1880.04.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 107

τῆς 9 Ἀπριλίου 1880.

(Τετάρτη.)

Ὥρα 9 π. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Δημοτικὸν συμβούλιον Πτελεατῶν ἐκφράζει πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν εὐγνωμοσύνην του διὰ τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης.

§2Δ. ΠΑΤΡΙΝΟΣ. Ὑποβάλλω ἀναφορὰς πολλῶν κατοίκων τῆς ἐπαρχίας Πατρῶν, παρακαλούντων τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα λάβωσι ταχεῖαν πρόνοιαν περὶ κατασκευῆς σιδηροδρόμου ἐκ Πατρῶν εἰς Ἀθήνας. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ τὸν κ. Ὑπουργὸν, ἵνα ἰδιαζόντως μεριμνήσῃ περὶ τοῦ ἔργου τούτου, ὄχι μόνον διὰ τὰς Πάτρας, ἀλλὰ δι’ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος.

§3ΦΙΛΗΜΩΝ. Ποίαν γνώμην ἔχει ἡ Κυβέρνησις;

§4ΠΑΤΡΙΝΟΣ. Δὲν γνωρίζω.

§5ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὴν γνώμην της ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐξέφρασε ῥητῶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ σιδηρόδρομος ὑπὸ τοὺς προτεινομένους ὅρους.

§6ΠΑΤΡΙΝΟΣ. Ἡμεῖς δὲν παρακαλοῦμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἑταιρίαν αὐτὴν, ἀλλὰ ἐν γένει, ἵνα ἰδιαζόντως μεριμνήσῃ περὶ τοῦ ἔργου αὐτοῦ.

§7ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι εἶχεν ἀποφασισθῆ νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς πρὸς μελέτας τοιούτων ἀντικειμένων πιστώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι ἐκεῖ πρέπει νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις περὶ τούτου.

§8ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὅλοι οἱ δῆμοι τῆς Λακωνίας καὶ Μεσσηνίας εὔχονται νὰ γείνουν σιδηρόδρομοι. (Θόρυβος.)

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐγγυήσεως τοῦ δημοσίου ὑπὲρ τοῦ δήμου Ἀθηναίων, διὰ τὸ ὕδωρ. Ἐὰν ἐγκρίνῃ ἡ Βουλὴ, ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς ά. ἀνάγνωσιν.

§10ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§11ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Νὰ παύσῃ ὅμως ἡ πόλις νὰ ἔχῃ χώματα, ἀντὶ νεροῦ. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δι’ ἀναστάσεως δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον.

§12ΔΟΥΜΑΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα ἐξετάσῃ καὶ ἀποδώσῃ δικαιοσύνην εἰς τὴν ἐπαρχίαν Σύρου, τῆς ὁποίας αἱ ἀγροτικαὶ ἐξοχικαὶ οἰκίαι ἐπιβαρύνονται μὲ φόρον οἰκοδομῶν. Αἱ ἐξοχικαὶ οἰκίαι ὅλων τῶν μερῶν τῆς Ἑλλάδος δὲν πληρώνουσι φόρον· οὔτε ἐν Ἀθήναις, οὔτε ἐν Πειραιεῖ, οὔτε ἐν Πάτραις, οὔτε εἰς ἄλλα μέρη φορολογοῦνται, ἀλλὰ μόνον ἐν Σύρῳ κατ’ ἐξαίρεσιν. Ἤμην εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἔκαμον τὴν παρατήρησιν ταύτην εἰς τὸν ἁρμόδιον τμηματάρχην, ἀλλὰ μέχρι τῆς σήμερον δὲν ἐλήφθη οὐδὲν μέτρον. Συνιστῶ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τὴν ὑπόθεσιν καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ ἐξετάσῃ αὐτήν.

§13ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Αὐτὸ πρέπει νὰ ἦναι γενικόν.

§14ΔΟΥΜΑΣ. Ἐὰν ἦναι γενικόν, μάλιστα· ἀλλά, βλέπετε, γίνονται ἐξαιρέσεις.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁ νόμος, κύριοι, οὐδαμῶς ποιεῖται διάκρισιν μεταξὺ ἀστικῶν καὶ ἐξοχικῶν οἰκιῶν· ἀλλ’ ἐκ τῶν πραγμάτων καὶ τῆς ἐννοίας τοῦ νόμου ὑφίσταται ἡ ἑξῆς διαφορά, ὅτι αἱ ἀστικαὶ οἰκίαι ἔχουσι μισθωτικὴν ἀξίαν, σχετικῶς πρὸς τὴν πραγματικὴν αὐτῶν ἀξίαν, μεγαλειτέραν ἐκείνης, ἣν ἔχουσιν αἱ ἐξοχικαί. Ἐξοχικαὶ οἰκίαι πολυτελείας δύνανται νὰ μὴ ἔχωσιν οὐδεμίαν μισθωτικὴν ἀξίαν· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, κατὰ τὸν νόμον, δὲν πρέπει νὰ φορολογῶνται, καίτοι εἶναι πολυτελεῖς, διότι ὁ νόμος ἐννοεῖ, ὅτι ὁ φόρος ἐπιβάλλεται ἐπὶ τῆς μισθωτικῆς ἀξίας. Τοῦτο δέ, ὅπερ ἔχει οὕτως ὡς πρὸς τὰς οἰκίας τῆς πολυτελείας, κρατεῖ καὶ ὡς πρὸς τὰς ἄλλας ἐξοχικὰς οἰκίας, αἵτινες δὲν εἶναι οἰκίαι πολυτελείας, καὶ ὡς πρὸς τὰς ὁποίας ἡ διάταξις τοῦ νόμου, οὕτως ἑρμηνευομένη, εἶναι λίαν εὐεργετική· διότι, ἐφαρμοζομένης ὡς πρὸς τὰς ἐξοχικὰς οἰκίας, τὰς ἐν χρήσει τῶν ἀγροτῶν, τῆς ἀρχῆς τῆς ἐπιβολῆς τοῦ τέλους ἐπὶ τῆς μισθωτικῆς ἀξίας, ἀπαλλάσσονται οἱ ἀγρόται σχεδὸν παντὸς φόρου οἰκοδομῶν· καὶ εἶναι δίκαιον ν’ ἀπαλλάσσωνται, διότι ναὶ μὲν ἡ οἰκία αὐτῶν ἐκποιουμένη δύναται νὰ ἔχῃ ἀξίαν, ἀλλ’ ἐὰν θελήσῃ ὁ ἰδιοκτήτης νὰ τὴν μισθώσῃ, οὐδὲν θὰ λάβῃ. Ὁ νόμος δὲν ἐνόησε νὰ ἐπιβάλῃ φόρον ἐπὶ τῆς ἀξίας τοῦ κεφαλαίου, ἀλλ’ ἐνόησε νὰ ἐπιβάλῃ φόρον ἐπὶ τῆς προσόδου τῆς οἰκίας, τουτέστιν ἐπὶ τοῦ ποσοῦ, ὅπερ θὰ εὕρισκεν ὁ ἰδιοκτήτης ἐὰν ἤθελε νὰ μισθώσῃ αὐτήν, αἱ δὲ πλεῖσται οἰκίαι τῶν ἀγροτῶν οὐδεμίαν ἔχουσι τοιαύτην μισθωτικὴν ἀξίαν.

§16ΔΟΥΜΑΣ. Πρόκειται περὶ τῶν ἐξοχικῶν οἰκιῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, αἵτινες δὲν πληρώνουσι.

§17ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐὰν αἱ ἐξοχικαὶ οἰκίαι τοῦ Πειραιῶς δὲν ὑποβάλλωνται εἰς φόρον, κακῶς δὲν ὑποβάλλονται, διότι αἱ ἐξοχικαὶ οἰκίαι τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς ἔχουσι μισθωτικὴν ἀξίαν. Ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἐξοχικαὶ οἰκίαι, αἵτινες δὲν θ’ ἀπέφερον οὐδὲν μίσθωμα, ἂν ἤθελεν ὁ ἰδιοκτήτης νὰ παραχωρήσῃ αὐτὰς ἐπὶ μισθώματι· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὁ νόμος ἐννοεῖ ὅ,τι πράγματι γίνεται, τουτέστι τὴν μὴ ἐπιβολὴν φόρου, διότι ἐννοεῖ νὰ φορολογήσῃ οὐχὶ τὸ κεφάλαιον, ἀλλὰ τὴν ἀξίαν τῆς ἐτησίας προσόδου τῆς ἀγροτικῆς οἰκίας, ὡς καὶ τῆς ἀστικῆς.

