριζομένου ῥητῶς ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ τοῦ νόμου, ὅτι οἱ ἰδιῶται διορίζονται μόνον ὡς ὑφιστάμενοι· ὑφιστάμενος δὲ ποτὲ δὲν δύναται νὰ ὑποτεθῇ ὁ προϊστάμενος τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου, ὅστις ἴδιον διευθύνει γραφεῖον μετὰ προσωπικοῦ ὑπ’ αὐτὸν, ἔχει ἀπ’ εὐθείας μὲ τὰς ἀρχὰς ἀλληλογραφίαν, καὶ ἐν γένει ἀποτελεῖ ἰδίαν ἀρχὴν κατὰ νομοὺς ἀνεξάρτητον, καὶ λαμβάνουσαν εἰς τὰ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας διαταγὰς ἀπὸ μόνον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς λαμβάνουσι καὶ πάντες οἱ λοιποὶ σωματάρχαι προϊστάμενοι ὑπηρεσιῶν. Πρέπει νὰ ἦναι λίαν ἀγράμματος, ἢ νὰ ὑποτίθησι τοιούτους τοὺς ἀκούοντας ὁ ἰσχυριζόμενος, ὅτι ὁ προϊστάμενος τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου εἶναι ὑφιστάμενος. Οἱ κύριοι ὑπουργοὶ μεταβάλλουσι καὶ αὐτὴν τὴν σημασίαν τῶν λέξεων, ἐννοοῦντες, ὅτι ὁ νόμος, λέγων ὑφισταμένους, ἐννοεῖ τοὺς προϊσταμένους τῶν ὑπηρεσιῶν. Ἐὰν ὁ προϊστάμενος τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου, ὅστις ὑπὸ τοιοῦτον τίτλον ἀρχῆς ὑπογράφεται εἰς τὰ φύλλα πορείας καὶ εἰς τὴν πρὸς τὰς ἄλλας ἀρχὰς ἀλληλογραφίαν του, ἦναι ὑφιστάμενος, καθίσταται ἄπορον τίς ἔστιν ὁ προϊστάμενος, ἀφοῦ, κατὰ τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς, ὑφιστάμενος ὁ νόμος ἐννοεῖ καὶ τοὺς προϊσταμένους τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Κατὰ τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς, φαίνεται, ὅτι ὁ νόμος, λέγων ὑφισταμένους, ἐννοεῖ τοὺς προϊσταμένους, καὶ τἀνάπαλιν, λέγων προϊσταμένους, ἐννοεῖ τοὺς ὑφισταμένους. Ἔχει κἄπως καὶ τὸ κωμικὸν ἡ τοιαύτη παραλλαγὴ τῆς σημασίας τῶν λέξεων, νὰ λογίζωνται δηλ. οἱ μὲν ὑφιστάμενοι προϊστάμενοι, οἱ δὲ προϊστάμενοι ὑφιστάμενοι. Τί μᾶς λέγουσι προσέτι οἱ κύριοι ὑπουργοί; ὅτι ἡ ἐνεργὸς ὑπηρεσία τοῦ στρατοῦ ἀναγκάζει τὸ Ὑπουργεῖον, ἵνα, ἐν ἐλλείψει ἀποστράτων ἀξιωματικῶν, διορίσῃ καὶ ἰδιώτας εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐστὲ, κύριοι Ὑπουργοὶ, εἰλικρινεῖς· μὴ διαστρέφετε τὴν σημασίαν τῶν λέξεων προϊσταμένου καὶ ὑφισταμένου, εἴπατε καθαρῶς (ἐὰν πράγματι ὑφίσταται ἀνάγκη), ὅτι ἀνωτέρα ἀνάγκη ἐπιβάλλει νὰ διορισθῶσιν ἰδιῶται ὡς προϊστάμενοι τῶν στρατολογικῶν γραφείων, καὶ ἐπιδιώξατε τοῦτο διὰ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθ. 8 τοῦ περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν νόμου· μὴ προσφεύγητε νὰ παραλλάσσητε τοσοῦτον τολμηρῶς τὴν ἔννοιαν τῶν λέξεων ὑφισταμένου καὶ προϊσταμένου, καὶ νὰ ζητῆτε διὰ τοῦ νομοσχεδίου σας διασάφησιν δῆθεν τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος ἄρθρου. Ἐὰν ὁ νόμος εἶχε τὴν ἰδέαν νὰ διορίζωνται προϊστάμενοι τῶν στρατολογικῶν γραφείων πολῖται, δὲν ἤθελε κάμει τὴν διάκρισιν νὰ διορίζωνται οἱ τοιοῦτοι ὡς ὑφιστάμενοι, ἀλλ’ ἤθελεν ὁρίσει ῥητῶς, ὅτι δύνανται νὰ διορισθῶσιν ἀδιακρίτως, εἴτε εἰς πάσας, εἴτε εἴς τινας ὡρισμένας στρατιωτικὰς θέσεις, ἐν ἐλλείψει ἀποστράτων ἀξιωματικῶν, καὶ πολῖται. Ἐὰν τοιαύτην διάκρισιν ἔκαμεν εἰς ἄλλας ὑπηρεσίας, πολλῷ μᾶλλον ἤθελε κάμει ταύτην εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Ἀλλοίμονον ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν ἀρχὴν, ὅτι ὅλα τὰ στρατιωτικὰ γραφεῖα θέλουν διευθύνει πολῖται, καὶ ὅτι οἱ τοιοῦτοι διευθυνταὶ λογίζονται ὑφιστάμενοι· ἠθέλομεν περιέλθει εἰς τὸ σημεῖον νὰ καταστρέψωμεν αὐτὴν τὴν ἐπιστρατείαν διὰ φατριασμοῦ. Διότι, ἂν λογισθῶσιν οἱ διευθυνταὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων ὡς ὑφιστάμενοι, ἤθελον διορίζεσθαι τοιοῦτοι καὶ ἐντόπιοι, διὰ δὲ τῶν τοιούτων διορισμῶν ἤθελεν ἀναπτυχθῆ ὁ φατριασμὸς καὶ ἤθελον ἐπακολουθήσει ὄργια τὰ ὁποῖα ἤθελον καταστρέψει τὴν στρατολογίαν, καὶ τὰ ὁποῖα ὁ συνετὸς νομοθέτης ὀφείλει νὰ προλαμβάνῃ. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι, κηρυττόμενος ἐναντίος τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, παρατηρῶ, ὅτι, ἐὰν ὑπάρχωσιν ἰσχυροὶ λόγοι πείθοντες, ὅτι προϊστάμενοι τῶν στρατολογικῶν γραφείων πρέπει ἐξαιρετικῶς νῦν νὰ διορισθῶσι πολῖται, τότε ἀπαιτεῖται νὰ εἰσαχθῇ νόμος εἰδικὸς, τροποποιῶν τὸ ἄρθρον 8 τοῦ περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν νόμου, καὶ νὰ καταδειχθῇ κατὰ τὴν συζήτησίν του ἡ ἀπόλυτος ἀνάγκη τῆς τοιαύτης τροποποιήσεως, οὐχὶ δὲ νὰ ζητῆται ἐναντίον πάσης λογικῆς διὰ τοῦ νῦν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου δῆθεν διασάφησις ῥητῆς καὶ καὶ σαφεστάτης διατάξεως τοῦ νόμου.

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δύο λέξεις, κύριοι, ἐπειδὴ παρεξετράπη ἡ συζήτησις καὶ ἐῤῥέθησαν πράγματα περιττὰ καὶ ἐκτὸς τοῦ προκειμένου. Δὲν πρόκειται σήμερον νὰ συγκροτήσωμεν τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, διὰ νὰ ἐξετάσωμεν ποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα αὐτῶν καὶ πῶς πρέπει νὰ τὰ συγκροτήσωμεν. Δὲν ἀμφισβητεῖται, κύριοι, ὅτι τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων καὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων ἡ ἐργασία εἶναι στρατιωτικὴ, καὶ διὰ τοῦτο στρατιωτικῶς συνεκροτήθησαν. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν διατί ὅλη αὐτὴ ἡ πολυλογία περὶ καθηκόντων τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ περὶ ἄλλων ἀδιαφόρων ἤδη ἀντικειμένων, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι στρατιωτικοὶ οἱ προϊστάμενοι, ὅτι αὐτοὶ πρέπει νὰ ὁρκίζουν, ὅτι αὐτοὶ ὀφείλουν νὰ ἐνεργῶσι τὴν ὑπηρεσίαν. Αὐτὰ μάτην ἐῤῥέθησαν, διότι περὶ αὐτῶν δὲν πρόκειται σήμερον. Ἰδοὺ περὶ τίνος καθαρῶς πρόκειται. Τὰ στρατολογικὰ Γραφεῖα βεβαίως στρατιωτικὰ καθήκοντα ἐκπληροῦσι· πρέπει ἕνεκα τούτου νὰ συγκροτῶνται ἀπὸ στρατιωτικοὺς· αὐτὸ δὲν ἠμφισβητήθη, ὥστε εἶναι περιττὸν νὰ τὸ ὑπερασπισθῇ τις. Ἀλλ’ ἐφθάσαμεν εἰς στιγμὴν, καθ’ ἣν ἀμοιροῦμεν τῶν ἀναγκαίων ἀξιωματικῶν, ἑπομένως εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σκεφθῶμεν σοβαρῶς τίνι τρόπῳ δυνάμεθα νὰ πληρώσωμεν αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν. Δύο, κύριοι, μέσα ὑπάρχουσιν εἰς ἀναπλήρωσιν τῆς ἐλλείψεως αὐτῆς, ἢ νὰ προσθέσωμεν νέους ἀξιωματικοὺς πολλαπλασιάζοντες τοὺς προβιβασμοὺς, ἢ νὰ καταφύγωμεν εἰς ἄλλο μέσον. Ἰδοὺ περὶ τίνος, κύριοι, ἐπρόκειτο, καὶ διὰ τοῦτο συνετάξαμεν τὸν νόμον, κατὰ τὸν ὁποῖον, αὐτὰς τὰς θέσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἐπαρκοῦσι νὰ πληρώσωσιν οἱ ὀλίγοι ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικοί, τὰς πληροῦσιν ἀπόστρατοι, καὶ ἐν ἐλλείψει καὶ τούτων, πολῖται.

§16ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Προσωρινῶς.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ἐν ὅσῳ ὑφίσταται ἡ ἀνάγκη. Καὶ βλέπετε εἰς τὴν σπουδαίαν καὶ γενικὴν αὐτὴν ἀνάγκην ὑπέκυψε καὶ ἡ στρατιωτικὴ δικαιοδοσία, εἴτε περὶ προϊσταμένου, εἴτε ὑφισταμένου, εἶναι ἀδιάφορον, πρόκειται. Καὶ περὶ ἄλλων καθαρῶς στρατιωτικῶν καθηκόντων τὰ αὐτὰ ἀπεφασίσθησαν, καὶ αὐτὰ εἰς περιστάσεις τοιαύτας ἀνατίθενται κατὰ τὸν νόμον εἰς πολίτας. Τώρα τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ὁμιλῶμεν περὶ στρατιωτικῆς δικαιοδοσίας, ὅταν εὑρισκώμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραβιάσωμεν τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἀναγνωρίζομεν, καὶ ἡ ὁποία δὲν ἤθελε πολεμηθῆ, ἐὰν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ συγκροτήσωμεν τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, ἐὰν εὑρισκώμεθα εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις; Λοιπὸν, κύριοι, πρόκειται περὶ 13 λοχαγῶν, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ πληρώσωσι 13 θέσεις εἰς τὰ τάγματα, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ ἀκόμη δὲν πληροῦν τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ. Τὸ ἐπιτελεῖον, οἱ ἀξιωματικοὶ, οἱ βαθμολόγοι ἐν γένει καθυστεροῦν, ἔχομεν ἔλλειψιν αὐτῶν καὶ θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συμπληρώσωμεν τὰ κενὰ διὰ προβιβασμῶν πολλῶν· προσπαθοῦμεν νὰ περιορίσωμεν τὴν ἀνάγκην αὐτὴν δι’ ὅσων μέσων ἔχομεν. Ἡμεῖς, ὡς καὶ οἱ προκάτοχοι ἡμῶν ἤθελον βεβαίως συμφωνήσει, ἐπειδὴ αὐτὴ ἡ ἀνάγκη εἶναι προσωρινὴ, καὶ βεβαίως θὰ παρέλθῃ ταχέως, καλὸν εἶναι νὰ μὴ ἐπιβάλλωμεν βάρη διαρκῆ ὅπως εἶναι οἱ προβιβασμοὶ τῶν ἀξιωματικῶν. Καθὼς εἶπε καὶ ὁ κ. Δραγούμης, διὰ τὴν συγκρότησιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων, ῥητὴ διάταξις νόμου δὲν ὑπάρχει, ὁρίζουσα ἐκ τίνων μελῶν συγκροτοῦνται. Ἀληθῶς εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐτέθη πίστωσις, καὶ ἐνόσω ὑπῆρχεν εὐκολία νὰ ποιήσωμεν χρῆσιν ἀξιωματικῶν, τοῦτο ἐγένετο, ἀλλ’ ἡ πίστωσις δὲν εἶναι διάταξις νόμου κανονίζοντος τὴν συγκρότησιν τῶν γραφείων, ἀλλὰ μόνον μέσον πρὸς ἐπιτέλεσιν ἄλλου νόμου. Ἑπομένως διὰ νόμου ῥητοῦ δὲν ὁρίζεται ποῖοι θὰ λαμβάνωσι μέρος εἰς τὰ γραφεῖα, καὶ ποῖοι θὰ ἀποκλείωνται. Ὅταν, κύριοι, ἔχωμεν αὐτὴν τὴν ἐλευθερίαν, ὅταν οὐδεὶς περιορισμὸς δὲν ὑπάρχῃ καὶ ἑπομένως ἐκ τῶν προτέρων ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὰ γραφεῖα νὰ προστεθῶσι καὶ πολῖται ὡς ὑφιστάμενοι, πρὸς τί ὁ νόμος; Οὐδεὶς νόμος ῥητῶς ὁρίζει, ὅτι τὰ στρατιωτικὰ γραφεῖα συγκροτοῦνται ἀπὸ ἀξιωματικούς. Δὲν εἴχομεν λοιπὸν ἀνάγκην νόμου, ἵνα λάβωμεν ἄδειαν συγκροτήσεως τοῦ γραφείου διὰ πολιτῶν, ἐνῷ ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν τοῦτο ἄνευ τούτου. Ὁ νόμος ὁ ὑποβληθεὶς σκοπὸν ἔχει νὰ ἀναπληρώσῃ τὴν ἔλλειψιν ἢ τὴν ἀνάγκην τῶν προϊσταμένων. Ἐὰν ἀπομακρυνθῶσιν οἱ λοχαγοὶ, οἱ προϊστάμενοι τῶν στρατολογικῶν γραφείων, ποῖοι θὰ τοὺς διαδεχθῶσιν; Ἰδοὺ, τὸ ζήτημα τοῦτο ἦλθεν ὁ νόμος νὰ λύσῃ. Δι’ ἡμᾶς, κύριοι, εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορον ἂν πολῖται ἢ ἀξιωματικοὶ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ νὰ καθέξουν τὰς θέσεις· ἂν ὅμως ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ νὰ κατέχουν ταύτας δι’ αὐτὸν τὸν ὀλίγον χρόνον οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ, θὰ δώσῃ πίστωσιν μεγαλειτέραν διὰ προβιβασμὸν 13 λοχαγῶν. Οὐδὲν συμφέρον, οὐδεὶς λόγος ὑπαγορεύει ἡμῖν νὰ ζητήσωμεν τὴν ἀντικατάστασιν αὐτῶν διὰ πολιτῶν, ἢ ὁ λόγος ὁ πραγματικὸς τῆς οἰκονομίας, κατ’ οὐδὲν δὲ βλάπτεται καὶ ἡ ὑπηρεσία ἐνεργουμένη διὰ πολιτῶν. Λοιπὸν, κύριοι, δὲν πρόκειται νὰ κανονίσητε ἤδη ποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα τῶν στρατολογικῶν γραφείων ἢ ἀπὸ ποίους πρέπει νὰ συγκροτῶνται, ἀλλὰ νὰ λύσητε τὸ ζήτημα ἄν, μὴ ὑπαρχόντων κατὰ τὸν νόμον ἀξιωματικῶν διευθυντῶν τῶν γραφείων τούτων, ἐπιτρέπηται κατὰ τὸν νόμον, ναὶ ἢ ὄχι, νὰ τοὺς ἀντικαταστήσωσι πολῖται· ἂν δὲν ἐπιτρέπηται, θέλουσι μείνει ἀξιωματικοί. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι γνωρίζομεν τὴν κατάστασιν αὐτῶν τῶν πραγμάτων καὶ τὴν ἔλλειψιν, οὕτως ἐσκέφθημεν νὰ τὴν θεραπεύσωμεν καὶ οὕτως ἐφηρμόσαμεν τὸν νόμον, καὶ τὸν ἐφηρμόσαμεν πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τῆς ὑπηρεσίας. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἄλλως ἐννοῇ, ἂν ἀποφασίσῃ τοὺς προβιβασμοὺς 13 λοχαγῶν, ὅπως πληρώσωσι τὰς θέσεις, ἐνεργοῦμεν ἀμέσως.

§18ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὅταν, κύριοι, ἤκουσα τὸν στρατηγὸν κ. Κορωναῖον, κατόπιν δὲ τὸν κ. Ἀντωνόπουλον νὰ λέγωσιν, ὅτι τὰ καθήκοντα τοῦ διευθυντοῦ τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου εἶναι ἄνευ σημασίας, ἂν δὲν ἐκτελῶνται ἀπὸ ἀξιωματικοὺς, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἐνόμισα, ὅτι μετέστημεν εἰς τὴν ἐποχὴν τὴν πρὸ τοῦ 1792, ὅτε ἡ στρατολογία δὲν ἦτο ἐκ τῶν πολιτῶν, ἀλλ’ ἐκ τῶν μισθοφόρων, καὶ οἱ στρατολογοῦντες ἔπρεπε νὰ ἦναι μὲ σοβαροὺς βαθμοὺς καὶ μὲ πολλὴν στρατιωτικὴν ἱκανότητα, ἵνα ἐκλέγουν τοὺς στρατιώτας, καθόσον ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ἐκλέξουν οἱονδήποτε ἤθελον. Ὅτε κατὰ τὸ 1792 ἡ γαλλικὴ δημοκρατία εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ πολεμήσῃ πρὸς ἅπασαν τὴν Εὐρώπην, ἐστρατολόγησε πολίτας, ἡ στρατολογία ἐγένετο ἀπὸ πολίτας, τὰ στρατολογικὰ συμβούλια διηυθύνοντο ἀπὸ μέλη τῆς συνελεύσεως, πιστεύω δὲ, ὅτι δὲν ἔκαμαν κακὴν ἐκλογὴν στρατιωτῶν, διότι κατέταξαν τοὺς ἀπωθήσαντας τοὺς εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς εἰς μεγάλην ἀπόστασιν ἐντὸς τῶν ἐπικρατειῶν, εἰς ἃς ἀνῆκον· καὶ μεταξὺ αὐτῶν ἦσαν οἱ μεγάλοι τῆς Γαλλίας στρατάρχαι, ὁ χρωματιστὴς Λὰν, ὁ ὑπηρέτης ξενοδοχείου καὶ δαμαστὴς τῶν ἵππων Μουράτ, ὁ γραμματικὸς δικηγόρου Βερναδότος, καὶ ὁ πολίτης ὁ καταστὰς ἐφάμιλλος τοῦ μεγάλου Ναπολέοντος Χὸς. Αὐτοὶ πάντες ἐξελέχθησαν ἀπὸ στρατολογικὰ γραφεῖα διευθυνόμενα ἀπὸ πολίτας. Εἶναι δὲ γελοῖον νὰ τὸ συζητήσωμεν, ὅτι, ὅταν δίδῃ τὸν ὅρκον ὁ στρατιώτης καὶ δὲν ἦναι στρατιωτικὸς παρὼν νὰ τὸν ὁρκίσῃ, τότε οὗτος δὲν ἔχει σέβας εἰς τὸν ὅρκον· τοῦτο εἶναι ὅμοιον μὲ τὴν ἰδέαν, ἣν ἔχουσιν αἱ γραῖαι, αἱ ὁποῖαι πιστεύουν, ὅτι δὲν εὐλογοῦνται, ἂν δὲν λάβωσι τὸ ἀντίδωρον ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ Δεσπότη καὶ οὐχὶ ἀπὸ τοῦ ἱερέως. Δὲν ἠμπορεῖ, λέγει, ὁ πολίτης νὰ διακρίνῃ τὸν καλὸν στρατιώτην· δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς ἐνταῦθα νὰ ὑποθέσῃ τόσῳ ἀνάξιον τὸν ἑαυτόν του, ὥστε νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ διακρίνῃ τὸν καλὸν στρατιώτην ἀπὸ τὸν κακόν. Ἐγὼ νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι ἁπλούστατον, διότι καὶ ὁ στρατιωτικὸς καὶ ὁ πολιτικὸς δὲν ἔχει ἄλλο παρὰ νὰ διακρίνῃ τὸν κατὰ νόμον, ἂν ἀναλογῇ εἰς τὸ μέτρον, ἂν ἦναι ὑγιὴς καὶ ἀρτιμελὴς, καὶ πολλάκις οἱ πολιτικοὶ εἶναι προσεκτικώτεροι τῶν στρατιωτικῶν. Ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, ὅτι ὡς πρόεδρος στρατολογικοῦ συμβουλίου κατέταξα ἕνα, τοῦ ὁποίου οἱ δάκτυλοι τῶν ποδῶν συνείχοντο διὰ μεμβράνης· τὸ ἐν Μεσολογγίῳ στρατολογικὸν συμβούλιον, συγκείμενον ἀπὸ ἀντισυνταγματάρχην καὶ ὑπολοχαγὸν ἰατρὸν καὶ λοχαγὸν ὑπασπιστὴν, εὗρεν, ὅτι ὁ στρατιώτης αὐτὸς δὲν δύναται νὰ βαδίσῃ ἐλευθέρως. Ἐν τούτοις κατὰ τὸ 1851 ἐν Ἀγράφοις, διότι ἦτον Ἀγραφιώτης, ἐν συμπλοκῇ μετὰ τῶν Τούρκων, ἦτον ὁ ὠκυποδέστερος τῶν συμπολεμιστῶν του· ἀπεμακρύνοντο οἱ σύντροφοί του, καὶ κατόπιν ἔτρεχε καὶ τοὺς ἔφθανεν. Ἐκ Μεσσηνίας κατέταξα ἄλλοτε ἕνα Ἀράπη, ἕνας δὲ ἀντισυνταγματάρχης εἰς Ναύπλιον εὗρεν, ὅτι τὸ ἕνα του ποδάρι ἦτο ὀλίγον στραβὸν, καὶ εἰς τὸν βηματισμὸν ἤθελε κτυπᾷ τὸ ἕνα ποδάρι τὸ ἄλλο· καὶ ὅμως αὐτὸς ἦτο ὠκυποδέστατος. Σήμερον, κύριοι, δὲν πρόκειται μόνον νὰ προβιβάσωμεν δεκατρεῖς λοχαγούς, ἀλλὰ καὶ νὰ σκεφθῶμεν ἂν ἔχωμεν καὶ ὑλικὸν νὰ ἀντλήσωμεν διὰ προβιβασμοὺς 13 λοχαγῶν, οἵτινες συμπληροῦν τρία τάγματα, καὶ μᾶς περισσεύει καὶ ἕνας· καὶ δὲν εἶναι δύσκολον, κύριοι, νὰ εὑρεθῶσι 13 ὑπάλληλοι, οἱ ὁποῖοι, ἐπειδὴ θὰ ἔχουν καὶ καλὸν μισθὸν, θὰ ἦναι καὶ κἄπως ἱκανοί. Κύριοι, ἐὰν ἐβλέπομεν σήμερον τὴν κυβέρνησιν ῥέπουσαν εἰς τὸν προβιβασμὸν ἀξιωματικῶν, ἔπρεπε νὰ περιστείλωμεν τὴν ὁρμὴν ταύτην, ὄχι δὲ νὰ ὠθῶμεν αὐτὴν νὰ πολλαπλασιάζῃ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ διὰ τὰς ὑπηρεσίας ἐκείνας, τὰς ὁποίας δυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν ἄλλως πως. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι, φρονῶ, ὅτι αἱ ἀντιῤῥήσεις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν εἶναι ὀρθαὶ καὶ βάσιμοι. Περὶ δὲ τῆς διακρίσεως, ἂν ἦναι προϊστάμενοι καὶ ὑφιστάμενοι, ἐγὼ λέγω, ὅτι εἶναι προϊστάμενοι, διότι ἐκτελοῦσιν ἀνεξάρτητον ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ νομοσχέδιον ὡς προϊσταμένους χαρακτηρίζει ἤδη τοὺς διευθυντὰς τῶν στρατολογικῶν γραφείων, καὶ διὰ τοῦτο προτείνω τὴν παραδοχήν του.

