1880.11.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 33

τῆς 27 Νοεμβρίου 1880.

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατάδικοί τινες ὑποβάλλουσιν ἐκ Παλαμηδίου ἀναφορὰν, ἱκετεύοντες νὰ συστηθῶσι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως τοῖς δοθῇ χάρις.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, κ. Πρόεδρε, νὰ σταλῇ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πιστεύω, κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις ἡ ἀρξαμένη θέλει περιορισθῆ εἰς τὸ νῦν ἀντικείμενον· πιστεύω ὅτι ἡ βουλὴ δὲν θέλει ἐπαναλάβει τὴν πολιτικὴν συζήτησιν. Τὰ μεγάλα ἀναντιῤῥήτως κόμματα τῆς Βουλῆς θὰ κανονίζωσι τὴν πολιτικὴν καὶ τὰς συζητήσεις των ἀπὸ γενικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐν αὐτοῖς ἀνεπτύχθη, ὄχι ἀπὸ μερικῶν βεβαίως ἀμφισβητήσεων. Τὸ καθ’ ἡμᾶς ἐπιθυμοῦμεν πολιτικαὶ συζητήσεις ἄωροι καὶ ἄκαιροι νὰ μὴ ἀπασχολῶσι τὴν βουλήν· ἡ ἀντιπολίτευσις βεβαίως ἔχουσα τὸ δικαίωμα νὰ καταλάβῃ τὴν κυβέρνησιν, εἶνε κυρία νὰ θέσῃ, ὅταν νομίζῃ κατάλληλον, πολιτικὸν ζήτημα, καὶ κανεὶς δὲν δύναται νὰ τὴν κατακρίνῃ, διατὶ καὶ πότε θέτει τὰ πολιτικὰ ζητήματα. Ἡ συμπολίτευσις δὲν θέλει θέτει πολιτικὸν ζήτημα εἰμὴ ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ὄχι ἐπὶ τῶν λόγων καὶ ἁπλῶν θεωριῶν, διότι οὕτω τὰ πολιτικὰ ζητήματα ἔχουσιν ἀποτέλεσμα βέβαιον καὶ ἀσφαλὲς, καὶ δὲν κατασπαταλᾶται ὁ χρόνος εἰς μάτην καὶ ἄνευ σκοποῦ σχεδόν. Εἰς τὴν συζήτησιν τῶν πραγμάτων, μεθ’ ἧς θέλουσιν εἶσθαι καὶ τὰ πολιτικὰ ζητήματα συνδεδεμένα, ἔχομεν καὶ πολιτικὸν καὶ πραγματικὸν ἀποτέλεσμα. Διὰ τοῦτο τὸ κατ’ ἐμὲ προτιμῶ ταῦτα, μάλιστα εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, ὅπου καιρὸν πολὺν δὲν ἔχομεν ν’ ἀπολέσωμεν, διότι τὰ πράγματα σπεύδουσι πολὺ καὶ μᾶς πιέζουσι. Διὰ τοῦτο καὶ πάλιν παρακαλῶ τὴν βουλὴν νὰ μὴ ἐπανέλθῃ ματαίως εἰς πολιτικὴν συζήτησιν νὰ περιορισθῇ δὲ εἰς τὸ ἀντικείμενον, περὶ οὗ πρόκειται, καθ’ ὅσον αἱ περιστάσεις, ἐπαναλέγω, καὶ αἱ ἀνάγκαι καὶ τὰ πράγματα φεύγουν, ὅπως θέλετε ἴδει ἐντὸς ὀλίγου. Πρὶν ἢ ἀνέλθωμεν, κύριοι, εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐσκέφθημεν περὶ δανείου, ἀφοῦ δὲ ἀνελάβομεν τὴν κυβέρνησιν, κατεγείναμεν εἰς τὴν εὕρεσιν ἐξωτερικοῦ δανείου. Δὲν δύναμαι ὅμως μέχρι σήμερον νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι θετικῶς ἐπετύχομεν· ἐλπίζομεν ὅμως σχεδὸν μέχρι βεβαιότητος, ὅτι θέλομεν φθάσει εἰς αἴσιον ἀποτέλεσμα. Νὰ βεβαιώσω τὴν βουλὴν ὅτι ἐφθάσαμεν τῳόντι, δὲν δύναμαι· καὶ κατὰ τοσοῦτον δὲν δύναμαι, διότι πρέπει νὰ σᾶς ἀναγγείλω καὶ τοῦτο, ὅτι ἄνευ τῆς συμπράξεως τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης καὶ τὸ δάνειον δυσκόλως θὰ πραγματοποιηθῇ. Κύριοι, πρέπει νὰ ἠξεύρητε ἀκριβῶς τί τρέχει· ἐσκέφθημεν ἐξ ἀρχῆς περὶ γραμματίων δημοσίου θησαυροῦ· τὸ ζήτημα τοῦτο πρὸ πολλοῦ ἐμελέτησα ἰδιαιτέρως, ἀλλὰ ποτὲ δὲν ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ, ὅτι εἶνε μέσον κατάλληλον εἰς ἐποχὰς οὐχὶ ἐντελῶς ἀπηλπισμένας. Τὸ μέσον τοῦτο κατ’ ἐμὲ εἶνε μέσον ἐσχάτης ἀμηχανίας καὶ ὅπου ἐδοκιμάσθη, κατὰ δυστυχίαν δὲν ἔφερεν αἴσια ἀποτελέσματα. Διατί; διότι ἡ ἀνάγκη τοῦ δημοσίου, ὅπως σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, εἶνε ἀδιάκοπος καὶ χαλινὸς δὲν ὑπάρχει· φόβος δὲ ὑπάρχει, ἀμέσως, μήπως αἱ πολλαπλασιαζόμεναι ἀνάγκαι πολλαπλασιάσωσι καὶ τὸ χαρτὶ καὶ τὸ καταντήσουν ὅπως καὶ εἰς τὰ ἄλλα μέρη· δεύτερον, διότι ἡ πίστις μόνον τοῦ δημοσίου παντοῦ καὶ πάντοτε δὲν εἶνε ἐπὶ τοσοῦτον μεγάλη. Ἐὰν εἴχομεν τόσην πίστιν, ὅσην ἐπιθυμοῦμεν καὶ ὅσης ἔχομεν ἀνάγκην, ἀντὶ νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸ χαρτὶ αὐτὸ, ἔχομεν τὰ ἔντοκα γραμμάτια, τὰ ὁποῖα πληρώνουσι καὶ τόκον, καὶ ὅμως τὰ ἔντοκα γραμμάτια δὲν περνοῦν, διότι ἡ πίστις τοῦ δημοσίου δὲν εἶνε τόσον μεγάλη. Ἡ μεσολάβησις τῶν Τραπεζῶν, εἰς τὴν ὁποίαν καταφεύγουσι καὶ κατεφύγομεν ἤδη, ἔχει δύο μεγάλας ἐγγυήσεις, ά) ἔχει τὸ συμφέρον τῆς τραπέζης, τοῦ νὰ ἐπιτηρῇ ὅσον δυνατὸν τὴν ἔκπτωσιν, καὶ νὰ φροντίζῃ περὶ τῆς μὴ ὑποτιμήσεως τῶν γραμματίων καὶ βʹ) διότι ἡ τράπεζα παρουσιάζει καὶ τὴν ἐγγύησιν τοῦ δημοσίου καὶ τὴν ἐγγύησιν τῆς τραπέζης, διότι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ἔχει τὴν ἐγγύησιν καὶ τοῦ δημοσίου καὶ τῆς τραπέζης καὶ ἑπομένως ἡ διπλῆ αὕτη ἐγγύησις εἶνε τὰ μάλιστα συντελεστική. Διὰ τοῦτο ἄνευ ἀπολύτου ἀνάγκης καὶ ἄνευ ἐσχάτης ἀπελπισίας δὲν καταφεύγουν εἰς τὰ γραμμάτια τὰ ἐκδιδόμενα ὑπὸ τοῦ δημοσίου. Ἰδοὺ διατὶ ἐξ ἀρχῆς δὲν ἠδυνήθημεν νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, διότι τὸ μέτρον αὐτὸ δὲν ἤθελεν εἶσθαι τὸ τακτικὸν, τὸ ὁμαλὸν, ἀλλὰ μέτρον βίας καὶ ἀπελπισίας, τὸ ὁποῖον εἰς πᾶσαν περίστασιν καὶ ἰδίως εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν, ἐναντίον μάλιστα τῶν ἰδεῶν αἱ ὁποῖαι κλονίζουν τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς, νομίζω ὅτι δὲν θέλει εἶσθαι ὠφέλιμον. Ἰδοὺ διατὶ ἐμείναμεν εἰς τὴν σύμβασιν, ἥτις εἶχεν ἑτοιμασθῆ. Καὶ εἶσθε, κύριοι, ἠθικῶς ὑπόχρεοι, σεῖς, ἀφοῦ ἅπαξ ἐδώκατε εἰς τὴν κυβέρνησιν τὰς πιστώσεις· δὲν δύναται ἡ βουλὴ, ἡ ὁποία ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξοδεύσῃ, ν’ ἀρνηθῇ εἰς αὐτὴν τὰ μέσα, καὶ ἀρνούμενοι τὴν σύμβασιν, ἀρνεῖσθε τὰ μέσα τοῦ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν ὑμεῖς ἐξεδώκατε. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, ἐξετάσατε τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν γενικὴν μᾶλλον, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, ὅπως ἤδη παρουσιάζεται καὶ ὄχι ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, τῶν κοινωνικῶν συμφερόντων, ὅπως ἤθελον ἐξετασθῆ τὰ ζητήματα ἐν ὁμαλαῖς καὶ ἡσύχοις περιστάσεσιν. Ὅταν, κύριοι, οὐδὲν μᾶς ἐβίαζε, τότε ἠδυνάμεθα νὰ διαπραγματευθῶμεν εὐκόλως καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν εὐκόλως καὶ νὰ δεχθῶμεν τροποποιήσεις καὶ μεταβολὰς, ἐὰν εἴχομεν. Ἀλλ’ εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις τὸ ζήτημα περὶ οὗ πρόκειται δὲν πρέπει νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ ἐξετάσωμεν ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Πρῶτον, κύριοι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ φέρω κρίσιν τινὰ εἰς τὴν ἐκτίμησιν περὶ τῆς τραπέζης, καὶ λέγω, ὅτι εἰς ὅλας τὰς κυβερνητικὰς ἀνάγκας τὸ κατ’ ἐμὲ εὗρον τὴν τράπεζαν εὔκολον καὶ πρόθυμον πρὸς συνδρομὴν καὶ θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τοῦ ἔθνους. Καὶ δύναμαι μάλιστα νὰ βεβαιώσω, ὅτι τῳόντι ὅ,τι ἐπράξαμεν ἐθνικώτερον καὶ ἔχον ἀξίαν τινὰ καὶ ἐπισημότητά τινα, αὐτὸ ὀφείλεται κατὰ μέγα μέρος εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν καὶ τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν· πρέπει λοιπὸν ν’ ἀναγνωρίσωμεν τὴν ἀξίαν καὶ τὰς ὑπηρεσίας τῶν καταστημάτων καὶ τῶν ἑταιριῶν τούτων. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐντὸς δέκα ἡμερῶν ὀφείλομεν 10 ἑκατομμύρια, ἐντὸς τοῦ μηνὸς τούτου, καὶ διὰ νὰ θρέψωμεν τὸν στρατὸν τοῦτον, καὶ διὰ νὰ πληρώσωμεν δι’ ὑλικόν. Ποῦ θὰ εὕρωμεν ταῦτα; πῶς θὰ οἰκονομήσωμεν τὰ ποσά; Κατεφύγαμεν εἰς διάφορα μέρη, προσεπαθήσαμεν διαφοροτρόπως, ἀλλὰ τὴν ἀνάγκην αὐτὴν δὲν ἠμπορέσαμεν νὰ τὴν θεραπεύσωμεν· καὶ ἐὰν ὑποθέσητε ὅτι τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον θὰ ἐπιτύχῃ, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ οἰκονομήσωμεν τὰ χρήματα πρὸ ἑνὸς ἢ δύο μηνῶν. Ἑπομένως καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα, τί θέλομεν πράξει; ἡμεῖς δὲ, οἱ ὁποῖοι παρουσιαζόμεθα μὲ τὸ ἐθνικὸν πρόγραμμα, μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ ἐκτελέσωμεν τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης, μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ καταλάβωμεν τὰς ἐπαρχίας τὰς ὁποίας μᾶς ἐπεδίκασαν, νὰ ἑνωθῶμεν μετὰ τῶν ἀδελφῶν μας, ἡμεῖς, κύριοι, πῶς εἶνε δυνατὸν ὅλ’ αὐτὰ διὰ μιᾶς νὰ τὰ καταστρέψωμεν; Καὶ διατί; διότι δὲν ἔχομεν χρήματα, διότι οὔτε στρατὸν οὔτε πολεμοφόδια οὔτε ἐνέργειαν καμμίαν δυνάμεθα ἄνευ χρημάτων νὰ κάμωμεν. Ἡ ἄρνησις, ἡ μὴ παραδοχὴ τῆς συμβάσεως, ἐνόσῳ ἄλλα μέσα δὲν ἔχομεν, εἶνε καταστροφὴ ὅλων. Εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν θέλετε εἰπεῖ κάτω ἡ σύμβασις, τὴν ἰδίαν στιγμὴν θέλετε εἰπεῖ κάτω ἡ ἐπιστρατεία, κάτω αἱ παρασκευαί, κάτω ὅλα. Ἀναδέχεσθε τὴν εὐθύνην αὐτήν; Ἐγὼ βεβαίως δὲν τὴν ἀναδέχομαι, τρομάζομεν μάλιστα ἐνώπιον αὐτῆς τῆς ἰδέας, καὶ πιστεύομεν, κύριοι, καὶ βεβαιοῦμεν ὅτι ἀδύνατον εἶνε οὐδεμία κυβέρνησις νὰ δυνηθῇ νὰ ἐνεργήσῃ τι ὅταν ἀποφασίζητε νὰ τῆς ἀφαιρέσητε τὰ μέσα, καὶ τῆς ἀφαιρεῖτε τὰ μέσα, ἀρνούμενοι τὴν σύμβασιν. Ἀλλὰ, ἵνα παραδεχθῆτε τὴν σύμβασιν, δὲν θέλετε τὸ προνόμιον, διότι, λέγετε, εἰς τὸ μέλλον δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν καλλιτέρους ὅρους καὶ ὠφελείας μεγαλειτέρας. Ἔστω, κύριοι, δὲν τὸ ἀμφισβητῶ τοῦτο, καὶ ἠμποροῦμεν νὰ εὕρωμεν καλλιτέρους ὅρους, ἀλλὰ ἡ ζημία αὕτη δὲν εἶνε τῆς συμβάσεως, ἀλλὰ τῶν περιστάσεων. Ἡ ἐπιστρατεία, τὰ δάνεια, αἱ παρασκευαί, δὲν εἶναι ζημία καὶ καταστροφὴ εἰς τὸ ἔθνος; Ἑπομένως ἀφοῦ τὰ ἐθεωρήσαμεν ὠφέλιμα διὰ τὴν τιμήν μας, διὰ τὸ παρὸν, διὰ τὸ μέλλον, καὶ ὅταν ἀποφασίζωμεν νὰ θυσιάσωμεν ἑαυτοὺς, τὰ τέκνα μας, τοὺς ἀδελφούς μας, ὅταν ἀποφασίζωμεν νὰ ὑποκύψωμεν εἰς τόσας θυσίας, σκέπτεσθε, ὅτι ἐὰν τὸ προνόμιον τοῦτο δὲν τὸ ἔχωμεν προώρως καὶ ἠμπορέσωμεν νὰ κερδήσωμεν 100 ἢ 200 χιλιάδας δραχμὰς, ὅτι τοῦτο θὰ ἦνε σπουδαῖον; ἐξετάσατε λοιπὸν ὑπ’ αὐτὴν καὶ μόνην τὴν ἔποψιν τὸ ζήτημα τοῦτο, μὴ λαμβάνητε ὑπ’ ὄψιν τὰς μικρολόγους αὐτὰς ἀντιῤῥήσεις, διότι δὲν πρόκειται περὶ τούτου, ἐπαναλαμβάνω, σήμερον· σήμερον εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποφέρωμεν ζημίας καὶ θυσίας ἀκαταλογίστους. Πρέπει λοιπόν, κύριοι, ἐνώπιον τῶν παρουσιαζομένων ζητημάτων καὶ δυσκολιῶν νὰ σταματήσωμεν; Ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τοῦτο οὔτε νὰ μείνωμεν οὔτης ἀρνητικῆς ἀποφάσεως τῆς βουλῆς. Ἀδιάφορον εἶνε διὰ τὴν βουλὴν βεβαίως, διότι καλλίτεροι ἡμῶν ἄλλοι θὰ ἔλθουν νὰ διοικήσουν, ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἀναδεχόμεθα τὴν μεγίστην εὐθύνην τῶν συνεπειῶν τῶν κακίστων, τὰς ὁποίας θέλει ἔχει αὐτὴ ἡ ἀπόφασίς σας· καὶ ὅστις εὐαρεστηθῇ νὰ συμφωνήσῃ μαζύ μας, ἂς μᾶς ἀκολουθήσῃ, ὅστις δὲν θέλει, ἂς μὴ μᾶς ἀκολουθήσῃ καὶ ἂς δώσῃ λόγον διὰ τὰς συνεπείας.