§18ΣΕΡΒΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα εὐαρεστηθῶσι νὰ καταστήσωσιν ἐφαρμόσιμον ἐν Λευκάδι ἕνα νόμον τοῦ Βασιλείου· αὐτὸς ὁ νόμος εἶναι ὁ περὶ χρεῶν τῶν δήμων. Ἐκεῖ ὁ εὐεργετικὸς αὐτὸς νόμος δὲν ἐφαρμόζεται, καὶ ὅλοι οἱ δῆμοι κινδυνεύουν νὰ καταστραφῶσι· δὲν ἐφαρμόζεται δέ, διότι ἡ περιουσία τῶν δήμων αὐτῶν εἶναι κοινή. Πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου καὶ ἐν Λευκάδι εἰσήγαγον πρότασιν νόμου ἐξ ἑνὸς ἄρθρου, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἐπειδὴ ἐν Λευκάδι κινδυνεύουν νὰ καταστραφῶσιν ὅλοι οἱ δῆμοι, ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο εἰς ά ἀνάγνωσιν σήμερον· πιστεύω, ὅτι καὶ ἡ συμπολίτευσις καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις οὐδεμίαν ἔχουσιν ἀντίῤῥησιν. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ προταθὲν ἄρθρον δι’ ἀναστάσεως.

§19ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κ. Πρωθυπουργὲ, νὰ λάβητε πρόνοιαν, ὅπως μὴ ὁ νόμος περὶ φόρου ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν ἐφαρμόζηται κακῶς καὶ ἐπιβάλληται φόρος εἰς τὰς οἰκίας τῶν γεωργῶν ἔξω· πρέπει νὰ διατάξητε, ἵν’ ἀκυρωθῶσιν οἱ κατάλογοι.

§20ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πρὸ ὀλίγου ἐψηφίσθη εἰς ά ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον διὰ τὸ ὕδωρ τοῦ δήμου Ἀθηναίων. Καλὸν καὶ ὀρθὸν εἶναι τοῦτο. Ἀλλ’ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἔχει ὑποβάλει νομοσχέδιον, ἀφορῶν τὴν ἐγγύησιν τοῦ δημοσίου ὑπὲρ τοῦ δήμου Τροιζηνίων, πρὸς συνομολόγησιν δανείου μέχρι δραχμῶν 50,000. Διατί νὰ μὴ ἐπιψηφισθῇ καὶ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον; Μετὰ λύπης βλέπω, ὅτι ἐπὶ ἓξ μῆνας συνεδριάζομεν ἐνταῦθα, καὶ οὐδὲν καλὸν ἠδυνήθην νὰ τελειοποιήσω καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς ἐπαρχίας μου. Παρακαλῶ λοιπὸν, ἵνα ἐπιψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο.

§21Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εὐχαρίστως βλέπω, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις φροντίζουσι περὶ σιδηροδρόμων, περὶ ἀτμοπλοίων, καὶ ἄλλων κοινωφελῶν ἔργων. Ἀλλὰ διὰ νὰ μεταβῇ τις ἀπὸ τὰς Πάτρας εἰς τὰ Καλάβρυτα, κινδυνεύει νὰ κρημνισθῇ εἰς 400 καὶ 500 μέτρων βάραθρα, καὶ τοῦτο τὸ ἔπαθον ἐγώ.

§22Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Τώρα εὑρέθησαν ὅλα;

§23Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μετέβαινον ἀπὸ τὰς Πάτρας εἰς τὰ Καλάβρυτα, δύο δὲ ζῶα φορτηγὰ ἐκρημνίσθησαν εἰς 400 μέτρων βάθος. Περὶ τούτου ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν Βουλευτῶν Καλαβρύτων καὶ Πατρῶν, διότι ὅλοι τὸ γνωρίζουν. Πόθεν προέρχονται τὰ χρήματα, δι’ ὧν γίνονται ὅλα αὐτὰ τὰ δημόσια ἔργα; βεβαίως ἀπὸ τοὺς φόρους. Ἡμεῖς οἱ Καλαβρυτινοὶ τί εἴμεθα; εἴμεθα σκλάβοι, νὰ πληρώνωμεν διὰ τοὺς ἄλλους; Ἂν θέλητε νὰ φέρητε ἐμπόδια, θὰ φέρω καὶ ἐγὼ ἐμπόδια εἰς τὸ νερό. Εἴκοσιν ἔτη φωνάζομεν, καὶ καμμία προσοχὴ ἐκ μέρους τῶν Κυβερνήσεων δὲν δίδεται. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ πάθῃ τι εἷς δρόμος τῆς Ζακύνθου, ὁ κ. Λομβάρδος ἤθελε χαλάσει τὸν κόσμον, καὶ ἔχει δίκαιον· τὸ αὐτὸ θὰ ἔπραττε καὶ ὁ κ. Τρικούπης περὶ τῶν δρόμων τοῦ Μεσολογγίου. Οἱ κύριοι Πρωθυπουργοὶ καὶ ὁ πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἠξεύρετε τί ἔκαμαν εἰς τὰς ἐπαρχίας των· ἡμεῖς οἱ ἄλλοι ἐμείναμεν ἀπροστάτευτοι. Εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀνεχθῶ αὐτὴν τὴν κατάστασιν, καὶ θ’ ἀρχίσω γενικὴν συζήτησιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς, μέχρις ὅτου ἐπιτύχω ὅ,τι εἶναι δίκαιον καὶ νόμιμον. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵνα λάβῃ τὰ δραστηριώτερα μέτρα, ὅπως κατὰ τὸ καλοκαῖρι δυνηθῶμεν νὰ περάσωμεν ἀπ’ αὐτὸν τὸν δρόμον.

§24ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Δὲν ἔχει ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰδοποιηθῇ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν, ὅτι ὁ δρόμος μεταξὺ Πατρῶν καὶ Καλαβρύτων εἶναι εἰς ἀθλίαν κατάστασιν, καθὼς οὔτε ὁ κ. Βουλευτὴς ἔχει ἀνάγκην νὰ εἰδοποιηθῇ ἀπὸ ἐμὲ, ὅτι εἰς τὸ διάστημα τῶν 20 ἐτῶν, ἅπερ ἀνέφερεν, ἦσαν ἄλλαι Κυβερνήσεις φιλικώταται εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, αἵτινες δὲν ἠξεύρω περὶ τίνος ἐφρόντιζον. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰς τὸ ὀλιγοήμερον διάστημα, καθ’ ὃ διαχειρίζεται τὴν ἐξουσίαν, ἐφρόντισε καὶ διὰ τὸν δρόμον αὐτὸν, καὶ ἂν καὶ ἦναι τὸ πλέον δύσκολον μέρος, ἐλπίζω, ἐντὸς ὀλίγου νὰ τελειώσῃ. Ὁ ἐργολάβος ἐπροφασίζετο, ὅτι δὲν εἶχεν ἀνθρώπους, ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον· ἡ δὲ Κυβέρνησις διέταξεν ἐργάτας μὲ ἡμερομίσθιον, εἰς βάρος τοῦ ἐργολάβου.

§25Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Ἐπειδὴ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις καὶ ἡ παροῦσα Βουλὴ ἔχει διάθεσιν νὰ ἐλαττώσῃ, εἰ δυνατὸν, ὅλους τοὺς φόρους, παρακαλῶ, καθὼς ἠλαττώσατε ὅλους τοὺς φόρους, νὰ ἐλαττώσητε καὶ τὸν φόρον τὸν ἰδικόν μας, καὶ ὄχι νὰ πληρώνωμεν ἡμεῖς 25% φόρον ἐπὶ τοῦ ἐλαίου. (Θόρυβος.) Πρέπει νὰ φορολογώμεθα ὅλοι ἐξ ἴσου· ἄλλως θὰ φέρω νομοσχέδιον περὶ ἀφομοιώσεως.