§19ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Νομίζω, κ. πρόεδρε, ὅτι πολλοὶ ἐλέχθησαν κατὰ τὴν προκειμένην συζήτησιν λόγοι ἀργοί. Δύω εἰσὶ τὰ ζητήματα τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὴν ὑπὸ συζήτησιν πρότασιν· πρῶτον, ὑπάρχει ἀνάγκη, ὅπως ὑποβληθῇ καὶ ἐπιψηφισθῇ νόμος ἑρμηνευτικός· δεύτερον, ὁποία ἡ ὀρθὴ ἑρμηνεία τοῦ νόμου περὶ οὗ πρόκειται. Ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ γράμμα τοῦ νόμου, ἔχουσι δίκαιον οἱ ἰσχυριζόμενοι, ὅτι παρερμηνεύθη ὁ νόμος καὶ κακῶς ἐξετελέσθη· ἐὰν δὲ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὁ σκοπός, ὁ νοῦς, ὁ λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσε τὸν νόμον, τότε καλῶς ἡρμήνευσεν αὐτὸν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ καλῶς τὸν ἐφήρμοσεν. Ἐκ τούτου, τουτέστιν ἐκ τῆς μεταξὺ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ νόμου ἀντιθέσεως, ἐξάγεται, ὅτι ὑπάρχει λόγος, ὅπως δι’ ἑρμηνευτικοῦ νόμου ἡ Βουλὴ ἐξηγήσῃ τὴν πραγματικὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, διότι οἱ μὲν, ὡς προεῖπον, στηρίζονται ἐπὶ τοῦ γράμματος τοῦ νόμου καὶ ἰσχυρίζονται, ὅτι ἔχει τὴν δεῖνα ἔννοιαν, οἱ δὲ ἄλλοι, λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὸν σκοπὸν τοῦ νόμου, ἀποδίδουσιν αὐτῷ ἄλλην ἔννοιαν. Ὁποία δὲ εἶναι ἡ ἔννοια ἡ ἀληθὴς, ἡ πραγματικὴ τοῦ νόμου; νομίζω, ὅτι εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ὑποδεικνύει τὸ ὑπουργεῖον διὰ τῆς ὑπὸ συζήτησιν ἑρμηνευτικῆς προτάσεως. Βεβαίως ὁ μόνος λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσε τὸν νόμον, εἶναι ἡ ἀνάγκη, ἡ ἔλλειψις ἀξιωματικῶν. Οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν καταρτίζονται εἰς τὴν στιγμήν. Δέον βεβαίως οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ ἦναι τανῦν οὐχὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, ἀλλ’ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης. Δέκα καὶ τρεῖς λοχαγοὶ εἶναι σπουδαῖος ἀριθμός. Ἰδοὺ ὁ λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσε τὸν ἐπιψηφισθέντα νόμον, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λεπτολογῶμεν ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, καὶ δέον νὰ ἐπιψηφίσωμεν τὴν ὑποβληθεῖσαν ἑρμηνευτικὴν πρότασιν, ἐξηγοῦσαν τὴν ἀληθῆ τοῦ εἰς ὃν ἀνάγεται νόμου ἔννοιαν, ὅπως τεθῇ ἐκποδὼν πᾶσα ἀμφισβήτησις περὶ ζητήματος ἔχοντος μεγίστην σπουδαιότητα ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν.

§20ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ ἀνάγκη ἀξιωματικῶν εἶναι ἡ πρόφασις τοῦ νόμου, ἀλλὰ τὴν σημασίαν τῆς ἐλλείψεως ἀξιωματικῶν ὀλίγον, φαίνεται, ἐννοοῦσιν οἱ νομίζοντες, ὅτι ὁ νόμος οὗτος δύναται ν’ ἀναπληρώσῃ τὴν ἔλλειψιν. Ἄλλα μέτρα σπουδαιότερα καὶ ῥιζικώτερα ἔπρεπε νὰ ληφθῶσι, περὶ ἄλλων μέτρων σχετικῶς πρὸς τὰ τῆς μορφώσεως ἀξιωματικῶν ἔπρεπε ν’ ἀσχολῆται ἡ Βουλή, ἂν τῳόντι περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ περὶ τῆς πληρώσεως τῶν κενῶν τοῦ στρατοῦ ἐμερίμνα ἡ Κυβέρνησις. Οἱ ἀριθμοὶ οἱ ἐλλείποντες τῶν ἀξιωματικῶν δὲν εἶναι οὗτοι οἱ τέσσαρες, διότι τοσοῦτοι διωρίσθησαν, νομίζω, πολῖται εἰς θέσεις προϊσταμένων τῶν στρατολογικῶν γραφείων, οὔτε οἱ δεκατρεῖς, ὅσους ὁ νόμος ἀναγράφει. Θέσεις ἀξιωματικῶν ἐλλείπουσι κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους εἶχον κάμει, ὅτε διετέλουν ἐν τῇ Κυβερνήσει, 400. Δὲν εἶναι λοιπὸν σπουδαῖον νὰ λέγωμεν, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου πρόκειται νὰ λάβωμεν μέτρον θεραπεῦον τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν ὑφίσταται ὁ στρατὸς ἐκ τῆς ἐλλείψεως 400 ἀξιωματικῶν. Ταῦτα λέγω, ὅπως προκαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκεφθῇ περὶ τούτου καὶ ἵνα παραστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι κακῶς ἔπραξε μὴ σκεφθεῖσα περὶ τούτου ἐγκαίρως, καὶ ἤδη, ὅτε ἡ ἐποχὴ προώδευσε, μηδὲν ἔτι ὑποβαλοῦσα εἰς τὴν Βουλὴν καὶ μηδὲν αὐτὴ πράξασα. Ὀφείλω νὰ ὁμιλήσω ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ καὶ περὶ τῶν ἐνεργειῶν ἡμῶν ἐν τῇ Κυβερνήσει, καί τοι ἀπαρέσκομαι νὰ ὁμιλήσω περὶ προσωπικῶν· ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν πραγμάτων τούτων, χωρὶς ν’ ἀναφέρω καὶ τὰς ἰδίας ἡμῶν ἐνεργείας, διότι ἔρχονται αὗται ἀφ’ ἑαυτῶν ἐν τῇ ἱστορικῇ συνεχείᾳ. Ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως παρεσκευάζετο ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν νομοσχέδιον περὶ ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν, διότι μόνον διὰ τῆς μορφώσεως ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν ἦτο δυνατὸν νὰ συνδυασθῇ καὶ ἡ ἀπόκτησις ἀξιωματικῶν καὶ ἡ ἀναγκαία οἰκονομία· κατηρτίζετο ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν νομοσχέδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον μεταξὺ τῶν ἐπιστράτων στρατιωτῶν καὶ μετὰ τρίμηνον αὐτῶν ἄσκησιν ἐλαμβάνοντο κατὰ πρῶτον μὲν λόγον οἱ πτυχιοῦχοι, κατόπιν οἱ τελειόφοιτοι, εἶτα οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ἂν δὲ καὶ οὗτοι δὲν ἐπήρκουν, καὶ οἱ ἔχοντες ἀπολυτήριον τοῦ γυμνασίου μέχρι τοῦ ἀριθμοῦ 400, καὶ ἀπετελεῖτο ἐξ αὐτῶν σῶμα, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἐκδιδάσκεσθαι πρακτικῶς τὰ στοιχειωδέστερα ὅσων εἶναι ἀναγκαῖον νὰ γινώσκωσιν οἱ ἀξιωματικοί, ὅπως μετὰ τοιαύτην διδασκαλίαν ἐπὶ 4 ἢ 5 μῆνας δυνηθῶσι νὰ καθέξωσιν ἐν τῷ στρατῷ τὴν κατωτάτην θέσιν ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν. Οὕτω θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συντελέσωμεν εἰς ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλλείψεων, τὰς ὁποίας σήμερον οἱ ὑπουργοὶ ἀναφέρουσιν, οὐχὶ διὰ νὰ προκαλέσωσι θεραπείαν, ἀλλὰ διὰ νὰ ζητήσωσι παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως ψηφίσῃ αὕτη ὡς νόμον ἑρμηνευτικὸν τὴν παρερμηνείαν ψηφισθέντος παρ’ αὐτῆς νόμου. Καὶ ἂν ἦτο ἀνάγκη νὰ ψηφίσωμεν τὸ μέτρον τῆς ἀδείας πρὸς διορισμὸν ἰδιωτῶν εἰς θέσεις προϊσταμένων τῶν στρατιωτικῶν γραφείων, ἡ κυβέρνησις ὤφειλεν εἰλικρινῶς νὰ προτείνῃ τοῦτο, ὑποβάλλουσα ἴδιον νομοσχέδιον· ὤφειλε νὰ εἴπῃ, ὅτι ὁ ψηφισθεὶς νόμος τῇ ἔδωκε τὴν ἄδειαν τοῦ διορισμοῦ ἰδιωτῶν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ὡς ὑφισταμένων, ὅτι τοῦτο ἀπεδείχθη ἀνεπαρκὲς καὶ ὅτι κατὰ τὴν γνώμην της εἶναι καλὸν νὰ ψηφισθῇ συμπληρωτικὸν νομοσχέδιον, ἐπιτρέπον εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ διορίζῃ ἰδιώτας καὶ εἰς θέσεις προϊσταμένων· οὐδέποτε ὅμως ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἔχουσαν τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἶναι χρήσιμος ὁ διορισμὸς ἰδιωτῶν εἰς θέσεις προϊσταμένων, νὰ παρουσιάσῃ τοῦτο ὡς πρότασιν νόμου ἑρμηνευτικοῦ τοῦ κειμένου νόμου, ὁ ὁποῖος ῥητῶς λέγει, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται τοῦτο. Καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. βουλευτὴς Αἰγιαλείας προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ τοῦτο, ἐπικαλούμενος τὰ αἰσθήματα αὐτῆς ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ. Τί κοινὸν ἔχουσι τὰ αἰσθήματα ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, πρὸς τὸ ζήτημα ἂν θὰ θελήσωμεν νὰ ψηφίσωμεν μέτρον τι ὡς νόμον ἑρμηνευτικὸν ἢ ὡς νόμον αὐθύπαρκτον; Ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον ζητῇ νὰ ψηφισθῇ ὁ νόμος ὡς ἑρμηνευτικός, τὸ ζητεῖ διὰ νὰ καλύψῃ τὴν εὐθύνην του, εἶναι τοῦτο ζήτημα, τὸ ὁποῖον διὰ τοὺς κκ. ὑπουργοὺς ἔχει σπουδαιότητα, ἀλλὰ διὰ τὸν στρατὸν, διὰ τὴν ἐπιστρατείαν, διὰ τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, εἶναι ὅλως ἀδιάφορον. Ἄλλως δυνάμεθα νὰ καθησυχάσωμεν κατὰ τοῦτο τοὺς κ. ὑπουργούς. Δὲν εἴχομεν οὐδόλως σκοπὸν νὰ προκαλέσωμεν ποινικὰς εὐθύνας τῆς κυβερνήσεως ἐν τῷ θέματι τούτῳ. Ἂν ἐποιησάμεθα λόγον περὶ αὐτοῦ, τοῦτο ἐγένετο, διότι ἐλάβομεν ἀφορμήν, μαθόντες, ὅτι διωρίσθησαν ἰδιῶται εἰς θέσεις τοιαύτας καὶ ὅτι μεταξὺ τῶν ἰδιωτῶν τούτων τινὲς ἦσαν γνωστοὶ φατριασταί· ἡ δὲ κυβέρνησις ἀνεγνώρισε τοῦτο καὶ ἔσπευσε νὰ παύσῃ ἕνα ἐξ αὐτῶν.

§21ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν ἔπαυσα κανένα.

§22ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐδηλώσατε, ὅτι ἐπαύσατε τὸν προϊστάμενον τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου Κυκλάδων.

§23ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγένετο γνωστόν, ὅτι ἀπετέλει μέρος τοῦ νομοῦ Κυκλάδων, καὶ χωρὶς νὰ ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ τὸν μεταθέσω, τὸν μετέθεσα.

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τοῦτο δικαιολογεῖ ἔτι μᾶλλον ἡμᾶς, τοὺς ἐναντίους τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἀποδεικνύει, ὅτι φατριασταὶ γνωστοὶ ἐκ τῶν προτέρων ἐν τῇ διοικήσει καὶ μετὰ καταγγελίας ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διετηρήθησαν ἐν τῇ θέσει, εἰς τὴν ὁποίαν ζητεῖτε τὴν ἄδειαν νὰ διορίζητε ἰδιώτας. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι οἱ ἀγορεύσαντες πρὸ αὐτοῦ ἀπεραντολόγησαν ἐπὶ ματαίῳ, διότι οὐδεὶς ἠμφισβήτησεν, ὅτι αἱ θέσεις αὗται ἦσαν θέσεις ἀνήκουσαι εἰς ἀξιωματικούς. Ἀλλ’ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐλησμόνησεν, ὅτι αὐτὸς ἀμφισβητεῖ τοῦτο καὶ ὅτι ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη σήμερον νὰ γείνῃ λόγος, ὅπως ἐγένετο λίαν καταλλήλως παρὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης περὶ τῶν θεμάτων τούτων, αἴτιος εἶνε ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐν προηγουμένῃ συζητήσει εἶπεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι κατὰ τὸν στρατολογικὸν νόμον τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα δὲν ἀπαιτεῖται νὰ συγκροτῶνται ἐξ ἀξιωματικῶν· ἀναγνοὺς τὸ ἄρθρον τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, τὸ ὁποῖον οὐδὲν λέγει περὶ τοῦ προσωπικοῦ, παρέστησεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι, ἀφοῦ αὐτὸς ὁ νόμος οὐδὲν λέγει περὶ τοῦ προσωπικοῦ, ἕπεται ὅτι ἡ κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ διορίσῃ καὶ ἰδιώτας. Ἄριστα ἔπραξεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων, ἀποδείξας, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς τοιαύτην θέσιν νὰ διορισθῶσιν ἰδιῶται, διότι αἱ θέσεις αὗται εἶνε στρατιωτικαί· ἔπραξε δὲ ἄριστα καὶ δι’ ἕτερον λόγον, διότι, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν ποτὲ περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, δὲν ἔπρεπε νὰ συζητήσωμεν περὶ αὐτοῦ ὑπὸ μορφὴν νομοσχεδίου ἑρμηνευτικοῦ, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ συζητήσωμεν ὡς περὶ νομοσχεδίου αὐτοτελοῦς, τότε δὲ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν αἱ θέσεις αὐταὶ ἦνε ἐξ ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἠδυνάμεθα νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς ἰδιώτας, διότι ὑπάρχουσι τινὲς θέσεις κατεχόμεναι ἀνέκαθεν ὑπὸ στρατιωτικῶν, αἱ ὁποῖαι ὅμως ὡς ἐκ τῆς φύσεώς των δὲν ἔχουσί τι μὴ δυνάμενον νὰ ἐκπληρωθῇ ὑπὸ ἰδιώτου. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων ἀπέδειξεν, ὅτι αἱ θέσεις περὶ ὧν πρόκειται εἶνε στρατιωτικαὶ καὶ ὅτι εἶνε ἐξ ἐκείνων, αἵτινες μόνον παρὰ στρατιωτικῶν δύνανται νὰ κατέχωνται. Ὁ ἰσχυρισμὸς τῶν κκ. Ὑπουργῶν, ὅτι εἰς τὰς ὀλίγας αὐτὰς θέσεις θέλουσι νὰ διορίσωσιν ἰδιώτας, ἐκ τῆς ἐπιθυμίας ὅπως καταστήσωσι τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς κατέχοντας αὐτὰς διαθεσίμους ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, δὲν ἀποδεικνύεται ἐν τοῖς πράγμασι. Διατί σήμερον ἔρχονται οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ ζητοῦντες τὴν ἄδειαν παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως καταστήσωσι διαθεσίμους τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους καὶ δὲν μεταχειρίζονται ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἔχουσι διαθεσίμους; Ὑπάρχουσι πολλαὶ θέσεις, τὰς ὁποίας κατέχουσιν ἀξιωματικοί, ἀλλ’ ὅπου ἠδύναντο νὰ διορίσωσιν ἰδιώτας, διότι εἶνε ἐκ τῶν θέσεων, τὰς ὁποίας ὁ νόμος ὁ ἄρτι ψηφισθεὶς ἐπιτρέπει νὰ κατέχωνται καὶ ὑπὸ ἰδιωτῶν, καὶ ἀναφέρω τινὰς ἐξ αὐτῶν· π. χ. τὴν τοῦ καταχωρητοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀναφέρω τὴν θέσιν τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὰ ἀρτοποιεῖα Ἀθηνῶν, Ναυπλίου καὶ Λαμίας, ἀναφέρω τὰς θέσεις εἰς τὰ νοσοκομεῖα Ἀθηνῶν, Ναυπλίου καὶ Λαμίας, ἀναφέρω τὰς θέσεις τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὸ Ἀπομαχικὸν ταμεῖον, καὶ οὕτω καθεξῆς. Διατί εἰς τὰς θέσεις αὐτὰς ἀφίνει ὁ κ. Ὑπουργὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς, καὶ διατί δὲν τοὺς μεταθέτει εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, ὅπως χρησιμοποιήσῃ οὕτω τοὺς λοχαγούς, τοὺς ὁποίους θεωρεῖ τοσοῦτον ἀναγκαίους; Εἰς τὰς θέσεις, τὰς ὁποίας ἀνέφερον, δύναται νὰ διορίσῃ καὶ ἰδιώτας, χωρὶς νὰ γεννηθῇ οὐδεμία ζημία, οὐδὲν παράπονον. Ἀλλ’ οὐδὲν παράπονον, εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ἠκούσθη κατὰ τῶν διορισθέντων ἐν τοῖς στρατολογικοῖς γραφείοις ἰδιωτῶν, ἐνῷ ἐκ τῆς ὑπηρεσίας τῶν τεσσάρων ἰδιωτῶν, οἵτινες διωρίσθησαν μέχρι τοῦδε, ἐγεννήθησαν παράπονα, καὶ παράπονα ἄπειρα, τὰ ὁποῖα ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς τὴν ἐπερώτησιν ἡμῶν’ καὶ δὲν εἶνε μόνον παράπονα ἰδιωτῶν πρὸς ἰδιώτας, ἀλλ’ εἶνε καὶ παράπονα ἐπίσημα, ἀποδεικνύοντα τὴν σπουδαιότητα τῆς θέσεως ταύτης. Εἰδοποιῶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν, ὅτι, ἂν ἐξετάσῃ παρὰ τῷ ἀρχηγείῳ τοῦ στρατοῦ, θέλει εὕρει παράπονα ἐπίσημα, παράπονα, τὰ ὁποῖα ἐπισήμως ἀρχὴ στρατιωτικὴ κατὰ στρατολογικῶν γραφείων ἐποιήσατο, ὅτι δηλ. τὰ στρατολογικὰ ταῦτα γραφεῖα εὐνοοῦσιν ἰδιαίτερά τινα σώματα.

§25ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτὸ ἐγένετο ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας.

§26ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Ὄχι, ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας δὲν ἐγένετο.

§27ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὑπάρχουσι παράπονα παρὰ τῷ ἀρχηγείῳ, ὅτι πολλοὶ τῶν ἀνδρῶν στέλλονται εἰς ὡρισμένον τάγμα, ὅτι ἐν τῷ τάγματι ἐκείνῳ γίνεται ἐκλογὴ καὶ ὅσοι ἀρέσκουν κρατοῦνται, ὅσοι δὲν ἀρέσκουν ἐπιστρέφονται ὡς ἀκατάλληλοι καὶ ἀποστέλλονται εἰς ἄλλο τάγμα. Ταῦτα δὲ βεβαιῶ ἐπισήμως, αὐθεντικῶς, πρὸς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§28ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι οὐδέποτε τὸ ἀρχηγεῖον τοῦ στρατοῦ μοὶ ἔκαμεν εἴτε προφορικὴν, εἴτε ἐπίσημον ἔκθεσιν τοιαύτην, καὶ κατὰ συνέπειαν δύναμαι νὰ γνωματεύσω ἐπισήμως, ὅτι ἔχετε ἀνακριβεῖς πληροφορίας.

§29ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω πληροφορίας, ἂν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ σᾶς τὸ ἀνέφερεν’ ἔχω πληροφορίας, ὅτι αὐταὶ αἱ καταγγελίαι ἐγένοντο πρὸς τὸ ἀρχηγεῖον, καὶ ἐγένοντο παρ’ ἀρχῶν καὶ οὐχὶ παρ’ ἰδιώτου.

§30ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ τὰς ἐθεώρησαν ἀνυποστάτους καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν τὰς ἀνέφερον, διότι ἄλλως ἤθελον ζητήσει τὴν διόρθωσιν τοῦ κακοῦ.

§31ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν γνωρίζω τὶ ἀπεφάνθη ὁ ἀρχηγὸς περὶ τούτου, γνωρίζω ὅμως, ὅτι τοιαῦτα παράπονα ἐγένοντο. Καὶ τὰ παράπονα μὲν ταῦτα ἠδύναντο ἴσως νὰ μὴ ἀποδεικνύουν, ὅτι φατριάζει ὁ ἰδιώτης, διευθύνων τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον’ δύναται οὗτος νὰ ἐργάζηται ἐν τῷ δικαίῳ, ἀλλ’ ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ἔχει οὗτος ἁρμοδιότητα σπουδαίαν, ἥτις δίδει χώραν εἰς τοιαῦτα παράπονα. Ἡ ἁρμοδιότης τῶν γραφείων τούτων εἶναι πολὺ σπουδαιοτέρα παρ’ ὅτι τινὲς ἠθέλησαν ἐνταῦθα νὰ παραστήσωσιν. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Λακεδαίμονος εἶπεν, ὅτι εἶναι ἄσκοπα τὰ ῥηθέντα περὶ τῆς ἁρμοδιότητος τῶν στρατολογικῶν γραφείων’ ἀλλὰ τὰ τῆς ἁρμοδιότητος εἶναι τὰ σπουδαῖα, διότι, ἂν τὰ στρατολογικὰ ταῦτα γραφεῖα ἔχωσι σπουδαίαν στρατιωτικὴν ἐργασίαν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐμπιστευθῶμεν αὐτὴν εἰς ἰδιώτας’ ἂν ὅμως ἡ ἐργασία εἶναι ἀσήμαντος, τότε, ὅταν προταθῇ νομοσχέδιον αὐτοτελὲς, οὐχὶ νομοσχέδιον ἑρμηνευτικὸν, θὰ δυνάμεθα νὰ τὸ ψηφίσωμεν. Ἡ ἐργασία ὅμως εἶναι σπουδαία, ὡς ἀποδεικνύουσιν ὅσα μέχρι τοῦδε ἐδημοσιεύθησαν περὶ κανονιστικῶν διατάξεων ἀφορωσῶν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνην, γνωρίζομεν δὲ ὅλην τὴν σπουδαιότητα αὐτῆς ἐκ τῆς πρακτικῆς, ἀφοῦ μέχρι τοῦδε ὁ ὁριστικὸς ὀργανισμὸς δὲν κατηρτίσθη. Πλὴν ὅμως τοῦ κανονικοῦ τούτου ἔργου τῆς ἐπιτροπῆς, ἔχει ὁ διευθύνων τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον καὶ ἄλλα ἔργα, ἰδίως εἰς πέντε πόλεις, εἰς τὰς Ἀθήνας, εἰς τὸ Ναύπλιον, εἰς τὰς Πάτρας, εἰς τὸ Μεσολόγγιον καὶ εἰς τὴν Λαμίαν. Εἰς τὰς πέντε ταύτας πόλεις ὁ διευθύνων τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον εἶναι καὶ εἰσηγητὴς τῆς στρατολογικῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἐπὶ τῶν κατατασσομένων, δυνάμει τοῦ ἀρχαίου στρατολογικοῦ νόμου, διότι ἔτι καὶ νῦν κατατάσσονται καθυστεροῦντες ἐξ ὑποχρεώσεως τοῦ παλαιοῦ στρατολογικοῦ νόμου. Οἱ κατατασσόμενοι ἐκεῖνοι ὑποβάλλονται εἰς ἐξέτασιν στρατολογικῆς ἐπιτροπῆς, συγκειμένης ἐκ τοῦ φρουράρχου, δύω σωματαρχῶν καὶ ἑνὸς ἀξιωματικοῦ εἰσηγητοῦ· ἀντὶ τοῦ ἀξιωματικοῦ εἰσηγητοῦ, εἰσηγητὴς εἶναι ἤδη ὁ διευθυντὴς τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου, ταύτην ἄρα τὴν ἐργασίαν ἐκτελεῖ ἰδιώτης. Ἐνθυμεῖσθε δὲ πάντες, ὁποία ἀπεδόθη ἐν τῇ Βουλῇ σπουδαιότης εἰς τὴν θέσιν τοῦ ἀξιωματικοῦ παρὰ τοῖς στρατολογικοῖς γραφείοις ἐπὶ τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νέου στρατολογικοῦ νόμου, καὶ ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀνεγνώρισε τὴν σπουδαιότητα τῆς θέσεως ταύτης καὶ εἰσήγαγε νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν περὶ μὴ διορισμοῦ ἐντοπίων εἰς αὐτάς. Καὶ ὅμως πέντε θέσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἔχουσι καὶ τὴν πρόσθετον ταύτην ἐργασίαν οἱ προϊστάμενοι τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ αἵτινες ὡς ἐκ τούτου εἶναι σπουδαιότεραι καὶ αὐτῆς τῆς θέσεως τοῦ ἀξιωματικοῦ παρὰ τῷ στρατολογικῷ συμβουλίῳ, πρόκειται νὰ καταληφθῶσι παρ’ ἰδιωτῶν· εἶναι δὲ καὶ ἤδη διωρισμένοι ἰδιῶται εἰς τινας ἐξ αὐτῶν. Ταῦτα πάντα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶμεν οὕτως ἐπιπολαίως εἰς τὴν ψήφισιν τοιούτου μέτρου, ὅτι δὲν πρόκειται ἤδη περὶ τῆς ἀναπληρώσεως τῆς μεγάλης ἀνάγκης ἀξιωματικῶν, τὴν ὁποίαν ὑφίσταται σήμερον ὁ στρατός. Ἂν ἡ κυβέρνησις εἶχε φέρει μέτρα περὶ ἀναπληρώσεως τῆς ἀνάγκης ταύτης, ἔπρεπε τῳόντι νὰ προβῶμεν, ὅπως εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Αἰγιαλείας, χωρὶς νὰ ἐνδιατρίβωμεν εἰς τὰς λεπτομερείας· ἠδυνάμεθα χάριν τοιούτου ἀποτελέσματος νὰ ὀνομάσωμεν ἑρμηνευτικὸν τὸν παρερμηνευτικὸν νόμον, ἀλλ’ ὅταν πρόκηται ἁπλῶς περὶ 13 θέσεων, ὅταν ταύτας τὰς θέσεις δύναται ὁ ὑπουργὸς νὰ ἀναπληρώσῃ ἐκ τῶν ἐνόντων, οὐδεμία ὑπάρχει ἀνάγκη, ὅπως ψηφίσωμεν ἑρμηνευτικὸν νόμον, ἵνα παραστήσωμεν τὸν προγενέστερον ὡς περιέχοντα ἄλλα ἢ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα περιέχει. Οὐσιαστικῶς δὲ ἂν πρόκηται νὰ ἐξετάσωμεν τὸ μέτρον, νομίζω, ὅτι, ὅταν προταθῇ τοιοῦτον νομοσχέδιον, θέλομεν αἰσθανθῆ, ὅτι ἂν ὑπάρχωσιν ἔτι θέσεις στρατιωτικαί, εἰς τὰς ὁποίας δύνανται νὰ διορισθῶσιν ἰδιῶται, ὅτι αἱ θέσεις αὗται δὲν εἶναι αἱ τῶν προϊσταμένων στρατολογικῶν γραφείων.

§32Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Χαίρω, κύριοι, διότι ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, ἐπιληφθεὶς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, ἀνέδραμεν καὶ εἰς γενικωτέρας ἰδέας, αἱ ὁποῖαι μὲ ὑποχρεοῦν νὰ ἀπαντήσω. Καὶ πρῶτον ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου εἶπεν, ὅτι ἦτο δυνατὸν τέλος πάντων νὰ ληφθῇ ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν μία τοιαύτη αἴτησις, ἐὰν ἐπρόκειτο διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ νὰ καλύψωσι τὰ κενὰ τῶν στελεχῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἀντὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καταγίνεται εἰς τὸ νὰ πληρώσῃ 13 θέσεις, ἦτο προτιμότερον νὰ σκέπτηται πῶς ἔπρεπε νὰ καλύψῃ τετρακοσίας, ἀλλὰ μέχρι τοῦδε, εἶπεν, οὐδὲν τοιοῦτον ὑπέβαλεν, ὅπως οὔτε τοιοῦτον ἐσκέφθη, ἐνῷ ἡ προκάτοχος κυβέρνησις ἐμερίμνησε περὶ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς καὶ εἰργάσθη ἐπὶ τούτου, καὶ συνέλαβε τὴν ἰδέαν τῶν ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν, ὥστε δι’ αὐτοῦ τοῦ μέτρου νὰ καλύψῃ τὰς ἀνάγκας τῶν στελεχῶν. Καὶ εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι ἡ προκάτοχος κυβέρνησις ἐσκέφθη περὶ τούτου, καὶ ὅταν ἦλθον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἔλαβον γνῶσιν παρὰ τοῦ ἁρμοδίου, ὅτι σκέψις περὶ τούτου ἐγένετο· τὴν σκέψιν αὐτὴν συνεζήτησα μετὰ πολλῶν ἀξιωματικῶν πολὺ κρειττόνων ἐμοῦ ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, καὶ αἱ σκέψεις αὗται ἀπεῤῥίφθησαν ὡς πλημμελεῖς, ἀπεῤῥίφθησαν ὡς ἀντιπειθαρχικαί, ὡς μὴ συντελοῦσαι πρὸς τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον συνελήφθησαν. Ἔχομεν δὲ πρακτικὸν παράδειγμα τὴν στρατιωτικὴν ἱστορίαν τοῦ 1870 ἔχομεν ἰδεῖ ἐκεῖ ὅπου ἐλειτούργησεν ὁ θεσμὸς αὐτὸς τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας καὶ περὶ βοηθητικῶν ἀξιωματικῶν τὰ ἀποτελέσματα κατὰ τὸ 1870, εἴδομεν, ὅτι ὁ σκοπὸς αὐτὸς οὐδόλως ἐπέτυχεν ἐν Γερμανίᾳ, ἔνθα ὁ στρατολογικὸς νόμος, τὸν ὁποῖον ἔχομεν, λειτουργῶν ἀπὸ τοῦ 1807, μετὰ τόσην μακροχρόνιον λειτουργίαν, κατὰ τὸ 1870, ὅτε τὸ σύστημα τῶν ἐπικούρων ἀξιωματικῶν ἐτέθη εἰς ἐνέργειαν, ἐντελῶς ἀπέτυχεν. Ἐζήτησε νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ ἡ Γαλλία τὸ 1870, καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ ἐπίσης ἀπέτυχεν. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Γαλλίας πρὸ δύω ἐτῶν εἶπεν: ἐλαττόνω τὴν θητείαν, ἀλλὰ καταργήσατέ μου τὴν ἐπὶ ἑξαμηνίαν ἐθελουσίαν κατάταξιν καὶ τὸ βοηθητικὸν προσωπικόν. Συνεζήτησα μετ’ ἀξιωματικῶν, συνελθόντων καὶ ἐν ἐπιτροπῇ, τὴν ἰδέαν αὐτὴν, καὶ ἡ ἰδέα αὐτὴ εὑρέθη φέρουσα ὅλα τὰ ἐλαττώματα· ἡ ἰδέα αὐτὴ τοὺς πτυχιούχους καὶ τοὺς φοιτητὰς ἐπρόκειτο νὰ τοὺς ἐγγράψῃ ὡς προνομιοῦχον τάξιν ἐν τῷ στρατῷ· ὁ δὲ στρατὸς, τοῦ ὁποίου ἡ νομοθεσία εἶναι λίαν δημοκρατικὴ, διότι ἔχει δικαιοσύνην πλήρη καὶ ἀπόλυτον καὶ δὲν ἀνέχεται τοιαύτας προνομίας, ἤθελε καταστῆ ἡ πηγὴ τῆς ἐξαχρειώσεως· διότι ὅλοι ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦτο ἤθελον ἀποφύγει ὅλα τὰ βάρη τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὴν σχολὴν τὴν προωρισμένην νὰ δίδῃ ἀξιωματικούς. Αὐτὴ ἦτο ἡ γνώμη τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἐπιστράτους ἀξιωματικούς· συνάμα, κύριοι, ἐνομίσαμεν, ὅτι, ἀπεδεχόμενοι τοιαύτην ἰδέαν, δὲν ἀνταποκρινόμεθα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου, διότι ὁ σκοπὸς καὶ ὁ νοῦς τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου εἶναι νὰ θέσῃ εἰς πλήρη συνάφειαν καὶ ἐπαφὴν ὅλα τὰ ἐπαγγέλματα καὶ ὅλας τὰς ἀνατροφάς. Ἔπρεπε παραπλεύρως τοῦ χωρικοῦ νὰ ἦναι ὁ εὔπλουτος, παραπλεύρως τοῦ εὐπλούτου ὁ πένης, παραπλεύρως τοῦ ἐγγραμμάτου ὁ ἀγράμματος· τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ πλεονεκτήματα νὰ συγκερασθῶσιν οὕτω πως, ὥστε νὰ ἀποτελῶσιν ἓν ὅλον ὑγιές. Δὲν ἠδυνάμεθα εἰς τοὺς ἐγγραμμάτους νὰ δώσωμεν τὸ πλεονέκτημα νὰ ἀποτελέσουν τάξιν ἰδίαν, προωρισμένην νὰ καθέξῃ τὸν βαθμὸν τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ ὄχι μόνον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς διαφορᾶς τῶν τάξεων, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς καλῶς ἐννοουμένης πειθαρχίας ἐν τῷ στρατῷ τί ἤθελε συμβῆ; ἄνθρωποι μὲ ἐκπαίδευσιν στρατιωτικὴν τριῶν μηνῶν δὲν δύνανται νὰ διοικήσουν στρατιώτας ἢ ὑπαξιωματικούς, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ πλεῖστοι μέχρι τῆς προχθὲς ἠρίθμουν 20 ἐτῶν ὑπηρεσίαν καὶ πολλοὶ ἔτι ὑπηρεσίαν ἀπὸ τοῦ 1862 καὶ 1865. Αὐτὴ ἦτο λοιπὸν ἡ σκέψις ἡμῶν περὶ τῶν ἐπιστράτων, τοὺς ὁποίους μᾶς ἐκληροδότησεν ἡ παρελθοῦσα κυβέρνησις. Ἀλλ’ ὁ ἔντιμος προλαλήσας εἶπεν, ὅτι διατί ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία δὲν ἀφορᾷ ἄλλα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐργάζονται ἐν αὐτῇ καὶ τὰ ὁποῖα δύνανται ἐπωφελῶς νὰ ἀναπληρωθῶσιν ἀπὸ ἰδιώτας, νὰ ἀφήσωμεν δὲ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα διευθυνόμενα ἀπὸ ἀξιωματικούς; Ὁ ἔντιμος προαγορεύσας βεβαίως ἀγνοεῖ, ὅτι καὶ ἡ ἐλαχίστη στρατιωτικὴ ὑπηρεσία συνδέεται στενῶς μὲ ὅλην τὴν στρατιωτικὴν ἀνατροφὴν, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ τὸ ἄτομον. Τὴν καταχώρισιν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ἐδιοίκει ἐπὶ 40 ἔτη εἷς ὑπάλληλος, καὶ ὅταν ἀπέθανεν, ἦτο δυσαναπλήρωτος, διότι ὤφειλεν ὁ διάδοχος νὰ ἦναι κάτοχος τῶν ἀρχείων, ἡ δὲ τάξις καὶ ἀνεύρεσις τῶν ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶναι ὑπηρεσία διὰ τὸν πρῶτον ἐρχόμενον. Ὀφείλω ὅμως νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Τρικούπην, ὅτι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἦναί τις ἀξιωματικὸς, διὰ νὰ κάμῃ μίαν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν· πρέπει νὰ ὑπηρετήσῃ πράγματι ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐπὶ πολλὰ ἔτη, καὶ θὰ τῷ φέρω ἓν ζῶν παράδειγμα. Ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν δυνάμει νόμου παρωχημένου οἱ γραμματεῖς τῶν ἀναθεωρητικῶν στρατοδικείων ἐγίνοντο ἐκ τῆς τάξεως τῶν πολιτῶν· ἔχομεν δὲ σήμερον ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ὑπολοχαγὸν ἐλθόντα ἀπὸ τοιαύτην θέσιν στρατοδικείου καὶ μηδέποτε ὑπηρετήσαντα εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, αὐτὸς δὲ διευθύνει νῦν ἐν τῷ ὑπουργείῳ τὴν... καὶ καθ’ ἑκάστην ὑποπίπτει εἰς ἄπειρα σφάλματα ὡς πρὸς τὰς ἐνεργείας τοῦ στρατιώτου· δὲν γνωρίζει νὰ δώσῃ τὸν χαρακτηρισμὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ δώσῃ ἐφ’ ἑκάστης πράξεως· πότε τὸ πλημμέλημα τὸ θεωρεῖ πταῖσμα, καὶ πότε τὸ πταῖσμα τὸ θεωρεῖ πλημμέλημα· δύνασθε τώρα νὰ εἰπῆτε, ὅτι ἐπὶ τοιαύτης ἐργασίας, εἰς τὴν ὁποίαν οὔτε οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν θεωροῦνται κατάλληλοι, ὅτι δύνανται νὰ ἦναι ἰδιῶται, καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς τῶν γραφείων νὰ τοὺς στέλλετε εἰς τὰ σώματα; Ὅσοι, κύριοι, ὑπήρξατε ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἐνεκύψατε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ὅσοι ὑπηρετήσατε εἰς τὰ στρατεύματα δύνασθε νὰ βεβαιώσητε, ὅτι ἰδιῶται εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι λίαν δύσκολον νὰ εὑρεθῶσι κατάλληλοι. Βλέπετε λοιπὸν ἐξ ὅλων τούτων, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρωμεν ἄλλα μέσα, διὰ τῶν ὁποίων νὰ καλύψωμεν τὰς ἀνάγκας· οὔτε τὸ σύστημα τῶν ὑποθετικῶν ἀξιωματικῶν ἀποδέχομαι. Ἐνομίσαμεν, κύριοι, ὅταν ὑπεβάλομεν τὸν νόμον, ὅτι τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα μετὰ τὴν ὕπαρξίν των καὶ μετὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἐπιστρατείας, δύνανται εὐκόλως καὶ ἄνευ ζημίας ν’ ἀντικαταστῶσιν ὑπὸ ἰδιωτῶν. Ἄν, κύριοι, τοιοῦτος ἦτο ὁ νοῦς, ἐξ οὗ ὡδηγήθη ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον, ἔκτοτε εἰς τὴν πεποίθησίν μου ἦτο ἡ ἰδέα τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα νὰ τ’ ἀναπληρώσω ἀπὸ ἰδιώτας, ἀφοῦ ἐφρόντισα καὶ εἶδον, ὅτι ἄλλην ὑπηρεσίαν δὲν δυνάμεθα ν’ ἀναπληρώσωμεν δι’ ἰδιωτῶν. Ἀλλὰ μεταξὺ τῶν λόγων του ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι παράπονα ὑπάρχουσι σπουδαῖα, ὅτι τὰ παράπονα ἔφθασαν ἐκ μέρους ἀρχῶν πρὸς τὸ ἀρχηγεῖον τῆς ἀνατολικῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι ἡ ὑπηρεσία αὕτη, διευθυνομένη ὑπὸ ἰδιώτου, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ προκαλέσῃ τοιαῦτα καὶ νὰ τ’ αὐξήσῃ εἰς τὸ μέλλον. Εἶπον πρὸ ὀλίγου, κύριοι, εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς οὐδὲν παράπονον μοὶ ἐγένετο· ἂν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ἔλαβε τοιαῦτα παράπονα, οὐδὲν τοιοῦτον μοὶ διεβίβασε, καὶ διὰ νὰ μὴ μοῦ διαβιβάσῃ τοιοῦτον, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὰ ἐθεώρησεν ἀνυπόστατα. Ἂν δὲ ἦναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπηνίχθη ὁ ἔντιμος προλαλήσας, ὅτι ἐξωτερικῶς ἓν τάγμα ἐν τῇ φρουρᾷ τῶν Ἀθηνῶν, καὶ ἐγὼ θέλω τὸ ὀνομάσει πρὸς εὐχαρίστησιν τοῦ κ. Τρικούπη, τὸ 11, ἔχει προνόμιον...

§33ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν ὠνόμασα τίποτε.

§34Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ τὰ προνόμια τὰ ὑπέδειξε, διότι εἶπεν, ὅτι λαμβάνει τοὺς ἐκλεκτοτέρους στρατιώτας, ὅσους δὲ δὲν εὑρίσκει καταλλήλους, τοὺς ἀποπέμπει εἰς ἄλλα τάγματα. Γνωρίζω, ὅτι καὶ ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως εἰς τὸ αὐτὸ τάγμα ἀπεδίδετο ἡ αὐτὴ προτίμησις· καὶ πῶς τοῦτο; ἦτο τὸ τάγμα ἐκεῖνο εὔνουν τῆς τότε κυβερνήσεως, καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ ἦναι καὶ τῆς σημερινῆς;

§35ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Ἕκαστον τάγμα, ἅμα διετάσσετο νὰ σχηματισθῇ, ἔδιδον προθύμως καὶ ἀμέσως κατάλογον ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν.

§36Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἴμεθα πληρέστατα σύμφωνοι. Λοιπὸν τὸ 11 τάγμα ὡς καὶ τὰ λοιπὰ νεοσυσταθέντα ἔλαβον τὴν αὐτὴν μέριμναν ἐκ μέρους τῆς προκατόχου κυβερνήσεως· ἔκτοτε ἀπὸ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως εἶναι πλέον παλαιά· ἂν διαφέρουν, διαφέρουν δι’ ἄλλον λόγον, δὲν διαφέρουσι διὰ προνομίας, τὰς ὁποίας ἀποδίδουν αἱ στρατιωτικαὶ ἀρχαὶ εἰς αὐτό. Ἐρχόμενος εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι οὐδὲν τῶν μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε ἐπὶ μίαν στιγμὴν μὲ παρενόησε καὶ μοὶ ἀπέδωκε πρόθεσιν ν’ ἀντικαταστήσω τοὺς διευθυντὰς τῶν στρατολογικῶν γραφείων δι’ ἰδιωτῶν, λόγῳ πολιτικῆς ἀνάγκης ἢ λόγῳ φατριασμοῦ Λέγω, ὅτι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ὅπως ἐκτιμῶ ἕνα ἕκαστον ἐξ αὐτῶν, νομίζω, ὅτι δικαιοῦμαι εἰς τὴν ἀμοιβαίαν αὐτῶν ἐκτίμησιν. Αὐτοὶ καὶ μόνοι οἱ λόγοι, κύριοι, ἀρκοῦν νὰ πείσουν τὴν Βουλὴν, ὅτι μοὶ εἶναι ἐντελῶς δύσκολον ν’ ἀντικαταστήσω τοὺς ὑπάρχοντας λοχαγοὺς δι’ ἄλλων λοχαγῶν, καὶ νὰ σᾶς εἴπω διατί οἱ ὑπάρχοντες λοχαγοὶ ἐξευρέθησαν ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας ὡς λίαν κατάλληλοι πρὸς διεύθυνσιν τῆς ὑπηρεσίας αὐτῆς· καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι κατ’ ἀρχὰς προσέκοψαν, ἀλλὰ ἀπὸ 6 ἢ 7 μηνῶν διευθύνοντες τὰ γραφεῖα αὐτὰ ἔγειναν ἐντελῶς κατάλληλοι. Πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι οἱ διευθύνοντες τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα εἶναι καὶ οἱ ἀρχαιότεροι τῶν λοχαγῶν καὶ οἱ δοκιμώτεροι σχετικῶς πρὸς τοὺς ἄλλους λοχαγούς. Ἡ ἱκανότης αὕτη, κύριοι, εἶναι ἐντελῶς ἀναγκαία εἰς τὸν στρατόν, καὶ καθ’ ἣν περίπτωσιν ἐπιτραπῆ εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ κάμῃ 13 νέους λόχους, βεβαιωθῆτε, ὅτι ἡ στρατολογικὴ ὑπηρεσία τῶν γραφείων αὐτῶν θὰ καθυστερήσῃ.

§37ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐζήτησα, κύριοι, τὸν λόγον, πρὶν ἀγορεύσῃ ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτής. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως σχεδὸν ἀνεπλήρωσε τὴν ἰδικήν μου, καὶ δὲν ἤθελον ὁμιλήσει καὶ ἐγὼ, ἐὰν δὲν ἐθεώρουν ἀναγκαῖον νὰ περιορίσω ὀλίγον τὴν συζήτησιν εἰς τὸ θέμα, ὅπερ μᾶς ἀπασχολεῖ. Δὲν θέλω ἐξετάσει τὸ ζήτημα, ἂν ἔπρεπεν ἡ κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὸ νὰ μορφώσῃ τοὺς ἀναγκαίους ἐπιστράτους ἀξιωματικούς, καθ’ ὃν τρόπον ἐξέθηκεν ὁ ἐκ Μεσολογγίου ἀξιότιμος βουλευτής· ὅτι πλέον, δὲν θὰ φέρω τὸν λόγον οὔτε ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἂν ἦνε ἀνάγκη πραγματικὴ ἢ ἁπλῆ πρόφασις τὸ νὰ διορισθῶσιν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα πολῖται, ἵνα χρησιμοποιήσωμεν τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι ἐργάζονται ἤδη ἐν αὐτοῖς. Ταῦτα θὰ ἐξετασθῶσιν ἄλλοτε, νῦν δὲ ἀλλαχοῦ κεῖται τὸ ζήτημα· ὁ κ. Τρικούπης τὸ ὑπέδειξεν, ἐγὼ δὲ θὰ προσπαθήσω νὰ τὸ ἀναπτύξω. Ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν, κύριοι, σχέδιον ἑρμηνευτικοῦ νόμου. Τὸ πρῶτον δὲ ζήτημα, τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται ἐπὶ ἑρμηνευτικοῦ νόμου, εἶναι ἡ ἀνάγκη τῆς ἑρμηνείας. Παρίσταται καὶ βεβαιοῦται τοιαύτη ἀνάγκη; Εἶναι φανερὸν, ὅτι τότε παρίσταται ἡ ἀνάγκη νὰ ἑρμηνεύσῃ ὁ νομοθέτης τοὺς νόμους του, ὅταν οὗτοι ὦσιν ἀσαφεῖς, ὅταν τὸ γράμμα αὐτῶν δὲν ἀποδίδῃ τὴν ἔννοιαν, τὸν νοῦν τοῦ νομοθέτου· ὅταν ὅμως τὸ γράμμα ἦνε σαφὲς, ἑρμηνεία δὲν χωρεῖ, διότι ἄλλως, κύριοι, καταργοῦμεν αὐθαιρέτως τὸ παρελθὸν καὶ διατρέχομεν τὸν κίνδυνον, πᾶσαν παράβασιν νόμου, νὰ καλύπτωμεν ὑπὸ τὸ πρόσχημα, ὅτι ἑρμηνεύομεν τὸν παραβιασθέντα νόμον, τουτέστι κινδυνεύομεν νὰ καλύπτωμεν ἑκάστοτε καὶ ν’ ἀναιρέσωμεν ὅλως τὴν εὐθύνην τῆς κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας ὁ ἔλεγχος ἀποτελεῖ τὸ κυριώτατον δικαίωμα καὶ τὸ πρώτιστον συνάμα τῆς Βουλῆς καθῆκον. Τούτου τεθέντος, ἐρωτῶ τὸ γράμμα τοῦ ἑρμηνευομένου ἄρθρου εἶνε σαφὲς ἢ ὄχι; Ἁπλῆ ἀνάγνωσις αὐτοῦ ἀρκεῖ νὰ σᾶς πείσῃ περὶ τούτου. Τὸ ἀναγινώσκω· «Πρὸς πλήρωσιν τῶν ἐν τοῖς ἐδαφ. ά, δʹ, έ, ϛʹ καὶ ζʹ τοῦ ἄρθρου 1 σημειουμένων θέσεων ὡς καὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ἐπιτρέπεται νὰ διορισθῶσιν εἰς αὐτὰς καὶ ἰδιῶται «ὡς ὑφιστάμενοι». Ἀκούετε; ὡς ὑφιστάμενοι. Ἰδοὺ τὸ γράμμα τοῦ νόμου, σαφὲς, καθαρὸν, ἀνεπίδεκτον οἵας δήποτε ἀμφιβολίας. Καὶ ἐν τούτοις ἀξιοῦν νὰ ἑρμηνεύσητε τὸ ἄρθρον 8, καὶ μάλιστα νὰ δώσητε εἰς αὐτὸ ἔννοιαν ἐκ διαμέτρου ἀντίθετον πρὸς τὴν διὰ τοῦ γράμματος ἐκφραζομένην. Τί λέγει τῳόντι ἡ ἑρμηνεία; Πῶς ἀξιοῦν νὰ ἑρμηνεύσωσιν αὐτὸ τὸ ἄρθρον; Ἀκούσατέ το, κύριοι· ἀναγινώσκω τὸ νομοσχέδιον. «Ὁ διορισμὸς ἰδιωτῶν ὡς προϊσταμένων εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα δὲν ἀντιβαίνει εἰς ὁ ἄρθρον 8 τοῦ περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν νόμου». Ἀκούετε; ὁ μὲν νόμος ὁμιλεῖ περὶ ὑφισταμένων, τὸ δὲ ἑρμηνευτικὸν νομοσχέδιον ὁμιλεῖ περὶ προϊσταμένων· οἱ ὑφιστάμενοι τοῦ νόμου διὰ τῆς ἑρμηνείας αὐτοῦ μεταβάλλονται ἐκ θαύματος εἰς προϊσταμένους, καὶ ἀπαιτοῦν νὰ κυρώσωμεν ἡμεῖς τὴν τοιαύτην μεταβολὴν καὶ νὰ εἴπωμεν αὐθεντικῶς, ὅτι δι’ ἡμᾶς οἱ ὑφιστάμενοι εἶναι προϊστάμενοι. Ἐρωτῶ, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τοιαύτη ἑρμηνεία; Ὁμιλοῦν, κύριοι, περὶ τῆς λογικῆς ἑρμηνείας, καὶ ὁμιλοῦν ἄνθρωποι νομομαθεῖς, ὁποῖος εἶνε ὁ ἔντιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτής. Ἀλλὰ λησμονοῦν, ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ νόμου ζητεῖται ἄλλοθεν ἢ ἐκ τοῦ γράμματος τότε μόνον, ὅταν τὸ γράμμα ἦνε σκοτεινὸν, ὅταν δὲν δίδῃ ἔννοιαν ἀποχρῶσαν, τότε, ἀλλὰ μόνον τότε ἐπιτρέπεται εἰς τὸν ἑρμηνευτὴν, κ. Μεσσηνέζη, νὰ ζητήσῃ ἄλλοθεν τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, διότι τὸ κύριον ὄργανον, δι’ οὗ ἀποκαλύπτεται ὁ νοῦς τοῦ νομοθέτου, εἶναι τὸ γράμμα τοῦ νόμου. Καὶ ὅταν ἔχετε τὸ γράμμα σαφές, ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως, δὲν ἐπιτρέπεται, κ. Μεσσηνέζη, νὰ παραιτήσητε αὐτὸ καὶ νὰ προστρέξητε εἰς ἄλλην πηγὴν, ἀνερευνῶντες τὸν ὑποτιθέμενον λόγον τοῦ νόμου, καὶ ἀποδίδοντες εἰς τὸν νομοθέτην ἔννοιαν φανερῶς ἀντικειμένην πρὸς ἣν τὸ γράμμα ἐκφράζει. Αὕτη δὲν εἶναι ἑρμηνεία· ὄχι, εἶναι, ὅπως προσφυῶς εἶπεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καθαρὰ παρερμηνεία, καθαρὰ διαστρέβλωσις.

§38ΡΙΚΑΚΗΣ. Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν;

§39ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§40ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω καμμίαν δυσκολίαν νὰ σᾶς ἀφήσω νὰ μοὶ ἀπευθύνητε οἱανδήποτε παρατήρησιν· ἀλλὰ, βλέπετε, οἱ κύριοι δὲν τὸ ἐπιτρέπουν (ἱλαρότης)· ἔπειτα σεῖς εἶσθε ἀξιόμαχος παλαιστὴς τοῦ λόγου, καὶ δύνασθε νὰ μὲ διαδεχθῆτε εἰς τὸ βῆμα.

§41ΡΙΚΑΚΗΣ. Σημειώσατέ με, κ. πρόεδρε.

§42ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀλλὰ παρατηρήσατε, κύριοι, καὶ ἄλλο ἀτόπημα, εἰς ὃ μᾶς φέρει ἡ συζητουμένη ἑρμηνευτικὴ πρότασις. Ὅπως ζητοῦν νὰ ἑρμηνεύσωμεν τὸν νόμον, δύνανται νὰ διορισθῶσι πολῖται οὐ μόνον εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλας τὰς περιπτώσεις τὰς ὑπὸ τὰ ἐδάφια αʹ, δʹ, εʹ, στʹ καὶ ζʹ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ ἑρμηνευομένου νόμου. Περὶ τίνων δὲ πραγματεύονται τὰ ἐδάφια ταῦτα; Ἀκούσατε τὸ πρῶτον «Εἰσηγηταὶ εἰς τμήματα καὶ γραφεῖα τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν». Λοιπὸν δύνασθε νὰ διορίσητε πολίτας ὡς εἰσηγητὰς εἰς τὰ τμήματα καὶ τὰ γραφεῖα τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν πρότασίν σας. Προχωρήσατε «Καθηγηταὶ καὶ διδάσκαλοι ἐν ταῖς στρατιωτικαῖς σχολαῖς· οἰκονομικοὶ ὑπάλληλοι εἰς τὰ φρουραρχεῖα, εἰς τὰ νοσοκομεῖα, τὰ εἰδικὰ θεραπευτήρια κτλ.» Δὲν προχωρῶ. Τὸ θέμα ἔχασε τὴν σπουδαιότητά του. Βλέπετε, κύριοι, εἰς ποῖα ἀτοπήματα περιπίπτομεν, ὅταν καταλιμπάνωμεν τὴν εὐθεῖαν, τὴν βασιλικὴν ὁδὸν, καὶ ζητῶμεν σωτηρίαν εἰς σκοτεινὰς ἀτραπούς; Ἦτο ἀληθῶ πεπεισμένη ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ στρατὸς εἶχεν ἀνάγκην κατεπείγουσαν τῶν 13 ἀξιωματικῶν, οἵτινες ἐργάζονται νῦν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα; Τὸ μέσον ἦτο πρόχειρον ὤφειλε νὰ εἰσαγάγῃ πρότασιν νόμου ἀνεξάρτητον, αὐτοτελῆ, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἠθέλομεν συζητήσει, ἐὰν συμφέρῃ τῳόντι νὰ διορισθῶσιν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα πολῖται ἀντὶ τῶν ἀξιωματικῶν. Ἀλλὰ ὄχι· ἡ ὁδὸς αὕτη δὲν διαγράφει τὸ παρελθόν· ἐγκαταλείπει τὴν εὐθύνην ὑπὸ τὴν ἐλευθέραν ἐξέτασιν τοῦ κοινοβουλίου, καὶ τότε τὸ ἐκερδίσαμεν; Εἶναι ἀνάγκη τὸ παρελθὸν πρὸ πάντων νὰ καλυφθῇ· εἶναι ἀνάγκη νὰ παρακωλυθῇ ἡ Βουλὴ τοῦ νὰ ζητήσῃ λόγον καὶ εὐθύνας διὰ τὰ πεπραγμένα, καὶ νὰ θυσιάσῃ ὑπὸ τὸν τύπον τῆς ψηφίσεως νόμου τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχειν Διὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ νὰ ὑποβάλῃ ἀνεξάρτητον νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ἔμελλε νὰ θεραπευθῇ ἡ ἀνάγκη, ἂν ὑπῆρχε, μᾶς ὑπέβαλεν ἑρμηνευτικὸν νόμον πρὸς ἑρμηνείαν νόμου σαφεστάτου, ὅστις δὲν χρήζει ἑρμηνείας. Αὐτὴ ἡ τακτικὴ, κύριοι, δὲν μοὶ φαίνεται εἰλικρινὴς, οὐδὲ θεμιτή. Ἰδοὺ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον θὰ καταψηφίσω τῆς προτάσεως, χωρὶς, ἐπαναλαμβάνω, νὰ εἰσέλθω τώρα εἰς ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος, ἐὰν ἡ ἀνάγκη, ἣν ἐπικαλοῦνται, ἦναι πραγματικὴ, ἐὰν πρέπῃ τῳόντι νὰ διορισθῶσι πολῖται εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Αὐτὸ εἶναι θέμα δευτερεῦον, ἐφ’ οὗ ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅταν ἡ Κυβέρνησις μᾶς φέρῃ πρότασιν νόμου, θεραπεύουσαν τὴν ἀνάγκην ταύτην.

§43ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν εἶμαι συνήγορος τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, μὴ ἔχοντος ἀνάγκην τῆς συνηγορίας ἐμοῦ. Δι’ ὅσων εἶπον προηγουμένως, ἐνόησα νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου κατὰ συνείδησιν καὶ πεποίθησιν καὶ χωρὶς νὰ ἐπηρεάζωμαι ἀπὸ πολιτικὰς σκέψεις ἢ ἀπὸ οἱονδήποτε ἄλλον λόγον· ἐπιμένω δ’ ἰσχυριζόμενος, ὅτι ὁ νόμος ὑπηγορεύθη ἐκ τῆς ἀνάγκης, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διατελοῦμεν, ἀνάγκης ἐπειγούσης, ἀνάγκης ὑψίστης, τῆς ἀνάγκης, ὅπως ἔχωμεν ἀξιωματικοὺς τεταγμένους εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν καὶ ἱκανοὺς πρὸς ἐκγύμνασιν καὶ μόρφωσιν τοῦ στρατοῦ. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσε τὴν ὑποβολὴν τοῦ νόμου αὐτοῦ, καὶ τοῦτο οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ· δὲν δύναμαι δὲ νὰ ἀποδώσω κακὴν πίστιν εἰς ἐκείνους, οἵτινες ὑπέβαλον τὸν ψηφισθέντα νόμον, διότι ἡ καλὴ πίστις, ἥτις διέπει τὰς ἐν τῷ κοινοβουλίῳ συζητήσεις ὡς πρὸς πᾶν ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τοῦ τόπου καὶ τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, δὲν ἐπιτρέπει εἰς ἐμὲ, οὔτε εἰς ἄλλον νὰ ἀποδώσῃ πρόθεσιν δολίαν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἔχω δὲ πληρεστάτην τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν ὁ ὑπουργὸς ἤθελε προσέξει περισσότερον κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ νομοσχεδίου καὶ ἤθελεν ἐκφράσει ῥητῶς το το, τὸ ὁποῖον ἐννοοῦσιν, ὅτι ἠθέλησε νὰ ὑποκλέψῃ παρερμηνεύων δῆθεν τὸν νόμον, τὸ κοινοβούλιον ἤθελε καὶ πάλιν παραδεχθῆ τὴν πρότασίν του. Τότε μόνον ἠδυνάμεθα νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἐβασίλευσε κακὴ πίστις κατὰ τὴν σύνταξιν καὶ ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, ὅταν εἴχομεν τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἠθέλησε καὶ εἰς αὐτὰ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀφορῶσι τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἔθνους, νὰ ἐξαπατήσῃ τὸ ἔθνος καὶ τὸ κοινοβούλιον, καὶ νὰ πράξῃ πᾶν ἄλλο ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὤφειλε καὶ τὸ ὁποῖον πάντες καλῇ τῇ πίστει ὑποθέτομεν ὅτι ἐπιδιώκει. Ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἀνθρώπους σπουδαίους, ὑπὸ τοιαύτας μάλιστα περιστάσεις, ὅταν καλῇ τῇ πίστει τὰ πάντα συζητῶνται καὶ ἀποφασίζωνται, ν’ ἀποδίδουν σκοποὺς δολίους, τοὺς ὁποίους τίποτε δὲν δικαιολογεῖ, καὶ νὰ ἰσχυρίζωνται, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐζήτησε νὰ ἐπιψηφίσητε νόμον ἔχοντα ἔννοιαν διάφορον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἀπέδιδεν αὐτῷ. Ποίαν δ’ ἔννοιαν ἀπέδιδεν; Ἀπέδιδε τὴν ἔννοιαν, ἥτις, καθ’ ἃ εἶπον, ἐξάγεται ἐξ αὐτοῦ τοῦ νόμου καὶ ἐκ τοῦ σκοποῦ, χάριν τοῦ ὁποίου ἐπεψηφίσαμεν ἅπαντες αὐτόν. Ἐὰν δὲ, κύριοι, κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου συνέβησαν ἀτοπήματα, διωρίσθησαν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπρεπε, καὶ ἐκ τῆς κακῆς αὐτῆς ἐνεργείας ἠγέρθησαν παράπονα, τὰ ὁποῖα ἔφεραν εἰς τὴν ἀνάγκην τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ θεωρήσῃ ἑαυτὸν ὑπόχρεων ν’ ἀπευθύνῃ ἐπερώτησιν, τοῦτο δὲν ἀποδεικνύει τὴν κακὴν πίστιν τοῦ ὑπουργοῦ, οὔτε ἀποδεικνύει, ὅτι ὁ νόμος εἶχεν ἄλλην ἔννοιαν ἢ τὴν ἐκ τῶν πραγμάτων πηγάζουσαν· τοῦτο δὲν ἀποδεικνύει, ὅτι πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ἄλλως ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀπεφασίσαμεν. Δὲν παραδέχομαι δὲ, κύριοι, τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες ἰσχυρίζονται, ὅτι οἱ νόμοι ἑρμηνεύονται κατὰ τὴν στενὴν τοῦ γράμματος ἔννοιαν, καὶ ἀδικεῖ ἑαυτὸν ὁ ἐξ Ἑρμιονίδος βουλευτὴς τὸ ἐναντίον διατεινόμενος καὶ θέλων οὕτω νὰ ἐπαναφέρῃ ἡμᾶς εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς δημοκρατουμένης Ῥώμης, ὅτε ὁ τύπος ἦτον ἐπικρατέστερος τοῦ δικαίου. Σήμερον πάντες οἱ νομοδιδάσκαλοι παραδέχονται, ὅτι πρὸς τὴν ὀρθὴν ἑρμηνείαν τῶν νόμων δέον νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν οὐ μόνον τὰ ῥήματα, ἀλλὰ καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου καὶ ὁ σκοπὸς αὐτοῦ· δέον νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν τί ἐσκόπουν οἱ ὑποβαλόντες τὸν νόμον, ὡς καὶ πᾶν ὅ,τι ἐλέχθη κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτοῦ. Ἐὰν λάβητε ταῦτα ὑπ’ ὄψιν σας, δὲν ἠμπορεῖτε παρὰ νὰ ἐξαγάγητε τὸ ἀλάνθαστον συμπέρασμα, ὅτι ὀρθῶς ἡρμηνεύθη ὁ νόμος καὶ ὅτι εἶχε τὸ δικαίωμα ὁ ὑπουργὸς νὰ πράξῃ ὅ,τι ἔπραξεν. Ἐὰν δὲ σήμερον παρερμηνεύηται ὁ νόμος, τοῦτο δὲν μεταβάλλει τὰ πράγματα, οὔτε καθίστησι τὴν Κυβέρνησιν ἀξίαν μομφῆς ἐπὶ κακῇ πίστει. Ἐπαναλαμβάνω δὲ, περαίνων τὸν λόγον, ὅτι δὲν ὑπερασπίζομαι τὴν Κυβέρνησιν δι’ ὅσων εἶπον, ἀλλ’ ἠθέλησα μόνον νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῆς ὑπὸ συζήτησιν προτάσεως, ὑποστηρίζων, ὅτι ἡ ἀληθὴς ἑρμηνεία τοῦ νόμου εἶναι ἐκείνη, ἥτις ζητεῖται διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν ψῆφον ἡμῶν.

