1881.01.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 57

τῆς 24 Ἰανουαρίου 1881.

Ὥρα 2¼ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ἰω. Ῥήγας στρατιώτης, παθὼν ἐν ὑπηρεσίᾳ, ζητεῖ τὴν συνδρομὴν τῆς Βουλῆς. — Οἱ ἐν Ἀμφίσσῃ καπνέμποροι καὶ καπνοπῶλαι ζητοῦσι νὰ μὴ ψηφισθῇ νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τῆς φορολογίας ἐπὶ τοῦ καπνοῦ. Ὁ κ. Ῥοῦφος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου περὶ προσωρινῆς ἀναστολῆς τῶν προθεσμιῶν κλπ. ὡς πρὸς τοὺς στρατιωτικούς. Θὰ τυπωθῇ.

§2ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι, ὑπουργὸς σοφός, εὐγενὴς τὸ γένος, γενναῖος τὰ αἰσθήματα, ὑπουργὸς Ἔθνους μεγάλου, ἰσχυροῦ, φιλελευθέρου, εἴπερ τι καὶ ἄλλο, καὶ συμπαθῶς μέχρι τῆς χθὲς διακειμένου πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ πρὸς τὸ ἔργον τὸ ἐπιβαλλόμενον αὐτῷ, ἀπηύθυνε τελευταῖον, ἀποτεινόμενος οὐ μόνον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἑλληνικὸν λαόν, λόγους θερμοὺς, συμπαθεῖς, ἀλλὰ καὶ πικροὺς, προτρέπων καὶ παραινῶν ἡμᾶς, ὅπως ἀπόσχωμεν ἐθνικοῦ ἔργου, οὗτινος, ἀποτραπέντες ἀπὸ τῶν περὶ τὴν ἐσωτερικὴν τοῦ τόπου διοργάνωσιν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν αὐτοῦ φροντίδων, ἐπελήφθημεν, βιαζόμενοι ὑπὸ τῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐνσκηψάσης ἐθνεγερτικῆς θυέλλης, ὑπὸ τοῦ συνεπείᾳ τῆς θυέλλης ταύτης ἐπελθόντος φοβεροῦ ἀνατολικοῦ πολέμου, βιαζόμενοι ὑπὸ τῶν γενομένων πολλάκις κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς πρὸς τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἐπιτιμήσεων ἐπὶ ἀπραξίᾳ ἐκ δειλίας, ὑπὸ τῶν ὑπὲρ ἡμῶν ὑποσχέσεων καὶ ἀποφάσεων τῆς Εὐρώπης, βιαζόμενοι ἐκ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων πρὸς λαοὺς ἀδελφοὺς, ὑπὸ μυσαρὰν διατελοῦντας δουλείαν, καὶ ἐκ τῆς ἀνάγκης καὶ τοῦ δικαίου πόθου, ὅπως δι’ ἔργων κατασταθῶμεν ἄξιοι τῆς ὑπολήψεως καὶ τῆς προστασίας ἀνδρῶν, ὁποῖος ὁ παραινῶν ἡμᾶς, καὶ λαῶν, ὁποῖοι οἱ ὑπὸ τὴν συνετὴν τούτου διοίκησιν διατελοῦντες. Κατὰ δὲ τὰ ἄρτι κομισθέντα ἐξ Εὐρώπης τηλεγραφικὰ ἀγγέλματα, αὐτοὶ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ γαλλικοῦ ἔθνους, τοῦ σώσαντος ἡμᾶς ἀγωνισθέντας ἐπὶ ἑπταετίαν διὰ τῶν ὅπλων αὐτοῦ ἀπὸ τῆς καταστροφῆς καὶ τοῦ ἐξανδραποδισμοῦ, μετὰ συζήτησιν, ἣν προὐκάλεσεν ἐπιφανὲς μέλος τοῦ γαλλικοῦ Κοινοβουλίου, ὁ πολὺς Προύστ, καὶ καθ’ ἣν ὁ μαρκήσιος Σαὶντ–Ἰλαὶρ, ὁ δεινὸς τοῦ δεινοῦ Ἀριστοτέλους μεταφραστὴς, ἐπανέλαβεν ἀπὸ τοῦ γαλλικοῦ βήματος ὅσα ἔγραψε, πρὸς ἡμᾶς καὶ τὴν Εὐρώπην ἀποτείνων τὸν λόγον, ἐπέκριναν, δεινὸν εἰπεῖν, παμψηφεὶ τὴν τοῦ σοφοῦ ὑπουργοῦ τελευταίαν πολιτείαν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσαλίας. Κύριοι, ὅταν ἔθνη κραταιὰ, πεπολιτισμένα καὶ ὑπερέχοντα ἐν τῷ κόσμῳ, ἀποτείνωσι τὸν λόγον πρὸς ἔθνη μικρὰ, ἀνίσχυρα καὶ πολλάκις παρ’ αὐτῶν εὐεργετηθέντα, τὰ ἔθνη ταῦτα ὀφείλουσιν οὐ μόνον προσοχὴν καὶ σεβασμὸν, ἀλλὰ καὶ ὑπακοὴν εἰς τοὺς λέγοντας, φιλίαν μάλιστα μετερχομένους γλῶσσαν, ἐὰν ἀπολογούμενα δὲν δυνηθῶσι ν’ ἀποδείξωσι καὶ νὰ πείσωσιν, ὅτι κίνδυνοι ἀπειλοῦντες αὐτὴν αὐτῶν τὴν ὕπαρξιν, ὅτι λόγοι ὑπερτάτης καὶ ἀκαταμαχήτου ἀνάγκης, ὅτι λόγοι ἐθνικῆς τιμῆς ἐπιβάλλουσιν αὐτοῖς τὴν πολιτείαν, ἥτις ἄγει μὲν εἰς καταστροφὰς, καὶ σώζει ὅμως τὸ δίκαιον καὶ τὴν τιμὴν, ἄνευ τῶν ὁποίων καὶ αὐτὴ ἡ ὕπαρξις ἀπόλλυσι πᾶν θέλγητρον, πᾶσαν ἀξίαν. Διὰ ταῦτα ἔρχομαι, κύριοι, παρακαλῶν τὴν μὲν Κυβέρνησιν, ἵνα καταθέσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἅπαντα τὰ πρὸς τὸ ζήτημα τῶν πολυτλημόνων ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν σχετιζόμενα διπλωματικὰ ἔγγραφα, ὅπως γνωρίσωμεν ὁποία ἡ ἀληθὴς αὐτοῦ στάσις, καὶ ὅπως ἐκτιμήσωμεν τὰ πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς πολιτείας τοῦ ἔθνους προταθέντα καὶ ὑποβληθέντα, τὴν δὲ Βουλὴν, ἵνα, μετὰ τὴν κατάθεσιν τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων καὶ τὴν δημοσίευσιν αὐτῶν, ὁρίσῃ ἡμέραν, καθ’ ἣν νὰ προβῇ εἰς συζήτησιν περὶ τοῦ ἐθνικοῦ ἔργου, συζήτησιν, ἀνάλογον πρὸς τὸ θέμα καὶ τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, ὅπως ἐκτεθῶσιν ἐν γλώσσῃ συνετῇ, ἅμα τε καὶ ἀνδρικῇ, οἱ λόγοι οἱ ἀναγκάζοντες ἡμᾶς, ἄκοντας καὶ λυπουμένους ἐπὶ τούτῳ, νὰ ἐξακολουθήσωμεν προπαρασκευαζόμενοι εἰς πόλεμον, ἵνα ἐπιτύχωμεν, εἰ δυνατὸν, τῇ ἐπινεύσει τῆς κραταιᾶς Εὐρώπης, εἰρήνην ἔντιμον, ἑπομένως ἀληθῆ καὶ διαρκῆ, ἄλλως ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τάν. Παρακαλῶ τὸ ὑπουργεῖον, ἵνα εὐαρεστούμενον ἀπαντήσῃ εἰς τὴν πρότασίν μου περὶ καταθέσεως τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων. Πιστεύω, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι πλέον πολιτικοὶ λόγοι, μὴ ἐπιτρέποντες τὴν δημοσίευσιν τῶν εἰρημένων ἐγγράφων. Τὰ σπουδαιότερα ἔγγραφα, τὰ προερχόμενα ἐκ τῶν ξένων Δυνάμεων, εἶναι ἤδη κτῆμα τοῦ κοινοῦ. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θέλει ἀποκρούσει τὴν ἑτέραν πρότασίν μου, ὑπαγορευομένην ἐκ τῶν καλῶς ἐννοουμένων ἀναγκῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἐκ τοῦ ὀφειλομένου σεβασμοῦ πρὸς Δύναμιν, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν πολλὰ καὶ μεγάλα, καὶ ἥτις, ὡς δὲν ἔχω τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν, ἐὰν πεισθῇ, ὅτι δὲν ἀντιστρατευόμεθα κατὰ τῶν θελήσεων αὐτῆς ἄνευ λόγων ἀκαταμαχήτου ἀνάγκης, θέλει καὶ πάλιν λάβει ἡμᾶς ὑπὸ τὴν κραταιὰν αὐτῆς προστασίαν.

§3ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Βεβαίως, κύριοι, εὐγενὲς πατριωτισμοῦ αἴσθημα ὑπηγόρευσε τὸν προλαλήσαντα· εὐγενὲς πατριωτισμοῦ αἴσθημα διεγείρει καὶ τὴν ἀγανάκτησίν του, ὅταν ἀνακαλύπτῃ που σημεῖα σκοτεινὰ προσκρούοντα πρὸς τὴν καλὴν καὶ εὐκταίαν διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπαινῶ τὴν προθυμίαν καὶ τὸν ζῆλον τοῦ βουλευτοῦ Αἰγιαλείας. Ἀλλὰ μοι φαίνεται, ὅτι ἡ συζήτησις σήμερον εἶναι πρόωρος, οὔτε ἔχει σκοπὸν, οὔτε δύναται νὰ ὁδηγήσῃ εἰς ἀποτελέσματα αἴσια, ἀφοῦ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἡ Κυβέρνησις ἐν ὀλίγοις ἐξήγησεν ἐνώπιον ὑμῶν τὸν δρόμον, τὸν ὁποῖον ἠκολούθησεν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ τὸν ὁποῖον ἀκολουθεῖ, ἡ δὲ Βουλὴ ἀπεδέχθη, ὅτι ὁ δρόμος οὗτος εἶναι ὁ δρόμος, τὸν ὁποῖον ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀκολουθήσῃ. Μετὰ τοῦτο, κύριοι, δὲν βλέπω λόγον τινὰ, ὅστις θὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ νὰ ἔλθωμεν ἐκ νέου καὶ ἀντιθέτως, ἄνευ δικαιώματος καὶ ἄνευ συμφέροντος, πρὸς συζήτησιν καὶ κύρωσιν συζητήσεως, λαβούσης χώραν ἐνώπιον ἄλλης Βουλῆς Δυνάμεως φίλης, ὑποστηριζούσης τὴν Ἑλλάδα καὶ καταβαλλούσης καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην προσπαθείας φιλελληνικὰς ὑπὲρ τοῦ ζητήματος ἡμῶν. Ἰδοὺ διατί, κύριοι, πιστεύω, ὅτι τοιαύτη ἀντίθετος συζήτησις, οὕτως εἰπεῖν, θέλει ἔχει συνεπείας οὐχὶ ἐπωφελεῖς καὶ ἐπαινετέας. Βεβαίως ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα, οὔτε πρέπει νὰ ἐξελέγξωμεν τοιαύτας συζητήσεις ἢ νὰ ἀντιτάξωμεν πρὸς τὰς συζητήσεις ἄλλων Βουλῶν ἐθνῶν ἄλλων, πολλῷ ἰσχυροτέρων ἡμῶν, πρὸ πάντων τῆς Γαλλίας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, οὐδὲν ἔγγραφον ἔχω ἐκ τῆς Εὐρώπης, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὑπουργείου, νὰ παρουσιάσω· δὲν μοὶ ἐκοινοποιήθη ἐκ μέρους οὐδεμιᾶς Δυνάμεως ἐπισήμως οὐδὲν ἔγγραφον. Ὅ,τι μοὶ ἀνεκοινώθη, μοὶ ἀνεκοινώθη προφορικῶς παρὰ τῶν κυρίων πρέσβεων, καὶ προφορικῶς ἀπήντησα, ἐκτὸς μιᾶς τελευταίας ἐγκυκλίου, οὐχὶ βεβαίως ἐκείνης τῆς δημοσιευθείσης εἰς τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Πέστης», διότι αὐτῆς οὐδεμίαν γνῶσιν ἔχω. Ὅ,τι δ’ εἰς τὰς προφορικὰς ὁμιλίας ἔλαβε χώραν μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Πρέσβεων, ἐν ὀλίγοις ἐξέθηκα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ Βουλὴ γνωρίζει ἤδη τί ἔλαβε χώραν, τί ἐῤῥέθη καὶ ποῦ κατελήξαμεν. Διὰ τοῦτο ἔγγραφον μὲν δὲν ἔχω οὐδὲν, ἡ δὲ συζήτησις δὲν εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία μετὰ τὴν συζήτησιν, ἥτις ἔλαβε χώραν ἐνώπιον ὑμῶν, καὶ ἡ ὁποία ἀπέδειξε καταφανῶς καὶ ἐπισήμως καὶ πάλιν ποῖον εἶναι τὸ φρόνημα καὶ τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς Βουλῆς, καὶ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ συνέπειαν.

§4ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι, οἱ λόγοι μου παρεξηγήθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ πρωθυπουργοῦ.

§5ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶχον σκοπὸν τοιοῦτον.

§6ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὑποθέτω καὶ εὐχαριστῶ ὑμῖν ἐφ’ οἷς εἴπετε, ἐξηγοῦντες τὸ πνεῦμα τὸ ὑπαγορεῦσαν τὴν πρώτην ὁμιλίαν μου. Οὐδέποτε, κύριοι, ἐνόησα νὰ φέρω εἰς ἀντιπαράστασιν τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸ Κοινοβούλιον κραταιοῦ καὶ πολυτρόπως εὐεργετήσαντος τὸν Ἑλληνισμὸν Ἔθνους, πρὸς τὸ Κοινοβούλιον τῆς Γαλλίας. Ἡ πρότασίς μου ἀφορᾷ μόνον εἰς τὸ νὰ ἐκθέσῃ ἡ Βουλὴ ἐν γλώσσῃ μεμετρημένῃ, συνετῇ καὶ ἀνδρικῇ, ἀποτεινομένῃ ὄχι μόνον πρὸς τὴν Γαλλίαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν Εὐρώπην ὁλόκληρον, ἀλλὰ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην, — ὅταν τὰ βουλευτικὰ σώματα λειτουργῶσιν ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει, ὁ λόγος αὐτῶν δὲν περιορίζεται ἐντὸς τοῦ χώρου, ἔνθα γίνονται αἱ συζητήσεις, ἀλλ’ ἀπευθύνεται πρὸς ἅπαντας τοὺς θέλοντας νὰ μάθωσιν ὁποῖα τινά εἰσι τὰ λεγόμενα ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου,—ἐκθέσῃ ἐν γλώσσῃ, ἐπαναλαμβάνω, συνετῇ καὶ ἀνδρικῇ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους εὑρίσκεται τὴν σήμερον εἰς τὴν λυπηρὰν ἀνάγκην νὰ μὴ δίδῃ προσοχὴν εἰς τὰς προτροπὰς, αἵτινες πανταχόθεν ἔρχονται, ἵνα παύσῃ τὸ ἔθνος ἐξοπλιζόμενον, ἵνα παραιτηθῇ τοῦ ἔργου, ὅπερ ἐπιβάλλουσιν εἰς αὐτὸ τὰ ὕψιστα συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἡ τιμὴ ἡ ἐθνική, αἱ ὑποχρεώσεις πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν, οἵτινες ὑφίστανται τὰ πάνδεινα, λῃστεύονται, ἀτιμάζονται, δῃοῦνται. Ταῦτα ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ ἔργον τῶν προπαρασκευῶν τῶν ἀποφασιστικῶν, ἵνα, καθ’ ἃ εἶπον πρὸ μικροῦ, ἢ ἐπιτύχωμεν, διότι δὲν ἑτοιμαζόμεθα πρὸς πόλεμον ἄνευ λόγου, ἄνευ ἀνάγκης, ἕνεκεν πείσματος ἢ ἐπιτύχωμεν τὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν ἐπιποθοῦμεν, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη ἠθέλησε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Ἀνατολήν, χάριν αὐτῆς τῆς ἰδίας, χάριν τῶν συμφερόντων τῆς Εὐρώπης, ἵνα ἐπιτύχωμεν τὴν εἰρήνην, κατὰ τὸ λόγιον, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ μεγαλειτέρα πολιτικὴ ἀλήθεια, ὅτι ὁ θέλων τὴν εἰρήνην, προετοιμάζεται εἰς πόλεμον. Πρέπει νὰ ἑτοιμαζώμεθα λοιπὸν εἰς πόλεμον χάριν τῆς εἰρήνης, ἀλλ’ εἰρήνης ἐντίμου καὶ οὐχὶ ἀπατηλῆς, ψευδοῦς. Δὲν θέλει ὁ Ἑλληνισμὸς νὰ δεχθῇ ἀπατηλὴν εἰρήνην, νὰ εἴπῃ: κλείω τὴν εἰρήνην, δέχομαι τὴν συμβουλὴν τῆς Εὐρώπης, καὶ κατόπιν νὰ ἐπανέλθῃ πάλιν εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα σήμερον. Ἡ Ἑλλὰς θέλει εἰρήνην, ἀλλ’ εἰρήνην σύμφωνον πρὸς τὰς εὐχὰς τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ σύμφωνον πρὸς τὰς ἀνάγκας καὶ τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Εὐρώπης, διὰ τοῦτο προετοιμάζεται εἰς πόλεμον, πολλῷ ὑπέρτερον τῶν δυνάμεων αὐτῆς. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Τουρκία, τυφλώττουσα πρὸς τὸ ἴδιον συμφέρον, ἐὰν ἡ Τουρκία, τυφλώττουσα πρὸς τὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται, ἐξακολουθῇ ἀρνουμένη νὰ πράξῃ ὅ,τι τὰ πάντα ἐπιβάλλουσιν αὐτῇ, ἐὰν ἡ Εὐρώπη πάσχουσα ὅ,τι πρὸ καιροῦ πάσχει, ὁσάκις πρόκειται περὶ Ἑλληνισμοῦ, δηλαδὴ ἐκλαμβάνουσα, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν ἔχει ἰδίαν ὕπαρξιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἀποστρέψῃ καὶ πάλιν ἀπ’ αὐτῆς τὸ πρόσωπον, ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀποφασισμένη νὰ εἴπῃ: ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶν, ἢ μὲ τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Θεσσαλίαν, ἢ ἐῤῥέτω ἡ Ἑλλάς! (Χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Κύριοι, δὲν ἀντίκειται ἡ πρότασίς μου εἰς κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, δὲν ἀντίκειται εἰς τὸν σεβασμὸν τὸν ὀφειλόμενον πρὸς τὰς προστάτιδας Δυνάμεις, πρὸς τὰς κραταιὰς τῆς Εὐρώπης Κυβερνήσεις. Τὰ πάντα, ἐπαναλαμβάνω, τὴν σήμερον εἰσὶ γνωστὰ τοῖς πᾶσι. Δὲν ἀντίκειται λοιπὸν εἰς τὰ διπλωματικὰ ἔθιμα, οὔτε εἰς πολιτικόν τι συμφέρον, οὔτε εἰς τὸν σεβασμὸν πρὸς τὰς Δυνάμεις, ἐὰν καταθέσῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ ἔγγραφα, ἅπερ βεβαίως ἀπηύθυνε πρὸς τὰς Δυνάμεις, ὑπερασπίζουσα τὰ δίκαια τὰ παραβιαζόμενα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ παραβιαζόμενα δίκαια Χριστιανῶν, διατρεχόντων τὴν σήμερον τὸν ἔσχατον κίνδυνον, τὸν τῆς παντελοῦς καταστροφῆς, τὰ ἔγγραφα, ὅσα ἀπηύθυνεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαίων αὐτῶν, ἵνα κρίνωμεν, ἐὰν ἡ ὑπεράσπισις ἡ γινομένη ἦναι ἡ ἁρμόζουσα, ἦναι ἡ δυναμένη νὰ πείσῃ τὰς Δυνάμεις, ὅτι δὲν πράττομεν ὅ,τι ἀντιβαίνει εἰς τὸ καθῆκον ἡμῶν πρὸς τὴν Εὐρώπην, εἰς τὸ καθῆκον ἡμῶν πρὸς τὴν Ἀνατολὴν, εἰς τὰς εὐχάς, τὰς ὁποίας πολλάκις ἐξήνεγκεν ἡ Εὐρώπη, καὶ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν, ὑπὸ τῆς ὁποίας κατέχεται σήμερον, ἵνα μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη. Ἐὰν δὲ μετὰ τὴν κατάθεσιν τῶν ἐγγράφων αὐτῶν, ἡ Βουλὴ προέλθῃ εἰς μίαν συζήτησιν εὐρεῖαν, ἐκθέτουσι κατ’ αὐτὴν τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ὁ Ἑλληνισμὸς εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σκέπτηται ὅπως σκέπτεται σήμερον, νὰ πράττῃ ὅ,τι πράττει σήμερον, καὶ νὰ διατελῇ ἐν τῇ ἀποφάσει νὰ προβῇ εἰς τὸ μέγα τόλμημα, ἐὰν δὲν ἐπέλθῃ εἰρηνικὴ λύσις τοῦ ζητήματος· ἐὰν, λέγω, μετὰ τοιαύτην συζήτησιν καὶ μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν λόγων, ἕνεκεν τῶν ὁποίων τὸ ἑλληνικὸν Ἔθνος, τὸ προγραφόμενον σήμερον ὑπὸ τῆς Εὐρώπης,—ἥτις χθὲς ἀκόμη προῆλθεν εἰς ἀπόφασιν, διὰ τῆς ὁποίας εἶπεν: Ἤπειρος καὶ Θεσσαλία εἶναι ἑλληνικαὶ χῶραι, καὶ ἡ Τουρκία ὀφείλει χάριν τῆς εἰρήνης, χάριν ἑαυτῆς, νὰ παραχωρήσῃ αὐτὰς εἰς τὴν Ἑλλάδα,—δηλώσῃ, ὅτι, ἐὰν ἀναιρέσωσιν ὅσα ἀπεφάσισαν, ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προβῇ ἀποφασιστικῶς εἰς πόλεμον, καὶ μετὰ τὴν συζήτησιν ταύτην καὶ τὴν τοιαύτην ἔκθεσιν ἡ Βουλὴ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, οὐδεμία δύναται νὰ προκύψῃ ἐκ τούτου βλάβη. Τὸ τοιοῦτο, κύριοι, ὄχι μόνον δὲν δύναται νὰ βλάψῃ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἐκ τῆς θέσεως τῆς δεινῆς, εἰς ἣν περιῆλθε τὸ ζήτημα τὸ ἑλληνικόν. Δὲν πρέπει, κύριοι, νὰ κρύψωμεν τὴν ἀλήθειαν· ἡ ἀλήθεια εἶναι, ὅτι τὴν σήμερον Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι μέχρι τῆς χθὲς ἐπροστάτευον τὴν Ἑλλάδα, σήμερον ἀποφαίνονται, ὅτι οὐδέποτε θὰ μεταχειρισθῶσι τὴν βίαν, ἢ μέσα καταναγκαστικά, ὅπως λύσωσι τὸ ζήτημα. Τότε, κύριοι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ λύσωμεν αὐτό; Ἡμεῖς ἐξαντλούμεθα, ἡμεῖς καταστρεφόμεθα. Ἀλλὰ ἔστω, ἡ Ἑλλὰς δὲν καταστρέφεται δι’ ὅσων θυσιῶν ὑφίσταται, ἔχω τὸ ἐπ’ ἐμοὶ τὴν ἰδέαν ταύτην· ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ θέσις τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, οἵτινες περιμένουσιν ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν τὴν ἀπολύτρωσιν αὐτῶν ἀπὸ τοῦ βαρυτάτου τῶν ζυγῶν, καὶ οἵτινες ἐξακολουθοῦσιν εἰσέτι ἔχοντες ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτῶν τὸν τύραννον, ὅστις δὲν ἐπαφίνει αὐτοῖς οὔτε σίελον εἰς τὸ στόμα, κατὰ τὴν κοινὴν παροιμίαν, ὁποία εἶναι ἡ θέσις αὐτῶν; Τί δύνανται νὰ ἐλπίσωσιν οὗτοι ἐκ τῆς τοιαύτης καταστάσεως τῶν πραγμάτων, καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιβάλῃ τοιουτοτρόπως ἡ Εὐρώπη τὴν θέλησίν της εἰς τὸν μὴ πειθόμενον εἰς τὸ δίκαιον τύραννον; Δὲν εἶναι τοῦτο δυνατόν, κύριοι· ὅθεν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ θέσις τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι ἀπελπιστική, καὶ διὰ τοῦτο ὀφείλομεν νὰ καταφύγωμεν εἰς μέσα ἀνάλογα, ὅπως ἐξέλθωμεν ἀπὸ τῆς τοιαύτης θέσεως. Δὲν εἴμεθα ἰσχυροὶ, ἔχομεν ὅμως ὑπὲρ ἡμῶν τὸ δίκαιον, καὶ ὅταν ἐπιζητήσωμεν αὐτὸ δεόντως, ὅταν ἐκθέσωμεν πρεπόντως καὶ μετὰ σεβασμοῦ τὸ δίκαιον αὐτὸ καὶ ὑποδείξωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι ἡ θέσις, εἰς ἣν περιήλθομεν, εἶναι ἔργον τῶν χειρῶν αὐτῆς, καὶ ὅ,τι ἐὰν τολμήσωμεν, εὐθύνεται αὐτὴ ἡ Εὐρώπη, καὶ αὐτὴ θὰ φέρῃ μίαν ἡμέραν τὴν εὐθύνην ὅλων τῶν δυστυχημάτων, ἅτινα πιθανὸν νὰ ἐπέλθωσι, τὸ τοιοῦτον, κύριοι, ὄχι μόνον δὲν βλάπτει τὴν ὑπόθεσιν, ἀλλὰ δύναται νὰ σώσῃ ἡμᾶς καὶ ἐκ τῆς θέσεως τῆς δεινῆς, εἰς ἣν περιήλθομεν, διότι παρὰ ταῖς κυβερνήσεσιν ὑπάρχουσι καὶ λαοὶ, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀδιαφορήσωσιν εἰς τὴν φωνὴν ἑνὸς ἔθνους, τὸ ὁποῖον λέγει: δὲν ζητῶ ἢ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ δικαίου, καὶ δὲν δύναμαι νὰ μένω ἔχον τὰς χεῖρας ἐσταυρωμένας καὶ νὰ περιμένω τὴν ἀπόδοσιν τοῦ δικαίου παρ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀείποτε ὑπῆρξεν ὁ ἐχθρὸς τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, καὶ ν’ ἀποθάνω καὶ τὸν τοῦ μαρασμοῦ καὶ τὸν τῆς δειλίας θάνατον. (Δὲν πιστεύω λοιπὸν, κύριοι, οὔτε ἡ πρότασις περὶ προσαγωγῆς τῶν ἐγγράφων νὰ ἔχῃ τι τὸ προσκροῦον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, οὔτε ἡ συζήτησις, εἰς ἣν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῶν ἐγγράφων.

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Διὰ νὰ ἀναιρέσω μίαν ἀνακρίβειαν, ἀναβαίνω τὸ βῆμα. Καὶ πάλιν ὁ προλαλήσας εἶπεν, ὅτι ἡ Εὐρώπη δεικνύει ἐχθρικὰς διαθέσεις. Ἐγώ, κύριοι, μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης οὐδεμίαν διάθεσιν ἐχθρικὴν ἀπήντησα ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης, ἥτις ἐξακολουθεῖ ἀείποτε ἔχουσα διαθέσεις εὐμενεῖς πρὸς ἡμᾶς. Ἡ Εὐρώπη προσπαθεῖ νὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἡ ἰδία καθιέρωσε διὰ μέσων οὐχὶ ἐπιβλαβῶν. Βεβαίως ἐπιθυμία ὑπάρχει εἰς τὴν Εὐρώπην νὰ λυθῇ ἐν εἰρήνῃ τὸ ζήτημα, ἀλλ’ ἡ Εὐρώπη οὐδόλως μᾶς εἶπε νὰ περιορίσωμεν τὰς ἀπαιτήσεις μας· ἀκόμη προτροπὴν τοιαύτην δὲν ἔχω ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης· βεβαίως προτρέπουσιν ἡμᾶς νὰ μὴ σπεύδωμεν, νὰ μὴ προκαλέσωμεν ῥήξεις· μέχρι τοῦ σημείου αὑτοῦ ἔφθασεν ἡ Εὐρώπη· εἰς ἐμὲ τουλάχιστον δὲν εἶπεν ἄλλο τι. Δὲν εἶναι καλὸν νὰ ἀποδίδωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην τοιαύτας τάσεις, διότι ἡ Εὐρώπη ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχῃ καλὰς καὶ φιλικὰς διαθέσεις. Κύριοι, μὴ σπεύδωμεν· πρέπει νὰ ἐνεργῶμεν σπουδαίως, φρονίμως καὶ μετριοπαθῶς· σπεύδοντες καὶ ἐκτιθέμενοι εἰς συζητήσεις ἀκαίρους, δυνάμεθα ἀντὶ ὠφελείας νὰ βλάψωμεν μεγάλως. Πρέπει νὰ συστέλλωμεν ὅσον εἶναι δυνατὸν τὴν καρδίαν μας, πρέπει νὰ περιφρουρήσωμεν μὲ φρόνησιν τὸν πατριωτισμόν μας· ὀφείλομεν ὅμως νὰ ἐνεργήσωμεν, ὅπως τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀπαιτεῖ, ἀλλά, κύριοι, μὴ σπουδή· διότι ἡ σπουδὴ μᾶλλον δύναται νὰ βλάψῃ τὸ ζήτημα ἡμῶν καὶ τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν. Ἄλλως τε, μετ’ ὀλίγας ἡμέρας, τὴν Δευτέραν ἢ τὴν Τρίτην, θὰ παρακατατεθῶσιν ἐνώπιόν σας αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις ἐζήτησε· τότε θέλει ἐγερθῆ τὸ ζήτημα περὶ τούτου, τότε θέλομεν ἀναπτυχθῆ καὶ ἡμεῖς, τότε θέλει λάβει τὸν λόγον ἡ ἀντιπολίτευσις, καὶ ἡ Βουλὴ τότε μᾶλλον ἐγκαίρως θέλει φθάσει εἰς ἓν ἀποτέλεσμα, διότι ἤδη ὅ,τι ζητεῖ ὁ κ. Μεσσηνέζης, εἶναι πρόωρον.

§8ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε πρόεδρε, προσκαλῶ τὸν Ἑλληνισμὸν νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῆς ὑπερασπίσεως τῶν δικαίων αὑτοῦ, πρὶν ἐπέλθῃ ἡ προπαρασκευαζομένη νέα ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης. Δὲν ἐπέδρασεν ἡ Εὐρώπη, λέγει ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν· ἐρωτῶ τὸν Ὑπουργόν, διατί δὲν προέβη εἰς τὴν ἔκδοσιν τοῦ Διατάγματος τῆς συγκαλέσεως τῆς ἐφεδρείας;

§9ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τοῦτο θὰ τὸ εἴπω μεθαύριον.

§10ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διότι ἐπεβλήθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ σύνεσις καὶ ἡ μετριοπάθεια. Ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, δὲν θέλω πράγματα παρακεκινδυνευμένα· ἀλλὰ ζητῶ, ἐνόσῳ εἶναι καιρὸς εἰσέτι, ὁ Ἑλληνισμὸς νὰ πράξῃ ὅ,τι ὀφείλει νὰ πράξῃ, ὅπως φωτίσῃ τὴν Εὐρώπην, καὶ ὅπως ἀνέλθῃ εἰς τὸ σημεῖον, εἰς ὃ πρέπει νὰ ἀνέλθῃ, ἵνα ποιήσηται τὸ μέγα τόλμημα. Ὅταν τὰ πράγματα διεξάγωνται ἐν σιωπῇ, ὅταν τὰ πράγματα διέπωνται ἐν ἀγνοίᾳ ἡμῶν, ὅταν τὸ ἔθνος δὲν ἠξεύρῃ ποῦ βαίνομεν, ὅταν δὲν ἠξεύρῃ τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα, βεβαίως ὁ τόπος δὲν ἀποκτᾷ τὸ φρόνημα ἐκεῖνο, ὅπερ εἶνε ἀναγκαῖον, ἵνα ἀναλάβῃ τὴν ὑπεράσπισιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δὲν καθίσταται ἄξιος, ὥστε νὰ εἴπῃ ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης: Εὐρώπη, δύνασαι, ἐὰν θέλῃς, νὰ ἐξαλείψῃς ἀπὸ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ δὲν δύνασαι νὰ τὴν ἀτιμάσῃς. (Χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ βαδίζωμεν τὴν πεπατημένην ὁδὸν εἰς τὰς ἐκτάκτους αὐτὰς περιστάσεις· ἡ πολιτικὴ ἀπαιτεῖται νὰ ἦναι ἀνάλογος πρὸς τὴν θέσιν ἢ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν· διὰ τοῦτο δὲν παραδέχομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Καθ’ ἃ εἶπον εἰς τὸν ἴδιον πολλάκις, λέγω καὶ ἤδη: κύριε Πρωθυπουργέ, ὀφείλεις κατὰ πᾶσαν ἑβδομάδα, διὰ διακοινώσεων εἰς τὴν Εὐρώπην, νὰ ἐκθέτῃς τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ Ἑλληνισμὸς· σήμερον φονεύεται εἷς, αὔριον ἀτιμάζεται ἕτερος, γίνονται ληστεῖαι, γίνονται δηώσεις, γίνονται καταστροφαί, τὰ πάντα πρέπει νὰ ἐκτίθενται διὰ τακτικῶν διακοινώσεων, ἵνα ἴδῃ ἡ Εὐρώπη, ὅτι ἡ ἀδιαφορία, ὅτι ἡ σιωπὴ εἶνε καταδίκη εἰς θάνατον ἄτιμον. Πολλάκις εἶπον πρός τε τὴν συμπολίτευσιν καὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν, καὶ ἐπαναλαμβάνω, ἡ θέσις τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶνε τοιαύτη, ὥστε πρέπει νὰ ἑνώσωμεν ὅλας ἡμῶν τὰς δυνάμεις, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασαν οἱ πατέρες ἡμῶν, οἵτινες δὲν ἐπεζήτησαν τίποτε ἄλλο, ἢ σωτηρίαν πίστεως καὶ πατρίδος, καὶ διὰ τοῦτο ἔφθασαν ἐκεῖ ὅπου ἔφθασαν. Ἐλπίζω, ὅτι τὰ ἔγγραφα θὰ κατατεθῶσι, τοὐλάχιστον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπηύθυνε πρὸς τὰς Δυνάμεις.

§11ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Ὑποβάλλω ἀναφορὰν τοῦ κ. Σταματίου, παραπονουμένου, ὅτι ὁ ἐν Πειραιεῖ ἔμπορος Μέρμηγκας, καταδικασθεὶς πρὸ τεσσάρων μηνῶν ὑπὸ τοῦ τελωνείου Πειραιῶς εἰς πρόστιμον ἐκ δραχμῶν 29,000, ἐπὶ λαθρεμπορίῳ, ἐξεκάλεσε τὴν ἀπόφασιν ταύτην πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀπεφάνθη εἰσέτι, οὕτω δὲ ὁ καταδικασθεὶς δὲν καταδιώκεται. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἵνα συστήσῃ εἰς τὸν ὑπουργὸν τὴν ταχεῖαν ἔκδοσιν τῆς ἀποφάσεως.

§12Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Πρῶτον ὀφείλω νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλήν, ὅτι, κατόπιν τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας περὶ τῶν μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων, διετάχθη τὸ ἐν Τριπόλει τάγμα νὰ ἀποστείλῃ λοχαγὸν καὶ νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις καὶ βεβαιώσῃ ὅ,τι κατὰ τῶν ἀποσπασμάτων ἐῤῥέθη ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ὀλυμπίας. Ἐπίσης πληροφορῶ τὴν Βουλὴν, κατόπιν τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος περὶ ἀποσπάσματος ὑποβαλόντος τοὺς κατοίκους εἰς ὑποχρεώσεις ἐναντίον τοῦ νόμου, ὅτι διέταξα νὰ ἀποσταλῇ λοχαγὸς, ὅπως ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, ἀπέστειλα δὲ καὶ τὴν ἀναφορὰν, ἵνα λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ παράπονα τῶν πολιτῶν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐπερώτησιν τῶν ἐντίμων συναδέλφων περὶ ἑνὸς ἐπιστράτου, περὶ τοῦ ὁποίου ὑπῆρξεν ἐξαίρεσις καὶ ὁ ὁποῖος κατόπιν εἰργάζετο εἰς τὸ γραφεῖον, εἶναι περιττὸν νὰ ἀπαντήσω ἐκ νέου, διότι ἀπήντησα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτων εἶναι, κύριοι, καὶ ἡ ἐπερώτησις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου, γενομένη κατὰ τὴν 19 Ἰανουαρίου, ἥτις συνδέεται μὲ ὅσα εἶπεν ὁ ἔντιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, καὶ μὲ ὅσα κατόπιν θέλουσι ῥηθῆ μετὰ τὴν κατάθεσιν τῶν ἐγγράφων. Λέγω εἰς τὸν κύριον τὸν ἐπερωτήσαντα, ὅτι δύναμαι νὰ δώσω τὰς πληροφορίας, ἃς ἐζήτησεν, ὄχι ὅμως ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει· ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ἔντιμον ἐπερωτήσαντα, ἂν θέλῃ, νὰ προκαλέσῃ νὰ γείνῃ μυστικὴ συνεδρίασις. Ἐν τέλει, κύριοι, χθὲς ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἀπηύθυνεν ἓν παράπονον καὶ παράπονον λίαν σπουδαῖον κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι παρεβίασε τὸν νόμον, τὸν ψηφισθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς, διὰ τοῦ διορισμοῦ πολιτῶν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Συνοπτικῶς ἀπήντησα χθὲς, κύριοι, ἀλλὰ βεβαίως ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων αἱ ἐμαὶ γνώσεις εἶναι ἀνεπαρκεῖς· ὡς ἐκ τούτου ἠρώτησα τὸν ἔντιμον Σύμβουλον τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, νομικὸν ἄνδρα, τὸν ὁποῖον πάντοτε μεταχειρίζεται τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ τῶν διαφόρων ζητημάτων, ἐὰν, διορίσας ἰδιώτας εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων, παρέβη τὸν νόμον τὸν ψηφισθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς περὶ ἀποστράτων, ἢ ἐὰν δὲν παρέβη αὐτόν. Μετὰ τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία ἐγένετο, ἐπείσθην ἔκτοτε ἐγώ· καὶ λυποῦμαι πῶς ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, πολὺ ἀνώτερος ἐμοῦ κατὰ τὰς νομικὰς γνώσεις, δὲν ἐμελέτησεν ἀκριβῶς τὸ ζήτημα αὐτό. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅταν ἐψηφίσθη ὁ νόμος αὐτὸς, ὁ σκοπὸς ἦτο νὰ χορηγήσωμεν ὑπηρεσίαν εἰς τοὺς ἀποστράτους, διὰ νὰ ἀποσύρωμεν ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπηρεσιῶν τοὺς ἐνεργοὺς ἀξιωματικούς· ἀλλ’ εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν συγχρόνως, ὅτι, ἀφοῦ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἀποστράτους νὰ ζητῶμεν τὴν συναίνεσίν των, δὲν εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσωμεν τὴν ὑπηρεσίαν των, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὸ ποσὸν τῶν ἀποστράτων. Διὰ τοῦτο ἐτέθη εἰς τὸν νόμον διάταξίς τις, ἥτις ῥητῶς λέγει: Οἱ ἀπόστρατοι... «ἔτι δὲ καὶ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα.» Τὸ ἄρθρον 8 ῥητῶς λέγει, ὅτι, μὴ ἐπαρκούντων τῶν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν πρὸς πλήρωσιν ὄχι ὅλων τῶν θέσεων, αἱ ὁποῖαι μνημονεύονται, ἀλλὰ πρὸς πλήρωσιν εἰδικῶν θέσεων, διότι τὸ ἄρθρον 8 λέγει «μὴ ἐπαρκούντων τῶν ἀποστράτων τῶν ἐν τοῖς ἐδαφίοις α, δ», Βλέπετε, ὅτι ἀφίνει τὰ β καὶ γ ὡς ὑποχρεωτικά, ὡς ἐπίσης εἰς ἄλλα ἐδάφια εἴτε διὰ τοὺς ἐνεργοὺς ἀξιωματικούς, εἴτε διὰ τοὺς ἀποστράτους. Καὶ ὅταν ἔχωμεν τὸ ἄρθρον 8, ἐννοοῦμεν κάλλιστα, ὅτι τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα δὲν ἔχουν παρὰ ἓν ἄτομον. Τὸ ἄρθρον λέγει: «Δύναται νὰ διορισθῇ καὶ ἰδιώτης ὡς ὑφιστάμενος». Ἀλλὰ ὡς ὑφιστάμενος ποῦ; εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ ὑπουργείου τῶν στρατιωτικῶν δὲν δύναται νὰ ἦναι τμηματάρχης, ἀλλ’ ὑφιστάμενος· δύναται νὰ διορισθῇ εἰς τὰς ἀποθήκας, ἀλλὰ ὄχι ὡς διευθυντής, ὡς ἐπίσης καὶ εἰς ἄλλας θέσεις, εἰς νοσοκομεῖα, θεραπευτήρια κτλ. δύνανται νὰ προστεθῶσι ἰδιῶται, ἀλλὰ ὄχι ὡς ἀρχαί, ἀλλ’ ὑφιστάμενοι· καὶ ἡ λέξις ὑφιστάμενος αὐτὴν τὴν σημασίαν ἔχει. Ὅταν εἶπεν ὁ νομοθέτης, μὴ ἐπαρκούντων τῶν ἀποστράτων διὰ νὰ καθέξωσι τὰς θέσεις εἰς τὴν στρατιωτικὴν σχολήν, εἰς τὰ δικαστήρια, εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ ὑπουργείου καὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, τί ἄλλο, κύριοι, ἐνόει, ἢ ὅτι ἰδιῶται δύνανται καὶ εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα νὰ ὑπηρετῶσι; διότι ὁ νομοθέτης ἐγνώριζεν, ὅτι διευθύνονται ἀπὸ ἓν καὶ μόνον πρόσωπον τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα, καὶ ὄχι ἀπὸ ὑφισταμένους καὶ προϊσταμένους· δὲν ὑπῆρχον ἀξιωματικοὶ ἄλλοι παρὰ μόνον εἷς. Αὐτή, κύριοι, εἶναι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσα ἔκτοτε, καὶ τόσῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἡ ὑπηρεσία τῶν στρατολογικῶν γραφείων εἶναι καθαρῶς πολιτική, εὑρίσκοντο δὲ εἰς τὰς θέσεις αὐτὰς 13 λοχαγοί, τῶν ὁποίων εἶχεν ἀνάγκην τὸ ὑπουργεῖον, ὅπως καταρτίσῃ τὰ στελέχη 4 ταγμάτων, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἔπρεπε νὰ διορισθῶσιν ἰδιῶται. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ διορισθέντα πρόσωπα, ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὴν κοινωνικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου καὶ τὰ διάφορα συμφέροντα. Ἂν καὶ ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ στρατολογικοῦ νόμου καὶ μελέτης δὲν ἐπιτρέπηται νὰ γείνῃ καμμία διάκρισις, οὐχ ἧττον ἐφρόντισα τὰ πρόσωπα τὰ διορισθέντα νὰ μὴ κατάγωνται ἐκ τοῦ αὐτοῦ νομοῦ. Περὶ δὲ τῆς ἐκτιμήσεως τῶν προσώπων, τοῦτο ἀφίνεται πάντοτε εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς κυβερνήσεως. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου. Συνάμα δὲ ὡς ἐκ περισσοῦ θὰ σᾶς πληροφορήσω, ὅτι ὁ κατάλογος τῶν ἐξαιρεθέντων ἀπὸ 13 Ὀκτωβρίου μέχρι 31 Δεκεμβρίου ἀναβαίνει εἰς 935 ἄνδρας, ἤτοι κατὰ τοὺς 3 τελευταίους μῆνας· ὑπολείπονται ὅμως αἱ ἐξαιρέσεις ἀπὸ τοῦ διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως μέχρι τῆς 13 Ὀκτωβρίου, τὰς ὁποίας ἡ ὑπηρεσία ὑπολογίζει εἰς 1500. Αὔριον θὰ ἦμαι εἰς θέσιν νὰ σᾶς εἴπω τὸν ἀκριβῆ ἀριθμόν, ὀνομαστικῶς ὅμως οὐχί, διότι ἀπαιτεῖται χρόνος.

§13ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ χθεσινὴ ἐπερώτησίς μου περὶ προϊσταμένων τῶν στρατολογικῶν γραφείων ἀφώρα εἰς παρανομίαν ἐνεργηθεῖσαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν φρονῶ, ὅτι, παρούσης τῆς Βουλῆς, εἶχον καθῆκον νὰ καταγγείλω, καὶ ἐπιμείνω ὅπως παύσῃ ὑφισταμένη. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι αὐτὸς μὲν δὲν εἶναι εἰδικὸς περὶ τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἐπεκαλέσθη τὴν γνώμην τοῦ παρὰ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν νομικοῦ συμβούλου, τὴν ὁποίαν καὶ μᾶς ἀνέφερεν ὡς οὖσαν δῆθεν ὑπὲρ αὑτοῦ. Ἐὰν ἡ γνώμη τοῦ νομικοῦ συμβούλου ἦναι ὑπὲρ τῶν πραχθέντων παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁμολογῶ, ὅτι θὰ διστάσω περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἰδικῆς μου γνώμης, διότι εἰς οὐδένα τῶν νομικῶν ἐν Ἑλλάδι ἔχω πλειοτέραν ὑπόληψιν ἢ εἰς τὴν κρίσιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ταταράκη. Οὐχ ἧττον φρονῶ, ὅτι εἶναι ἄτοπον νὰ προσάγωσιν ἐξωδίκους γνώμας ἐν τῇ Βουλῇ οἱ ὑπουργοί, ἵνα ἐπικαλῶνται τὴν αὐθεντίαν τῶν ἐξενεγκόντων αὐτάς, προκειμένου περὶ τῶν ἰδίων πράξεων καὶ περὶ τῆς νομιμότητος αὐτῶν. Αἱ αὐθεντίαι ἐνταῦθα εἰς οὐδὲν συντελοῦσι, καὶ ὤφειλεν ὁ κ. ὑπουργὸς, ὠφελούμενος ἐκ τῶν φώτων τοῦ νομικοῦ συμβούλου, νὰ μᾶς ἀναφέρῃ τὰ ἐπιχειρήματα, δι’ ὧν ὁ νομικὸς σύμβουλος ἔπεισεν ἑαυτόν, ὅτι ἡ πρᾶξις εἶναι νόμιμος. Καὶ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα δὲν ἠδύνατο νὰ μᾶς φέρῃ, διότι, ὡς ἐξάγω ἐκ τῆς ὁμιλίας του, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ εἰς τὸν νομικὸν σύμβουλον εἶπεν ὅ,τι καὶ πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι τὰ στρατολογικὰ συμβούλια σύγκεινται ἐξ ἑνὸς μόνου ἀτόμου. Ἐκεῖ ἐστήριξεν ὁ κ. ὑπουργὸς ὅλην τὴν σειρὰν τῶν σκέψεών του· δηλαδή, ὅτι τὸ ἄρθρον 8 ὁμιλεῖ περὶ στρατολογικῶν γραφείων ἐξ ἑνὸς ἀτόμου. Ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει ὅλως ἐσφαλμένην πληροφορίαν περὶ συστάσεως τῶν στρατολογικῶν γραφείων. Τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ἔχουσι πλείονα τοῦ ἑνὸς πρόσωπα, ἔχουσι τὸν προϊστάμενον, ἔχουσιν ἀνθυπασπιστὴν βοηθόν, ἔχουσι γραφεῖς ὑπαξιωματικούς, καὶ δύναται ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐνταῦθα παρὰ τῷ φρουραρχείῳ νὰ μάθῃ ποῖος εἶναι ὁ ἀνθυπασπιστὴς βοηθὸς καὶ τὰ ὀνόματα τῶν γραφέων, τὰ ὁποῖα καὶ ἐγὼ εἶμαι εἰς θέσιν νὰ τῷ εἴπω.

§14Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ ὑπαξιωματικοὶ δὲν θεωροῦνται ὑπάλληλοι.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὥστε τὰ γνωρίζετε, καὶ ἀφοῦ τὰ γνωρίζετε, εἶσθε ἀσυγχώρητος εἰπόντες τὰ ἐναντία καὶ εἰς τὸν δικαστικὸν σύμβουλον, καὶ μεθ’ ὅσα τῷ εἴπετε, ἐπικαλεσθέντες τὴν γνώμην αὐτοῦ. Ἐὰν τὰ ἐγνωρίζετε, ἡ πρᾶξίς σας ἀπέναντι τῆς Βουλῆς εἶναι πολὺ σπουδαία, διότι καὶ ἐγώ, ἐὰν δὲν εἶχον αὐτὴν τὴν σημείωσιν, ἤθελον κλονισθῆ· εὐτυχῶς ἔλαβον παρὰ προσώπου ἁρμοδιωτάτου περὶ τὰ τοιαῦτα τὴν πληροφορίαν, ὅτι εἰς τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ὑπάρχει βοηθὸς μὲ τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνθυπασπιστοῦ καὶ γραφεῖς ἔχοντες βαθμὸν ὑπαξιωματικοῦ, συγκροτοῦντες μετὰ τοῦ διευθύνοντος τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, καὶ ἀπορῶ πῶς θέτει ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πολιτικοὺς ὡς προϊσταμένους στρατιωτικῶν. Πῶς συμβιβάζεται τοῦτο μὲ τὰς ἰδέας του περὶ στρατιωτικῆς πειθαρχίας, ἀνθυπασπιστὴς νὰ διατάσσηται νὰ ὑπακούῃ εἰς πολίτην; οὐδ’ εἶναι ἀκριβὲς τὸ ῥηθὲν παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι αἱ θέσεις αὗται δὲν εἶναι θέσεις στρατιωτικαί· αἱ θέσεις αὗται, κατὰ τὸν νόμον τὸν γαλλικόν, ἐξ οὗ ἡμεῖς ἠρύσθημεν τὸν ἡμέτερον, δίδονται μόνον εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς· οὐδέποτε ἐφαντάσθη ὁ Γάλλος νομοθέτης νὰ τὰς θεωρήσῃ ὡς θέσεις διοικήσεως, εἶναι θέσεις, τὰς ὁποίας κατέχουσιν ἐκεῖ στρατιωτικοὶ μάχιμοι, διότι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ τάγματος τοῦ εὑρισκομένου ἔνθα ἑδρεύει τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, αὐτοὶ ὑπηρετοῦσι καὶ εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον χάριν οἰκονομίας. Ὥστε, κατὰ τὴν ἀρχικὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, ἐπρόκειτο νὰ κατέχωσι τὰς θέσεις ταύτας ἀξιωματικοὶ μάχιμοι· οὐδόλως εἶναι διοικητικαὶ αἱ θέσεις αὗται, καὶ σήμερον διορίζονται εἰς τὰς θέσεις ταύτας ὡς προϊστάμενοι πολῖται. Ὄχι μόνον παραβλάπτομεν οὕτω τὴν λειτουργίαν τοῦ νόμου ὡς πρὸς τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἡ κοινωνία ὀφείλει νὰ ἔχῃ, ὅτι ὁ νόμος οὗτος δὲν ἐκτελεῖται διὰ τῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι παραβαίνομεν καὶ τοὺς κανόνας τῆς στρατιωτικῆς πειθαρχίας.

§16Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία δὲν ἀναγνωρίζει ὡς προϊσταμένους ἢ ὡς εὐθυνομένους ἐνώπιόν σας, ἢ ἀξιωματικούς. Διὰ νὰ ἦναι τις ἀξιωματικός, πρέπει νὰ ἔχῃ τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ καὶ ἄνω· κάτω τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ δὲν ὑπάρχει εὐθύνη νομική, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ὑπάρχει ἀπαίτησις. Ὅταν παρέλαβον τὴν ὑπηρεσίαν, εὗρον τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα διευθυνόμενα ὑπὸ λοχαγῶν. Βεβαίως, κύριοι, εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν τῶν δέκα ἡλικιῶν ἦτο ἀδύνατον ἓν ἄτομον νὰ ἐνεργήσῃ μίαν τοιαύτην κοπιώδη ἐργασίαν· ἔπρεπε νὰ τῷ δοθῶσιν ἀριθμός τις γραφέων, οἱ κατὰ τὴν ὑπηρεσίαν λεγόμενοι ἀνάλογοι ὑπηρέται. Πώποτε, κωλυομένου τοῦ προϊσταμένου, δὲν ἀνετέθη ὑπηρεσία εἰς οὐδένα ἄλλον, ὁσάκις λόγος ὑπηρεσίας ἠνάγκασεν εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ διευθύνοντος στρατολογικὸν γραφεῖον· πώποτε δὲν ἀντικατεστάθη ἀξιωματικὸς ὑπὸ ὑπαξιωματικῶν.

§17ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐναντίον σας.

§18Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Τρικούπης ἠθέλησε νὰ ἐξαγάγῃ, ὅτι δηλαδὴ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα συγκροτοῦνται ἐκ πλέον τοῦ ἑνὸς ἀτόμου, καὶ ἑπομένως ἔχουσιν ὑφισταμένους, καὶ κατὰ συνέπειαν προϊσταμένους, αὐτὸ δὲν εἶνε εἰς τὴν παροῦσαν διάταξιν, καὶ αὐτὸ προέβλεψε καὶ τὸ ἄρθρον 8, διότι καὶ εἰς ἄλλας περιστάσεις προέβλεψε νὰ ἐργάζηται ὁ ἰδιώτης, ἀλλ’ ἐκεῖ ὑποχρεωτικοὶ εἶναι οἱ προϊστάμενοι. Κύριοι, δὲν ἐπιτρέπεται ἄλλη ἑρμηνεία τοῦ νόμου, ἀλλά, μολονότι συνήνεσεν εἰς τὰς ἰδέας μου ὁ κ. σύμβουλος τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, βεβαίως ὅλην τὴν εὐθύνην ὑπέχω ἐγώ· ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τῶν ὁποίων βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ ἀναλάβω καὶ ἠθικὴν εὐθύνην, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἡρμήνευσα τοὺς νόμους, δύνασθε νὰ μὲ καταδικάσητε, ἀλλὰ δὲν τὸ ἔκαμα βεβαίως ἐκ δολίας προαιρέσεως. Ἀλλ’ ὅταν μὲ καταγγέλλῃ ὁ ἐκ Μεσολογγίου βουλευτής, ὅτι ὑφήρπασα τὴν γνώμην τοῦ νομικοῦ συμβούλου, πλανᾶται ὁ κ. Τρικούπης· διότι εἰς τὸν νομικὸν σύμβουλον ὑπεδείξαμεν, ὅτι τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον σύγκειται ἀπὸ δεκανεῖς, ἀνθυπασπιστὰς καὶ ὅλους αὐτούς, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἠλλοίωσε τὴν γνώμην τοῦ συμβούλου, διότι, κατὰ τὴν κρίσιν του, δὲν εἶναι ὑπάλληλοι, δὲν φέρουν τὰ στοιχεῖα τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ προϊσταμένου. Ἡ ὑπηρεσία τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τῆς 8 Ἰουλίου οὐδέποτε ἀπεδέχθη τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατολογικῶν γραφείων δι’ ὑπαξιωματικῶν, οὐδέποτε δὲ μέχρι τοῦδε εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον ὑπῆρξαν δύο ἀξιωματικοί· ὑπάρχει εἷς ἀξιωματικός, καὶ οἱ λοιποὶ ὑπαξιωματικοί, ἀπὸ δεκανέως μέχρις ἀνθυπασπιστοῦ. Κύριοι, αὐτοὶ ἦσαν οἱ λόγοι, καὶ ὁ σύμβουλος ἐγνωμάτευσεν ἐν γνώσει, ὅτι τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ἔχουσι βοηθοὺς ὑπαλλήλους, ὑπηρέτας, ἀλλὰ μὴ δυναμένους ν’ ἀντικαταστήσωσιν ἀνωτέρους, καὶ ἐγνωμάτευσεν ὅπως ἐνόμιζον καὶ ἐγώ. Ἀλλὰ τὸ βέβαιον καὶ τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἐγὼ ὁ συντάξας τὸ σχέδιον τοῦ νόμου ἐθεώρησα, ὅτι ἦτο ἀνάγκη ἀπόλυτος νὰ μεταχειρισθῶ κατὰ πρῶτον λόγον ἀποστράτους καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἰδιώτας· οὐδεὶς πλάγιος λόγος, οὔτε ἔλλειψις σεβασμοῦ πρὸς τὸν νόμον, οὔτε λόγος κομματικὸς ὑπηγόρευσε τὸ μέτρον αὐτὸ, ἀλλ’ εἶναι ἀπόῤῥοια τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ ἔχωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρους ἀξιωματικοὺς εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Νομίζω, ὅτι ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, καὶ πρὸς ἐπιβεβαίωσιν τοῦ καθήκοντός μου προσῆλθε καὶ ὁ σύμβουλος τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν· ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐκ τῶν ζητημάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ γνώμη αὕτη ἔχει αὐθεντίαν, ἂν αἱ λέξεις δὲν ἦναι ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου. Ἐγὼ οὕτω πως ἀντελήφθην τὸν νόμον, οὕτω πως τὸν ἡρμήνευσα· ἂν ἡ Βουλὴ θέλῃ νὰ δώσῃ ἄλλην ἑρμηνείαν, θέλω εὐχαρίστως τὴν ἀποδεχθῆ.

§19ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι, προκειμένου ἡ Βουλὴ ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἑρμηνείαν νόμου, τὸν ὁποῖον αὐτὴ ἡ ἰδία πρὸ μικροῦ ἐψήφισε, δὲν ἁρμόζει, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ν’ ἀνατρέχωμεν εἰς τὰς ἑρμηνείας οὐδενὸς ἄλλου· τὸν νοῦν τοῦ νομοθέτου οὐδεὶς ἄλλος δύναται νὰ τὸν ἑρμηνεύσῃ ὀρθότερον ἐκείνου, ὅστις ἐψήφισε τὸν νόμον αὐτόν. Ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου τούτου; ν’ ἀντικαταστήσῃ τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικοὺς δι’ ἀποστράτων, ὁρίζει δὲ, ὅτι οἱ ἀπόστρατοι ἀξιωματικοὶ δύνανται νὰ διορισθῶσιν εἰς τὰς δεῖνα ἢ δεῖνα θέσεις· μετὰ ταῦτα λέγει, ὅπου δὲν ὑπάρχουσιν ἀπόστρατοι, δύνανται νὰ διορισθῶσι καὶ πολῖται, δηλ. οἱ πολῖται θέλουν ἀντικαταστήσει ἀποστράτους, οἵτινες ἤθελον ἀντικαταστήσει τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ. Ἀφοῦ λοιπὸν εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον εἷς μόνος ἀξιωματικὸς ὑπάρχει, λέγει δὲ ὁ νόμος, ὅτι θέλει τὸν ἀντικαθιστᾷ ἀπόστρατος, καὶ ἐν ἐλλείψει αὐτοῦ, πολίτης, εἶναι προφανὲς, ὅτι ἐπιτρέπεται καὶ ἡ δι’ ἰδιώτου ἀναπλήρωσις τοῦ ἐν τῷ στρατολογικῷ γραφείῳ ἑνὸς καὶ μόνου ἀξιωματικοῦ.

§20Α. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη εἶναι λίαν παράδοξος· ὑπέθετον, ὅτι ἡ εὐθεῖα γραμμὴ εἶναι ἡ συντομωτέρα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς γνωρίζει πολὺ καλὰ τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν· ὅταν ὁ νομοθέτης λέγῃ εἰς αὐτὸν νὰ διορίζῃ πολίτας εἰς θέσεις ὑφισταμένων, καὶ δὲν ὑπάρχουν τοιαῦται, δὲν πρέπει νὰ διορίζῃ· περισσότεροι λόγοι εἶναι μάταιοι. Ὑπάρχει κλάδος τις, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει ὑφισταμένους; Μὴ διορίζετε. Ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι περιστροφαί.

§21ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἐὰν ἰδιώτης, ἐκτελῶν ὑπηρεσίαν στρατιωτικὴν, ἔλθῃ εἰς ῥῆξιν πρὸς ἀξιωματικὸν, πῶς θὰ τιμωρηθῇ, στρατιωτικῶς ἢ πολιτικῶς;

§22ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μοὶ φαίνεται παράδοξος ἡ ἀξίωσις, ἣν ἔχουσι παρ’ ἡμῶν, νὰ πιστεύσωμεν παρὰ τὸ σαφὲς γράμμα τοῦ νόμου, ὅτι ἡ λέξις ὑφιστάμενος σημαίνει προϊστάμενος. Ἡμεῖς ἔχομεν προϊσταμένους τῶν Στρατολογικῶν γραφείων, καὶ οὗτος εἶναι ὁ μόνος τίτλος, τὸν ὁποῖον δυνάμεθα νὰ ἀποδώσωμεν εἰς αὐτοὺς, ἀπέναντι δὲ τοῦ τίτλου τούτου ἔχομεν διάταξιν τοῦ νόμου, λέγουσαν, ὅτι δὲν διορίζονται πολιτικοὶ ὑπάλληλοι εἰς θέσεις στρατιωτικὰς ἐξ ἐκείνων, εἰς τὰς ὁποίας καλοῦνται σήμερον καὶ οἱ ἀπόστρατοι, εἰμὴ μόνον ὡς ὑφιστάμενοι. Καὶ ἐνῷ κατὰ ταύτην μόνον ὑφιστάμενοι διορίζονται, ὡς ἤθελε φανῆ, ἂν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς ἀνεγίνωσκε καὶ τὰς τελευταίας λέξεις τοῦ ἄρθρου, ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν, νηφάλιοι πρὸς νήφοντας, νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ὑφιστάμενος σημαίνει προϊστάμενος. Ἀλλὰ, λέγουσι, τὸ ἄρθρον 8 τοῦ νόμου περιλαμβάνει ἐν ταῖς περιπτώσεσιν αὑτοῦ καὶ τὰ Στρατολογικὰ γραφεῖα, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιτρέπεται νὰ διορισθῶσιν εἰς αὐτὰ καὶ πολῖται· τοῦτο δὲ ἀνεξαρτήτως τῆς ἐξετάσεως, ἂν πρόκηται περὶ προϊσταμένων ἢ ὑφισταμένων. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον ἔχει σχεδὸν αὐτολεξεὶ οὕτω: «Μὴ ἐπαρκούντων τῶν ἀποστράτων πρὸς πλήρωσιν τῶν ἐν τοῖς ἐδαφίοις α—ζ θέσεων (πλὴν τῶν ἐξαιρουμένων ἐδαφίων) καὶ τῶν Στρατολογικῶν γραφείων, διορίζονται εἰς τὰς θέσεις ἐκείνας καὶ πολῖται ὡς ὑφιστάμενοι.» Ἦτο καθαρῶς τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο λέγει, ὅτι ὁσάκις ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ πληρωθῶσι θέσεις καὶ τῶν Στρατολογικῶν γραφείων καὶ ἐκ τῶν ἐν τοῖς λοιποῖς ἐδαφίοις ἅτινα ἀναφέρει τὸ ἄρθρον 8 τοῦ νόμου, ἂν δὲν ἐξαρκῶσιν οἱ ὑπάρχοντες ἀπόστρατοι πρὸς πλήρωσιν ἁπασῶν τῶν θέσεων, ἐν μὲν τοῖς Στρατολογικοῖς γραφείοις διορίζονται πάντοτε ἀπόστρατοι, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις θέσεσι καὶ πολῖται, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ μόνον ὡς ὑφιστάμενοι. Ὥστε ὁ νόμος εἶναι σαφέστατος.

§23Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀπαντῶν εἰς τὸν ἔντιμον φίλον μου κ. Οἰκονόμον, λέγω, ὅτι ἔχομεν κατὰ τὸν νόμον στρατολογικὸν συμβούλιον, ὁρίζει δὲ ὁ νόμος ἐκ τίνων συγκροτεῖται· μετὰ τὴν διάταξιν ταύτην ἔχομεν δευτέραν διάταξιν, καθ’ ἣν ὁ γραμματεὺς τοῦ στρατολογικοῦ συμβουλίου εἶναι ὑπάλληλος πολιτικὸς, «εἷς ὑπάλληλος τῆς Νομαρχίας, ἐκλεγόμενος ὑπὸ τοῦ Νομάρχου.» Ἔχομεν λοιπὸν στρατολογικὸν συμβούλιον, τὸ ὁποῖον κανονίζει ὁ νόμος, καὶ γραμματέα τούτου, ὃν ὁρίζει ἐπίσης ὁ νόμος, ὑπάλληλον τῆς Νομαρχίας. Οὐδεμίαν ἄλλην διάταξιν εἰς τὸν νόμον ἔχομεν περὶ γραφείου στρατολογικοῦ, πῶς συγκροτεῖται καὶ ἀπὸ ποῖα πρόσωπα· ἑπομένως τεκμαίρεται ἀναμφισβητήτως, ὅτι ἡ ἐκτελοῦσα ἀρχὴ, ἀφοῦ δὲν ἔχει ὁρισμόν τινα οὐδὲ περιορισμὸν εἰς τὸ νὰ διορίσῃ βοηθητικὸν προσωπικὸν καὶ πολίτας, διότι οὐδεὶς νόμος λέγει τι περὶ τούτου....

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ νόμος ὁρίζει τὰ περὶ τούτου ἐν ἰδιαιτέρῳ κεφαλαίῳ.

§25Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀλλὰ πῶς συγκροτεῖται τὸ γραφεῖον αὐτὸ, οὐδεὶς νόμος λέγει. Ὅταν λοιπὸν δὲν ὑπάρχῃ περιορισμὸς οὐδὲ ὁρισμὸς οὐδεὶς, ἕπεται, ὅτι εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον δυνάμεθα νὰ διορίσωμεν καὶ στρατιωτικοὺς καὶ πολιτικοὺς ὑπαλλήλους, διότι οὐδεὶς νόμος, ἐπαναλαμβάνω, μᾶς ἐμποδίζει. Ἂν λοιπὸν ἦναι δυνατὸν νὰ διορισθῇ ὑπάλληλος πολιτικὸς εἰς τὸ γραφεῖον κατὰ τὸν κείμενον νόμον, ἐννοεῖται, ὅτι νέος νόμος δὲν ἀπαιτεῖται, ὅπως εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον ὑπηρετῶσιν ἀντὶ ἀποστράτων ἰδιῶται. Ὁ Νόμος ὁρίζει, ὅτι διορίζονται ὑπάλληλοι εἰς τὰς δεῖνα θέσεις καὶ εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον τὸ «ὑφιστάμενοι» κατὰ τὸν νόμον ἀφορᾷ εἰς τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας ἢ τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, ἀναφέρουσα περὶ ὑφισταμένου, ἐννοεῖ τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας· ἀφοῦ δὲ δύναται ἄνευ τοῦ νόμου αὐτοῦ νὰ διορισθῇ καὶ πολιτικὸς ὑπάλληλος ὡς μέλος στρατολογικοῦ γραφείου, δὲν ἐνόει ὁ νόμος νὰ κανονίσῃ τὴν περὶ ἧς πρόκειται περίστασιν, διότι εἶναι κανονισμένη, καὶ ὁ νόμος αὐτὸς ἀφορᾷ εἰς τὴν ἱκανότητα τῶν πολιτῶν πρὸς ἀντικατάστασιν ἀξιωματικῶν ὑπὸ πολιτῶν εἰς ἄλλας ὑπηρεσίας, περὶ ὧν οὐδεὶς ἄλλος νόμος κελεύει. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἡ ὀρθὴ ἑρμηνεία τοῦ νόμου αὐτοῦ δίδει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ πολιτικοὺς εἰς τὰς θέσεις ταύτας, καὶ ἑπομένως ὁ ἁρμόδιος ὑπουργὸς δὲν ἔσφαλε πράξας ὅ,τι ἔπραξε.

§26ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριε πρόεδρε, πιστεύω, ὅτι ἐνδομύχως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς αἰσθάνεται ὅτι ἐλανθάσθη, δὲν συμφωνεῖ δὲ παντάπασι μετὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπερασπιζόμενος τὴν πρᾶξιν αὐτοῦ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἠθέλησε νὰ μᾶς πείσῃ, ὅτι οἱ διευθυνταὶ τῶν Στρατολογικῶν γραφείων ὑπάγονται εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ὑφισταμένων, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπε, ὅτι δύναται τὸ ὑπουργεῖον νὰ διορίζῃ ἀντ’ αὐτῶν πολίτας, διότι οὐδεὶς νόμος ὑπάρχει ὑποχρεῶν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὀνομάζῃ προϊσταμένους τῶν Στρατολογικῶν γραφείων ἀξιωματικούς· ἐλησμόνησεν ὅμως, ὅτι ὁ νόμος ὁ πρὸ μικροῦ ψηφισθεὶς καὶ ἀποτυχὼν, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, περὶ ὑπηρεσίας τῶν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν, εἶναι ἀπόῤῥοια τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἤτοι τοῦ 15, νομίζω, ἄρθρου τοῦ νόμου ἐκείνου τοῦ παγίου, οὕτως εἰπεῖν· ἐν τῷ νόμῳ ἐκείνῳ ὑπάρχει ἀναγεγραμμένον, ὅτι διευθυνταὶ τῶν Στρατολογικῶν γραφείων εἶναι ἀξιωματικοί.

§27ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει τοιαύτη διάταξις.

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πλανᾶσθε, κ. ἀξιωματικέ.

§29ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἓν μόνον γνωρίζω, ὅτι τὰ Στρατολογικὰ γραφεῖα ὠργανίσθησαν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μου, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Στρατολογικοῦ νόμου, ἐπειδὴ δὲ ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε δὲν εἶχεν ἀκόμη τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, αἱ θέσεις αὗται ἐδόθησαν προσκαίρως εἰς ἀξιωματικούς, κατέχοντας ἄλλας ὀργανικὰς θέσεις. Ἐν τῇ διανοίᾳ τοῦ ὑπουργοῦ ὑπῆρχεν, ὅτι ἡ θέσις αὕτη εἶναι θέσις ἀξίας, διότι εἰς ὅλους τοὺς στρατοὺς ὑπάρχουν τὰ στρατολογικὰ αὐτὰ γραφεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα δίδεται, πλὴν τῆς ἐργασίας αὐτῆς, ἡ ὁποία ἐδόθη ἐδῶ, καὶ πᾶσα ἄλλη ἐργασία συντελοῦσα εἰς τὴν ταχεῖαν ἐπιστράτευσιν τοῦ στρατοῦ, ἡ στατιστικὴ τοῦ Κράτους, ἡ ἀπαρίθμησις τῶν μετακομιστικῶν μέσων, καὶ χίλια ἄλλα. Τώρα, ἐπειδὴ δὲν παρουσιάσθησαν ἀξιωματικοὶ ἀπόστρατοι, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, μὴ συμφωνῶν μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἐνόμισε καλὸν νὰ ὀνομάσῃ πολίτας. Ὁ νόμος αὐτὸς ἄλλως ἐὰν ἀπέτυχε, κατὰ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπεθύμουν ν’ ἀντικατασταθῇ. Ἐγὼ τοὐλάχιστον, τότε ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος, κατήγγειλα τὸν νόμον ὅπως συνετάχθη, καὶ βεβαίως εἰς τὰ πρακτικὰ θὰ ἦναι σημειωμένον ὅ,τι εἶπον, ὅτι οὐδεὶς ἀξιωματικὸς ἀπόστρατος θὰ καταδεχθῇ νὰ λάβῃ μέρος. Ἐὰν ἐγίνοντο δεκταὶ αἱ παρατηρήσεις μου, ἐὰν ἐδίδετο ὅπως εἰς ὅλους τοὺς στρατοὺς τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἀποστράτους, ἀναλόγως τῆς ἱκανότητος, νὰ μετέχουν καὶ πάσης μαχίμου ἐργασίας, καὶ τὸ δικαίωμα τῆς προαγωγῆς, βεβαίως οὐδὲ εἷς ἀξιωματικὸς ἀπόστρατος ἤθελε καταδεχθῆ νὰ μένῃ ἐν τῇ οἰκίᾳ του, ὅταν ἡ πατρὶς ἔχῃ ἀνάγκην αὐτοῦ· ἀλλὰ σήμερον ἡ φιλοτιμία αὐτῶν τῶν ἀξιωματικῶν εἶναι λίαν προσβεβλημένη ἐκ τῶν διατάξεων τοῦ νόμου.

§30Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ναί· ἀλλ’ αἱ προτάσεις ὑμῶν, κ. Βαλτινέ, ἦσαν χειρότεραι.

§31Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅτι ὁ νόμος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἐνόει, ὅτι οἱ διευθυνταὶ τῶν γραφείων πρέπει νὰ ἦναι στρατιωτικοί, ἔχομεν τὴν ὁμολογίαν αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπειράθη διὰ τῆς μεθόδου τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι διὰ τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἐδόθη τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διορίζῃ καὶ πολιτικούς, ἀφ’ οὗ δὲν ἔκαμεν ἀπαγόρευσιν· ἀλλὰ λησμονεῖ ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅτι εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν νόμον, δι’ οὗ ἐζήτει νὰ λάβῃ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον βεβαίως προηγουμένως δὲν εἶχε, τὸ δικαίωμα τοῦ διορισμοῦ πολιτικῶν, ἐπειδὴ ἄλλως ἦτο περιττὸς ὁ νόμος, διότι, ἐὰν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ πολιτικοὺς ὑπαλλήλους, κατὰ πολὺ περισσότερον λόγον θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διορίσῃ καὶ ἀποστράτους, διότι οἱ ἀπόστρατοι δύνανται νὰ διορισθῶσιν εἰς πᾶσαν πολιτικὴν ὑπηρεσίαν. Δὲν ἐνόησα τί ἤθελε νὰ εἴπῃ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἰς μίαν ὁμιλίαν του· νομίζω, ὅτι εἶπεν, ὅτι ἀξιωματικοὶ λέγονται ἀπὸ τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ καὶ ἄνω, καὶ αὐτὸ εἶναι ἀληθὲς, καὶ ὅτι ἡ στρατιωτικὴ εὐθύνη μόνον αὐτοὺς ἐπιβαρύνει.

§32Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἄλλο ἐνόησα.

§33Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν αὐτὸ ἐννοῆτε, τοῦτο εἶναι βλασφημία· διότι ἡ εὐθύνη εἰς τὰς στρατιωτικὰς τάξεις ἄρχεται ἀπὸ τοῦ στρατιώτου.

§34ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶναι ζήτημα.

§35Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τώρα ὁ νόμος λέγει, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον δύναται νὰ διορίσῃ καὶ πολίτας εἰς τὰς θέσεις τῶν ὑφισταμένων. Ἐὰν τώρα ὁ προϊστάμενος τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου ἦναι ὑφιστάμενος, τότε ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εὑρίσκεται ἐν πληρεστάτῳ δικαίῳ· ἀλλ’ ὀφείλει ν’ ἀποδείξῃ τοῦτο, ὅπερ, κατ’ ἐμὲ, εἶναι ἀδύνατον. Δὲν θὰ συμφωνήσω καὶ μὲ τὸν γείτονά μου καὶ φίλον μου κ. Ῥικάκην, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς εἶναι πρόσφατος, καὶ ἡ ἑρμηνεία πρέπει νὰ δοθῇ ἀπὸ ἡμᾶς. Ἤθελον ἐρωτήσει τὸν κ. Ῥικάκην, δύναται, ἀφοῦ ὁ νόμος λέγει εἰς τὸν ὑπουργὸν «δύνασαι νὰ διορίσῃς πολίτας εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου, ἀλλ’ εἰς ὑφισταμένην θέσιν,» δύναται τὴν ὑφισταμένην νὰ τὴν κάμῃ προϊσταμένην; Ἐὰν κατορθώσῃ νὰ συμβιβάσῃ αὐτὸ, τότε ὁμολογῶ, ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι· ἄλλως καὶ ἡ συζήτησις δικαίως προεκλήθη καὶ ὅ,τι ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη εἶναι ὀρθόν.

§36ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς ποῖον νόμον εὑρίσκεται, ὅτι ὁ λοχαγὸς εἶναι ὁ προϊστάμενος τοῦ γραφείου;

§37ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀφοῦ εἶναι γραφεῖον, εἶναι προϊστάμενος.

§38ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι λογικώτερον ἤθελε θεωρηθῆ νὰ ἑρμηνεύσωμεν τὸν νόμον ὑπὸ τὸ ἀληθὲς αὐτοῦ πνεῦμα. Τὸ ἄρθρ. 8, παραπέμπον εἰς τὸ προηγούμενον ἄρθρον, προσθέτει ῥητῶς «εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον»· αὐτὴ δὲ ἡ προσθήκη βεβαίως δὲν εἶναι κενὴ ἐννοίας. Ἡ πρόβλεψις λοιπὸν αὕτη τοῦ νομοθέτου σκοπὸν ἔχει, ἵνα τὸν ἀξιωματικόν, ὁ ὁποῖος ὑπηρετεῖ ἐν τῷ στρατολογικῷ γραφείῳ, εἴτε προϊστάμενον τὸν ὀνομάσητε, εἴτε ὑφιστάμενον, νὰ τὸν ἀναπληροῖ πολίτης. Προκειμένου λοιπὸν νὰ ἑρμηνεύσωμεν ἕνα νόμον, θ’ ἀκολουθήσωμεν ὡρισμένους κανόνας, ἀκολουθοῦντες τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ οὐχὶ τὴν θέσιν τῶν λέξεων· ἡ τοιαύτη δὲ ἑρμηνεία δὲν δύναται παρὰ εἰς αὐτὸ τὸ συμπέρασμα νὰ μᾶς φέρῃ. Νομίζω λοιπόν, κύριε πρόεδρε, ὅτι ὁποιαδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἡ ἑρμηνεία τῆς λέξεως ὑφιστάμενος, δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, ἥτις, καὶ κατὰ τὸ σαφὲς γράμμα αὐτοῦ, εἶναι, ὅτι ὁ εἷς καὶ μόνος ἀξιωματικὸς, ὁ ἀνήκων εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, δύναται ν’ ἀναπληρωθῇ διὰ πολιτῶν, κατὰ τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ νόμου.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§40ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπειδὴ ἔχομεν τὴν εὐτυχίαν νὰ ἦναι παρόντες οἱ κ. ὑπουργοὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸ ὀλίγου μᾶς ἀνέφερε περὶ στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων μέτρα τινά, τὰ ὁποῖα ἔλαβε, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἔχητε ὑπομονὴν ν’ ἀναγνώσω μίαν καταγγελίαν τοῦ δημάρχου Ναφθίων Ζακύνθου περὶ ἑνὸς γεγονότος, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἐπληροφόρησαν ὀρθῶς τὸν κ. ὑπουργόν. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ δήμαρχος. (Ἀναγινώσκει.)

§41ΒΟΥΛΤΣΟΣ. Ποῖος μοίραρχος; διότι ὁ τελευταῖος μοίραρχος ἀνεκλήθη.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρόκειται περὶ ἀποσπασματάρχου. Μία τελευταία παρατήρησις εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι αὐτή· ὁ δῆμος οὗτος δὲν εἶναι ὑπόχρεως νὰ δώσῃ παρὰ 200 ἐπιστράτους διὰ τὰς 9 ἡλικίας· ὁ δήμαρχος παρέδωκεν ἤδη περὶ τοὺς 170, ὥστε δὲν ἐλλείπουσι παρὰ μόνον 30, καὶ νομίζω, ὅτι κανεὶς ἄλλος δήμαρχος τοῦ Κράτους καθυστερεῖ μόνον 15 τοῖς ἑκατὸν, καὶ ἀντὶ νὰ λάβῃ ἓν ἀριστεῖον αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος, λαμβάνει τοιαῦτα ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν.

§43ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Νὰ ἦσθε πλέον ἢ βέβαιος, ὅτι τοιαῦται πράξεις ἀσχημίζουν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Ἔχω λοιπὸν περισσότερον ὑμῶν συμφέρον, ἐὰν τὰ καταγγελλόμενα ἀληθεύωσι, νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ παρεκτραπέντες.

§44ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἀμφιβάλλω. Σᾶς κάμνω ἀκόμη τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἡ θέσις τοῦ τόπου ἐκείνου πρὸς τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν εἶναι τεταμένη. Τὸ ἐπαρχιακὸν συμβούλιον, τὸ ὁποῖον σύγκειται ἐξ ἀνθρώπων ὅλων τῶν ἀποχρώσεων καὶ ὅλων τῶν προσωπικοτήτων, σύσωμον, ἐξαιρέσει μόνον τῶν 3 συμβούλων τῆς πόλεως, παρουσιασθὲν εἰς τὸν νομαρχεύοντα, παρέστησεν εἰς αὐτὸν, ὅτι δὲν ἐγγυᾶται διὰ τὴν ἡσυχίαν τοῦ τόπου, ἕνεκα τῆς διαγωγῆς αὐτῆς τῶν στρατιωτῶν. Ἐλπίζω, ὅτι οἱ κ. ὑπουργοί, μανθάνοντες τὰ τοιαῦτα, θὰ λάβουν μέτρα, διὰ νὰ μὴ συμβοῦν δυσάρεστα.

§45ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ μὴ ἐξογκώνωμεν τὰ παράπονα διὰ τὴν σύλληψιν τῶν ἐπιστράτων.

§46ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σᾶς λέγω, ὅτι 15% ἐλλείπουσι μόνον.

§47ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ὁ δήμαρχος Μυκηνῶν μόνον 1 καθυστερεῖ.

§48ΓΙΑΛΙΑΣ. Καὶ ἐκ τῆς Κυπαρισσίας εἷς μόνον καθυστερεῖ.

§49ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὴν Δευτέραν νὰ φέρῃ κατάστασιν πόσοι ἐξηρέθησαν μέχρι τῆς 10 Ὀκτωβρίου, διότι ἐπὶ 3,640 νεοσυλλέκτων, δὲν πιστεύω νὰ ἐξηρέθησαν περισσότεροι τῶν 300 ὑπὸ τῆς ὑγειονομικῆς ἐπιτροπῆς. Ἐὰν ὅσα εἶπον πρὶν ἦναι ἀληθῆ, μὲ ἠπάτησαν οἱ ἁρμόδιοι, καὶ πρέπει νὰ τιμωρηθῶσι.

§50ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν.) Πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεγάρων ἀπηύθυνεν ἐπερώτησιν περὶ παραπτώματος ἐν Χαλκίδι τοῦ κυβερνήτου τοῦ «Ναυπλίου». Ἐπροκάλεσα τὴν ἀπολογίαν τοῦ κυβερνήτου ἐκείνου, καὶ ἐζήτησα καὶ περισσοτέρας πληροφορίας ἀπὸ τὸν Νομάρχην, ὅστις, ἐπιληφθεὶς τῆς ἀνακρίσεως, ἀναφέρει, ὅτι ὁ κυβερνήτης οὐδὲν ἔπραξε, προκαλοῦν οὔτε ἐπίπληξιν, οὔτε τιμωρίαν, ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου. Ὑποβάλλω τὰ ἔγγραφα, ἵνα τὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ ἐπερωτήσας. Ἐκ τῆς ἐπερωτήσεως ταύτης λαμβάνω ἀφορμὴν νὰ ἀπαντήσω ἐπὶ τῶν χθεσινῶν καὶ προχθεσινῶν ἐπερωτήσεων τοῦ αὐτοῦ βουλευτοῦ· ἐλπίζω δὲ, ὅτι θὰ ἀρκεσθῇ, πρὸς ὄφελος τῆς ὑπηρεσίας. Μοὶ ἐζήτησε νὰ προσαγάγω κατάλογον ὀνομαστικὸν τῶν ἐν ἐνεργείᾳ μέχρι σήμερον ὑπολογιστῶν, καὶ ἐν ᾧ διέταξα τὸ διευθυντήριον τοῦ ναυστάθμου νὰ μοὶ στείλῃ τοιοῦτον κατάλογον, χθὲς ἐζήτησε νὰ προσαγάγω καὶ κατάλογον ὅλων τῶν βοηθῶν τῶν λιμεναρχείων τῶν διατελεσάντων κατὰ τὰς διαφόρους ἐποχὰς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὑπουργείου. Διέταξα τὸ διευθυντήριον τοῦ ναυστάθμου νὰ ἐργασθῇ νύκτα καὶ ἡμέραν καὶ ν’ ἀποστείλῃ τὸ ταχύτερον τὸν κατάλογον αὐτόν. Ὁ διευθυντὴς τοῦ ναυστάθμου ἠναγκάσθη σήμερον νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ ὑπουργεῖον καὶ νὰ μοὶ εἴπῃ: «Μὰ τέλος πάντων, κ. ὑπουργέ, δὲν ἔχεις ὅρια εἰς τὰς ἀπαιτήσεις σου· δὲν ἔχομεν πλέον δύναμιν νὰ ἐργασθῶμεν. Ἐργαζόμεθα νύκτα καὶ ἡμέραν διὰ τὰς ἀπαιτήσεις σου, διὰ τὰς ἐνδεχομένας περιστάσεις· τώρα μᾶς ζητεῖς πληροφορίας, ἀφ’ ὅτου συνεστήθησαν τὰ γραφεῖα τοῦ ναυστάθμου, πότε διωρίσθη τις ὡς λιμενικὸς ὑπάλληλος, πόσον ὑπηρέτησε, πότε ἀπελύθη καὶ τίς εἶναι σήμερον ἐν ὑπηρεσίᾳ. Ἡ ἐργασία αὕτη μᾶς ἀναγκάζει ν’ ἀποτραπῶμεν ἐκ τῶν σπουδαίων ἐργασιῶν, τὰς ὁποίας μᾶς ἀνέθεσες.» Τῷ εἶπον, ἵνα ἐργασθῇ. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, νομίζω, ὅτι δύναμαι νὰ δώσω λόγον, χωρὶς νὰ ἔχητε ἀνάγκην τῶν καταλόγων, δι’ ὧν ζητεῖται, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, νὰ ἐξελεγχθῶσιν οἱ ὑπολογισταί, οἵτινες ἐσχάτως ἐγένοντο εἰς τὴν θέσιν τοῦ λογιστοῦ, καὶ οἱ προβιβασμοὶ εἰς τὸν οἰκονομικὸν κλάδον.

§51ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἂν ἐφηρμόσατε τὸν νόμον...

§52ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Καὶ ἄνευ τῶν καταλόγων, θὰ ἐξηγήσω τί συνέβη, καὶ θὰ πεισθῇ ὁ κ. βουλευτὴς Μεγάρων. Οἱ ὑπολογισταὶ καὶ οἱ λιμενικοὶ ὑπάλληλοι, ἀφ’ ὅτου συνεκροτήθη τὸ ὑπουργεῖον τῶν ναυτικῶν, εἶναι πλέον τῶν 500. Ἠξεύρετε, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἑκάστοτε διορίζει καὶ παύει· τοῦτο εἶναι γνωστὸν ἐν τῇ κοινωνίᾳ, καὶ ἑπομένως γνωρίζετε ποίαν ἐπεξεργασίαν ἔχει νὰ κάμῃ τὸ διευθυντήριον τοῦ ναυστάθμου, ἵνα ἀναδιφήσῃ ὅλα τὰ μητρῷα τοῦ ναυστάθμου πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς αἰτήσεως τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεγάρων. Ἀλλά, κύριοι, ὅταν ἐγὼ προέβην μεταξὺ τῶν 500 εἰς τὴν προαγωγὴν 7 μόνον πρὸς συμπλήρωσιν κενοῦ ἀριθμοῦ, δυνάμει τοῦ παγίου περὶ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ναυτικοῦ νόμου, δὲν εἶχον οὐδένα νόμον ἐμποδίζοντά με εἰς τὴν ἐκλογήν. Ἤμην λοιπὸν ἐλεύθερος νὰ ἐκλέξω μεταξὺ τῶν ὑπηρετησάντων καὶ μεταξὺ πολιτῶν. Ἀλλὰ τοῦτο ἀφορᾷ τὴν οὐσίαν, καὶ δὲν ἔχω νὰ δώσω λόγον εἰς κανένα· ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων ἔχω λόγον νὰ δώσω, διότι ἀπέναντι τοῦ νόμου νομίζω τὴν ἠθικὴν ἀνωτέραν. Ἡ ἠθικὴ λοιπὸν ὤφειλε νὰ διαγράψῃ τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων, ἅτινα προήγαγον εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ λογιστοῦ. Ἑπομένως εἰς τοῦτο καὶ μόνον πρέπει ἡ κοινωνία καὶ ἡ Βουλὴ νὰ περιορισθῇ· ὁ κατάλογος ἑπομένως εἰς οὐδὲν χρησιμεύει. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν, κύριοι, ἔβλεπον τὸν σκόπελον τοῦτον καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τοῦ 1870 προσεπάθησα ν’ ἀποκτήσω νόμον, δι’ οὗ νὰ προσδιορισθῶσι προσόντα, ἀλλ’ ἀδύνατον μοὶ ἦτο νὰ τὸ κατορθώσω, διότι περιστάσεις διάφοροι ἠμπόδισαν τὴν ψήφισιν τοιούτου νόμου. Ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἀντεῖχον εἰς τὸν πειρασμόν, καὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐγὼ διεύθυνον περισσότερον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, καὶ σεῖς εἶσθε μάρτυρες πῶς ἐπὶ δεκαετίαν ἀντέσχον. Προσεπάθησα τέλος πάντων νὰ τὸ κατορθώσω μέχρις ἐσχάτων, ἵν’ ἀποφύγω τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐγερθῇ ὡς ἐκ τῆς ἐκλογῆς, τὴν ὁποίαν ἤθελον κάμει διὰ 7 ἀπέναντι 500. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἦλθον τὰ πράγματα εἰς τὸ σημεῖον, εἰς ὃ ἦλθον, καὶ ἐγένοντο προβιβασμοὶ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐξ ἀνάγκης τῆς ὑπηρεσίας, δὲν ἠδυνάμην νὰ μείνω ὀπίσω ἀπέναντι τοιαύτης ἀνάγκης εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ἔπρεπε νὰ συμπληρώσω τὰς θέσεις, καὶ πρὸς τοῦτο ἔπρεπε νὰ ἔχω ὡς ὑπογραμμὸν τὴν ἠθικήν, διότι νόμον δὲν εἶχον. Ἔπρεπε νὰ συμβιβάσω τὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ἀρχαιότητα τῆς ὑπηρεσίας, τὴν ἡλικίαν, τὴν ἱκανότητα, προσεπάθησα δὲ πρὸ πάντων νὰ μὴ μοὶ ἀποδοθῇ ἰδιοτέλεια· ἔλαβον δὲ ὑπ’ ὄψιν κυρίως τὴν θαλάσσιον ὑπηρεσίαν, διότι ἐπεθύμουν πρὸ πάντων οἱ προβιβαζόμενοι νὰ ἔχουν θαλάσσιον ὑπηρεσίαν, διότι κυρίως ἡ σπουδαιοτέρα ὑπηρεσία αὐτῶν τῶν ὑπαλλήλων γίνεται ἐν τοῖς πλοίοις καὶ τῷ ναυστάθμῳ. Μεταξὺ τῶν 500 ἄλλοι εἶχον ὑπηρετήσει 20 ἔτη, ἄλλοι 15, ἄλλοι 9, ἄλλοι 7, ἀλλὰ δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ λάβω μόνον ὑπ’ ὄψιν τὴν πολυχρόνιον ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἱκανότητα καὶ τὴν ἡλικίαν καὶ τὴν θαλάσσιον ὑπηρεσίαν. Προσεπάθησα λοιπὸν νὰ συμβιβάσω ὅλα αὐτά, καὶ προήγαγον Τομπάζην τινὰ ὀνομαζόμενον, ἐκ τῆς οἰκογενείας τοῦ Τομπάζη.

§53ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ κ. Δραγούμης περιώρισε τὴν ἐπερώτησίν του εἰς τοὺς ἐπιστράτους λογιστάς· ὥστε αὐτὰ εἶναι περιττά.

§54ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Αὐτὸς ὑπηρέτησεν 20 ἔτη, ἔχει δὲ τὰ καλλίτερα συστατικὰ τοῦ διευθυντοῦ τοῦ ναυστάθμου· ὑπηρέτησε δὲ ἐν τῷ ναυστάθμῳ καὶ ἐν τοῖς πλοίοις. Κατόπιν προήγαγον Βάον τινὰ ὀνομαζόμενον ἐκ Μήλου, ὑπηρετοῦντα πλέον τῶν 18 ἐτῶν καὶ ἔχοντα τὰ καλλίτερα συστατικὰ παρὰ τῶν κυβερνητῶν καὶ τοῦ διευθυντοῦ τοῦ ναυστάθμου, καὶ ἂν θέλητε, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τὸ εἴπω, ὅτι εἶναι πολιτικὸς ἀντίπαλος τοῦ φίλου μου πολιτικοῦ κ. Προβελεγγίου. Προήγαγον τὸν Ἀντ. Ἐλευθερίου ἐξ Ὕδρας, 15 ἔτη ὑπηρετοῦντα, ὃν, θελήσας νὰ μεταθέσω, παρεκλήθην παρὰ τοῦ προϊσταμένου τοῦ γραφείου νὰ μὴ πράξω, διότι ἄνευ αὐτοῦ ἀδύνατον ἦτο νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ ὑπηρεσία. Κατόπιν προήγαγον Χριστοφίδην τινὰ ὑπηρετοῦντα 10 ἔτη καὶ μὴ ἀνήκοντα οὔτε εἰς τὴν Ὕδραν, οὔτε εἰς τὰς Σπέτσας, ἀλλ’ Ἀθηναῖον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι ἔχοντα τὰ καλλίτερα συστατικά. Κατόπιν προήγαγον τὸν Ἐμ. Κυριακοῦ ὑπηρετοῦντα ὑπὲρ τὰ 10 ἔτη, ἔχοντα τὰ καλλίτερα συστατικὰ ὑπὸ τοῦ διευθυντοῦ τοῦ ναυστάθμου καὶ τῶν διαφόρων κυβερνητῶν, καὶ ἀνήκοντα εἰς μίαν τῶν μεγαλειτέρων οἰκογενειῶν καὶ ἔγγονον τοῦ πρώτου ναυάρχου ἐκ Σπετσῶν. Σήμερον δὲ ὁ διευθυντὴς τοῦ ναυστάθμου μοὶ ἔκαμε περὶ αὐτοῦ παράπονα, διότι τὸν μετέθεσα, καθ’ ὅσον θεωρεῖται ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Κατόπιν τούτου προήγαγον τὸν Βῶκον· νομίζω, ὅτι εἶναι υἱὸς τοῦ ἀρειοπαγίτου καὶ ἀνεψιὸς τοῦ κ. Βουδούρη, ὑπηρέτει δὲ ὑπὲρ τὰ 4 ἔτη. Κατόπιν τούτου προήχθη ὁ υἱὸς τοῦ Χατζημιχάλη, ὑπηρετῶν ὑπὲρ τὰ 4 ἔτη ἐν τοῖς πλοίοις. Αὐτοὶ, κύριοι, προήχθησαν λόγῳ ἱκανότητος καὶ ἀρχαιότητος, ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, ἔχουσι καὶ τὴν ἡλικίαν τὴν νεανικὴν οἱ δύο τελευταῖοι, ἥτις παρέχει τὴν ἐλπίδα τῆς προαγωγῆς των εἰς τὸ μέλλον. Μεταξὺ τῶν 7, εἷς κατάγεται ἐκ Σπετσῶν, 3 ἐξ Ὕδρας καὶ 3 ἐξ ἄλλων μερῶν.

§55ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐκ Πόρου διατί δὲν ἐκάμετε; (Ἱλαρότης.)

§56ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἔχει δίκαιον ὁ κ. Δουζίνας. Ἀλλὰ, κύριοι, σᾶς λέγω, ὅτι μεταξὺ τῶν πολλῶν ἔχω καὶ ἀδελφὸν ὑπηρετοῦντα εὐαρέστως ὑπὲρ τὰ 9 ἔτη· τὸν ἀφῆκα, διότι δὲν ἤθελον νὰ μοὶ ἀποδοθῇ ἰδιοτέλεια.

§57ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀπὸ ὑπερβολικὴν ἀγάπην ἐλησμονήσατε καὶ τοὺς ἰδικούς μου συμπολίτας.

§58ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶχον συγγενεῖς ὑπηρετοῦντας ὑπὲρ τὰ 15 ἔτη, ἀλλ’ ἵνα μή μοι ἀποδοθῇ ὑστεροβουλία, διότι ἐγίνωσκον, ὅτι μεταξὺ τῶν 500 ἤθελον ἐγερθῆ παράπονα, δὲν τοὺς ἔλαβα ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ἔρχομαι νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν οὔτε τὸ πολιτικὸν κόμμα, καὶ μάλιστα ἠδύναντο νὰ ἔχωσι παράπονα οἱ φίλοι μου, οἵτινες εἶχον μεταξὺ τῶν ὑπηρετούντων οἰκείους δικαιουμένους εἰς προαγωγήν. Ἐκ τῶν δύο τελευταίων νέων, τοὺς ὁποίους σᾶς ἀνέφερον, ὁ εἷς εἶναι συγγενὴς βουλευτοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὁ δὲ ἄλλος συγγενὴς βουλευτοῦ τῆς συμπολιτεύσεως.

§59ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετά.

§60ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εὔχομαι εἰς πάντα διάδοχον νὰ κάμῃ τοιαύτην ἐκλογὴν, οἵαν ἔκαμα ἐγώ· πιθανὸν νὰ ἔμεινε κανεὶς δικαιούμενος μεταξὺ τῶν 500, οὐδόλως τοῦτο παράδοξον εἶναι, διότι μόνον περὶ 7 ἐπρόκειτο. Ὡς ἄνθρωπος, οὕτως ἠδυνήθην νὰ πράξω. Ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐπιστράτων, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιμένει ὁ κ. βουλευτὴς Μεγάρων.

§61ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Περὶ τῆς γνωμοδοτήσεως τοῦ συμβούλου ἠρώτησα.

§62ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἐζήτησα γνωμοδότησιν ἀπὸ τὸν σύμβουλον περὶ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου. Ὅταν ἦλθον εἰς τὸ ὑπουργεῖον, εὗρον ζητήματα περὶ τῶν λεγομένων ἐπιστράτων τοῦ στρατοῦ ἢ τοῦ ναυτικοῦ καθ’ ὅσον ἀφορᾶ τοὺς ὑπολογιστάς· ὁ προκάτοχος συνάδελφος εἶχεν ὑποβάλει τοιαύτην ἔκθεσιν πρὸς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, δι’ ἧς ἐζήτει νὰ γνωμοδοτήσῃ τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον ἂν οἱ ὑπολογισταὶ θεωρῶνται ἐργάται θαλάσσης ἢ οὔ, τὸ δὲ ὑπουργικὸν συμβούλιον ἀπεφάνθη κατά· δὲν ἔχει λόγον δικαιολογητικόν, ἁπλῶς μόνον, ὅτι δὲν τοὺς θεωρεῖ ἐργάτας θαλάσσης. Ὅταν ἦλθον εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ἠγέρθη τὸ ζήτημα πάλιν, καὶ προσεκάλεσα τοὺς ἁρμοδίους καὶ συνεζήτησα τὸ ζήτημα. Ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὸν στρατολογικὸν νόμον, ὅλους τοὺς προηγουμένους νόμους, καὶ σύμφωνα μὲ τὰ κείμενα, εὕρομεν, ὅτι ὁ ὑπολογιστὴς εἶναι ἐργάτης θαλάσσης. Οἱ ὑπολογισταὶ εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἐν τῷ μητρῴῳ θαλάσσης καὶ πληρώνουν εἰς τὸ μετοχικὸν ταμεῖον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος ἀπαιτεῖ. Παρακαλῶ δὲ τὸν βουλευτὴν ἐκ Μεγάρων νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸν Γαλλικὸν νόμον, ὅπου θέλει ἰδεῖ, ὅτι πάντες οἱ ὑπηρετοῦντες ἐν τοῖς πλοίοις θεωροῦνται ἐργάται τῆς θαλάσσης· ἀλλ’ ἡμεῖς, ἵν’ ἀποφύγωμεν τὴν κατάχρησιν, εἴπομεν ὅτι θεωροῦνται μόνον ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπηρετοῦσιν ἐν τοῖς πλοίοις καὶ ἔχουσιν ὑπηρεσίαν διετῆ. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, εἶναι ἑρμηνεία βεβιασμένη, ἐὰν θέλετε, διότι κατ’ αὐστηρὰν ἀπαίτησιν τοῦ νόμου, πάντες οἱ ἐν τῷ μητρῴῳ ἐγγεγραμμένοι εἶναι ἐργάται θαλάσσης. Ἑπομένως οὐδαμοῦ παρεβίασα οὔτε τὸ πνεῦμα, οὔτε τὸ γράμμα τοῦ νόμου, κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, οὐδὲ εἶχον νὰ ἐξετάσω καὶ ζητήσω τὴν γνώμην ἄλλων, ἔχων ὑπ’ ὄψιν τὸν νόμον τοῦτον τὸν στρατολογικὸν, καθὼς καὶ τὸν νόμον περὶ συντάξεως τοῦ ἀπομαχικοῦ ταμείου, καὶ πάντα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν. Παρακαλῶ τὸν κ. βουλευτὴν Μεγάρων νὰ πιστεύσῃ, ὅτι εἰς τὴν περίστασιν ταύτην οὐδεὶς πλάγιος σκοπὸς μὲ ἐβίασεν εἰς τὴν ἐκλογὴν καὶ προβιβασμὸν τῶν λογιστικῶν ὑπαλλήλων.

§63ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἄν καὶ ἐκ τῆς προηγουμένης γνωριμίας, ἣν εἶχον, τοῦ ἐντίμου ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, ἐπειθόμην, ὅτι εἶχον ληψοδοσίαν πρὸς ἄνδρα εἰλικρινῆ, οὐχ ἧττον, ἐπειδὴ ἐν τῇ πολιτικῇ ἔπρεπε νὰ δυσπιστήσω πρὸς τὸν ὑπουργόν, διὰ τοῦτο ἐφρόντισα μεθ’ ὅλας τὰς ὑποσχέσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν, ὅτι θέλει φέρει καὶ τὰς ζητηθείσας πληροφορίας καὶ τὰ ἔγγραφα, ἐφρόντισα καὶ ἐγὼ νὰ λάβω σημειώσεις· παραδόξως δ’ εἰς ἐμὲ τοῦτο ὑπῆρξεν εὐκολώτερον ἢ εἰς τὸν ὑπουργὸν καὶ τὸν διευθυντὴν τοῦ ναυστάθμου. Ἔλαβον δὲ καὶ σημείωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῆς γνωμοδοτήσεως τοῦ συμβούλου, τῆς ὁποίας λέγει ὁ κ. ὑπουργός, ὅτι δὲν ἔχει γνῶσιν.

§64ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν τὴν ἐζήτησα.

§65ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Φέρει ἀριθμὸν 69,940 τῆς 27 Δεκεμβρίου 1880, ἐποχῆς, καθ’ ἣν ὁ κ. Μπούμπουλης ἦτο ὑπουργός. Ἐγώ, κύριοι, οὔτε εἶχον, οὔτε ἔχω σκοπὸν, ἀλλ’ οὐδὲ καὶ δικαίωμα νὰ ἐξελέγξω τὸν τρόπον τῆς ἐκτιμήσεως, τὸν ὁποῖον μετεχειρίσθη ὁ κ. ὑπουργός, ἵνα προτιμήσῃ τούτων ἐκεῖνα τὰ πρόσωπα, ἂν καὶ δύναμαι ἁπλῶς νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἀντὶ προσώπων ὑπηρετησάντων 3 καὶ 4 καὶ 5 ἔτη, ἠδύνατο νὰ προτιμήσῃ δικαιότερον ἀνθρώπους οὐχὶ ἀνικάνους καὶ ἔχοντας 30, 25 καὶ 17 ἐτῶν ὑπηρεσίαν· τοῦτο ὅμως, ἐπαναλαμβάνω, ἀνήκει εἰς τὴν ἐκτίμησιν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐγὼ τοῦτο ἰδίως θέλω παρατηρήσει, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς δύο νέους ἀρίστων ἀληθῶς οἰκογενειῶν καὶ τῶν ὁποίων τὴν ἀξίαν καὶ τὰς ὑπηρεσίας δὲν ἀμφισβητῶ, κατατεταγμένους ἤδη ὡς ἐπιστράτους, ἀφῄρεσεν ἀπὸ τοῦ στρατοῦ καὶ διώρισε λογιστάς, δοὺς αὐτοῖς οὕτω διπλῆν ἀμοιβήν, πρῶτον τὴν θέσιν καὶ ἔπειτα τὴν ἀπαλλαγὴν ἀπὸ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας.

§66ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δι’ ὃν λόγον ὁ μακαρίτης Κριεζῆς ἢ ὁ ἀείμνηστος Ἀθ. Μιαούλης ἀπὸ πολίτην προήγαγεν εἰς ταγματάρχην ἀνώτερον ἀξιωματικὸν εἰς τὸν οἰκονομικὸν κλάδον τὸν θεῖον τοῦ κ. Δραγούμη, — καὶ ἔπραξε καλῶς, καὶ τῷ ἥρμοζεν, ἀλλ’ ἔγεινεν ὅτε ὑπῆρχον ἀρχαιότεροι τοῦ κ. Δραγούμη· ἐν τούτοις τὸν προήγαγε κατ’ ἐκτίμησιν, — ἠδυνάμην καὶ ἐγὼ νὰ πράξω τοῦτο· ἀλλὰ δὲν τὸ ἔπραξα, διότι πράγματι Δραγούμιδες δὲν ὑπάρχουν, καὶ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ ἐκλογὴ τοῦ Ναυάρχου ἐκείνου ἦτο ἀρίστη καὶ ἀπέδωκε μέγα καλὸν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Δὲν ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ἔλθουν εἰς ἐμὲ σήμερον αὐταὶ αἱ παρατηρήσεις ἀπὸ τὸν κ. Δραγούμην. Μεταξὺ τῶν ἀνθυποφροντιστῶν καὶ ὑποφροντιστῶν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ προάξω κατ’ ἐκλογὴν, καὶ τὸν πρῶτον νὰ κάμω τελευταῖον καὶ τὸν τελευταῖον πρῶτον, καὶ ὅμως προήγαγον κατ’ ἀρχαιότητα, καίτοι κατόπιν αὐτῶν ἤρχοντο πεφιλημένοι συγγενεῖς καὶ νέοι τῶν μεγαλειτέρων οἰκογενειῶν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ συνδρομῆς πρὸς τοὺς ἐν Λεμησσῷ τῆς Κύπρου παθόντας ἐκ τῆς πλημμύρας ἀδελφοὺς ἡμῶν. (Ἅπαντες οἱ Βουλευταὶ ἐγείρονται παραδεχόμενοι τὸ νομοσχέδιον καὶ τὴν αὔξησιν τῆς συνδρομῆς εἰς 50,000 δραχμὰς, κατὰ τὴν ἐν τῇ παρελθούσῃ συνεδριάσει δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν.) Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 6¼ μ. μ.