§26ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ζητήσῃ τὰς ἑπομένας πληροφορίας ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ὑποβάλῃ αὐτὰς εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν προσεχῆ Σύνοδον: 1) Πόσον ποσὸν ἐξήχθη κατὰ τὴν τελευταίαν πενταετίαν σταφιδοκαρποῦ ἐκ τῆς νήσου Κεφαλληνίας, πόσον κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν ἐλαίου, καὶ τί εἰσέπραξε τὸ δημόσιον κατ’ ἔτος ἐκ τῆς πληρωμῆς τοῦ τοιούτου φόρου. 2) Τί ἠδύνατο νὰ εἰσπράξῃ τὸ δημόσιον, ά) ἐφαρμοζομένου καὶ ἐν τῇ νήσῳ Κεφαλληνίας τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν, βʹ) ἀπὸ τὸν φόρον τὸν στρεμματικόν, γʹ) ἀπὸ τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ζώων καὶ δʹ) ἀπὸ τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι αἱ πληροφορίαι αὗται εἰσὶν ἀναγκαῖαι, ἀναγκαιόταται καὶ διὰ τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὴν Βουλήν, καὶ διὰ τοὺς κατοίκους ἔτι τῶν Ἰονίων νήσων. Περιορίζομαι δὲ νὰ ζητήσω τὰς πληροφορίας ταύτας διὰ τὴν Κεφαλληνίαν, διότι δὲν γνωρίζω τί φρονοῦν οἱ λοιποὶ Βουλευταὶ τῆς Ἑπτανήσου.

§27ΤΙΝΕΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§28ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐκ τῶν πληροφοριῶν τούτων θὰ μάθῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ καὶ οἱ κάτοικοι τῶν Ἰονίων νήσων, ἐὰν ἦναι ὀρθὴ ἡ ἐπικρατοῦσα ἰδέα ὡς πρὸς τοὺς φόρους τοὺς ἐπιβαλλομένους εἰς τοὺς κατοίκους τῶν Ἰονίων νήσων, ἐὰν οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους πληρώνουν ἐκεῖ, εἰσὶν ἴσοι ἢ ἀνώτεροι τῶν φόρων τοῦ λοιποῦ Βασιλείου. Ἐγὼ δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν περὶ τούτου, διότι καὶ νῦν ἠδυνάμην ν’ ἀποδείξω εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ πόσον εἶναι ἀνώτεροι οἱ φόροι ἐκεῖνοι· ἀλλὰ πρέπει νὰ λάβω ἐπισήμους πληροφορίας ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, καθότι μ’ ὅλον ὅτι ὑπέβαλα τροπολογίαν εἰς τὸν νόμον περὶ καταργήσεως τοῦ ἐγγείου φόρου ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, οὐχ ἧττον δὲν ἠδυνήθην νὰ ὑποστηρίξω αὐτήν, μὴ ἔχων τὰς ἀπαιτουμένας πληροφορίας. Εἶναι ἀνάγκη τῶν πληροφοριῶν τούτων, διότι ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν σπουδαίως καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ φορολογικὸν ζήτημα τῆς Ἑπτανήσου, ὅπερ εἶναι τὸ ἀδικώτερον καὶ ἀνισώτερον, διότι ἐπιβαρύνεται κυρίως ἡ τάξις τῶν γεωργῶν, καθότι κατὰ τὰ ⅔ ὁ παραγόμενος σταφιδοκαρπὸς καὶ τὸ ἔλαιον παράγονται ἀπὸ τοὺς γεωργούς. Δυνάμεθα λοιπόν, ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν πληροφοριῶν, νὰ σκεφθῶμεν ὡρίμως, καὶ παρακαλῶ ἀπὸ τοῦδε τὴν Κυβέρνησιν, ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ νὰ σκεφθῇ καὶ μᾶς φέρῃ τὴν γνώμην της κατὰ τὴν προσεχῆ Σύνοδον, ὅπως ἐπιφέρωμεν θεραπείαν.

§29Σ. ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Τὰς πληροφορίας αὐτάς, παρακαλοῦμεν ἐπίσης τὴν Κυβέρνησιν, νὰ τὰς φέρῃ καὶ διὰ τὴν λοιπὴν Ἑπτάνησον.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ Βουλευταὶ Τροιζηνίας προτείνουν νὰ προηγηθῇ ἡ ά. ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐγγυήσεως τοῦ δημοσίου ὑπὲρ τοῦ δήμου Τροιζηνίων, πρὸς συνομολόγησιν δανείου μέχρι δραχ. 50,000. Ἀποῤῥίπτεται ἡ πρότασις, δι’ ἀναστάσεως. Ὁ κ. Ζαΐμης προτείνει νὰ προταχθῇ ἡ ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀποστράτων.

§31ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§32ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ συζήτησις· διότι εὐθὺς ὡς ὑπάρξῃ συζήτησις, θὰ ζητήσω νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§33Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Οὐδεὶς λόγος μὲ κάμνει νὰ ἀντιταχθῶ κατὰ τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀξιωματικούς, διότι ἡ ἐπιθυμία μου εἶναι νὰ ἐπανέλθουν ἤδη. Ἀλλὰ μοὶ ἔκαμεν ἀγωγὴν τὸ δημόσιον, καὶ εἶμαι εἰς τὰ δικαστήρια· ὥστε δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ πρότασιν, ἥτις ἀντιβαίνει εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν δικαστηρίων.

§34ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι πάντες ἀναγνωρίζουσιν, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ νομοθετικόν τι μέτρον περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ὅτι τοῦτο ἀναγνωρίζει καὶ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας. Ἀφοῦ ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι, ἂς ἀναγνωσθῇ σήμερον εἰς πρώτην συζήτησιν καὶ αὔριον εἰς δευτέραν, κατὰ δὲ τὴν τρίτην δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν τὰς ἀντιῤῥήσεις.

§35Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πολὺ καλά, δέχομαι.

§36ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Θὰ συζητήσωμεν......

§37ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ζητοῦμεν τοῦτο, εἶναι, ὅτι ἐὰν δὲν ἀναγνωσθῶσι νομοσχέδιά τινα εἰς ά. καὶ βʹ. συζήτησιν, τοῦτο εἶναι ταυτόσημον μὲ τὴν ἀπόῤῥιψιν τῶν νομοσχεδίων, διότι ὁ χρόνος δὲν ἐπιτρέπει μετὰ δύο ἡμέρας νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ά. συζήτησιν. Δὲν φρονῶ, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς δὲν παραδέχεται κατ’ ἀρχὴν τὸ νομοσχέδιον· ἀλλὰ βεβαίως θέλει νὰ τὸ τροποποιήσῃ. Διὰ νὰ δυνηθῶμεν ὅμως νὰ τὸ ψηφίσωμεν τροποποιημένον, πρέπει νὰ γείνῃ ἀπροσκόπτως ἡ ά. καὶ ἡ βʹ. ἀνάγνωσις, καὶ κατὰ τὴν γʹ. δύναται ἕκαστος νὰ φέρῃ τὰς παρατηρήσεις του· διότι ἄλλως εἶναι ὡς εἰ τὸ ἀπεῤῥίπτομεν ἀπὸ τοῦδε.

§38ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νομοσχεδίου, διότι ὑπάρχει νόμος πάγιος καὶ ἀποφάσεις τῶν δικαστηρίων, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἄλλας διατάξεις. Ὁ πάγιος νόμος προβλέπει ἂν ἔχουν ἀνικανότητα ἢ ἱκανότητα.

§39ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Κατσανδρῆ ἀποβλέπει εἰς διαγραφὴν ἑνὸς ἄρθρου.

§40ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Εἶναι περιττὸς ὁ νόμος.

§41ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ νόμος δὲν εἶναι περιττὸς, διότι αἱ ἀποφάσεις αἱ δικαστικαὶ ἀποβλέπουν μόνον εἰς τὴν χρηματικὴν ἀποζημίωσιν· ὡς πρὸς αὐτὴν δὲ μόνον ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἀποφάσεων ἐπιβάλλεται εἰς τὸ δημόσιον, ὄχι ὅμως καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐπάνοδον τῶν ἀποστράτων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Δὲν πρέπει δὲ κανὲν δημόσιον νὰ πληρώνῃ αἰωνίως ἀνθρώπους, οἵτινες θὰ τρέχουν εἰς τοὺς δρόμους. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου πρόκειται νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν τακτικὴν ὁδὸν, νὰ ὑπαχθῶσι καὶ οἱ ἀποστρατευθέντες εἰς τὰς στρατιωτικὰς διατάξεις, εἰς τὰς ὁποίας ὑπάγονται ὅλοι οἱ ἄλλοι ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ νὰ ὑποχρεωθῶσιν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν εἰς αὐτοὺς ἐπιβαλλομένων καθηκόντων· διότι ὅπως ἔχουν ἤδη τὰ πράγματα, εὑρίσκονται οὗτοι εἰς ὅλως ἐξαιρετικὴν θέσιν, διότι πληρώνονται χωρὶς νὰ προσφέρουν ὑπηρεσίαν, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν, εἰμὴ διὰ νόμου νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις των. Αὐτὸ σκοπεῖ τὸ νομοσχέδιον, νὰ μὴ ἔχωμεν δηλ. ἀνθρώπους εὑρισκομένους εἰς ἐξαιρετικὴν θέσιν.

§42ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη αὐτοῦ τοῦ νόμου, διότι δὲν ἐστηρίζετο εἰς νόμον ἡ εἰς ἀποστρατείαν κατάταξίς των.

§43Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη τοῦ νόμου τούτου, τοῦτο τὸ ἐμελέτησαν διάφοροι νομομαθεῖς σπουδαῖοι, ἐπίσης καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν κ.κ. Βουλευτῶν, ὅλη δὲ ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος εἰς τοῦτο. Ἐὰν ὁ νόμος ἦτο περιττὸς, κατὰ τὰς ἰδέας τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ, δὲν βλάπτει πάλιν τίποτε τὸ περιττόν· ὥστε δὲν πρέπει νὰ παρεμβάλλῃ προσκόμματα καὶ νὰ θέλῃ νὰ ἔχωμεν εἰς ἀνώμαλον κατάστασιν τόσον μέγαν ἀριθμὸν ἀξιωματικῶν.

§44ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς αʹ. συζήτησιν, τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν τεθέντων εἰς ἀποστρατείαν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ΧΟΔ νόμου.)

§45ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἰς μίαν διάταξιν, ἥτις ὑπάρχει ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ. Κατ’ αὐτὴν, λαμβάνεται πρόνοια περὶ τῶν εἰς ἀποστρατείαν τελευταῖον τεθέντων. Ἀλλὰ πρὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ νόμου ἐκείνου καὶ ἄλλοι ἐτέθησαν εἰς ἀποστρατείαν, δίκαιον δὲ εἶναι, νομίζω, νὰ συμπεριληφθῶσι καὶ ἐκεῖνοι εἰς τὸ μέτρον, δι’ εἰδικῆς διατάξεως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ.

§46ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅσοι ἐδικαιώθησαν δι’ ἀποφάσεων δικαστικῶν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὴν βʹ. συζήτησιν θὰ ληφθῇ αὐτὸ ὑπ’ ὄψιν Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, θέλω σᾶς εἴπει ὀλίγα, διότι τῷ ὄντι τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη, καὶ ἡμεῖς ἐκουράσθημεν. Θέλω σᾶς εἴπει ὀλίγα, διότι ἡ κυβέρνησις σιωπᾷ· ὅταν ἦτον ἀντιπολίτευσις, εἶχε λόγους πολλοὺς, διότι ἦτο εἰς τὸ στάδιον τῶν ὑποσχέσεων, ἤδη δὲ εἰς τὸ στάδιον τῶν πράξεων δὲν ὁμιλεῖ, διότι βεβαίως ἡ δύναμις τῶν πράξεων, ἣν ἔχει ἤδη, εἶναι ἰσχυροτέρα. Καὶ δὲν σκοπεύω, λέγων ταῦτα νὰ ὁμιλήσω περὶ συναλλαγῶν, καί τοι τὸ πᾶν ἐγένετο ἀνάστατον· δὲν σκοπεύω νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἔφθασεν ὁ στρατὸς δι’ ἀπείρων καὶ συνεχῶν καὶ ἀδιακόπων μεταβολῶν καὶ μετατοπίσεων, δὲν σκοπεύω νὰ εἴπω, ὅτι ἀκολουθεῖτε τὴν κυβέρνησιν διὰ πλάγιόν τινα λόγον. Ἡ κυβέρνησις σιωπᾷ, διότι ἔχει πεποίθησιν ἄκραν πρὸς ὑμᾶς καὶ ὑμεῖς πεποίθησιν ἄκραν πρὸς αὐτὴν καὶ ὑπακοήν· εἶναι πεποίθησις, καὶ τὴν σέβομαι. Κύριοι, ἐπειδὴ ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ὁμιλεῖ ὡς ὑπουργὸς, ἀκούσατέ τον ὡς ἀντιπολιτευόμενον, διὰ νὰ ἴδητε ἐὰν ὡς ἀντιπολιτευόμενος δὲν ἦναι ἐναντίος τοῦ ὑπουργοῦ καταφανῶς. Ὅταν ἄλλοτε ἠρώτησα τὸν κ. πρωθυπουργὸν διατί ἀντὶ 19,000 στρατοῦ, τὸν ὁποῖον ἐθεώρησεν ἀναπόφευκτον καὶ ὡς τὸν πυρῆνα μεγαλειτέρας δυνάμεως, διατί ἤδη μετεβλήθη, καὶ τὴν δύναμιν αὐτὴν τὴν περιώρισεν εἰς 17,000, ἐλάσσονα καὶ τῆς δυνάμεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν εἴχομεν εἰς τὰ 1876; Ἰδοὺ τί μοὶ ἀπήντησεν. «Καὶ πῶς ἀπεδέχθημεν τοῦτο; ὡς κυβέρνησις; Τὸ ἀπεδέχθημεν ὡς ἀντιπολίτευσις. Καὶ ποία εἶναι ἡ διαφορά; Ἡ διαφορὰ εἶναι, ὅτι αἱ ἀντιπολιτεύσεις δὲν δύνανται νὰ ἀντιτάσσωνται πάντοτε καὶ ἐν πᾶσιν εἰς τὰς κυβερνήσεις· ὅτι αἱ ἀντιπολιτεύσεις ἐπιζητοῦσι τὴν πτῶσιν τῶν κυβερνήσεων, ἀλλ’ ὅταν δὲν ἐπιτυγχάνωσιν αὐτὴν, δὲν δύνανται ἐπὶ παντὸς ζητήματος νὰ φέρωσι τὸν ἀγῶνα καὶ ἀντιτάττωσιν ἴδιον αὐτῶν σύστημα. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν περίοδον τῆς Βουλῆς ἐπράξαμεν πᾶν ὅ,τι ἦτο ἐφικτὸν, ἵνα ἀνατρέψωμεν τὴν τότε κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας τὴν ἐξακολούθησιν ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν κοινῶν ἐθεωροῦμεν ἐπιβλαβῆ. Ἐδέχθημεν δὲ καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ τὴν ἐξουσίαν, ἐν τῇ βεβαιότητι, ὅτι δὲν ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ διατηρήσωμεν αὐτὴν, διότι ἐθεωροῦμεν, ὅτι εἴχομεν τὸ καθῆκον μηδὲν νὰ παραλείψωμεν, ὅπως ἐπέλθῃ μεταβολὴ κυβερνητικοῦ συστήματος· ἀλλ’ ἀπετύχομεν καὶ ὡς ἀντιπολίτευσις καὶ ὡς κυβέρνησις. Μετὰ τὴν ἀποτυχίαν δι’ ἡμῶν ὡς κυβερνήσεως, δὲν ἐφέραμεν ἀντιῤῥήσεις εἰς τὰ σχέδια τῆς κυβερνήσεως, οὐχὶ ὡς πρὸς τὰ θεμελιώδη, ἀλλ’ ὡς πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα, ἐνῷ εἴχομεν διάφορον περὶ αὐτῶν γνώμην, δὲν ἐθεωροῦμεν ὅμως, ὅτι θὰ ἐπήνεγκον καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ τόπου. Ἡ κυβέρνησις τότε ἔφερεν εἰς τὴν Βουλὴν σύστημα στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπεκάλεσε προσωρινόν. Ἡμεῖς παρεστήσαμεν, ὅτι δὲν ἦτο ἡ ὥρα εἰς ψήφισιν προσωρινοῦ σχεδίου· ὅτι ὤφειλεν ἡ Βουλὴ, ἐν τῇ καταστάσει τῇ τότε τῆς χώρας, νὰ κανονίσῃ τὰ τοῦ στρατοῦ διαρκέστερον. Ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις ἐπέμενεν, ὅπως κανονισθῶσι τὰ τοῦ στρατοῦ προσωρινῶς· ἐπεκράτησε δὲ ὡς πρὸς τοῦτο. Εἰς τὸν προσωρινὸν ἄρα κανονισμὸν, οὗ τὰς βάσεις ἐδέχθησαν ἀναγκαζόμενοι, διότι ἡμεῖς, μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς παρ’ ἡμῶν σχηματισθείσης Κυβερνήσεως, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν ἀξίωσιν, ὅπως σύστημα ἡμέτερον γένηται δεκτόν.....» Λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς κυβερνήσεώς του καὶ τὴν ὑποβολὴν ἐκ μέρους ἡμῶν τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, ἀποτυχὼν νὰ μᾶς ῥίψῃ, ἠναγκάσθη νὰ ὑποκύψῃ καὶ νὰ παραδεχθῇ τὰς διατάξεις τοῦ προσωρινοῦ αὐτοῦ ὀργανισμοῦ καὶ νὰ δεχθῇ κατ’ ἀνάγκην τὸ σύστημά μας, τὸ ὁποῖον ὅμως αὐτὸς ἀπέκρουε καὶ ἀποκρούει. Εἶναι ἀκριβὲς τοῦτο, κύριοι, ἢ οὔ; Κατὰ τὸ 1878 παρουσιάσαμεν ἡμεῖς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ εἴπομεν: «Ἐλπίζομεν, ὅτι τὸ ζήτημα μίαν τινὰ λύσιν θὰ λάβῃ συντόμως, ὅτι τὸ ἑπόμενον ἔτος θέλομεν δυνηθῆ νὰ ζήσωμεν ἐν ὁμαλῇ καταστάσει καὶ μὲ προϋπολογισμὸν τακτικὸν, ὅτι τὸ ἑπόμενον ἔτος θέλει εἶσθαι ἔτος εἰρήνης· ἑπομένως ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον σᾶς ὑποβάλλομεν, ἀντιπροσωπεύει τὴν πολιτικήν μας, τὰς ἰδέας μας αὐτάς. Διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ 1879 εἶναι ἀρκετὸς ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ὑπεβάλομεν ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, 13 ἑκατομμύρια τροφοδοτοῦντα καὶ μισθοδοτοῦντα στρατὸν 18,000 ἀνδρῶν εἶναι ὅ,τι ἔχομεν ἀνάγκην.» Λοιπὸν τὸν ἀριθμὸν τῶν 18,000, κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τὸν ἰδικόν μας, ἐθεώρησε δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ ὡς πυρῆνα μεγάλης δυνάμεως. Ἰδοὺ ὁ κύριος Τρικούπης τί λέγει περὶ ἐφέδρων. «Ὡς πρὸς τὸν μόνιμον ὅμως στρατὸν συμφωνῶ πληρέστατα, ὅτι πρέπει νὰ ὀργανωθῇ διὰ τρόπου, ὅστις θέλει μᾶς παράσχει τὰ μέσα, ἵνα ἐνεργήσωμεν εὐθὺς ὡς ἐπιστῇ ἡ ὥρα, καὶ πρὸς τοῦτο βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν, ὅτι θὰ ἐπαρκέσωσι τὰ συνήθη ἔξοδα τοῦ πρὸ τῆς τελευταίας ἐν Ἀνατολῇ κρίσεως προϋπολογισμοῦ τῆς Ἑλλάδος. Πρὸ τῆς τελευταίας κρίσεως ἡ Ἑλλὰς παρεγνώρισε τὸ μέγα αὑτῆς ἐθνικὸν καθῆκον, καὶ περὶ τούτου εἶναι οἱ πάντες ἤδη σύμφωνοι, καὶ περὶ τούτου οὐδεὶς πλέον σήμερον ἐπιζητεῖ νὰ ῥίψῃ λίθον ἀναθέματος ἐπὶ τὸν ἄλλον. Πάντες ἀναγνωρίζουσιν, ὅτι μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ὁ κίνδυνος ἐγένετο καταφανὴς, ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχεν ἐννοήσει τὴν σημασίαν τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ συμβαινόντων, οὐδὲ τὰς συνεπείας τῶν συμβαινόντων τούτων. Σήμερον οἱ πάντες ἀναγνωρίζουσιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἀνεξαρτήτως τῶν ἐσωτερικῶν αὑτῆς πραγμάτων, ἔχει τὸ καθῆκον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἐν Βερολίνῳ παρεγνώρισεν· ἔχει τὸ καθῆκον νὰ ἐργάζηται ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ὅλου ἑλληνισμοῦ, καὶ ἐκτελεστὴς τῶν θελήσεων αὐτοῦ, καὶ διεκδικητὴς τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ. Τοιαύτη πολιτικὴ δὲν δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἄνευ χρηματικῶν θυσιῶν, καὶ διὰ τοῦτο ὁ τακτικὸς προϋπολογισμὸς τῆς Ἑλλάδος, ὁ ἀφορῶν εἰς τὰ δύο ὑπουργεῖα, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν, βεβαίως ἔσται προϋπολογισμὸς ἄλλος ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἐγνωρίζομεν πρὸ ὀλίγων ἐτῶν. Ὁ προϋπολογισμὸς, ὁποῖον ὑπέβαλεν αὐτὸν ὁ Πρωθυπουργὸς, παρέχει ὅλα τὰ μέσα πρὸς συντήρησιν δυνάμεως ἐπαρκοῦς εἰς ὀργάνωσιν στρατοῦ. Ἀλλὰ βεβαίως ὁ στρατὸς θέλει ὀργανωθῆ οὕτως·— καὶ περὶ τούτου ὁμιλῶ ἐπὶ ἁπλῇ εἰκασίᾳ, πεποιθὼς ὅμως εἰς τὰς ἐνεργείας τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν — ὥστε νὰ δύνηται διὰ τῆς ἐφεδρείας νὰ φέρηται εἰς δύναμιν πολὺ ἀνωτέραν τῆς διὰ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ κανονιζομένης. Θέλομεν τακτικὸν προϋπολογισμὸν στρατοῦ 18 περίπου χιλιάδων ἀνδρῶν· ἀλλὰ τὰ στελέχη αὐτοῦ τοιαῦτα, ὥστε νὰ δύνηται ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ διπλασιασθῇ ὁ στρατὸς οὗτος». Ὁ στρατὸς λοιπὸν, τὸν ὁποῖον παρεδέχθημεν ἐκ συμφώνου τότε μετὰ τοῦ νῦν κ. Πρωθυπουργοῦ, εἶναι ὁ στρατὸς τῶν 18000 ἀνδρῶν. Διατί, ἐρωτῶ καὶ πάλιν, ἡ σημερινὴ μεταβολή; διατί, ἂν ὄχι ὡς πρὸς τὸ ποσὸν τῶν χρημάτων, ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ προτείνει νὰ ὑποβιβασθῶμεν εἰς κατωτέραν θέσιν καὶ τοῦ 1876; ποῖος ἄλλος ἦτον ὁ σκοπὸς τότε καὶ ποία ἄλλη ἦτον ἡ ἀνάγκη; ἢ νομίζετε, ὅτι ἤδη ἔπαυσαν οἱ λόγοι καὶ αἱ αἰτίαι; ἢ νομίζετε ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς δυνάμεθα νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς στρατὸν ὀλιγώτερον καὶ χειρότερον τοῦ 1876 καὶ μὲ παντελῆ ἔλλειψιν ναυτικοῦ; Διότι, ἐὰν ἐνθυμῆσθε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπεσχέθη νὰ σκεφθῇ περὶ ναυτικοῦ μετὰ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἤθελε χρησιμεύσει ἡ βάσις ἑνὸς μεγάλου δανείου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ στηριχθῇ ἡ σύστασις καὶ ἀνάπτυξις τοῦ ναυτικοῦ· ἀλλὰ τὸ ἰσοζύγιον τοῦτο σᾶς ἄφησεν ἤδη ὑγείαν, ἀπώλετο, δὲν ἠξεύρω διὰ πόσα ἔτη τὸ ἐνεταφίασεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ὅταν ἐγένετο, κύριοι, ἡ συζήτησις τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ὡς πρὸς ὅλα τὰ ζητήματα ταῦτα ὡμίλησεν· ἀκούσατε τί εἶπε προχθὲς, ὅτε μᾶς ἐζήτησε τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐζητήσαμεν κατὰ προτίμησιν καὶ ἐπεμείναμεν ἀποδείξαντες τὴν ἀνάγκην. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν: εἶναι ἀδύνατον νὰ γείνῃ τοῦτο, διότι ἐπὶ τοῦ στρατολογικοῦ νόμου στηρίζεται ἡ βάσις τῆς πολιτικῆς μου, καὶ ἑπομένως ὁ προϋπολογισμός. Ἀλλ’ ὅταν εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, τότε, περὶ τούτου ἐγένετο λόγος, ἐπαναλαμβάνω, ἰδοὺ τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. «Ἀλλ’ ἡ σκέψις αὕτη δὲν μοὶ φαίνεται ὀρθή, διότι κατ’ οὐδὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ὁ περὶ στρατολογίας ψηφισθεὶς ἐκεῖνος νόμος. Ὁ νόμος περὶ στρατολογίας ὁρίζει κατὰ τίνα τρόπον θέλουσι στρατολογηθῆ οἱ ἄνδρες, δι’ ὧν θὰ πληρωθῶσιν αἱ τάξεις τοῦ στρατοῦ· ἐὰν δὲ θέλωσι στρατολογηθῆ κατὰ τὸν τρόπον, ὃν ὁρίζει ὁ παρ’ ἡμῶν ἐσχάτως ψηφισθεὶς νόμος, ἢ ἐὰν θέλωσι στρατολογηθῆ κατὰ τὸν τρόπον, ὃν ὁρίζει τὸ νομοσχέδιον τὸ πρὸ ὀλίγου ἀναγνωσθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, τοῦτο οὐδὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ὀφείλουσι νὰ μορφωθῶσι τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ καὶ νὰ διαταχθῶσι τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ καὶ τῆς παιδεύσεως αὐτοῦ». Καὶ τὸ λέγω ἐπιμένων εἰς τοῦτο, διὰ νὰ μὴ χρησιμεύσῃ ὡς πρόφασις, ὅτι ἡ Βουλὴ δῆθεν δὲν ἔδωκε τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως βαδίσῃ. Κατὰ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν, ὁ νόμος ὁ περὶ στρατολογίας δὲν ἐμποδίζει τὴν ψήφισιν τοῦ ὀργανικοῦ νόμου, ἑπομένως ἠδύνατο νὰ συζητηθῇ ἀνεξαρτήτως ὁ εἷς νόμος μετὰ τὸν ἄλλον· ἤδη ὅμως ὑπάρχει ἀναπόφευκτος ἀνάγκη, λέγει, νὰ συζητηθῇ ὁ νόμος ὁ στρατολογικὸς πρῶτον, ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς καὶ κατόπιν ὁ προϋπολογισμός. Κύριοι, θέλω νὰ προσθέσω μικρὰν ἔτι παρατήρησιν, ἀκολουθῶν πάντοτε τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν, ὅστις κατηγόρει τότε τὸν ὀργανισμὸν ἡμῶν ὡς μὴ προνοοῦντα μήτε περὶ πυροβολικοῦ πολιορκίας, μήτε περὶ πυροβολικοῦ παραλιακοῦ, μήτε περὶ πυροβολικοῦ τοπομαχικοῦ φρουρίου πολιορκίας κλπ. καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμιζεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς τότε, ὅτι ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς ἔπρεπε νὰ πέσῃ, καὶ κατηγόρει τὸν κ. Μπούμπουλην, διότι δὲν ἤλπιζεν ἀπὸ ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν συντάσσοντα ὀργανισμὸν περὶ πυροβολικοῦ νὰ λησμονήσῃ τὸ παραλιακὸν πυροβολικόν, ἀλλ’ οὐδὲν τούτων βλέπω ἤδη εἰς τὸν ἐδικόν του ὀργανισμόν· διατί; Καὶ τελευταῖον, κύριοι, ὁμιλῶν περὶ τῆς συγκροτήσεως τοῦ στρατοῦ ἔλεγεν ὁ κ. πρωθυπουργός: «Θέλομεν νὰ καταρτίσωμεν δύναμιν ἐν εἰρήνῃ 18 ἢ 19 χιλιάδων ἀνδρῶν. Ταύτην δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ καταρτίσωμεν, ἐὰν τὸ ἥμισυ τοῦ στρατοῦ σύγκηται ἐξ ἀνδρῶν, οἵτινες μετὰ ἑξάμηνον ὑπηρεσίαν, ἤτοι εὐθὺς ὡς κατασταθῶσι χρήσιμοι, ἀπέρχονται.» Λοιπὸν ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ἐθεώρει τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν κατηρτίζομεν ἡμεῖς καὶ ἥτις συνεκροτεῖτο ἀπὸ 6 τοὐλάχιστον χιλιάδας πεζοὺς, δὲν ἐθεώρει δύναμιν σπουδαίαν, διότι μετὰ 6 μῆνας ἓν μέρος τὸ περιπλέον ἓξ χιλιάδων ἤθελον ἐπανέλθει εἰς τὰς ἑστίας των· ἤδη ὅμως ὁ κ. πρωθυπουργὸς καυχᾶται, διότι τὴν δύναμιν τὴν περιώρισεν εἰς 1800 ἄνδρας, καὶ οἱ περιπλέον συγκροτοῦνται ἐπίσης ἀπὸ στρατιώτας ἑξαμήνους· βλέπετε ποία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ πρωθυπουργοῦ καὶ ἀντιπολιτευομένου Τρικούπη. Λέγω δὲ ταῦτα, διὰ νὰ ἐκτιμήσητε σεῖς πρὸ πάντων τὴν ἀξίαν τῶν παρατηρήσεων, τῶν ἀποφθεγμάτων, τῶν μορφῶν, τὰς ὁποίας ἐνίοτε μετὰ στόμφου ἀποτείνει ἐναντίον ἄλλων, ἀδιαφορῶν περὶ τῆς ἀληθείας ἢ μᾶλλον μετὰ περισσοτέρου στόμφου, ὁσάκις περισσότερον ἀντιφάσκει πρὸς ἑαυτὸν καὶ ἀπομακρύνεται τῆς ἀληθείας. Ἀλλὰ, κύριοι, ὁ κ. πρωθυπουργὸς λέγει: θέλετε νὰ κατασκευάσωμεν στρατὸν εἰς τὸ χαρτὶ, ὅπως εἶναι ὁ ἰδικός σας; καθ’ ὅν ἐμπεριεῖχε στρατιώτας ἕκαστος λόχος ἀνὰ 30 μόνον; τοὺς εἶδα, λέγει, μὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου. Καὶ ὅμως, κύριοι, ἠξεύρετε πόσος ἦτο ὁ στρατὸς ὁ ὑπὸ τὰ ὅπλα κατὰ τὴν 1 Ἰανουαρίου 1879; 1880; ἠξεύρετε πόσος ἦτον, ὅτε δηλ. ἀπελύθησαν οἱ ἐθνοφύλακες κατὰ τὴν 1 Μαρτίου 1880; 14,560, καὶ αὐτὸν τὸν στρατὸν ὀνομάζουν στρατὸν εἰς τὸ χαρτί· θὰ ὀνειρεύωνται, διότι ὁποιανδήποτε θέλετε κάμει διαίρεσιν, 14,560 διανεμόμενοι μεταξὺ 24 ταγμάτων, δὲν ἀποτελοῦσι τόσον ὀλίγον ἀριθμὸν, ὅσον οἱ κύριοι λέγουν. Ὅ,τι λοιπὸν σᾶς εἶπον περὶ στρατοῦ οἱ κύριοι ὑπουργοὶ, ὅ,τι σᾶς εἶπε περὶ ἀριθμοῦ στρατοῦ ὁ κ. πρωθυπουργὸς, εἶναι ἀντίθετα πρὸς τὰ ὑπάρχοντα, δὲν εἶναι δὲ ἀκριβῆ πρὸς τὰ πράγματα. Ἀλλὰ, κύριοι, θέλετε, σᾶς εἶπον, νὰ ἀκολουθήσωμεν τὸ σύστημα αὐτὸ, τοῦ ὁποίου τὸ ὀλιγώτερον κακὸν ἦτο, ὅτι οἱ στρατιῶται δὲν ἤρχοντο, ὅτι οἱ κληροῦχοι ἀπέφευγον νὰ καταταχθῶσιν, ὅτι δὲν εἴχετε παρὰ ὀνόματι στρατιώτας, ἐνῷ στρατιώτας πράγματι δὲν εἴχετε· δὲν εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, κύριοι, καὶ ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι κατὰ τὰ 1873 ἔλειψαν μόνον 360 περίπου, κατὰ τὸ 1874 ἔλειψαν μόνον 382, κατὰ τὸ 1875 ἔλειψαν μόνον 450, κατὰ τὸ 1876 ἔλειψαν μόνον 600, κατὰ τὸ 1877, 850 καὶ κατὰ τὸ 1878, 1200, κατὰ τὸ 1879, 2000· ἡ διαφορὰ αὕτη τοῦ 1879 εἶναι, διότι δὲν εἶχε γείνει ἡ κλήρωσις· διότι κατὰ τὸ 1878 καὶ 1879 ὑπῆρξαν ἔφεδροι καὶ ἐθελονταὶ πλεονάζοντες, ἐλθόντες ὄχι ἵνα ὑπηρετήσουν ὡς στρατιῶται, ἀλλὰ διότι ἐνόμιζον, ὅτι ὑπηρετοῦν τὴν μεγάλην ἰδέαν, ὅτι πρόκειται νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των ὑπὲρ τῆς πατρίδος; καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ ὅλα τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης ἔτρεξαν καὶ κατετάχθησαν ἐθελονταὶ, καὶ ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι ἐδυσκολευόμεθα νὰ δεχθῶμεν περισσοτέρους, διότι εἶχον πληρωθῆ τὰ σώματα. Ἀφοῦ λοιπὸν εἶχον πληρωθῆ τὰ σώματα, ἦτο ἀδύνατον νὰ καλέσωμεν καὶ ἄλλους, ὁ προϋπολογισμὸς μᾶς τὸ ἀπηγόρευε, διότι δὲν εἴχομεν νὰ τοὺς πληρώσωμεν· ἄλλως ἐφηρμόζομεν νόμον, τὸν ὁποῖον εὕρομεν, δὲν εἰσηγάγομεν ἡμεῖς. Ἰδοὺ πόθεν ἡ διαφορά. Ἀλλὰ, κύριοι, μήπως ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν ἐργασίαν καλλιτέραν οἱ κύριοι ὑπουργοί; ἕνα μῆνα τί ἔπραξαν; ἠλλάξαμεν σύστημα, δὲν ἐπρόκειτο ὅμως δι’ αὐτοῦ νὰ θεραπεύσωμεν ἀνάγκην· ἡ ἀνάγκη μὲν αὕτη ἐθεραπεύθη ἀπὸ τὸν περὶ στρατολογίας νόμον, ἔχει ἄλλον σκοπὸν, ἄλλως ὁπωσδήποτε ἡ καθυστέρησις ὑφίσταται ἡ ἰδία, καὶ δὲν πιστεύω, ὅτι καὶ ἡ νέα μεταβολὴ καὶ ἡ ἐλάττωσις τῆς θητείας δὲν θὰ ἔχῃ καθυστέρησιν. Ἀλλὰ ποία ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἡμῶν καὶ ἐκείνου τῆς κυβερνήσεως; ἡ ἐλάττωσις κατὰ 2,500 γίνεται εἰς τοὺς στρατιώτας, εἰς τὰ χρήματα ὅμως δὲν ὑπάρχει διαφορὰ καμμία, καὶ νομίζω κακῶς ὑπελογίσθησαν ὅσα ὑπελογίσθησαν περὶ τούτου εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ἐὰν καλλίτερα ὑπολογισθῶσι τὰ ἔξοδα τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῆς παρούσης κυβερνήσεως, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι οὐδεμία ὑπάρχει διαφορά, διότι οἱ προσελευσόμενοι κατὰ τὸν περὶ στρατολογίας νόμον ἀναβαίνουσιν εἰς 6,000 ἐφέτος· ἂν ἡ κυβέρνησις λάβῃ 1,500 κατὰ τόν περὶ στρατολογίας νόμον, μένουν 4,500, οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπηρετήσωσιν ἀνὰ 6 μῆνας 4,250 ἀνὰ 6 μῆνας, περιορίζονται εἰς 2250 κατ’ ἔτος, διὰ 2,250 δὲ, ἀπαιτοῦνται ἔξοδα οὐχὶ 400,000 δραχ. ἀπαιτοῦνται 700,000 περιπλέον δραχ. διότι δι’ ἕκαστον στρατιώτην πληρώνομεν 26 δραχ. καὶ 40 λεπτὰ κατὰ μῆνα, ἑπομένως οἱ 2,250 θέλουν 700,000 δραχ. περιπλέον· ὥστε εἰς τὸν προϋπολογισμὸν πρέπει νὰ προσθέσητε ἀκόμη 300,000 δραχμῶν καὶ ὅσα ἄλλα δὲν ὑπελογίσαμεν ὡς ἔξοδον, τὸ ὁποῖον θέλει προστεθῆ ἐκ τῆς μὴ ἀποπληρωμῆς τῆς καταθέσεως, ὡς ἐκ τῆς ὀλιγοχρονίου ὑπηρεσίας τοῦ στρατιώτου, ὅστις εἰς ἕξ μῆνας δὲν ἔχει τὸν καιρὸν νὰ συμπληρώσῃ τὴν κατάθεσίν του· θὰ ἐπιβαρύνῃ ἑπομένως τὸ δημόσιον· λοιπὸν προϋπολογισμὸν ἔχομεν τὸν αὐτὸν, καίτοι ἔχομεν ὀλιγώτερον στρατόν. Ἠξεύρετε πόθεν προέρχεται ἡ ταυτότης αὕτη μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἡμετέρου καὶ ἐκείνου τῆς παρούσης κυβερνήσεως; Ἡμεῖς παραδεχόμεθα 5,600 περίπου ἄνδρας ἀποτελέσοντας τὴν δύναμιν τοῦ πεζικοῦ· 5,600 ἄνδρες γυμναζόμενοι, διδασκόμενοι, δύνανται νὰ χρησιμεύσουν πρὸς ὑποστήριξιν καὶ διδασκαλίαν ἀπείρων, ἀγυμνάστων, νὰ ὁδηγήσωσιν αὐτοὺς εἰς τὸν πόλεμον, καὶ ἐὰν τοὺς ἀγυμνάστους αὐτοὺς νέους συνοδεύσητε μὲ παλαιοὺς στρατιώτας, εἶναι δυνατὸν νὰ διπλασιάσητε, νὰ τριπλασιάσητε τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ. Τοῦτο εἶναι οὐσιῶδες. Εἴδομεν εἰς τὴν Γαλλίαν, ὅτε συνεδυάσθη ἓν τάγμα πρὸς 2 τάγματα νέων, ὁποῖα ἐπῆλθον ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Ἔχοντες λοιπὸν 6,000 καλοὺς στρατιώτας, ἠμποροῦμεν νὰ προσθέσωμεν καὶ ἑτέρας 15,000 καὶ πλείονας, βέβαιοι ὄντες, ὅτι οὕτω θὰ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν στρατὸν ἑδραῖον καὶ χρήσιμον· ἀλλ’ ἀντὶ τούτου περιορίζετε τὸν στρατὸν εἰς 1800 στρατιώτας· πόσους; θὰ προσθέσητε ἐν ἀνάγκῃ; καὶ τοὺς τριπλασίους ἂν προσθέσητε, ὅλη ἡ δύναμίς σας θὰ ἦναι 5,000· ἰδοὺ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ ἡμετέρου καὶ τῆς παρούσης κυβερνήσεως. Ἐν ἀνάγκῃ ἡμεῖς ἔχομεν στρατὸν ἕτοιμον, γεγυμνασμένον, δυνάμενον ν’ ἀντιταχθῇ προσωρινῶς τοὐλάχιστον· ὁ ὀργανισμὸς τῆς νῦν κυβερνήσεως ἐλαττοῖ τὸν ἀριθμόν, διότι, κύριοι, ὁ στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας εἶναι ἁπλῶς ἔνοπλοι ἄνδρες, δὲν εἶναι στρατός· ὁ στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας δὲν ἔχει οὔτε γύμνασιν, οὔτε συνοχήν τινα, οὔτε μέσα διὰ νὰ σχηματισθῇ, διότι ἡ ὑπηρεσία ἡ ἀδιάκοπος δὲν τῷ χορηγεῖ πρὸς τοῦτο καιρόν· ἑπομένως αὐτὸς ὁ στρατὸς δὲν δύναται νὰ σᾶς χρησιμεύσῃ. Ἐν ἀνάγκῃ θέλετε πληρόνει στρατὸν, καὶ στρατὸν δὲν θέλετε ἔχει, καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας ποτὲ δὲν ἦλθον εἰς συνάφειαν μὲ τοὺς στρατιώτας, ποτὲ δὲν ἐγύμνασαν, ποτὲ δὲν ἐδίδαξαν τίνι τρόπῳ θ’ ἀποκατασταθῶσι καλοὶ ἀξιωματικοὶ, δυνάμενοι νὰ ὁδηγήσουν ἐν πολέμῳ στρατόν. Κύριοι, ὁ ὀργανισμὸς, κατ’ ἐμὲ, δὲν εἶναι ἄξιος τῆς τιμῆς, τὴν ὁποίαν ἀπολαμβάνει, δὲν ἤξιζε νὰ συζητηθῇ ὅσον συζητεῖται παρὰ ἐκτὸς ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἀποδειχθῇ ἀνεφάρμοστος καὶ γελοῖος. Ἀλλὰ τὸ σπουδαῖον αὐτοῦ θὰ ἐξετάσω διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι ἐφαρμοζόμενος, ὡς ὑπεβλήθη, θέλει καταστρέψει τὸν νόμον περὶ στρατολογίας καὶ θέλει καταστήσει ἀδύνατον τὴν στρατολογίαν ἐν Ἑλλάδι, ὡς τὸ ἔθνος τὴν ἐννοεῖ, νὰ γυμνασθῇ δηλαδὴ ὅλον εἰς τὰ ὅπλα καὶ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς σπουδαίας ἀνάγκας τῆς πατρίδος· εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ τοῦτο, ἂν ἐφαρμοσθῇ ὁ ὀργανισμὸς αὐτός; Ὄχι· τὸ 19 ἄρθρον ἀρκεῖ νὰ σᾶς πείσῃ. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, οἱ ἐθελονταί, ὁ στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας, ὁ στρατὸς, ὁ ἐλευθέρως περιτρέχων τὰ ὄρη καὶ τὰ χωρία, ὁ οἰκονομῶν διὰ τούτου καὶ τὸν μισθόν του, δὲν θὰ ἑλκύῃ μᾶλλον πρὸς αὑτὸν τοὺς νεοσυλλέκτους; ὁ στρατὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως θὰ ἔχῃ τὸ βάρος τῆς γυμνάσεως, τὸ βάρος τῆς στρατεύσεως, τὸ βάρος τῆς πειθαρχίας· θὰ ἔχῃ ὀλίγον ἔσοδον καὶ ὀλίγον περίσσευμα, θὰ ἔχῃ τέλος πάντων ὅλα τὰ κακά· δὲν πιστεύω, ὅτι δὲν θέλουν προτιμήσει οἱ νεοσύλλεκτοι νὰ καταταχθῶσι μᾶλλον εἰς τοὺς εὐζώνους ἢ εἰς τὰ σώματα τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ μάλιστα ὅταν πρόκηται νὰ ὑπηρετήσουν 2 ἢ 3 ἔτη εἰς τὰ τεχνικὰ ὅπλα, ἀντὶ ἑνὸς ἔτους εἰς τοὺς εὐζώνους. Ἀναγνώσατε, παρακαλῶ, τὸ ἄρθρον 19· κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο: «Οἱ κατατασσόμενοι εἰς τὰ τάγματα τῶν εὐζώνων, κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον, ἀπαλλάσσονται τῆς ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ ὑπηρεσίας, μεταβαίνοντες μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ὑποχρεώσεώς των εἰς τὴν ἐφεδρείαν τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ἐκτὸς ἐὰν κέκτηνται τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακατατάξεως.» Λοιπὸν, κατὰ τὸ ἄρθρον αὐτὸ, ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ κληροῦχος νὰ προτιμήσῃ νὰ καταταχθῇ εἰς τὰ τάγματα τῶν εὐζώνων δι’ ἓν ἔτος· καὶ ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἔχω τὸν φόβον τινῶν, ὅτι θὰ ἔλθουν εἰς τοὺς εὐζώνους μισθωτοί· δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἀνδρῶν προσωπικῶς. Κατὰ τὸν νόμον αὐτὸν λοιπὸν πλεῖστοι νεοσύλλεκτοι θέλουσιν ὑπηρετήσει δι’ ἓν ἔτος καὶ ἀποφύγει τὰ κακὰ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως· οἱ τοιουτοτρόπως ὑπηρετήσαντες ἀπαλλάσσονται, κατὰ τὸν νόμον, τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Λοιπὸν οἱ ὑπηρετοῦντες ἤδη εὔζωνοι τελειώνουν τὴν θητείαν αὐτῶν ἐφέτος· ἑπομένως θέλουν νὰ συγκροτηθοῦν τὸ ὅλον σώματα τῶν εὐζώνων ἐκ 2700 νέων, οἱ παλαιοὶ δὲ ἀφίενται εἰς τὸ τέλος τοῦ ἔτους· σᾶς ἐρωτῶ, ποῖοι θὰ καταταχθοῦν; Καὶ ἂν τῷ ὄντι οἱ νέοι οἱ ἔχοντες τὸ δικαίωμα νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὰ σώματα τῶν εὐζώνων τὸ πράξωσι, τί θέλει σᾶς μείνει εἰς τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως; θέλουσιν ἀναντιῤῥήτως ἐλθεῖ οἱ κατόπιν, ἀλλὰ τὸ ἥμισυ, οἱ 2300 ἀπωλέσθησαν διὰ τὸν στρατὸν, ἄλλοι 1500 θ’ ἀναλάβωσι τὸ βάρος· καὶ ποῖον σύστημα δίδει περισσότερον στρατόν; τὸ σύστημα τὸ ἰδικόν σας, τὸ ἀποκλεῖον τὴν ἡμίσειαν ἡλικίαν τοῦ στρατοῦ, ἢ τὸ ἡμέτερον, οἵτινες ζητοῦμεν ὅλους νὰ κατατάξωμεν εἰς τὸν τακτικὸν στρατόν; ποῖον σύστημα δίδει καλλιτέρους ἐφέδρους; Ἐσεῖς μὲ τὴν μικρὰν θητείαν, τοὺς ὀλιγωτέρους ἐκγυμναζομένους, ἢ ἡμεῖς μὲ τὴν θητείαν, τὴν ὁποίαν θέλομεν, ὡς τὴν παραδέχεται ὅλος ὁ κόσμος; Ὑπάρχουσι δὲ διατάξεις ἐν τῷ ὀργανισμῷ, αἱ ὁποῖαι ἀνατρέπουν ὅλον τὸ σύστημα· εἶναι βέβαιον, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς συνετάχθη οὕτως, ὥστε νὰ ἔχῃ διπλῆν ἐφαρμογήν. Κατ’ αὐτὸν ἕκαστος ὑπουργὸς δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημά του· καλεῖ 1500, ἵνα ἀποτελέσωσι καὶ συμπληρώσωσι τὴν δύναμιν τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ· καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ στρατὸς, διότι οἱ ἐπὶ ἓξ μῆνας ὑπηρετήσαντες δὲν θὰ ἀποτελῶσι μέρος τούτου. Καὶ ὅταν λέγωμεν εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅτι τὰ σώματα, τὰ ὁποῖα καταρτίζει, οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους κατασκευάζει, θέλουσι σύγκεισθαι ἐκ 40 ἀνδρῶν, τὸ ἀρνεῖται, ὑπολογίζων ἴσως τοὺς ἑξαμήνους, ἀλλ’ αὐτοὶ δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν δύναμιν. Ἰδοὺ τί εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, ἐρωτηθείς. «Ἐκτὸς τῶν νεοσυλλέκτων, ἐκτὸς τῶν ἐφέδρων, ἐκτὸς τῆς ἐθνοφρουρᾶς, διότι κατὰ τὸ σύστημα τοῦ στρατολογικοῦ νόμου πάντες οὗτοι δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ εἰρήνης· ἀνήκουσιν εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ πολέμου, ἐν δὲ εἰρήνῃ συμπληροῦσι τὸν στρατὸν ἐπὶ χρόνον ὡρισμένον, πρὸς ἄσκησιν». Καὶ βεβαίως εἰς οὐδὲν μέρος θεωροῦν ὡς δύναμιν ἐνεργὸν αὐτοὺς τοὺς δι’ ὀλίγον χρόνον κατατασσομένους· αὐτοὶ πάντοτε καλοῦνται εἰς τὸν στρατὸν ