1880.11.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 16

τῆς 6 Νοεμβρίου 1880.

Ὥρα 2½ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κκ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν Ὑπουργοὶ ὑπέβαλον πρὸ ἡμερῶν πολλὰ κατεπείγοντα νομοσχέδια, ἀλλ’ αἱ οἰκεῖαι ἐπιτροπαὶ ὑπέβαλον μέχρι σήμερον τὰς ἐκθέσεις των ἐπὶ μόνων τῶν νομοσχεδίων ά) περὶ χρόνου πρὸς προβιβασμὸν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ δεκανέως καὶ τοῦ λοχίου, βʹ) περὶ ἐπιστρατεύσεως τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ καὶ γʹ) περὶ τῶν ὑπηρετούντων εἰς τὰς λιμενικὰς ἀρχὰς καὶ εἰς τοὺς φάρους καὶ φανοὺς ναυτῶν. Ἡ Κυβέρνησις παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἦναι δυνατὸν καὶ δὲν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις, ν’ ἀναγνωσθῶσιν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.

§2ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἠμποροῦμεν νὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως; Ὄχι βέβαια.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις.

§4ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις βεβαίως δὲν ἐζήτησεν αὐτό· δὲν θ’ ἀντελήφθητε καλῶς.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Ὑπουργοί, εἶσθε παρόντες· τί λέγετε;

§6ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν.) Εἴπομεν, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν ἔχῃ ἀντίῤῥησιν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, προβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§8Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Κύριοι, λυποῦμαι, ὅτι τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς δὲν ἀπέστειλεν ἐγκαίρως εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἐντίμου ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ, ὥστε ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν νὰ δώσω τὰς δεούσας πληροφορίας εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὸ Σῶμα. Ἀλλ’ ἐπωφελούμενος ἐφημερίδος τινὸς τῆς πρωτευούσης, εἰς ἣν ἀνεγράφη ἡ ἐπερώτησις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων, ἀπαντῶ τὰ ἑξῆς. Πρῶτον βεβαιῶ τὴν Βουλήν, καθὼς καὶ τὸν ἔντιμον ἐπερωτήσαντα, ὅτι ἡ ἀνωτάτη ὑγειονομικὴ ἐπιτροπὴ δὲν ἐξήτασεν οὔτε ἐπιστράτους οὔτε στρατευσίμους· κατὰ τὸν τελευταῖον νόμον περὶ ἀπογραφῆς, ἡ ἀνωτάτη στρατιωτικὴ ὑγειονομικὴ ἐπιτροπὴ ἐξετάζει μόνον ὁπλίτας, ἡ δὲ ἐξέτασις τῆς σωματικῆς ἱκανότητος τῶν στρατευσίμων ὑπάγεται, ὡς γνωρίζετε, εἰς τὰ στρατολογικὰ συμβούλια. Ἐπειδὴ δὲ τὰ στρατολογικὰ συμβούλια δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐξελέγξωσι τὴν σωματικὴν ἱκανότητα ἢ μόνον τῶν συμπληρωσάντων τὸ 21 ἔτος τῆς ἡλικίας των, ἐδέησεν ὥστε νὰ ἐξελεγχθῇ ἡ σωματικὴ ἱκανότης τῶν ἐπιστράτων τῶν διαφόρων ἡλικιῶν μετὰ τὴν κατάταξίν των, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ περὶ ἀνικάνων ὁπλιτῶν νόμου, καθ’ ὃν ὁ στρατιωτικὸς ἰατρὸς τοῦ σώματος παραπέμπει τοὺς φέροντας σωματικὴν ἀνικανότητα εἰς τὴν ἀνωτάτην ὑγειονομικὴν ἐπιτροπήν, αὕτη δὲ γνωματεύει ἐπὶ τῇ βάσει διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη κατόπιν τοῦ νόμου τῆς στρατολογίας καὶ ὅπερ ἐκανόνισεν ὁποῖα εἶναι τὰ νοσήματα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσι τοὺς ὁπλίτας ἐντελῶς ἀχρήστους, καὶ ποῖα τὰ ὑποχρεοῦντα αὐτοὺς διὰ βοηθητικὴν ὑπηρεσίαν· τὸν δὲ κανονισμὸν αὐτὸν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἠρύσθη ἐκ παρομοίου κανονισμοῦ ἰσχύοντος ἐν Γαλλίᾳ καὶ τοῦ ὁποίου ἀντίγραφον εἶναι ὁ ἡμέτερος Νόμος. Ὥστε ἡ στρατιωτικὴ ὑγειονομικὴ ἐπιτροπὴ δὲν ἐξετάζει εἰμὴ μόνον ὁπλίτας, ὄχι δὲ καὶ στρατευσίμους. Ἡ ἐπιτροπὴ ἠκολούθησε κατὰ γράμμα τὸν νόμον· ἐὰν δέ τις τῶν κυρίων βουλευτῶν νομίζῃ, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐξετέλεσε τὰ καθήκοντά της, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν καὶ ἕνα ἕκαστον τῶν ἐντίμων συναδέλφων νὰ καταγγείλῃ ὡρισμένην πρᾶξιν τῆς ὑγειονομικῆς ἐπιτροπῆς, δι’ ἧς παρεγνώρισεν ἐπὶ τοσοῦτον τὸ καθῆκόν της, ὥστε νὰ ἀδικήσῃ τινὰ ὑπὲρ ἄλλου μὴ δικαιουμένου. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἑτέραν ἐπερώτησιν, περὶ τοῦ τί σκοπὸν ἔχει ἡ Κυβέρνησις περὶ τῶν μὴ προσελθόντων ἐπιστράτων καὶ περὶ τῶν ἀπογυμνασθέντων ἤδη, ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ ἐφαρμόσῃ ἀκριβῶς τὸν νόμον διὰ τῆς συλλήψεως καὶ καταδιώξεως τῶν μὴ ἐμπροθέσμως προσελθόντων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ· περὶ δὲ τῶν ἐκγυμνασθέντων, ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ μέχρι τοῦδε ὑπηρεσία αὐτῶν εἶναι ἀνεπαρκής, ὥστε νὰ τοῖς χορηγηθῇ μακροχρόνιος ἄδεια. Ὡς πρὸς τὴν ἑτέραν ἐπερώτησιν, ἐὰν τὸ ἐν Αἰγίῳ 21 τάγμα ἔλαβεν ἐπαρκῆ ἱματισμόν, ὀφείλω νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ τάγμα αὐτὸ, καθὰ μάλιστα νεοσύστατον, εἶναι ὄχι εἰς ἴσην μοῖραν πρὸς τὰ ἄλλα τάγματα ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ἱματισμοῦ. Κύριοι, καὶ ὅταν τὸ πρῶτον ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀναγγείλω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ἱματισμοῦ, ἔφερον θετικὰς πληροφορίας, κατέθεσα δὲ εἰς τὴν Βουλὴν ὁλόκληρον τὴν ἀλληλογραφίαν τῶν σωμάτων περὶ τῶν ὑπαρχουσῶν ἐλλείψεων καὶ τοῦ ἀνεπαρκοῦς ἱματισμοῦ καὶ κλινοστρωμνῆς. Ὑποθέτω δέ, κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ διὰ τῆς καταθέσεως τῶν ἐγγράφων ἔλαβεν ἀρκετὰς πληροφορίας περὶ τούτου. Οὐχ ἧττον ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἀνέλαβον τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν παρήγγειλα, ὥστε διὰ πάσης εὐκαιρίας ἀτμοκινήτου ἀναχωροῦντος ἀπὸ Πειραιᾶ ν’ ἀποστέλλωνται εἴδη ἱματισμοῦ καὶ κλινοστρωμνῆς εἰς τὰ διάφορα σώματα· ὁσάκις δὲ ἐτύγχανεν ἡμέρα, καθ’ ἣν οὐδὲν ἀτμοκίνητον ἀνεχώρει, ἡ δὲ ἀνάγκη ἦτον ἐπείγουσα, παρεκάλουν τὸν ἔντιμον Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ δημοσίου μεγάλη, ν’ ἀποστέλλῃ ἱματισμὸν διὰ πολεμικοῦ ἀτμοπλοίου. Ἐκ τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν λαμβάνω καθ’ ἑκάστην ἀπὸ τὴν ἀποθήκην Πειραιῶς, θέλετε παρατηρήσει, ὅτι κατὰ τὴν 4 Νοεμβρίου δὲν ὑπῆρχεν οὔτε ἓν κλινοσκέπασμα ἐκ τῶν 11,000 κλινοσκεπασμάτων, τὰ ὁποῖα εἰσήχθησαν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἀπὸ τῆς 1 Ὀκτωβρίου μέχρι σήμερον, ταῦτα δὲ μετὰ τῶν ὑπαρχόντων ἀπέναντι τῶν ἀναγκαιούντων εἰσὶν ἀνεπαρκῆ.

§9ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι ἦλθαν περισσότερα· δὲν ἠξεύρω, ἠμπορεῖ ν’ ἀπατῶμαι.

§10Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, δὲν συνειθίζω νὰ λέγω ἀνακριβείας, οὐδὲ νὰ ἐκστομίζω ἀκαταλλήλους ἐκφράσεις· αὐταὶ ἀνήκουν εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, τῶν ὁποίων ἡ ἀνατροφὴ, μ’ ὅλον ὅτι ἐσφαλμένως θεωρεῖται ὑψηλή, κατ’ ἐμὲ ὅμως εἶναι ἀνεπαρκὴς διὰ τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος.

§11ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠξεύρω ἂν παρήκουσα, ἀλλὰ μοῦ φαίνεται αὐτὸ, εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὁ πρώην εἶναι παρών.

§12Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐὰν ἐφροντίζετε νὰ λάβητε γνῶσιν τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἶναι κατατεθειμένα εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς ἀπὸ 10 ἡμερῶν, δὲν θὰ ἐκάμνετε αὐτὴν τὴν παρατήρησιν.

§13ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Ἤθελα παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ φέρῃ μίαν σημείωσιν τῶν κλινοσκεπασμάτων καὶ τῶν ἐνδυμάτων, τὰ ὁποῖα εὗρε παρὰ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως.

§14ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἐγὼ προσθέτω, νὰ φέρῃ σημείωσιν πόσαι χιλιάδες κλινοσκεπασμάτων εὑρίσκονται ἐν Πειραιεῖ.

§15Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς λέγω, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγετε, εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβές· ἐὰν δὲ θελήσω νὰ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν τοῦ προϊσταμένου σας, θὰ σᾶς ἀποδώσω τὸν τίτλον, τὸν ὁποῖον αὐτὸς ἀπέδωκεν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν.

§16ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ ἀντεπιστροφῇ, κ. Μαυρομιχάλη.

§17ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὡμίλησε περὶ ἐπισήμων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα δὲν ἔγνωμεν...

§18Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κατετέθησαν.

§19ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Προσάγω ἐπίσημα ἔγγραφα, καθ’ ἃ εἶχον οἱ ἄνδρες κλινοσκεπάσματα τὴν 15 Ἰουλίου 20,000, ὑπῆρχον δ’ ἐν ταῖς ἀποθήκαις ἕτερα 20,000, καὶ προσέτι 15,000 ἀνδρομίδες, καὶ 1400 κλινοσκεπάσματα ἀγορασθέντα ἐδῶ· ὅλα ταῦτα ἀποτελοῦσιν ἀριθμὸν 56,400, εἰς τὰς ὁποίας προσθετέον τὰς 11,000, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν· ὥστε ἐν ὅλῳ ἀναβαίνουσιν εἰς 67,400. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπειδὴ πρὸ ὀλίγου χρόνου εἶναι ἐν τῷ ὑπουργείῳ, δὲν ἔμαθεν ἀκόμη πόσοι εἶναι οἱ στρατιῶται, οἱ ὁποῖοι ποιοῦνται χρῆσιν τῶν κλινοσκεπασμάτων τοῦ στρατοῦ. Ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν δὲν εἶναι ἀνώτερος τῶν 34,000, ὥστε κατὰ ταῦτα ἀναλογοῦσι δύο κλινοσκεπάσματα εἰς ἕκαστον ἄνδρα, καὶ αὕτη εἶναι ἡ κανονικὴ ἀναλογία.

§20Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Ὅσα κλινοσκεπάσματα, εἶπον κατὰ τὴν 15 Ὀκτωβρίου, ὅτι ἀπῃτοῦντο, ἤτοι 33,000, ἀφοῦ ἐξῄρεσα τὰ Εὐζωνικὰ τάγματα, τὴν χωροφυλακὴν, τὸν λόχον τῶν νοσοκόμων, τὰ νοσοκομεῖα, τὰ θεραπευτήρια καὶ τὴν Στρατιωτικὴν σχολὴν, πρὸς τὴν σημείωσιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν ὁ ἔντιμος προκάτοχός μου, ὡς ἴδιος εἶπεν, ἐὰν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ὁ ἀριθμὸς τῶν κλινοσκεπασμάτων ἦτο 45,000, καὶ ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς εἶναι ἀκριβής· διότι, ἐὰν ἐξαιρεθῶσι 3,500 χωροφυλάκων κλινοσκεπάσματα, ἐὰν ἐξαιρεθῶσι τ’ ἀναγκαῖα κλινοσκεπάσματα διὰ τὰ νοσοκομεῖα, τὰ διάφορα θεραπευτήρια κτλ. θέλετε εὕρει ὡς ἔγγιστα τὸ ποσὸν τῶν 10,000–12,000 σκεπασμάτων. Ὥστε 33,000 σκεπασμάτων ὑπῆρχεν ἀνάγκη κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Τοιαύτη ἦτο ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ, ὥστε εἴχομεν χρείαν 33,000 κλινοσκεπασμάτων. Ὥστε ἐκ τῶν 45,000 σκεπασμάτων, τῶν ὁποίων τὴν σημείωσιν ἔφερεν ὁ προκάτοχός μου ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν......

§21ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ προκάτοχός σας ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔφερε σημείωσιν 55,000, μάλιστα 56,400.

§22Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτὸ εἶπε καὶ αὐτὸ ἀντελήφθην. Κύριοι, πρέπει πρὸ παντὸς νὰ λέγωμεν τὴν ἀλήθειαν, ὅσον πικρὰ καὶ ἂν ἦναι· δὲν ἔχω κανὲν συμφέρον, ἔχω μάλιστα τὸ ἀντίθετον, ὅτι δηλ. ὁ στρατὸς δὲν στερεῖται οὐδενὸς, ἔχω τὸ συμφέρον ν’ ἀποδείξω, ὅτι ἔχει ὅλα τὰ χρειώδη, ἀλλὰ δὲν μοῦ ἐπιτρέπεται νὰ κρύψω πέραν ὁρίου τινὸς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ ὅ,τι δὲν ἠθέλησα νὰ καταδείξω τὰς ἐλλείψεις, ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι δὲν ἀνέγνωσα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ τὰ ἔγγραφα τῆς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ περιωρίσθην νὰ τὰ καταθέσω, διὰ νὰ φιμώσω τὰ στόματα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν τόλμην νὰ εἴπωσιν, ὅτι ἐπαρουσίασα ἀνακριβεῖς πληροφορίας· ἐὰν ἡ κατάθεσις αὐτῶν τῶν ἐγγράφων δὲν συνετίσῃ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους, εἶμαι ἠναγκασμένος ν’ ἀκολουθήσω τὴν αὐτὴν μὲ αὐτοὺς τακτικὴν, καὶ ν’ ἀναγνώσω ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ὅλα τὰ διάφορα ἔγγραφα, διὰ τῶν ὁποίων θ’ ἀποδειχθῇ τελευταῖον, ὅτι ὅ,τι λέγω, εἶναι λίαν ἐπιεικές. Δὲν ἔχω συμφέρον οὔτε ἀρνοῦμαι εἰς οἱονδήποτε τῶν ὁμοτίμων, καὶ ἀκόμη τῶν ἐχόντων οἱανδήποτε κοινωνικὴν θέσιν, δὲν ἀρνοῦμαι οὔτε τὸν πατριωτισμόν των, οὔτε τὴν ὀφειλομένην μέριμναν περὶ τοῦ τόπου καὶ τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ εἶναι τόλμη, καὶ τόλμη ἀσυγχώρητος, ὅταν ὑπάρχουν τὰ πράγματα, ὅταν οἱ ἀριθμοὶ αὐτοὶ καταγγέλλωσι τὴν κατάστασιν αὐτὴν, νὰ ἐξακολουθοῦν λέγοντες ὅ,τι λέγουσι. Κύριοι, χθὲς ὁ σωματάρχης τοῦ 2 τάγματος τοῦ μηχανικοῦ, τοῦ ὁποίου τὸ τάγμα ἐνοικεῖ εἰς τὸ κτῆμα τοῦ κ. Ῥούφου, ἔστειλεν ἀξιωματικὸν εἰς Πειραιᾶ καὶ ἐζήτησε κλινοσκεπάσματα, ἀλλ’ ὁ ἀξιωματικὸς αὐτὸς ἐπέστρεψεν ἄπρακτος. Παρουσιάσθη ὁ σωματάρχης καὶ μοὶ ἐξέθεσε τὴν κατάστασιν αὐτήν, μοὶ ὑπέδειξε δὲ, ὅτι ὁ διευθυντὴς τῆς ἀποθήκης, ὡς ἀνώτερος ἀξιωματικός, ἔχων πολλὰς ἀπαιτήσεις διαφόρων σωμάτων, δὲν ἠθέλησε νὰ δώσῃ εἰς τὸ σῶμα τοῦ μηχανικοῦ, λόγῳ, ὅτι δῆθεν εἶναι στρατωνισμένον καὶ δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ, ὡς ἔχον τὰ ἀπολύτως ἀπαιτούμενα· ἐγὼ εἶπον τότε νὰ μεταβῆτε προσωπικῶς μὲ τὴν διαταγὴν νὰ σᾶς δώσουν ὅσα ἔχουν κλινοσκεπάσματα. Καὶ μετὰ τὰ γεγονότα αὐτά, κύριοι, τολμοῦν νὰ λέγουν πόσα κλινοσκεπάσματα ἔχει ἡ ἀποθήκη τοῦ Πειραιῶς; Κύριοι, ἐπιθυμῶ νὰ μὴν ἀναγκασθῶ ν’ ἀναγνώσω λυπηρὰ ἔγγραφα τῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ· ἐὰν μὲ ἀναγκάσητε, θέλω τὸ κάμει.

§23ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδὲν χειρότερον, κύριοι, νομίζω, θὰ ἐδύνατο ν’ ἀποκαλύψῃ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶπεν, ὅτι δηλαδὴ, ἂν ἠναγκάζετο ν’ ἀναγνώσῃ τὰ ἔγγραφα, ἤθελον ἀποκαλυφθῆ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον βλάψει τὸν στρατὸν, ὡς ἀποδεικνύοντα ἐλεεινὴν τὴν κατάστασιν αὐτοῦ. Τὰ ἔγγραφα τὰ ἀνέγνωσα ἐγώ, ὡς καὶ πάσας τὰς καταστάσεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν ὁ κ. ὑπουργός. Ὁ τρόπος δὲ, καθ’ ὃν συνετάχθησαν αἱ καταστάσεις ἐκεῖναι, προδίδει τὸν σκοπὸν, ὅστις ἐπεδιώκετο. Δὲν ὑπέβαλεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καταστάσεις ὁποίας ἡμεῖς ἔχομεν, καταστάσεις ἀναφερούσας τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐνδυμάτων, τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑποδημάτων, τὸν ἀριθμὸν τῶν σκεπασμάτων, ἀλλ’ ὑπέβαλε μίαν κατάστασιν πρωτοφανῆ, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀναγράφεται ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν τῶν ἐντελῶς ἐνδεδυμένων καὶ τῶν ἀτελῶς ἐνδεδυμένων· ἀτελῶς δὲ ἐνδεδυμένοι εἶναι οἱ μὴ ἔχοντες ἅπαντα τὰ ἐν τῷ κανονισμῷ σημειούμενα. Οἱ μὴ ἔχοντες π.χ. δύο ζεύγη ἀρβυλῶν, χιτῶνα χειμερινὸν συγχρόνως μετὰ χιτῶνος θερινοῦ κτλ., αὐτοὶ θεωροῦνται ὡς ἀτελῶς ἐνδεδυμένοι· διὰ τοιαύτης δ’ ἐπινοήσεως κατωρθώθη ἡ κατάστρωσις τῶν ἀριθμῶν, οἷοι ὑπεβλήθησαν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Οὕτως, ἐνῷ ἡ κατάστασις, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἔχω, λέγει, ὅτι ἦσαν ἐν ταῖς τάξεσιν, ὅτε αὕτη συνετάχθη, 30 χιλ. στρατιῶται, ὑπῆρχον δὲ τότε 38 χιλιάδες ζεύγη ἀρβύλαι, ἤδη ἐπλεόναζον 8 χιλ. ζεύγη· κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. ὑπουργοῦ σημειοῦνται οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι ὡς ἀτελῶς ὑποδεδημένοι, διότι ἐπὶ 30 χιλ. ἔπρεπε νὰ ὑπάρχωσιν 60 χιλ. ἀρβύλαι. Ἐνῷ δ’ ὁ κ. ὑπουργὸς ἀρκεῖται λέγων, ὅτι οἱ ἄνδρες οὗτοι εἶναι ἀτελῶς ἐνδεδυμένοι, ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἦσαν ἐντελῶς ἀνυπόδητοι. Οἱ ἀριθμοὶ, οὓς ἀναφέρω, εἶναι γεγραμμένοι ἐν ταύτῃ τῇ ἐπισήμῳ καταστάσει, ἥτις εἶχε καταστρωθῆ ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως.

§24Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Παρακαλῶ νὰ κάμητε αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν, ὅτι ἡ κατάστασις, τὴν ὁποίαν ἐφέρατε, ὁμιλεῖ περὶ στρατοῦ 30,000.

§25ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ κατάστασις περιέχει πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἤθελον ἐγὼ νὰ ἔχω περὶ τῶν τότε σκεπασμάτων, σχετικῶς πρὸς τοὺς τότε ἐν τῷ στρατῷ κατατεταγμένους, διότι ἤθελον νὰ βεβαιωθῶ, ἐὰν τὰ παραγγελθέντα ἦσαν ἐπαρκῆ.

§26Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου, ἀλλὰ περὶ τοῦ ὅτι ἄνδρες, εὑρισκόμενοι εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, δὲν εἶχον οὔτε χιτῶνας καὶ ἦσαν ἐντελῶς ἄνευ σκεπασμάτων, οἱ δὲ πλείονες αὐτῶν εἶχον ἓν μόνον σκέπασμα. Εἴχατε κλινοσκεπάσματα ὅταν παρεδώσατε τὴν ὑπηρεσίαν; Σᾶς εἶπον, ὅτι πλέον τῶν 10,000 ἐξ αὐτῶν πρέπει ν’ ἀφαιρέσητε, διότι ἀνήκουσιν εἰς τὴν χωροφυλακὴν, τὰ νοσοκομεῖα καὶ θεραπευτήρια, σᾶς προσθέτω δὲ, ὅτι τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ ἀφαιρουμένου ἐκ τῶν 45 χιλ. σκεπασμάτων, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ πρώην ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπολείπονται 35 χιλ., ἐνῷ ἀναγκαιοῦν 65 χιλ. Προχθὲς σᾶς ἔφερον τὴν κατάστασιν, διὰ τῆς ὁποίας ἀπεδεικνύετο, ὅτι κατὰ τὴν 15 Ὀκτωβρίου ὑπῆρχον εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ 46,000. Ἐὰν συμπεριλάβητε τὸ ὑλικὸν, τὸ ὁποῖον ἦλθεν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ὑπερβαίνει τὰς 11,000 κλινοσκεπασμάτων, ἀποδεικνύεται, ὅτι τὰ ⅘ τοῦ στρατοῦ εἶχον ἀπὸ ἓν κλινοσκέπασμα. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, κύριοι, ὅτι κατὰ προτίμησιν δυστυχῶς ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις καλύπτουσι τὰς ἀνάγκας τῆς φρουρᾶς τῆς πρωτευούσης, διὰ ν’ ἀποδείξωσιν, ὅτι ἡ φρουρὰ τῶν Ἀθηνῶν εἶναι ἐντελῶς ἐφωδιασμένη μὲ ὅλα τὰ χρειώδη. Ἀλλ’ ὅπως σᾶς εἶπον προχθὲς, καὶ σήμερον δυστυχῶς ὑπάρχουσιν ἄνδρες εἰς τὸν στρατὸν μὴ ἐνδεδυμένοι ἐντελῶς, ἀλλὰ μὲ τοῦτο δὲν ἠθέλησα νὰ εἴπω, ὅτι αὐτὸ ἐπιβαρύνει τὸν μὲν ἢ τὸν δέ· ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ὁ διὰ μιᾶς πενταπλασιασμὸς τοῦ στρατοῦ ἦτο ἑπόμενον νὰ παρουσιάσωσι τὰς ἐλλείψεις αὐτάς, διὰ τὰς ὁποίας δὲν εὐθύνεται ἴσως τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον, κατὰ μείζονα δὲ λόγον τὸ σημερινόν· ἀλλὰ μὴ λέγετε, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἠδυνήθη νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας, διότι ἦτο ἴσως ἀδύνατον νὰ ἐπαρκέσῃ, καθ’ ὅσον ἡ ὑπάρχουσα ἀνεπάρκεια ἦτο βεβαίως συνέπεια τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται τὴν τοιαύτην κατάστασιν νὰ ἐπιῤῥίπτετε εἰς τὴν ὑπάρχουσαν Κυβέρνησιν. Τὴν τοιαύτην κατάστασιν σπεύδομεν νὰ καλύψωμεν, ὑποβάλλοντες τὸ Κράτος εἰς ζημίας, διὰ τῆς μεταφορᾶς ἐνδυμάτων τοῦ στρατοῦ δι’ ἐπίτηδες ἀτμοπλοίων, ὅταν τυγχάνῃ νὰ μὴν ἀναχωρῇ ἀτμόπλοιον τῆς ἑταιρίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων, καὶ ὀφείλετε νὰ τὴν ὁμολογήσητε· ἄλλως, ἐὰν ἐξακολουθήσητε τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς τακτικῆς, παρὰ τὴν θέλησίν μου θ’ ἀναγκασθῶ ν’ ἀναγνώσω ἔγγραφα πικρά, ἐξ ὧν θὰ πεισθῆτε, ὅτι ἕνεκα τῶν μεγάλων ἐλλείψεων ἡ πειθαρχία τοῦ στρατοῦ ἐχαλαρώθη.

§27ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Ποτὲ δὲν συνέβη τοιοῦτόν τι.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κύριοι, ἀφοῦ βλέπετε ἐνώπιον ὑμῶν ὁποίαν χρῆσιν ποιεῖται τῶν ἀριθμῶν ὁ κ. Ὑπουργὸς, νομίζω, ὅτι δύνασθε ἐκ τούτου νὰ κρίνητε ὁποίαν πίστιν δυνάμεθα νὰ δίδωμεν εἰς τὰς σκέψεις αὐτοῦ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐξακολουθεῖ καὶ ἤδη βεβαιοῖ τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν, ὅστις χρήζει στρατιωτικῶν κλινοσκεπασμάτων, εἶναι 46,000, διότι ὁ ἀριθμὸς τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ εἶναι 46,000. Ἀλλ’ αἱ 46,000 δὲν χρήζουσι πᾶσαι κλινοσκεπασμάτων τοῦ στρατοῦ, διότι οἱ 8,000 οἱ ἀποτελοῦντες τὰ εὐζωνικὰ τάγματα δὲν ποιοῦνται χρῆσιν αὐτῶν.....