§5Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ σύστασις, κύριοι, τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅπως παύσῃ ἡ πολιτικὴ συζήτησις, εἶνε σύστασις ὀρθοτάτη, μόνον δ’ αὐτῆς ἐλάττωμα εἶνε, ὅτι ἔρχεται ὀλίγον ἀργὰ, διότι τὴν σύστασιν ἀπευθύνει οὐχὶ πρὸς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἀλλὰ πρὸς τοὺς φίλους του. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς γινώσκει, ὅτι ἡμεῖς πρὶν ἢ ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως καὶ ἐπιψηφίσεως τῶν προταθεισῶν πιστώσεων καὶ τῶν προταθεισῶν συμβάσεων, ἐνομίσαμεν, ὅτι ἡ βουλὴ εἶχε τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσῃ, ὅπως τεθῇ ἐν πλήρη γνώσει τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων, πρὸς ἣν ἀνταποκρίνονται αἱ προτάσεις αὗται, τῆς καταστάσεως τῆς παρούσης, ἐφ’ ὅσον σχετίζεται πρὸς τὸ παρελθὸν καὶ πρὸς τὸ μέλλον. Καὶ ἐπειδὴ ὡς πρὸς τὸ παρελθὸν ἐνειχόμεθα καὶ ἡμεῖς προσωπικῶς, ἐσπεύσαμεν, προκαλοῦντες τὴν πολιτικὴν συζήτησιν, νὰ δώσωμεν περὶ τοῦ παρελθόντος, ὅσον εἰς ἡμᾶς ἀνῆκε, πάσας τὰς ἐξηγήσεις, παρεστήσαμεν δὲ, ὅτι εἰς τὴν κυβέρνησιν ἀνῆκε καὶ περὶ τοῦ παρελθόντος νὰ δώσῃ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ δώσωμεν, ὡς μὴ διατελοῦντας ἤδη ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ περὶ τοῦ παρόντος νὰ δώσῃ τὰς ἐξηγήσεις περὶ τῶν πραγμάτων, ὧν γνῶσιν μόνη ἡ κυβέρνησις ἔχει, διότι αὕτη διαχειρίζεται τὴν ἐξουσίαν καὶ τῶν περὶ τοῦ μέλλοντος σκέψεων αὑτῆς νὰ καταστήσῃ ἡμᾶς κοινωνούς. Δὲν ἤλθομεν νὰ προκαλέσωμεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καθαρῶς δ’ ἐξηγήσαμεν, ὅτι ἠθέλομεν μόνον πληροφορίας καὶ ὅτι, ὅπως ἐζητοῦμεν αὐτὰς παρὰ τῶν ἄλλων, εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ παράσχωμεν τὰς εἰς ἡμᾶς ἀναγομένας. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπράξαμεν· εὐθὺς δ’ ὡς ἡ κυβέρνησις παρέσχε τὰς πληροφορίας, ἃς ἐζητήσαμεν, ἐσπεύσαμεν νὰ θέσωμεν τέρμα εἰς τὴν πολιτικὴν συζήτησιν καὶ ὁ κ. πρόεδρος ἐκήρυξεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἔπαυσεν. Εἴδομεν ἀληθῶς ἐπικρινομένην τὴν διαγωγὴν ἡμῶν ταύτην, παρὰ τίνος; παρὰ τῆς συμπολιτεύσεως. Πῶς, μᾶς εἶπον οἱ τῆς συμπολιτεύσεως, ἐπὶ τοσαύτας ἡμέρας συζητοῦντες κατηναλώσατε τὸν χρόνον καὶ ἤδη οὐδὲν προκαλεῖτε ἀποτέλεσμα; Πρὸς τί ἡ ἀπώλεια τοσούτου χρόνου, ἀφοῦ δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐπέλθῃ κατόπιν ψηφοφορία, διότι κατὰ τοὺς ταῦτα λέγοντας ἀξίαν ἔχουσιν αἱ συζητήσεις μόνον ὅταν ἀπολήγωσιν εἰς ψηφοφορίαν εἴτε ὑπὲρ τούτου εἴτε ὑπὲρ ἐκείνου. Ἡμεῖς ἔχομεν ἄλλην ἰδέαν περὶ τῶν συζητήσεων, ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι αἱ συζητήσεις ἔχουσιν ἀξίαν ἐν ἑαυταῖς καὶ ὅτι τὰς συζητήσεις ὀφείλομεν νὰ προκαλῶμεν, ὅπως φωτιζώμεθα περὶ τῶν πραγμάτων. Τοιαύτην συζήτησιν εἴχομεν προκαλέσει. Ἀλλὰ χθὲς τί εἴδομεν; Ἐνῶ ὁ κ. πρόεδρος ἐδήλωσεν, ὅτι ἔληξεν ἡ πολιτικὴ συζήτησις, ἐνῶ κατόπιν τῆς δηλώσεως ταύτης προέβημεν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν μέτρων ἐκείνων, ὧν χάριν ἐζητήσαμεν τὰς πληροφορίας καὶ προεκαλέσαμεν τὴν συζήτησιν, ἔρχονται βουλευταὶ ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης τῆς τῶν συμπολιτευομένων καὶ λέγουσιν, ὅτι καθῆκον ἔχουσι νὰ συνεχίσωσι τὴν συζήτησιν, ὅτι καὶ ἂν τὸ πολιτικὸν ζήτημα δὲν εἶνε συνέχεια κατὰ τύπους τῆς προηγουμένης συζητήσεως, ἔχουσι δικαίωμα νὰ προκαλέσωσι νέαν τοιαύτην συζήτησιν. Ἐδέησεν ὅπως ὁ κ. πρωθυπουργὸς λαλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος ἐπιτιμήσῃ σήμερον τοὺς φίλους αὑτοῦ καὶ ἐλπίζω, ὅτι οἱ φίλοι αὑτοῦ θέλουσιν ἀκούσει τῆς ἐπιτιμήσεως καὶ θέλουσι συμμορφωθῆ πρὸς τὴν συμβουλήν, διότι τοῦτο τοῖς ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον. Ἦτο λίαν ἀναγκαία ἡ ἀγόρευσις αὕτη τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις εὑρίσκετο εἰς δυσχερῆ θέσιν ἀπέναντι τῆς συμπολιτεύσεως, ἧς τὴν γνώμην ἠγνόει· διότι ἔβλεπε τὴν κυβέρνησιν προτείνουσαν μέτρα, ἀλλὰ συγχρόνως ἔβλεπε τὴν συμπολίτευσιν σύσσωμον πολεμοῦσαν τὰ μέτρα ταῦτα.

§6ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἄτομα μόνον τινά.

§7ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Λέγων σύσσωμον δὲν παρεξηγῶ τὰ πράγματα, ἅτινα ἡμεῖς εἴδομεν. Ἡ συμπολίτευσις, ἐφ’ ὅσον ἡμεῖς, εἴδομεν αὐτὴν ἐν τῇ βουλῇ, σύσσωμος ἀντετάχθη κατὰ τῆς προτάσεως τῆς κυβερνήσεως. Πιθανὸν νὰ ὑπῆρχε καὶ συμπολίτευσις συμμεριζομένη τὴν γνώμην τῆς κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἡ συμπολίτευσις ἐκείνη δὲν ἐφάνη ἐνώπιον ἡμῶν. Ἔχομεν ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς, εἰς ἣν παρεπέμφθη ἡ πρότασις, καὶ κανονισμὸν δίδοντα τὴν μερίδα τοῦ λέοντος ἐν τῇ ἐπιτροπῇ εἰς τὴν συμπολίτευσιν· τί δὲ περὶ προτάσεως ἔπραξεν ἡ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ συμπολίτευσις; Πάντα τὰ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ μέλη τῆς συμπολιτεύσεως ἐγνωμοδότησαν καὶ ἐψήφισαν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ἐνταῦθα, ἐν τῇ Βουλῇ, πλὴν τῶν ὑπουργῶν ἠκούσαμεν τοῦ κ. βουλευτοῦ Λακεδαίμονος, τοῦ κ. βουλευτοῦ Πατρῶν, τοῦ κ. βουλευτοῦ Γόρτυνος, τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς, τοῦ κ. βουλευτοῦ Εὐρυτανίας, ἤτοι ἁπάντων τῶν συμπολιτευομένων, ὅσοι μετέσχον τῆς συζητήσεως, ἀγορευσάντων κατὰ τῆς προτάσεως τῆς κυβερνήσεως. Ποία ἐκ τούτου ἡ θέσις ἡμῶν; Ἡμεῖς ἐδηλώσαμεν ὅτι εἴμεθα πρόθυμοι, ἐπιθυμοῦντες νὰ ἴδωμεν τὴν ἐπιστράτευσιν ὑποστηριζομένην, νὰ συντελέσωμεν εἰς ὑποστήριξιν αὐτῆς δι’ ὅλων τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα ἡ κυβέρνησις ἤθελε θεωρήσει πρόσφορα. Ὅτε κατείχομεν ἡμεῖς τὰς ἕδρας τῶν ὑπουργῶν, ἐσχηματίσαμεν γνώμην ὅτι κατάλληλον μέτρον πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἐπιστρατεύσεως ἦτο ἡ πρὸς τὴν Τράπεζαν σύμβασις.

§8ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν.) Καὶ ἡ σύμβασις.

§9ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μάλιστα καὶ ἡ σύμβασις. Εὐθὺς ὅμως ὡς εἴδομεν περιελθοῦσαν τὴν διαχείρισιν τῶν πραγμάτων εἰς τοὺς νῦν ὑπουργοὺς οὐδόλως ἠθέλομεν ἐπιμείνει εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἰδέας ἡμῶν, ἐὰν οἱ διάδοχοι ἡμῶν εἶχον ἄλλην γνώμην. Παρακαλέσαμεν αὐτοὺς νὰ εἴπωσιν ἂν τὴν σύμβασιν παραδέχωνται ἐξ ἰδίας πεποιθήσεως ἢ ἂν θέλωσι μόνον νὰ παρίστανται ὑποστηρίζοντες αὐτὴν ὡς συνέχειαν τοῦ παρελθόντος καὶ ἵνα μὴ διακόψωσιν ἔργον οὗτινος ἡ προκάτοχος αὐτῶν κυβέρνησις κατήρξατο, ἀπεδεικνύομεν δὲ συνάμα ὅτι οὐδεμία ἀνάγκη ὑπῆρχε τῆς τοιαύτης συνεχείας καὶ οὐδεμία βλάβη ἤθελεν ἐπέλθει ἐκ τῆς διακοπῆς. Αἱ ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, δὲν ἐφάνησαν ἀποχρῶσαι, διότι ἐνῷ προέτεινεν εἰς τὴν βουλὴν τὴν ψήφισιν τῶν συμβάσεων, ἠγόρευε κατὰ τῶν συμβάσεων. Ἔλεγεν, ὅτι ἀφ’ ἧς ἡμέρας αἱ συμβάσεις ἐκεῖναι ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν βουλὴν παρὰ τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως ἐπῆλθεν ἡ σπουδαία ὑποτίμησις τῶν χρεωγράφων ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις, τουτέστιν ἔκπτωσις τῆς πίστεως ἡμῶν. Ἡ κυβέρνησις προτείνουσα εἰς ἐπιψήφισιν τὴν σύμβασιν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τοιαύτην περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῆς γνώμην; Ἡ ἐπιψήφισις οὕτω προτεινομένη ἦτο σπουδαία; Τοιαύτην ἐκφράζων γνώμην, τίνα ὑπὲρ τῆς προτάσεως αὐτοῦ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ δικαιολογίαν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως; Πῶς ἠδυνάμεθα νὰ δικαιολογηθῶμεν ἡμεῖς ἐὰν ἐψηφίζομεν ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, ἀφοῦ ἐξηγήσαμεν ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ ψηφίσωμε ὑπὲρ αὐτῆς, οὐχὶ διότι ἔχει τὴν ἀρχήν της ἐν τῇ ἡμετέρᾳ κυβερνήσει, ἀλλὰ διότι προτείνεται ὑπὸ τῆς νῦν κυβερνήσεως ὡς μέτρον τῆς ἰδίας αὐτῆς πρωτοβουλίας; Ὅτε ἐβλέπομεν τοὺς κατὰ τῆς συμβάσεως ἀγορεύοντας φίλους τῆς κυβερνήσεως ὑποστηριζομένους ἐνθουσιωδῶς ὑπὸ τῶν πλείστων τῆς συμπολιτεύσεως, ὅτε ἐβλέπομεν αὐτοὺς πάντας ὡς καὶ αὐτὸν τὸν κ. πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως ἐπικρίνοντας τὴν σύμβασιν ὡς ἔργον ἡμῶν, εἴχομεν τὸ καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἠδυνάμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον ὑπὲρ αὐτῆς καὶ ἂν δίδοντες ὑπὲρ αὐτῆς ψῆφον δὲν ἠθέλομεν ὑποστηρίξει τὴν ταπεινὴν ἐκείνην γνώμην τῶν θελησάντων νὰ ὑποδείξωσιν ὅτι ἡμεῖς συνδεόμεθα μετὰ τῆς Τραπέζης διὰ σχέσεων πολιτικῶν, ὅτι ἡ τράπεζα ἀποτελεῖ τὸν πυρῆνα τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἂν ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ἤθελεν ὁμιλήσει ὡς ὡμίλησε σήμερον θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ δώσωμεν ψῆφον ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, καὶ πάντες γνωρίζετε, ὅτι εἴχομεν σκοπὸν νὰ μὴ δώσωμεν ψῆφον. Ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς σήμερον ἔδωκεν ἐξηγήσεις πάντη διαφόρους, ὁ κ. πρωθυπουργὸς σήμερον παρέστησε τὴν σύμβασιν ὡς ἀνάγκην ἐθνικὴν ὑπὸ τῶν περιστάσεων ὑπαγορευομένην, ἀνεξαρτήτως ὅλως ἀπὸ πάσης ἐνεργείας τῶν προκατόχων αὑτοῦ. Οὕτω παρουσιαζομένη ἡ σύμβασις ἐπιβάλλεται εἰς πάντας τοὺς θέλοντας τὴν ἐπιστράτευσιν. Ὁ κ. βουλευτὴς Εὐρυτανίας, τὸν ὁποῖον ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλαμβάνωμεν, πλὴν ἐὰν μᾶς δοθῇ ἡ ἐναντία διαβεβαίωσις, ὡς διερμηνεύοντα συνήθως τὴν γνώμην τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ.

§10ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον καθαρῶς χθές, ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ὥστε δύνασθε νὰ καθησυχάσητε ὡς πρὸς τὴν ἐναντίαν διαβεβαίωσιν. Ἀλλ’ εἶπον συγχρόνως, καὶ τοῦτο καθαρώτερον, ὅτι δὲν ἐκφράζω ἐπὶ τῆς συμβάσεως τὴν γνώμην τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ.

§11ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς Εὐρυτανίας εἶπε χθὲς ὅτι αἱ συμβάσεις εἶνε μέτρον καταστρέφον τὴν ἐπιστράτευσιν. Πῶς ἄρα θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῶν συμβάσεων, ἂν μὴ ἐλαμβάνομεν ἐναντίαν διαβεβαίωσιν παρὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς γνώμης αὐτοῦ; Ἡμεῖς, κύριοι, ἐννοοῦμεν νὰ πράξωμεν ὅ,τι εἶπον, ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, ὅτι θέλομεν πράξει, τουτέστι θὰ παράσχωμεν ὑποστήριξιν εἰς τὴν κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα αὕτη θεωρεῖ ἀναγκαῖα διὰ τὴν ἐνέργειαν τὴν ὑπαγορευομένην ὑπὸ τῶν σημερινῶν περιστάσεων. Ἐννοοῦμεν, ὅτι εἰς κυβέρνησιν συνταγματικῶς διαχειριζομένην τὴν ἐξουσίαν ὀφείλει ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ παρέχῃ συνδρομήν, ὅπως δύναται τὸ σύστημά της νὰ ἐφαρμόζηται ἀκέραιον. Δὲν δικαιοῦται ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ θέλῃ νὰ ὑπεισάγῃ τὰς ἰδίας πεποιθήσεις εἰς σύστημα ἀντίθετον. Ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ ζητῇ νὰ φέρῃ τὸ σύστημα αὑτῆς εἰς τὴν κυβέρνησιν ἀκέραιον, ἐν ὅσῳ ὅμως δὲν δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο, ὀφείλει νὰ μὴ φέρῃ προσκόμματα εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ ἑτέρου συστήματος, συνεταιριζομένη ὁτὲ μὲν τὸν κ. βουλευτὴν Πατρῶν ἢ τὸν κ. βουλευτὴν Γόρτυνος, ὁτὲ δὲ ἄλλους βουλευτὰς συμπολιτευομένους, ὁσάκις συμβαίνει οὗτοι ἢ ἐκεῖνοι νὰ μὴ συμφωνῶσι μετὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ. Τοιαῦτα ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν θέλει πράξει, πρέπει ὅμως καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς νὰ μᾶς ὑποστηρίξῃ. Δὲν ἐννοοῦμεν νὰ συνδράμωμεν τὸν κ. πρωθυπουργὸν ὡς πρόσωπον, ἀλλὰ μόνον δηλοῦμεν, ὅτι θὰ τὸν ὑποστηρίξωμεν εἰς τὴν μὴ κολόβωσιν τοῦ συστήματος τῆς κυβερνήσεως. Ἐννοοῦμεν νὰ ὑποστηρίζωμεν τὸ ὑπουργεῖον ὡς ἀντιπρόσωπον τῆς πλειοψηφίας, καὶ ἐφ’ ὅσον ἐκπροσωπεῖ τὴν πλειοψηφίαν, ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπευθύνηται πρὸς τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς συνταγματικὸς κάτοχος τῆς ἐξουσίας καὶ ν’ ἀπαιτῇ παρ’ αὐτῆς τὴν ἀνοχὴν καὶ τὴν σύμπραξιν, ἣν αἱ ἀντιπολιτεύσεις ὀφείλουσιν ἐν συνταγματικαῖς πολιτείαις νὰ προσφέρωσιν εἰς τὴν συμπολίτευσιν Τὴν συνδρομὴν ταύτην προθύμως θὰ παρέχῃ ἡ ἀντιπολίτευσις, ἀλλ’ ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ αὐτὴ ν’ ἀπαιτῇ ἀπόδειξιν ὅτι εἶναι τὸ ὑπουργεῖον ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς συμπολιτεύσεως, ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς πλειονοψηφίας. Ἡμεῖς μέχρι τοῦδε εἴδομεν τὸ ὑπουργεῖον ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἐκπροσωποῦν τὴν μειονοψηφίαν τῆς πλειονοψηφίας — ἐννοῶ ὡς εἶχον τὰ πράγματα μέχρι τῆς πρὸ μικροῦ ἀγορεύσεως τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως, ἂν δὲ ἐψηφίζετο ἡ περὶ τῶν συμβάσεων πρότασις τῆς κυβερνήσεως, ἤθελε ψηφισθῆ οὐχὶ ἐντεῦθεν, ἀλλ’ ἐκεῖθεν, καὶ ἂν προσεδόκα τὸ ὑπουργεῖον ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ πλειονοψηφίαν, τὴν πλειονοψηφίαν ταύτην ἀνέμενεν ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἐλπίζω, ὅτι ἤδη ἡ συμπολίτευσις ἀνταποκρίνεται εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως καὶ ὅτι πάντες ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔδειξαν ὅτι ἀντιτίθενται εἰς τὴν περὶ τῶν συμβάσεων πρότασιν, μετὰ τὰς παραινέσεις αὐτοῦ τὰς λίαν φιλοπάτριδας, θέλουσι παύσει ἀντιδρῶντες. Λέγω δὲ τοῦτο καὶ ὡς πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἠγόρευσαν καὶ ὡς πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἐπευφήμουν ὅτε οἱ ἄλλοι ἠγόρευον. Ἐπὶ τῇ πεποιθήσει, ὅτι οἱ λόγοι τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ θὰ τύχωσιν ὁμοθύμου ὑποδοχῆς παρὰ τῇ συμπολιτεύσει, διαδηλῶ καὶ ἐγὼ ὅτι θέλομεν καὶ ἡμεῖς ἀνταποκριθῆ πρὸς τὰς ἐντεῦθεν ἐκφρασθείσας ἐπαγγελίας καὶ θέλομεν ὑποστηρίξει τὴν περὶ συμβάσεων πρότασιν ὡς πρότασιν τῆς συμπολιτεύσεως, ἀφορῶντες εἰς τὴν γνώμην τῆς κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ψήφισις τῆς συμβάσεως εἶνε ἀπαραίτητος, ὅπως ὑποστηριχθῇ ἡ ἐπιστράτευσις.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ προσθέσω, κύριοι, εἰς τὴν προηγουμένην ὁμιλίαν μου καὶ τὴν ἑξῆς πληροφορίαν. Σήμερον, μετὰ συνέντευξιν, ἣν ἔλαβον μετὰ τῆς διευθύνσεως τῆς Τραπέζης, ἔλαβον τὴν ὑπόσχεσιν, ὅτι ἡ Τράπεζα θέλει λάβει μέρος ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον εἰς τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον διαπραγματευόμεθα, καὶ τὸ ὁποῖον ἐλπίζομεν, ὅτι θέλομεν ἐπιτύχει.

§13Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι παραδέχομαι μὲν τὴν σύμβασιν καθ’ ὅλας τὰς διατάξεις αὐτῆς, ἀλλ’ ὅτι δὲν θεωρῶ τὰ προσφερόμενα διὰ τῆς συμβάσεως μέσα ἐπαρκῆ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ σκοποῦ, δι’ ὃν ἡ σύμβασις συνωμολογήθη. Ὥστε οὐ μόνον δὲν ἠρνήθην τὰ μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἐπιστρατείας, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας τὰ ἐθεώρησα ἀνεπαρκῆ, καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐξέφρασα δισταγμοὺς, καὶ παρεκάλεσα ἐπανειλημμένως τὴν κυβέρνησιν νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως πείσῃ τὴν Τράπεζαν, ἡ ὁποία ἐφάνη πρόθυμος εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν, νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν περιστάσεων. Συνεπείᾳ τούτου μετ’ εὐχαριστήσεως ἤκουσα σήμερον παρὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ καὶ πρὸ τῆς συνεδριάσεως ἐπληροφορήθην, ὅτι ἡ Τράπεζα εὑρέθη πρόθυμος νὰ λάβῃ καὶ μέρος εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον. Θεωρῶ λοιπὸν τὸν ἑαυτόν μου πληρέστατα ἱκανοποιημένον, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἔχω λόγον νὰ ἦμαι κατὰ τῆς συμβάσεως.

§14Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔχει δίκαιον ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου νὰ φρονῇ, ὅτι τὰ μεγάλα πολιτικὰ κόμματα ἀποτελοῦσι τὴν μεγάλην πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Εἶναι τοσοῦτον μεγάλη ἡ ἀλήθεια αὕτη, τὴν ὁποίαν μᾶς εἶπεν, ὥστε ἤθελεν εἶσθαι ἄντικρυς ἀμφισβήτησις αὐτῆς, ἐάν τις ἤθελεν ἐπιχειρήσει νὰ ἀμφισβητήσῃ αὐτήν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς μεγάλης πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν ἀποτελοῦσι τὰ μεγάλα πολιτικὰ κόμματα εἴτε δύο, ὅπως ὑπάρχουσι σήμερον, εἴτε τρία ἢ τέσσαρα, ὅπως ὑπῆρχον πρὸ τριῶν ἐτῶν, ὑπάρχουσιν ἐν τῇ Βουλῇ βουλευταὶ, οἵτινες δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὰ κόμματα ταῦτα, διότι δὲν παραδέχονται τὰς πολιτικὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἑκάτερον τῶν κομμάτων ἔχει. Ἀναγκάζομαι λοιπὸν νὰ ὁμιλήσω διὰ νὰ διατηρήσω ἀλωβήτους τὰς ἐμὰς γνώμας περὶ τοῦ τρόπου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀκόμη καὶ περὶ τοῦ τρόπου αὐτοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ οὐ μόνον νὰ τηρήσω ἀλωβήτους τὰς γνώμας μου περὶ τούτου, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς τοὺς ἐντολεῖς μου καὶ πρὸς τὴν Ἑλλάδα, νὰ συμβουλεύω ἐν τῇ Βουλῇ ὅ,τι νομίζω ὀρθὸν καὶ λυσιτελές, καὶ νὰ μὴ ἐπέχω νὰ ἐπικρίνω ὅ,τι νομίζω ἀντιβαῖνον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Μοὶ ἐγεννήθη δὲ ἔκπληξις, ὅταν ἤκουσα τινὰ λέγοντα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτι εἶναι περιττὸν ν’ ἀγορεύσῃ πλέον ἄλλος τις, ἀφ’ οὗ τὰ δύο κόμματα συνεφώνησαν. Καὶ ἂν ἤθελον κάμει τὸ μέγα λάθος τινὲς νὰ ὑποθέσωσι συγκεχωνευμένους ἐναντίον τῆς ἀληθείας ὅλους τοὺς βουλευτὰς εἰς τὰ δύο κόμματα τὰ ὑπάρχοντα, ὤφειλον τοὐλάχιστον νὰ μὴ λησμονήσωσιν, ὅτι ὑπῆρχεν εἰς (δεικνύει τὸν βουλευτὴν Καλαβρύτων κ. Οἰκονόμον), ὅστις ἐδήλωσε μέχρι τοῦδε ἑκατοντάκις, ὅτι δὲν εἶναι μέλος οὐδὲ τοῦ ἑνὸς οὐδὲ τοῦ ἑτέρου κόμματος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἡ ὥρα, κύριοι, ἵνα ἀποδείξω τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον διὰ μακρῶν. Ἄλλως ὁ δημόσιος βίος τῶν βουλευτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι μέλη οὐδὲ τοῦ ἑνὸς οὐδὲ τοῦ ἑτέρου τῶν κομμάτων, ὁ δημόσιος βίος αὐτῶν εἶναι ἤδη γνωστός· ὥστε δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην ἀποδείξεως, ἵνα βεβαιώσωσιν, ὅτι δὲν ἀνήκουσιν εἰς οὐδέτερον τῶν κομμάτων. Τὰ τοιαῦτα εἰσὶν ἐντελῶς ἀνάξια πάσης προσοχῆς, καὶ δὲν ἤθελον κάμει μνείαν αὐτῶν, ἂν ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, τοῦ ὁποίου καὶ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ ἐνεστὼς πρέπει νὰ ἑλκύῃ τὸν σεβασμὸν καὶ νὰ συγκρατῇ τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἰς τοὺς λόγους αὐτοῦ, ἂν δὲν ὡμίλει μετὰ τοσαύτης πεποιθήσεως περὶ τῆς ἀριθμητικῆς δυνάμεως τῶν δύο μεγάλων κομμάτων, ἀμεριμνῶν περὶ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν οἱ ἐκτὸς αὐτῶν διατελοῦντες τυχὸν ἤθελον ἔχει. Τὸ κύριον ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τῆς συμβάσεως καὶ ἐπὶ αὐτοῦ ὀφείλω νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἀλλ’ ὅσα σκοπῶ νὰ εἴπω, θέλουσι καταστήσει καταφανῆ εἰς ὑμᾶς τὴν ἔκπληξιν, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθην σήμερον, ὅταν ἤκουσα, ὅτι ἡ γνώμη ἐὰν ἡ σύμβασις ἦναι καλὴ ἢ κακή, ἂν ἦναι συμφέρουσα ἢ μὴ εἰς τὸ κράτος, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἄλλου τινὸς συμβεβηκότος τῆς πολιτικῆς κατατάξεως τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς· ὅτι, ἂν συμβῇ ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ (δεικνύει τὴν ὑπουργικὴν) νὰ ὑπάρχωσι δύο ἢ τρεῖς γνῶμαι, καὶ νὰ ὑπάρχωσιν ἄνθρωποι διστάζοντες περὶ τοῦ ἂν ἡ σύμβασις ἦναι συμφέρουσα ἢ ὄχι εἰς τὸ κράτος, ὅτι, ἐὰν συμβῇ τὸ τοιοῦτον, ἡ σύμβασις, ἡ ὁποία ἦτο καλὴ ἕως χθές, παύει νὰ ἦναι καλή, καὶ σήμερον εἶναι κακή· καὶ ἂν συμβῇ ἐξ ἐναντίας ὅλη αὐτὴ ἡ πτέρυξ νὰ ἦναι ὁμόφωνος καὶ προθύμη νὰ δώσῃ λευκὴν ψῆφον ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, ἡ σύμβασις αὐτὴ ἐξακολουθεῖ νὰ ἦναι καλή, ὡς ἦτο καλὴ καὶ χθές. Τοῦτο μοὶ ἐνεποίησεν ἀληθῶς ἔκπληξιν, καὶ θαυμάζω πῶς ἐῤῥέθη ὑπὸ τοῦ ἡγέτου τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τὴν τακτικὴν ταύτην δὲν δύναμαι νὰ ἐπιδοκιμάσω. Κρίνων δ’ ἐπιζημίαν εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους τὴν σύμβασιν, ὡς κρίνουσιν αὐτὴν καὶ πολλοὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς τυγχάνοντες ὡς ἄτομα, ὡς κρίνουσιν αὐτὴν καί τινες τῶν βουλευτῶν, μεθ’ ὧν συμπράττω ὑπὸ κοινοῦ φρονήματος ἐμπνεόμενος, ἔχω τὸ καθῆκον ὡς καὶ ἡ ὁμὰς αὐτῶν νὰ καταψηφίσῃ τῆς συμβάσεως, ὅπως δήποτε καὶ ἂν ψηφοφορήσωσιν οἱ τῆς πτέρυγος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν φρονῶσιν οἱ τῆς ὑπουργικῆς πτέρυγος· διότι καθῆκον ἔχομεν νὰ συμβουλεύωμεν τὰ λυσιτελῆ εἰς τὸν τόπον καὶ τὴν πατρίδα. Δὲν ἠδυνάμην νὰ φαντασθῶ ποτέ, ὅτι ἐνῷ ἐθεωρήθη χθές τι, ὅτι ἦτο λυσιτελές, ὅτι εἶναι δυνατὸν σήμερον νὰ ἔρχωνται οἱ λυσιτελὲς τοῦτο χθὲς κρίνοντες νὰ ἀναιρῶσι τὴν γνώμην των ταύτην, καὶ νὰ λέγωσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸν τόπον, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐσυμβούλευσαν, ὅτι ἦτο κάλλιστον, δὲν εἶναι κάλλιστον, διότι ἡ μερίς, ἡ ὁποία ἀκολουθεῖ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον διεσπάσθη εἰς δύο ἢ τρεῖς γνώμας. Αὐτὸ μοὶ ἐνεποίησεν ἔκπληξιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδυνάμην νὰ δεσμεύσω εἰς τὰ στήθη μου, ἔπρεπε νὰ τὴν ἐξηγήσω, τόσῳ μᾶλλον, καθόσον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν γνώμην αὐτὴν, σᾶς εἶπον, ὅτι ἐξεπλάγησαν διὰ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐγὼ εἶπον, διότι δὲν ἦτο σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι ἐγὼ καὶ οἱ εὐάριθμοι βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι συμπράττουσι μετ’ ἐμοῦ, συνεψήφισαν μετὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς εἰς τὴν ψηφοφορίαν, ἡ ὁποία ἐπήνεγκε τὴν πτῶσιν τοῦ παρελθόντος Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν ἔπρεπε νὰ ἀναγκασθῇ νὰ παραιτηθῇ. Ἀλλὰ μετὰ τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο, οὐδεμία ἄλλη κοινότης μᾶς συνδέει μετὰ τῆς πλειονοψηφίας, εἰμὴ ἡ προθυμία, τὴν ὁποίαν ἔχομεν νὰ συμπράττωμεν μετ’ αὐτῆς ὁσάκις αἱ πράξεις της εἶναι λυσιτελεῖς εἰς τὸν τόπον, καὶ ὁσάκις πρόκειται νὰ ἐξευρεθῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ σώσῃ ἢ νὰ ἀσφαλίσῃ τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Τὴν τακτικὴν ταύτην τόσον ἐγὼ, ὅσον καὶ οἱ ὀλίγοι βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι συμπράττουσι μετ’ ἐμοῦ, δὲν θέλομεν ἐγκαταλείψει, ἀδιαφοροῦντες ἂν κατασταθῇ ἐνδεχόμενον τὴν γνώμην, ἣν ἔχομεν, νὰ ἀσπασθῇ ἑτέρα τις πτέρυξ. Συνδέει ἡμᾶς μετὰ τῆς πλειονοψηφίας ταύτης καὶ ἕτερόν τι, τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ μὴ συντελῶμεν εἰς ἀλλεπαλλήλους πτώσεις τῶν κυβερνήσεων, καθ’ ὃν χρόνον εἰσὶ τόσῳ δειναὶ αἱ περιστάσεις τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἂν συνετελέσαμεν εἰς τὴν πτῶσιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τὸ ἐπράξαμεν, διότι εἴχομεν τὸ ἀκράδαντον φρόνημα, ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ τόπου ἐπέβαλλε τὴν κυβερνητικὴν ἐκείνην μεταβολήν. Ἂν δὲ τότε συνετελέσαμεν διὰ τὸν εἰρημένον λόγον, δὲν πρέπει νὰ συντελέσωμεν καὶ αὖθις εἰς τὴν πτῶσιν τῆς διαδόχου αὐτῆς, εἰμὴ μόνον ἐὰν αἱ πράξεις αὐτῆς, ἢ ἐὰν αἱ γνῶμαι αὐτῆς μᾶς πείθωσιν, ὅτι ἀναιροῦσι τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου.

§15ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Πολλὰ, ἐὰν ἀκούω.

§16ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁμιλῶ δημοσίᾳ· δὲν δίδω τὸν λόγον εἰς τὰ ἄτομα. Ἡ σύμβασις μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐβασανίσθη καὶ συνωμολογήθη ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως· ἡ διάδοχος Κυβέρνησις, μετὰ ἐπουσιώδη καὶ ἀσήμαντον μεταβολὴν, τὴν ὁποίαν ἐπέφερε, συνισταμένην εἰς τὴν διαγραφὴν γελοίου ὅρου, ἀπεδέχθη αὐτὴν καὶ προέτεινεν εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ διατί ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ὑπέγραψε τὴν σύμβασιν; Διότι ἐνόμιζεν, ὅτι διὰ τῶν συμφωνιῶν, διὰ τῶν ὅρων, τοὺς ὁποίους συνωμολόγησε μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐν τῇ συμβάσει, ἐξησφάλιζε τὰ δημόσια συμφέροντα, ἐπήρκει εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ ἦτο δυνατὸν ἐξ αὐτῆς νὰ προσπορισθῇ ὅλα τὰ μέσα, τῶν ὁποίων εἶχεν ἀνάγκην, ἵνα ἐφαρμόσῃ τὴν ἐπιστρατείαν. Ἀλλὰ διατί ἡ διάδοχος Κυβέρνησις ἀπεδέχθη τὴν σύμβασιν; Διότι εἶχε τὴν αὐτὴν γνώμην. Ἂν σήμερον οἱ ἀποτελοῦντες τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν κηρύσσωνται ἕτοιμοι νὰ ἀνακαλέσωσι τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εἶχον, ὅταν συνωμολόγησαν τὴν σύμβασιν, δὲν ἀφορᾷ τοῦτο ἐμέ, ἀλλὰ τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος, τοὺς συμπολίτας αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ἀποβλέψει εἰς τὸ εὐμετάβολον τῶν γνωμῶν, εἰς τὸ ἀσταθὲς τοῦ φρονήματος αὐτῶν, καὶ θέλουσι κρίνει ποῖοι οἱ κυβερνῶντες τὴν Ἑλλάδα. Ἐγὼ ἐν τούτοις ἔχω νὰ παραπονεθῶ κατὰ τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅστις σήμερον μόλις μετὰ ἑνεαήμερον συζήτησιν, σήμερον μόλις ἔρχεται καὶ λέγει εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ σύμβασις σημαίνει ἐπιστράτευσις, καὶ ὅτι οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὴν σύμβασιν δὲν παραδέχονται τὴν ἐπιστράτευσιν. Ἡ γνώμη αὐτὴ εἶναι βαρεῖα, καὶ δὲν δύναται κανεὶς νὰ τὴν ἀποδεχθῇ ἀνεξελέγκτως. Καὶ ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθές, οὐδεμίαν δύναμαι ν’ ἀνεύρω δικαιολογίαν τοῦ ἡγέτου τῆς πτέρυγος ταύτης, ὅστις μᾶς ἀνήγγειλεν, ὅτι εἶναι ἕτοιμος νὰ μεταβάλῃ τὸ φρόνημα, τὸ ὁποῖον περὶ τῆς συμβάσεως εἶχε. Ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σᾶς εἶπεν, εἶναι γνώμη, τὴν ὁποίαν δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω μὲ τὸν ὅρον, τὸν ὁποῖον εἰς τὴν ῥητορικὴν μεταχειρίζονται, ἵνα χαρακτηρίσωσι τὰ τοιαῦτα στρατηγήματα καὶ ἐπινοήματα· ἀλλ’ εἶναι αὐτὴ ἐκείνη ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὅστις δὲν ἐδίστασε νὰ θέσῃ εἰς τὸ στόμα μου φράσεις καὶ ἐννοίας, τὰς ὁποίας δὲν εἶπον. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς νομίζει, ὅτι δύναται νὰ μεταπηδᾷ ἀπὸ τὸ σοβαρὸν εἰς τὸ γελοῖον καὶ ἀπὸ τὸ σπουδαῖον εἰς τὸ ἐλαφρόν. Νομίζει, ὅτι δύναται νὰ μεταβάλῃ τὸ βῆμα τὸ πολιτικὸν τῆς Ἑλλάδος, τὸ μόνον πολιτικὸν βῆμα, τὸ ὁποῖον ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν, εἰς σκηνήν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ᾄδονται καὶ λέγονται ὅσα δύνανται νὰ τέρψωσι τοὺς ἀκροατάς. Οὐδ’ ἐδίστασε προχθὲς νὰ ἀποδώσῃ εἰς τοὺς λόγους μου τὴν ἔννοιαν, ἣν δὲν εἶχον, ἤτοι ὅτι ἐγώ, ἀντιταχθεὶς κατὰ τῆς συμβάσεως, ἐσκόπουν νὰ ἀντιταχθῶ ἐμμέσως κατὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως. Καὶ ἐζήτησε νὰ ἀνεύρῃ τὴν ἔννοιαν ταύτην εἰς τοὺς λόγους μου, καὶ ἔπλασσε πλάσματα, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχουσι, καὶ ᾠκοδόμησεν ἐπὶ βάσεων, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀσθενέστεραι τοῦ ἀχύρου. Πρὸ πάντων τὰς συζητήσεις τὰς πολιτικὰς πρέπει νὰ διευθύνῃ ἡ ἀγαθοπιστία, ἥτις, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ, καθιστᾷ ἀδύνατον πᾶσαν συζήτησιν. Διὰ τοῦτο εἶχον καθῆκον νὰ τὸν σταματήσω λέγοντα ταῦτα καὶ νὰ διακόψω τὴν σειρὰν τῶν συλλογισμῶν του, ἡ ὁποία, ψευδὴς καθ’ ἑαυτὴν ὡς ἐπὶ τοῦ ψεύδους στηριζομένη, εἶχε σκοπὸν νὰ μὲ δυσφημήσῃ ἐνώπιον τῶν συμπολιτῶν μου.

§17ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Διεκόψατε τὴν κρίσιν μου καὶ οὐχὶ τὴν βεβαίωσιν τῶν γεγονότων.

§18ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ ἤκουσα τὸν βουλευτὴν Ἀττικῆς ἐπικαλούμενον τὴν σκιὰν τοῦ Κολοκοτρώνη καὶ τὴν σκιὰν τοῦ Νικηταρᾶ, ὡς ἂν ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ οἱ πρόγονοι αὐτοῦ νὰ εἶχον καταπλημμυρήσει τὴν Ἑλλάδα μὲ τὰ αἵματά των, καὶ νὰ εἶχον θυσιάσει τὰ πλούτη των, καὶ μετὰ τοσούτους ἀγῶνας καὶ τοσαύτας θυσίας νὰ εἶχε δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῇ τὰς σκιὰς τῶν ἡρώων τοῦ ἀγῶνος (θόρυβος.) Ἂν ἦναι ἀκριβὴς καὶ ὑπὸ τῶν πραγμάτων βεβαιουμένη ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωκεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἐὰν πράγματι, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν δὲν ἤθελε ψηφισθῆ ἡ σύμβασις, περιεπίπτετε εἰς πλήρη καὶ ἀπόλυτον ἀνικανότητα νὰ μεριμνήσητε περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θέλετε συντελέσει εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἀποφάσεων τῆς Εὐρώπης· κύριοι, δὲν γνωρίζω ποία εὐθύνη βαρύνει ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐγκατέλιπον τοσοῦτον τὰς περὶ τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων μερίμνας των, οἵτινες ἐγκατέλιπον τοσοῦτον ἀπροστάτευτα τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, ὥστε μᾶς ἀφῆκαν εἰς τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ μᾶς εἴπωσιν ἢ τὸ βαλάντιόν σου ἢ τὴν ζωήν σου, ἢ τὴν σύμβασιν ἢ παραλυσίαν πάσης κυβερνητικῆς ἐνεργείας ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους. Καὶ ἐκεῖνος ὅστις πρῶτος ὑπέγραψεν ὡς κυβέρνησις τὴν σύμβασιν, ἐκυβέρνησε πέντε μῆνας, ἀφ’ ἧς ἔλαβε τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως! Καὶ ὁ ὑπάρχων πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ὅστις σήμερον σᾶς ἔδωκε τὴν πληροφορίαν αὐτήν, κυβερνᾷ πρὸ 45 ἡμερῶν! Ἡ δευτέρα πληροφορία, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως σᾶς ἔδωκε σήμερον, εἶναι ὅτι ἡ Ἐθνικὴ τράπεζα ἔδωκε τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι θέλει συντρέξει τὴν κυβέρνησιν εἰς τὰς πρὸς εὕρεσιν καὶ πραγματοποίησιν δανείου μεγάλου ποσοῦ ἐνεργείας αὐτῆς. Εἶναι ἀληθές, ὅτι καὶ ἐγὼ καὶ ὁ ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς ἐπεκρίναμεν τὴν σύμβασιν, διότι ἐνομίζομεν, ὅτι τὸ προϊόν, τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἐξ αὐτῆς ἐπρομηθεύετο τὸ κράτος, ἦσαν ἀνεπαρκῆ εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας αἱ περιστάσεις αὐτοῦ ἐνδεικνύουσιν ἢ καθιστῶσι καταφανεῖς· ἐλέγομεν, ὅτι, ἀφοῦ κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐκ τοῦ προϊόντος τῆς συμβάσεως συνισταμένου εἰς 52,000,000, δὲν ὑπολείπονται μετὰ τὴν πρώτην τοῦ ἔτους εἰμὴ μόνον 23,000,000, ὅτι ἡ σύμβασις δὲν ἐθεράπευε τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ ὅτι ἡ σπατάλη τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις εἶχεν εἰς τὴν διάθεσίν της ἡ διάθεσις καὶ προεξόφλησις τοῦ προνομίου τῆς Τραπέζης, τοῦ μετὰ δωδεκαετίαν λήγοντος διὰ μόνην τὴν ὠφέλειαν ταύτην τοῦ πορισμοῦ 23,000,000 διὰ τὸ ἔτος 1881. Ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν σήμερον ἔδωκεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τείνει νὰ ἐξασθενίσῃ τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον, διότι καθιστᾷ γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ μὲν κυβέρνησις ἀσχολεῖται εἰς τὴν ἐξεύρεσιν καὶ πραγματοποίησιν δανείου μεγαλειτέρου, δι’ οὗ θέλει πορισθῆ τὰ ἀναγκαιοῦντα χρήματα, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ βεβαιοῖ, ὅτι ἡ Τράπεζα προθύμως θέλει συντελέσει καὶ αὐτὴ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου τούτου. Ἐὰν αἱ πληροφορίαι αὗται ἦσαν οὕτω πως ἐξειδικευμέναι, τοσοῦτον ὁριστικαὶ καὶ βέβαιαι, ὥστε νὰ ἦναι βέβαιός τις περὶ τοῦ ἀποτελέσματος αὐτῶν ἤθελεν εἶσθαι δυνατὸν, μολονότι, ἐκτὸς τῆς παραχωρήσεως τοῦ προνομίου, ἡ σύμβασις περιέχει διατάξεις ἄλλας, τὰς ὁποίας κρίνω καὶ ἐπιβλαβεῖς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους καὶ τῆς τραπέζης καὶ ἀτόπους, ἵνα περιλαμβάνωνται ἐν συμβάσεσιν, ἤθελε κατασταθῆ δυνατὸν νὰ ψηφίσω καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς συμβάσεως· ἀλλ’ αἱ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διαβεβαιώσεις τῆς τραπέζης, αἱ ἀναγγελθεῖσαι εἰς ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δὲν μοὶ φαίνονται ὡς ῥῆτραι διατυπωθεῖσαι, αἱ ὁποῖαι πρόκειται νὰ περιληφθῶσιν ἐντὸς τῆς συμβάσεως· αἱ δὲ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔδωκεν, ὅτι ἀσχολεῖται εἰς εὕρεσιν δανείου, εὔχομαι νὰ πραγματοποιηθῶσιν. Ἀλλ’ ἂν τυχὸν αἱ μέριμναι τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ πρὸς εὕρεσιν δανείου, ὃ μὴ γένοιτο, ἀποτύχωσιν, ἢ ἂν ἡ συνδρομὴ, τὴν ὁποίαν ἡ τράπεζα παρέχει πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, δὲν ἦναι τοιαύτη, ὥστε νὰ προσθέτῃ οὐσιώδεις πιθανότητας πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, ἐγὼ, ψηφοφορῶν ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, ἤθελον ἀποδεχθῆ πρᾶξιν, ἣν δημοσίᾳ κατέκρινα καὶ τὴν ὁποίαν ἐχαρακτήρισα ὡς ἐπιβλαβῆ εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἤθελον τὴν παραδεχθῆ ἄνευ λόγου, ἑπομένως δὲν ἤθελον εἶμαι δικαιολογημένος. Διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι, ἂν ἡ κυβέρνησις ἦναι διατεθειμένη νὰ δεχθῇ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως τῆς συμβάσεως εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν μέχρις οὗ περιέλθῃ εἰς θέσιν νὰ πληροφορήσῃ τὸ κοινοβούλιον θετικῶς ποῖον εἶναι τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον συνωμολογήθη ἢ συνομολογεῖται, καὶ ποῖοι οἱ ὅροι αὐτοῦ, ποία δὲ καὶ πόση ἡ μετοχὴ τῆς Τραπέζης εἰς τὸ δάνειον τοῦτο, ἵνα κρίνω ἂν αὕτη προσθέτῃ πιθανότητας εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ, τότε πιθανῶς ἤθελον εὑρεθῆ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς συμβάσεως. Ἂν ὅμως ἡ κυβέρνησις δὲν θέλῃ νὰ δεχθῇ τὴν ἀναβολὴν ταύτην, διότι νομίζει, ὅτι πᾶσα ἀναβολὴ θέλει βλάψει τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐμμείνω εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔδωκα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτε προχθὲς ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ νὰ ψηφίσω κατὰ τῆς συμβάσεως.

§19ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, πρῶτον νομίζω ἐσφαλμένην τὴν ἐξήγησιν, ἣν ἔδωκεν ὁ κ. Δηλιγιάννης περὶ τῶν κομμάτων, διότι, ἀφοῦ ὠνόμασε τὰς δύο μερίδας τῆς συμπολιτεύσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως, εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἄνθρωποι ἀνεξάρτητοι τῶν κομμάτων τούτων, καὶ ὡμολόγησε τὸν ἑαυτόν του καὶ τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου βουλευτὴν ἐκ Καλαβρύτων· ἀλλ’ ἐμὲ μὲ διέγραψεν ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐνῷ πρὸ τριῶν ἐτῶν εἶναι γνωστόν, ὅτι δὲν ἀνήκω εἰς τὰ κόμματα, καὶ ἀπορῶ πῶς μὲ διαγράφει ὁ κ. Δηλιγιάννης. Ἔχει ἀληθῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος 100 ψήφους, ἔχει ὁ κ. Τρικούπης 90, ἔχετε ὑμεῖς τρεῖς, ἔχω ὅμως καὶ ἐγὼ τὸν ἑαυτόν μου καὶ τὴν ἰσχυρὰν θέλησίν μου. Ἂν οἱ κύριοι οὗτοι ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ συμβουλεύωσι τὰ συμφέροντα ἐν τῇ πολιτείᾳ, ἔχω καὶ ἐγὼ δικαίωμα νὰ πράξω τὸ ἴδιον, δὲν εἶναι δὲ οὐδόλως ἀποδεδειγμένον, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἔχει πάντοτε τὸ δίκαιον· πολλάκις ἡ πλειοψηφία ἔχει ἄδικον, καὶ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι οἱ πολλοὶ ἔχουν δύναμιν μόνον. Κύριοι, εἰσέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα καὶ συνεπὴς πρὸς ὅσα εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ ὀλίγου λέγω ὑμῖν. Ἀκούετε καθ’ ἑκάστην, ὅτι εἴμεθα εἰς περιστάσεις δεινάς, καὶ ὅτι δέον νὰ ὑψώσωμεν τὴν σημαίαν τοῦ 21· ταῦτα λέγει ἡ πτέρυξ ἡ δεξιά, ἀλλὰ καὶ ἡ πτέρυξ ἡ ἀριστερὰ δὲν λέγει τίποτε ὀλιγώτερον, λέγει καὶ αὕτη νὰ ὑψώσωμεν τὴν σημαίαν τοῦ 21, εἶναι δέ, προσθέτει αὕτη, πρόθυμοι νὰ συνεργασθῶσι καὶ θυσιασθῶσιν· ὁ τύπος καθ’ ἑκάστην λαλεῖ περὶ τῆς σημαίας τοῦ 21, καὶ ὁ κόσμος ὅλος τὸ αὐτὸ ὑποστηρίζει· ἀλλὰ τὸ βάρος τῆς σημαίας αὐτῆς τὸ ὑπελογίσατε ποτέ; καὶ ἐνόησατε τί σημαίνει σημαία τοῦ 21; Ἀκούσατε! ἡ λέξις σημαία τοῦ 21 σημαίνει τὸν ὅρκον τοῦ 21, διὰ δὲ τοῦ ὅρκου ἐκείνου οἱ πατέρες ἡμῶν εἶπον, ἐλευθερίαν τοῦ ἑλληνισμοῦ ἢ θάνατον καὶ καταστροφὴν ὅλων τῶν ὑπαρχόντων αὐτῶν. Τί λαλεῖτε λοιπὸν περὶ σημαίας τοῦ 21, ὅταν δὲν μετρῆτε τὸ βάρος αὐτῆς, καὶ δὲν ἐπαναλαμβάνητε τὸν ἱερὸν ὅρκον τῶν πατέρων ἡμῶν, ἢ μήπως, κύριοι, νομίζετε ὅτι, ἐὰν περιέλθωμεν εἰς πόλεμον μετὰ τῆς Τουρκίας περὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐπαρχιῶν Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας, κάμνομεν τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ συνεχίσωμεν τὴν ἐπανάστασιν τοῦ ἑλληνικοῦ Ἔθνους κατὰ τῆς Τουρκίας; Πῶς δύναται νὰ ἐλευθερωθῇ ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Θεσσαλία μόναι, βεβαίως ὅπως ἡ Ἑλλὰς· ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ βυθίζεται ἐντὸς πάσης ἐπαναστάσεως ὑπὲρ τοῦ δούλου ἑλληνικοῦ λαοῦ, κρατοῦσα ὑψωμένην τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν τοῦ 21· ἄρα εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ἐκ τοῦ μεγάλου τῶν πατέρων ἡμῶν ὅρκου νὰ τρέξωμεν πρὸς βοήθειαν τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας καὶ πάσης Ἑλληνικῆς ὑποδούλου ἐπαρχίας, ὅπως αὗται ἀποκτήσωσι τὴν ἐλευθερίαν αὑτῶν; ὅταν μάλιστα ἡ δικαιοσύνη ὁλοκλήρου τῆς Εὐρώπης ἀνεγνώρισε τὸ δικαίωμα εἰς αὐτοὺς νὰ ἑνωθῶσι μετὰ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Λοιπὸν ἀληθῶς σήμερον εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ὅρκου τοῦ 21, καὶ πρέπει καλῶς νὰ ἐννοήσωμεν τοῦτο. Δὲν γνωρίζω τί θ’ ἀποφασίσῃ ἡ Εὐρώπη, ἂν κτλ. θὰ μᾶς συνδράμῃ διὰ θαλάσσης ἢ διὰ ξηρᾶς, ὑλικῶς ἢ μόνον διὰ πιέσεως διπλωματικῆς ἢ διὰ χρημάτων. Ἀναμετρῶ τοὺς κινδύνους ἀνεξαρτήτως τούτων πάντων, καὶ ὅπως βλέπω αὐτοὺς ἐνώπιόν μου, διὰ τοῦτο, λέγω, ὅτι εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ὑψώσωμεν διὰ τῶν βραχιόνων ἡμῶν τὴν σημαίαν τῶν πατέρων μας, τὴν ἱερὰν σημαίαν τῆς ἁγίας Λαύρας, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὰς θυσίας τοῦ 1821, καὶ διὰ τοῦτο καὶ εἶπον καὶ λέγω, ὅτι ὄχι 50 ἢ 60,000 στρατοῦ, ἢ 50 ἢ 60 ἑκατομμυρίων φράγκων ἔχομεν ἀνάγκην· μᾶς χρειάζονται πολὺ περισσότερα, ἴσως πάντες οἱ δυνάμενοι νὰ φέρωσιν ὅπλα καὶ πᾶσα ἡ δημόσιος καὶ ἰδιωτικὴ ἡμῶν περιουσία, διότι ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι τὰ ἔθνη γνωρίζουσι πότε ἀρχίζουν τὸν πόλεμον, ἀλλὰ δὲν γνωρίζουσιν οὔτε πότε, οὔτε πῶς θὰ τελειώσῃ ὁ πόλεμος. Οἱ πατέρες ἡμῶν, κύριοι, ἐφάνησαν εἰλικρινεῖς· ὁρκιζόμενοι εἶπον, θὰ καταστραφῶμεν ἢ θ’ ἀποκτήσωμεν τὴν ἐλευθερίαν, καὶ τὸ ἀπέδειξαν διὰ τῶν πραγμάτων. Ἡ Πελοπόννησος μετεβλήθη ὁλόκληρος εἰς ἐρείπια· ἡ Στερεὰ κατεστράφη τὰ ἐρείπια τῆς Χίου, τῆς Σάμου, τῆς Κυδωνίας καὶ τῶν ἀθανάτων Ψαρῶν ἔπλευσαν εἰς τὸ αἷμα τῶν ἡρωϊκῶν κατοίκων αὐτῶν. Ποῦ δὲ ἐγεννήθημεν ἡμεῖς, ὅσοι ἐγεννήθημεν κατὰ τὸν ἀγῶνα τοῦ 21; Εἰς τὰ ὄρη, ὑπὸ τὰ δένδρα· ἐγώ, κύριοι, ἔχω καὶ διατηρῶ τὸ δένδρον, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐγεννήθην, εἶναι μία καρυδιὰ εἰς τὸ ὄρος τοῦ χωρίου Μάζη. Κύριοι, ὀφείλομεν μέγιστον σέβας εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν πατέρων μας, εἰς τὴν σημαίαν τοῦ 21· καὶ ὅταν ἐπικαλώμεθα ταῦτα, πρέπει νὰ ἀποδείξωμεν, ὅτι εἴμεθα ἄξιοι ἀπόγονοι αὐτῶν, καὶ ἱκανοὶ ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τοὺς κινδύνους καὶ τὰς θυσίας. Θέλετε λοιπὸν τὸν πόλεμον; θέλετε νὰ ἐλευθερώσωμεν τοὺς ἀδελφούς μας; Τί συλλογίζεσθε περὶ τῆς συμβάσεως μετὰ τῆς Τραπέζης καὶ περὶ τοῦ δανείου καὶ τῆς συμβάσεως τῶν 120,000,000· ψηφίσατε αὐτὰ καὶ εὐχηθῆτε νὰ ἐπαρκέσωσι, ψηφίσατε ἄνευ δισταγμοῦ, καὶ μὴ φαίνεσθε ἀνακόλουθοι. Καὶ εἰς τί θέλει βλάψει τὸ μέλλον τὸ προνόμιον τῆς Τραπέζης; δὲν εἶναι μικρότης νὰ σκέπτεσθε περὶ τοῦ μέλλοντος τῶν μετοχῶν, ἐνῷ πρόκειται περὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ ἑλληνισμοῦ; καὶ ὅταν ἀπολεσθῇ τὸ μέλλον τοῦ ἑλληνισμοῦ, δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι θέλει συναπολεσθῆ καὶ ἡ Τράπεζα καὶ τὸ Κράτος ἡμῶν; Εἶναι καιρὸς λοιπὸν νὰ δαπανώμεθα εἰς συζητήσεις περὶ μετόχων καὶ μετοχῶν, καὶ περὶ μελλούσης χρηματικῆς ζημίας, ἀφοῦ πρόκειται νὰ ἐξαντλήσωμεν ὅλον τὸν προϋπολογισμόν, πληρώνοντες τόκους καὶ χρεώλυτρα; καὶ δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλέον Κράτος εἰς τὸ μέλλον, ἐὰν δὲν ἐπιτύχωμεν τὸν σκοπὸν ἡμῶν; Μετὰ τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν σήμερον, ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν σᾶς εἶπε προχθὲς ἀκόμη, ὅτι κατ’ ἔτος ὀφείλομεν νὰ πληρώνωμεν 18,500,000 εἰς τόκους καὶ χρεώλυτρα μετὰ τὰ νέα δάνεια ὀφείλομεν νὰ πληρώνωμεν 40,000,000, διὰ δὲ τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους θὰ μείνωσιν 7 ἢ 8,000,000. Ἐὰν λοιπὸν ὀπισθοδρομήσητε, δὲν θὰ ἔχετε πλέον Κράτος· ὀφείλετε λοιπὸν νὰ προχωρήσητε διὰ πάσης θυσίας, διότι μόνον διὰ τῆς τόλμης θὰ σώσωμεν ἑαυτοὺς καὶ τὸν ἑλληνισμόν. Μελετήσατε, κύριοι, μετὰ σπουδῆς τὴν ἱστορίαν τοῦ ἑλληνισμοῦ καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ἀπὸ τοὺς ἀρχαιοτάτους χρόνους μέχρι σήμερον ὁ ἑλληνισμὸς, δι’ ἀπεγνωσμένης τόλμης ἐπέτυχε τὰς προθέσεις αὑτοῦ, καὶ σεῖς γνήσια τέκνα τῶν πατέρων σας δὲν σέβεσθε τὰς σκιὰς, τὸν ὅρκον καὶ τὰς θυσίας ἐκείνων; Δὲν ἐπεράτωσαν ἐκεῖνοι τὸ μέγα ἔργον τοῦ 21 διὰ τῆς πλέον ἀπεγνωσμένης τόλμης; Κύριοι, εἰς τὸ οἰκονομολογικὸν ζήτημα δὲν πρέπει νὰ σταματήσωμεν, αὐτὸ πρέπει νὰ ὑποτάξωμεν ἐντελῶς εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἐξοπλισμοῦ καὶ τῶν ἐθνικῶν παρασκευῶν· δὲν πρέπει νὰ τὸ θεωρήσωμεν αὐτὸ διόλου ὡς τὸ πρῶτον ζήτημα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἄνευ χρημάτων, καὶ πολλῶν μάλιστα, εἶναι βεβαία ἡ καταστροφὴ τῆς ἐπιστρατείας, ἄρα αἰσχύνη, ἐξευτελισμὸς καὶ ἐθνικὴ καταστροφή. Ὁ πρόεδρος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐλάλησε πολὺ ὀρθὰ καὶ ὑπὸ τὸ αὐτὸ πνεῦμα, καὶ διὰ τοῦτο ἐπαινῶ τὸν κ. Τρικούπην, ὅστις, ὡς εἶπε, συζητεῖ, ὅπως ἔχει βεβαίως τὸ δικαίωμα, διὰ νὰ λαμβάνῃ πληροφορίας· ἐγὼ σᾶς τὸ εἶπον εἰς τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου, ὅτι ὅλοι πρέπει νὰ γείνωμεν συμπολίτευσις καὶ ὅλοι ἀντιπολίτευσις, διὰ νὰ ἐπιβλέπωμεν τὰς πράξεις αὐτῆς, διὰ νὰ τὴν ἐνθαῤῥύνωμεν, διὰ νὰ τὴν ἐπαναφέρωμεν, ἐὰν ἀποπλανηθῇ ἐκ τῆς εὐθείας ὁδοῦ, καὶ τέλος, ἂν ἀναδειχθῇ ἀνίκανος, νὰ τὴν ῥίψωμεν. Διότι ὁποίαν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους ἔχουσι βαρύτητα ἢ σημασίαν τὰ 5 ἢ 6 πρόσωπα, τὰ καθήμενα εἰς τὰς ἕδρας τῶν Ὑπουργῶν διὰ 5 ἢ 6 μῆνας ἢ καὶ ἓν ἔτος; Θὰ λείψῃ ὁ χρόνος, ὅπως γείνωμεν καὶ ἡμεῖς Ὑπουργοί; καὶ τί ἐπίζηλον ἔχει τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ ἐν Ἑλλάδι; Μήπως ὅσοι ἔγειναν Ὑπουργοὶ δὲν μετενόησαν, ἐμπλησθέντες ὕβρεων καὶ συκοφαντιῶν ποταπῶν; Ἐγὼ τοὐλάχιστον τοῦτο ἐνόησα μέχρι τοῦδε. Δὲν εἶναι καιρὸς λοιπόν, κύριοι, νὰ σκεπτώμεθα περὶ τοιούτων πραγμάτων, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς παρακαλῶ ν’ ἀκολουθήσητε τὰ αἰσθήματα τῶν κκ. Τρικούπη καὶ Κουμουνδούρου. Σᾶς ἐξορκίζω δὲ εἰς τὰ αἰσθήματα, ἅτινα ὀφείλετε εἰς τὴν Μεγάλην Πατρίδα, νὰ παύσητε τὰς μικρολόγους συζητήσεις, νὰ χορηγήσωμεν ὅλα τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπιψηφίζοντες τὰς προτάσεις αὐτῆς καὶ νὰ εὐχηθῶμεν, ὅπως ἐπαρκέσωσι, διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι δὲν θὰ ἐπαρκέσωσιν. Εἰπόν τινες, ὅτι δυνατὸν κατὰ τὸν μέλλοντα ἀγῶνα νὰ καταστραφῶσιν ἡ Σῦρος, αἱ Πάτραι, ὁ Πειραιεὺς καὶ ἄλλαι παράλιοι πόλεις· ἀλλὰ πρὸς αὐτοὺς λέγω, ὅτι πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 21 αἱ πόλεις αὗται ἦσαν μηδὲν σχεδόν, μετὰ δὲ τὴν ἐπανάστασιν ἐρείπια· ἐὰν δὲ σήμερον ἐγένοντο μεγάλαι καὶ σημαντικαί, τὴν κατάστασιν αὐτῶν ὀφείλουσιν εἰς μόνην τὴν ἐλευθερίαν. Ἀλλὰ καὶ τὰ ἄτομα παντοῦ ἐπλούτησαν καὶ ἀρνεῖσθε, ὅτι ὑπάρχουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἄνθρωποι, οἵτινες ἀπέκτησαν περιουσίαν 5 καὶ 6 ἑκατομμυρίων δραχμῶν; ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἀρνεῖσθε, ὅτι εἶναι προϊόντα τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821, ἀποκτηθέντα διὰ τῆς ἐλευθερίας; Λοιπόν, κύριοι, ἂν μία ἐπιχείρησις τολμηρὰ ἔχῃ κινδύνους καὶ δαπάνας, ἔχει ὅμως καὶ μέλλον μέγα, καὶ μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι ὅλη ἡ Ἑλλὰς θὰ εὐημερήσῃ, ἅμα εὐδοκήσῃ ὁ Θεὸς νὰ ἐπιτύχωμεν τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν. Μὴ πτοεῖσθε λοιπὸν ἀπὸ τὰς δειλὰς ἰδέας μήπως καταστραφῇ ἡ Σῦρος, αἱ Πάτραι καὶ αὐταὶ αἱ Ἀθῆναι, διότι μετὰ εὐτυχῆ, ὡς ἐλπίζομεν, ἀγῶνα, θὰ φυτρώσωσι πάλιν πολλαὶ πόλεις νέαι καὶ καλλίτεραι. Μὴ διστάζετε λοιπόν, ἀλλὰ προβῆτε μετὰ θάῤῥους, ἄλλως μὴ τολμᾷ οὐδεὶς νὰ ὁμιλῇ περὶ ὑψώσεως τῆς σημαίας τοῦ 21. Καὶ ἐὰν, κύριοι, δὲν ἐπαρκέσωσιν ὅσα ἤδη θὰ ψηφίσωμεν δάνεια τῶν 60,000,000 τῆς Τραπέζης καὶ τὰ ἄλλα 120,000,000, καὶ δὲν εὕρωμεν ἄλλα νὰ δανεισθῶμεν, θὰ ὀπισθοδρομήσωμεν; ποτέ. Θὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸν ἀγῶνα, καὶ θὰ ζήσωμεν ὅπως οἱ πατέρες ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι μήτε δάνεια εἶχον, μηδὲ δημόσια χρήματα ἢ κτήματα, ἀκόμη δὲ μηδὲ τουφέκια, μηδὲ πολεμοφόδια, μηδὲ τροφάς. Ἀλλὰ πῶς ἔζησαν ἑπτὰ ἔτη μαχόμενοι κατὰ τῆς τότε μεγάλης Αὐτοκρατορίας τῆς Τουρκίας, ἡ ὁποία ἐτρόμαζε τὸν κόσμον ὁλόκληρον; Ἔζησαν, διότι προσέφερον εἰς τὸν βωμὸν τῆς Πατρίδος ὅ,τι καὶ ἂν εἶχον καὶ διὰ τῆς ἐργασίας αὐτῶν. Ἐνθυμοῦμαι ὅ,τι μοὶ διηγοῦνται ἄνδρες τοῦ μεγάλου ἀγῶνος τοῦ 21, ὅτι καθ’ ὅλον τὸν χειμῶνα ἐκαλλιέργουν τὴν γῆν εἰς τὰ μέρη, ὅπου δὲν ἐφοβοῦντο νὰ καταστρέψῃ ὁ ἐχθρὸς τὴν ἐργασίαν αὐτῶν, διὰ νὰ θρέψωσιν ἑαυτοὺς τὸ θέρος. Ἀκούσατε, κύριοι, αὕτη εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς σημαίας τοῦ 21. Δύνασθε νὰ ἐγείρητε αὐτὴν εἰς τὸν βραχίονα ὑμῶν; Ἀποφασίσατε, ἀλλ’ ἄνευ δισταγμῶν, ἄνευ φόβων, ἀλλὰ μετὰ τοῦ θάῤῥους τῶν ἀθανάτων ἡρώων τοῦ 21, πατέρων ὑμῶν. Ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θὰ ἐπιτύχητε καὶ θὰ ἐλευθερώσητε οὐχὶ τὴν Ἤπειρον καὶ Θεσσαλίαν, ἀλλὰ τὸν Ἑλληνισμόν, ὅστις, μὴ ἀμφιβάλλετε, θέλει μᾶς ἀκολουθήσει εἰς τὸν νέον ἱερὸν τοῦτον ἀγῶνα, ὅστις εἶναι ὁ δεύτερος σταθμὸς τοῦ μεγάλου μέλλοντος. Ἐμπρός, λοιπὸν, ὦ Βουλευταί! Ἐμπρὸς, διότι οὐδὲ ἀτραπὸς ὑποχωρήσεως δὲν ὑπάρχει· μάθετε δὲ, ὅτι ἡ τιμὴ, ἡ δόξα καὶ ἡ ἐλευθερία φύονται μόνον εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου· ἐκεῖ ἐζήτησαν αὐτὰ οἱ πατέρες ἡμῶν, ἐκεῖ ὀφείλομεν νὰ τὰ ζητήσωμεν καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸν ὅρκον τοῦ 21. Ταῦτα ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν, καὶ παρακαλῶ ὑμᾶς, ἐὰν σᾶς ἀπησχόλησα ἐπὶ μακρὸν, νὰ μὲ συγχωρήσητε.

§20Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος μὲ παρεξήγησε καταδικάσας τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα. Ἡ ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ὑπέγραψα ὡς μέλος τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης ἀγορεύσεώς μου εἰσὶν ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς, ἐξ ὧν θέλετε ἰδεῖ ὅ,τι ἐγὼ ὑπεστήριξα ἀντὶ ν’ ἀποκρούσω τὸ προνόμιον, εἶπον, ὅτι, ἐὰν πρέπῃ νὰ δοθῇ προνόμιον εἰς μίαν Τράπεζαν, κατὰ προτίμησιν πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἥτις συνδέεται μετὰ τοῦ τόπου διὰ τοσούτων δεσμῶν καὶ τοσούτων συμφερόντων. Ἐθεώρησα ὅμως ἀπέναντι τοῦ δικαιώματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ παραχωρήσωμεν εἰς τὴν Τράπεζαν, ὅτι τὸ δάνειον ἔπρεπε νὰ ἦναι ἀνάλογον, καὶ ν’ ἀνταποκρίνηται εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν προκειμένων περιστάσεων. Ὑπεστήριξα, ὅτι ἡ ἀνάγκη εἶναι ἀπαραίτητος, καὶ ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἀνάγκης ταύτης. Μολονότι ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διατελοῦμεν, καὶ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν, τὰ χρηματικὰ ὅμως ἡμῶν μέσα δὲν εὑρίσκονται εἰς ἀναλογίαν πρὸς τὰς ἀνάγκας ἡμῶν, διότι τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἡ Τράπεζα χορηγεῖ διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης, δὲν εἶναι ἐπαρκές. Καὶ ἐὰν σήμερον δὲν εἶχον τὴν δήλωσιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅστις μᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἡ Τράπεζα προσεφέρθη νὰ λάβῃ μέρος τοῦ ἐξωτερικοῦ δανείου, προσέτι δὲ νὰ χορηγήσῃ τὴν συνδρομήν της εἰς τὴν πραγματοποίησιν καὶ τοῦ ὑπολοίπου, βεβαίως δὲν ἤθελον μεταβάλει τὴν γνώμην μου, ἀλλὰ ἤθελον ἐπιμείνει νὰ θεωρῶ τὴν σύμβασιν ἀνεπαρκῆ. Ἀλλ’ ὅταν, κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἡ Τράπεζα πρόκηται νὰ προσφέρῃ νέαν ὑπηρεσίαν πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, ὅταν πρόκηται νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον, νὰ προσφέρῃ οὕτω καὶ ἄλλο μεταλλικὸν ἀντὶ τῶν 25 ἑκατομμυρίων, θεωρῶ ὄχι μόνον ζήτημα, δυνάμενον νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, τὴν ἀναβολήν, ἀλλ’ ἀπεναντίας πιστεύω, ὅτι ἡ ἀναβολὴ καὶ πᾶς ἄλλος δισταγμὸς δύναται νὰ βλάψῃ τὴν ὑπόθεσιν, τὴν ὁποίαν πάντες ὑποστηρίζομεν. Ἡ Τράπεζα, κ. πρόεδρε, εἶναι κατάστημα πιστωτικόν· ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι μεταλλικὸν ἄπειρον δὲν ἔχει ἐν τοῖς κιβωτίοις της. Ὅ,τι διὰ τῆς συμβάσεως ἀνεδέχθη νὰ μᾶς δανείσῃ, ἐκεῖνο ἔχει σήμερον. Ἀναλαμβάνουσα τὴν ὑποχρέωσιν νὰ προσφέρῃ καὶ ἕτερον ποσόν, θὰ προμηθευθῇ τοῦτο ἔξωθεν, καὶ ἑπομένως ἔχει ἀνάγκην πρὸ πάντων πίστεως, τὴν πίστιν δὲ αὐτὴν ἡμεῖς θὰ χορηγήσωμεν διὰ τῆς συμβάσεως. Ἔχει ἀνάγκην, λαμβάνουσα μέρος εἰς τὰ ἐξωτερικὸν δάνειον νὰ ἐξασφαλίσῃ τοὺς πιστωτάς της, διότι, ἂν δὲν τοὺς ἐξασφαλίσῃ, δὲν δύναται νὰ εὕρῃ τὰ χρήματα. Ἐὰν λοιπὸν ἀμφισβητήσητε τὸ προνόμιον εἰς τὴν Τράπεζαν, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ εὕρῃ τὰ χρήματα, ἐνῷ τοὐναντίον ἡ Τράπεζα, διὰ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ δανείου, δικαιοῦται σήμερον νὰ ζητήσῃ τὸ προνόμιον, καὶ ἡμεῖς ὀφείλομεν πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους νὰ ψηφίσωμεν τὴν σύμβασιν. Νομίζω λοιπόν, ὅτι μετὰ τοῦ ἐντίμου φίλου μου κ. Δηλιγιάννη διαφωνῶ κατὰ τοῦτο, ὅτι ἐγὼ μὲν ἐθεώρησα ἐπαρκῆ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὁ δὲ κ. Δηλιγιάννης ζητεῖ τὴν ἀναβολήν, ὅπως πιστοποιηθῇ ἡ δήλωσις αὕτη. Τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους δὲν παραδέχομαι τὴν ἀναβολὴν, τοὺς ἐξήγησα, κυριώτερος δὲ πάντων εἶναι, ὅτι, ὡς μᾶς λέγει ἡ κυβέρνησις, στερεῖται ἐντελῶς χρημάτων, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ προχωρήσῃ.

§21Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Λέγω πρὸς τὸν κ. Δηλιγιάννην, πρὸς ἄρσιν πάσης ἀμφιβολίας, ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν δὲν ὑπογραφῇ ἡ σύμβασις, δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι τὸ δάνειον ἐτελείωσε.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ παρεμπίπτον ζήτημα νομίζω, ὅτι ἐτελείωσεν.

§23ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Συμφωνῶ ἐν πρώτοις μετὰ τοῦ κ. προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ συμφωνῶ μετ’ αὐτοῦ καθ’ ὁλοκληρίαν, ὅτι δὲν εἶναι ἡ παροῦσα στιγμὴ κατάλληλος, ἵνα ἐγείρωνται πολιτικὰ ζητήματα πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν ψηφοφορίας ἁπλῶς πολιτικῆς, ἤτοι ζητήματα προσωπικῆς ἐμπιστοσύνης· ἀλλὰ συμφωνῶ ἐπίσης μετὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅτι τὰ κατ’ οὐσίαν πολιτικὰ ζητήματα ἐγείρονται ἀφ’ ἑαυτῶν ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ὅταν τὰ πράγματα ἀφορῶσιν εἰς τὴν πολιτικήν, ἣν ἐφαρμόζει ἡ Κυβέρνησις καὶ τὴν ὁποίαν κρίνει ἡ Βουλή. Μοὶ εἶπον χθὲς θορυβοῦντες, ὅτι ἐτελείωσεν ἡ πολιτικὴ συζήτησις προχθές· ἀλλ’ ἡ οὐσιαστικὴ συζήτησις δὲν ἐτελείωσεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ὅπερ συζητοῦμεν, τὸ τῆς συμβάσεως. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι πολιτικόν, καὶ τόσον πολιτικόν, ὥστε ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπεκαλέσθη τὴν φιλοπατρίαν ἡμῶν, διότι θεωρεῖ αὐτό, καθ’ ἃ εἶπεν, ὡς συνδεόμενον μὲ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν πόθων. Διὰ τοῦτο ἐγὼ χθὲς ὁμιλῶν ἐπὶ τῆς συμβάσεως καὶ περιορισθεὶς ἐντός, ἐνδότατα, τοῦ θέματος, ἐξήτασα τὸ πρᾶγμα ὑπὸ τὴν οὐσιαστικὴν ἔποψιν αὐτοῦ, τὴν ὄντως σπουδαίαν καὶ ἐμβριθῆ ἔποψιν, ἥτις εἶναι ἡ ἔποψις ἡ πολιτική. Πρόκειται περὶ δανείου. Ὅταν ἡ Βουλὴ καλῆται ν’ ἀποφασίσῃ περὶ δανείου, τί ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ; ὀφείλει ἆρά γε νὰ ἐξετάσῃ μόνον ἂν οἱ ὅροι ἦναι καλοί, ἐὰν αἱ λεπτομέρειαι ἦναι συμφέρουσαι καὶ εὐπρεπεῖς; Ἢ ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ ποῖος εἶναι ὁ σκοπός, διὰ τὸν ὁποῖον ζητεῖται τὸ δάνειον; Ἂν ὁ σκοπὸς οὗτος ἦναι σπουδαῖος; ἂν τὸ δάνειον ἀρκεῖ πρὸς ἐπίτευξιν αὐτοῦ; Ἰδοὺ διατί τὸ δάνειον τῆς Τραπέζης, ἀντιθέτως πρὸς τὸν κ. Καλλιγᾶν, συνέδεσα ἐγὼ μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐπιστρατείας, καὶ ὅταν ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν τῆς συμβάσεως ὡμίλησα, εἰς τοῦτο κυρίως ἀπέβλεπον, καὶ οὐχὶ εἰς τὸ προνόμιον ἢ τὰς λοιπὰς λεπτομερείας. Ἡ χθεσινὴ ὁμιλία μου ἀπέβλεπε μάλιστα καὶ πρώτιστα εἰς τὸ ἐὰν ἦναι ἀρκοῦν, ἐὰν ἦναι χρήσιμον τὸ δάνειον, καὶ ὑπεραπέδειξα, φρονῶ, ὄχι μόνον ὅτι δὲν εἶναι ἀρκοῦν καὶ χρήσιμον, ἀλλ’ ὅτι δύναται μάλιστα νὰ καταστρέψῃ τὸν σκοπόν, δι’ ὃν συνομολογεῖται. Δὸν ὡμίλησα ἐγὼ οὔτε περὶ τῶν συμφερόντων τῶν ἰδιωτικῶν, οὔτε περὶ τῶν συμφερόντων τῶν κοινωνικῶν, οὔτε περὶ τῶν συνεπειῶν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ταῦτα ἐθεώρησα καὶ θεωρῶ ὑποδεεστέρας ἀξίας. Τὸ κύριον θέμα μου ἦτο, ὅτι ἡ σύμβασις, χαλαροῦσα τὴν δημοσίαν πίστιν τοῦ τόπου, καταστρέφουσα αὐτήν, δύναται νὰ φέρῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὸ νὰ μὴ κατορθώσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ εὕρῃ δάνειον, οὗτινος ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην, ἑπομένως δύναται νὰ ἐκθέσῃ τὸν ἀτυχῆ τοῦτον τόπον αὔριον εἰς ὀλεθρίας συνεπείας. Τὴν ἐξήγησιν ταύτην ὤφειλον νὰ κάμω, μολονότι εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ἀνεφέρετο εἰς ἐμέ, διότι εἶχον τὴν τιμὴν νὰ μὲ ἀκούῃ προσεκτικῶς, ὅτε ἐγὼ ὡμίλουν, καὶ διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι κάλλιστα ἐνόησεν ὅ,τι ἐγὼ ἔλεγον.

§24Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Βεβαίως δὲν ἀνεφερόμην εἰς ὑμᾶς.

§25ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐντελῶς ἄδικον ἦτο καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐτάραξε τὴν ἀντιπολίτευσιν. Εἶπον χθές, ὅτι ἐπαναφέρω ἐγὼ πολιτικὸν ζήτημα. Ἀλλὰ τί εἶναι ἡ σύμβασις; ἡ ἐπιστράτευσις· ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ δανείου; ἡ ἐπιτυχία τῆς ἐπιστρατεύσεως. Δὲν ἐδικαιούμην λοιπόν, δὲν ὤφειλον νὰ ἐξετάσω τί εἶναι ἡ ἐπιστράτευσις, πῶς ἔγεινεν αὕτη, διατί ἔγεινε βραδέως, διατί ἔγεινεν οὕτως, διατί ἔγεινεν ἄλλως; δὲν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ ἐξετάσω ταῦτα; Ἦτο ἄρα ἀνάγκη, ἀναπόφευκτος ἀνάγκη, νὰ προσφύγω εἰς τὸ παρελθόν, διότι τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐλήφθη ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς. Ἔπρεπε νὰ ἐξετάσω ἂν ἡ ἀνάγκη ἦτο ἀπρόοπτος ἢ οὔ. Ἐπειδὴ δὲ ἡ πρώην Κυβέρνησις ἐπροσπάθησε νὰ ἐνισχύσῃ τὴν πρᾶξίν της ταύτην καὶ διὰ τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ὡς πλειονοψηφοῦσα Κυβέρνησις εἶχε νὰ λάβῃ ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς πάντα τὰ ἕνεκεν ἐκτάκτων καὶ ἀπροόπτων περιστάσεων ἐπιβαλλόμενα κυβερνητικὰ μέτρα, ἐγὼ δὲ εἶχον καὶ ἔχω πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἦτο πλειονοψηφοῦσα, διὰ τοῦτο ἐπεχείρησα, καθ’ ὃ εἶχον δικαίωμα καὶ καθῆκον, νὰ φέρω τὴν περὶ τούτου ἀπόδειξιν. Ἔπλασα λοιπὸν πολιτικὸν ζήτημα; ποσῶς. Ἐξήτασα τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ τὸ δάνειον. Εἶπον, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις εἶναι τὸ μόνον ὑπολειπόμενον μέσον, ἀλλ’ ἐτέθη εἰς ἐνέργειαν λίαν ἀργά, καὶ ἔγεινεν ἀτόπως, δὲν ἠδυνάμην νὰ εἴπω; δὲν ἀφορᾷ τοῦτο εἰς τὴν συζήτησιν τῆς συμβάσεως; Ἀφοῦ δὲ ἀφορᾷ, δὲν ἠδυνάμην νὰ πιστοποιήσω ταῦτα; δὲν ἠδυνάμην καὶ δὲν ὤφειλον ν’ ἀποδείξω, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις προεκλήθη κατόπιν ἑορτῆς;

§26ΤΙΝΕΣ. Τὸ εἶπον ἄλλοι αὐτό.

§27ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἶναι εἰς τὴν χθεσινήν σας ἀγόρευσιν.

§28ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, οὐδεὶς τὸ εἶπε, οὔτε ἐγὼ εἶπον τοιοῦτόν τι χθές, κύριε Σαράβα. Δὲν θὰ προσπαθήσω ὅμως νὰ ἀποδείξω ταῦτα λεπτομερῶς ἤδη, ἀλλ’ ἐὰν μὲ ἀντικρούσῃ τις, θὰ τῷ ἀποδείξω, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἐγένετο παρακαίρως, ἐγένετο ἀτόπως, ἐγένετο ἐπιζημίως εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα.

§29ΤΙΝΕΣ. Τὸ εἴπατε.

§30ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, κύριοι, δὲν τὸ εἶπον, διότι ἐθορυβήθητε χθὲς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν ἔψαυσα τὸ ἀληθῶς πολιτικὸν τοῦτο ζήτημα. Αὐτὸ ἐπρόκειτο νὰ ἀποδείξω, ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν θέλετε, δὲν ἐπιμένω σήμερον. Κάμνω δὲ μόνον καὶ αὖθις τὴν δήλωσιν, ὅτι τὴν σύμβασιν ἀποκρούω ὅλαις δυνάμεσι δι’ οὐδένα ἄλλον λόγον, παρὰ διότι νομίζω, ὅτι βλάπτει μάλιστα τὸν ἐθνικὸν σκοπόν, ὅτι καταστρέφει αὐτόν......

§31ΤΙΝΕΣ. Τὸ εἶπες.

§32ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι τὸν καταστρέφει, διότι καθιστᾷ δυσχερεστέραν τὴν σύναψιν δανείου μεγάλου, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην, ἵνα μὴ εὑρεθῶμεν αὔριον ἐν ἐπικινδύνῳ ἀμηχανίᾳ.

§33ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἄνευ τῆς Τραπέζης τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ.

§34Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἡ σύμβασις τῆς Τραπέζης εὐκολύνει.

§35ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐὰν δὲν ἐπιτύχῃ ἡ σύμβασις, δὲν γίνεται τίποτε.

§36ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν εἶπεν ὅ,τι τῷ ἀποδίδει ὁ κ. Λομβάρδος, καὶ ἰδοὺ ὅτι τὸν ἀναιρεῖ ὁ ἴδιος· ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶπεν, ὅτι ἡ αὔξησις τῶν χρεῶν τοῦ ὀφειλέτου ἐλαττόνει τὴν πίστιν αὐτοῦ. Τὸ αὐτὸ δὲ λέγω καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ δὲν θέλει ν’ ἀκούσῃ! Εἶναι δυστύχημα αὐτό, εἶναι ἀπαίσιον αὐτό, κύριοι. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ ψήφισις τῆς συμβάσεως θέλει βλάψει· ἔχω δὲ συγχρόνως τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ ψήφισις αὐτῆς δὲν ἤθελεν εἶσθαι καὶ ἀναγκαία, ἐὰν ἐλαμβάνετο ἓν ἐκ τῶν λοιπῶν μέσων, περὶ ὧν εἶπον, καὶ δι’ ὧν ἠδύναντο νὰ θεραπευθῶσιν αἱ παροῦσαι ἀνάγκαι. Καὶ ἐὰν ἡ Τράπεζα, ἥτις σήμερον ἀπεφάσισε νὰ λάβῃ μέρος, ὡς εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ κ. πρωθυπουργός, νὰ γείνῃ δηλαδὴ ὁ προμηθευτὴς αὐτοῦ τοῦ δανείου, ἐπλήρονε τὰς μικρὰς ἀνάγκας, περὶ τῶν ὁποίων μᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἠσχολεῖτο εἰλικρινῶς περὶ τοῦ δανείου, θὰ ἦτον ἐξησφαλισμένη ἡ ταχίστη ἐπίτευξις αὐτοῦ ὑπὸ ὅρους συμφέροντας· Θὰ ἦτο δὲ καὶ ἡ Τράπεζα ἐξησφαλισμένη περὶ τῆς ἀνανεώσεως τοῦ προνομίου αὐτῆς ἐν καιρῷ. Τὸ προνόμιον εἶναι σπουδαῖον βεβαίως οἰκονομολογικὸν ζήτημα, δύναται νὰ ἔχῃ πολλοὺς ἐναντιοφρονοῦντας οἰκονομικῶς, ἀλλ’ ἔχει καὶ τοὺς συνηγοροῦντας ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἔχει δὲ ἴσως παρ’ ἡμῖν καί τι πλέον, ὅτι δύναται νὰ θεωρῆται καὶ ἀναγκαῖον. Λοιπὸν αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου περὶ τῆς συμβάσεως, καὶ ἐπειδὴ ἐμμένω εἰς τὴν γνώμην μου ταύτην, δὲν δύναμαι ἐγὼ νὰ συστήσω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἐπιψήφισιν τῆς ὀλεθρίας, κατ’ ἐμέ, συμφωνίας. Εὔχομαι ὅμως ἐκ καρδίας, τὸ εὔχομαι ἐκ φιλοπατρίας, δὲν γνωρίζω δέ, ὅτι ἔχει τις ἐνταῦθα τὸν πατριωτισμὸν μονοπώλιον, διότι ὅλοι ἀγαπῶμεν ἐξ ἴσου τὴν Πατρίδα, εὔχομαι, λέγω, ἐκ καρδίας, νὰ ἀποδειχθῶσιν ὑπερβολικοὶ οἱ φόβοι μου, καὶ τοῦτο, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ αὐτὸς ὁ μέγας ἐθνικὸς σκοπός, διὰ τὴν ἐπικειμένην, κατ’ ἐμέ, ἀποτυχίαν τοῦ ὁποίου, ἕνεκεν ἐλλείψεως μέσων, τρέμων, δὲν ὑποστηρίζω τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Τραπέζης. Εἰς ταῦτα περιορίζομαι σήμερον κατὰ λυπηρὰν ἀνάγκην.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ἐγγεγραμμένου, κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις. (Ἐπιψηφίζεται ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου.) Ἄρθρον μόνον.

§38ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Δὲν ἀμφιβάλλω, κ. Πρόεδρε, ὅτι καὶ ὑμεῖς καὶ ἡ Βουλὴ ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὴν δευτέραν σύμβασιν, ἣν ὑπεβάλομεν.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§40ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Βεβαίως, ἀφοῦ πρόκειται νὰ ὑποστῶμεν τόσα ἔξοδα, θὰ ἐπιβαρυνθῶμεν μὲ φόρους, ὅπως ἔγεινεν εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ εἰς ὅλα τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν ἐκτάκτως ἔξοδα. Πιστεύω λοιπὸν, ὅτι εἰς τοὺς φόρους αὐτοὺς πρέπει νὰ συνεισφέρωσι πολὺ περισσότερα ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουσι μεγάλας περιουσίας, καὶ ἑπομένως ἡ Τράπεζα θὰ παραιτηθῇ τοῦ ὅρου τοῦ νὰ μὴ αὐξηθῇ ὁ φόρος. Ἐὰν κατόπιν ἐπιβάλωμεν εἰς ὅλα τὰ καταστήματα μεγαλειτέρους φόρους, διατί καὶ ἡ Τράπεζα νὰ μὴ τεθῇ εἰς ἴσην μοῖραν;

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Καράλης, ὡς γνωρίζετε, ἔχει τροπολογίαν.

§42ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§43ΚΑΡΑΛΗΣ. Ὅπως τὸ ζήτημα κατήντησε, τὴν ἀποσύρω, διότι οὐδένα λόγον ἔχει. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου.)

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν κατέθεσεν ἐκθέσεις ἐπὶ 5 νομοσχεδίων. Θὰ τυπωθῶσιν. Ἔχομεν ἤδη εἰς γ συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1880, δι’ ἔκτακτα ὑγειονομικὰ μέτρα, ἐκ δραχμῶν 4,000. (Ἐπιψηφίζεται δι’ ἀναστάσεως.) Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἑκουσίας μεταθέσεως εἰς ἀποστρατείαν ἀξιωματικῶν. (Ἀναγινώσκεται ἡ τροπολογία τῆς ἐπιτροπῆς.)

§45ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν, διότι τὸ χρονικὸν διάστημα μόλις θὰ ἐπαρκέσῃ διὰ νὰ δημοσιευθῇ τὸ διάταγμα τῆς παραπομπῆς ἐντὸς τοῦ συμβουλίου.

§46ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Δὲν δύνανται νὰ ἀπομακρυνθῶσιν, ἐὰν δὲν λάβουν διαταγὴν, ἄδειαν τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι δὲ δύσκολον νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι θὰ ζητήσουν τὴν ἀποστρατείαν.

§47Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῇ. Ἐκτὸς δὲ τούτου ὁ ἀξιωματικός, ὁ συμπληρώσας 25ετῆ ὑπηρεσίαν, εἶναι ὑπόχρεως. Σήμερον αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν εἴμεθα εἰς τὸ στάδιον αὐτό· ἀλλ’ ἐπειδὴ δύναται ὁ ἀξιωματικὸς νὰ ζητήσῃ καὶ ὑποχρεωτικῶς νὰ λάβῃ τὴν ἀποστρατείαν, δὲν τὸ κρίνω εὔλογον, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι τοιαύτη διάταξις δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι πραγματικῶς δὲν θὰ εὑρεθῶσι τοιοῦτοι, καὶ διὰ τοῦτο ὑπέβαλον τὸ νομοσχέδιον ὅπως εἶχεν. Ἀλλ’ ἐὰν παραδεχθῆτε τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς, ὑποθέτω, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ δὲν θὰ θελήσῃ νὰ ζητήσῃ τις τοῦτο, ἐννοεῖται δέ, ὅτι πάντοτε ἐπιφυλάσσεται τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μεταθέσῃ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους θεωρεῖ ἀκαταλλήλους.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν παραδέχεσθε τὴν τροπολογίαν;

§49ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ. Πρὸς τιμήν του, ὀφείλει ὁ κ. Ὑπουργὸς ν’ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον. Ὁ ὑπουργὸς δύναται, ὅταν εὕρῃ ἀνίκανον τὸν ἀξιωματικὸν, νὰ τὸν μεταθέσῃ. Ὁ ἀξιωματικὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ ὑπόχρεως. Ἡ τροπολογία ἀφίνει ἐλευθέραν τὴν Κυβέρνησιν νὰ πράξῃ ὅ,τι θέλει· ἀλλὰ, ἐπαναλέγω, πρὸς τιμήν του ὁ ὑπουργὸς πρέπει ν’ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον, διότι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν θὰ εὑρεθῇ εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν.

§50Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐθεώρησα τοῦτο ἀναγκαῖον, διὰ νὰ προφυλάξω τὸ Κράτος, ἑπομένως νὰ προτιμήσω τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους ἀπὸ τὸ τοῦ ἀτόμου· ἀλλὰ μεταξὺ τῶν ἀτόμων δύνανται νὰ ὑπάρξωσι καὶ κακοὶ καὶ διὰ τοῦτο ἠθέλησα ν’ ἀφαιρέσω τὸ δικαίωμα τοῦ ἀτόμου ὑπὲρ τοῦ Κράτους.

§51ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ. Ὅταν εἷς ἀξιωματικὸς φθάσῃ εἰς τὸ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀποστρατείαν, τότε βεβαίως αὐτὸς εἶναι δειλός, ἑπομένως εἶναι ἀνίκανος καὶ δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ. Ἐπαναλέγω, πρὸς τιμὴν τῶν ἀξιωματικῶν, πρέπει νὰ λείψωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀνάξιοι νὰ φέρωσι τὰς ἐπωμίδας.

§52ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἐὰν εἰς τὴν πρώτην συζήτησιν ἢ εἰς τὴν δευτέραν ἔλαβον ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὸν λόγον· ἀλλὰ τὸν λαμβάνω καὶ τώρα, μολονότι ἐννοῶ, ὅτι πᾶν ὅ,τι θέλω εἰπεῖ, καθίσταται περιττόν. Εἶπον καὶ τότε, ὅτι εἶναι ἄτοπον νὰ ἔρχηται ἡ ἐξουσία καὶ νὰ λέγῃ εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἐτέθη εἰς ἐπιστρατείαν, εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ ὑπηρετήσητε, διότι τὸ Κράτος σᾶς ἔθρεψεν. Αὐτὴ εἶναι ἡ περίληψις τοῦ νομοσχεδίου, παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ τὸ μελετήσῃ καλῶς. Δὲν εἶναι μόνη ἡ Ἑλλάς, ἥτις ἔθεσε τὸν στρατὸν εἰς ἐπιστρατείαν καὶ ἥτις ἀκόμη δὲν ἐπολέμησεν. Ὅλα τὰ Κράτη ἔλαβον μέρος εἰς πολέμους, καὶ εἰς πολέμους μεγίστους, οὐδαμοῦ δ’ ἴσχυσε τοιαύτη δρακόντειος διάταξις, οὔτ’ ἐπὶ Ναπολέοντος τοῦ Αʹ., οὔτ’ ἐπὶ ἄλλου δυνάστου. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ὅπερ εἶναι ὕβρις κατὰ τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς πρὸ ὀλίγου ἕτερος βουλευτὴς εἶπεν, ἀλλ’ ἐπιπροστίθεται ὡς ξίφος τοῦ Δαμοκλέους καὶ ἡ πρὸς ἀποστράτευσιν τῶν ἀξιωματικῶν ἀπόλυτος ἐξουσία. Θὰ ἐδεχόμην εὐχαρίστως τὸ νομοσχέδιον καὶ θὰ ἐπεκρότουν, ἐὰν περιωρίζετο τὸ δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἡ ἐπιστράτευσις, τουτέστι νὰ μὴ δύναται κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον νὰ θέτῃ εἰς ἀποστρατείαν ἀξιωματικούς. Δὲν νομίζω δέ, ὅτι θὰ παραβλαφθῶσι τὸ παράπαν τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἂν οὕτω πως συνετάσσετο τὸ νομοσχέδιον, διότι ἤδη μετὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο πρόκειται νὰ ψηφισθῇ ἡ ἐπάνοδος εἰς ὑπηρεσίαν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον.

§53Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Κύριοι, παρεξηγήσατε τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι μὲ ὑπεχρέωσαν εἰς τὴν ὑποβολὴν τοῦ πρὸς συζήτησιν νομοσχεδίου. Διὰ τούτου ἀφαιρῶ τὸ ὑπάρχον δικαίωμα κατὰ τὴν ἐπικρατοῦσαν νομοθεσίαν εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς δικαιουμένους νὰ τίθενται εἰς ἀποστρατείαν ἐπὶ τῇ αἰτήσει των. Ἐκτὸς ὅμως τοῦ εἰρημένου νομοσχεδίου, ὑπέβαλον καὶ ἕτερον, δι’ οὗ, ἀναγνωρίζων τὴν ἀνάγκην ἐκ τῆς ἐλλείψεως ἀξιωματικῶν ἐνεργῶν, τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας ἐζήτησα νὰ πληρώσω διὰ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἤδη ἀποστρατευθέντων. Ὁ λόγος λοιπόν, ὅστις μὲ ἠνάγκασε νὰ ὑποβάλω τὴν αἴτησιν αὐτήν, ἦτο νὰ διατηρήσω περισσοτέρους ἀξιωματικούς, χωρὶς νὰ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὸ Κράτος τὴν ἐξουσίαν, ἥτις τῷ ἐδόθη διὰ τοῦ νόμου. Δὲν ἐκαινοτόμησα λοιπόν. Ἂν ἀναγνώσητε τὸν νόμον τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ περὶ στελέχεων, θέλετε ἰδεῖ τὴν διάταξιν ταύτην ἀναγεγραμμένην ἰδίως ὅσον ἀφορᾷ τοὺς βοηθητικοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς ἐφέδρους καὶ τοὺς ἐπικούρους. Ὁ νόμος τοῦ 1873 ἐκεῖ ἀναγράφει τὴν ὑποχρέωσιν, ὅτι οἱ ἀπόστρατοι μετὰ 25 ἐτῶν ὑπηρεσίαν ὀφείλουν, ἂν προσκληθῶσι, νὰ ὑπηρετήσωσιν, ἐξαιρεῖ δὲ ἐκείνους, οἵτινες ἀπὸ 30 καὶ ἄνωθεν δὲν ἀπεστρατεύθησαν. Ἐγώ, κύριοι, γνωρίζω ἐκ πείρας, ὅτι ἀξιωματικοὶ ὀλίγοι, ἐλάχιστοι, ἀπεστρατεύθησαν ἐπὶ τῇ αἰτήσει των, καὶ ἴσως ἀπὸ εἶδος ἰδιοτροπίας, ἢ ὅπως μετέλθωσιν ἐπάγγελμα μᾶλλον προσοδοφόρον. Διὰ τοῦτο ἐθεώρησα, ὅτι, ἀφ’ οὗ ἠναγκάσθην νὰ ὑποβάλω ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης νομοσχέδιον, διὰ νὰ μετακαλέσω τοὺς ἀποστράτους εἰς τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας, δὲν θὰ ἦμαι συνεπής, ἐὰν ἤθελον ἐνδώσει εἰς τὴν ἀπαίτησιν τῶν ἐντίμων βουλευτῶν Ἠλείας καὶ Βάλτου. Διότι, ἐνῷ ἔχω ἐνεργοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς ὁποίους θεωρῶ καλοὺς καὶ καταλλήλους, νομίζω, ὅτι χάριν τῶν περιστάσεων ἔπρεπε νὰ τοῖς ἀφαιρέσω τὸ δικαίωμα. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι, πρὸς ὁ συμφέρον ἰδίως τοῦ Κράτους, οἵτινες μὲ ἔπεισαν νὰ ὑποβάλω τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. (Θόρυβος καὶ συνδιαλέξεις μεταξὺ τῶν βουλευτῶν.) (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο δι’ ἀναστάσεως, εἶτα δὲ καὶ τὸ ἕτερον περὶ τῶν παρὰ ξένῳ στρατῷ ἀδείᾳ τοῦ Βασιλέως ὑπηρετούντων ἐπίσης εἰς γʹ συζήτησιν.)

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ διορισμοῦ ἀποστράτων ἀξιωματικῶν.

§55ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Τὴν γνώμην μου περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐξέφρασα προχθὲς διὰ μακρῶν, σήμερον ἔρχομαι νὰ ὑποβάλω παρατηρήσεις τινὰς ἐπὶ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἡ ὁποία εἶναι τοιαύτη, ὥστε θὰ καταστρέψῃ τὸν σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου. Ἀπὸ τὰ χείλη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν διεξέφυγε φράσις, ἥτις εἶναι εἰς τὰ πρακτικά, καὶ ἥτις εἶναι τοσοῦτον δριμεῖα, ὥστε οἱ δυνάμενοι νὰ ἔλθουν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, δὲν θὰ ἔλθωσιν. Ἔλαβον δὲ τὸν λόγον, ἵνα προκαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ δώσῃ πλήρεις ἐξηγήσεις. Ὁ κ. Ὑπουργός, ἐξετάζων τὴν κατάστασιν τῆς ἀποστρατεύσεως, ἀποφθεγματικῶς εἶπεν, ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη δὲν εἶναι ἔντιμος.

§56ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι, τὸ ἀποκρούω.

§57ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Πολλοὶ τῶν ἀποστράτων νομίζουσιν, ὅτι συγχέετε αὐτοὺς μὲ τοὺς ἐν ἀποτάξει. Οἱ ἀπόστρατοι ἀπέκτησαν τὸ δικαίωμα τῆς ἀποστρατείας ἐκ τοῦ νόμου, ἀφοῦ ὑπηρέτησαν τὴν πολιτείαν ἄλλοι ἐπὶ 25 καὶ ἄλλοι ἐπὶ πλείονα ἔτη. Λοιπὸν τὴν κατάστασιν ταύτην θεωρῶ ἔντιμον καὶ κεκτημένον τὸ δικαίωμα.

§58Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι ἐντιμοτάτη· μὲ παρεξηγήσατε.

§59ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Εἶμαι εἰς θέσιν νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἡ παρεξήγησις ἐγένετο ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ὁ σύλλογος τῶν ἀποστράτων ἀπεφάσισε νὰ μὴν ἀφήσῃ οὐδένα νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Οὕτω δὲ καταστρέφεται ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις.

§60Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἦτον εὔκολον νὰ μὲ παρεξηγήσῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Τήνου, διότι ἀνήκει εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην τῶν πολιτῶν, ἥτις συνεχῶς λαμβάνει μέρος εἰς τὰς δίκας τοῦ δημοσίου καὶ τῶν ὁπωσδήποτε παραπονουμένων στρατιωτικῶν, καὶ συντελοῦν εἰς τὸ νὰ ἐκδίδωνται ἀποφάσεις ἐναντίον τοῦ πνεύματος τῆς πειθαρχίας.

§61ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Αὐτὸ τὸ κάμνουν τὰ δικαστήρια, ὄχι οἱ δικηγόροι.

§62ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Οἱ ὑπουργοὶ πάντοτε εἶναι ἡ ἀφορμή.

§63Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ ἀποστρατεία, κύριοι, ὅταν ζητῆται ὑπὸ τοῦ ἀτόμου, ἢ ὅταν δίδεται λόγῳ σωματικῆς ἀνικανότητος, εἶναι ἐντιμοτάτη ὅλων τῶν στρατιωτικῶν ὑπηρεσιῶν. Διότι εἶναι δύσκολον ἓν ἄτομον, βιῶσαν ἐπὶ 30 καὶ 40 ἔτη εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τῆς στρατιωτικῆς νομοθεσίας, νὰ ζητήσῃ νὰ διέλθῃ ὁλόκληρον τὸν βίον τοσοῦτον ἀπροσκόπτως. Ὅταν προχθὲς ἐγένετο ἡ συζήτησις, φαίνεται, ὅτι ἢ κακῶς ἐξηγήθην, ἢ κακῶς ἀντελήφθη ὁ κ. βουλευτὴς Τήνου. Λόγου γενομένου περὶ ἀποτάξεως, παρήνειρα τὴν ἰδέαν, ὅτι ὑπάρχει περίστασις, καθ’ ἣν ἡ ἀποστρατεία προκαλεῖται ἕνεκα λόγου μὴ ἐντίμου. Ἀλλ’ οἱ λόγοι ἀναγράφονται ἐν τῇ νομοθεσίᾳ, καὶ ὅταν ἀναγράφωνται ἐν τῇ νομοθεσίᾳ, δὲν εἶναι ὕβρις, διότι, κατὰ τὴν ὁμολογίαν ὁλοκλήρου τοῦ δικηγορικοῦ Συλλόγου, καὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν Εὐρώπῃ οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὑποπεσόντες εἰς βαρέα πταίσματα κατὰ τῆς πολιτείας, ἂν συνεπλήρωσαν 25 ἐτῶν ὑπηρεσίαν, τίθενται εἰς ἀποστρατείαν, καὶ ἡ κατάστασίς των λέγεται κατάστασις ἀποστρατείας καὶ οὐχὶ ἀποτάξεως, διότι ἡ ἀπόταξις κατὰ τὴν νομολογίαν ἐφαρμόζεται ἐπὶ τῶν μὴ συμπληρωσάντων 25 ἔτη. Τοῦτο εἶπον τότε, οὐδέποτε δὲ διενοήθην ἕτερόν τι, διότι ἤθελον ἀντιστρατευθῆ πρὸς τὸν μέχρι τοῦδε βίον μου, ἐὰν ἀπέδιδον εἰς τὴν ἐντιμοτέραν τῶν ὑπηρεσιῶν τοιούτους λόγους. Λυποῦμαι δέ, διότι ὁ ἔντιμος προλαλήσας ἢ κακῶς ἀντελήφθη, ἢ ἐγὼ κακῶς ἐξηγήθην. Νομίζω, ὅτι αἱ πληροφορίαι αὗται εἶναι ἐπαρκεῖς. (Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου ὁ κ. Φαρμακόπουλος, ἀντιπρόεδρος.)

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1ον (ἀναγινώσκεται).

§65ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 1ου ἔχω τροπολογίαν, διότι νομίζω, ὅτι εἶναι καλὸν ἡ κυβέρνησις νὰ μὴ δεσμευθῇ, καθόσον μεταξὺ τῶν ἀποστράτων ὑπάρχουσι καὶ ἀξιωματικοὶ διὰ τὴν μάχιμον ὑπηρεσίαν. (Ἀναγινώσκεται ἡ τροπολογία τοῦ κ. Βαλτινοῦ.)

§66ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ τὴν τροπολογίαν, διότι, κατὰ τὰς πληροφορίας τῆς ὑπηρεσίας, εἶναι ἴσως ἀμφίβολον ἂν τοιαύτη διάταξις ἀναγραφομένη δὲν θὰ ἔχῃ περισσότερα τὰ ἐλαττώματα ἀπὸ τὰ πλεονεκτήματα. Διότι καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀποστρατευθέντων ὑπάρχουσι τινὲς ἱκανώτατοι, εἰς αὐτοὺς δίδεται θέσις ἐν τῇ στρατιωτικῇ σχολῇ ἢ ὑπηρεσία ἐν τοῖς φρουραρχείοις, ἢ εἰς τὰ στρατόπεδα καθαρῶς μάχιμος ὑπηρεσία, ἀλλὰ μὴ ἐνεργός, οἷα εἶναι ἡ τῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα σωμάτων, καθ’ ὅσον δὲ δύναμαι νὰ γνωρίζω, ἡ ἐπάνοδος τῶν ἀξιωματικῶν αὐτῶν, οἵτινες ἄλλως τε εἶναι λίαν εὐάριθμοι, κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βαλτινοῦ, θέλει φέρει σύγχυσιν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν ὑπηρετούντων ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ. Ἕνεκα τούτου, κύριοι, σφοδραὶ παρατηρήσεις ἐκ τῆς ὑπηρεσίας μὲ ἠνάγκασαν νὰ παραιτήσω τὴν ἀρχικὴν ἰδέαν μου, καὶ νὰ ὀνομάσω τὰς θέσεις, ἃς ἠδύναντο νὰ λάβωσιν οἱ ἀπόστρατοι. Ἀλλ’ ὁ κ. συνάδελφος εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωτική. Ἐγώ, κύριοι, πρεσβεύω μίαν ἰδέαν, ἡ ὁποία ἴσως εἶναι πολὺ ἐγωϊστική, ὅτι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ λάβω τὴν πρωτοβουλίαν ἐπὶ σχεδίων τοιούτων, τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ κακὴ χρῆσις, καὶ διὰ τοῦτο θέλω ἰδίως εἰς τὰ στρατιωτικὰ τὸν ὑπουργὸν ἔχοντα πολλὰ δεσμά. Διότι, ἂν γείνῃ κατόπιν κακὴ χρῆσις, ἐγὼ θὰ ἦμαι ἡ ἀφορμή, καὶ δὲν ἐπιθυμῶ, ἐφ’ ὅσον ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἐμέ, νὰ γείνω ἀφορμὴ τοιαύτης κακῆς χρήσεως καὶ σκανδάλων. Αὐτοὶ οἱ λόγοι, κύριοι, μὲ ἠνάγκασαν εἰς τοῦτο, καθὼς καὶ ὁ ὀλίγος ἀριθμὸς τῶν τοιούτων ἀξιωματικῶν, οἵτινες καὶ ἂν προσέλθουν εἰς τὴν μάχιμον ὑπηρεσίαν, ἡ κατάστασις τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ δὲν θέλει πολὺ βελτιωθῆ.

§67ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Οἱ λόγοι τοῦ κ. ὑπουργοῦ παρουσιάζουσιν ὄψιν τινὰ δεδικαιολογημένην. Ἀλλὰ διατί δὲν τοὺς εὑρίσκει εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι πρὸ χρόνων πολλῶν παρῃτήθησαν τοῦ βαθμοῦ των καὶ ἐν τούτοις τοὺς ἐπαναφέρει εἰς τὴν μάχιμον ὑπηρεσίαν; Τί νομίζετε, ὅτι μόνον αὐτοὶ ἔχουν φιλοπατρίαν; Πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν σας, ὅτι οὐδεὶς ἀπόστρατος δὲν θὰ ἔλθῃ νὰ σᾶς ζητήσῃ θέσιν, εἰμὴ μόνον διὰ νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα, καὶ μὴ τοὺς καταβιβάζετε τόσῳ χαμηλά, ὥστε νὰ νομίζετε, ὅτι, διὰ νὰ αὐξήσουν κατὰ ἕν ποσοστὸν τὴν σύνταξίν των, θὰ ἔλθουν νὰ ὑπηρετήσουν. Θὰ ἔλθῃ νὰ ζητήσῃ ὑπηρεσίαν ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος αἰσθάνεται ἐν ἑαυτῷ τὸ πῦρ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ, ἀλλ’ εἰς ὑμᾶς μένει νὰ κρίνετε. Ἂν νομίζετε, ὅτι ἐν καιρῷ ἀνάγκης τῆς πατρίδος, θὰ ἔχετε ἀνάγκην τῶν ἀποστράτων, πρέπει νὰ τοὺς ὑποβάλετε εἰς τὰ αὐτὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχουν οἱ ἐν ἐνεργείᾳ, κατόπιν δὲ τῶν κινδύνων νὰ δύνανται νὰ μένουν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ἂν θέλωσι, καθόσον δὲν θέλουν προσβάλει κανενὸς κεκτημένον δικαίωμα.

§68Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἐξέφρασεν ἀπορίαν, διατί ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν δὲν συμπεριλαμβάνει καὶ τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικούς. Πρόκειται περὶ δύο ἀξιωματικῶν, ἔχομεν δὲ ὑπ’ ὄψιν τὰ πρόσωπα...

§69ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Ἡμεῖς ἐνταῦθα θέτομεν ἀρχάς, δὲν λαμβάνομεν ὑπ’ ὄψιν πρόσωπα· αὐτὸ δὲν ἔχει τὸν τόπον του.

§70ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐγὼ δὲν εἶμαι δικηγόρος, διὰ νὰ ἀναλάβω νὰ ὑπερασπισθῶ ἀμφίβολον ὑπόθεσιν.

§71ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Εἰς τὸ κοινοβούλιον δὲν κάμνω τὸν δικηγόρον, ὁμιλῶ ὡς πολιτικὸν πρόσωπον. Πολὺ καλὰ γνωρίζω τὴν διάκρισιν τοῦ πολιτικοῦ βήματος ἀπὸ τοῦ δικηγορικοῦ.

§72ΣΤΑΪΚΟΣ. Τὸ ἐπιχείρημά σας ὅμως εἶναι δικηγορικόν. (Θόρυβος.)

§73ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς δὲν ὡμίλησε περὶ προσώπων. Πῶς ἑρμηνεύετε σεῖς οὕτω μίαν διάταξιν, ἥτις ἐκφράζεται γενικῶς;

§74Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον εἰσήχθη διὰ δύω οὐσιώδεις λόγους, διὰ τὸ συμφέρον αὐτῆς τῆς ὑπηρεσίας, ἥτις δὲν ἔχει πρόχειρον φυτώριον ἀξιωματικῶν, ὧν ἡ μεγάλη αὔξησις τοῦ στρατοῦ ἔχει ἀνάγκην, καὶ διὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ δημοσίου ταμείου. Διὰ δύω λοιπὸν ἀξιωματικούς....

§75ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Πῶς τοὺς γνωρίζετε;

§76ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελῶ μέρος τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐπειδὴ ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς δὲν εἶναι οὔτε ὁ Γαλλικός, οὔτε ὁ Γερμανικὸς, ἀλλὰ μέχρι τῆς χθὲς συνέκειτο μόνον ἐκ 10,000 ἀνδρῶν, οἱ ἀξιωματικοὶ ὅλοι μας γνωριζόμεθα προσωπικῶς. Ἰδοὺ λοιπὸν διατί σᾶς εἶπον, ὅτι πρόκειται περὶ δύω ἀξιωματικῶν.

§77ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ. Εἶναι τέσσαρες· ὁ Μωραϊτίνης, ὁ Σταμάτιος, ὁ Σοῦτσος καὶ ὁ...

§78ΣΤΑΪΚΟΣ. Τοὺς γνωρίζω, ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ ἔχωμεν τὸ εὐτύχημα εἰς τὸν στρατὸν νὰ ἐπανέλθουν· δὲν τὸ ἠξεύρω. Ἡ ἀπορία τοῦ κ. Μαυρομαρᾶ λύεται εὐκόλως, ὅταν μάθῃ, ὅτι ὁ τελευταῖος ἐξ αὐτῶν δὲν ἔφθασεν ἀκόμη εἰς τὸ 40 ἔτος τῆς ἡλικίας του. Ἂν τοῦτο ἐγνώριζε, θὰ εἶχε δίκαιον νὰ φέρῃ τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἔφερε, περὶ τῆς χρησιμότητος τῶν ἀνδρῶν τούτων εἰς τὸν στρατὸν, διότι δὲν πρόκειται σήμερον νὰ ἐρωτήσῃ ἂν εἶχέ τις ἐνθουσιασμὸν πλήρη πρὸ 10 ἐτῶν, διότι ὁ ἐνθουσιασμὸς πρὸ τόσου χρόνου τὸν ἐγκατέλειψε.

§79ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Εἶναι ἐσφαλμένον.

§80ΣΤΑΪΚΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἰδέα μου.

§81ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Δέχεσθε, ὅτι πολλοὶ ἐτέθησαν εἰς ἀποστρατείαν ὄχι διὰ λόγους ἀνικανότητος, ἀλλὰ καὶ ἐκ πολιτικῶν λόγων;

§82ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἂν νομίζετε, ὅτι ὁ ἄγων τὸ 70 ἔτος δύναται νὰ ἦναι χρήσιμος εἰς τὸν μάχιμον στρατόν... Πρόκειται λοιπὸν νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ φυτώριον ἀξιωματικῶν δὲν ὑπάρχει, ἄνδρες δυνάμενοι νὰ χρησιμεύσωσιν, οὐχὶ δὲ νὰ φέρωσι προσκόμματα. Σᾶς φέρω ὡς παράδειγμα τὸν κ. Μοσχόπουλον· οὗτος, ἐὰν ἦτο σήμερον εἰς τὴν μάχιμον ὑπηρεσίαν καὶ τῷ ἀνετίθετο ἡ διοίκησις ἑνὸς τάγματος, ὁ κ. Μοσχόπουλος, ὁ πάντοτε φιλότιμος, δὲν θὰ ἀνελάμβανε τὴν διοίκησιν, διότι θὰ ἐγνώριζεν, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι κατώτερος ἑνὸς λοχαγοῦ. Ἐν τούτοις ὁ κ. Μοσχόπουλος θὰ ἦτο χρησιμώτατος εἰς τὴν οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, δύναται ἐντιμότατα νὰ διεξάγῃ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ φρουράρχου καὶ καθεξῆς, καὶ εὐχῆς ἔργον ἦτο νὰ ἐπανήρχετο.

§83ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§84ΣΤΑΪΚΟΣ. Συμπεραίνω, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶχε πολὺ δίκαιον νὰ προκαλέσῃ τὸν νόμον αὐτὸν, διότι οἱ ἀπόστρατοι, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον τὴν σωματικὴν δύναμιν νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, δὲν πρέπει νὰ καταταχθῶσιν εἰς αὐτήν.

§85ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μολονότι, ὡς παρατηρῶ, εἶναι καθαρὰ ματαιοπονία νὰ πολεμῶνται τὰ νομοσχέδια, μὲ ὅλα ταῦτα θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ ἐπανέλθω ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπάνοδον εἰς τὸν στρατὸν τῶν αὐτοβούλως παραιτηθέντων, διότι ἐπρόκειτο περὶ προσώπων γνωστῶν, ἐχόντων τὴν ἱκανότητα νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς τὸν στρατόν· ἀλλ’ ὅμως δὲν ἐνθυμεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι μεταξὺ τῶν ἀποστράτων ὑπάρχουσι καὶ γνωστοὶ καὶ εἰς τὸν μὲν καὶ εἰς τὸν δὲ καὶ εἰς ὅλους μας, ἀπόστρατοι ἱκανώτατοι νὰ σύρωσι τὸ ξίφος, καὶ ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐφαρμόσῃ, καὶ ὤφειλε νὰ ἐφαρμόσῃ ἀμέσως, τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ εἰς τρίτην συζήτησιν ἐπεψηφίσθη ἤδη, σήμερον θὰ χηρεύσωσι θέσεις εἰς τὸν στρατὸν, διότι μεταξὺ τῶν σήμερον ὑπηρετούντων πολὺ πιθανὸν νὰ εὑρεθῶσιν ἄνθρωποι γεγηρακότες εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, μὴ δυνάμενοι, ἂν καὶ θὰ θελήσωσι, νὰ ἀνθέξωσιν εἰς τοὺς κόπους καὶ μόχθους τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, ὑποτιθεμένης ἐνεργείας, καὶ τοὐναντίον δέον νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι ὑπάρχουσιν ἀπόστρατοι, οἵτινες δι’ οἱονδήποτε λόγον ἠθέλησαν ν’ ἀποσυρθῶσιν ἀπὸ τὸν στρατὸν, ἔχοντες ὅμως πλήρεις καὶ ἀκμαίας τὰς δυνάμεις. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ὑποστηρίζει διὰ προσωπικοὺς μόνον λόγους, καὶ εἶμαι καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῶν προσώπων ἐκείνων, ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις ὑποστηρίζει τὸ 7ον ἄρθρον διὰ καθαρῶς προσωπικοὺς λόγους, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, διὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους, νὰ παραδεχθῇ τὴν τροπολογίαν μου, ἡ ὁποία οὐδόλως βλάπτει, οὔτε τὴν ὑπηρεσίαν, οὔτε τὸ Σῶμα τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικῶν, τὴν τροπολογίαν μου καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ 1ον ἄρθρον. Τὸ 1ον ἄρθρον ὁρίζει τὰς ὑπηρεσίας, εἰς τὰς ὁποίας δέχεται ἡ Κυβέρνησις τοὺς ἀποστράτους ἀξιωματικοὺς, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ προσφέρωσι τὴν ὑπηρεσίαν των εἰς τὸ Κράτος· ὡς λέγει τὸ ἄρθρον, μοῦ εἶναι ἀδιάφορον ἂν ἦσαι ἱκανός, μοῦ εἶναι ἀδιάφορον ἂν θέλῃς ν’ ἀποθάνῃς ὑπὲρ τῆς πατρίδος, δὲν σὲ θέλω. Εἰς ἄλλην συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὠνόμασα πρόσωπα γενικῆς ὑπολήψεως, καὶ τὰ ὁποῖα, ἠθέλομεν εἶσθαι εὐτυχεῖς, ἐὰν τοὺς ἐβλέπομεν εἰς τὰ ἐνδεχόμενα πάντα, ἐὰν ἐβλέπομεν νὰ προπορεύωνται ἡμῶν, καὶ θέλετε νὰ τοὺς καταδικάσητε. Μεταξὺ τῶν ἀποστράτων, εἶναι νέοι, νεώτεροι ἀπὸ ἡμᾶς, κ. Ὑπουργέ. Ἐγὼ δὲν ὀνομάζω πρόσωπα, εἶναι νεώτεροι, οἵτινες ἔλαβαν τὴν ἀποστρατείαν των· διατί τοὺς καταδικάζετε; τοὺς ἐμποδίζετε νὰ ἀποθάνωσιν ὑπὲρ πατρίδος. Ἄλλως τε, ἂν γείνῃ ἡ τροπολογία μου δεκτή, εἰς τί παραβλάπτεται ἡ ὑπηρεσία; Σήμερον τί γίνεται καθ’ ἡμέραν, ὅπου δὲν ἔχομεν τίποτε ἄλλο παρὰ τακτικὴν ὑπηρεσίαν; Τὸν α τὸν διορίζομεν εἰς τὸ δεῖνα τάγμα, τὸν βʹ διοικητὴν τοῦ δεῖνα τάγματος, τὸν γʹ τὸν διορίζομεν φρούραρχον κτλ. Τὸ αὐτὸ δέον νὰ γείνῃ διὰ τοὺς ἀποστράτους. Τὸν ἀπόστρατον π. χ. Α μὴ ἱκανὸν διὰ λίαν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν δυνάμεθα νὰ τὸν διορίσωμεν εἰς θέσιν παθητικήν, τὸν δὲ ἀπόστρατον βʹ ἐὰν τὸν νομίζητε ἱκανόν, διορίζετε αὐτὸν εἰς ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν· ἐν πάσει περιπτώσει φρονῶ καλόν, κ. ὑπουργέ, νὰ τηρήσητε τὴν αὐτοβουλίαν σας, νὰ διορίζηται ἕκαστος ἐκεῖ, ὅπου ἡ Κυβέρνησις νομίσῃ ὅτι ἤθελεν εἶναι χρήσιμος. Ἄλλως τε, κύριοι, σᾶς παρακαλῶ νὰ ψηφίσητε, ἔστω καὶ ἐπιτροχάδην, τὸ νομοσχέδιον· ἠξεύρετε ποία ἀμοιβὴ δίδεται εἰς τοὺς ἀποστράτους; οὐδεμία ἠθικὴ ἀμοιβή. Ἂν θέλετε, λέγει εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τῶν κατωτέρων βαθμῶν, θ’ ἀποκτήσητε μετὰ τὴν ἀποστρατείαν 5 δραχμὰς, εἰς δὲ τοὺς ἀνωτέρους σχετικῶς πλείονας κατὰ μῆνα, ἐλᾶτε νὰ μὲ ὑπηρετήσητε· αὐτὴ εἶναι ὅλη ἡ ἀμοιβὴ εἰς αὐτούς, οἵτινες προσέρχονται νὰ δώσωσιν ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Κράτος, αὐτὸ εἶναι ὅλον τὸ κατασκεύασμα, δὲν δίδεται εἰς αὐτοὺς τὸ δικαίωμα νὰ θεωρῶνται ἀξιωματικοί, μὲ ὅλας τὰς συνεπείας. Ἐγὼ ἔχω μίαν τροπολογίαν, ἡ ὁποία, εἶμαι βέβαιος, θ’ ἀποῤῥιφθῇ, τοῖς δίδω τὸ δικαίωμα τῆς προαγωγῆς, ἐὰν ἦναι ἄξιοι νὰ προαχθῶσι καὶ νὰ ὑπηρετήσωσι καλῶς. Δι’ αὐτὸ ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν τοῦ ἄρθρου 1, καθὼς καὶ τὴν τροπολογίαν τοῦ 2 ἄρθρου, ἐπίσης καὶ τὰς ἄλλας τροπολογίας, τὰς ὁποίας ἔφερον.

§86Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Μοὶ ἀπέδωκαν, κύριοι, καὶ ἰδίως ὁ ἔντιμος προλαλήσας, πρόθεσιν προσωπικὴν ὑπέρ τινων, καὶ ἴσως κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, καὶ πρόθεσιν προσωπικὴν κατ’ ἄλλης τάξεως στρατιωτικῆς. Οὔτε τὸ πρῶτον, οὔτε τὸ δεύτερον εἶναι ἀληθές· δὲν ἀγανακτῶ δέ, διότι ἔχω πόσον ἐλαφρὰν τὴν συνείδησιν, καὶ ἐγὼ ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου ἀνέλαβον μέχρι τοῦδε τοιαύτας ὑποχρεώσεις, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστευθῇ τοιαύτη ἰδέα. Κύριοι, τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑπηγόρευσε καθαρὸς λόγος ἀνάγκης τῆς ἐπιστρατεύσεως, αἱ διατάξεις δ’ αὐτοῦ οὐδόλως ἀποβλέπουν εἰς πρόσωπα, ἢ εἰς εὔνοιαν, ἢ καταδίωξιν τινῶν. Καὶ ἂν ὁ ἔντιμος προλαλήσας μοὶ ἀπέδωκε τοιοῦτον ἀδίκημα, ὑπέπεσεν ὁ ἴδιος εἰς αὐτό, διότι εἶπεν εἰς τὸ ζήτημα τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν, ὅτι εἶχε προσωπικοὺς λόγους. Δὲν γνωρίζω, κύριοι, οὔτε θέλω ν’ ἀποδώσω οὐδεμίαν πρόθεσιν εἰς τὰς ἰδέας, ἃς ὁ ἔντιμος προλαλήσας ἐξέθηκεν· ὀφείλω ὅμως ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἠδυνήθην νὰ τάξω εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τοὺς παραιτηθέντας μὲ τοὺς ἀποστράτους, διὰ τοὺς ἑξῆς λόγους· πρῶτον οἱ ἀπόστρατοι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ διατελοῦν μακρὰν τῆς ὑπηρεσίας ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν, εἶναι δὲ ἡλικίας ἀρκετὰ προκεχωρημένης, ἂν δέ τις ἐξ αὐτῶν διατελῇ νέος, βεβαίως δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ θέσας αὐτὸν εἰς ἀποστρατείαν. Ἐκτὸς δὲ τούτου, κύριοι, ἐκτὸς ὅτι τὰ 99% τῶν ἀποστράτων διανύουν ἡλικίαν πλέον τῶν 50 ἐτῶν, ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν εὑρίσκονται ἐκτὸς τῆς ὑπηρεσίας καὶ φέρουσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ βαθμοὺς ἀνωτέρους, οἵτινες τοὺς ὑποχρεόνουν εἰς περισσότερα βάρη, εἰς περισσοτέρας εὐθύνας, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην μεγαλειτέρας ἱκανότητος. Προσθέσατε δὲ εἰς ταῦτα, ὅτι κατώτεροι ἀξιωματικοί, τὰ ¾, ἐτέθησαν εἰς ἀποστρατείαν μὲ ἀνωτέρους βαθμούς, ὧν τὰ ἔργα δὲν ἐξετέλεσαν εἰς τὸν στρατόν, καὶ ἔρχεσθε σήμερον εἰς κρισίμους περιστάσεις νὰ ἀπαιτήσητε νὰ τεθοῦν εἰς ἐνέργειαν στρατιωτικοὶ καὶ νὰ ἐνεργήσωσι καθήκοντα βαθμοῦ, τὰ ὁποῖα ἐν καιρῷ εἰρήνης δὲν ἐξετέλεσαν. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ προλαλήσας, εἰς ἀντάλλαγμα τοῦ αἵματος, τὸ ὁποῖον σᾶς προσφέρουν, τοὺς δίδετε 5 δραχμῶν αὔξησιν. Ὄχι, κύριοι, τοῦτο δὲν ἐτέθη ὡς ἀντάλλαγμα ὑλικὸν τῶν κόπων καὶ ὑπηρεσιῶν· προσκαλοῦνται νὰ συνεισφέρωσιν ὑπὲρ τοῦ τόπου, τοῖς ἐδόθη ὁ σεβασμὸς διττὸς πρὸς τὴν κατάστασίν των, διότι ὁ ἐνεργὸς ἀξιωματικὸς λαμβάνει τὸ ἕν, ἐνῷ πρὸς σεβασμὸν πρὸς τοὺς ἀποστράτους, οὗτοι λαμβάνουσι τὸ διπλοῦν. Κύριοι, οὔτε ὁ μισθὸς, οὔτε ἡ σύνταξις ἐθεωρήθη ἀπὸ τὸν νομοθέτην ἀντάλλαγμα τῆς ὑπηρεσίας, ἣν προσφέρουν εἰς τὸ Κράτος οἱ ἀξιωματικοί, οὔτε τὸ νομοσχέδιον περιέχει τοιαύτην βλασφημίαν. Αὐτοὶ οἱ λόγοι, κύριοι, ὑπηγόρευσαν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον· αἱ θέσεις, αἵτινες τοῖς δίδονται, εἶναι θέσεις λίαν σπουδαῖαι, εὔχομαι δὲ τάχιστα νὰ ἐπέλθῃ στιγμή, καθ’ ἣν τὸ ἔθνος, ἐξ ἡμισείας πολεμοῦν καὶ ἐξ ἡμισείας ἀσφαλίζον τὴν χώραν, θὰ χορηγήσῃ ἀφεύκτως τὴν εὐκαιρίαν εἰς τοὺς ἐντίμους αὐτοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι καὶ τὰς θέσεις αὐτὰς κατέχουν, καὶ τὰς θέσεις τῆς ἐφεδρείας καὶ τῆς ἐθνοφρουρᾶς· καὶ ἂς ἦναι ἥσυχοι, διότι εἰς ὅλους θὰ παρουσιασθῇ εὐκαιρία, ὅταν θέλουν νὰ ἐκτελέσουν τὸ καθῆκόν των.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Βαλτινοῦ. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ ἐγερθῶσι. (Τὸ ἀποτέλεσμα ἀμφίβολον.) Ἐρωτᾶται τὸ ἀντίθετον. (Τὸ ἀποτέλεσμα ἀμφίβολον.)

§88ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§89ΒΑΡΟΤΣΗΣ. Δὲν εἶναι ἀπαρτία. (Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος.)

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 6½.