§44Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Οὔτε διάθεσιν νὰ ὁμιλήσω εἶχον, οὐδὲ ὄρεξις νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μὲ φέρει ἐπὶ τὸ βῆμα, καθόσον μάλιστα δὲν εἶναι ἀπίθανον κατὰ τὴν προσεχῆ συζήτησιν τῶν στρατιωτικῶν μέτρων νὰ μὴ εὑρεθῶ σύμφωνος πρὸς αὐτόν. Ἐζήτησα τὸν λόγον ὅτε ἠγόρευεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς, καὶ εἰς στιγμήν, καθ’ ἣν, ἀντιπαραβάλλων τὰ μέτρα τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως πρὸς τὰ ἑαυτοῦ, ἐξήνεγκεν ἰδέαν πρωτότυπον καὶ τολμηράν. Τούτου δ’ ἕνεκα καὶ κατόπιν τῆς ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη ἐξενεχθείσης ἰδέας, ἀντιθέτως πρὸς τὸν προαγορεύσαντα ἀξιότιμον βουλευτὴν Ἑρμιονίδος, ἐπιθυμοῦντα τὸν περιορισμὸν τῆς συζητήσεως, ἐγὼ ἐννοῶ καὶ ἐπιθυμῶ νὰ λάβῃ ὅσον ἔνεστιν εὐρυτέρας διαστάσεις. Ἀλλὰ τὴν εὐρύτητα τῆς συζητήσεως δὲν ἐννοῶ ὡς πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον δὲν ἤξιζεν ἴσως τοιαύτης καὶ τοσαύτης συζητήσεως, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἰδέαν, ἐπαναλαμβάνω, τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως περὶ μετασχηματισμοῦ τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου εἰς ἀξιωματικοὺς τοῦ μονίμου στρατοῦ! Ἀναγκάζομαι ὅμως οὐχ ἧττον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις σχετικῶς πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον καὶ εἰς ἀπάντησιν τοῦ κ. Μίληση, χωρὶς διὰ τούτου νὰ ἀμφισβητῶ τὴν νομικὴν αὐτοῦ ὑπεροχήν. Φρονῶ ὅμως οὐχ ἧττον, ὅτι δὲν εἶχε δίκαιον ὁ κ. Μίλησης, ἐκφράζων τὴν μεγίστην ἀπορίαν του καὶ τὸν μέγιστον θαυμασμόν του διὰ τὸ τόλμημα, οὕτως εἰπεῖν, τῆς κυβερνήσεως τοῦ νὰ παρουσιάζῃ σήμερον νόμον ἑρμηνευτικὸν νόμου σαφοῦς, σαφεστάτου! Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὅμως ὁ κ. Μίλησης νὰ τῷ εἴπω, ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ νόμος ἀσαφὴς καὶ χρήζων ἐξηγήσεως καὶ ἑρμηνείας, τοιοῦτος εἶναι ὁ περὶ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν, ἰδίᾳ δὲ καὶ κυρίως εἰς τὴν ἐπὶ τῆς ὑπὸ συζήτησιν περιπτώσεως διάταξίν του. Τὴν ἀπόδειξιν δὲ τῆς τοιαύτης τοῦ νόμου ἀσαφείας ἀρύομαι ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου Νόμου. Καὶ ἐξηγοῦμαι. Ἡ διάταξις τοῦ νὰ ἀναπληρῶνται ἀξιωματικοὶ ἀπόστρατοι δι’ ἰδιωτῶν εἶναι ἀναγεγραμμένη ἐν τῷ νόμῳ, ὅστις ἐγένετο καὶ ὅστις ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀναπλήρωσιν ἀξιωματικῶν, οὐχὶ δὲ ὑπαξιωματικῶν. Προσέξατε, σᾶς παρακαλῶ, εἰς τοῦτο. Ὁ νόμος δὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀναπλήρωσιν ὑπαξιωματικῶν, ἀλλὰ ἀξιωματικῶν. Εἶναι λοιπὸν σαφές, σαφέστατον, ὅτι ὁ νόμος ἐπιτρέπει τὴν ἀναπλήρωσιν ἀξιωματικῶν δι’ ἰδιωτῶν καὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα· εἶναι δὲ σαφέστατον, διότι ῥητῶς ἀναγράφεται τοῦτο ἐν τῷ Νόμῳ. Ἀλλὰ γνωρίζετε πάντες, ὅτι εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα εἷς καὶ μόνος ὑπάρχει ἀξιωματικός, ὁ λοχαγὸς διευθυντὴς τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου, ἔχει δὲ γραφεῖς ὑπαξιωματικούς, καὶ οὐδεὶς ἄλλος ὑπάρχει ἀξιωματικός.

§45ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διατί δὲν ὑπάρχει; ὁ κ. Βαλτινὸς ἔθετε καὶ ὑπολοχαγόν.

§46ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἔθετε καὶ ὑπολοχαγὸν ὁ κ. Βαλτινὸς, ἔστω; οὐδέποτε ὅμως ἐψηφίσθη νόμος, ἢ ἐδημοσιεύθη Β. Διάταγμα κανονίζον τοῦτο.

§47ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς τὸ ἔχει.

§48ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς ὅμως ἐκεῖνος δὲν ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ ἑπομένως ἔμεινεν ὡς ἁπλῆ ἰδέα.

§49ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὐδεὶς νόμος τὸ ἀπαγορεύει.

§50ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποῖος νόμος ἀπαγορεύει νὰ διορισθῇ πολίτης;

§51ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ νόμος ὁ ἑρμηνευόμενος, καὶ διὰ τοῦτο φέρετε νόμον, διὰ νὰ λάβητε τὴν ἄδειαν.

§52Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὅλα ταῦτα δὲν ἀνατρέπουν τὸν ἀρχικὸν ἰσχυρισμόν μου, ὅτι ὁ νόμος εἶναι ἀσαφής. Διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὁ νόμος ἐπιτρέπει τὴν ἀναπλήρωσιν τοῦ μόνου ἐν τοῖς στρατολογικοῖς γραφείοις ἀξιωματικοῦ δι’ ἰδιώτου, καὶ ἐπιμένω ἐπαναλαμβάνων γεγονὸς, ὅπερ οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἀγνοεῖ ὅτι δηλαδὴ εἷς μόνος ἀξιωματικὸς, ὁ λοχαγὸς διευθυντὴς, ὑπάρχει εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Αὐτὸς δὲ φυσικῶς εἶνε καὶ προϊστάμενος. Ἀλλ’ ὁ αὐτὸς νόμος διατάσσει, ὅτι πρὸς ἀναπλήρωσιν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν διορίζονται ἰδιῶται, ἀλλὰ ὡς ὑφιστάμενοι. Σᾶς ἐρωτῶ λοιπὸν, ὅταν ὁ νόμος ἐπιτρέπῃ τὸν διορισμὸν ἰδιώτου εἰς θέσιν προϊσταμένου, καὶ ὅταν ὁ ἴδιος νόμος διατάσσῃ, ὅτι μόνον ὡς ὑφιστάμενοι διορίζονται ἰδιῶται, σᾶς ἐρωτῶ, ἐπαναλαμβάνω, εἶνε ἢ δὲν εἶνε ἀσαφὴς ὁ τοιοῦτος νόμος; Ὅσον καὶ ἂν κοπῇ τις κραυγάζων, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ μὴ ἀναγνωρίσῃ ἐπὶ τέλους τὴν τοιαύτην ἀσάφειαν, καὶ δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἀπαιτεῖται ἀναποφεύκτως ἑρμηνεία τοῦ τοιούτου νόμου. Ἐκ τῆς τοιαύτης λοιπὸν πεποιθήσεως ἐμφορούμενος εἶπον ἐξ ἀρχῆς, ὅτι ἦσαν ἄσκοποι καὶ περιτταὶ τοσαῦται περὶ τοῦ τοιούτου ἀντικειμένου συζητήσεις.

§53ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Προτείνετε λοιπὸν νὰ παύσωμεν τὰς συζητήσεις;

§54ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν λέγω νὰ παύσωμεν τὰς συζητήσεις, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὰς συζητήσεις μας ὀφείλομεν νὰ θέσωμεν ἓν μέτρον.

§55ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Νὰ ὁμιλοῦν τρεῖς μόνον;

§56ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἂς ὁμιλοῦν εἴκοσι τρεῖς ἀλλὰ νὰ μὴ παραλογιζώμεθα. Κύριοι, οὐδόλως ἀμφισβητῶ τὴν ἰδέαν, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα νὰ διευθύνωνται ἀπὸ στρατιωτικοὺς, καὶ μόνον ὡς μέτρον ἀνάγκης παραδέχομαι τὸν διορισμὸν ἰδιωτῶν. Ἐξ ἄλλων δὲ ἰδεῶν καὶ αἰτίων σπουδαιοτέρων θὰ προετίμων τοὺς στρατιωτικοὺς, καὶ οὐχὶ ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων τῶν προαγορευσάντων, τὰ ὁποῖα δὲν ἤθελον ἰσχύσει νὰ μὲ μεταπείσωσιν, ἂν εἶχον τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, καθόσον ὁ μὲν σεβαστὸς στρατηγὸς Κορωναῖος, κηρυττόμενος κατὰ τῶν ἰδιωτῶν, ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ ὅρκος, διδόμενος παρὰ τοῦ νεοσυλλέκτου ἐνώπιον ἰδιώτου, δὲν ἔχει τὴν σοβαρότητα καὶ τὸ ἐπιβάλλον, ὅπερ ἤθελεν ἔχει, ἂν ἐδίδετο ἐνώπιον προσώπου φέροντος στρατιωτικὴν στολήν. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὅμως ὁ σεβαστὸς στρατηγὸς νὰ φρονῶ, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι μετ’ ἐμοῦ τὸ φρονεῖτε καὶ πάντες ὑμεῖς, ὅτι τὴν ἀξίαν καὶ τὴν σπουδαιότητα τοῦ ὅρκου δὲν καθιστᾷ ἡ ἐνδυμασία τοῦ ὁρκίζοντος, ἀλλ’ ἡ ἐκ μέρους τοῦ ὁρκιζομένου συναίσθησις τῶν τοῦ ὅρκου ὑποχρεώσεων. Οὐδόλως δὲ μειοῦται ἡ ἀξία τοῦ ὅρκου, ὅταν ὁ ὁρκιζόμενος ὁρκίζεται ἐνώπιον προέδρου δικαστηρίου, μὴ φέροντος στρατιωτικὴν στολήν. Ὁ δὲ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης, ἀποκρούων καὶ οὗτος τοὺς ἰδιώτας ὡς διευθυντὰς τῶν στρατολογικῶν γραφείων, διετάθη, ὅτι ὁ ἰδιώτης εἶνε ἀκατάλληλος διὰ τὴν τοιαύτην ὑπηρεσίαν, καθόσον δὲν θὰ γνωρίζῃ οὗτος νὰ ἐνεργῇ προσηκόντως τὴν εἰς τὰ διάφορα σώματα τοῦ στρατοῦ διανομὴν τῶν προσερχομένων. Ὁ κ. Ἀντωνόπουλος, κύριοι, εἶνε ἀνὴρ καὶ ἱκανότητος καὶ νοημοσύνης ἀναμφισβητήτου· ἀλλά, θέλων νὰ ἀναμιγνύηται καὶ νὰ γνωματεύῃ περὶ πραγμάτων, ἅτινα ἀγνοεῖ, περιέπεσεν εἰς σφάλμα, ὅπερ θὰ ἀπέφευγεν, εἰμὴ ἐδαπανᾶτο ἐφ’ ἃ μὴ δεῖ. Παρατηρῶ λοιπὸν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Ἀντωνόπουλον, ὅτι οὐδὲ φιλοσοφίας, οὐδ’ ἐπιστήμης ἀνάγκη ὑφίσταται διὰ τὴν τοιαύτην διανομήν. Ἐν τοῖς στρατολογικοῖς γραφείοις ὑπάρχει πάντοτε εἰς μίαν γωνίαν τεθειμένον ἓν μέτρον. Εἷς ὑπαξιωματικὸς τοῦ γραφείου μετρᾷ τοὺς προσερχομένους, καὶ τούτων τοὺς μᾶλλον ὑψηλοὺς, ὅταν δὲν ὑπάρχωσιν εἰδικαὶ διαταγαὶ, ἀποστέλλει εἰς τὸ ἱππικὸν ἢ τὸ πυροβολικὸν, τοὺς δὲ λοιποὺς εἰς τὰ ἄλλα σώματα. Τοῦ μέτρου δὲ αὐτοῦ τὴν χρῆσιν γινώσκει πᾶς, ὅστις καὶ ἅπαξ μόνον εἶδε ταύτην. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα, δι’ ὧν ἠθέλησαν νὰ πολεμήσωσι τὴν ἰδέαν τοῦ διορισμοῦ ἰδιωτῶν διὰ τὴν τοιαύτην ὑπηρεσίαν, δὲν ἦσαν ἐπιχειρήματα ἀκαταμάχητα!! Ὁ δὲ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου πολεμῶν καὶ οὗτος τὸν διορισμὸν ἰδιωτῶν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα εἶπεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ διορίζωνται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν ἰδιῶται, διότι, ὡς γινώσκει, συνέβησαν καταχρήσεις περὶ τὴν διανομὴν τῶν ἐπιστράτων, ἢ μᾶλλον δὲν ἐτηρήθη πρὸς τοῦτο δικαιοσύνη, καθόσον δι’ ὡρισμένα σώματα στρατοῦ ἐξελέγοντο ὑπὸ τῶν στρατολογικῶν γραφείων καὶ προσδιωρίζοντο οἱ καλλίτεροι ἄνδρες κατὰ προτίμησιν μεροληπτικήν. Ἀπορῶ ὅμως πῶς τοιοῦτόν τι ἰσχυρίσθη ὁ κ. Τρικούπης, ὅπερ, ἂν ἦνε ἀληθὲς, στρέφεται κατ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου, διότι, ἂν τῷ ὄντι ἐγένετο μεροληπτικὴ διανομὴ, ἡ μεροληψία ἐπιβαρύνει τοὺς μέχρι τοῦδε διευθυντὰς τῶν στρατολογικῶν γραφείων, οἵτινες ἦσαν ἀξιωματικοὶ, καὶ ἑπομένως τὸ ἄτοπον αὐτὸ δὲν ἐπιβαρύνει τοὺς διορισθησομένους ἰδιώτας. Ἀνεπαισθήτως, κύριοι, καὶ ἀκουσίως μου ἐπεξέτεινα πλέον τοῦ δέοντος τὴν ἀγόρευσίν μου ἐπὶ τοῦ τοιούτου ζητήματος, ἐνῷ τὸν λόγον ἐζήτησα κυρίως, ὡς σᾶς προεῖπον, ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Τρικούπην, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἰδέας του περὶ ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν, ὡς τοὺς ὠνόμασεν. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης περισσότερον ἴσως παντὸς ἄλλου ἐκ τῶν μὴ στρατιωτικῶν συναδέλφων κατέγεινε περὶ τὰ στρατιωτικά. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης πρὸ ὀλίγου ἐκυβέρνα τὸ Κράτος, καὶ δὲν εἶναι διόλου ἀπίθανον, ὥστε ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς καὶ μετ’ ὀλίγον νὰ καλέσῃ αὐτὸν καὶ πάλιν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν. Ἐξ αὐτῆς λοιπὸν τῆς ἰδέας ὁρμώμενος, δὲν ἐννοῶ νὰ ἀφήσω ἄνευ ἀπαντήσεως καὶ ἀνασκευῆς ἰδέας, αἵτινες ἐφαρμοζόμεναι ἠδύναντο καιρίως νὰ βλάψωσι τὸ Κράτος καὶ νὰ ἐπιφέρωσι τὴν δολοφονίαν πολυτίμων διὰ τὸ ἔθνος ὑπάρξεων. Ὑπάρχει, κύριοι, καὶ εἰς ἄλλα ἔθνη ὁ θεσμὸς τῶν ἐπικούρων ἀξιωματικῶν ἢ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς ἐφεδρείας. Ἀλλ’ ἐκεῖ αὐταί εἰσιν ἐν σμικροτάτῃ ἀναλογίᾳ, λαμβάνονται δὲ ἐκ τῶν προϋπηρετησάντων ἐν τῷ στρατῷ καὶ μετὰ εἰδικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ μετὰ ὡρισμένην δοκιμασίαν, ἐνιαύσιον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι....... (Θόρυβος).

§57ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον δὲν τὸ εἴδετε, δὲν τὸ ἐμελετήσατε. Πῶς ἔρχεσθε νὰ τὸ κρίνετε; Ἐὰν τὸ ἐβλέπετε, ἠθέλετε ἰδεῖ, ὅτι οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι τὸ συνέταξαν, εἶναι ἀπὸ τὰ σπλάγχνα τοῦ στρατοῦ. Μὴ ἔχετε τὴν ἀπατηλὴν ἰδέαν, ὅτι τόσον κακῶς ἤθελον σκεφθῆ περὶ τοῦ στρατοῦ.

§58ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί δὲν ἐκάματε ὑπαξιωματικούς;

§59ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Διότι ἴσα ἴσα ἠθελήσαμεν ἐκ τῶν διδακτόρων νὰ τοὺς κάμωμεν, ὅπως καὶ ἐγένοντο πολλοί.

§60ΣΤΑΪΚΟΣ. Σᾶς ἤκουσα μεθ’ ὅλης τῆς ὀφειλομένης προσοχῆς, ἵνα δὲ μὴ παρανοηθῶ, σᾶς ὀφείλω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Οὐδόλως ἀμφιβάλλω περὶ τοῦ πατριωτισμοῦ σας, ἀναγνωρίζω δὲ πληρέστατα τὸ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ ἐνδιαφέρον σας καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ πόνον σας· προστίθημι μάλιστα, ὅτι, ἂν ἄλλος τις πονῇ ἅπαξ, σεῖς πονεῖτε διπλασίως τὸν στρατόν. Ἀναφορικῶς δὲ πρὸς τὸν κ. Τρικούπην, ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον ὅ,τι καὶ ἄλλοτε εἶπον περὶ αὐτοῦ. Δὲν εἶμαι, κ. Καραϊσκάκη, ἐγὼ, ὅστις εἰς τὰς πολιτικὰς ἐξοχότητας τοῦ τόπου μου θὰ ἀρνηθῶ πατριωτισμὸν ἢ θὰ ἀποδώσω αὐτοῖς προθέσεις καὶ φρονήματα, ἅτινα ἡ συκοφαντία καὶ ἡ κακοβουλία μόνον ἐπειράθησαν νὰ ἀποδώσωσιν αὐτοῖς. Μὴ λησμονῆτε ὅμως ὅ,τι πέρυσι μᾶς εἶπεν ὁ μακαρίτης Ζαΐμης, ὅτι δηλαδὴ τὸ ἀλάνθαστον κατὰ τεχνικήν τινα συνθήκην ἀπεδόθη μόνον εἰς τὸν Πάπαν, οὐδεὶς δὲ μεταξὺ ἡμῶν ὑπάρχει Πάπας· ἀπόδειξις δὲ τούτου εἶναι ἡ περυσινὴ πρωτότυπος διαίρεσις τοῦ στρατοῦ εἰς στρατὸν ἀσκήσεως καὶ στρατὸν ὑπηρεσίας, τὸ ὁποῖον οὐδ’ ὑμεῖς σήμερον, οὐδ’ ὁ κ. Τρικούπης ἐπιμένετε, ὅτι ὑπῆρξεν ὀρθόν.

§61ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αὐτὸς ὁ νόμος ἐφαρμόζεται σήμερον εἰς τὸν στρατόν· δι’ αὐτοῦ τοῦ νόμου ἔφθασεν ὁ στρατὸς εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 60,000.

§62ΣΤΑΪΚΟΣ. Βεβαίως οὐχὶ μὲ τὰ στελέχη τῶν 5,000. Μὴ ἐπιμένετε, διότι δὲν ἔχετε δίκαιον.

§63ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἕως ἐκεῖ ἐφθάσατε, ὥστε νὰ μὴ βλέπητε καὶ τὰ ὑπάρχοντα;

§64ΣΤΑΪΚΟΣ. Βλέπω καλλίτερα ὑμῶν, καὶ ἀπόδειξις, ὅτι δὲν μεταχειρίζομαι ὀμματογιάλια.

§65ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Βλέπω ὅμως, ὅτι ἔχετε ἀνάγκην...... (Θόρυβος.)

§66ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἶπον λοιπὸν, ὅτι πιθανὸν νὰ κληθῆτε καὶ πάλιν εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ θελήσητε νὰ ἐφαρμόσητε τὰς τοιαύτας ἰδέας σας, καὶ διὰ τοῦτο ἐγείρω τὴν φωνήν μου ἀπὸ σήμερον καὶ ἀντιτάσσομαι κατ’ αὐτῶν, διότι ἡ ἐφαρμογή των ἤθελεν εἶσθαι καταστροφὴ τοῦ στρατοῦ καὶ δολοφονία πάσης ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Εἶναι ἀληθές, ὅτι δὲν εἶδον τὸν νόμον σας· ἤκουσα ὅμως τοῦ κ. Τρικούπη σήμερον, αἰτιωμένου τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ οὐχὶ ἀδίκως, διότι μεριμνᾷ τοσοῦτον περὶ δεκατριῶν λοχαγῶν, ἐνῷ οὐδόλως ἐφρόντισε περὶ τοῦ ἐλλείποντος προσωπικοῦ ἀξιωματικῶν δι’ 80,000 στρατόν. Προσέθηκε δέ, ὅτι αὐτὸς εἶχε σκεφθῆ νὰ κατασκευάσῃ 400 ἀξιωματικοὺς ἐκ φοιτητῶν. (Θόρυβος.) Δὲν ἐννοῶ, κύριοι, διατί θορυβεῖσθε καὶ μὲ διακόπτετε· ἀλλὰ σᾶς παρατηρῶ, ὅτι οὔτε ὁ θόρυβός τινων μὲ πτοεῖ, οὔτε αἱ διακοπαὶ μὲ ταράττουσι. Κύριοι, οὐδέποτε ἤθελον διστάσει νὰ τάξω μεταξὺ τῶν πρώτων μαχητῶν καὶ ἴσως ἐκ τῶν προτέρων νὰ δώσω τὴν δάφνην τῆς τιμῆς εἰς τὴν ἀνεπτυγμένην νεότητα, ἂν οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου ἀπετέλουν ἴδιον Σῶμα. Διότι ναὶ μὲν ἐσμὲν ἅπαντες πολῖται Ἕλληνες, γεννώμενοι ὑπὸ τὸν αὐτὸν ἥλιον καὶ ἀνατρεφόμενοι ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἰδέας καὶ ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἱστορίαν καὶ τὰς αὐτὰς παραδόσεις· ὁ βαθμὸς ὅμως τῆς φιλοτιμίας δὲν εἶναι ὁ αὐτὸς μεταξὺ ὅλων μας· φρονῶ δὲ ἀδιστάκτως, ὅτι κατὰ κανόνα γενικὸν, χωρὶς νὰ ἀρνοῦμαι τὰς ἐξαιρέσεις, ὅτι κατὰ γενικὸν, λέγω, κανόνα ἡ φιλοτιμία εἶναι μεγαλειτέρα εἰς τοὺς μᾶλλον ἀνεπτυγμένους διανοητικῶς. Δὲν εἶναι δὲ ζήτημα, ὅτι ὁ ὑπέρτατος βαθμὸς τῆς φιλοτιμίας καθιστᾷ τὸν ἥρωα, καθόσον, ἐνῷ πάντες ἐκ φυσικοῦ ἐνστίκτου ἀγαπῶμεν τὴν ζωὴν, διακινδυνεύομεν ταύτην ὀλιγώτερον ἢ πλειότερον ἀναλόγως τῆς φιλοτιμίας μας ἕκαστος, ἡ μεγίστη δὲ καὶ λελογισμένη ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ἀψηφησία τῆς ζωῆς ἀποτελεῖ τὴν αὐταπάρνησιν, ἥτις εἶναι ὁ ἡρωϊσμός. Οὐδεὶς δὲ ἀμφιβάλλει, ὅτι πρὸς τοῦτο πρὸ παντὸς συντρέχει ἡ διανοητικὴ ἀνάπτυξις καὶ ἡ μόρφωσις. Ἀλλὰ μέχρις αὐτοῦ μόνον τοῦ σημείου. Οὐδέποτε ὅμως ἤθελον ἔχει τὴν ἀπόνοιαν, ἂν ἐξήρτητο ἀπ’ ἐμοῦ, νὰ ἀναθέσω εἰς τὴν τοιαύτην νεότητα στρατιωτικὴν διοίκησιν, ἀφοῦ οὐδεμίαν αὕτη κέκτηται πεῖραν, οὐδεμίαν ποτὲ ἔλαβε στρατιωτικὴν μόρφωσιν ἢ στρατιωτικὴν ἀγωγήν. Ἴσως δὲ ἐπὶ τῆς προκειμένης περιπτώσεως εἶμαι ὁ εἰδικώτερος μεταξύ σας, καθόσον ἐγὼ αὐτός, ἐγκαταλιπὼν τοῦ Πανεπιστημίου τὰ βάθρα, μετέβην εἰς τὸν στρατῶνα. Ἐχρειάσθη δὲ νὰ παρέλθῃ χρόνος καὶ πολὺς χρόνος, ἵνα ἐξοικειωθῶ μὲ τὸν νέον μου βίον. Οὐδόλως δὲ διστάζω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι πολλάκις εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητῶ τὴν γνώμην καὶ τὴν συμβουλὴν ὑπαξιωματικῶν ὡς πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν μου, καὶ ὅτι ἐπὶ πολὺν χρόνον δὲν ἠδυνάμην οὐδὲ πρόσταγμα νὰ δώσω. Ἀνάγκη λοιπὸν πολὺ νὰ σκεφθῶμεν καὶ πολὺ νὰ διστάσωμεν, πρὶν ἢ ἀποφασίσωμεν νὰ δώσωμεν βαθμοὺς ἀξιωματικῶν μετὰ τρίμηνον μόνον ἄσκησιν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, εἰς νέους, οἵτινες οὐδὲ διενοήθησάν ποτε νὰ προπαρασκευασθῶσι διὰ τοιαύτην σπουδαίαν ἀποστολήν.

§67ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Τί ἰδέας ἔχετε περὶ τοῦ Ἀμερικανικοῦ στρατοῦ;

§68ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἀμερικανικά, ἀλλὰ γνωρίζω ἀρβανίτικα.

§69ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Διὰ τοῦτο, φαίνεται, δὲν συνεννοούμεθα.

§70ΣΤΑΪΚΟΣ. Καὶ δὲν ζημιοῦμαι πολὺ διὰ τοῦτο.—Ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ καλὰ θέλετε νὰ μάθητε τὰ κατὰ τὸν ἀμερικανικὸν στρατόν, σᾶς πληροφορῶ, ὅτι οἱ ἀνθενωτικοὶ, ἔχοντες ὑπὲρ αὐτῶν τὸν μόνιμον στρατόν, καίτοι ἐλάχιστον, κατετρόπωσαν τοὺς ἀντιπάλους των ἀσυγκρίτως πολυαριθμοτέρους, ἀλλ’ ἀμοιροῦντας ἀξιωματικῶν, καὶ ἔφθασαν μέχρι Βασιγκτῶνος.

§71ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Μοὶ ἐδώσατε ἓν μάθημα στρατιωτικόν.

§72ΣΤΑΪΚΟΣ. Καὶ ἔχετε ἀνάγκην, βεβαιωθῆτε, τοιούτων μαθημάτων, διότι θὰ μάθητε, ὅτι ἡ δρὰξ ἐκείνη τοῦ μονίμου στρατοῦ τῆς Ἀμερικῆς διέπραξε τεράστια καὶ ὑπεράνθρωπα, καὶ ἵνα καταπονήσῃ ὁ Γράντ τὸν Λῆ, ἐχύθησαν ποταμοὶ αἱμάτων, καὶ ἐχρειάσθησαν ἔτη πολλὰ καὶ μακρά ἵνα ἡ πληθὺς τῶν ἑνωτικῶν κατασταθῇ στρατὸς, δυνηθεὶς νὰ νικήσῃ τοὺς ὀλιγίστους ἀντιπάλους του, οἵτινες ἀντέταξαν κατὰ τοῦ ἀριθμοῦ τὴν ἄσκησιν καὶ τὴν στρατιωτικὴν ἀξίαν, ἣν ἔχουσι πάντοτε οἱ μόνιμοι στρατοί. Λεπτομερέστερον καὶ ἀκριβέστερον μάθημα δύνασθε νὰ λάβητε, ἀπευθυνόμενος εἰς τὰς ἱστορικὰς γνώσεις τοῦ κ. Τρικούπη.

§73ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Καὶ κλείετε τὴν ἱστορίαν;

§74ΣΤΑΪΚΟΣ. Οὐχὶ τὴν ἱστορίαν, δὲν τὴν κλείω, διότι θὰ ἦτο ἀτελής, ἀφοῦ δὲν συμπεριλαμβάνεται ἡ ἰδική σας. (Θόρυβος.) Κύριοι, ἐξέτεινα πλέον τοῦ δέοντος τὸν λόγον, καὶ αἰτία ὑπῆρξαν αἱ πολλαὶ διακοπαί. Σκοπὸν εἶχον μόνον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Τρικούπην καὶ τὸν παρακαλέσω νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς περὶ ἐπιστράτων ἀξιωματικῶν τολμηράς, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι, ἰδέας του. Ἀφοῦ δὲ ἀναβιβάζει αὐτοὺς εἰς 400, ὑποθέτω, ὅτι ἐννοεῖ νὰ κατασκευάσῃ ἐκ τούτων καὶ λοχαγοὺς ἔτι.

§75ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀνθυπασπιστάς.

§76ΣΤΑΪΚΟΣ. Τοῦτο διαφέρει. Μολονότι δὲν ἐννοῶ εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσι 400 ἀνθυπασπισταί. Ἄλλως τε μὴ νομίζητε, ὅτι ἡ ὑπηρεσία καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ ἀνθυπασπιστοῦ εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ τὰ ἀπομάθῃ τις μετὰ τρίμηνον ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ.

§77ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὀκτάμηνον· τρεῖς μῆνας ἐν τῷ στρατῷ καὶ πέντε ἐν τῇ σχολῇ.

§78ΣΤΑΪΚΟΣ. Καὶ πότε θὰ τοὺς ἔχετε;

§79ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βεβαίως ἤδη παρῆλθεν ὁ καιρός; ἡμεῖς ἠθέλομεν ἀρχίσει ἔκτοτε.

§80ΣΤΑΪΚΟΣ. Παρῆλθον ἔκτοτε τρεῖς μῆνες· ἐνῷ σεῖς ἰσχυρίζεσθε, ὅτι θέλετε ὀκτὼ μῆνας.

§81ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Δύο ἁπλᾶς παρατηρήσεις θὰ κάμω, μίαν εἰς τὸν ἔντιμον κ. Μίλησην καὶ ἄλλην εἰς τὸν ἔντιμον συνάδελφον κ. Κορωναῖον. Ὅτε ὁ κ. Μίλησης εἶπεν, ὅτι θεωρεῖ ἀπαράδεκτον τὴν πρότασιν περὶ ἑρμηνευτικοῦ νόμου, ἤλπιζον, ὅτι θὰ ἔλεγεν, ὅτι θεωρεῖ ἀπαράδεκτον πᾶσαν πρότασιν ἑρμηνευτικοῦ νόμου. Ὑπάρχει σχολὴ σπουδαιοτάτη, ἥτις πρὸ αἰώνων διδάσκει, ὅτι τὸ ἑρμηνεύειν νομοθετικῶς τοὺς νόμους εἶναι πρᾶγμα ἄκυρον καὶ ὁ λόγος εἶναι ἁπλοῦς. Εἰς πᾶν συνταγματικὸν πολίτευμα ὑπάρχουσι δύο θεμελιώδεις διατάξεις; ἡ μὲν πρώτη λέγει, ὅτι οἱ νόμοι δὲν ἔχουν ὀπισθενεργὸν δύναμιν; ἡ δὲ δευτέρα, ὅτι ἡ δικαστικὴ ἐξουσία εἶναι ἐξουσία αὐτοτελὴς καὶ δὲν ὑπόκειται εἰς τὰς ἄλλας δύο ἐξουσίας.

§82ΡΑΛΛΗΣ. Ὑπάρχει καὶ τρίτη ἀρχὴ ἀναγεγραμμένη εἰς τὸ πολίτευμα.

§83ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ναί, ὅτι ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία ἀνήκει εἰς τὴν Βουλήν· ἀλλ’ ἐπειδὴ ὑπάρχει διάταξις εἰς τὸ πολίτευμα, ὅτι κανὲν δικαστήριον δὲν δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ νόμον μὲ δύναμιν ὀπισθενεργόν, ἄρα ἀργεῖ ἡ διάταξις, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ ἑρμηνεύει τοὺς νόμους; ἄρα ὁ προτεινόμενος ἤδη ὡς ἑρμηνευτικὸς νόμος μόνον διὰ τὸ μέλλον δύναται νὰ ἰσχύῃ, δὲν δύναται ὅμως νὰ ἔχῃ ὀπισθενεργὸν δύναμιν. Μετὰ τοῦτο ἐρωτῶ: ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὑπάρχει ἀνάγκη ἑρμηνείας; Ὁ κ. Μίλησης λέγει, ὅτι τὸ γράμμα τοῦ νόμου εἶναι σαφές. Ὁ προτείνων τὸ νομοσχέδιον λέγει, ὅτι εἶναι ἀσαφές. Καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι εἶναι σαφές, ἀλλὰ μὲ νόημα ὅλως ἀντίθετον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. Μίλησης, διότι ἡ μόνη ἔποψις, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι σαφής, κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ Μίληση, εἶναι ἡ ἐξ ἀντιδιαστολῆς. Ἐὰν ἐκεῖνος ὁ νόμος διελάμβανεν, ὅτι οἱ πολῖται διορίζονται ὡς ὑφιστάμενοι εἰς τὸ Στρατολογικὸν γραφεῖον, ἐξ ἀντιδιαστολῆς θὰ ἦτο ἀσφαλὲς τὸ συμπέρασμα, ὅτι δὲν δύνανται νὰ διορισθῶσι προϊστάμενοι· ἀλλ’ ἀφοῦ εἴπομεν, ὅτι ὁ ἰδιώτης ἀναπληροῖ τὸν ἀπόστρατον, τὸν θεωρούμενον ἰδιώτην, ὁ δὲ ἀπόστρατος ἀναπληροῖ τὸν ἀξιωματικὸν τοῦ στρατοῦ, ἐννοεῖτε πολὺ καλά, ὅτι ἡ ἄλλη διάταξις, ἡ ὁποία λέγει, ὅτι ὁ ἰδιώτης δύναται νὰ ἦναι ὑφιστάμενος, δὲν εὑρίσκεται ποσῶς εἰς ἀντίφασιν, οὐδ’ ὑπάρχει περίπτωσις ἀντιδιαστολῆς. Ἄρα τὰ δύο συμβιβάζονται, διότι ὁ ἰδιώτης δύναται νὰ διορισθῇ καὶ προϊστάμενος καὶ ὑφιστάμενος· ἂν ὑπάρχῃ δὲ τοιαύτη θέσις ἢ δὲν ὑπάρχῃ, ἀδιάφορον· ἀλλά, προκειμένου νὰ διορισθῶσι δεκατρεῖς ἀξιωματικοί, καὶ ἐγὼ λέγω ἂς ψηφίσωμεν τοιοῦτον νόμον. Ἔρχομαι εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου, εἰς τὸ ὁποῖον τόσον διέτριψεν ὁ κ. Κορωναῖος. Σᾶς εἶπε: μὴ ἀφήσητε τοὺς ἰδιώτας νὰ ὁρκίζωσι τοὺς στρατιώτας, διότι ὁ ὅρκος θεωρεῖται ἄκυρος. Τῷ παρατηρῶ ὅμως, ὅτι δύο μέγιστα ἔθνη, Ἀγγλία καὶ Ἀμερική, ὁρκίζουσι τοὺς στρατιώτας διὰ τοῦ εἰρηνοδίκου, ὅστις καὶ ἀπαλλάσσει τὸν καταβαλόντα 20 σελίνια πρὶν ὁρκισθῇ ἐθελοντήν, ἢ 20 λίρας ἀφοῦ ὁρκισθῇ. Διατί δὲ συμβαίνει τοῦτο εἰς ἐκεῖνα τὰ Κράτη; Διότι ἡ στρατιωτικὴ ἁρμοδιότης εἰς μόνην τὴν πειθαρχίαν περιορίζεται· ἑπομένως τὸ περὶ κατατάξεως τῶν στρατευσίμων ὑπάγεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς.

§84ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὁ κ. Μίλησης ὑπεστήριξεν, ὅτι ὑπὸ νομικὴν ἔποψιν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ, διότι δὲν ὑπάρχει νόμιμος περίπτωσις ἑρμηνείας τοῦ νόμου. Ὁ κ. Μίλησης γνωρίζει κάλλιον ἐμοῦ, ὅτι ἑρμηνεία τοῦ νόμου δύναται νὰ γείνῃ ἢ ὅταν τὸ γράμμα τοῦ νόμου ἦναι ἀσαφὲς καὶ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία περὶ τῆς ἀληθοῦς ἐννοίας αὐτοῦ, ἢ ὅταν τὸ γράμμα ἀντίκηται προφανῶς εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου συντρέχουσι καὶ τὰ δύο, ἥ τε ἀσάφεια τοῦ γράμματος τοῦ νόμου καὶ ἡ πρὸς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ ἀντίθεσις τοῦ γράμματος. Καὶ εἶναι ἀσάφεια τοῦ γράμματος τοῦ νόμου, διότι τὸ ἄρθρον 8 τοῦ νόμου ἐκείνου λέγει, ὅτι εἰς τὰς περιπτώσεις τῶν ἐδαφίων 1, 4, 5, 6 τοῦ ἄρθρου 1, δηλ. ὅταν πρόκηται περὶ εἰσηγητῶν τοῦ ὑπουργείου, περὶ καθηγητῶν τῆς στρατιωτικῆς σχολῆς, περὶ οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων καὶ περὶ ὑγειονομικῶν ὑπαλλήλων, ὡς καὶ περὶ στρατολογικῶν γραφείων, διορίζονται ἰδιῶται ὡς ὑφιστάμενοι. Ἐὰν εἰς ὅλας τὰς ἀνωτέρω περιπτώσεις ἠδύνατο νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ λέξις «ὑφιστάμενοι,» ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ γράμμα τοῦ νόμου εἶναι σαφές· ἀλλ’ ἐφαρμόζεται εἰς ὅλα τὰ ἐδάφια ἐκεῖνα; ὡς πρὸς τοὺς καθηγητὰς καὶ διδασκάλους τῆς στρατιωτικῆς σχολῆς, δύνασθε νὰ ἐφαρμόσητε τὴν διάκρισιν τῶν ὑφισταμένων; ὑπάρχουσι καθηγηταὶ προϊστάμενοι καὶ ὑφιστάμενοι; Νομίζω, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ νομοθέτου ἦτο νὰ ἀντικατασταθῶσι πάντες οἱ καθηγηταὶ τῆς Στρατιωτικῆς σχολῆς διὰ πολιτῶν· ὥστε προφανῶς ἐν τῷ γράμματι τοῦ νόμου ὑπάρχει ἀντίφασις, ἡ ὁποία δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς παρερμηνείαν. Δεύτερον, εἶνε γνωστὸν, ὅτι οἱ νόμοι γίνονται ἐπὶ τῶν κειμένων, κατὰ δὲ τὰ κείμενα, εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα εἶναι γνωστόν, ὅτι εἶναι εἷς καὶ μόνος ἀξιωματικός. Ὅταν λοιπὸν ὁ νόμος λέγῃ, ὅτι ἐν τοῖς στρατολογικοῖς γραφείοις ἐπιτρέπεται νὰ διορισθῶσι ἰδιῶται ὡς ὑφιστάμενοι, Δύνασθε νὰ ἀξιώσητε, ὅτι τὸ γράμμα τοῦ νόμου δὲν εἶναι εἰς ἀντίφασιν πρὸς αὐτὸν τὸν νόμον καὶ τὰ κείμενα περὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων; Ἀκολούθως, κύριοι, λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας τὸ ὅλον τοῦ νόμου, καὶ ἐξετάσατε ἂν τὸ γράμμα ἀντίκηται εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου. Πιστεύω, ὅτι, ἂν ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἐρωτήσῃ τὴν ἰδίαν πεποίθησιν, θέλει ὁμολογήσει, ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου εἶναι, ἵνα τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα πρὸ πάντων, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἀπεδόθη ποτὲ ἡ σπουδαιότης ἐκείνη, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν σημερινὴν συζήτησιν ἠθέλησαν ν’ ἀποδώσουν εἰς αὐτὰ, τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα δύνανται νὰ διευθύνωνται ἀπὸ ἰδιώτας· ἑπομένως νομίζω, ὅτι ὑπάρχουσι πᾶσαι αἱ περιπτώσεις καθ’ ἃς ἐπιτρέπεται ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία τοῦ νόμου.

§85ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ὁ κ. Τρικούπης, ἀγορεύων, μετεχειρίσθη πολλὰ ἐπιχειρήματα. Ἓν τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτῶν εἶναι καὶ τὸ ἀκόλουθον· εἶπεν, ὅτι ὁ διευθύνων τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον εὐνοεῖ ἓν τάγμα ἢ τάγματά τινα. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐννοεῖ τὸ 11ον καὶ τὸ 20ον τάγμα.

§86ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶχον τοιαύτην ἔννοιαν οἱ λόγοι μου.

§87ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Τί ἐννοούσατε τότε; Τὸ ἑνδέκατον λοιπὸν καὶ τὸ 20ον ἐσχηματίσθησαν κατόπιν τοῦ 9ου, 10ου καὶ 8ου· συνεπῶς τὰ τάγματα αὐτὰ, ἤτοι τὸ 11ον καὶ 20ον, ὄχι διότι ὁ διευθύνων τὸ τότε στρατολογικὸν γραφεῖον συνεπάθει πρὸς τοὺς διοικητὰς, ἀλλὰ διότι ἤρχοντο κατόπιν ἄνδρες ἄνω τῆς ἡλικίας τῶν 25 καὶ συνεπῶς εὐρωστότεροι καὶ καλλίτεροι, κατηρτίσθησαν καλλίτερα ἀπὸ τὰ ἄλλα.

§88ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι ὅλα τὰ τάγματα εἶναι πολὺ καλά· μόνοι σεῖς καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νομίζετε, ὅτι ὑπάρχουν διακρίσεις.

§89ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Δὲν σᾶς ἔδωκα τὴν ἄδειαν νὰ μὲ διακόψητε.

§90ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν σᾶς ἐρωτῶ.

§91ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Λοιπὸν δὲν πταίει ὁ διευθυντὴς τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου σήμερον, διότι ὁ διευθύνων τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον γράφει τοὺς κατατακτέους.

§92ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον, διότι βλέπω τὴν Βουλὴν κουρασμένην· εὑρέθην ὅμως εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσω τὸν λόγον καὶ νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπ’ ὀλίγον, διότι βλέπω ἀτυχῶς, ὅτι ἀφορμὴ τῆς ὅλης συζητήσεως εἶμαι ἀτομικῶς ἐγώ. Ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, εὑρέθην ἠναγκασμένος ἀπὸ τὸν στρατολογικὸν νόμον νὰ σκεφθῶ περὶ γραφείων στρατολογικῶν· εὑρέθην ἐπίσης ἠναγκασμένος νὰ σκεφθῶ καὶ νὰ συντάξω ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ. Τὰ πράγματα δὲν ἐπέτρεψαν νὰ συζητηθῇ ὁ ὀργανισμὸς ἐκεῖνος, χαιρεκάκως δὲ φερόμενος, λέγω, ὅτι εὐχαριστοῦμαι, βλέπων ἀπὸ καιρὸν εἰς καιρὸν νὰ ἔρχωνται τεμάχια τοῦ ὀργανισμοῦ ἐκείνου εἴτε ὡς νόμοι, εἴτε ὡς διατάγματα ὀργανωτικά. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ ἐλήφθη πρόνοια περὶ στρατολογικῶν γραφείων, συνεπῶς δ’ εἶχε συνταχθῆ καὶ προϋπολογισμὸς περὶ αὐτῶν. Ὅσοι δὲν ἠθέλησαν ν’ ἀναγνώσωσιν ἢ δὲν ἠθέλησαν νὰ μάθωσι ποία ἡ ἀποστολὴ τῶν στρατολογικῶν γραφείων, ἐκεῖνοι δύνανται νὰ ἔρχωνται ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ καταφρονῶσι τὴν ἀποστολὴν καὶ τοὺς διαχειριζομένους τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην· ἀλλὰ ἐλησμόνησαν, ὅτι καὶ ἀφρονοῦντες ἔπρεπε νὰ σκεφθῶσιν, ὅτι πρὸς ἀντικατάστασιν τότε δὲν ἔπρεπε νὰ προτείνωσι πολίτας μὲ μισθοὺς ἁδροὺς· 30 ἢ 40 δραχμαὶ θὰ ἤρκουν εἰς οἱονδήποτε, εἰς ὃν ἠθέλετε ἀναθέσει τὸ ἁπλοῦν καθῆκον ν’ ἀναβιβάζῃ καὶ καταβιβάζῃ τὸ μέτρον τοῦ ὕψους τῶν ἀνδρῶν. Ὅστις θέλει ν’ ἀναγνώσῃ, θὰ εὕρῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λίαν περιληπτικῶς εἶπον προχθές· εἰς τὴν διαχείρισίν του ἔχει τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον πᾶν ὅ,τι χρειάζεται εἰς τὴν ἐπιστρατείαν. Τὰ πάντα ἀπ’ αὐτοῦ πηγάζουσι. Κατὰ σύμπτωσιν τυχαίαν, ἐπειδὴ τὰ πράγματα δὲν ἄφησαν τὴν Βουλὴν ἢ τὴν κυβέρνησιν, καλλίτερον εἰπεῖν, νὰ σκεφθῶσιν ἡσύχως, αἱ κυβερνήσεις δὲν ἐπρόφθασαν νὰ δώσωσιν ἄλλην ἀσχολίαν εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα παρὰ τὴν ὑποδοχὴν τῶν ἐπιστράτων καὶ τὴν ἀποστολὴν αὐτῶν εἰς τὰ σώματα. Χθὲς ἢ προχθὲς ἐψηφίσατε τὸν νόμον περὶ εἰσφορῶν, καὶ ἐκεῖνον κολοβωμένον· ἀλλὰ τὴν ἐφαρμογήν του ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἰς ἄλλους στρατοὺς δὲν τὴν βλέπετε ἀφιερωμένην εἰς ἄλλον παρὰ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, διότι αὐτὰ κρατοῦν τὴν στατιστικὴν ὁλοκλήρου τοῦ στρατοῦ, αὐτὰ κρατοῦν τὴν στατιστικὴν ὅλων τῶν μέσων τῆς διαμετακομίσεως τοῦ στρατοῦ, τῆς τροφῆς, τῆς κατοικίας, τὰ πάντα. Δὲν εἶδον λοιπὸν εἰς οὐδένα ὀργανισμόν—διῆλθον τὸν γερμανικόν, τὸν γαλλικόν, τὸν αὐστριακόν—δὲν εἶδον νὰ θεωρῆται ἡ ὑπηρεσία αὕτη τόσον ἐπιπόλαιος. Πράγματι, ὡς πρό τινος ὁ στρατηγὸς εἶπεν, ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ διευθύνουσιν ἐκεῖ τὰ πάντα, ὅσον ἀφορᾷ τὸ στρατολογικόν. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐνόμισα, καταρτίζων τὸ προσωπικόν, ὅτι ὤφειλα νὰ καταβῶ εἰς τοὺς βαθμοὺς, ὅπως κατέβην καὶ εἰς ἄλλας θέσεις. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ λοιπὸν ἐκείνῳ ὑπῆρχον καὶ προϊστάμενοι καὶ ὑφιστάμενοι ἀξιωματικοὶ, ἀλλ’ ὅταν ἔπεσεν ἡ κυβέρνησις ἐκείνη, ἧς εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέρος, ἐν τῇ βίᾳ ἐλησμόνησε, φαίνεται, ἡ κατόπιν κυβέρνησις νὰ ἐγγράψῃ τὸ προσωπικὸν τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ κατόπιν ἐγένετο νόμος ὀργανικὸς τοῦ στρατοῦ.

§93ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐλησμόνησεν· ἐνόει τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν νὰ ἐκτελῶσιν οἱ ἀξιωματικοὶ τῶν σωμάτων.

§94ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ὁ κ. Τρικούπης μ’ ἐρωτήσει δὲν τὸ ἀνέγραψε χάριν οἰκονομίας, ἐνόει ἐξ ἄλλων ὀργανικῶν θέσεων νὰ ἦναι ἀξιωματικοὶ, οἱ ὁποῖοι νὰ κάμωσι τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην. Ἔπραξε δηλαδὴ ὅπως ἐγὼ αὐτός· ἐπειδὴ εἶχον ὑποβάλει τὸ νομοσχέδιον εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εὑρέθην ἠναγκασμένος τὸ αὐτὸ τότε νὰ πράξω, ἔλαβον δὲ ἀπὸ ἄλλας ὀργανικὰς θέσεις ἀξιωματικούς τινας καὶ ἀνέθεσα εἰς αὐτοὺς τὴν στρατολογικὴν ὑπηρεσίαν. Δὲν εἶναι λοιπὸν διόλου οὔτε εἰς τὴν διάνοιαν τοῦ νομοθέτου, ὅστις ἐψήφισε τὸν νόμον περὶ στρατολογίας ἐν Ἑλλάδι, οὔτε εἰς τὴν διάνοιαν οὐδενός, ὅτι ἠδύνατο ἡ κυβέρνησις κατὰ βούλησιν νὰ διορίζῃ πολίτας ἢ στρατιώτας, καλῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων τῆς χώρας ἡμῶν· κατὰ τοῦτο λοιπὸν διαφωνῶ πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἀφ’ ἑτέρου διαφωνῶ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω διατί, ἀφοῦ διώρισε πολίτας εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς ὑπηρεσίας τῆς στρατολογίας, ἀφοῦ οὕτως ἐνόησε τὸν νόμον, ὃν ἐψηφίσαμεν, διατί ἦλθε καὶ ζητεῖ ἑρμηνείαν. Πρὸ ἡμερῶν συνεζητήθη, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπέμενε καὶ ἔδιδεν αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν· ἡ Βουλὴ δὲν διεφιλονείκησε τὴν ἐξήγησίν του· ἄφησεν ἡ Βουλὴ αὐτὸν μὲν νὰ νομίζῃ οὕτως, ἡμεῖς δὲ οἱ ἄλλοι νὰ νομίζωμεν ἄλλως· καὶ ἡ Βουλὴ ἐπροτίμησε νὰ ἀφήσῃ τὸ πρᾶγμα εἰς ἀβεβαιότητα, καὶ δὲν ἔβλαπτε διόλου μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἤθελε καταλίπει τὸ ὑπουργικὸν ἀξίωμα ὁ κ. Μαυρομιχάλης, ἂν τῷ ἀρέσκῃ, νὰ ἔχῃ πολίτας εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, ἂν δὲ ἤρχοντο οἱ διάδοχοι αὐτοῦ ἄλλως φρονοῦντες, νὰ ἔχωσιν ἀξιωματικούς. Δὲν εἶναι λοιπὸν κατ’ ἐμὲ κριτὴν, ὅστις δὲν εἶμαι καὶ νομολόγος, δὲν εἶναι λοιπὸν ἀφορμὴ ἑρμηνείας· ἡ λέξις ἑρμηνευτικὴ εἶναι πρόφασις, θέλει νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ Βουλή, ὥστε καὶ κατόπιν νὰ μὴ δύναται νὰ διορισθοῦν ἀξιωματικοὶ εἰς τὴν θέσιν ταύτην.

§95ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δύνανται νὰ διορισθοῦν.

§96ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Εἶπον καὶ ἐξηγήθην· ὁ κ. Μαυρομιχάλης ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἑρμηνεύων κατὰ βούλησιν καὶ κατὰ πεποίθησιν τὸν νόμον περὶ ἀποστράτων, ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ διορίσῃ εἰς τὰς θέσεις αὐτὰς πολίτας καὶ διώρισεν· ἤρκει ὡς ἐκεῖ. Ἡ Βουλὴ δὲν ἔδωκεν οὐδεμίαν ἄλλην ψῆφον, δὲν ὑπεχρέωσε τὸ Ὑπουργεῖον, ἐξηγήσεις ἐδόθησαν.

§97Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κ. Τρικούπης μοὶ εἶπε καθαρῶς, ὅτι παρηνόμησα.

§98ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Πρότασις δὲν ὑπῆρξε· σήμερον ὅμως ἔρχεται ὁ Ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν καὶ θέλει νὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ νὰ ἦναι πολῖται.

§99ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δύνανται νὰ ἦναι καὶ πολῖται.

§100ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μοὶ ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι δὲν θέλομεν νὰ ἦναι πολῖται, ἀλλὰ νὰ δύνανται νὰ ἦναι καὶ πολῖται. Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργός, διὰ νὰ δικαιολογηθῇ διατί ζητεῖ τοῦτο, λέγει ἔχω ἀνάγκην ἀξιωματικῶν· ἄρα δὲν πρόκειται ἐπὶ τῆς Ὑπουργείας του νὰ δύνανται νὰ ἦναι ἀξιωματικοί, διότι τοὺς χρειάζεται τοὺς ἀξιωματικούς· ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἔχων ἀνάγκην τῶν 13 αὐτῶν ἀξιωματικῶν, σκέπτεται καὶ τοὺς ἀντικαθιστᾷ πρὸς τὸ παρὸν τοὺς 4 ποὺ καταφεύγων, ὡς εἶπον ἀπὸ τῆς θέσεώς μου προχθές; εἰς μίαν ρήτραν νόμου κηρυχθέντος παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ὡς ἀποτυχόντος. Εἰς τὸ ῥάκος ἀποτυχόντος νόμου κατέφυγεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὁ νόμος ἐκεῖνος ἀπέτυχε· δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀπέτυχε, διότι ἤθελεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀποτύχῃ· διατί ὁ νόμος ἐκεῖνος περὶ ἀποστράτων ἀπέτυχε, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν; Διότι, ὡς σᾶς εἶπον, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταδεχθῶσι νὰ προσκληθῶσιν ἀξιωματικοὶ οὕτω νὰ ἔλθωσι νὰ ὑπηρετήσωσιν ἄνευ τῆς ἐλπίδος, ὅτι, ἂν διαπρέψωσιν ἐν τῇ στρατιωτικῇ ὑπηρεσίᾳ, θὰ ἔχωσι καὶ αὐτοὶ τὴν ἠθικὴν ἀμοιβήν, τὴν ὁποίαν ἐκυνηγήσατε καὶ ἐκυνήγησα καὶ κυνηγοῦμεν ὅλοι οἱ στρατιωτικοί, νὰ φθάσωμεν δηλ. ὅσον τὸ δυνατὸν ἀνώτερον δυνάμεθα. Ἠρνήθητε, κύριε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ σᾶς παρεκάλεσα, ἠρνήθητε νὰ δώσητε εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐξετιμήσατε τότε ὡς Παρίας, ἠρνήθητε τότε νὰ τοὺς δώσητε τὴν τιμὴν νὰ κινδυνεύσωσιν ὑπὲρ πατρίδος. Ἰδοὺ διατὶ ἀπέτυχεν ὁ νόμος. Δὲν εἶμαι φιλοκατήγορος, ἀλλὰ σᾶς τὸ προεῖπον ἀπὸ τότε· ἐχθροί σας ἠδύναντο νὰ σᾶς προσθέσωσι καὶ ἄλλα, ὅτι ἐφυλάξατε τὰς θέσεις ἐκείνας νὰ μὴ τὰς καταλάβητε, καὶ ὅτι τὰς ἐφυλάξατε δι’ ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ· ἐὰν τὸ ἐλέγετε, ἴσως ἤθελον συμφωνήσει μαζῆ σας, ἤθελον σᾶς εἴπει: δόσατε ἕνα ἀριθμὸν, δόσατε τὰ ¾ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τῆς ἐνεργείας καὶ τὸ ⅕ τοὐλάχιστον εἰς τοὺς ἀποστράτους· καὶ τότε δὲν τὸ ἠθελήσατε, καὶ διατί; εἴπετε πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον πιθανὸν διά τινας νὰ ἦναι ἀλήθεια, ὅτι ἀπέκαμον ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ὅτι ἀπεσύρθησαν γηράσαντες, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν ἱκανότητα ἐνεργοῦ ἀξιωματικοῦ. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐγήρασαν ἐντίμως ὑπηρετήσαντες τὴν πατρίδα των, καὶ αἰσθανόμενοι ὅτι δὲν δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσι, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔλθωσι καὶ νὰ ζητήσωσιν ὑπηρεσίαν, διότι οἱ πόδες δὲν δύνανται νὰ σύρωσι τὸ σῶμά των, τὸ σῶμα δὲν δύναται νὰ ὑποφέρῃ τοὺς κόπους ἐπιστρατείας· καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἠρκέσθη εἰς τοῦτο, ὅτι ἐκέρδισε τὸν νόμον, διότι ὅλα τὰ ἐλησμόνησεν. Ἔχει ἡ Βουλὴ ὑπ’ ὄψιν της ἕτερον νομοσχέδιον, τὸ νομοσχέδιον περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τῆς ἐθνοφρουρᾶς· ἐκεῖ ἐλησμόνησεν ὅλα, καὶ βαθμοὺς καὶ μάχιμον ὑπηρεσίαν δίδει εἰς αὐτούς. Λοιπὸν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔλαβε τὸ ῥάκος ἀποτυχόντος νόμου, καὶ ἀποτυχόντος ἕνεκεν αὐτοῦ τοῦ ἰδίου. Ἐπερίμενα, ὡς εἶπον καὶ προχθές, νὰ καταγγείλῃ τὸν νόμον, καὶ ἀντὶ νὰ φέρῃ ἑρμηνείαν εἰς αὐτὸ τὸ ῥάκος, νὰ διορθώσῃ τὸν νόμον ἐκεῖνον, καὶ ἤθελεν ἔχει πλεονασμὸν ἀξιωματικῶν. Ἠδύνατο νὰ λάβῃ τότε ἀποστράτους, δὲν τοὺς ὀνομάζω, εἶναι πολλοὶ καλλίτεροι ἀπὸ ἐμὲ, ἐνεργητικώτεροι, καὶ νὰ διορίσῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν καὶ εἰς ἄλλην ἀκόμη. Ἄλλως τε, καὶ τούτου μὴ γενομένου, ἐπειδὴ χρειάζονται εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν οἱ 13 ἐκεῖνοι ἀξιωματικοί δὲν ἔχει ἐν τῷ στρατῷ ἄλλους; Δὲν ἔτυχον παρὼν εἰς μίαν συνεδρίασιν· ἤκουσα, ὅτι τῷ ἐγένοντο παρατηρήσεις διατὶ δὲν λαμβάνει ἐκ τῶν γραφείων τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἤκουσα, δὲν ἠξεύρω ἂν ἦναι ἀληθές, ὅτι ὠνόμασε τοὺς ἐν τῷ ὑπουργείῳ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀνικάνους.

§101Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Παραδέχομαι, ὅτι οἱ ἐπὶ πολλὰ ἔτη διατελέσαντες εἰς γραφικὴν ὑπηρεσίαν, ἰδίως ὡς πρὸς τὰς σημερινὰς περιστάσεις, δὲν θεωροῦνται ἐντελῶς κατάλληλοι.

§102ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Πιθανὸν τοῦτο νὰ ἦναι διά τινας ἀληθές, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἔνοπλον ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων ὑποθέτω, ὅτι δύνανται νὰ ἦναι ἱκανώτατοι, καὶ ἡ ἀντικατάστασις αὐτῶν ἐν τῷ ὑπουργείῳ ἠδύνατο νὰ γείνῃ λαμπρὰ διὰ παλαιῶν ὑπαλλήλων οἰκονομικῶν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ λάβῃ ἀξιωματικοὺς ὑπηρετοῦντας ἐν τῷ ὑπουργείῳ ὡς ἀξιωματικοὺς οἰκονομίας. Ἀλλ’ ἔρχομαι εἰς ἄλλο· αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνήκουν εἰς τὸ οἰκονομικὸν σῶμα, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἰς τὸ πεζικὸν, δὲν θὰ παύσωσι πλέον νὰ ὑφίστανται τὴν μὲν προαγωγὴν ὡς ἀξιωματικοὶ τοῦ πεζικοῦ, τὴν δὲ ὑπηρεσίαν ὡς οἰκονομικοί;

§103ΤΙΝΕΣ. Τί σχέσιν ἔχουν αὐτά;

§104ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Δὲν ἔχουν σχέσιν; τί θὰ κάμετε, κύριοι, αὐτούς; θὰ τοὺς προβιβάσητε, τοὺς λεγομένους ἀνικάνους θὰ τοὺς κάμετε καὶ ταγματάρχας καὶ κατ’ ἐκλογήν. Καταδικάσατε αὐτοὺς τοὐλάχιστον μὲ ἓν μέτρον διοικητικὸν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ προβιβασθῶσιν, ἂν δὲν ὑπηρετήσωσιν ὡς λοχαγοὶ εἰς ὡρισμένον χρόνον εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Δὲν ἠξεύρω ἂν, ὅτε ἔλεγε ταῦτα ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἂν ἐνδομύχως οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκεῖνοι δὲν ἐθεώρησαν ἑαυτοὺς λίαν προσβεβλημένους. Θέλω λυπηθῆ αὐτοὺς, ἂν δὲν ἐπειράχθησαν. Ἂν ἤμην εἷς ἐξ αὐτῶν, τὴν ἐπαύριον ἤθελον ζητήσει νὰ μεταβῶ εἰς τὸν στρατὸν μὲ τὸν βαθμὸν ὃν ἔχω, καὶ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἀπὸ τοῦ στρατιώτου νὰ μορφωθῶ ἀξιωματικὸς τοῦ βαθμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔχω, διὰ νὰ παύσῃ ἡ κατ’ ἐμοῦ κατηγορία, ὅτι λαμβάνω βαθμοὺς, καὶ εἶμαι ἀνίκανος αὐτῶν. (Εὖγε, εὖγε, ἀριστερόθεν.) Ἤθελον σταματήσει, κύριοι, διότι ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου δὲν δύναμαι νὰ εἴπω πολλά. Ἐπιμονὴ ἁπλῆ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς κρατεῖ καὶ συζητοῦμεν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Ἤθελον σταματήσει, ἂν ἀτυχῶς δὲν παρενείρετο ἄλλό τι, τοῦ ὁποίου δὲν γνωρίζω διατί ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἐμνήσθη καὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ὁμιλήσῃ ἐκτενέστερον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἕτερος φίλος μου ἀτομικὸς βουλευτὴς ἐξ Ἰθάκης. Ὁ κ. βουλευτὴς Μεσολογγίου, σκεπτόμενος, φαίνεται, ὅτε διηύθυνε τὰ τοῦ Κράτους, περὶ ἀξιωματικῶν, ἐμελέτησε περὶ μορφώσεως ἀξιωματικῶν, μὴ προερχομένων καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τῆς σημασίας ἀπὸ τοῦ στρατιώτου. Δὲν εἶδον τὸ ἑτοιμαζόμενον, καὶ ἔχω συνήθειαν οὔτε νὰ ἐπαινῶ, οὔτε νὰ κατακρίνω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν εἶδον καὶ δὲν ἐγνώρισα, ὅπως τὸ ἐκτιμήσω· ἀλλ’ ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος σήμερον, ὅτι ἐλήφθη ἡ ἰδέα ἐκείνη ὡς βάσις προκλήσεως πρὸς τὸν στρατόν. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Στάϊκος τὸ ἔλαβον ὡς μέσον, ἵνα ὁμιλήσωσι πρὸς τὸν στρατὸν, ὅτι ἐδῶ εἴμεθα ἡμεῖς καὶ προασπιζόμεθα τὰ δικαιώματά σας. Κύριοι, ὅστις δὲν θέλει, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἐγκύψῃ, δὲν θέλει μάθει τὸ ἑξῆς· ὅτι τὰ ἔθνη δὲν ζῶσιν, ἐὰν δὲν ἔχωσι στρατιωτικὴν δύναμιν· δὲν θέλει μάθει προσέτι, ὅτι ὁ ἐν εἰρήνῃ στρατὸς χρησιμεύει τὸ μὲν διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, τὸ δὲ, ὅπως μετὰ τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου στρατιωτικῶς μορφωμένου ὑπερασπίζεται τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν αὐτονομίαν αὐτοῦ. Ἐρωτῶ, κύριοι, δύνασθε νὰ ἔχητε ἀξιωματικοὺς διαρκῶς δι’ ὅλον τὸν στρατὸν; καὶ ὅλος ὁ στρατὸς ἑνὸς Κράτους, εἶπον, δὲν εἶναι ἐν ὥρᾳ εἰρήνης. Ὅπως ἐπεκράτησε συνήθεια νὰ λέγωμεν στελέχη τοῦ στρατοῦ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικούς, δύνασθε, χωρὶς νὰ σφάλητε, νὰ εἴπητε, ὁ ἐνεργὸς στρατὸς ἐν ὥρᾳ εἰρήνης εἶναι τὸ στέλεχος τοῦ ὅλου στρατοῦ ἐν ὥρᾳ πολέμου; δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε. Ἔχετε ἀπόλυτον ἀνάγκην, κύριοι, νὰ σκεφθῆτε, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὸ ἐσκέφθη, διότι εἰς τὸ νομοσχέδιον τῆς ἐθνοφρουρᾶς πολὺ καλὰ λέγει, ὅτι καὶ ἰδιῶται γίνονται ἀξιωματικοί. Καὶ ὅταν εἰς τοὺς πολίτας ἰδιώτας ἐμπιστεύεσθε τὴν τύχην τοῦ Κράτους, δὲν θέλετε αὐτοὺς ὡς ἀξιωματικοὺς κἄπως μορφωμένους στρατιωτικῶς; Ἐμελέτησα καὶ εὗρον, ὅτι οἱ ἐννοήσαντες καλλίτερον παντὸς ἄλλου τί θὰ εἰπῇ στρατιωτικὴ δύναμις ἑνὸς Κράτους εἶναι οἱ Ἑλβετοί. Δὲν ἔχουσι κανένα σχεδὸν μόνιμον ἀξιωματικὸν, ἀλλ’ ἔχουσι γεννηθῆ ἀπὸ τὸν Θεὸν τοιοῦτοι οἱ Ἑλβετοί· οὐδεὶς ὅμως ἐτόλμησε νὰ τοὺς μιμηθῇ, οὔτε θὰ τοὺς μιμηθῇ.

§105ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Οἱ Ἀμερικανοί.

§106Β. ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Αὐτοὶ ἔχουσιν ἄλλα προηγούμενα. Τὰ ἄλλα Κράτη ὅμως ἔχουσιν ἀνάγκην μονίμου στρατοῦ, κατὰ συνέπειαν, ἀξιωματικῶν ἐνεργῶν. Εἰς ὅλους τοὺς ὀργανισμοὺς καὶ δι’ αὐτὸν τὸν μόνιμον στρατὸν ἔχουσιν ὡρισμένους ἀξιωματικοὺς μὴ ἀξιωματικούς. Ἐξηγοῦμαι. Ἐν ὥρᾳ εἰρήνης ὁ λόχος π. χ. ἔχει κατὰ τὸ γαλλικὸν σύστημα 65 στρατιώτας, κατὰ τὸ γερμανικὸν 105· δὲν ἔχει λοιπὸν ἀνάγκην νὰ ἔχῃ ὁ λόχος 4 ἀξιωματικοὺς, καὶ διὰ τοῦτο ὁ λόχος ἐν Γαλλίᾳ, ἀντὶ τοῦ λοχαγοῦ, τῶν ὑπολοχαγῶν καὶ δύο ἀνθυπολοχαγῶν, ἔχει τὸν λοχαγὸν, τὸν ὑπολοχαγὸν καὶ ἕν ἀνθυπολοχαγὸν, ὁ δὲ ἕτερος ἀνθυπολοχαγὸς εἶναι «ἐπίκουρος» ἢ δόσατε οἱανδήποτε λέξιν ἑλληνικὴν θέλετε· παρόμοιον συμβαίνει καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν. Αὐτοὶ δὲν εἶναι εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐν ὥρᾳ εἰρήνης. Πόθεν λαμβάνονται; Ἀπὸ τοὺς ἀπερχομένους ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, οἵτινες ἢ διήνυσαν ὁλόκληρον τὴν θητείαν, ἢ οἵτινες ἐπωφελήθησαν ἀπὸ τῆς διατάξεως τοῦ στρατολογικοῦ νόμου τοῦ νὰ ὑπηρετήσωσιν ὡρισμένον χρόνον, καθόσον ἐκεῖ ὑπάρχει ἡ διάταξις τῆς μονοετοῦς θητείας. Ἀλλὰ ταῦτα, κύριοι, ἂν ἤθελόν ποτε γείνει, εἶναι κατὰ τοῦ στρατοῦ. Ἐγὼ ἔλαβον τὸν λόγον δι’ αὐτὸ καὶ μόνον καὶ ἐμμένω ἐπ’ αὐτοῦ, διότι ἐῤῥέθησαν πολλοὶ λόγοι πρὸς ὑποστήριξιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ στρατοῦ. Ἐκεῖνος ὑποστηρίζει τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ, ὅστις διδάσκει εἰς τὸν στρατὸν τὰς ὑποχρεώσεις του, ὅστις λέγει εἰς τὸν στρατὸν, ὅτι, διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἄξιος ἑαυτοῦ, πρέπει νὰ μανθάνῃ, πρέπει νὰ ἐξασκηθῇ, καὶ ἐν συνόλῳ εἰπεῖν, νὰ μορφωθῇ. Βεβαίως μόνον τὸ πνεῦμα δὲν σημαίνει τίποτε, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀκατέργαστος ὕλη εἶναι οὐδὲν ἀπέναντι τοῦ πνεύματος. Ὀφείλουν νὰ συνδυασθῶσιν ἀμφότερα, διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἡ μόρφωσις. Δὲν θέλω, κύριοι, ν’ ἀπελπίσω ἡμᾶς αὐτοὺς, ἀλλὰ δὲν πειράζει νὰ τὸ εἴπω. Μὴ ἐγγίζετε τὸ ζήτημα πῶς γίνονται οἱ ἀξιωματικοὶ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη, διότι θέλομεν ἀναγκασθῆ καὶ ἡμεῖς αὐτοί, οἱ κατέχοντες ἀνώτερον βαθμόν, νὰ φύγωμεν, ἐὰν δὲν εὕρωμεν τὴν θύραν, ἀπὸ τὸ παράθυρον. Τίς ἐν Γερμανίᾳ τολμᾷ, διότι ἁπλῶς κατετάχθη στρατιώτης, νὰ φρονῇ, ὅτι θὰ γείνῃ ἀξιωματικός, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὰ μέσα νὰ μορφωθῇ; Ἀλλὰ ποῖοι γίνονται ἀξιωματικοί; Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατατάσσονται πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἤτοι ἐπὶ προσδοκίᾳ προαγωγῆς, καὶ οἵτινες εἶναι οἱ ἐγγράμματοι. Ἡ Γαλλία εἶναι δημοκρατικωτέρα. Δὲν ἀπαιτοῦν τόσα ἐκεῖ, ὅσα ἀπαιτοῦν οἱ Γερμανοί, ἀλλ’ ἀπαιτοῦσιν ἀρκετά, καὶ ἡμεῖς εἴμεθα ἠναγκασμένοι ν’ ἀπαιτήσωμεν γνώσεις τινάς. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀπαιτοῦν τόσα πολλά, ἐκεῖνο ὅμως τουλάχιστον πρέπει ν’ ἀπαιτήσωμεν, διότι φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μορφώσωμεν στρατὸν ἐξ αὐτομάτου. Εἶναι ἀνάγκη τὰ διορθώσωσι τὰ τοῦ στρατοῦ ἐκ τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω· τὰ κάτω δὲ διαδοχικῶς, διότι δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε εἰς τὴν Ἑλλάδα, θέλει ὁ γενόμενος ἀνθυπασπιστὴς γείνει ἀξιωματικός, ὅταν ἔχῃ τὰ ἑξῆς προσόντα· ἀλλ’ ὀφείλετε νὰ τῷ δώσητε τὰ μέσα νὰ μορφωθῇ. Ἀγνοῶ τί ἔπραξεν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου Τρικούπη. Ἐγὼ εἶχον ἑτοιμάσει σχέδιον διατάγματος, τὸ ὁποῖον εἶχον ὑποβάλει εἰς ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, περὶ μορφώσεως ἀξιωματικῶν· ἐσύστηνα σχολήν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπαξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ ὤφειλον νὰ λαμβάνουν σχετικήν τινα μόρφωσιν, πρὸς δὲ νὰ γίνωνται δεκτοὶ καὶ τελειόφοιτοι τοῦ Πανεπιστημίου καὶ κατωτέρας ἔχοντες γνώσεις, μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι κατόπιν τοὺς ἔστελλον νὰ ὑπηρετήσουν εἰς τὸν στρατόν, ἀφοῦ προηγουμένως ἐσπούδαζον ἐν τῇ σχολῇ ἐκείνῃ. Τοιουτοτρόπως θὰ εἴχομεν ὁπωσοῦν νέους ἀξίους, διὰ νὰ λάβωσιν ἕνα βαθμὸν ἀξιωματικοῦ, χωρὶς νὰ παρεμποδίζηται ἡ πρόοδος καὶ τῶν ἐκ τοῦ στρατοῦ ἀξίων προαγωγή. Αὐτά, κύριοι, ἐνόμισα καλὸν νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ ἰδιαιτέρου ζητήματος· ὡς πρὸς δὲ τὸ κύριον ζήτημα καλὸν φρονῶ, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μᾶς κάμῃ τὴν χάριν ν’ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιόν του.

§107Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Νομίζω, κύριοι, ὅτι μεθ’ ὅσα εἶπεν ὁ ἔντιμος πρὸ ὀλίγου καταβὰς τὸ βῆμα, εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω δύο λέξεις, διότι δυστυχῶς ἔχω πάντοτε τὸ ἀτύχημα, ἢ νὰ μὴ ἐκφράζωμαι πάντοτε ἀπὸ τοῦ βήματος καλῶς, ἢ ὁ ἔντιμος προλαλήσας νὰ παρεξηγῇ πάντοτε τὰ λεγόμενα παρ’ ἐμοῦ, ὅστις καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου ἐζήτησε νὰ ἐπαναλάβῃ τὰς αὐτὰς φράσεις, τὰς ὁποίας ἐξέφρασεν ὅτε ἐσυζητεῖτο ὁ νόμος περὶ ἀποστράτων. Καὶ τότε καὶ σήμερον ἐζήτησε νὰ μοὶ ἀποδώσῃ τὴν πρόθεσιν, ὅτι ἐξεπίτηδες ὑπέβαλον τὸν νόμον, διὰ νὰ ἀποτύχῃ· καὶ σήμερον ὑπηνίχθη καθαρώτερον, ὅτι κηρύττει ἀνίκανον ἀξιωματικὸν ὑπηρετοῦντα εἰς τὰ γραφεῖα. Ἐνῷ λέγω ταῦτα, εἶπε, καὶ τότε καὶ σήμερον, εἶπεν, ὅτι ἐζήτησα νὰ κάμω ἔκκλησιν εἰς τὸ στρατιωτικὸν πνεῦμα τοῦ στρατοῦ, καὶ ἀφ’ οὗ ἀφ’ ἑνὸς τὸν κατηγορῶ, ἀφ’ ἑτέρου θέλω νὰ γείνω δημοτικός. Ἐγώ, κύριοι, καὶ ὡς βουλευτὴς καὶ ὡς ὑπουργός, εἶμαι πάντοτε συνετὸς πρὸς τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐκφέρω ἀπὸ τοῦ βήματος. Σήμερον δ’ ἔχω καθῆκον ν’ ἀναιρέσω τὴν ἰδέαν, ἡ ὁποία ὑπό τινος τῶν μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐξεφράσθη, ὅτι διακρίνω τάγματα καλὰ καὶ τάγματα κακά.

§108ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ εἴπετε προτήτερα, ὅτι, ἐὰν τ’ ἄλλα τάγματα δὲν ἐγένοντο, δὲν πταίουν οἱ ἄνδρες.

§109Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀπήντησα μόνον εἰς τὸν ὑπαινιγμόν, τὸν ὁποῖον ἔκαμεν ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου.

§110ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἀνέφερα γεγονότα, δὲν ἔκαμα ὑπαινιγμόν.

§111ΡΑΛΛΗΣ. Σεῖς ὠνομάσατε τὰ τάγματα.

§112Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Διότι ὁ ὑπαινιγμὸς ἀνεφέρετο εἰς ὡρισμένον ζήτημα, καὶ διὰ τοῦτο ἠθέλησα νὰ τὸ ἀναιρέσω· ἀλλ’ ὁ κ. Ῥάλλης εὗρεν ἀφορμὴν νὰ ὁμιλήσῃ, ὅτι ἔκαμα διάκρισιν μεταξὺ τῶν ταγμάτων, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ἴσα καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἀπονέμω τὴν δικαιοδοσίαν μου ἐξ ἴσου, ἄνευ διακρίσεως ἀριθμοῦ καὶ προσώπων. Κύριοι, ὁ ἔντιμος προλαλήσας βεβαίως εἶπε καὶ ἐξέφερε λέξεις καὶ φράσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι εὔκολον νὰ ἀναιρεθῶσιν· Ἐσυνείθισα ὅμως πάντοτε νὰ λέγω τὴν ἀλήθειαν, εἴτε ὡς βουλευτὴς εἴτε καὶ ὡς ὑπουργός. Δὲν πρόκειται νὰ ἐπαινέσῃ τις τὸν στρατὸν, οὔτε νὰ τὸν κατηγορήσῃ, διότι ἔχει ἐλλείψεις, ὅταν αἱ περιστάσεις δὲν ἐπιτρέπωσι νὰ λάβῃ καλλιτέραν μόρφωσιν· αὐτὸ, κύριε, ἀνῆκεν εἰς τὴν ἐποχὴν καὶ τὴν περίοδόν σας. Διὰ τοῦτο, ὁσάκις ὑποβάλλω νομοσχέδιον, καθὼς καὶ τὸ ὑπὸ συζήτησιν, δὲν εἶχον ἄλλον σκοπὸν παρὰ νὰ ἐκπληρώσω ἀνάγκην τῆς ὑπηρεσίας. Ἀλλ’ ἐπειδὴ, κύριοι, ἐπιθυμῶ νὰ λέγω ὅ,τι φρονῶ, καὶ ἴσως τοῦτο εἶναι ἐλάττωμα, ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ ἀποδείξω ἀλήθειαν τινὰ, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς εἶπον ὅτι τὴν ἀνάγκην αὐτὴν ἐθεώρησα σπουδαίαν, καὶ ἐπειδὴ ἠγέρθη φιλονεικία περὶ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ νόμου, ἐξήγησα εἰς τὴν Βουλὴν τὴν πρόθεσίν μου. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς λεπτομερείας, διότι νομίζω, ὅτι ἀρκετὰ ἐῤῥέθησαν.

§113Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶναι περίεργος τῳόντι ἡ τακτικὴ τῆς παρούσης κυβερνήσεως, καὶ τοῦτο, διότι εἶναι τῳόντι καὶ πρωτοφανὴς ὁ τρόπος τοῦ πολιτεύεσθαι αὐτῆς. (Θόρυβος. Ὅσον περισσότερον μουρμουρίζετε, τόσον περισσότερον θὰ ὁμιλήσω, καὶ γνωρίζετε πολὺ καλὰ πόσον αὐτοὺς τοὺς μουρμουρισμοὺς τοὺς πτοοῦμαι (Θόρυβος.) Λέγω λοιπὸν, ὅτι εἰς ὅλα τὰ ζητήματα, εἴτε νομικὰ, εἴτε πολιτικὰ, εἴτε πραγματικὰ, τὴν αὐτὴν πορείαν ἀκολουθεῖ, καὶ θὰ τὸ ἀποδείξω μεθ’ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Βαλτινός. Ὁ κ. Βαλτινὸς ἦτο ὑπουργὸς ὑπὸ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ εἰσήγαγεν ἐν τῇ Βουλῇ νομοσχέδιον, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ ἴδιος σᾶς ὡμίλησε καὶ τὸ ὁποῖον ὑμεῖς ἐνεκρίνατε. Ὅταν παρουσιάσθη ἡ συζήτησις συνεπείᾳ ἐπερωτήσεως, ὅτι καλῶς ἐπράξατε νὰ διορίσητε πολιτικοὺς προϊσταμένους εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, ὑμεῖς ὁ ἴδιος ἀπὸ τοῦ βήματος εἴπετε, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο χορηγεῖται ἀπὸ τὸν νόμον, καὶ προέβητε εἰς τοῦτο, διότι οὐδὲν ὑπῆρχε τὸ ἀπαγορεῦον τὸν διορισμόν. Ὅταν δὲ σᾶς ἐγένετο ἡ παρατήρησις, καὶ ἀφ’ οὗ δὲν ὑπάρχει ἀπαγορευτικὸς νόμος, καὶ εἴχετε τὸ δικαίωμα νὰ διορίσητε πολίτας, διατί εἰσηγάγετε τὸν νόμον αὐτὸν, ὅστις μᾶς ἐστέρησε διὰ τῶν διατάξεών του τοῦ δικαιώματος τούτου; Τότε εἴπετε, ὅτι περισσότερον σᾶς ἐδόθη τοῦτο τὸ δικαίωμα. Καὶ ἐν τούτοις κατόπιν φέρετε ἑρμηνευτικὸν νόμον, ὄχι νὰ ἑρμηνεύσητε ἀλλὰ νὰ παρερμηνεύσητε τὸν ψηφισθέντα, ὡς ἀνέπτυξεν ὁ κ. Τρικούπης. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔλαβεν ἀφορμὴν ἐκ τινὸς ῥήσεως τοῦ κ. Τρικούπη νὰ εἴπῃ ὅτι «ἡμεῖς σκεπτόμεθα περὶ τοῦ στρατοῦ», ἡμεῖς ἔχομεν καθῆκον νὰ προνοήσωμεν περὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ σεῖς τί θέλετε; θέλετε νὰ φέρητε πολίτας, τοὺς ὁποίους δὲν δέχεται ὁ στρατὸς, καὶ θὰ τοὺς φονεύσῃ. Τοιαύτας γνώμας, τοιούτους λόγους εἶναι δυνατὸν ν’ ἀκούσῃ τις εἰς πολιτισμένον κράτος λεγομένους ἀπὸ ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐνώπιον τοῦ νομοθετικοῦ σώματος; Αὐτὴ εἶναι ἡ διδασκαλία τῆς πειθαρχίας, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ δώσητε σεῖς εἰς τὸν στρατόν; καὶ ποῖος, κύριοι, λέγει αὐτά; Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν Μαυρομιχάλης, ὁ ὁποῖος εἰσάγει εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ ἐθνοφρουρᾶς, λέγων, ὅτι ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ εἰς τὴν ἐθνοφρουρὰν, τοιοῦτοι στρατηγοὶ, ὑποστράτηγοι, συνταγματάρχαι, ταγματάρχαι κτλ. δύνανται καὶ διορίζονται ἀπόστρατοι, φαλαγγῖται, καὶ τελευταῖον πολῖται, ἀλλὰ τοῦτο ἐὰν οἱ πολῖται θέλουν καταδεχθῆ νὰ γείνουν συνταγματάρχαι· ἔπειτα ἔρχεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ καὶ ἀναιρεῖ αὐτὸς ἑαυτόν. Ὁ κ. Τρικούπης τί εἶπεν; εἶπεν, ὅτι εἰς τὸν τόπον αὐτόν, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν ἔχομεν παρὰ τοὺς ἀναγκαίους ἀξιωματικοὺς διὰ τὴν διοίκησιν 12,000 στρατοῦ, ἀφ’ οὗ εὑρισκόμεθα εἰς περίστασιν, εἰς ὁποίαν εὑρισκόμεθα καὶ θὰ εὑρεθῶμεν ἴσως αὔριον, καὶ θὰ παρατάξωμεν 100,000 στρατὸν, τί θὰ κάμωμεν; θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην ἀξιωματικῶν. Καὶ τί σᾶς εἶπε; τοὺς κατωτέρους βαθμοὺς ν’ ἀρχίσωμεν νὰ τοὺς καταρτίσωμεν ἀπὸ τοὺς μᾶλλον εὐπαιδεύτους ἄνδρας τοῦ τόπου· τοῦτο ἐτάραξε τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὸ ἐθεώρησεν ὡς πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον κατέστρεψε τὸν στρατὸν, καὶ ἀνέβη εἰς τὸ βῆμα νὰ ὑποστηρίξῃ αὐτὸν κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀξιωματικοὺς, τοὺς ὁποίους σεῖς θέλετε, ἐὰν λάβητε, ἀρκοῦν; (Θόρυβος.) Ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι τόσον πλουσία, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ καὶ νὰ ἔχῃ 10,000 ἀξιωματικοὺς, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην διαρκῆ· ζητοῦμεν νὰ μᾶς εἴπητε, ποῦ εἶναι τὸ ὑλικόν, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἤθελεν ὁ κ. ὑπουργὸς τοὺς κάμει; Δὲν ἤθελε τοὺς κάμει ἀπὸ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς τοὺς τριμήνους καὶ τετραμήνους, καὶ ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουν τί εἶναι στρατιωτικὴ ὑπηρεσία; Ὁ κ. Μεσσηνέζης ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ εἴπω, ὅτι ἐπὶ ὅλων τῶν ζητημάτων δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπικαλῆται τὸν πατριωτισμόν. Δὲν πρόκειται περὶ πατριωτισμοῦ ἐδῶ. Ὅταν αὔριον γείνῃ ὁ πόλεμος καὶ παρουσιασθῇ ἀνάγκη κινδύνων καὶ θυσιῶν, τότε ἂς φυλάξῃ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὸν πατριωτισμόν του νὰ τὸν δείξῃ· ὅταν ὅμως συζητῆται νομοσχέδιον τοιοῦτον, εἶναι περιττὸς ὁ πατριωτισμός· μᾶλλον ἔχομεν ἀνάγκην τῆς λογικῆς. Ὁ κ. Μίλησης ἀνέπτυξε τὸ ζήτημα λαμπρότατα καὶ σᾶς ἀπέδειξε διὰ τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ...

§114Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σᾶς ἐπιτρέπω νὰ λέγητε ὅτι θέλετε.

§115Α. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐγὼ σοῦ ἐπιτρέπω νὰ λέγῃς καὶ σὺ ὅ,τι θέλεις. Λοιπὸν τελειώνω, κύριοι, ὑποστηρίζων τὴν πρότασιν ὅπως ἐτέθη. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον εἰς βʹ συζήτησιν.)

§116ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 7 μ. μ.