§29Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὰ ἐξῃρέσαμεν αὐτά.

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅταν τοὺς ἐξαιρέσητε, δὲν ἔχετε 46,000 ἄνδρας, ἀλλὰ 38,000· ὅταν δ’ ἐκ τούτων ἐξαιρέσητε καὶ τοὺς ἀξιωματικούς, δὲν ἔχετε 38,000, ἀλλὰ ἐλάσσονας τῶ 37,000· ὑμεῖς ὅμως ὑπολογίζετε ἐπὶ 46,000. Ἀλλὰ προσέτι πρέπει νὰ ἐξαιρεθῇ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκτελούντων ἐξωτερικὴν ὑπηρεσίαν, οἱ μεταβατικοὶ, οἱ σκοποὶ, διότι τῶν σκοπῶν τὰ κλινοσκεπάσματα χρησιμεύουσιν εἰς τοὺς ἐν τῷ στρατῶνι.

§31ΜΥΚΩΝΙΟΣ. ..... (θόρυβος).

§32ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐξαιρετικῶς ἴσως λαμβάνουσιν οἱ σκοποὶ κλινοσκεπάσματα, ἀλλὰ κατὰ κανόνα δὲν τὰ λαμβάνουν, ὥστε καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν σκεπασμάτων ἦτο ἀρκετός, ἀρκεταὶ ἦσαν καὶ αἱ ἀρβύλαι. Ἀλλὰ λέγει ὁ κ. ὑπουργὸς, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν 38,000 ζευγῶν ἀρβυλῶν, τὸν ὁποῖον ἀνέφερα, εἶναι ὁ ἀριθμὸς τὸν ὁποῖον παρηγγείλαμεν. Αὐτὸ εἶπον ἐγὼ εἰς τὴν Βουλὴν; Εἶπον, ὅτι ἡ σημείωσις, τὴν ὁποίαν προσάγω, ἐζητήθη καὶ κατεστρώθη καθ’ ἣν ἐποχὴν 30,000 ἦσαν οἱ ἄνδρες οἱ φέροντες ὑπόδησιν τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι ὑπῆρχον τότε 33,000 ἀρβύλαι· ὁ σκοπὸς δὲ, δι’ ὃν κατεστρώθη ἡ σημείωσις, ἦτο ὅπως βεβαιωθῇ, ἂν αἱ παραγγελθεῖσαι ἀρβύλαι, προστιθέμεναι εἰς τὰς ὑπαρχούσας, ἦσαν ἀρκεταί, ἢ ἂν ἔπρεπε νὰ δοθῶσι νέαι παραγγελίαι· καίτοι δὲ αἱ παραγγελθεῖσαι ἦσαν πολλαὶ χιλιάδες, ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον νὰ δοθῇ καὶ πρόσθετος παραγγελία. Ἀπήντησα εἰς τὰς σκέψεις τὰς ὁποίας ἐξεθέσατε, διότι αὗται ἔδωσαν ἀφορμὴν εἰς τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν νὰ εἰπῇ, ὅτι ὑπάρχουσι στρατιῶται ἀνυπόδητοι, ἐνῷ ἔχομεν 8 χιλ. ζεύγη ἀρβύλας καὶ δὲν εὑρίσκομεν πόδας, οὓς δι’ αὐτῶν νὰ ὑποδήσωμεν. Τί ἐκ τούτου ἀποδεικνύεται; Ὅτι τὰ εἴδη τῆς χειμερινῆς ἐνδυμασίας καὶ τῆς ὑποδήσεως καὶ τὰ σκεπάσματα ἦσαν ἀρκετά, δὲν ἦσαν ὅμως καὶ πλεονάζοντα. Ὡς ἐκ τοῦ ἐσπευσμένου δὲ τῆς διανομῆς ἠδύναντο νὰ ἔλειπον προσκαίρως εἴς τινα μέρη, ὡς καὶ χθές, καθ’ ἃ εἶπεν ὁ κ. ὑπουργός, ἔλειπον ἐνταῦθα ἐκ τοῦ μηχανικοῦ. Δὲν νομίζω, ὅτι τοῦτο δύναται νὰ καταλογισθῇ εἰς βάρος τοῦ ποιησαμένου τὴν προμήθειαν ὑπουργοῦ, διότι ὅταν ὑπάρχῃ ἐν συνόλῳ ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς, δύνανται προσκαίρως νὰ ὑπάρχωσιν ἐλλείψεις, ἕνεκα ἀνωμαλιῶν περὶ τὴν διανομήν, ἀλλ’ αἱ ἀνωμαλίαι αὗται εὐκόλως αἴρονται, καὶ ἡ ἐξ αὐτῶν πηγάζουσα ἔλλειψις μικρὰν θὰ ἔχῃ ἑκάστοτε διάρκειαν. Ἀλλὰ μεταξὺ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ὁ κ. ὑπουργός, δὲν ὑπάρχουν καὶ τὰ ἔγγραφα τῶν παραγγελιῶν· μόνον ὑπάρχουν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα παριστάνουν ἐλλείψεις ὑποδήσεως, χιτώνων, χλαινῶν κτλ. Ἀλλ’ αἱ ἐλλείψεις αὗται διὰ τῶν παραγγελθέντων καὶ κομισθέντων ἠδύναντο ν’ ἀναπληρωθῶσιν ἑκάστοτε ἐντὸς 5 ἢ 6 ἡμερῶν, καὶ τοῦτο ἐγένετο· ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅμως σᾶς ὑπέβαλε τὰ παράπονα, ἀλλὰ δὲν ὑπέβαλε τὰ ἔγγραφα τ’ ἀποδεικνύοντα ὅτι ταχύτατα ἐπήρχετο ἡ θεραπεία διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν ἐλλειπόντων εἰδῶν. Τὰ παράπονα βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ὑπάρχωσι, διότι σποραδικῶς ἦτον ἀδύνατον διὰ μιᾶς ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου τῆς Ἑλλάδος ἕως τοῦ ἄλλου νὰ ἐνδυθῶσι, νὰ ὑποδυθῶσι καὶ νὰ λάβωσι τ’ ἀναγκαῖα σκεπάσματα πάντες οἱ ἄνδρες. Βεβαίως ὑπῆρξαν ἀτέλειαι, ἀλλ’ αὗται ἀνεπληροῦντο διὰ τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, εὐθὺς ὡς ἐλάμβανε περὶ αὐτῶν εἰδήσεις· τὰ ἔγγραφα ὅμως, ἅτινα ὑπέβαλεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφορῶσιν ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ παράπονα, ἐν ᾧ ἐξ ἄλλων ἐγγράφων μὴ ὑποβληθέντων θ’ ἀπεδεικνύετο εὐκόλως, ὅτι κατόπιν πάντων ἀνεξαιρέτως τῶν παραπόνων ἐλαμβάνετο ἐγκαίρως καὶ τελεσφόρως πρόνοια πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλλείψεων.

§33Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Χάριν τῆς καλῆς πίστεως, θ’ ἀκολουθήσω τοὺς συλλογισμοὺς τοῦ προκαλήσαντος. Παραδέχομαι, ὅτι ὁ στρατιώτης ἔχει ἀνάγκην 2 κλινοσκεπασμάτων· ἀφοῦ ἐξαιρέσωμεν τοὺς εὐζώνους, τὴν χωροφυλακὴν καὶ τὰ νοσοκομεῖα, θὰ μείνωσι 33,000, οἵτινες ἔχουσιν ἀνάγκην 66,000 κλινοσκεπασμάτων. Ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐλάβομεν μέχρι σήμερον 11,000· ἐὰν δὲ παραδεχθῶμεν ὡς ἀκριβῆ τὴν σημείωσιν τοῦ κ. Τρικούπη, κατὰ τὴν ἐκ τοῦ Ὑπουργείου ἀποχώρησίν του τὰ κλινοσκεπάσματα ἦσαν ἐν ὅλῳ 50,000· ἀφαιρέσατε ἐξ αὐτῶν 12,000, διὰ τὴν χωροφυλακήν, νοσοκομεῖα, θεραπευτήρια, ὑπολείπονται 38,000· προστιθεμένων τῶν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ 11,000, ἔχομεν 49,000· ὥστε μέχρι τῶν ἀπαιτουμένων 66,000 μᾶς ἐλλείπουσι 17,000· αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Λέγων ταῦτα, δὲν ἐννοῶ νὰ μεμφθῶ τινα, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ δύναμις τῶν πραγμάτων· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν ἐπετρέπετο νὰ μοὶ ἀποδοθῇ πρόθεσις, ὅτι ἤθελον νὰ παραστήσω χειροτέραν τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ.

§34ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὸν κατάλογον τῶν ἐξαιρεθέντων ἐπιστράτων, ἐπαναλαμβάνω δὲ τοῦτο, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐνόμισεν, ὅτι ἤθελον νὰ κατηγορήσω ἢ αἰτιαθῶ τῆς ἀνωτάτης ὑγειονομικῆς ἐπιτροπῆς. Νομίζω δὲ, ὅτι εἶναι δικαίωμα ἑκάστου Βουλευτοῦ νὰ ζητῇ στατιστικὰς πληροφορίας. Δεύτερον ἐρωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν, ἀφοῦ ἐστάλη ἱματισμὸς εἰς τὸ τάγμα τῶν Πατρῶν, ὅπου ὑπῆρχε, διατί νὰ μὴ σταλῇ καὶ εἰς τὸ τοῦ Αἰγίου, ὅπερ εἶναι νεοσύστατον καὶ ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην αὐτοῦ;

§35Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐστάλησαν καὶ ἐκεῖ.

§36ΦΩΤΗΛΑΣ. Τρίτον θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημα τῆς καταδιώξεως τῶν ὑπολειπομένων ἐπιστράτων, διότι οὗτοι μυκτηρίζουσι τοὺς ὑπηρετοῦντας τὴν πατρίδα· πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ δοθῇ ἓν μάθημα εἰς τοὺς ἀπειθεῖς καὶ ἀσεβεῖς πρὸς τοὺς νόμους.

§37ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Ὁ κ. Κότταρης ἔχει τὸν λόγον.

§39ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Διϊσχυρίζονταί τινες, ὅτι τὰ ἔργα καὶ τὰ σχέδια τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως εἶναι σωτήρια, θαυμάσια. Ἐγὼ ἀπέχω νὰ κρίνω περὶ τούτου, ἀλλ’ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν τὰ ἔργα αὐτῆς δὲν εἶναι σωτήρια, δὲν εἶναι θαυμάσια, εὔχομαι νὰ γείνωσι τοιαῦτα. Κύριός τις ἐξ ὑμῶν ἔχει ἀντίῤῥησιν; Δὲν εὑρισκόμεθα ἐντὸς καμίνου καταφλεγομένης, ὥς ποτε οἱ ἅγιοι τρεῖς παῖδες; Ἀλλ’ ἐκείνους τοὺς ἁγίους τρεῖς παῖδας τοὺς ἔσωσεν, ὅπως γνωρίζετε, ἡ θεία δύναμις. Ἔχομεν ἤδη καμμίαν βεβαιότητα, ὅτι ἐπιβλέπει ὑπὲρ ἡμῶν ἡ θεία ἐκείνη δύναμις;

§40ΤΙΝΕΣ. Τὸ γνωρίζομεν.

§41ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ γνωρίζω αὐτό· τὸ γνωρίζουν, καὶ εἴθε νὰ τὸ γνωρίζωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς ἔῤῥιψαν εἰς τὴν κάμινον. Κύριοι, δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ματαιοπονῶμεν, οὔτε νὰ περιττολογῶμεν· πρέπει κατ’ ἐμὲ ν’ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τὸν καυγᾶ διὰ τὸ πάπλωμα, ὅστις προηγεῖται πρὸ παντὸς ἄλλου ἐθνικοῦ συμφέροντος, ν’ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τί εἶσαι σὺ καὶ τί εἶμαι ἐγώ, νὰ σκεφθῶμεν, ὅπως ὀφείλομεν, ὅπως δυνάμεθα, διὰ ν’ ἀποφύγωμεν τὸν προφανῆ κίνδυνον. Κατ’ ἐμὴν κρίσιν, δὲν εὑρίσκω ἄλλην διέξοδον εἰμὴ τὴν ἀδελφικὴν καὶ γενναίαν ἡμῶν ἀπόφασιν, ν’ ἀποφασίσωμεν ἐμπρὸς κατὰ τοῦ πυρός. Ἐὰν σωθῶμεν, ἐσώθημεν· ἄλλως, ἂς ὄψωνται οἱ αἴτιοι.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρυπάρης.

§43ΙΩ. ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Μετὰ τοσούτους, καὶ λόγῳ μαθήσεως καὶ λόγῳ πείρας πολλῷ ἱκανωτέρους μου, ἐμβριθῶς καὶ εὐγλώττως πραγματευθέντας τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, τολμηρὸς θὰ φανῶ ἴσως, κύριοι, παρερχόμενος καὶ ἐγὼ ἐπὶ τὸ βῆμα. Ἀλλ’ ἡ ἰδέα καὶ ἡ πεποίθησις, ὅτι πάντες οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀποδοκιμάζοντες τὸ σχέδιον τῆς εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἀπαντήσεως, ὡς συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ οἱ ἀσθενέστερο, ὀφείλουσιν, ἐν τῷ μέτρῳ τῶν ἑαυτοῦ δυνάμεων ἕκαστος, νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν ἀπόῤῥιψιν αὐτοῦ, μοὶ ἐπιβάλλουσι τὸ καθῆκον νὰ εἴπω ὀλίγας πρὸς τοῦτο λέξεις. Ἄτοπος, ἀτοπώτατος, ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ καθόλου τῆς πολιτείας συμφέροντα μοὶ φαίνεται ὁ ἀγὼν, ὃν ἀπὸ τοσούτων ἤδη ἡμερῶν, ὡς μὴ ὤφειλεν, ἀγωνιζόμεθα. Μοὶ φαίνεται ἄτοπος, διότι, καθ’ ἃ ἄλλοι ἀξιότιμοι φίλοι μου πρὸ ἐμοῦ, καὶ ἰδίᾳ ἐν ἐκτάσει ὁ στωμύλος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς, σᾶς ἐξέθηκαν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράζῃ καὶ διατυποῖ μορφὰς ἢ κατηγορίας ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον κατ’ ἀντιπολιτεύσεως ὑπὸ τὴν ἰδιότητα αὐτῆς ὡς Κυβερνήσεως συνταξάσης τὸν Βασιλικὸν λόγον. Καὶ τότε μόνον δύναται, κατὰ τὰ συνταγματικὰ καὶ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, νὰ νοηθῇ, καὶ τότε ἔχει πρακτικὸν κῦρος ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον τοιαύτη μορφή, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἡ συντάξασα τὸν λόγον ὑπάρχῃ δρῶσα καὶ ἐνεργός. Διότι, κύριοι, οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἢ τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Βουλή, κοινωνοῦσα πρὸς τὸν Βασιλέα, ἐκφράζει πρὸς τὸν ἡγεμόνα τοῦ τόπου ὁποίαν ἰδέαν ἔχει, ὁποίαν γνώμην περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου ἐπαγγέλλεται ἡ Κυβέρνησις, καὶ περὶ τῆς ἐν γένει πολιτείας αὐτῆς· οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ ἔγγραφος ἀπόφανσις τῆς Βουλῆς περὶ ἐμπιστοσύνης αὐτῆς ἢ δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου. Ὅταν ὅμως, ὡς ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἡ Κυβέρνησις, ἡ τὸν Βασιλικὸν λόγον συντάξασα, δὲν ὑπάρχῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἡ μομφὴ ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον οὐδένα ἔχει λόγον ὑπάρξεως, οὐδένα σκοπόν. Καὶ πᾶς ἀμερολήπτως κρίνων τίνα ἄλλον δύναται νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι προέθεντο σκοπὸν οἱ τὴν μομφὴν ἐν τῇ ἀπαντήσει διατυποῦντες, ἢ σκοπὸν μικρὸν, ταπεινὸν, ἀνάξιον τῆς σπουδαίας τοῦ Κοινοβουλίου ἀποστολῆς; Διότι, ἐὰν ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς κατὰ πεποίθησιν ἐφρόνει, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐν τῇ πολιτείᾳ αὑτῆς, ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς παρεβίασε τοὺς κειμένους νόμους, αὐτὸν τὸν θεμελιώδη ἡμῶν νόμον δικαίωμα εἶχεν, ἀλλὰ καὶ καθῆκον τῇ ἐπεβάλλετο νὰ μορφώσῃ κατηγορίαν, νὰ εἰσαγάγῃ κατηγορητήριον καὶ νὰ προκαλέσῃ σύστασιν εἰδικοῦ δικαστηρίου. Δὲν τὸ ἔπραξεν ὅμως, διότι παρὰ πεποίθησιν ἐνήργει.

§44ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἔχομεν καιρὸν τώρα.

§45ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Τοὐναντίον ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς κατὰ πεποίθησιν φρονεῖ, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐν πάσῃ εὐσυνειδησίᾳ, κατὰ τὰς κρισίμους ἐκείνας περιστάσεις, ἐπετέλεσε τὸ ἑαυτῆς καθῆκον. Δὲν κατηγορεῖτε, διότι ἔχετε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Μαρτίου ἔπραξεν ὅ,τι παροῦσα ἡ Βουλὴ, ἐν ταῖς περιστάσεσιν ἐκείναις, θὰ ἔπραττε. Δὲν τὸ πράττετε, διότι εἶσθε βέβαιοι, ὅτι κατάλοιπον τῆς τοιαύτης δίκης θὰ μείνῃ ἡ ἐπίσημος πίστωσις τοῦ ἐμπαθοῦς καὶ κακοβούλου τῆς κατηγορίας. Δὲν κατηγορεῖτε λοιπὸν, ἀλλὰ ζητεῖτε, αὐτοὶ κατήγοροι καὶ δικασταὶ καθιστάμενοι, νὰ στιγματίσητε. Πλανᾶσθε ὅμως, διότι δὲν στιγματίζουσι κατηγορίαι, μόνον λόγον ὑπάρξεως ἔχουσαι τὸ πάθος, τὸν κομματισμὸν, τὴν φιλαρχίαν. Καὶ τοιαύτην εἰσάγων καὶ ὑποστηρίζων ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς, ποιεῖται ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν, εἰς τὴν μετριοπάθειαν ἡμῶν. Τοιαύτην ὑποστηρίζων μομφὴν κατὰ τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως, ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἀξιοῖ ἀπαθεῖς συζητήσεις, αὐτὸς ὁ διὰ τῆς τοιαύτης μομφῆς οὐδὲν ἄλλο ζητῶν εἰμὴ νὰ ἐξάψῃ τὰ πάθη, νὰ ἐγείρῃ τὰ μίση καὶ νὰ καταστήσῃ δύο ὁμάδας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀδιαλλάκτους. Ἀλλὰ μόνον ἄτοπος εἶναι ὁ προκείμενος ἀγών; Δὲν εἶναι ἆρά γε σπουδαίως ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας; Ἐν αἷς περιστάσεσι διατελοῦμεν, κρισίμοις καὶ ἐπειγούσαις, ἐνῷ ὀφείλομεν, ἐὰν ἠθέλομεν νὰ ὦμεν ἀληθεῖς τοῦ λαοῦ ἀντιπρόσωποι καὶ ἐν συνειδήσει νὰ ἐπιτελέσωμεν τὰ πρὸς τὸ ἔθνος καθήκοντα ἡμῶν, ἐνῷ ὀφείλομεν, λέγω, ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ συνόδου ἡμῶν ν’ ἀσχοληθῶμεν ἐργαζόμενοι ἐν πάσῃ σπουδῇ συζητοῦντες καὶ λαμβάνοντες ἐν πάσῃ ἀπαθείᾳ καὶ ὁμονοίᾳ τ’ ἀνάλογα πρὸς τὸ μέγεθος τῶν περιστάσεων μέτρα, οὐδὲν ἄλλο πράττομεν ἢ κατατριβόμεθα περὶ ἀγόνους καὶ ἐπιβλαβεῖς τῇ πολιτείᾳ συζητήσεις. Δὲν θέλω, κύριοι, ἀπασχολήσει ὑμᾶς ἐπὶ μακρὸν, ἐπικρίνων τὸ ὅλον κείμενον τῆς εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἀπαντήσεως, εἰ καὶ ἠδύνατό τις λεπτομερῶς ἀναλύων αὐτὸ, πολλὰ νὰ εὕρῃ τὰ τρωτά. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παρέλθω ἐν σιγῇ τὰς δύο αὐτοῦ παραγράφους. «Ἐπιεικῶς» λέγει ἡ συντάξασα τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἐπιτροπὴ «θέλει κρίνει ἡ Βουλὴ τὰς πράξεις τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως». Ἡ ἐπιείκεια, κύριοι, δὲν παρέχεται, ζητεῖται, καὶ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτής, ὅστις χθὲς ἠρνήθη τὸ δικαίωμα τοῦτο, εἰπὼν «καὶ τίνες εἶσθε σεῖς, οἱ μὴ δεχόμενοι ἐπιείκειαν ἀπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ»; ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ, λέγω, νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι αὐτὸς, ἀνώτερος ἄλλοτε τῆς Θέμιδος λειτουργός, ὤφειλε νὰ γινώσκῃ, ὅτι καὶ ὁ τελευταῖος κατηγορούμενος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τοὺς δικαστάς του νὰ τὸν δικάσωσιν ἐν αὐστηρᾷ δικαιοσύνῃ καὶ ν’ ἀποκρούσῃ τὴν ἐπιείκειαν. Ἐπιείκειαν ζητεῖ ὁ συνειδὼς αὑτῷ ἐνοχήν· ὁ ἀθῷος ζητεῖ δικαιοσύνην. Δὲν ζητοῦμεν λοιπὸν ἐπιείκειαν, ζητοῦμεν δικαιοσύνην, ζητοῦμεν ἀναγνώρισιν ὧν παρέσχομεν ὑπηρεσιῶν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἐζητοῦμεν ἐπιείκειαν, ἔχετε τάχα τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς τὴν δώσητε; ἢ μὴ φρονεῖτε, ὅτι ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ διαθέσητε τὰ κοινὰ ὡς ἴδια ὑμῶν; Παρεβίασε, λέγει ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις τὸ Σύνταγμα· τὸ παρεβίασε διὰ τῆς ἄνευ συγκαταθέσεως τῆς Βουλῆς αὐξήσεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Δὲν θέλω, κύριοι, ἀσχοληθῆ ἐπὶ πολὺ πρὸς ἀπόδειξιν, ὅτι οὐδεμίαν παράβασιν τοῦ Συντάγματος διέπραξεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, καὶ διότι τοῦτο πολλοὶ ἱκανώτεροι ἐμοῦ τὸ ἀπέδειξαν καὶ διότι νομίζω, ὅτι, διὰ νὰ πεισθῆτε, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία, ἡ ὑποστηρίζουσα τὸ κείμενον ὅπως συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν ἐνεργεῖ κατὰ πεποίθησιν, ἀρκεῖ ἡ διαφωνία, εἰς ἣν περιέπεσαν τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως ἐπιτροπῆς προσπαθοῦντα νὰ ὁρίσωσι τὴν παράβασιν. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ περιέλθωσιν εἰς διαφωνίαν, ἀφοῦ, μὴ φρονοῦντα κατὰ πεποίθησιν, ὅτι ἐτελέσθη παράβασις, ὤφειλον, καθ’ ὃν ἕκαστον ἠδύναντο τρόπον, νὰ διατυπώσωσι τὰς ὑλικὰς πράξεις τὰς τὴν παραβίασιν ἀποτελούσας; Ἐφηρμόσατε νόμον ἀντισυνταγματικόν, σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς. «Εἶναι συνταγματικώτατος ὁ νόμος, λέγει ὁ κ. εἰσηγητής, ἀλλ’ ὠφείλετε νὰ περιορισθῆτε εἰς ἁπλῆν τοῦ διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως ἔκδοσιν. Ἀλλὰ ποίαν ἔννοιαν θὰ εἶχε, κύριε εἰσηγητά, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ διὰ τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ χορηγούμενον εἰς τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν δικαίωμα τοῦτο, ἂν περιωρίζετο εἰς ἁπλῆν καὶ τυπικὴν τοῦ διατάγματος ἔκδοσιν, πάσης ἐκτελέσεως ἀπαγορευμένης; Ἢ μὴ ἦτο μωρὸς ὁ νομοθέτης, χορηγῶν τοιοῦτο δικαίωμα ἄνευ ἐννοίας, ἄνευ σκοποῦ πρακτικοῦ; Οὐχὶ βεβαίως, κύριοι. Ὁ νομοθέτης ἐσκόπει νὰ χορηγήσῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἐκτελέσεως τοῦ διατάγματος, ἐπιβάλλον μόνον ὡς ὑποχρέωσιν τὴν προηγουμένην τῇ Βουλῇ σύγκλησιν. Ἀλλὰ δὲν συνεμορφώθη πληρέστατα πρὸς τὴν τοῦ νόμου διάταξιν ἡ Κυβέρνησις; Δὲν συνεκάλεσε προηγουμένως τὴν Βουλήν; εἰς τί λοιπὸν ἠδίκησε; Δὲν πρόκειται νὰ πεισθῆτε. Ἐν πεποιθήσει φρονεῖτε, ὅτι οὐδεμία ἐτελέσθη παραβίασις, οὔτε τῶν νόμων, οὔτε τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμήν, ὅτι συνέβη παρατυπία τις, εἶναι ἀξία μομφῆς καὶ κατηγορίας ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, διότι ἐν κρισίμοις τοῦ ἔθνους περιστάσεσιν ἐθεώρησεν ὕστατον αὑτῆς καθῆκον, ἐν τῇ συναισθήσει τῶν πρὸς τὴν πατρίδα ὑποχρεώσεων αὑτῆς, νὰ λάβῃ ἐν πάσῃ σπουδῇ, δραστηριότητι, προνοίᾳ καὶ πολιτικῇ περινοίᾳ τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα αἱ περιστάσεις τῇ ἐπέβαλλον; Εἶναι ἀξία μομφῆς καὶ κατηγορίας ἡ Κυβέρνησις, διότι ἐν περιστάσεσι, καθ’ ἃς τὸ ἑλληνικὸν ζήτημα εὑρίσκετο ἐπὶ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ τάπητος, ἠθέλησε νὰ συντάξῃ σπουδαίως ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικὴν τὴν χώραν; Ἀλλά, κύριοι, θὰ ἐνόουν καὶ τὴν τοιαύτην κατηγορίαν, ἐὰν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐν τῷ βουλευτηρίῳ εἰσόδου τῆς Κυβερνήσεως ἐνεφανίζετο ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς καὶ ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλήν: «Ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις ἐπολιτεύθη κακῶς, ἔλαβε μέτρα, τὰ ὁποῖα, κατ’ ἐμὴν πεποίθησιν, εἰσὶν ἐπιβλαβῆ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους· τὰ μέτρα ταῦτα ἀποδοκιμάζω·» θὰ ἐνόουν, κύριοι, τὴν κατηγορίαν, ἂν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐν τῷ θάῤῥει τῶν πεποιθήσεών του σᾶς ἔλεγε μετὰ τοῦ κ. Βαλσαμάκη· «τὸ οἰκοδόμημά σας εἶναι κακόν, εἶναι σφαλερόν, ἐπιβλαβές, θὰ τὸ καταβάλω πρόῤῥιζον.» Ἀλλὰ δικαιοῦται νὰ μέμφηται καὶ κατηγορῇ Κυβέρνησις, ἥτις τὰ μέτρα ἐκεῖνα ἐγκρίνει; Δικαιοῦται νὰ κατηγορῇ ἡμᾶς Κυβέρνησις, ἥτις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ἡμῶν ἐπαγγέλλεται εὐρυτέραν οἰκοδομήν; Καὶ ἐὰν τώρα, κύριοι, οὕτω πολιτευθεῖσα ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Μαρτίου, κατηγορῆται ὡς παρανομήσασα, ποία καταδίκη θὰ ἤρκει δι’ αὐτὴν, ἂν δὲν ἐλάμβανεν ὅσα ἔλαβε μέτρα; Τὸ θέμα, κύριοι, βεβαίως ἐξηντλήθη μετὰ τοσούτους ἐπ’ αὐτοῦ ὁμιλήσαντας, καὶ δὲν θέλω ἐπασχολήσει ὑμᾶς ἐπὶ πλέον. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ὅμως δύο λέξεις νὰ προσθέσω εἰς ἀντίκρουσιν θεωριῶν τινων καὶ δογμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς ἠθέλησεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου χθὲς νὰ διδάξῃ. Ἐκτὸς τῶν ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον μομφῶν καὶ κατηγοριῶν ὁ ἀξιότιμος κ. Οἰκονόμου, ἐν τῷ ἀνακριτικῷ αὑτοῦ πνεύματι, εὗρε καὶ ἄλλας μομφὰς νὰ ἐπιῤῥίψῃ κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ πῶς, σᾶς εἶπε, συνεκαλέσατε 10 διὰ μιᾶς ἡλικίας; Καὶ πῶς, ἐνῷ ἠθέλατε 60 χιλ. στρατόν, δὲν συνεκαλεῖτε 7 μόνον ἡλικίας; καθ’ ἃ ἔχω ἐγὼ πορίσματα, σᾶς εἶπεν, ἐὰν ἐκαλεῖτε 7 ἡλικίας, ἠδύνασθε νὰ ἔχητε τὸν στρατὸν τῶν 60 χιλ. ἀνδρῶν. Καὶ ἔχει δίκαιον, οὕτω φρονῶν ὁ κ. Οἰκονόμος, καθ’ οὓς ποιεῖται ὑπολογισμούς· ἀφαιρῶ, λέγει 10% ἐπὶ τῶν ἐγγεγραμμένων, λόγῳ ἀπαλλαγῶν καὶ ἐξαιρέσεων, καὶ μοὶ μένει ὑπόλοιπον στρατοῦ προσελευσομένου ἐκ χιλιάδων 64. Ἀλλ’ ὁ ὑπολογισμὸς τοῦ κ. Οἰκονόμου εἶναι ὀρθός; οὐχί· διότι, καθὼς εἶναι ἀποδεδειγμένον ἐκ τῶν στατιστικῶν τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν, ἐπὶ τῶν ἐγγεγραμμένων πρέπει ν’ ἀφαιρέσῃ τις δι’ οἱονδήποτε λόγον τὸ ἥμισυ· καὶ δὲν ὁμιλῶ μὲ λόγους μόνον, ἀλλ’ ὁμιλῶ μὲ πράγματα. Εἰσηγουμένη ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου τοῦ 1875 τὸν στρατολογικὸν νόμον, ἀνακοινοῖ πρὸς τὴν Βουλὴν πορίσματα σχετικὰ πρὸς αὐτόν. Καὶ ἰδοὺ τί σᾶς λέγει· «Κατὰ τὰς γνώμας τῶν εἰς στατιστικὰς ἐργασίας ἀσχολουμένων, ἐπὶ ὡρισμένου πληθυσμοῦ ἄγουσι τὴν ἡλικίαν τοῦ 21 ἔτους συμπεπληρωμένου 8% ἄῤῥενες· ἄρα ἐπὶ τοῦ ἡμετέρου πληθυσμοῦ ἄγουσι τὴν ἡλικίαν ταύτην κατ’ ἔτος 12,000. Ἤθελεν ὅμως περιπέσει τις εἰς πλάνην μεγάλην, παραδεχόμενος, ὅτι τοσούτους ἄνδρας κατ’ ἔτος ἠδύνατο νὰ παράσχῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατόν· διότι κατὰ τοὺς παρὰ ξένοις στρατοῖς καὶ ἰδίως τῷ Γαλλικῷ γενομένους ὑπολογισμούς, ἐκ τῶν δώδεκα τούτων χιλιάδων θέλουσιν ἐξαιρεθῆ 2,600 περίπου, ἕνεκα σωματικῆς βλάβης, 390 περίπου δι’ ἔλλειψιν ἀναστήματος, 2,100 ἀπαλλασσόμενοι ἢ ἐξαιρούμενοι διὰ τοὺς ἐν τῷ νόμῳ ἀναφερομένους λόγους, 240 ἐξαιρούμενοι ὡς πρεσβύτεροι ἀδελφοὶ ὀρφανῶν ἢ μόνοι υἱοὶ ἀνικάνων γονέων κτλ. ἤτοι τὸ ὅλον 5,600 περίπου. Ἐὰν εἰς τούτους προστεθῶσι καὶ 400, διὰ τοὺς μέλλοντας ν’ ἀποβιώσωσι πρὸ τῆς κατατάξεώς των, διὰ τοὺς ἐκ παντὸς τρόπου μέλλοντας ν’ ἀπειθήσωσιν εἰς τὴν φωνὴν τῆς πατρίδος καὶ νὰ μὴ προσέλθωσιν εἰς τὸν στρατόν, ἔχομεν στρογγύλον ἀριθμὸν 6,000 νέων, τοὺς ὁποίους πρέπει ν’ ἀφαιρέσωμεν ἐκ τῶν 12,000, οἵτινες κατ’ ἔτος ἄγουσι τὴν ἡλικίαν τοῦ 21 ἔτους, συμπεπληρωμένου· ἄρα κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος τῆς στρατολογίας ὁ στρατὸς θέλει λάβει 6,000 ἄνδρας.» Αὐτὰ σᾶς λέγει, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις, εἰσηγουμένη τὸν στρατολογικὸν νόμον, καὶ σᾶς τὰ λέγει ὡς πορίσματα ἐργασίας ἐπιτροπῆς, ἐπὶ τούτῳ ταχθείσης. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται, κύριοι, ἤδη περὶ μόνης τῆς ἡλικίας τοῦ 21 ἔτους. Ὡς γινώσκετε, προβαινούσης τῆς ἡλικίας εἰς τὰ 22–23 ἔτη καὶ καθεξῆς, οἱ αὐτοὶ λόγοι τῆς ἀπαλλαγῆς αὐξάνουσιν, εἴτε διότι ὑπάρχουσιν ἀδελφοὶ ὑπηρετοῦντες, εἴτε δι’ οἱονδήποτε ἄλλον λόγον. Σφάλλει λοιπὸν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων κ. Οἰκονόμος, νομίζων, ὅτι ἀφαίρεσις 10% εἶναι ἀρκοῦσα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς κατηγορίας ταύτης, ὁ κ. Οἰκονόμος ἀπηύθυνε καὶ ἑτέραν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς 10 Μαρτίου. Σᾶς εἶπεν ὁ κ. Οἰκονόμος, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἠθέλησε νὰ κρυφθῇ ὄπισθεν τῆς βασιλικῆς ἁλουργίδος. Δὲν ἤλπιζον, οὔτε περιέμενον ἀπὸ τὸν κύριον ἀντιπρόσωπον τῶν Καλαβρύτων, ν’ ἀκούσω παραμορφουμένους παρ’ αὐτοῦ, ἐν ἀγνοίᾳ ἴσως, λόγους, ῥηθέντας μετὰ τοσαύτης τόλμης καὶ μετὰ θάῤῥους, ἐμπρέποντος εἰς ἄνδρα, γινώσκοντα τὰ καθήκοντα καὶ τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ ὑπευθύνου ὑπουργοῦ· λέγω ἐν ἀγνοίᾳ ἴσως, διότι πιθανῶς δὲν ἤκουσε πόσον ἀνδρικῶς ὁ κ. Τρικούπης ἀνεδέχθη πασῶν τῶν πράξεων πᾶσαν τὴν εὐθύνην. Ἀλλὰ, λέγει, ἐλάβετε ἐκτάκτους πιστώσεις ἄνευ διαταγμάτων. Βεβαίως ὀφείλω νὰ συνομολογήσω, ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὑπάρχει παρατυπία· ἀλλ’ ἐὰν ἀποβλέψῃ τις εἰς τὸν λόγον, δι’ ὃν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐνήργησεν, ὡς ἐνήργησε, μὴ συμμορφωθεῖσα ἐντελῶς πρὸς τὸν λογιστικὸν νόμον, θέλει βεβαίως, ἀμερολήπτως καὶ ἀπαθῶς κρίνων, ἀποδώσει εἰς αὐτὴν δικαιοσύνην. Δι’ οὐδένα ἄλλον λόγον ἐνήργησεν οὕτως, εἰμὴ μόνο διὰ νὰ λάβῃ πίστωσιν ἀκριβῶς ἴσην πρὸς τὸ ποσὸν ἑκάστης προμηθείας, ὅπως ἀποφύγῃ τὸ ἄτοπον, μὴ περισσεῦον τι ποσὸν ἐκ πιστώσεως ληφθείσης, ἀπούσης τῆς Βουλῆς, διὰ προμήθειαν ὡρισμένην, χρησιμεύσῃ, παρούσης ἴσως τῆς Βουλῆς, πρὸς πληρωμὴν ἄλλης. Καὶ ἐξηγοῦμαι σαφέστερον. Ὑποθέσατε π. χ. διδομένην ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς παραγγελίαν ἐνδυμάτων τοῦ στρατοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου δραχμῶν· ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς παραγγελίας ἐλάμβανε διὰ διατάγματος πίστωσιν ἔκτακτον 1,000,000 δραχμῶν, κατόπιν δὲ ἡ ὁριστικὴ σύμβασις ἐκλείετο ἐπὶ τῇ βάσει τιμήματος 900 μόνον χιλιάδων δραχμῶν, θὰ ἔμενε περίσσευμα 100 χιλιάδων δραχμῶν, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ παρούσης ἴσως τῆς Βουλῆς, δι’ ἄλλην ἢ δι’ ἣν ἡ πίστωσις ἐλήφθη προμήθειαν. Ἄλλως, κύριοι, τίς προσεγένετο βλάβη; Πρέπει νὰ γείνῃ μομφὴ κατὰ Κυβερνήσεως, διότι ἐν ὅλῃ τῇ εἰλικρινείᾳ ἔφερε τὰ πρακτικὰ τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἀντὶ νὰ φέρῃ διάταγμα; δὲν ἠδύνατο τὴν τελευταίαν ἡμέραν νὰ ἐκδώσῃ Β. διάταγμα, διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃ τὸν τύπον, τὸν ὁποῖον ἀπαιτεῖ ὁ κ. Οἰκονόμος; Ἢ μὴ δὲν ἔχομεν παραδείγματα καταχρήσεων, πάντας τοὺς τύπους περιβεβλημένων; Ἀλλ’ ὁ κ. Οἰκονόμος ὡς δεξιὸς πτηνοθήρας συνέλαβε καὶ ἄλλην μομφὴν ἱπταμένην, ὡς εἶπεν, ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου. Σᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης διέπραξε μέγα ἔγκλημα, ἀφαιρέσας ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τὰς ἐπιστολὰς τοῦ Βασιλέως. Ἀλλ’ ἀγνοεῖ ὁ φίλος κ. Οἰκονόμος, ὅτι τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα εἶναι τριῶν κατηγοριῶν; ὅτι διαιροῦνται εἰς ἐπίσημα, εἰς ἡμιεπίσημα καὶ εἰς ἰδιαίτερα, καὶ τῶν μὲν ἐπισήμων καὶ ἡμιεπισήμων ἡ κτῆσις ἀνήκει εἰς τὸ ὑπουργεῖον καὶ οὐχὶ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ ὑπουργοῦ, τῶν ἰδιωτικῶν ὅμως ἡ κτῆσις ἀνήκει εἰς τὸν ὑπουργόν, πρὸς ὃν ἐστάλησαν; Ἀγνοεῖ, ὅτι αἱ ἐπιστολαὶ τοῦ Βασιλέως δὲν εἶναι πράξεις, δὲν εἶναι ἔγγραφα πολιτικά, ἔχοντα τὴν μορφήν, διότι, διὰ νὰ ὑπάρξῃ κατὰ τὸ Σύνταγμα πρᾶξις τοῦ Βασιλέως πολιτική, πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν προσυπογραφὴν τοῦ ὑπουργοῦ; Ἀλλὰ τί ἄλλο ἐζήτησεν ὁ κ. Οἰκονόμος διὰ τῆς μορφῆς ταύτης νὰ εἴπῃ ἢ νὰ ἐξαναγκάσῃ τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς ν’ ἀνακοινῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅ,τι κατ’ ἰδίαν λέγουσι μετὰ τοῦ Βασιλέως; διότι τί ἄλλο εἶναι ἡ ἐπιστολή, ἢ ἔγγραφος συνομιλία τοῦ Ἡγεμόνος μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ; Καταστρέφων, κύριοι τὸν λόγον, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ ἐπαναλάβω ὅ,τι ἀρχόμενος εἶπον, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον, ἐκτιμῶν δεόντως καὶ ἐν τῇ συναισθήσει τῶν πρὸς τὴν πατρίδα καθηκόντων αὑτοῦ τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, ὀφείλει νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὴν ἀπαθῆ καὶ παντὸς κομματικοῦ λόγου ἀπηλλαγμένην συζήτησιν καὶ ψήφισιν τῶν πρὸς τὸ μέγεθος αὐτῶν ἀναλόγων μέτρων, καταλεῖπον ἀγῶνας μικροὺς ἀγῶνας μόνον σκοπὸν ἔχοντες νὰ στιγματίσωσι πολιτείαν τιμίαν καὶ φιλοπάτριδα.

§46ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Γεώργιος ὁ Αος καὶ τελευταῖος βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων... (Ἀπορία καὶ ἱλαρότης.) Γεώργιος ὁ βασιλεὺς, πρῶτος καὶ τελευταῖος, τῶν Ἑλλήνων,... (ἱλαρότης παρατεταμένη)

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί εἶναι αὐτὰ, κ. βουλευτὰ, ὁ βασιλεὺς ἔχει διάδοχον, ἔχει τέκνα.

§48ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι παροῦσα. Θέλετε νὰ ἐπαναλάβω καὶ ἐκ τρίτου;

§49ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§50ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. ... μέλλων ν’ ἀποδημήσῃ, ἐζήτησε τὴν ἔκδοσιν τοῦ νόμου ἐκείνου περὶ οἱονεὶ Ἀντιβασιλείας, περὶ Ἀντιβασιλείας... Ἀγνοῶ καὶ ἐγὼ πῶς νὰ χαρακτηρίσω τὸν νόμον ΩΘʹ. Ἐθεώρουν μὲ μεγάλην προσοχὴν τὰ γινόμενα, δὲν ἀντέστην εἰς αὐτά, καίτοι ἀντισυνταγματικά· ἦτο εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ βασιλέως νὰ ζητήσῃ ἢ νὰ μὴ ζητήσῃ τὸν νόμον, ἅμα ὅμως ἐζήτει ἕνα νόμον, ἔπρεπε καὶ ὁ βασιλεὺς καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τὸ Σύνταγμα. Πλὴν ὁ νόμος οὗτος δὲν συμμορφοῦται πρὸς τὸ Σύνταγμα· τὸ ἄρθρον 53 τοῦ Συντάγματος λέγει· «Ἐὰν ὁ βασιλεύς, ἕνεκεν ἀποδημίας, κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν Νόμον... Ἡ δὲ Βουλὴ ἐκλέγει ἀντιβασιλέα.» Εἶναι ὁ νόμος οὗτος νόμος περὶ ἀντιβασιλείας; Ἐὰν ἤθελεν ἀφήσει ἀντιβασιλέα ἐδῶ, βέβαιον ἦτο ὅτι ἔμελλε νὰ ἐπιστρέψῃ· ἀλλ’ ἅμα δὲν ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ ἀντιβασιλείας, ἡ διάνοια τοῦ βασιλέως ἦτο, ὅτι δὲν ἔμελλε νὰ ἐπιστρέψῃ πλέον εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§51ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τί παραμύθια εἶναι αὐτά; τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐλύθη ἄλλοτε ἀπὸ τὴν Βουλὴν ὅπως ἐλύθη καὶ τελευταῖον.

§52ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Καὶ τὰ γενόμενα ἐπιβεβαιοῦν τὴν θεωρίαν μου. Παρέλαβε τὴν βασίλισσαν καὶ τὰ παιδία, παρέλαβε τοὺς ὑπηρέτας καὶ τοὺς ἰατρούς, παρέλαβε τοὺς διδασκάλους, παρέλαβε τὰς ὑπηρετρίας, παρέλαβε τὴν βασιλικὴν χλαμύδα καὶ ὅλα τὰ παλιότσεργά του, καὶ ἐπορεύθη εἰς τὴν ἀλλοδαπήν.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε βουλευτά, νομίζω, ὅτι αὐτὰ δὲν ἠμποροῦν νὰ λεχθῶσιν ἐνταῦθα.

§54ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἐγὼ ἐπιλαμβάνομαι τοῦ θέματος. Δέκα ἡμέρας συζητοῦμεν σήμερον, ἐὰν πρέπῃ νὰ μείνῃ ἡ εʹ ἢ ϛʹ παράγραφος τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Β. Λόγον. Εἶναι ἀνάξιον τῆς Βουλῆς νὰ παραλείπῃ τῷ ὄντι τὸ ζωτικόν, τὸ ἐθνικὸν ζήτημα περὶ εἰρήνης ἢ πολέμου, καὶ νὰ ἐνασχολῆται δέκα ἤδη ἡμέρας, ἐὰν πρέπῃ νὰ κριθῶσιν αἱ πράξεις τῆς πρώην Κυβερνήσεως μετ’ ἐπιεικείας ἢ οὔ. Ἀνεχώρησεν ὁ Βασιλεύς· ἡ Βασίλισσα διευθύνθη εἰς τὴν Πετρούπολιν μὲ τὰ ἄῤῥενα, ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς μὲ τὰς Πριγκηπέσσας εἰς τὴν Δανίαν. Αὐτὸ ἐφανέρωσεν, ὅτι τὰ ἄῤῥενα ἔπρεπε νὰ ἀνατραφῶσι Ῥωσσιστί...

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί εἶναι αὐτά;

§56ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Αὐτὰ εἶναι λογικώτατα καὶ ἱστορικώτατα.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς ἀνεχώρησε δυνάμει νόμου, καὶ ἠδύνατο νὰ ὑπάγῃ ὅπου ἤθελε.

§58ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Δὲν δύναται ὅλη ἡ Βουλὴ νὰ μοὶ ἀπαγορεύσῃ νὰ ἐξετάσω τὴν διαγωγὴν τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τοῦ Κράτους.

§59ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὴν ἐξετάσητε. Ὁ Βασιλεὺς ἐντὸς τοῦ Κράτους εἶναι Βασιλεύς, καὶ ὑπεύθυνος διὰ πᾶσαν πρᾶξίν του καὶ διὰ πᾶσαν ὁμιλίαν του εἶναι ἢ ὁ κ. Τρικούπης τότε, ἢ ἐγώ· ἑπομένως οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ εἰπῇ οὔτε λόγον περὶ τοῦ Βασιλέως, καὶ ὁ Πρόεδρος ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαγορεύσῃ τοιαύτας ἀκαιρολογίας ἢ καὶ βλασφημίας Συνταγματικάς.

§60ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Εἴπατε, ὅτι τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως εἶναι ἱερόν, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῆτε, ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικὴ αὕτη ἡ λέξις, καὶ ἠξεύρετε ποῖος κατήργησεν αὐτὴν τὴν προσωνυμίαν τοῦ Ἱεροῦ; οἱ φίλοι τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰς τὴν κατάρτισιν τοῦ Συντάγματος, διότι τότε ὑπέθετον, ὅτι ὁ βασιλεὺς θὰ ἦναι ἐναντίος εἰς τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον ἀντεπροσώπευεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος.

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ Σύνταγμα τὸ ἔκαμα ἐγώ;

§62ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Συνεργάτης τοῦ σχεδίου ἤμην ἐγώ, καὶ εἴπομεν ὅλοι ἱερόν, διότι ἦτο καθιερωμένη λέξις, καὶ ἐζητήσατε μίαν ἄλλην ἔκφρασιν, διὰ νὰ τὸ δεχθῇ.

§63ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ὁ Μαυρογιάννης τὸ ἐπρότεινεν, ἦτο δὲ φίλος τοῦ κ. Κουμουνδούρου.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συζητοῦμεν τὸ Σύνταγμα· εἰσέλθετε εἰς τὸ θέμα.

§65ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἐν παρόδῳ τὰ λέγω αὐτά.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν θέλει νὰ σᾶς ἀκούσῃ.

§67ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἡ Βουλὴ μὲ ἀκούει μὲ εὐχαρίστησιν.

§68ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§69ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἀκούετε; — Ἀπὸ πρωτευούσης εἰς πρωτεύουσαν τῆς Εὐρώπης μετέβη ὁ Βασιλεύς, εἰς τὴν Βιέννην, εἰς τὴν Κοπεγχάγην, εἰς Παρισίους, Λονδῖνον καὶ Πετρούπολιν, ἐλευθέρως καὶ ἄνευ οὐδενὸς Ὑπουργοῦ, τοὐλάχιστον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως κάμνουν πάντοτε οἱ συνταγματικοὶ βασιλεῖς· ἦτο ἁπλοῦς, ἁπλούστατος ἰδιώτης. Δὲν τὰ λέγω χάριν ἐπιδείξεως αὐτά, τὰ λέγω, διότι ἔχουν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὸ ζήτημα τὸ ἐθνικόν, καὶ χωρὶς νὰ βάλωμεν αὐτὰς τὰς βάσεις, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν, ὅπως τὴν σήμερον δέκα ἤδη ἡμέρας δὲν ἐθίξαμεν τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Ἂς ἀφήσωμεν ἥσυχον τέλος πάντων τὸν Βασιλέα ἐκτὸς τοῦ Κράτους· ἂς ἔλθωμεν δὲ νὰ ἐπισκοπήσωμεν τὰ πράγματα τὰ ἑλληνικά. Γινώσκετε, ὅτι εἰς τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς ἐθέσαμεν τὸ ζήτημα τὸ ἐθνικὸν, θὰ ἤμεθα ἕτοιμοι εἰς πόλεμον, ἢ ὄχι; ἐγὼ ἔθεσα τὸ ζήτημα εἰρήνην ἢ πόλεμον;» καὶ εἶχον τὴν ἐντολὴν τότε νὰ θέτω τὸ ζήτημα, διότι ἐξελέχθην μὲ τοιοῦτον πρόγραμμα, καὶ πρόγραμμα προφορικόν, πρόγραμμα διὰ ζώσης ἐνώπιον ὅλων τῶν πολιτῶν τῆς ἐπαρχίας μου· ἔλεγον δὲ (ἐπειδὴ προησθανόμην, ὅτι κάτι θ’ ἀκολουθήσῃ) «ἐὰν θέλετε σεῖς οἱ πολῖται καὶ ἐκλογεῖς πόλεμον, μὴ ἐκλέξητε ἡμᾶς, ἀλλ’ ἐκλέξατε τρεῖς ἐκ τῶν ὀκτὼ ἀντιπάλων, οἱ ὁποῖοι εἶναι συνησπισμένοι ἐναντίον μου, διότι αὐτοὶ θέλουν τὸν πόλεμον, ἤ, ἐὰν δὲν τὸν θέλουν, θὰ ὑποταχθοῦν εἰς αὐτὸ τὸ κήρυγμα τοῦ πολέμου, ὅταν εἰσέλθουν εἰς τὴν Βουλήν. Ἐὰν δὲ θέλετε εἰρήνην, κάμετε ὅπως θέλετε· ἐὰν θέλετε κονάκια, ψηφίσατε ἐκείνους καὶ ὄχι ἡμᾶς· διότι ἐκεῖνοι θέλουν τὰ κονάκια, διὰ νὰ ψηθῇ ὁ λαός, ἐγὼ δὲν τὰ θέλω· καὶ ἐὰν θέλετε νὰ καταργήσωμεν τὰ κονάκια, δέχομαι τὴν ψῆφόν σας. Οἱ θέλοντες τὸν πόλεμον, ἐκεῖνοι θέλουν στρατολογίαν, θέλουν φορολογίαν, θέλουν δάνεια· ἐὰν τοιαύτη ἦναι ἡ διάνοιά σας, ἐκλέξατε ἐκείνους καὶ ὄχι ἡμᾶς, καὶ δὲν τὸ θεωροῦμεν προσβολὴν, ἀλλὰ μάλιστα θέλομεν εὐχαριστηθῆ, ὅτι ἡ πατρὶς ἐκλέγει καλλιτέρους ἡμῶν.» Τότε ὤφειλον ἐρχόμενος εἰς τὴν Βουλὴν νὰ εἴπω, ἡ Βουλὴ θέλει πόλεμον ἢ εἰρήνην; καὶ ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ κήρυγμα τῆς εἰρήνης. Ἔπεσε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ ἐφέρομεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τὸν κ. Τρικούπην. Ὡς ἐνθυμεῖσθε κάλλιστα, προτοῦ νὰ πέσῃ τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου, πόσαι συζητήσεις, πόσος κρότος, πόσος πάταγος ἐγένετο περὶ τοῦ στρατοῦ, περὶ ἀφοπλισμῶν, περὶ φορολογιῶν! καὶ ὁ μὲν κ. Κουμουνδοῦρος ἔλεγεν, ὅτι πρέπει ν’ αὐξήσωμεν τὸν στρατὸν καὶ νὰ ἑτοιμαζώμεθα δραστηρίως· ὁ δὲ κ. Τρικούπης, παραδεχθεὶς τὸ κήρυγμα τῆς εἰρήνης, ἔλεγε, Θέλω καὶ ἐγὼ προπαρασκευήν, ἀλλὰ προπαρασκευὴν ἠρέμα. Ἐγὼ θέλω οἰκονομίας, ἔλεγεν ὁ κ. Τρικούπης, ἐνῷ οἱ ἄλλοι ἤθελον ἑκατομμύρια. Ὑπερίσχυσε τέλος αὐτὸ τὸ πνεῦμα, καὶ ἦλθεν ὁ κ. Τρικούπης εἰς τὴν ἀρχὴν ὡς εἰρηνικὸς καὶ φειδωλός· εἰς τοιοῦτον δὲ βαθμὸν κατήντησεν ἡ φειδωλία του, ὥστε νὰ παύσῃ τοὺς δυστυχεῖς διανομεῖς τῶν τηλεγραφείων διὰ μίαν δραχμήν, καὶ ἠμπορῶ νὰ εἴπω ὅτι κατηργήθησαν τηλεγραφεῖα, διότι οὐδεὶς ἐδέχετο νὰ ὑπηρετήσῃ, ἐκτὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἄλλων τινῶν μεγάλων πόλεων, διότι δὲν ἐπορίζετο τὸν ἐπιούσιον ἄρτον. Τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ ἦτο φοβερόν· ἐσυζητεῖτο πῶς νὰ πληρωθοῦν τὰ κενά. Ἠρώτησα, πόσα ἑκατομμύρια λείπουν; δύο εἶπον· ἐγὼ σοῦ τὰ προμηθεύω· πῶς; νὰ ἀπολύσωμεν 2 χιλιάδας στρατιώτας. Καὶ ἄλλας τοιαύτας προτάσεις ἐκάμομεν, πλὴν οὐδεμία ἐγένετο δεκτή, ἀλλὰ μόνον ἐξετελέσθη ἡ κατάργησις τῶν διανομέων τῶν τηλεγραφείων, κατὰ τὰς οἰκονομίας τοῦ κ. Τρικούπη! Ἐν τοσούτῳ πάσης τιμῆς ἄξιον ἦτο τὸ ὑπουργεῖον Τρικούπη, διότι τῷ ὄντι ἐπόνεσε τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐπρονόει περὶ τοῦ μέλλοντος. Τῷ ὄντι ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ αὐξάνει, θὰ καταντήσωμεν δὲ εἰς ἕνα βαθμόν, ὥστε οἱ ἄνθρωποι ν’ ἀδημονήσουν, καὶ δὲν ἠξεύρω εἰς ποῖον ἄτοπον θὰ περιπέσουν. Ἔληξεν ἡ πρώτη σύνοδος τῆς Βουλῆς, ἀπῆλθον οἱ βουλευταὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας των, ὁ κόσμος ἦτον εὐχαριστημένος, τοὐλάχιστον ἐν Κεφαλληνίᾳ καὶ Ἑπταννήσῳ καὶ ἐν πολλαῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις, μὲ τοὺς κατοίκους τῶν ὁποίων ὡμίλησα. Αἴφνης δύο μῆνας μετὰ τὴν ἀναχώρησίν μας ἐξ Ἀθηνῶν, ἠκούσθη μία βοὴ ὑπόκωφος, μία ἀγγελία ὀλίγον κατ’ ὀλίγον λέγουσα· «συγκαλοῦνται στρατιῶται, στρατολογία ἀκούεται.» Μὲ ἠρώτων πολλοί, ἐγὼ δὲ ἔλεγον, δὲν εἶναι τίποτε μὴ τὸ πιστεύητε.» Καὶ ἐν τούτοις ἐν πλήρει ἡσυχίᾳ ἐκδίδονται τὰ διατάγματα περὶ ἐπιστρατεύσεως, καὶ περὶ συγχρόνου συγκλήσεως τῆς Βουλῆς. Τόσον παράδοξον ἐφαίνετο τοῦτο εἰς τὸν τόπον, ὥστε δὲν τὸ ἐπίστευον ἐὰν δὲν ἔβλεπον τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως φέρουσαν αὐτὰ τὰ δύο διατάγματα. Ὁ περὶ διαχειρίσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας νόμος φέρει ἓν εἶδος ἀντιβασιλείας, λέγων τοῦτο· «δύναται τὸ ὑπουργεῖον νὰ διαχειρίζηται τὴν ἀρχήν, ἐκτὸς τῶν ἑξῆς πράξεων· αʹ) τῆς ἀναβολῆς, συγκαλέσεως ἢ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, βʹ) τοῦ διορισμοῦ καὶ τῆς παύσεως ὑπουργοῦ κτλ. γʹ) πάσης ἄλλης πράξεως διὰ Β. διατάγματος ὁρισθησομένης.» Τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, τὸ διάταγμα τῆς συγκαλέσεως τῆς Βουλῆς, μετὰ τοιοῦτον νόμον περὶ οἱονεὶ ἀντιβασιλείας, δύναται νὰ ἔχῃ βάσιν εἰς τὸ Σύνταγμα; ἡ Κυβέρνησις ὡς ἀντιβασιλεία δὲν ἠδύνατο νὰ τὸ ἐκδώσῃ. Ὁ Βασιλεὺς ἐκτὸς τοῦ Κράτους δὲν εἶναι Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος· ὁ Βασιλεὺς εἶναι Βασιλεὺς ὁσάκις εὑρίσκεται ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ βασιλείου.

§70ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι γνώμη σας.

§71ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ibi Roma, ubi imperator· ἡ Ῥώμη εἶναι ὅπου καὶ ἡ σημαία, σημαία δὲ εἶναι ὅπου εἶναι ἡ Ῥώμη. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἡ Πετερχόβα ἦναι Ἑλλὰς, ἢ ἐὰν ἦναι Μητρόπολις τῆς Ἑλλάδος, τότε ἔχετε δίκαιον· ἀλλ’ ἐν ὅσῳ ἡ Πετερχόβα καὶ ἡ Κοπενάγη καὶ τὸ Λονδῖνον καὶ τὸ Παρίσι δὲν εἶναι σημαία τῆς Ἑλλάδος, ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶναι Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος· ὑπῆγεν ὡς ἰδιώτης, ὡς Δοὺξ τοῦ Μιστρᾶ, ἑπομένως τὸ διάταγμα αὐτὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη ἐν Κοπενάγῃ, εἶναι ἆρά γε νόμιμον;

§72ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νομιμώτατον.

§73ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Δὲν εἶναι, καὶ πρέπει νὰ παύσωσιν ἀμέσως τὰ ἀποτελέσματά του· πρέπει ν’ ἀπέλθωσιν οἱ ἔφεδροι, πρέπει νὰ ἔλθῃ ὁ στρατὸς εἰς τὸν ἀριθμὸν, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκετο, οὐχὶ δὲ αὐτογνωμόνως καὶ αὐθαιρέτως νὰ στρατολογῶνται 60 καὶ 80 χιλιάδες ἀπὸ ἓν Κράτος, τὸ ὁποῖον ἔχει τόσον ὀλίγας χεῖρας. Ἐδῶ συνίσταται ἡ ἀντισυνταγματικότης. Τὸ κατ’ ἐμὲ, παρεκίνουν τοὺς συμπολίτας μου νὰ προσέλθουν εἰς τὸν στρατόν· «Μὴν ἐναντιωθῆτε ἔλεγον, διότι ἡ ἐναντίωσις εἶναι ἀνταρσία, ἡ δὲ ἀνταρσία ἐμφύλιος πόλεμος, ὁ δὲ ἐμφύλιος πόλεμος εἶναι χειρότερος καὶ τοῦ Τρικούπη, καὶ τοῦ Κουλουνδούρου, καὶ τοῦ Βασιλέως.» Τοιαύτην ἔδειξα εὐπείθειαν εἰς τοὺς νόμους, καὶ παρατηρήσατε, ὅτι οἱ καλλίτεροί μου φίλοι ἀμέσως ἔστειλα τοὺς υἱούς των εἰς τὸν στρατόν· καὶ ἔπειθον τὸν κόσμον, ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ μείνῃ πιστὴ εἰς τὸ κήρυγμα τὸ εἰρηνικὸν, ἂν μείνῃ πιστὴ εἰς τὴν τιμήν της, θὰ ἀπολύσῃ τοὺς ἄνδρας καὶ θὰ καταδιώξῃ τὴν Κυβέρνησιν προσέθετον δὲ ὅτι, «ἂν σεῖς καταταχθῆτε τώρα ἕνα ἢ δύο μῆνας, παρανόμως θὰ ὑπηρετήσητε, ἀλλὰ θὰ δώσητε μίαν ἰδέαν καλὴν, ὅτι εἶσθε εὐπειθεῖς εἰς τοὺς νόμους, ἔστω καὶ νόμους ἀνόμους». Καὶ τῷ ὄντι μὲ ἤκουσαν, καὶ κατετάχθησαν, τινὲς δὲ μόνον δὲν κατετάχθησαν δι’ οὓς λόγους θέλω σᾶς εἴπει. Ἂν τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐξεδόθη ἐν Κοπεγχάγῃ ἡ συγκλήσις ἄρα τῆς Βουλῆς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, διότι ἦτο ἀπηγορευμένον ἀπὸ τὸν νόμον αὐτὸν τῆς οἱονεὶ ἀντιβασιλείας· καὶ ὅμως ἐκεῖθεν συνεκαλέσθη ἡ Βουλὴ, τοῦτο δὲ εἶναι ἄτοπον καὶ παράνομον, οὐδόλως δὲ συνταγματικόν. Ἐὰν ἐμένετε πιστοὶ εἰς τὸν λόγον σας, νὰ φέρετε ἐδῶ τὰ ἔγγραφα, τὴν ἀλληλογραφίαν τοῦ Βασιλέως καὶ ὅλα τὰ ἰδιωτικὰ τηλεγραφήματα, θὰ ἐβλέπετε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς τὰ διέταξεν ἐκεῖθεν, ὁ δὲ πρωθυπουργὸς δὲν εἶχε τὴν τόλμην νὰ εἴπῃ· «Βασιλεῦ, ἀδύνατον εἶναι νὰ γείνωσι ταῦτα.» Ἐλθὼν ἐνταῦθα, εἶπον εἰς τὸν Τρικούπην, ὅτι, ἂν ἐγὼ ἤμην καὶ ἐλάμβανον τοιαύτην πρότασιν ἀπὸ τὸν Βασιλέα, κατὰ τὸ ἰδίωμά μου, δὲν θὰ ἔλεγον τίποτε, ἀλλὰ μόνον, Βασιλεῦ, δεχθῆτε τὴν παραίτησίν μου. Ἀλλ’ ἐγὼ συγκαταβαίνω εἰς τὰ ἰδιώματα, συγκαταβαίνω εἰς τὴν ἀσθένειαν τῶν χαρακτήρων. Ἤθελεν ὁ κ. Τρικούπης νὰ τὰ ἔχῃ καλὰ μὲ ὅλους; ἠδύνατο νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα· «ἀνάγκη καμμία δὲν εἶναι διὰ τὴν ἐπιστρατείαν (καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω μὲ ἔγγραφα καὶ μὲ τίτλους). Δὲν εἶναι ἀνάγκη ἐπιστρατείας, ἀλλὰ σπεῦσε νὰ ἐπιστρέψῃς εἰς τὴν καθέδραν σου, καὶ τότε ἐκεῖ συγκαλεῖς τὴν Βουλὴν, καὶ ἡ Βουλὴ θέλει παραδεχθῆ, ἀλλὰ τότε μόνον, τὴν ἐπιστρατείαν καὶ τὸν πόλεμον»· διότι μετὰ τοιαύτην συζήτησιν δὲν πιστεύω εἰς τὴν συνείδησιν τῆς Βουλῆς νὰ εὑρεθῶσι δέκα Βουλευταὶ νὰ θέλωσιν εἰλικρινῶς τὸν πόλεμον. Τὸ Ὑπουργεῖον διστάσαν, ἐδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ Βασιλέως. Ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα, καὶ μάλιστα ὅλοι ἐνομίζετε, ὅτι τοῦτο εἶναι ζήτημα ἀντισυνταγματικὸν, ἀλλ’ ἐγὼ εἶχον δίκαιον· ἐπὶ τέλους, τὸ Ὑπουργεῖον ἠρνήθη, ἐνῷ τὸ Σύνταγμα ῥητῶς μοὶ δίδει τὴν ἐξουσίαν νὰ κάμω τοιαύτην αἴτησιν, καὶ νὰ ἐκτελεσθῇ. Ἰδοὺ τὸ ἄρθρον 79· «ποτὲ διαταγὴ τοῦ Βασιλέως ἔγγραφος ἢ προφορικὴ δὲν ἀπαλλάσσει τῆς εὐθύνης τοὺς Ὑπουργούς»· τί συνάγεται ἐντεῦθεν; Συνάγω, ὅτι τὰ ἔγγραφα πρέπει νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν Βουλὴν· ἀλλὰ καὶ τὰ Βασιλικὰ ἔγγραφα; ῥητῶς καὶ αὐτά· οὐχὶ νὰ ἐρχώμεθα ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ καὶ νὰ λέγωμεν «δὲν δύναμαι νὰ φανερώσω τὰ ἔγγραφα τοῦ Βασιλέως». Τὸ Σύνταγμα τὸ διατάττει, ὁ Ὑπουργὸς ἔχει καθῆκον νὰ εἴπῃ, ἰδοὺ τὰ ἔγγραφα τῆς Α. Μεγαλειότητος· ὁ Βασιλεὺς μοὶ γράφει, ὅτι ἀπὸ ὅλας τὰς αὐλὰς, μάλιστα ἀπὸ τοὺς συγγενεῖς του τῶν δύω μεγαλειτέρων Βασιλείων τοῦ κόσμου, εἶναι, ὅτι ἤγγικεν ἡ ὥρα τῆς ἐπιστρατείας καὶ ἔπρεπε νὰ τὸ κάμῃ, χάριν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Δὲν εἶναι παράβασις οὔτε Συντάγματος, οὔτε νόμων, νὰ φέρητε τὴν ἐπιστολογραφίαν τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ μάλιστα καθῆκον εἴχετε νὰ τὴν ὑποβάλητε εἰς τὴν Βουλήν, εἰ καὶ δὲν ἐπέμενον ἐγὼ διὰ τὸν συνταγματικὸν τοῦτον λόγον. Ἂν ἐφέρετε τὰ ἔγγραφα εἰς τὴν Βουλήν, ἤμην περιωρισμένος ἀπὸ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἠθέλετε μοὶ φέρει· τώρα ὅμως εἶμαι ἐλεύθερος νὰ ὑποθέσω κάθε τί, δηλονότι Ἐκεῖνος διέταξεν, Ἐκεῖνος ἐπέβαλεν, Ἐκεῖνος ἠπείλησεν, Ἐκεῖνος ἔκαμε τοῦτο ἢ ἐκεῖνο. (Θόρυβος.)

§74ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς, εἶναι ὅλως τὸ ἐναντίον· πῶς κάμνετε χρῆσιν τοιούτων λόγων;

§75ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Διὰ τοῦτο ἐπίτηδες ἐσιώπησα· ἐγὼ ἠδυνάμην χρώμενος φιλίᾳ νὰ σᾶς τὰ ἁρπάσω ἀπὸ τὴν μασχάλην, ἀλλὰ δὲν κατεδέχθην· δὲν πταίει ὁ Ὑπουργὸς Κουμουνδοῦρος· ἂν πταίῃ, πταίει, διότι δὲν ἔχει χαρακτῆρα Ῥωμαϊκὸν. Ὅταν ἐδημοσιεύθησαν τὰ δύο διατάγματα ἐν μέσῳ βαθείας εἰρήνης, ἐσκέφθην τί παθὼν ὁ φίλος Τρικούπης ἐῤῥίφθη εἰς αὐτὴν τὴν παγίδα; μὴ εἰσῆλθεν ὁ Ὀσμὰν πασᾶς; μὴ ἔγεινεν εἰσβολὴ ἀπὸ τὴν Πρέβεζαν; μὴ ἦλθον τὰ πλοῖα τὰ Τουρκικά; Ἐὰν ἐγίνετο τοιοῦτόν τι, δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη βασιλικῶν διαταγμάτων, ἀλλὰ νὰ εἴπωμεν «ἐμπρὸς πολῖται! κινδυνεύει ἡ πατρίς!» Ὁ Θεὸς ἔκαμε νὰ μὴ ἦναι ἀληθὲς τίποτε· οἱ Τοῦρκοι ἡσυχάζουν καὶ ἔχουν συμφέρον νὰ ἡσυχάζουν· εἶναι οἱ καλλίτεροι φίλοι τῆς Ἑλλάδος. (Θόρυβος.)

§76ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι χριστιανοί, χριστιανικώτεροι τῶν Ῥώσσων.

§77ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ Ῥῶσσοι εἶναι ἀφωρισμένοι ἀπὸ τὴν Σύνοδον καὶ ἡμεῖς ἔπρεπε νὰ κάμωμεν κίνημα ἐναντίον τῶν συμφερόντων τῶν ἑλληνικῶν, ἐναντίον Αὐστρίας, Γερμανίας, Γαλλίας, Ἀγγλίας, καὶ μόνον ὑπὲρ τῆς Ῥωσσίας, ὑπὲρ τῶν καλπακίων τῶν Βουλγάρων, αὐτοὶ δὲ οἱ Συβαρῖται νὰ κάθηνται οἱ αἱμοβόροι, οἱ ἀφωρισμένοι, ἐπὶ τῶν ὄχθων τοῦ Νεύα νὰ πίνουν τὸ τσάϊ των, ἐν μέσῳ τῶν ῥεόντων αἱμάτων τῶν χριστιανῶν, τῶν Τούρκων καὶ τῶν Βουλγάρων! Τὸ ἄρθρον 1 τοῦ περὶ ἐπιστρατείας νόμου στρατολογεῖ ἑξήκοντα χιλιάδας νέους, προσκαλεῖ δὲ διὰ μιᾶς τὰς ἑξήκοντα χιλιάδας, καὶ ὅπερ βαρύτερον, νὰ προσκαλῇ καὶ ἐξ ἄλλης ἐπικρατείας στρατιώτας, διότι εἰς τὴν οἰκίαν του, καὶ ἂν ἦναί τις κακὸς οἰκοκύριος, δύναται ν’ ἀνεχθῇ τὴν καταστροφήν· ἀλλὰ τὸ βαρύτερον εἶναι, ὅτι εἰσῆλθε καὶ εἰς τὴν οἰκίαν ἄλλου, καθόσον εἰς τὸν στρατὸν ἐγένοντο δεκτοὶ Θεσσαλοὶ καὶ Ἠπειρῶται, ἐναντίον τοῦ κυριάρχου των, οὕτω δὲ ἡ Ἑλλὰς κακῶς κηρύττει τὴν ἀνταρσίαν τῶν ξένων κρατῶν. Αὐτὰ δὲν εἶναι τίμια.

§78ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τὸ παράκαμες.

§79ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Καὶ δὲν εἶπα τίποτε! Σεῖς θέλετε νὰ ῥιφθῇ ὁ κύβος, Alea jacta est· καὶ διὰ τίνα λόγον νὰ ῥιφθῇ ὁ κύβος; τοῦτο, λέγετε, ἀπαιτεῖ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον! τί πόλεμον ἔχομεν, ἀμυντικὸν ἢ ἐπιθετικόν; ἐὰν ἦναι ἀμυντικὸς, ὅλοι οἱ ἄνδρες καὶ αἱ γυναῖκες πρέπει νὰ τρέξουν ἄνευ διακρίσεως ἡλικίας, ἀλλ’ ὁ πόλεμος οὗτος εἶναι φυλετικός; Alea jacta est, τὸ εἶπεν ὁ Καῖσαρ, τὸ ὁποῖον ἐμιμήθη ὁ ἀχρεῖος Τσάρος.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πῶς ὁμιλεῖτε οὕτω πως κατὰ μιᾶς εὐεργέτιδος δυνάμεως; (Θόρυβος.)

§81ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν ὀφείλετε ν’ ἀνακαλέσητε εἰς τὴν τάξιν τὸν ἀγορεύοντα, καὶ πρέπει νὰ ζητήσητε, κύριε πρόεδρε, τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. (Θόρυβος)

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπαγορεύονται αἱ τοιαῦται ἐκφράσεις ἀπὸ τὸν Κανονισμόν.

§83ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ὁ Καῖσαρ ἔῤῥιψε τὸν περὶ τῶν ὅλων κύβον, ἀλλ’ ἠφάνισε τὴν πατρίδα του, ὁ ἄθλιος! (Θόρυβος) ὡς ὁ παράφρων υἱὸς τῆς Ὀλυμπιάδος. Ὁ Καῖσαρ ἦτο κακὸς πολίτης, ἦλθε μὲ σκοπὸν ν’ ἀλλάξῃ τὸ πολίτευμα, νὰ καταργήσῃ τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐκυρίευσεν ὅλον τὸν κόσμον. Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ ἔφερε τὸν Τιβέριον, ὁ Τιβέριος τὸν Κλαύδιον, ὁ Κλαύδιος τὸν Νέρωνα, ἀλλ’ ἡ Ῥωμαϊκὴ ἐπικράτεια, ἡ κατὰ Πλίνιον «ποιήσασα ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ μίαν πατρίδα πάντων τῶν ἐθνῶν,» κατεστράφη. Ἐὰν ὁ πόλεμος θὰ ἦναι ἀμυντικὸς, ἡ ἄμυνα εἶναι δικαίωμα ἱερόν· ἡ ἀηδὼν ἐνοχλουμένη θὰ τσιμπίσῃ τὴν χεῖρα, ἡ ὁποία τὴν συλλαμβάνει. Ἀλλ’ ἀφοῦ θέλομεν νὰ κάμωμεν ἐπιθετικὸν πόλεμον, δὲν ἔχομεν βοηθὸν οὔτε τὸν Θεόν, τὸν ὁποῖον ἐπικαλεῖται ὁ βασιλικὸς Λόγος καὶ ἡ εἰς αὐτὸν ἀπάντησις, οὔτε τὰς δυνάμεις, οὔτε αὐτὴν τὴν Ῥωσσίαν, διότι αὐτὴ ἡ Ῥωσσία κερδοσκοπεῖ ἐπὶ τοῦ αἵματος ὅλων τῶν ἐθνῶν. Ἐλησμονήσατε τὸ κήρυγμα τῆς Πετρουπόλεως, τὰ ἔγγραφα τὰ ἐκτυπωθέντα τοῦ στρατηγοῦ Φαγέδεφ. Ἡ Ῥωσσία, λέγει ὁ στρατηγὸς οὗτος εἰς τὸ σύγγραμμά του, ἔχει σκοπὸν ἀπὸ τῆς Βαλτικῆς νὰ σύρῃ μίαν γραμμὴν μέχρι Τεργέστης καὶ ν’ ἀποῤῥοφήσῃ τὴν αὐτοκρατορίαν τῆς Αὐστρίας, καὶ δὲν φοβεῖσθε; Θαυμάζω διὰ τὸ ἀτρόμητον τοῦ Ἕλληνος. Ἡ Ῥωσσία θέλει νὰ καταπίῃ τὴν Τουρκίαν μὲ 25 ἑκατομμύρια κατοίκων, καὶ ἡ Ἑλλὰς θὰ λάβῃ τὴν χάριν παρὰ τῆς Ῥωσσίας τῆς αὐξήσεως τῶν ὁρίων! ἔστω! Θὰ τὴν παχύνῃ! Ἀλλ’ ἠξεύρετε πῶς; ὅπως ὁ ποιμὴν παχύνει τὸ ἀρνίον, ἵνα τὸ φάγῃ μὲ περισσοτέραν γεῦσιν· καὶ διὰ τοῦτο ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ εἴπῃ ποτὲ νὰ μὴ λάβω τὰς ἐπαρχίας αὐτὰς ἀπὸ τὴν Ῥωσσίαν, διότι μὲ προστατεύει ὅλος ὁ κόσμος, ἡ Δύσις, καὶ ὁ πρόμαχος ὁ ἀκατανίκητος, τὸ πνεῦμα τὸ Μωαμεθανικόν. Σήμερον δὲν βλέπετε τὴν ἀθλίαν κατάστασιν τῆς Βουλγαρίας! τίς παρώτρυνε τὴν Βουλγαρίαν ἐναντίον τῶν Τούρκων; ἡ δύναμις ἐκείνη! τίς ἐπαπειλεῖ διὰ τῶν Βουλγάρων νὰ καταβῇ μέχρι Μακεδονίας; ἐκείνη! καὶ ἅμα καταβῇ ἕως ἐκεῖ, τί μένει ἡ Ἑλλὰς; τίποτε! Θὰ ἦναι, ὄχι μία γκουμπέρνιγια ὡς εἶναι σήμερον, ἀλλ’ ἕνας Δῆμος τῆς Βουλγαρίας. Ἐκ τῶν διαταγμάτων τῶν δημοσιευθέντων τὸ ἓν, συγκαλοῦν τὴν Βουλὴν, οὐδόλως ἐξετελέσθη, τὸ δὲ ἐπισπεῦδον τὴν ἐπιστρατείαν ἐξετελέσθη βαρβάρως. Πῶς ἐξετελέσθη εἰς τὰς ἐπαρχίας τὸ γνωρίζετε σεῖς· εἰς τὴν Κεφαλληνίαν ὅμως οἱ Μοίραρχοι τὸ ἐξετέλεσαν βαρβάρως, καὶ ἰδοὺ τὸ διάταγμα αὐτό· εἰς τὸ ἄρθρον 100 δίδει προθεσμίαν 50 ἡμερῶν. Ἐν τίνι δικαιώματι ἡ Νομαρχία διὰ τῆς χωροφυλακῆς διέταξε νὰ παρουσιασθῶσιν οἱ ἐπίστρατοι ἐντὸς 4 ἡμερῶν, καὶ ὅστις δὲν παρουσιάζετο, συνελαμβάνετο καὶ ἐκακοποιεῖτο; Ἤμεθα εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ τρυγητοῦ καὶ δὲν ἔδωκαν τὴν ἄδειαν οὔτε νὰ τρυγήσουν τὰς σταφίδας των! Προσέφυγον οἱ πολῖται εἰς ἐμέ, καὶ ἐγὼ εἶπον: ὁ νόμος σᾶς δίδει πεντήκοντα ἡμερῶν προθεσμίαν, καὶ τέσσαρας, τὰς ὁποίας σᾶς δίδει ἀπὸ ἔλεος τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον πεντήκοντα τέσσαρας· αἴ, μοῦ εἶπον, εἰς 54 ἡμέρας ἔχει ὁ Θεός, καὶ ἐντοσούτῳ ἡ Νομαρχία ἀπέστελλε χωροφύλακας καὶ συνελάμβανε τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τὸν τρυγητόν. Ἔφευγον οἱ νέοι καὶ οἱ χωροφύλακες τοὺς κατεδίωκον, ὁ δὲ τόπος ἐφαίνετο ἀνάστατος (θόρυβος). Δι’ αὐτὸν καὶ μόνον τὸν λόγον ἤθελον νὰ παραπέμψω εἰς τὰ πολιτικὰ δικαστήρια τοὺς ἀναδεχθέντας τοιαύτην πρᾶξιν. Οἱ ἄνθρωποι, οἱ οὕτω παρανόμως συλληφθέντες, ἔχουν δικαίωμα εἰς ἀποζημίωσιν· εἶναι παρανομία αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ ὀφείλεται ἀποζημίωσις 25 δραχμῶν τὴν ἡμέραν εἰς τοὺς ὅσοι συνελήφθησαν· ἐγὼ δὲ αὐτὸς συνεβούλευσα «κάμετε τὴν ἀγωγήν σας εἰς τὰ δικαστήρια, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἦναι ἀσυνείδητα νὰ τὴν ἀποῤῥίψουν.» Τὰ ἄρθρα 58 καὶ 99 τοῦ νόμου ΨΙΣΤʹ δίδουν τὴν ἐλευθερίαν τῆς μετοικίσεως εἰς ὅν τινα θέλει ν’ ἀναχωρήσῃ, ἀλλ’ ἐδόθη ποτὲ ἄδεια τοιαύτη; οὐ μόνον δὲν ἠδύνατό τις ν’ ἀναχωρήσῃ ἀπὸ δήμου εἰς δῆμον ἢ ἀπὸ ἐπαρχίας εἰς ἐπαρχίαν, ἀλλ’ οὔτε νὰ ὑπάγουν νὰ θερίσουν εἰς τὴν Ῥούμελη καὶ τὸ Μεσολόγγι. Παρουσιάζοντο οἱ ἄνθρωποι μὲ τὰς ληξιαρχικὰς πράξεις ἀνὰ χεῖρας, ὅτι εἶναι 35 ἐτῶν, 38, καὶ ὅτι θέλουν νὰ μεταβοῦν κατὰ τὸ σύνηθες νὰ θερίσουν, διὰ νὰ πορισθῶσιν εἴκοσι ἢ τριάκοντα κοιλά, διὰ νὰ περάσουν τὸν χρόνον· ὄχι, ἔλεγεν ὁ Νομάρχης, μὴ δίδετε τὴν ἄδειαν· διέταξε τοὺς Δημάρχους νὰ μὴ δίδουν διαβατήρια. Ἐκ τούτου προέκυψεν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἔκαμνον ἐγκλήματα, ἵνα ὑπεκφύγωσι τὸν νόμον. Οὕτως ἐξετελέσθη τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατείας. Ἐσυμβούλευσα καὶ αὐτοὺς νὰ κάμουν τὴν ἀγωγήν των ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, ἐπὶ παρανόμῳ κατακρατήσει καὶ καταδιώξει. Ὁ νόμος διατάττει ἐν ἄρθρῳ 122ῳ, ὅτι πᾶσαι αἱ πράξεις περὶ ἐπιστρατείας γίνονται ἐπὶ ἁπλοῦ χάρτου, ἀλλ’ ἡ ἀρχὴ δὲν ἐδέχετο τὰς ἀναφορὰς ταύτας, καὶ ὁλικῶς τὰς ἀπέῤῥιπτε καὶ τοὺς ὑπεχρέωσε νὰ γράφωσιν ἐπὶ ἐνσήμου χάρτου· ἦλθον εἰς ἐμὲ πάλιν οἱ πολῖται, καὶ τοὺς εἶπον: εἶναι παρανομία, καὶ πρέπει νὰ κάμητε καταμήνυσιν· ἀλλ’ ἐν τούτοις, ἵνα μὴ μείνωσιν οἱ ἄνθρωποι ἀνυπεράσπιστοι, ἐσυμβούλευσα νὰ γράψωσι τὰς ἀναφοράς των ἐπὶ ἐνσήμου χάρτου, καὶ ὅμως ὁ νομάρχης καὶ ταύτας δὲν ἤθελε νὰ δεχθῇ· ἐσυμβούλευσα νὰ διευθυνθῶσιν αἱ ἀναφοραὶ εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ἀλλ’ ἡ νομαρχία, δὲν ἠξεύρω πόθεν ἔλαβε τὴν διαταγὴν ἢ ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον ἢ ἀπὸ ἄλλους ἐπιβούλους τοῦ ὑπουργείου, ἀπέδωκε τὰς ἀναφοράς. Ἐσυμβούλευσα τὴν ἐπίδοσιν διὰ κλητῆρος, ἀλλ’ ὁ νομάρχης τοὺς ἀπεδίωκεν· ἐγέννετο προσφυγὴ πρὸς τὸν εἰσαγγελέα, ἀλλὰ καὶ ὁ εἰσαγγελεὺς τοὺς ἀπεδίωξε, καὶ ἔχω εἰς χεῖράς μου τὰ ἐπιδοτήρια τῶν δικαστικῶν κλητήρων. Ἐκλείσθη ἡ θύρα τῆς δικαιοσύνης ἀπέναντι τοιούτων ἀτιμωτικῶν πράξεων, καὶ ἐν τούτοις εἰς τὰ γλυκοχαράγματα ἔβγαινε μία νέα καλογραία ἀπὸ μέσα ἀπὸ τὴν νομαρχίαν (Θόρυβος)· ὁ νομάρχης, καί τοι γέρων, καί τοι χρεωκόπος, ἤθελε νὰ ἐπαναπαύηται εἰς τοὺς Ἀβραμιαίους κόλπους της, καὶ ἦτον ἀδιάφορον ἂν δὲν ἐξετέλει τὰ καθήκοντά του. Τὰ τοιαῦτα εἶναι δημοσιευμένα. (Δεικνύει ἓν φυλλάδιον τοῦ ἱεροδιακόνου Ἀβραμίου ἀπολογουμένου, ὅτι αὐτὸς δὲν ἔπεσεν εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἀβραμίας μοναχῆς τοῦ Μοναστηρίου τοῦ ἁγίου Γερασίμου τοῦ Πελοποννησίου.) Ὅταν ὁ Ἰακωβάτος ὁμιλῇ, φέρει καὶ τὰ πειστήρια εἰς χεῖράς του. Τὸ Μοναστήριον ἐκεῖνο ἐβεβηλώθη ἐπὶ Ἄγγλων, ἀλλ’ οὐχὶ ὑπὸ τῶν Ἄγγλων, ἀλλ’ ὑπὸ τῶν ἀρχόντων τοῦ τόπου, ἄρχοντες δὲ ὀνομάζονται οἱ παλαιοὶ εὐγενεῖς· ἡ ἔλευσις τῶν Ἄγγλων ἐν Ἑπτανήσῳ ἦτο πρόοδος, οἱ Ἄγγλοι ἦσαν καὶ εἶναι εὐεργέται τῆς Ἑπτανήσου· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ προστασίας αὐτοὶ οἱ ἀχρεῖοι καὶ ἄτιμοι ἐβεβήλωσαν τὸ Μοναστήρι, ἦτον ὅμως βεβήλωσις ὑποφερτή· μετὰ τὴν ἕνωσιν τὸ ἐπῆρεν ὁ διάβολος· καὶ πρῶτον δύο καλογραῖαι Ῥωσσίδες ἦλθον καὶ ἠσκήτευον ἐκεῖ, — ἐπικαλοῦμαι ἐδῶ τοὺς κ. κ. βουλευτὰς τῶν Κρανίων, ἐὰν ἦναι ἀλήθεια αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγω· εἶναι ἐδῶ ὁ Βενιεράτος;

§84ΒΕΝΙΕΡΑΤΟΣ. Ἀληθέστατον.

§85ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Μάλιστα, αἱ δύο καλογραῖαι ἦσαν συστημέναι πρὸς τὸν κ. Βενιεράτον (γέλως). Βλέπετε· δὲν ἠμποροῦσαν αὐταὶ αἱ δύο ῥωσσίδες εἰς τὴν ἀπέραντον αὐτοκρατορίαν τῆς Ῥωσσίας νὰ εὕρουν ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι, καὶ διὰ νὰ σώσουν τὴν ψυχήν των, ἔπρεπε νὰ ἔλθουν εἰς τὸ μοναστήριον τοῦ ἁγίου Γερασίμου. Ἔστω· ἀλλ’ ἀκούσατε! Ποῖος ἔδωκεν εἰς αὐτὰς αὐτὴν τὴν ἐξουσίαν; πῶς δὲν τὸ ἔμαθεν ἡ Κυβέρνησις; Ἐῤῥάπιζον τὰς ἄλλας καλογραίας, τὰς ἔπιαναν ἀπὸ τὰ μαλλιὰ καὶ τὰς ἐκωλόσυρναν. Ἡ μία ἐξ αὐτῶν... (ὁ ῥήτωρ ἀποτείνεται εἰς τὸν κ. Λομβάρδον πλησίον του ἱστάμενον) δόσατέ μοι, παρακαλῶ, τὴν ταμπακέραν σας, κ. Λομβάρδε (τῷ τὴν δίδουν) ἡ μία ἐξ αὐτῶν, ἡ προεστῶσα, ἠξεύρετε τί ἔκαμνεν; ὁσάκις ἤρχοντο οἱ ἱερεῖς εἰς τὸ Μοναστήριον νὰ προσκυνήσωσι τὸν ἅγιον, οἱ ἱερεῖς, οἵτινες ἦσαν σημειωμένοι, ὅτι ἦταν ἐχθροί...

§86ΤΙΝΕΣ. Πλέον δυνατά.

§87ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἄ! σᾶς ἀρέσκει (γέλως)· ὅτι ἦσαν ἐχθροὶ, εἰς αὐτοὺς ἤνοιγε τὴν ταμπακέραν καὶ ἔλεγε: λάβετε, πάτερ, μιὰ πρέζα· ὁ δυστυχὴς ἱερεὺς ἐλάμβανε καὶ ἔφευγεν. Ὅταν ὑπήγαινέ τις ἐκ τῶν ἄλλων ἱερέων, τῶν σημειωμένων ὡς φίλων, τότε ἡ προεστῶσα ἔστρεφε τὴν ταμπακέραν ἀπὸ τὸ ἀνάποδον μέρος, τὴν ἤνοιγε, καὶ τῷ ἔλεγε, λάβετε· τί ὑποθέτετε, ὅτι ἦτο ἐκεῖ μέσα; λίραις στερλίναις. Μοῦ τὸ ὡμολόγησεν ὁ ἱερεὺς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν ἐδέχθη νὰ λάβῃ, καὶ τὸν προέτρεπε μάλιστα νὰ λάβῃ, ἀλλ’ αὐτὸς τὸ ἐνόμισεν ἀσεβές· ἔλαβεν ὅμως μίαν. Αὐτοὶ εἶναι οἱ πράκτορες, καὶ εἰς τὸ δισκοπότηρον δὲν πρέπει νὰ ἐμπιστεύησθε τοιούτους ὀρθοδόξους! Τέλος πάντων ἡ βεβήλωσις ἔφθασε μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε ἡ ἀνεψιὰ τῆς Ἡγουμένης, ἥτις πάντοτε ἐκοιμᾶτο μὲ αὐτήν, κατὰ τὰς ἀνακρίσεις, αἱ ὁποῖαι ἔγειναν, εὑρέθη μὲ συμπάθειο ἔγκυος. (Γέλως.)

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ νὰ ἐξακολουθήσῃ τοιαύτη συζήτησις; (Χασμῳδία .)

§89ΠΑΠΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι αἶσχος, κύριοι, νὰ κάθεσθε νὰ τὸν ἀκούητε. (Διάλογοι, θόρυβος.)

§90ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἐσυκοφαντήθη, ὡς λέγει ὁ γράφων ἱεροδιάκονος Ἀβράμιος, ὅτι ἐπανεπαύετο εἰς τοὺς Ἀβραμιαίους κόλπους τῆς Ἀβραμίας.

§91ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι πράγματα αὐτὰ νὰ λέγωνται ἐδῶ. (Θόρυβος.)

§92ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Καὶ μετὰ τοιαῦτα σκάνδαλα εἶδον τινὲς καλογραίαν ἐξερχομένην ἀπὸ τὴν Νομαρχίαν τὰ γλυκοχαράγματα.

§93ΠΟΛΛΟΙ. Τί εἶναι αὐτά; εἶναι ἐντροπὴ διὰ τὴν Βουλὴν νὰ τὰ ἀκούῃ. Θόρυβος.

§94Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ μονογενεῖς, κατὰ νόμον ἐξαιροῦνται, ἀλλὰ δὲν τοὺς ἐξήρει τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον· προσθέσατε δὲ καὶ τὰς πλαστογραφίας, αἱ ὁποῖαι ἔγειναν, διὰ νὰ καταλάβητε, ὅτι τὸ βασίλειόν μας εἶναι βασίλειον τῆς ἀκαταστασίας, καὶ μὴ πρὸς βάρος, διότι καὶ ὁ Ἀπόστολος Παῦλος εἶπεν, ὅτι, ὅπως ἔπραττον οἱ χριστιανοί, φαίνεται, ὅτι ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν ἦτο ὁ Θεὸς τῆς ἀκαταστασίας. Πάντα ταῦτα πρέπει νὰ λέγωνται, διὰ νὰ τὰ βλέπουν οἱ μεταγενέστεροι. Ἦλθε τὸ διάταγμα περὶ ἀνικανότητος· δύο πίνακες ἔλεγον ποῖαι ἀσθένειαι ἐξαιροῦσι καὶ ποῖαι ἀπαλλάττουσιν ἀπό τινας ὑπηρεσίας. Προσῆλθον γόμποι, ἄνθρωποι μὴ ἔχοντες τὸ ἀνάστημα τὸ ἀπαιτούμενον παρὰ τοῦ νόμου, τυφλοί, ἀνάπηροι, καὶ δὲν ἐξῃρέθησαν, ἀλλὰ τοὺς ἔστειλαν εἰς τὰς Ἀθήνας, διὰ νὰ ἰδῆτε τοὺς γόμπους. Ἐπιστρέψατε, τοὺς ἔλεγαν, εἰς τὰς Πάτρας πεζοί, καὶ ἐκεῖθεν ὑπάγετε εἰς τὴν Κεφαλληνίαν δι’ εἰσιτηρίου διδομένου δωρεάν. Ἀλλὰ πῶς νὰ ὑπάγουν εἰς τὰς Πάτρας ἄνθρωποι χωλοί, ἄνθρωποι πτωχοί, μὴ ἔχοντες νὰ φάγωσι; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι τόσας ἡμέρας συζητοῦντες, δὲν συζητοῦμεν εἰμὴ προσωπικά, ἂν πρέπῃ νὰ γείνῃ μομφὴ κατὰ τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη, ναὶ ἢ ὄχι! Ὅταν εἶδον τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἠγανάκτησα, ἐφρύαξα, ὅτι ἡ ἀπάντησις αὕτη εἶναι ὁ ἔπαινος καὶ ἡ δόξα τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη! Δὲν τὸ ἐξέλαβα ὅπως δὲν πρέπει νὰ τὸ ἐκλάβῃ κανείς, ὅτι εἶναι μομφὴ κατ’ αὐτοῦ· ὄχι, εἶναι δόξα καὶ τιμὴ τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη, κατὰ τὴν ἰδέαν τῆς ἀπαντήσεως, οὐχὶ κατὰ τὴν ἐμήν· διότι τί λέγει; παρατυπίας τινὰς ἔκαμεν, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ τὰς ὑπερβαίνει, καὶ ὅλο τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῶν τῶν παρατυπιῶν τὸ ἀναδέχεται καὶ αὐτὴ ἡ νέα Κυβέρνησις· ἀλλὰ διατί λοιπὸν τοὺς δυσηρέστησε τοὺς φίλους τοῦ κ. Τρικούπη; νὰ μὴ τεθῇ ἐκείνη ἡ λέξις; ἡ λέξις μομφὴ δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, μόνον ἐπικρίνεται ὁ τύπος τῶν ἐκδοθεισῶν πράξεων, ἀλλ’ αὗται υἱοθετοῦνται ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν· Θέλετε μεγαλείτερον ἔπαινον τοῦ ὑπουργείου Τρικούπη; Ἐγώ, ἀναδέχομαι νὰ κατηγορήσω ἀμφότερα τὰ ὑπουργεῖα, διότι καὶ τὸ κήρυγμα τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τὸ κήρυγμα τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἶναι πολεμικόν, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν τὰ ὑπάγω· ἐν τίνι λόγῳ ἐκηρύχθητε ὑπὲρ τοῦ πολέμου; μήπως εἰσέβαλον οἱ ἐχθροὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα; Τότε δὲν ἔχετε οὔτε ἀνάγκην συγκαλέσεως τῆς Βουλῆς Πρέπει νὰ ἐναντιωθῆτε, πρέπει νὰ σηκώσητε τοὺς πολίτας εἰς τὸ πόδι, πρέπει, ὡς ἔκαμεν ὁ Κολοκοτρώνης, μὲ τὸ ξύλο νὰ τοὺς βάλετε ἐμπρός, ἀλλ’ ἐν πλήρει ἡσυχίᾳ πῶς ἐξηγεῖται αὐτὴ ἡ ἀναστάτωσις ἑξήκοντα ἕως ἑκατὸν εἴκοσι χιλιάδων νέων; Δὲν εἶναι ἴδιον χάρισμα τῶν Ἑλλήνων νὰ στρατολογῶσιν ἑξήκοντα ἢ ἑκατὸν εἴκοσι χιλιάδας, εἶναι ἴδιον τοῦ πληθυσμοῦ· ὅταν πολιτεία τις ἔχῃ ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον κατοίκων, ἐννοεῖται, ὅτι οἱ ἄρχοντες τὸ εἰκοστὸν μέχρι τοῦ τεσσαρακοστοῦ ἔτους, εἶναι ἑκατὸν εἴκοσι ἕως διακόσιαι χιλιάδες· δὲν εἶναι λοιπὸν ἴδιον τοῦ πατριωτισμοῦ τοῦ Ἕλληνος, εἶναι ἴδιον τοῦ ἀριθμοῦ, μὴ καυχᾶσθε διὰ τοῦτο, ἀλλὰ διὰ τὸ ἔνθυμον καὶ διανοητικὸν τῶν Ἑλλήνων, ὅπερ χαρίζει τὸ κλίμα. Ἅμα δὲν ὑπάρχει ἀφορμὴ παραπόνων κατὰ τοῦ ὑπουργείου Τρικούπη, νομίζω, ὅτι σφάλλει ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. Ἐκτὸς τῆς πρώτης παραγράφου τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι ξένα, καὶ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἔθηκεν εἰς τὸ στόμα τοῦ Βασιλέως τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἐψεύδετο (Ἀναγινώσκει.) «Τὰ καθήκοντα ταῦτα (λέγει ὁ Βασιλικὸς Λόγος) εἶναι εἴ πέρ ποτε νῦν σοβαρὰ» ψεῦδος. Εὑρέθη ἄλλοτέ ποτε ἐν εἰρήνῃ ὡς σήμερον; παρῆλθον δύο μῆνες σχεδὸν καὶ οὐδεμία σοβαρὰ περίστασις παρουσιάσθη εἰς τὴν Ἑλλάδα· ἂν τότε συνήρχετο ἡ Βουλὴ καὶ ἐλάμβανεν ὑπ’ ὄψιν αὐτὸν τὸν λόγον, ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, «πιστεύω, Μεγαλειότατε», ἀλλὰ μετὰ δύο μῆνας νὰ δίδωμεν ἀπάντησιν εἰς τοιαῦτα ψευδολογήματα! (ἀναγινώσκει) «Ἀλλ’ ὅσον αἱ ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν εἶναι μεγάλαι, τόσον ἀσφαλὲς ἀπεδείχθη καὶ τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ, ἀσφαλὲς παρέχον ἔδαφος». Ψευδέστατον! καὶ διὰ νὰ πεισθῆτε, ἀναφέρω τοὺς ἐκ Σύρου ἐννεακοσίους ἐκείνους, οἵτινες ἤλλαξαν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐτῶν, διὰ νὰ ἀποφύγουν τὴν ὑποχρέωσιν.

§95ΚΑΡΑΛΗΣ. Πολὺ ἀπατᾶσθε, σᾶς βεβαιῶ ἐπὶ τῇ τιμῇ μου, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές.

§96Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ὁ Εἰσαγγελεὺς τοὺς εἰσήγαγεν εἰς τὸ Πλημμελειοδικεῖον.

§97ΚΑΡΑΛΗΣ. Δι’ ἄλλον λόγον.

§98Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἀναφέρω τὸ παράδειγμα τῶν Εὐβοέων τῆς Χαλκίδος, οἵτινες ἑξακόσιοι ἀριθμούμενοι.......

§99ΜΙΑ ΦΩΝΗ. Εἶναι ψευδέστατον.

§100Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. (Ἀναγινώσκει) «Ἀναγγέλλω ὑμῖν, ὅτι αἱ πρὸς τὰς ξένας δυνάμεις σχέσεις μου εἶναι φιλικαί.» Καὶ λοιπὸν ἑξήκοντα χιλιάδας νέων προσεκαλέσαμεν ὑπὸ τὰς σημαίας καὶ περιμένομεν ἑτέρας ἑξήκοντα χιλιάδας, διὰ νὰ κάμωμεν θέατρα, γυμνάσια, τί ἄλλο νὰ κάμωμεν;

§101ΑΝΤΥΠΑΣ. Νὰ καθέξωμεν τὰ παραχωρηθέντα μέρη.

§102Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ποῦ εἶναι λοιπὸν ἡ εἰρήνη; ποῦ αἱ φιλικαὶ σχέσεις; Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ἐκστρατεύσῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ Βασιλεύς, ἐὰν ἦναι παλληκάρια. Ἐγὼ εἶμαι ἐναντίος τοῦ πολέμου, ἀλλὰ τοὺς προκαλῶ καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸν Βασιλέα, ἂν νομίζουν, ὅτι ἔχομεν τίτλον καὶ δικαίωμα, ἂν νομίζουν, ὅτι ἀτιμαζόμεθα, νὰ κινήσουν, τοὺς προκαλῶ! Ἀλλὰ μὴ πλανᾶσθε’ ὅλα ταῦτα τὰ κάμνουν ὑποκινούμενοι ἀπὸ ἄλλην χεῖρα (Ἀναγινώσκει) «Ὁμολογῶ συνάμα τὴν εὐγνωμοσύνην μου πρὸς τὰ Κράτη, ἅτινα «ἐπεσκέφθην ἄρτι καὶ ὧν ἡ διαιτητικὴ ἐν Συνόδῳ ἀπόφασις ἐπεδίκασε τῷ βασιλείῳ· ἐὰν ὁροθετικὴν γραμμὴν ἐνισχύουσαν αὐτὸ, καὶ ἐπεκτείνουσαν τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν ἀποκατάστασιν εἰς μέλη τοῦ ἑλληνισμοῦ, μοχθήσαντα ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους.» Πάντα ψεύδη! πάντα ἀνύπαρκτα! Δὲν ὑπάρχει ἀπόφασις διαιτητική, δὲν ὑπάρχει ἐτυμηγορία τῶν Δυνάμεων, δὲν ὑπάρχουν ὅρια νέα τῆς Ἑλλάδος, δὲν ὑπάρχει ὁριστικόν τι, παρὰ μόνον ὁ ψευδὴς ἑλληνικὸς τύπος, ὁ μισθωτὸς ὑπὸ τοῦ ξένου, ἐσύγχυσε τὰς κεφαλὰς τῶν Ἑλλήνων καὶ νομίζουν, ὅτι ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Θεσσαλία εἶναι ἰδικά των. Ποῦ εἶναι οἱ τίτλοι σας; δυνάμει τίνος τίτλου ἐστρατολογήσατε τὸ ἄνθος τῆς Ἑλλάδος; πῶς τοὺς ἐσηκώσατε ἀπὸ τὴν γεωργίαν, ἡ ὁποία ὀπισθοδρομεῖ; πῶς τοὺς ἐσηκώσατε ἀπὸ τὸ ναυτικόν, ὅπερ φθίνει καθ’ ἡμέραν; φέρετε ἐδῶ τοὺς τίτλους σας· τοὺς ζήτησα καὶ δὲν τοὺς ἔλαβον ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ ἐγὼ τοὺς ἔλαβον ἄλλοθεν, δὲν ὑπάρχει τίτλος καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω. (Ὁ ῥήτωρ ἀναδεικνύει χειρόγραφα.) Αὐτὰ εἶναι χειρόγραφα, τὰ ὁποῖα ἀντέγραψα ἐκ τῶν πρωτοτύπων βιβλίων, διὰ νὰ μὴ τὰ φέρω ἐδῶ. Πρωτόκολλον 13ον τῆς Συνόδου τοῦ Βερολίνου. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ προσέξῃ, διὰ νὰ μὴ πλανᾶται ἀπὸ τοὺς ἀγύρτας, ἀπὸ τοὺς ἐχθροὺς τοῦ ἑλληνικοῦ γένους καὶ διὰ νὰ πεισθῇ, ὅτι δὲν ἐνέχεται, οὔτε ἐνδιαφέρεται ἡ τιμή, οὔτε καὶ ἡ φιλοτιμία τοῦ ἔθνους. Ὅταν πλανηθῇ τις, εἶναι τιμή του νὰ ἀποσείσῃ ἀπὸ τὴν κεφαλήν του αὐτὴν τὴν πλάνην. «Τὸ Συνέδριον προσκαλεῖ τὴν Ὑψηλὴν Πύλην νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος διά τινα διευθέτησιν τῶν ὁρίων ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ, καὶ φέρει γνώμην, ὅτι ἡ διευθέτησις αὕτη ἠδύνατο νὰ ἀκολουθῇ τὸ λεκανοπέδιον τοῦ Σαλαμβρία (ἀρχαίου Πηνειοῦ) ἐπὶ τῆς κλιτύος τοῦ Αἰγαίου καὶ τῆς τοῦ Καλαμᾶ πρὸς τὴν Ἰόνιον θάλασσαν.» Ὁ κύριος Βαδδιγκτὼν εἶπεν, ὅτι, «ἡ διευθέτησις δεικνύει εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ ὅρια, ἅτινα δὲν πρέπει νὰ ὑπερβῇ.» Ἡ δὲ παράγραφος 34 τῆς ἐκθέσεως τῆς Τεχνικῆς ἐπιτροπῆς φέρει· «ἐν κεφαλαίῳ ἐπὶ τέλους, ἡ γραμμὴ τοῦ Καλαμᾶ φαίνεται σύμφωνος πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ 13ου πρωτοκόλλου, ὅπερ οὐδέποτε ἡρμηνεύθη μὲ τὸ νόημα τῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα πλήρους παραχωρήσεως ὁλοκλήρων τῶν λεκανοπεδίων τοῦ Σαλαμβρία καὶ τοῦ Καλαμᾶ.» Οὗτοι εἶναι οἱ τίτλοι; Καὶ ἐνώπιον εἰρηνοδίκου ἐὰν προσάξητε αὐτούς, θέλει σᾶς τοὺς ἀποῤῥίψει. Τὸ «ἠδύνατο» εἶναι ἆρα γε ὡρισμένον; Ἀφίνω, ὅτι ἡ Ὑψηλὴ Πύλη διεμαρτυρήθη ἐντόνως· δὲν ἀναγνωρίζω ἐγὼ αὐτά, τὰ ὁποῖα κάμετε, λέγει· δηλαδὴ δὲν θέλω συνεννοηθῆ ποτὲ μὲ τὴ Ἑλλάδα καὶ συνεννοήσεως μὴ ὑπαρχούσης, δὲν ὑπάρχουσιν ὅρια ὡρισμένα. Καὶ οἱ κοῦφοι τί σᾶς λέγουν; Εἶναι κατακύρωσις τῶν ἑλληνικῶν ὁρίων· ἄλλο δὲν μένει εἰμὴ νὰ ὑπάγωμεν νὰ τὰ πάρωμεν. Καὶ δὲν βλέπουν, ὅτι τὸ Ὀλχίνιον, τὸ ὁποῖον ὀνομάζετε σεῖς Δουλτσῖνον, τὸ Ἀρβανιτοχώρι ἐκεῖνο, δὲν ὑποχωρεῖ, οὐδὲ οἱ κάτοικοι αὐτοῦ, διότι εἶναι Ἀλβανοί. Δὲν βλέπετε, ὅτι καὶ μὲ ὅλους τοὺς στόλους τῆς Εὐρώπης πάλιν δὲν τὸ παραδίδουν; Ἐνδέχεται νὰ παραδώσωσι καὶ τὸ Ὀλχίνιον, ἀλλὰ θὰ θεωρηθῇ ὡς μία ἀδικία, διότι θὰ ὑποβληθῇ ἀλλόφυλος λαὸς εἰς τοὺς τυχοδιώκτας καὶ λῃστὰς τῆς Τσερναγόρας. (Θόρυβος.) Αὐτὸ εἶναι τὸ ὄνομα ἐκείνων, τοὺς ὁποίους καλεῖτε Μαυροβουνίους.

§103ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἀναγνώσατε πάλιν τὴν ἔκθεσιν τῆς Τεχνικῆς Ἐπιτροπῆς.

§104Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ (ἀναγινώσκει.). «Ἔκθεσις τῆς Τεχνικῆς Ἐπιτροπῆς.» Δὲν ζητεῖτε αὐτό, κ. Κασιμάτη; «Παράγραφος 34 τῆς ἐκθέσεως «κεφάλαιον ἐπὶ τέλους, ἡ γραμμὴ τοῦ Καλαμᾶ φαίνεται σύμφωνος πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ ΙΓʹ. Πρωτοκόλλου, ὅπερ οὐδέποτε ἡρμηνεύθη μὲ τὸ νόημα τῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα πλήρους παραχωρήσεως ὁλοκλήρων τῶν λεκανοπεδίων τοῦ Σκλαμβρία καὶ τοῦ Καλαμᾶ». Ἰδοὺ ἡ ἑρμηνεία, τὴν ὁποίαν δίδει καὶ τὸ συνέδριον καὶ ἡ τεχνικὴ ἐπιτροπή. Δὲν εἴμεθα τετυφλωμένοι; Ἐνόμιζον καὶ ἐγὼ, ὅτι κἄτι ἦτον, ἀλλὰ δὲν εἶναι τίποτε. Ἐνθυμεῖσθε τὴν συνεδρίασιν τὴν περυσινήν, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος κ. Θ. Δηλιγιάννης, ἀναβὰς εἰς τὸ βῆμα, ἦλθε νὰ μᾶς φωτίσῃ περὶ τῶν ὁρίων τῶν Ἑλληνικῶν· ἐνθυμεῖσθε, ὅτι, ὅταν τὸν παρεκάλεσα ἀπὸ τῆς θέσεώς μου νὰ μᾶς δείξῃ τὰ ὅρια, ὡσανεὶ τὸν ἐκτύπα Ἡράκλειον ῥόπαλον εἰς τὸ δεξιὸν ἡμισφαίριον τοῦ ἐγκεφάλου, ἔκαμε ἐπὶ τὰ ἀριστερὰ μίαν Γαυριόλαν (στρέφει τὰ νῶτα εἰς τοὺς Βουλευτὰς πρὸς στιγμήν), καὶ εἶπεν «Ἆ! ἐγὼ δὲν εἶμαι Καθηγητὴς τῆς Γεωγραφίας»· καὶ οὕτως ἀπέφυγε νὰ μοὶ ἐκφράσῃ ποῖα εἶναι τὰ ὅρια. Τὰ ὅρια τὰ ἔθεσε τὸ συνέδριον τοῦ Βερολίνου καὶ ἡ τεχνικὴ ἐπιτροπή. Ἀλλὰ τί ὅρια; Ἐὰν καὶ ὅταν διαλυθῇ ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία, μάθετε, ὦ Ἕλληνες, ὅτι πέραν αὐτῆς τῆς γραμμῆς δὲν ἠμπορεῖτε νὰ προχωρήσητε, ἤτοι πέραν τοῦ στομίου τοῦ Θυάμιδος, οὐδὲ πέραν τοῦ Ὀλύμπου. Αὐτὰ εἶναι τὰ ὅρια, ἅτινα δὲν ἠμπορεῖτε νὰ διαβῆτε. Δυνατὸν νὰ περιέλθῃ ἡ Κωνσταντινούπολις εἰς ἄλλων χεῖρας, (ὅπερ ἀπεύχομαι, προτιμῶ δὲ νὰ μείνῃ αἰωνίως ὑπὸ τὸν Σουλτάνον). Ἠμπορεῖ νὰ περιέλθῃ ὑπὸ τὴν Αὐστρο–Οὐγγαρίαν· καὶ ἂν περιέλθῃ εἰς αὐτὴν εὔχομαι καὶ ἡ Ἑλλὰς νὰ τεθῇ ὑπ’ αὐτήν ὡς σύμμαχος. Ἤδη ἐὰν σᾶς προτείνω τὴν πρότασιν, «δέχεσθε αὐτὰ τὰ ὅρια, ὑποχρεούμενοι ποτὲ νὰ μὴ ζητήσετε περισσότερον;» νομίζω, ὅτι δὲν τὸ δέχεσθε· διότι τὸ εἴπετε καὶ ἄλλοτε. Τῷ ὄντι, ὅταν ὁ Σουλτάνος εἶπεν, ὅτι δύναται νὰ δώσῃ τὴν συγκατάθεσιν, ἀλλὰ ὑπὸ τὸν ὅρον καὶ τὴν ἐγγύησιν τῆς Εὐρώπης νὰ ὑποχρεωθῆτε νὰ μὴ ζητήσετε πλέον τίποτε, ὁ Βασιλεὺς ἀπήντησεν ὡς παλληκάρι, «δὲν δέχομαι». Καὶ τὰ πράγματα μένουν οὕτως ἕως σήμερον, ὥστε δὲν ἔχομεν τίτλους. Ταῦτα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς τίτλους, ἀλλὰ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ψευδῶν τίτλων τί θὰ εἴπωμεν; Ἡμεῖς μὲ τὸ ξίφος τῆς Ἑλλάδος θὰ λάβωμεν τὰ μέρη αὐτά, ἢ θὰ ἐκστρατεύσῃ ἡ Εὐρώπη νὰ καθαρίσῃ τὸν τόπον καὶ νὰ μᾶς τὰ δώσῃ, ἡμεῖς δὲ νὰ ὑπάγωμεν νὰ θερίσωμεν καὶ νὰ τρυγήσωμεν; Ἐὰν ἐξετάσητε τὸν Ἑλληνικὸν τύπον, θέλετε πληροφορηθῆ ἀπὸ ὅλους, ὅτι «καὶ μὲ τὸ ξῖφος». Ἐὰν ἡ Τουρκία δὲν παραδίδῃ ἓν Ἀρβανιτοχῶρι χωρὶς νὰ τῆς βάλουν τὸ μαχαῖρι εἰς τὸν λαιμὸν, θὰ παραδώσῃ δύο ἐπαρχίας; Πρέπει λοιπὸν νὰ κηρύξωμεν πόλεμον. Ἀλλὰ νὰ ἴδωμεν τί ἀποτελέσματα δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν, ἂν κηρύξωμεν τὸν πόλεμον. Ἐδῶ εἶναι τὸ πρακτικὸν ζήτημα· καὶ πρέπει νὰ ἐξετάσητε ἐὰν θέλῃ τὸ ἔθνος καὶ ὄχι ἡ βουλή εἶναι ζήτημα, ὅπερ λύουν τὰ ἔθνη, καὶ ὄχι αἱ βουλαί. Καὶ τώρα σᾶς λέγω διατί. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐξετάσωμεν θέλει ἆρά γε τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος; Δεύτερον, θέλουν οἱ κάτοικοι τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἠπείρου; (Θόρυβος.) Εἶναι ἐπαρχίαι Ἑλληνικαί; (Θόρυβος.)

§105ΤΙΝΕΣ. Τί λέγετε; αὐτὰ δὲν ἔχουν τὸν τόπον τους.

§106ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Φαίνεται, ὅτι δὲν ἀνεγνώσατε τὸν Στράβωνα· δὲν τὸ ἐγνώριζον διὰ νὰ τὸν φέρω μαζῆ μου, διότι ἐνόμιζον, ὅτι τοιαύτη ἀμάθεια δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ ἐντὸς τῆς Βουλῆς. (Ψιθυρισμός.) Ὁ Στράβων λέγει, ὅτι μόνον οἱ Αἰτωλοὶ καὶ Ἀκαρνᾶνες εἶναι Ἕλληνες· πέραν αὐτῶν τῶν ὁρίων δὲν εἶναι Ἕλληνες.

§107ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Φαίνεται, ὅτι εἶναι ἀγορασμένος ἀπὸ τὴν Πύλην.

§108Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Πέραν τῆς Ἀκαρνανίας εἶναι Ἤπειρος, ἀλλ’ ἡ Ἤπειρος δὲν εἶναι Ἑλλὰς (θόρυβος.) Ἰδού, ὅτι εἶσθε πεπλανημένοι καὶ ἐναντίον τοῦ Γεωγράφου. Ἀποδείξατε τι ἐναντίον, καὶ ἐγὼ τότε συμφωνῶ μὲ σᾶς (Θόρυβος.) Εἰπέτε, κ. Φιλήμων, τί θέλετε, διὰ νὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§109ΒΑΡΟΤΣΗΣ. Νὰ μὴ σᾶς διακόπτουν εἶπεν ὁ κ. Φιλήμων.

§110Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Τὸν εὐχαριστῶ. — Ἡ Θεσσαλία, ἐὰν ἀναγνώσητε τὸν Στράβωνα, θέλετε πεισθῆ, ὅτι δὲν εἶναι Ἑλλάς. (Θόρυβος.)

§111ΤΙΝΕΣ. Τὸ ἐπαράκαμε.

§112Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἐὰν νομίζετε, ὅτι εἶναι Ἑλλὰς ὅ,τι ἐνομίζετο Ἑλλάς, πρέπει νὰ ζητήσωμεν τὸ πρώην βασίλειον τῆς Νεαπόλεως, διότι ἐκεῖ ὑπῆρχον ἄποικοι Ἕλληνες· πρέπει δὲ νὰ ζητήσωμεν καὶ τὴν Ἰωνίαν, τὴν Κύπρον, καὶ καθεξῆς.

§113Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Καὶ αὐτὰ, διατί ὄχι;

§114Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Τί λέγει ὁ κ. Μπούμπουλης; Ἄς ἔλθῃ νὰ μᾶς φωτίσῃ.

§115ΒΑΡΟΤΣΗΣ. Εἶναι ὁ νέος Μπούμπουλης.

§116Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἆ! ὁ νέος Μπούμπουλης, ὁ Μπουμπουλάκης (ἱλαρότης.) Ἀναχωροῦντες ἐδῶθεν, παρεκαλέσαμεν κατὰ τὸ Πάσχα τὸν Πρόεδρον τῆς τότε Κυβερνήσεως νὰ καθαρίσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ ἓν αἶσχος, τὸ ὁποῖον ἐπιθυμοῦμεν, ἂν ἦτο δυνατὸν, νὰ μὴ ὑπάρχῃ εἰς τὸν τόπον μας· εἴπομεν νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς ἐξορίστους.

§117ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἤμην ἐγὼ τότε.

§118ΤΙΝΕΣ. Πάλιν μὲ τοὺς ἱερεῖς ἔχομεν;

§119Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ὄχι, τὸν κ. Τρικούπην παρεκάλεσα καὶ μὲ ὑπεσχέθη· ὡμίλησα μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ μοῦ ὑπεσχέθη, ὅτι θὰ τοὺς ἐπαναφέρῃ, διότι ἐξορία δεκαετὴς, ὡς ποινὴ πειθαρχικὴ, δὲν ἠκούσθη εἰς τὸ βαρβαρώτατον ἔθνος, καὶ τοὺς ἀφήκαμεν γυμνούς, πεινῶντας, φθειριῶντας. Καὶ ἐν τούτοις ἐπεστρέψαμεν καὶ ἀκόμη τοὺς ἔχουν εἰς τὴν ἐξορίαν εἰς Κέρκυραν, εἰς Στροφάδας, εἰς Ἀνάφην, εἰς Σκόπελον. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι αὐτὸ τὸ ἄκουσμα μὲ ἐλύπησεν! Ἐνῷ ἔγειναν τόσα καὶ τόσα, ἀφῆκαν τοὺς ἱερεῖς νὰ ψοφοῦν εἰς τὴν ἐξορίαν. Καὶ ποίαν ἐξορίαν; ἐξορίαν δεκαετῆ, ἄγνωστον εἰς τὸ Σύνταγμα, εἰς τοὺς νόμους καὶ εἰς τοὺς κανόνας τῆς ἐκκλησίας. Ποτὲ δὲν ἔφαγον καθαρὸν ἄρτον, ἐξ ἐναντίας μὲ τοιοῦτον ἄρτον ἐτρέφοντο. (Ἐξάγει ὁ ῥήτωρ ἔκ τινος μεγάλου φακέλλου φρύσαν μαύρην καὶ πιτυρώδη ἢ γαλέταν καὶ τὴν παραδίδει εἰς τοὺς ὑπουργοὺς νὰ τὴν ἴδουν.) Αὐτὸν τὸν ἄρτον δὲν τὸν τρώγει οὔτε ὁ σκύλος τοῦ πτωχοτάτου τῶν πολιτῶν· αὐτὸν δὲ τὸν ἄρτον τρώγουν οἱ ἅγιοι αὐτοὶ ἄνδρες. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν ἐν ὀνόματι τοῦ νόμου νὰ τιμήσῃ ἑαυτὴν καὶ νὰ διατάξῃ τὴν ἐπάνοδόν των, νὰ τοὺς δώσωμεν δὲ τὸ δικαίωμα τῆς ἀγωγῆς ἐπὶ ἀποζημιώσει ἐναντίον τῶν ἐξορισάντων αὐτούς. Ἐὰν ἦσαν περιωρισμένοι εἴς τι μέρος τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος ἢ τῆς Πελοποννήσου, ἤθελον συμβουλεύσει τὴν Βουλὴν νὰ ὑπάγωμεν νὰ συντρίψωμεν τὰς θύρας τῆς φυλακῆς καὶ νὰ τοὺς ἐλευθερώσωμεν, ὅπως ἡ Συνέλευσις τῆς Γαλλίας εἶχε συντρίψει τὰς πύλας τῆς φυλακῆς καὶ ἠλευθέρωσε βουλευτήν, παρανόμως πεφυλακισμένον. Τόσον μεγάλαι ἦσαν αἱ περιστάσεις, ὥστε ἐλησμονήθησαν δέκα ἢ δώδεκα ἱερεῖς Ἕλληνες ἐξόριστοι καὶ πεφυλακισμένοι; Ἔπρεπε νὰ τιμωρηθῇ ἡ Σύνοδος ἐνώπιον τοῦ κακουργοδικείου (ψιθυρισμός). Καὶ πάλιν εἰς τὸ θέμα. Ἐὰν αἱ Δυνάμεις εἶχον κατακυρώσει τὰς ἐπαρχίας εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἤθελον συμφωνήσει καὶ ἐγώ· ἀλλὰ δὲν τὸ ἔκαμαν. Παρατηρήσατε ὅλα τὰ τηλεγραφήματα ἀπὸ ἑνὸς μηνός, ὅλας τὰς ἐφημερίδας τῆς Δύσεως, αἱ ὁποῖαι συμβουλεύουν τὴν Ἑλλάδα ν’ ἀπέχῃ ἀπὸ τόλμημα ἀσύνετον. «Μὴ κινηθῇς, εἶπον εἰς τὴν Ἑλλάδα, σοῦ τὸ ἀπαγορεύομεν, διότι ἡμεῖς δὲν σοῦ ἐδόσαμεν τίτλον, δὲν ἐσυμφώνησας μὲ τὴν Τουρκίαν, ὥστε ἄπεχε». Πρώτη ἡ Αὐστροουγγαρία ἐκηρύχθη ἐναντία· δευτέρα ἡ Γερμανία· ἡ Γαλλία ὠπισθοχώρησε (καὶ τῆς κάμει τιμὴν τοῦτο)! Ἡ δὲ Ῥωσσία προσετέθη εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Αὐστροουγγαρίας καὶ Γερμανίας εἰποῦσα, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γείνῃ τίποτε, (ἐκτὸς ἐὰν ἄλλως ἐργάζεται κρυφίως), καὶ ἡ Ἀγγλία ἐπὶ τέλους, ἡ ὁποία εἶχεν εἴπει, ὅτι καὶ μόνη ἤθελεν ἀναλάβει τὴν λύσιν, ἀπεμακρύνθη καὶ αὐτὴ, εἶπε δὲ, ὅτι δὲν ἀναμιγνύεται ἐναντίον τῆς γνώμης τῶν ἄλλων Δυνάμεων. Τί λοιπὸν θὰ γείνῃ ἡ Ἑλλὰς τὴν σήμερον; θὰ ἐκτεθῇ κατὰ τῆς Τουρκίας καὶ κατὰ τῶν κατοίκων τῶν δύω ἐπαρχιῶν, οἵτινες δὲν μᾶς θέλουν.

§120ΤΙΝΕΣ. Τί εἶναι αὐτά!

§121Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ἔχοντες ἐναντίας πάσας τὰς Δυνάμεις τῆς Εὐρώπης, ἤτοι καὶ αὐτὴν τὴν Δύσιν, πῶς θέλετε νὰ κηρύξητε πόλεμον; Ἀλλὰ ἔχετε δύναμιν; Λύεται τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐὰν λογαριάσωμεν ἓν ἥμισυ ἑκατομμύριον Ἑλλήνων νομίζετε ὅτι θέλει τὸν πόλεμον; εἶναι ψεῦδος! Ἂς ἀναλύσωμεν· ἔχει ἡ Ἑλλὰς ἓν ἑκατομμύριον καὶ ἑξακοσίας χιλ. ψυχῶν. Ἀφαιρέσατε ὀκτακοσίας χιλ. γυναικῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι μὲ σᾶς, εἶναι μὲ ἐμὲ, καὶ δὲν θέλουν τὸν πόλεμον· ἐκ τῶν ἑτέρων ὀκτακοσίων χιλ. ἐὰν ἀφαιρεθῶσι τὰ ¾, τὰ ὁποῖα εἶναι γέροντες καὶ παιδία, τὰ ὁποῖα δὲν θέλουν τὸν πόλεμον, ὑπολείπονται διακόσιαι χιλ. αἵτινες νομίζετε, ὅτι θέλουν ὅλαι τὸν πόλεμον; Ἡ Ἑπτάνησος δὲν θέλει τὸν πόλεμον (θόρυβος). Τὸ Αἰγαῖον δὲν θέλει τὸν πόλεμον (θόρυβος), οἱ ἔμποροι δὲν θέλουν τὸν πόλεμον, οἱ τραπεζῖται δὲν θέλουν τὸν πόλεμον.

§122ΔΟΥΜΑΣ. Ἦσαν εἰς τὴν ἄμυναν.

§123Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Βέβαια, διότι θέλουν νὰ ἔλθῃ ἡ Δύσις νὰ κάμῃ κατοχήν, διὰ νὰ πωλοῦν δύο δραχμὰς τὴν ὀκᾶν τὴν φακήν. — Ποῦ εἶναι λοιπὸν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος θέλει τὸν πόλεμον; Ἐνδέχεται, ὅτι οἱ βουλευταί, οἱ ὁποῖοι ἔφερον ἄλλοτε τὸ κήρυγμα τῆς εἰρήνης, μετήλλαξαν γνώμην, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν εἶναι ὀρθόν. Μήπως ὅμως τὸ θέλουν οἱ κάτοικοι τῶν δύο ἐπαρχιῶν; Ἀξιωματικοὶ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἐλθόντες ἐκ τῶν μεθορίων, μὲ ἐβεβαίωσαν, ὅτι οἱ Θεσσαλοὶ, οἱ χριστιανοί μας, δὲν θέλουν νὰ ἐκστρατεύσουν· ὅτι τοὺς προσεκάλεσαν νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατὸν τὸν ἑλληνικόν, καὶ αὐτοὶ εἶπον, ὅτι εἶναι ὑπήκοοι τοῦ Σουλτάνου καὶ δὲν κατατάσσονται.

§124ΤΙΝΕΣ. Θὰ πολεμήσουν εἰς τὸν τόπον των.

§125Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ Μωαμεθανοί, οἱ Ἀλβανοὶ σᾶς θέλουν; οἱ Ἀλβανοὶ κάθε λιθάρι θὰ τὸ κάμουν Πλεύναν· ἀφοῦ τὸ Ἀρβανιτοχώρι τοῦ Ὀλχινίου δὲν τὸ παραδίδουν, πῶς θ’ ἀφήσουν αὐτὰ τὰ μέρη; Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ δύναμις μεγάλη, πανοπλία τῆς Εὐρώπης, διὰ νὰ μᾶς τὰ δώσουν· οἰκειοθελῶς δὲν τὰ παραδίδουν. Καὶ τί θὰ κάμωμεν μὲ 60 χιλιάδας στρατόν; Ὁ γενναῖος καὶ φιλότιμος κ. Βαλτινὸς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐὰν μέλλῃ νὰ γείνῃ πόλεμος μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Τουρκίας περὶ Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας, πρέπει νὰ γείνῃ πόλεμος φυλετικός, δηλαδὴ ἢ ἡμεῖς νὰ ἐξολοθρευθῶμεν, ἢ οἱ Τοῦρκοι. Ἀλλὰ, λέγουν, τώρα νὰ ὀπισθοχωρήσωμεν, ἀφοῦ ἐστρατολογήσαμεν 60 χιλιάδας στρατόν; Τώρα τί νὰ κάμωμεν, ἐμπρὸς βαθὺ καὶ ὀπίσω ῥεῦμα. Ἀλλὰ τὸ ῥεῦμα τὸ ἐπεράσαμεν, διὰ νὰ εὑρεθῶμεν ἐδῶ ὅπου εἴμεθα; Βέβαια! λοιπὸν δυνάμεθα νὰ τὸ περάσωμεν πάλιν ὀπίσω. Καὶ λοιπὸν ὀπίσω. Ἀλλὰ ἡ φιλοτιμία, ἀλλὰ ἡ τιμὴ ποῦ θὰ μείνῃ; οὔτε ζήτημα τιμῆς ὑπάρχει, οὔτε ζήτημα φιλοτιμίας. Ὁ στρατηγὸς, ὅστις κινεῖ εἰς πόλεμον, καὶ ἀπαντᾷ ἀπέναντί του δύναμιν δεκαπλασίαν τῆς ἰδικῆς του, φιλοτίμου στρατηγοῦ καὶ γενναίου ἔργον πράττει νὰ φυλάξῃ τοὺς στρατιώτας του καὶ νὰ ὀπισθοδρομήσῃ. Ὅταν πόλις τις πολιορκῆται καὶ δὲν ἔχῃ ἄρτον, ὁ στρατιωτικὸς κανονισμὸς ὑποχρεοῖ τὸν στρατηγὸν νὰ παραδοθῇ, καὶ ἡ τιμὴ εἶναι σώα. Οὕτως οἱ Παρίσιοι πολιορκούμενοι ὑπελόγησαν ἂν εἶχον ψωμίον δι’ ἱκανὸν χρόνον μέχρις οὗ φθάσει βοήθεια· πλὴν οὐδεμία βοήθεια διέλυσε τὴν πολιορκίαν τῶν Γερμανῶν. Τότε μίαν ἡμέραν, πρὶν ἢ τελειώσῃ τὸ τελευταῖον καρβέλι, ὁ στρατηγὸς παρέδωκε καὶ τὸν στρατὸν, καὶ τὰ ὅπλα, καὶ τὰ πολεμοφόδια, καὶ τὰ πυροβόλα, καὶ ἔμεινε μὲ τὴν τιμήν του! Τί μὲ λέγουν τώρα, ὅτι ἡ φιλοτιμία μᾶς κάμνει νὰ μὴ ὀπισθοδρομήσωμεν; ἐὰν ἔχουν τὴν ἰδέαν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν τίποτε (καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν τίποτε ἐναντίον Τουρκίας, Αὐστρίας, Γερμανίας καὶ Γαλλίας), μένομεν τιμημένοι, ἐὰν ὀπισθοχωρήσωμεν. Ἂς ἀπολύσωμεν τοὺς ἐφέδρους, τοὺς ἐπιστράτους, ἂς παύσωμεν τὰ δάνεια, ἂς ἐπανέλθῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὰ ἴδια, καὶ ὅστις δὲν εὐχαριστηθῇ εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν, ἂς φύγῃ καὶ ἂς παραλάβῃ τὴν γυναῖκα καὶ τὰ παιδιά του, καὶ ἂς πορευθῇ εἰς τὴν ἀλλοδαπήν. Ὅταν ὁ βασιλεὺς τῆς Ἀγγλίας ἠπείλησε τὸν δήμαρχον τοῦ Λονδίνου, ὅτι ἀναχωρεῖ, ὁ δήμαρχος ἀπήντησε: Μεγαλειότατε, μᾶς μένει ὁ Τάμεσις! καὶ ὁ βασιλεὺς ἔμεινεν. Ἐὰν ἄλλος τις εἴπῃ: παίρνω τὸ καπέλλον μου, ὡς τὸ εἶπεν ἄλλοτε, καὶ ἀναχωρῶ, ἀποκρινόμεθα: Μεγαλειότατε, μᾶς μένει ὁ ἥλιος. Ἐξορκίζω τὴν Βουλὴν νὰ προσέξῃ νὰ μὴ γείνῃ ὄργανον, καὶ ὄργανον τυφλὸν, τῆς δυνάμεως ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐξ ἀμνημονεύτων χρόνων ἐπιβουλεύει ὅλα τὰ ἔθνη τῆς Ἀνατολῆς. Δὲν ἤθελον ἀναφέρει αὐτὸ ὡς ἐπιχείρημα, ἐὰν δὲν ἔβλεπον, ὅτι ἡ δύναμις ἐκείνη κατήντησεν ὄχι μόνον ὀλίγους Ἕλληνας ἀγαθοὺς, ἀλλὰ καὶ τὸν Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος, νὰ ἐμπαίζῃ, πλὴν τοῦτο δὲν εἶναι θαυμαστὸν, εἶναι γαμβρός της· ὡς καὶ τὴν Δύσιν ἠδυνήθη νὰ τὴν κάμῃ ἀγαθαγγελιστήν. Ὁ Βίσμαρκ εἶπε· μὴ πιστεύετε διακοινώσεις, μὴ πιστεύετε ἔγγραφα ἐπίσημα, ὅταν θέλετε νὰ πληροφορηθῆτε περὶ τῶν τάσεων τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλὰ νὰ πληροφορῆσθε ἀπό τινας ἐφημερίδας, ἀπό τι, τὸ ὁποῖον ἐμφιλοχωρεῖ εἰς τὸν νοῦν τοῦ λαοῦ, ἀπὸ φήμας διεσπαρμένας ἐδῶ καὶ ἐκεῖ, καὶ ἐξ ἐκείνων δύνασθε νὰ εὕρητε τὴν ἀλήθειαν· αὐτὸ συμβαίνει μὲ τὴν Ῥωσσίαν. Ἀπὸ τοῦ παρελθόντος αἰῶνος ἐπλαστογράφησεν ἡ Αὐλὴ ἐκείνη τῆς πλαστογραφίας καὶ τῆς ἀπωλείας ἓν βιβλίον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀναφέρονται τὰ μέλλοντα πράγματα, ὅπως συμβαίνουν τὴν σήμερον. Καὶ σεῖς θὰ πέσητε εἰς αὐτὴν τὴν παγίδα; Ἀναφέρω τοῦτο διὰ τὰς δυτικὰς δυνάμεις, διότι αἱ δυνάμεις αὗται δὲν ἐννοοῦν τὴν πλεκτάνην, δὲν ἐνόησαν τὴν παγίδα, εἰς τὴν ὁποίαν ἐνέπεσαν· διότι εἶναι τόση ἡ ἐνέργεια, τοιαύτη ἡ διπλόη τοῦ λόγου τῆς δυνάμεως ἐκείνης, ὥστε αἱ δυνάμεις δὲν τὴν ἐνόησαν. Ἰδοὺ ὅλον τὸ σύστημα τὸ Ῥωσσικόν. Ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου εὑρέθη, λέγει αὐτὸς ὁ πλαστογράφος, ἡ ἀκόλουθος ἐπιγραφὴ, (ἐνῷ δὲν ὑπάρχει οὔτε τάφος μεγάλου Κωνσταντίνου), ἐπιγραφὴ, ἐκ τῆς ὁποίας ὅλα τὰ φωνήεντα ἐλλείπουν, καὶ αὐτὰ ὁ σοφώτατος Γεννάδιος ὁ διπρόσωπος καὶ δίγλωσσος τὰ ἐξήγησεν.

§126ΤΙΝΕΣ. Ἀγαθάγγελος εἶναι;

§127ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Δὲν εἶναι Ἀγαθάγγελος, εἶναι ἡ Πρόῤῥησις. Ἐδῶ φαίνεται ἀμαθέστατος, ὅστις νομίζει, ὅτι ἡ Πελοπόννησος ὑπέκυψεν εἰς τὴν τουρκικὴν κυριαρχίαν μετὰ τὴν ἐκπόρθησιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὄχι! μὴ ἀκούετε τοὺς χρονογράφους, τοὺς πλαστογράφους· δὲν ἔπεσε τὸ ἑλληνικὸν γένος, ἀφοῦ ἔπεσεν ἡ Κωνσταντινούπολις, τὸ ἑλληνικὸν γένος προσεκάλεσε τοὺς Τούρκους, διότι ἡ ἔλευσις τῶν Τούρκων ἦτο πρόοδος καὶ εὐεργεσία. (Θόρυβος.) Ἔννοια σας, ἠξεύρω ἐγὼ τί λέγω. Ὁ λαὸς, οἱ ἐπίσκοποι, ὁ κλῆρος τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔλεγον· «προτιμῶμεν τὸ Τουρκικὸν καβούκι ἀπὸ τὴν Δύσιν», καὶ προσεκάλεσαν τοὺς Τούρκους· ἄλλως οἱ Τοῦρκοι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κυριεύσουν τὰ ὄρη τῆς Μακεδονίας, τῆς Θεσσαλίας, τῆς Ἑλλάδος, ὡς δὲν ἐκυρίευσαν τὴν Μάνην· ἀλλ’ οἱ Χριστιανοὶ τοὺς προσεκάλεσαν ὡς ἀπαλλαγὴν ἀπὸ τῶν δεινῶν τῆς Φραγκοκρατίας. Αὕτη εἶναι ἡ ἱστορία. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι ἡ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐγράφη ἀκόμη. Ἐγὼ σᾶς δίδω τὴν περίληψιν καὶ ἡ ἐπερχομένη γενεὰ ἂς συντάξῃ τὴν ἱστορίαν, ὄχι τὰ μασκαραλίκια, τὰ ὁποῖα ὀνομάζουν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Κωνσταντινούπολις καὶ ἡ ἐκκλησία της ἦσαν συγγενεῖς τῶν Σουλτάνων. (Θόρυβος.) Καὶ δὲν τὸ ἠξεύρετε; Ἀναγνώσατε τὴν ἱστορίαν. Ὁ βασιλεὺς ἔδωκε τὴν θυγατέρα του εἰς ἕνα τῶν Σουλτάνων ὡς νόμιμον σύζυγον. Ἐντὸς τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἦσαν ἀποκατεστημένοι οἱ Τοῦρκοι, εἶχον δὲ καὶ τζαμία, προτοῦ ἐκπορθήσῃ ὁ Μεχμὲτ ὁ Βʹ τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ ὁ Ἅγιος βασιλεὺς ἡμῶν μὲ τὴν γενειάδα του ἔψαλλε τροπάρια. Οἱ δὲ Τοῦρκοι δὲν ἐκακοποίησαν τοὺς Ἕλληνας· οἱ Τοῦρκοι εἶναι οἱ πρῶτοι εὐεργέται τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους, διότι τὸ διετήρησαν. Ἐὰν ἤθελεν ὑποπέσει εἰς ἄλλην κυριαρχίαν, οὔτε ἴχνος, οὔτε φυσιογνωμία Ἕλληνος δὲν θὰ ὑπῆρχε. Καὶ λοιπὸν δὲν ὀφείλετε εὐγνωμοσύνην εἰς αὐτούς; Δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν αἰωνίαν φιλίαν καὶ συμμαχίαν; (Ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων.) Ἐνθυμεῖσθε κάλλιστα, ὅτι ἡ ἐφημερὶς «Αἰὼν» τότε εἰς τὰ 1852 καὶ 1853 τί ἐδημοσίευσε, παριστῶν τοὺς Ῥώσσους δεομένους τοῦ Τσάρου· «Ῥιγοῦμεν, αὐτοκράτορ, φέρε μας εἰς τὰ Ἀνατολικὰ μέρη, ὅπως ζεσταθῶμεν εἰς τὸν ἥλιον.» Ὅταν δὲ ἐφανερώθη ἡ συνθήκη τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, τότε ἀνεκρούσατο πρύμναν, καὶ σήμερον ὑπὸ ἄλλην μορφὴν τὴν αὐτὴν πολιτικὴν ἀκολουθεῖ. (Ἀναγινώσκει.) Τῇ πρώτῃ τῆς ἰνδίκτου ἡ βασιλεία τοῦ Ἰσμαὴλ, ὁ καλούμενος Μωάμεθ (εἶναι στίχοι) Μέλλει διὰ νὰ τροπώσῃ γένος τῶν Παλαιολόγων, Τὴν Ἑπτάλοφον κρατήσει, ἔσωθεν βασιλεύσει, Ἔθνη πάμπολλα κατάρξει, καὶ τὰς Νήσους ἐρημώσει Μέχρι τοῦ Εὐξείνου Πόντου. Ἰστρογείτονας πορθήσει τῇ ὀγδόῃ τῆς ἰνδίκτου, Πελοπόννησον κατάρξει τῇ ἐννάτῃ τῆς ἰνδίκτου, Εἰς τὰ βόρεια τὰ μέρη μέλλει διὰ νὰ στρατεύσῃ, Τῇ δεκάτῃ τῆς ἰνδίκτου τοὺς Δαλμάτας νὰ τροπώσῃ, Πάλιν ἐπιστρέψει ἔτι χρόνον τοῖς Δαλμάταις, Πόλεμον ἐγείρει μέγαν μερικόν τε συντριβῆναι, Καὶ τὰ πλήθη καὶ τὰ φῦλα συνοδοὶ τῶν

ΕΣΠΕΡΙΩΝ.

Διὰ θαλάσσης καὶ ξηρᾶς τὸν πόλεμον συνάψουν καὶ τὸν Ἰσμαὴλ τροπώσουν. Τὸ ἀπόγονον αὐτοῦ βασιλεύσει ἔλαττον, μικρὸν, ὀλίγον. Τὸ δὲ ΞΑΝΘΟΝ γένος ἅμα μετὰ τῶν ΠΡΑΚΤΟΡΩΝ ὅλων, Ἰσμαὴλ τροπώσουν, τὴν Ἑπτάλοφον ἐπάρουν μετὰ τῶν ΠΡΟΝΟΜΙΩΝ. Τότε πόλεμον ἐγείρουν ἔμφυλον ἠγριωμένον Μέχρι τῆς πεμπταίας ὥρας, καὶ φωνὴ βοήσει τρίτον, Στῆτε, στῆτε μετὰ φόβου, σπεύσατε πολλὰ σπουδαίως Εἰς τὰ δεξιὰ τὰ μέρη, ἄνδρα εὕρητε γενναῖον, Θαυμαστὸν καὶ ῥωμαλαῖον, τοῦτον ἕξετε δεσπότην, Φίλος γὰρ ἐμοῦ ὑπάρχει, καὶ αὐτὸν παραλαβόντες, Θέλημα ἐμὸν πληροῦτε. Ἐκ τῶν στίχων τούτων ἐξάγεται, ὅτι ἡ Ῥωσσία ἐμπαίζει ὅλα τὰ ἔθνη τῆς Ἀνατολῆς, ὅτι συμπαρασύρει τὴν Δύσιν διὰ θαλάσσης κατὰ τῆς Ἀνατολῆς, ὅτι ὑπόσχεται εἰς τοὺς Δυτικοὺς τὴν διατήρησιν τῶν συνθηκῶν, ὡς ἔχουσιν ἐν Τουρκίᾳ, ὅτι ὁ ἐμφύλιος πόλεμος τῶν ἐθνῶν τῆς Ἀνατολῆς εἶναι προωρισμένος ὑπὸ τῆς Ῥωσσίας, καὶ τῳόντι ἡ παράδοσις τοῦ λαοῦ εἶναι, ὅτι, ὅταν νικηθοῦν οἱ Τοῦρκοι, θὰ τρέξῃ τὸ αἷμα, ὥστε νὰ πλέῃ τὸ μοσχάρι· εἰς τοὺς ῥωσσικοὺς χρησμοὺς τούτους δὲν ἐλησμονήθη καὶ «ὁ πτωχὸς ὁ πτωχολέων, οὗ τὸ ὄνομα Ἰωάννης, τοῦτον ἕξετε Δεσπότην· φίλος γὰρ ἐμοῦ ὑπάρχει», ἤτοι ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας! Συμπεραίνω, ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον εἶναι μηδεμιᾶς ἀξίας· ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνηται λόγος μεταξὺ τῶν δύω Ὑπουργείων, πεπτωκότος καὶ ἱσταμένου, διότι δὲν ὑπάρχει λόγος· ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ ἡ Ἑλλὰς τὰς ἐξοπλίσεις ἐναντίον ὅλης τῆς Εὐρώπης, ὅτι πρέπει ν’ ἀπολύσῃ τοὺς ἐπιστράτους, ὅτι πρέπει ν’ ἀφήσῃ τὰ δάνεια, καὶ ὅτι πρέπει νὰ προσπαθήσῃ διὰ μιᾶς ἔμφρονος Κυβερνήσεως νὰ θεραπεύσῃ τὰς πληγὰς τοῦ λαοῦ, διότι ἄλλως, ἐὰν κατὰ τὸν Βασιλικὸν λόγον θὰ μείνῃ ὁ στρατὸς ὑπὸ τὰ ὅπλα μέχρι τῆς ἐκτελέσεως συνθήκης, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει, θὰ κινδυνεύσωμεν οἴκοθεν, θὰ χρεωκοπήσωμεν, θὰ ἀτιμασθῶμεν, θὰ ἐρημώσῃ ὁ τόπος.

§128ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι συνήθως δὲν μακρηγορῶ, οὐδ’ ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ εἴπῃ τις, ἔστω καὶ τὸ ἐλάχιστον, περὶ ὅσων βλασφήμως ἐλέχθησαν πρὸ μικροῦ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Κύριοι, ὀφείλω μίαν ἐξήγησιν πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ ταύτην δίδω, ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου. Ἀπεποιήθην τὴν ἐκλογήν μου ὡς μέλους τῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον ἐπιτροπῆς· διατί; διότι τὸ σῶμα τοῦτο ἐξακολουθεῖ ὂν διῃρημένον εἰς δύο στρατόπεδα ἐχθρικῶς ἀλλήλοις διακείμενα, καί τοι οἱ κρατοῦντες καιροὶ δὲν ἐπιτρέπουσι τὰς διαιρέσεις, τὰς ἔριδας, τὰς ἐγκλήσεις καὶ ἀντεγκλήσεις, καλοῦντες ἡμᾶς ἐπὶ τὰ ἔργα καὶ ἐπιβάλλοντες ἡμῖν ὡς νόμον τῆς κοινῆς σωτηρίας τὴν συνδιαλλαγὴν, τὴν ὁμόνοιαν, τὴν σύμπραξιν ἐπὶ τῶν πραγμάτων, καὶ διότι ἀπόπειραί τινες, κατ’ ἰδίαν γενόμεναι πρὸς διαλλαγὴν, μὲ εἶχον πείσει, ὅτι δὲν εἶχε σημάνει ἀκόμη ἡ πρὸς τοῦτο εὐλογητὴ ὥρα. Δὲν λανθάνει ὑμᾶς, κύριοι, ὅτι πρὸ καιροῦ, ἕνεκα τῶν περιστοιχούντων τὴν Ἀνατολὴν πραγμάτων, εἰμὶ θιασώτης τῆς ἰδέας τῆς συνδιαλλαγῆς τῶν παρ’ ἡμῖν πολιτικῶν κομμάτων, καὶ ὅτι ἐγενόμην κῆρυξ τῆς ἰδέας ταύτης ἅμα τῇ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ μετὰ προγραφὴν πολλῶν χρόνων ἐπανόδῳ μου. Τὴν συνδιαλλαγὴν, κύριοι, ὑπέδειξα, ὅτε κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 7 Δεκεμβρίου 1879 εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου — ἐπιτραπείτω μοι νὰ ἀναγνώσω τοὺς λόγους ἐκείνους, διότι εἰσὶ λίαν ἐπίκαιροι τὴν στιγμὴν ταύτην. «Δὲν ἐξεπληρώσαμεν τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον ὡς ἔδει· δὲν ἀνταπεκρίθημεν εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ τόπου· δὲν ἐδείχθημεν ἄξια τέκνα τῶν πατέρων ἡμῶν· δὲν ἐπολιτεύθημεν ἀνταξίως τῶν περιστάσεων καὶ μετὰ τῆς συναισθήσεως τῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ θέσεως καὶ ἀποστολῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐπαρουσιάσθη δυσχέρεια ἐσωτερικὴ, ἠνώθημεν, τὰ πάντα διεσκεδάσθησαν, ἀλλὰ μετὰ τοῦτο ἤρξατο ἡ περὶ τῆς ἐξουσίας πάλη. Ἐνέσκηψεν ἡ τῆς Ἐρζεγοβίνης θύελλα, δὲν συνετίσθημεν, ἐξηκολούθησεν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος. Ἀπέτυχεν ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει συνδιάσκεψις, δὲν συνετίσθημεν καὶ πάλιν. Ὑπεδείχθη ἡ ἕνωσις, ἀπεκρούσθη μετὰ χλευασμοῦ. Ἐδεινώθησαν τὰ πράγματα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἤρξατο ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος, ἐπεβλήθη ἡ ἕνωσις, ἀλλ’ ἕνωσις εἰλικρινὴς ἕνεκεν τῆς ἀφροσύνης ἡμῶν δὲν ἐγένετο, καὶ διὰ τοῦτο ἀπετύχομεν. Ἐν τούτῳ κεῖται ἡ ἀλήθεια, ἰδοὺ ἡ κυρία αἰτία τῆς ἀποτυχίας ἡμῶν· ἅπαντα τὰ λοιπά εἰς δευτερεύοντα αἴτια. Τὴν συνδιαλλαγὴν, κύριοι, ὑπεδείκνυον ὡς τὸ μόνον συντελεστικὸν μέσον εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἐθνικοῦ ἔργου, ὅτε κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 31 Ἰανουαρίου τρέχοντος ἔτους ἔλεγον καὶ πάλιν πρὸς τὸ Σῶμα τοῦτο. «Ἐὰν ἡ ὑπὸ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ ἀναγγελθεῖσα ἡμῖν μεσολάβησις τῶν ὑπογραψασῶν τὴν Βερολίνειον συνθήκην Δυνάμεων ἀποδειχθῇ ἀνεπαρκὴς πρὸς τὴν δικαία τοῦ ζητήματος ἐπίλυσιν, τότε ὁ Γόρδιος δεσμὸς, ὃν κατεμηχανεύθη ἡ Ὀθωμανικὴ πολιτικὴ, δέον νὰ κοπῇ ἄλλως ἡ Ἑλλὰς καταδικάζει αὐτὴ ἑαυτὴν εἰς τὸν ἐκ μαρασμοῦ θάνατον. Τὸ ἔργον τοῦτο, εἴτε εἶναι, εἴτε δὲν εἶναι δυσχερές, ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν αἱ ὑποχρεώσεις ἡμῶν πρὸς τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Θεσσαλίαν, ἐνοχοποιηθείσας ἀπέναντι τῆς Ὀθωμανικῆς ἐξουσίας ἐκ τῆς κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη πολιτείας ἡμῶν, καὶ τὰ μαρτύρια, ἅτινα ὑφίστανται ἤδη αἱ ἐπαρχίαι αὗται, πολυτρόπως μαστιζόμεναι καὶ τὸν κίνδυνον τῆς καταστροφῆς διατρέχουσαι, καὶ ἡ πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἄδικος καὶ σχεδὸν περιφρονητικὴ συμπεριφορὰ τῶν ἄλλων ἐν τῇ Ἀνατολῇ χριστιανικῶν λαῶν, καὶ ἡ δεινῶς προσβληθεῖσα ἐθνικὴ ἡμῶν φιλοτιμία, καὶ αὐτὸ τῆς αὐτοσυντηρήσεως τὸ αἴσθημα. Περὶ τούτου ἄκρα ἐπικρατεῖ, ἐπαναλαμβάνω, ὁμοφωνία ἐν τε τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ τῷ τόπῳ. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀρκεῖ, ὅπως, τῆς ἀνάγκης ἐπιστάσης, ἐπιχειρήσωμεν τὸ ἐθνικὸν ἔργον καὶ φέρωμεν αὐτὸ εἰς πέρας. Δέον πρὸς τοῦτο, ἵνα ὑπάρξῃ ὁμοφωνία καὶ περὶ τὰ μέσα, δι’ ὧν δύναται νὰ ἐξυπηρετηθῇ καὶ ἀποτελεσματικῶς ἡ τοιαύτη ἐθνικὴ πολιτική. Ἐπὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης τῆς ἐπειγούσης καὶ ἐπιβλητικῆς, θεωρῶ καθῆκόν μου, ἵνα ἐπικαλεσθῶ τὰς σκέψεις τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ κοινοῦ. Τὸ ἐθνικὸν ἔργον ἀπαιτεῖ ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν, καὶ ὅμως ἔχομεν Κυβέρνησιν κλονιζομένην καὶ βαίνομεν πρὸς τὸν σχηματισμὸν ἀνισχύρου Κυβερνήσεως. Τὸ ἔργον δεῖται μέτρων αὐστηρᾶς οἰκονομίας περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἀποκοπῆς πάσης περιττῆς καὶ μὴ παραγωγικῆς δαπάνης καὶ ὑπαγωγῆς τῆς ὅλης διοικήσεως εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ ἔργου· καὶ ὅμως καθ’ ἑκάστην ὑποβάλλονται ὑπό τε τῆς συμπολιτεύσεως καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως νομοσχέδια συνεπαγόμενα νέας δαπάνας, μὴ συντελεστικὰς εἰς τὸ ἔργον. Τὸ ἔργον δεῖται νέων καὶ γενναίων πόρων, καὶ ὅμως πολλοὶ ὄχι μόνον κατὰ τῆς ἰδέας ταύτης ἀντιτάσσονται, ἀλλὰ καὶ τὴν κατάργησιν τῶν ὑπαρχόντων ἐπιζητοῦσιν.» Ὁποία, κύριοι, ἤθελεν εἶσθαι ἡ θέσις ἡμῶν, ἐὰν κατὰ τὴν πρώτην περίστασιν καὶ κατὰ τὴν δευτέραν ἔτι ἤθελεν εἰσακουσθῆ ἡ ἀσθενὴς φωνή μου καὶ τὸ ἔθνος ἤθελε χωρήσει γενναίως ἐπὶ τὸ ἔργον τῆς στρατιωτικῆς αὑτοῦ προπαρασκευῆς. Ἀλλὰ τὰ πράγματα προέβησαν ἔκτοτε, τὸ περικαλύπτον αὐτὰ σκότος διεσκεδάσθη καὶ ἄπλετον φῶς διεχύθη περὶ αὐτά, καὶ τὴν εἱμαρμένην ἐτράπησαν ὁριστικῶς τὰ τῆς Ἀνατολῆς. Τὸ τελευταῖον στήριγμα τοῦ σεσαθρωμένου κολοσσοῦ κατέπεσε, καὶ ἀνῆλθεν ἐπὶ τὴν ἐξουσίαν τῆς κραταιᾶς Ἀγγλίας ὁ μεγαλεπήβολος Γλάδστων, ὁ δαιμόνιος οὗτος ἀνήρ. Ἡ Εὐρώπη, συνελθοῦσα εἰς συνδιάσκεψιν, ἀπέδωκεν ἡμῖν, τῇ Ἀνατολῇ, δικαιοσύνην. Τότε ἐφωτίσθησαν καὶ οἱ ἄνδρες τῆς 10 Μαρτίου, ἀπεσκοράκισαν τὸ περιλάλητον αὐτῶν πρόγραμμα, ἠσπάσθησαν τὸ ἐθνικὸν, συνεκάλεσαν κατὰ μυριάδας τὰ τέκνα τῆς Ἑλλάδος εἰς τὰ ὅπλα, καὶ μετὰ θαυμαστῆς εἰργάσθησαν δραστηριότητος εἰς τὴν κατάταξιν ἐν τῷ στρατῷ τῶν ἀνδρῶν, μετὰ προθυμίας ἀπαραμίλλου προσερχομένων. Καὶ ἰδού, κύριοι, ὅτι ἔχομεν νῦν εἰς τὰ ὅπλα 50 περίπου χιλιάδας ἀνδρῶν, συντασσομένων εἰς στρατὸν πειθαρχούμενον καὶ ἐκγυμναζομένων εἰς τὴν χρῆσιν τυραννοφόνων ὅπλων, καὶ καταφλεγομένων ὑπὸ τοῦ πόθου, ὅπως εἰς τὸ πρῶτον τῆς πατρίδος πρόσταγμα καταλάβωσιν ἀδείᾳ τῆς Εὐρώπης τὰς ἐπιδικασθείσας ἡμῖν ἐπαρχίας, ἢ δράμωσιν εἰς βοήθειαν τῶν ἐν αὐταῖς οἰκούντων λαῶν, εἰς περίστασιν καθ’ ἣν οἱ λαοὶ οὗτοι ἐξεγειρόμενοι κατὰ τῆς θεοκρατικῆς τοῦ Σουλτάνου ἐξουσίας, τῆς μαινομένης ἐπὶ τῇ ἐτυμηγορίᾳ τῆς Εὐρώπης καὶ ἐπιδιωκούσης τὴν ἐξόντωσιν αὐτῶν, ἤθελον ἐπικαλεσθῆ τὴν παρέμβασιν ἡμῶν, ὅπως σωθῶσιν ἀπὸ τοῦ ὀλέθρου. Ἐν τοιαύτῃ στάσει ἱσταμένων τῶν ἡμετέρων πραγμάτων, ἐπιτρέπεται, κύριοι, τὸ ἐρίζειν; δὲν ἐπέστη ἆρα ἡ εὐλογητὴ ὥρα, ὅπως τραπῶμεν τὴν ὁδὸν τὴν ἄγουσαν εἰς τὴν συνδιαλλαγὴν, εἰς τὴν ἐπὶ τῶν πραγμάτων σύμπραξιν; Ἐρίζομεν ἐπὶ ἡμέρας, ἐρίζομεν ἐν τοιούτοις καιροῖς περὶ τύπων παραβιασθέντων· ἐγκαλούμεθα ἀμοιβαίως ἐπὶ ἀσεβείᾳ πρὸς τοὺς νόμους, ἐπὶ μυρίοις ὅσοις, καὶ λέγομεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰ μὴ πρέποντα ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις καὶ λυποῦντα τὴν πατρίδα καὶ τοὺς φίλα πρὸς τὴν Ἑλλάδα φρονοῦντας. Δὲν ἐξετάζω, κύριοι, κατ’ οὐσίαν τὸ ὑπὸ συζήτησιν ζήτημα· καιρὸς παντὶ πράγματι. Οὐ καιρὸς ὁ παρὼν συζητήσεων περὶ συνταγματικῶν θεωριῶν καὶ περὶ παραβιασθέντων τύπων, ἔστω καὶ θεμελιωδῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, ὁποῖον ὑπὲρ αὐτῆς, ἢ τῆς πολιτείας, ἢ τοῦ ἐθνικοῦ ἔργου τὸ κέρδος, ἐὰν ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον, ἥτις δέον ὑπὸ φιλόφρονας πρὸς τὸν ἡγεμόνα ἐκφράσεις νὰ ἐνδεικνύῃ μόνον τὴν κρατοῦσαν πολιτικήν, τεθῇ παράγραφος, ἀποδοκιμάζουσα ὁποιανδήποτε πρᾶξιν πεσούσης Κυβερνήσεως; Τὸ κέρδος ἔσται ἴσον τῷ μηδενί. Ἐρωτῶ ἀντιθέτως τὴν δεξιὰν πτέρυγα, ὁποία ἐκ τῆς ἑώλου ταύτης ἀποδοκιμασίας ἡ ζημία εἴτε πολιτικὴ, εἴτε ὑπὸ οἱανδήποτε ἄλλην ἔποψιν τῶν ἀνδρῶν τῆς 10 Μαρτίου; Καὶ ἡ ζημία τούτων ἔσται ἴση πρὸς τὸ κέρδος ἐκείνων. Πρὸς τί τότε ἡ τοσαύτη ἑκατέρωθεν ἐπιμονή; Αἱ περιστάσεις δὲν ἐπιτρέπουσι ἀναντιῤῥήτως τὸ ἐρίζειν· ἡ ἔρις εἶνε ἀναξία τῶν περιστάσεων· πρὸς τί τότε, ἐπαναλαμβάνω, ἡ τοσαύτη ἑκατέρωθεν ἐπιμονή; μὴ τυχὸν ἡ ἀριστερὰ δειλιᾷ πρὸς τὸ ἔργον; μὴ ἡ δεξιὰ πτέρυξ, ἡ ἐκδοῦσα τὸ περὶ ἐπιστρατείας διάταγμα ἐπὶ προσδοκίαις ψευσθείσαις, διστάζει καὶ αὕτη ἐπὶ τὸ ἔργον; Ἡ ὑπόνοια αὕτη δὲν εἶναι ἀληθής, βεβαίως ὅμως ὑπάρχουσι καὶ ἐν τῇ μιᾷ καὶ ἐν τῇ ἑτέρᾳ πτέρυγι οἱ διστάζοντες πρὸς τὸ ἔργον. Καὶ τοῦτο ἔτι εἶναι, κύριοι, ἄξιον προσοχῆς καὶ μελέτης, καὶ ἀνάγκη συζητήσεως, ὅπως φωτισθῶμεν. Δὲν κατακρίνω, κύριοι, τοὺς διστάζοντας καὶ ἀποδειλιῶντας· τὸ ἔργον εἶναι τηλικοῦτον, ὥστε ἐπιτρέπεται τὸ διστάζειν, οἱ δὲ ἀναμετροῦντες τοὺς κινδύνους, πρὶν ῥιφθῶσιν εἰς αὐτούς, εἰσίν, ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἱ ἐξασφαλίζοντες τὴν νίκην. Ἀλλὰ δέον, κύριοι, νὰ ἐξετάσωμεν βαθέως καὶ μετ’ ἐπιστασίας τὰ πράγματα, ὅπως ἀνεύρωμεν, ἂν ὑπάρχωσι σπουδαῖοι καὶ εὐλογοφανεῖς λόγοι, δικαιολογοῦντες τοὺς διστάζοντας ἢ ἀποδειλιῶντας. Διὰ τοῦτο ἀποδέχομαι τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς οὐσίας, ἣν ἐπροκάλεσεν ὁ εὔτολμος καὶ εὔγλωττος βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν κ. Ῥικάκης, καὶ ἔρχομαι ἵνα ἐξετάσω τὸ ζήτημα τοῦτο μεθ’ ὑμῶν ὑφ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς ἐπόψεις, τὴν εὐρωπαϊκὴν, τὴν ἀνατολικὴν καὶ τὴν καθαρῶς ἑλληνικήν. Ἐν οὐδεμιᾷ στιγμῇ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου οἱ κραταιοὶ τοῦ κόσμου ὑπῆρξαν μᾶλλον ἢ τανῦν εὐνοϊκῶς διατεθειμένοι πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Ἕξ μεγάλαι τῆς Εὐρώπης δυνάμεις, συνελθοῦσαι εἰς συνδιάσκεψιν, ἔλυσαν παμψηφεὶ, ἐπικροτοῦντος τοῦ τε νέου καὶ παλαιοῦ κόσμου, ὑπὲρ ἡμῶν, ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ τὸ ζήτημα τῶν νέων ὁρίων τῆς Ἑλλάδος. Ἔχομεν ἤδη οὕτω τίτλον Εὐρωπαϊκὸν ὑπὲρ τῶν δικαίων ἡμῶν ἀξιώσεων, ἔχοντες συνάμα καὶ τὰς συμπαθείας, καίπερ λανθανούσας ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἁπάντων τῶν πεπολιτισμένων λαῶν. Ἀπολείπεται ἡ ἐκτέλεσις τῆς Εὐρωπαϊκῆς ἀποφάσεως, καὶ περὶ τούτου πρόκειται ἤδη. Ἡ Τουρκία ἡ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ὑπόχρεως, καίτοι προσεκλήθη ὑπὸ τῆς Εὐρώπης καὶ προετράπη εἰς τοῦτο, ἠρνήθη αὐτὴν ἐπανειλημμένως καὶ ἐπιμόνως. Ἡ δ’ Εὐρώπη συμβουλεύει, παραινεῖ, ἐπιτάσσει τὴν ἐκτέλεσιν, ἀλλὰ δὲν ἐπιρέπει εἰς ἑαυτὴν τὴν χρῆσιν τῆς βίας, καίτοι ἄνευ βίας ἀνέφικτος ἀποδεικνύεται ἡ ἐκτέλεσις. Ἀλλὰ τίς ὁ ἐκτελέσας τὴν περὶ Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης διάταξιν τῆς Βερολινείου συνθήκης; Ἡ ἔχουσα ἄμεσον εἰς ταύτην συμφέρον Αὐστρία. Τίς ὁ προσκληθεὶς τελευταίως, ὅπως ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ κραταιοτέρου στόλου, τοῦ ἐμφανισθέντος κατὰ τοὺς συγχρόνους καιροὺς ἐν τῇ Μεσογείῳ, προβῇ εἰς τὴν βίᾳ κατάληψιν τοῦ Δουλσίνου; Αὐτὸ τὸ ἐνδιαφερόμενον Μαυροβούνιον. Τίνες οἱ ἐνδιαφερόμενοι εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως ὡς πρὸς τὴν Θεσσαλίαν καὶ Ἤπειρον; Ἡμεῖς καὶ ἡ ψήφῳ τῆς Εὐρώπης ἀπελευθερωθέντες λαοί. Ἄρα ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ προνοήσωμεν περὶ τῆς ἐκτελέσεως τῆς εἰρημένης ἀποφάσεως. Ἄρα ἐπεβάλλετο ἡμῖν καὶ ἐπιβάλλεται ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τοῦ τόπου ἀναλόγως πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου, καὶ καλῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Μαρτίου, ἐκδοῦσα τὸ περὶ ἐπιστρατείας διάταγμα, καὶ ἂν ἦναι κατακριτέα αὕτη ἐπὶ τούτω, εἶναι, διότι δὲν ἐξέδωκεν αὐτὸ ἅμα τῇ εἰς τὴν ἐξουσίαν ἀνόδῳ της· διὰ τοῦτο δὲ, κύριοι, οὐδεμία τῶν δυνάμεων ἐκάκισεν ἡμᾶς, οὐδὲ διεμαρτυρήθη ἐπὶ τῇ ἐκδόσει τοῦ διατάγματος τούτου. Ἐκπλήσσεται ἴσως ἡ Εὐρώπη ἐπὶ τῷ τολμήματι, ἀλλὰ δὲν ἀποδοκιμάζει αὐτὸ καὶ προσέχει ἤδη τὸν νοῦν εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς πολὺ πλέον ἢ πρότερον. Φέρε ἐξετάσωμεν ἤδη τὴν κατάστασιν τῆς Ἀνατολῆς, ἂν ἡ κατάστασις αὕτη ἐπιτρέπῃ ἡμῖν τὴν ἀπραξίαν, καὶ ἂν τὸ ἐθνικὸν ἔργον δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης ὡς ἔργον παράτολμον, καθά τινες ἰσχυρίζονται. Τὸ κατενεχθὲν ἐν Πλέβνᾳ εἰς τὴν Τουρκίαν τραῦμα ἀγωνισθεῖσαν ἐκεῖ ἡρωϊκῶς ὑπῆρξε, κύριοι, καὶ ἀποδεικνύεται θανατηφόρον. Δὲν ἡττήθη ἐν Πλέβνᾳ ἡ Τουρκία, συνετρίβη, κατέπεσεν, ἐκ βάθρων δὲ κατεστρέφετο καὶ ἐξηλείφετο ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, ὡς ἐξαλείφονται συνήθως αἱ ἐν Ἀσίᾳ πυργοποιΐαι, ἐὰν δὲν συνεκράτει αὐτὴν πρὸς στιγμὴν ἡ εὐτολμία τοῦ λόρδου Βήκονσφηλδ. Τὸ οὕτω ὅμως περισωθὲν δὲν εἶναι Κράτος, ἀλλὰ ῥάκη Κράτους ὁριστικῶς καταῤῥεύσαντος, ἅτινα μάτην ἀγωνίζονται οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει Τοῦρκοι, Βυζαντῖνοι καὶ τουρκίζοντες Εὐρωπαῖοι νὰ συῤῥάψωσι. Τὸ Ὀθωμανικὸν Κράτος, ὡς Κράτος ὑπὸ θεοκρατικῆς ἐξουσίας διεπόμενον, δὲν ὑφίσταται, κύριοι, πλέον ἢ ἐν Κωνσταντινουπόλει, κλονιζόμενον ἐπὶ τοσοῦτον καὶ ἐκεῖ, ὥστε οὐδεὶς οἶδε καθ’ ἑκάστην τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα. Εἰς δὲ τὰς ἐπαρχίας τῆς ἀπεράντου ἔτι ταύτης αὐτοκρατορίας βασιλεύει ἐντελὴς ἀναρχία. Ἡ θεοκρατικὴ τοῦ Σουλτάνου ἐξουσία, χάρις εἰς τὰς ἐξ Εὐρώπης εἰσαγομένας ἰδέας, ἀπώλεσε καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τῶν Ὀθωμανῶν τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ κῦρος αὑτῆς, καὶ διὰ τοῦτο καὶ οἱ ὀθωμανοὶ αὐτοὶ ἐξαιρέσει τοῦ Σουλτάνου καὶ τῶν ἐν τέλει εἰσὶν ἕτοιμοι ν’ ἀποδεχθῶσι πᾶσαν νέαν τάξιν πραγμάτων, ἐγγυωμένην αὐτοῖς τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως, τὴν ἰσονομίαν καὶ ἰσοπολιτείαν, καὶ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς τιμῆς καὶ τῆς ἰδιοκτησίας αὐτῶν. Ἡ Ἀλβανία δὲν διοικεῖται πλέον ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου, ἀλλ’ ἄγεται ὅπου τὸ φέρον φέρει αὐτήν. Μάτην δὲ ἀγωνίζονται, ὅπως καταστήσωσι τὸ φῦλον τοῦτο ἀδιάλλακτον πρὸς τὸ ἑλληνικόν, διότι τὰ δύο ταῦτα φῦλα ἔχουσι κοινὴν τὴν καταγωγήν, καὶ συνδέει αὐτὰ ἱστορία ὁλόκληρος παναρχαία. Ἡ Ἤπειρος, ἡ Μακεδονία, ἡ Θεσσαλία, διατελοῦσιν ἐν πλήρει ἀναστατώσει, καὶ κατέχονται ὑπὸ ληστρικῶν συμμοριῶν καὶ ἐπαναστατικῶν στιφῶν καὶ διοικοῦνται ὑπὸ τούτων, καὶ οὐχὶ ὑπὸ τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Σουλτάνου, ὁ δ’ ἐν αὐταῖς Τουρκικὸς στρατὸς ἐγκαταλελειμμένος ὢν εἰς τὴν θείαν πρόνοιαν, θεᾶται ταῦτα πάντα μετ’ ἀδιαφορίας, ὡς ἔργον τοῦ πεπρωμένου. Καὶ περὶ μὲν τῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει τίτλον εὐρωπαϊκόν, ὅπως προνοήσῃ περὶ αὐτῶν, ὡς πρὸς τὴν Ἤπειρον ὅμως καὶ Θεσσαλίαν ἔχει καθήκοντα ἱερά, ἐπιβληθέντα αὐτῇ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, καὶ ἐπιβαλλόμενα αὐτῇ ὑπὸ τῆς τιμῆς της καὶ ὑπὸ τῶν ἀμοιβαίων συμφερόντων. Διὰ τοῦτο, ἂν ἡ Εὐρώπη ἐπινεύσῃ, ἂν ἡ ἀναρχία κατακλύσῃ τὰς εἰρημένας ἐπαρχίας, ἡ δὲ λεγομένη Τουρκικὴ ἐξουσία ἀποδειχθῇ ἀνίσχυρος, ὅπως σώσῃ τοὺς ἐν αὐτῇ οἰκοῦντας ἀπὸ τῶν δηώσεων καὶ τῶν καταστροφῶν, καὶ ἂν οἱ λαοὶ οὗτοι ζητήσωσι τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἰδίως ἐκδοθείσης ἀποφάσεως τῆς Εὐρώπης, ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἀπρακτοῦσα καὶ ἀδιαφοροῦσα, καὶ τὰ ἐξοπλιζόμενα τέκνα ἡμῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ δράμωσιν, ὅπως σώσωσιν ἀδελφοὺς, σφαζομένους διὰ τοῦτο, ὅτι ἐκηρύχθησαν ὑπὸ τῆς Εὐρώπης ἐλεύθεροι καὶ ἀπεφασίσθη ἡ μεθ’ ἡμῶν ἕνωσις αὐτῶν. Ἄρα καὶ ἡ ἐν τῇ Ἀνατολῇ κατάστασις δὲν ἔχει τι τὸ ἐπίφοβον, τὸ ἀποδεικνύον ποδατόλμους τοὺς σκεπτομένους, ὅπως ἐξακολουθήσωσι τὸ ἔργον τῶν πατέρων αὐτῶν. Πῶς δ’ ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς; καὶ κατὰ τί μειονεκτοῦμεν τῶν τῆς Τουρκίας; Ὁ στρατὸς ἡμῶν, λέγουσιν, εἶναι ἀσύντακτος ἔτι, καὶ δὲν ἔχομεν χρήματα, τὰ ἀπαιτούμενα μέσα, ὅπως θέσωμεν αὐτὸν εἰς ἐμπόλεμον κίνησιν. Καὶ εἶναι συντεταγμένος, ἐρωτῶ ὑμᾶς, ὁ τουρκικὸς στρατός, ὁ ἀπὸ τῆς ἐν Πλέβνῃ πανωλεθρίας διατελῶν ἐν πλήρει ἀποσυνθέσει καὶ λιποτακτῶν ὁτὲ μὲν ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἰδέας, ὁτὲ δὲ ὑπὲρ τῆς ἑτέρας, καὶ ὁ λιποτακτήσων αὔριον ὑπὲρ ἑτέρας; Ἔχει χρηματικὰ μέσα ἡ Τουρκία, ἡ διατελοῦσα πρὸ καιροῦ εἰς ἀθεράπευτον χρεωκοπίαν, ἡ ἐπαρκοῦσα τὴν σήμερον μόλις εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Σουλτάνου καὶ τοῦ σεραγίου αὐτοῦ; Ἡ Ἑλλὰς ἔχει μείζονα τῆς Τουρκίας χρηματικὰ μέσα, καὶ τῆς ἀνάγκης ἐπιστάσης, θέλουσιν εὑρεθῆ τὰ ἀναγκαῖα, ὅπως εὑρέθησαν καὶ εἰς ἄλλας πλέον δυσχερεῖς περιστάσεις. Ἡ ἑλληνικὴ φιλοπατρία, ἡ παρέχουσα ἡμῖν σήμερον τοσούτους πολεμιστάς, δὲν θέλει καθυστερήσει καὶ κατὰ τοῦτο. Ἀφοῦ δὲ ἠδυνήθη ἡ Ἑλλὰς νὰ συνομολογήσῃ ἐξωτερικὸν δάνειον κατὰ τὸ 1823 καὶ 1824, κατὰ μείζονα λόγον θέλει δυνηθῆ νὰ συνομολογήσῃ τοιοῦτον σήμερον, τοῦ ἔργου ἀρξαμένου. Ἀρκεῖ, κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, νὰ ἐξακολουθήσῃ γενναίως καὶ ἀποφασιστικῶς συντασσομένη στρατιωτικῶς ἡ Ἑλλάς· ἀρκεῖ νὰ τολμήσῃ, τῆς ὥρας ἐπιστάσης, καὶ τότε τὰ πάντα ἔσονται αὐτῇ πρόχειρα καὶ εὐχερῆ, καὶ χρήματα καὶ ἄνδρες καὶ συνδρομαὶ καὶ συμμαχίαι. Ἀπειλεῖ ἐν τούτοις ἡμᾶς τοὺς μὴ ἀπειλοῦντας ἡ Τουρκία διὰ φοβεροῦ, ὡς λέγει, στρατοῦ, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ συγκεντρώσῃ εἰς τὴν Ἤπειρον καὶ Θεσσαλίαν. Κάλλιον θὰ ἔκαμνεν ὁ Σουλτάνος νὰ διατηρήσῃ τὸν φοβερὸν τοῦτον στρατὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἔνθα θὰ ἔχῃ μείζονα αὐτοῦ ἀνάγκην. Ἄλλοι ἰσχυρότεροι ἡμῶν εἰσὶν οἱ ἀπειλοῦντες αὐτὸν ἐκ τοῦ σύνεγγυς. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐπιθυμεῖ πόλεμον ἐξοντώσεως, διὰ τοῦτο καὶ ἀπέφυγεν αὐτόν, καὶ ὅταν κινουμένη μόνον ἠδύνατο νὰ ἐξαλείψῃ ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς γῆς τὴν Τουρκίαν. Καὶ σήμερον προπαρασκευαζομένη στρατιωτικῶς δὲν προπαρασκευάζεται εἰς πόλεμον καταστροφῆς καὶ ἐξοντώσεως, ἀλλ’ εἰς πόλεμον διασώσεως τῶν χριστιανικῶν καὶ μὴ, ἀπὸ τῆς τυρανίας, ἀπὸ τῶν δῃώσεων καὶ ἀπὸ τῆς καταστροφῆς. Ὁποῖον, κύριοι, τὸ πόρισμα τῆς γενικῆς ταύτης ἀπόψεως, τῆς γενικῆς ταύτης ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων τῆς Εὐρώπης, τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῶν ἡμετέρων; Ὅτι ἡ Εὐρώπη ἔλαβεν ἡμᾶς ὑπὸ τὴν κραταιὰν αὐτῆς προστασίαν, κηρύξασα συγχρόνως, ὅτι αἱ ἡμέραι τῆς θεοκρατικῆς τοῦ Σουλτάνου ἐξουσίας ἐπὶ λαῶν εὐρωπαϊκῶν, ἐχόντων τὸ δικαίωμα ν’ ἀπολαύσωσι τῶν ἀγαθῶν τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, εἰσὶ μεμετρημέναι. Ὅτι ἡ Εὐρώπη ἀναζητεῖ ἔθνος ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἄνδρας δυναμένους νὰ καταρτίσωσι δύναμιν, ἀποτελοῦσαν σπουδαῖον παράγοντα εἰς πολιτικὴν καθαρῶς ἐκπολιτιστικήν. Ὅτι ἀπὸ τῆς ἐν Πλέβνᾳ καταστροφῆς σημαίνει ὁ νεκρικὸς τῆς Τουρκίας κώδων. Ὅτι ἡ Ἀνατολὴ στρέφει τὰ βλέμματα αὐτῆς πρὸς τὸ ἐν αὐτῇ πρωτότοκον τέκνον τῆς ἐλευθερίας, καὶ πρὸς αὐτὸ ἰδιαζόντως σήμερον ἀτενίζει. Ὅτι ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος χάρις εἰς τὴν προθυμίαν, μεθ’ ἧς προσῆλθον εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ οἱ ἁπανταχοῦ Ἑλληνόπαιδες, κατέστη περίβλεπτος, καὶ δέον νὰ τολμήσῃ ἡ Ἑλλὰς ἐν καιρῷ εὐθέτῳ καὶ μετὰ φρονήσεως, ὅπως ἀναγεννηθῇ ἡ Ἀνατολὴ ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ, τῇ ἰσονομίᾳ καὶ ἰσοπολιτείᾳ, καὶ ἀνακτήσῃ τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῇ θέσιν ἐν τῷ κόσμῳ. Ὅτι οἱ περὶ τὸ ἔργον δισταγμοὶ οὔτε δικαιολογοῦνται, οὔτε ἐπιτρέπονται. Αἰτῶ συγγνώμην, κύριοι, ὅτι μετὰ τὰς παρατηρήσεις ταύτας ἀναγομένας εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ἐπασχολοῦν σήμερον εἴπερ ποτὲ οὐ μόνον ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ τὸν κόσμον ὁλόκληρον, εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπαναφέρω ὑπὸ τὰς σκέψεις ὑμῶν τὸ περὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ζήτημα, ὅπερ ὑπῆρξε τὸ κύριον θέμα τῶν πέραν τοῦ δέοντος παραταθεισῶν τούτων συζητήσεων. Εὐτυχῶς δὲ δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ χρονίσω ἐπ’ αὐτῷ, διότι μετὰ τὰς πατριωτικὰς ἑκατέρωθεν παρατηρήσεις καὶ ἐπικλήσεις εἰς πολιτείαν μετριοπαθῆ, ἀπέβαλε τὸ ἐν λόγῳ ζήτημα τὴν πικρίαν αὐτοῦ καὶ ἀπώλεσε πᾶσαν πολιτικὴν ἀξίαν. Ὅθεν συμπεραίνω τὸν πέραν τοῦ δέοντος παραταθέντα λόγον μου, ἐπιλέγων, ὅτι ἐπὶ ἄλλοις δέον νὰ στρέψωμεν τανῦν τὴν σύντονον ἡμῶν προσοχήν, καὶ ὅτι ἐν ἄλλοις ἔπταισεν ἴσως ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Μαρτίου καὶ οὐχὶ ἐκδοῦσα τὸ περὶ ἐπιστρατεύσεως διάταγμα, καὶ παρακαλῶν τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, μεθ’ ἧς συνεψήφισα εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα, καὶ εἰς ἣν προτίθεμαι νὰ παρέξω τὴν ἀσθενῆ συνδρομήν μου, ἐὰν ἀσπάζεται εἰλικρινῶς καὶ ἀνεπιφυλάκτως τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν, ὅπως συγκατατεθῇ εἰς τὴν ἀπάλειψιν τῆς μομφὴν ἀπαγγελλούσης παραγράφου τῆς ἀπαντήσεως, ποιοῦσα οὕτω τὸ πρῶτον πρὸς τὴν συνδιαλλαγὴν μετὰ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος βῆμα, καθόσον ἀπὸ τῆς τοιαύτης συνδιαλλαγῆς πολλὰ καὶ μεγάλα ἔχει νὰ ἐλπίσῃ ὁ τόπος.

§129ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀπ’ ἀρχῆς εἶχον ἀτομικὴν γνώμην ἐναντίαν τῆς ἐν τῷ σχεδίῳ ἀναφερομένης, δὲν ἔλαβον δὲ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, οὐ μόνον διότι πολλοὶ ἀνέπτυξαν εὐγλώττως τοὺς λόγους, ἐφ’ ὧν στηρίζω τὴν γνώμην μου ταύτην, ἀλλὰ καὶ διότι θεωρῶ, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη δὲν ἐξυπηρετεῖ οὔτε τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς, οὔτε τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ περατωθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον. Ἐπειδὴ δὲ ὅσα ἐῤῥέθησαν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου οὐ μόνον δὲν ἐκλόνισαν, ἀλλὰ καὶ ἐπέῤῥωσαν μᾶλλον τὴν ἀρχικήν μου γνώμην, οὐδένα δ’ ἔχω λόγον νὰ μὴ διερμηνεύσω, καθ’ ὃ ἔχω καθῆκον, τὴν ἀτομικήν μου γνώμην διὰ τῆς ψήφου, δηλῶ, ὅτι θέλω ψηφίσει κατὰ τῆς μομφῆς, ἣν περιέχει ἡ εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον ἀπάντησις.

§130ΖΑΛΛΩΝΗΣ. Ὑποβάλλω τροπολογίαν ἐπὶ τῆς ὑπὸ συζήτησιν παραγράφου.

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις. Ὁ κ. Ζαλλώνης ὑπέβαλε τὴν ἑξῆς τροπολογίαν. «Ὀφείλει ὅμως νὰ μὴ παρέλθῃ ἐν σιγῇ, ὅτι ἡ παρὰ τοῦ ὑπουργείου γενομένη ἑρμηνεία τοῦ περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ Νόμου καὶ ἡ ἐκτέλεσις τοῦ περὶ ἐπιστρατείας Βασιλικοῦ Διατάγματος ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς Βουλῆς, δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰς θεμελιώδεις διατάξεις. Ἡ Βουλή, συνερχομένη ἐγκαίρως, ἠδύνατο καὶ τὴν ἐθνικὴν ὀργάνωσιν νὰ καταστήσῃ εὐρυτέραν καὶ περὶ τῶν ἀναγκαίων οἰκονομικῶν μέσων δεόντως νὰ προνοήσῃ, χωρὶς νὰ ἐπιβληθῶσιν εἰς τὸν λαὸν χρηματικὰ βάρη ὑπὸ μόνων τῶν ὑπουργῶν, οἱ δὲ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους ἐν τῷ πατριωτισμῷ των δὲν ἤθελον ἐμβάλει εἰς κίνδυνον τὰ ἐθνικὰ συμ-

φέροντα.»

Ι. ΖΑΛΛΩΝΗΣ.»

(Ἀναγινώσκονται καὶ αἱ τροπολογίαι τῶν κ. κ. Φιλήμονος καὶ Σαράβα. (Ὅρα σελίδας 103 καὶ 113.) (Γίνονται δι’ ἀναστάσεως δεκταὶ αἱ παράγραφοι αʹ — βʹ τοῦ σχεδίου, ἀναγινώσκεται δὲ ἡ παράγραφος τρίτη.)

§132ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ «οὕτω δὲ ἐτηρήθη κατ’ εὐχὴν ἡ καλὴ διεθνὴς πίστις» δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν· νὰ διαγραφῇ.

§133ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ῥικάκη ὑποστηρίζω καὶ ἐγώ· εἶναι ἐντελῶς περιττὴ ἡ πιστοποίησις αὕτη.

§134ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἡ φράσις αὕτη εἶναι ἡ οὐσιωδεστέρα. (Γίνεται δεκτὴ ἡ παράγραφος γʹ κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ῥικάκη.) Ἀναγινώσκεται ἡ παράγραφος δʹ καὶ γίνεται δι’ ἀναστάσεως δεκτή.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Φιλήμονος.

§136ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Ἐγείρονται 15.) (Γίνεται ἡ ψηφοφορία.)

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 188, 80 μὲν ὑπὲρ τῆς τροπολογίας, 103 δὲ κατ’ αὐτῆς, καὶ 5 ἠρνήθησαν ψῆφον· ἑπομένως ἡ τροπολογία ἀπεῤῥίφθη.

§138ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρὸ τῆς ψηφίσεως τῆς πέμπτης παραγράφου, νομίζω, ὅτι, ἀντὶ «ἐπιεικῶς», νὰ τεθῇ «μετ’ εὐθυδικίας». (Γίνεται δεκτὴ ἡ πέμπτη παράγραφος κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.)

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν ἤδη τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαλλώνη......

§140ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§141Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἄν ἀποῤῥιφθῇ, ποῖον τὸ ἀποτέλεσμα;

§142ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐὰν ἀποῤῥιφθῇ, θὰ τεθῇ τότε εἰς ψηφοφορίαν τὸ κείμενον.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ τούτου δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν λέγουσι Ναί, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι Ὄχι. (Γίνεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία.)

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 186· 103 εἶπον Ναί, 79 Ὄχι, καὶ 4 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ὥστε ἡ τροπολογία ἐγένετο δεκτὴ εἰς ἀντικατάστασιν τῆς ϛʹ παραγράφου. Προχωροῦμεν εἰς τὴν ζʹ παράγραφον.

§145ΡΙΚΑΚΗΣ. Παρακαλῶ, δύο λέξεις· νομίζω, ὅτι ἡ παράγραφος αὕτη πρέπει νὰ τροποποιηθῇ, ὅπως ὑπάρχῃ σχέσις μεταξὺ τῶν δύο παραγράφων.

§146ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν τώρα νὰ φέρητε τροπολογίας.

§147ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ ἀπάντησις ἀναγινώσκεται κατὰ παραγράφους.

§148ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ποῦ τὸ ηὕρατε αὐτό; δὲν εἶναι νομοσχέδιον· τότε πρέπει νὰ ψηφίσωμεν τρίς.

§149ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον εἶναι ἔγγραφον, ὅπερ ἔχει παραγράφους, καὶ δύναται νὰ ὑποστῇ τροπολογίας· ἀφοῦ ἐγένετο τροπολογία εἰς τὴν ϛʹ παράγραφον, πρέπει καὶ ἐνταῦθα νὰ γείνῃ, ὅπως ὑπάρχῃ συμφωνία.

§150Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ἄτοπον προεκλήθη ἐκ τῆς ἐπιψηφίσεως τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Ζαλλώνη, διότι ἡ ϛʹ § προεκάλεσε συζήτησιν 10 ἡμερῶν, οἱ δὲ διὰ μακρῶν ὑποστηρίξαντες αὐτὴν ἐψήφισαν κατόπιν τὴν τροπολογίαν. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι οὐδεὶς εἶχε πεποίθησιν, οὔτε ὁ εἰσηγητής, οὔτε ὁ πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς, οὔτε τὸ ἕτερον αὐτῆς μέλος. Ὁ Κανονισμὸς λέγει, ὅτι αἱ τροπολογίαι τυποῦνται, διανέμονται, καὶ τότε συζητοῦνται. Ὁ κ. Ῥικάκης θέλει νὰ προσθέσῃ καὶ τροπολογίαν εἰς τὴν ζʹ καὶ ἡ παράγραφον. Πῶς δύναμαι νὰ ψηφίσω αὐτὴν ἐγώ; Καὶ ἐὰν αὐτὴ ἦναι κατὰ συνθήκην μεμελετημένη, ἡ πτέρυξ, ἥτις ἀγνοεῖ αὐτὴν, πρέπει ν’ ἀποκλεισθῇ τῆς συζητήσεως; Πρέπει λοιπὸν νὰ τυπωθῇ, νὰ διανεμηθῇ, καὶ αὔριον νὰ τὴν συζητήσωμεν. (Γίνονται δεκταὶ αἱ παράγραφοι ζʹ καὶ ἡ, ἀναγινώσκεται δὲ ἡ τροπολογία τοῦ κ. Σαράβα.)

§151ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς τροπολογίας. (Θόρυβος.)

§152ΣΑΡΑΒΑΣ. Ῥητῶς εἶπον, ὅτι ἠθέλησα νὰ διατυπώσω ἰδίαν γνώμην, διότι φρονῶ, ὅτι οὕτω δύναται νὰ ἐκφρασθῇ ἡ Βουλή. Ἐπειδὴ ὅμως βλέπω, ὅτι δὲν συμμερίζονται τὰς ἰδέας μου, δὲν ἐπιμένω.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σαράβας ἀποσύρει τὴν τροπολογίαν του. (Γίνεται δεκτὴ καὶ ἡ τελευταία παράγραφος.)

§154ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ ἡ ἀπάντησις.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ, καὶ αὔριον θέλει ψηφισθῆ τὸ σύνολον. Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 8 μ. μ.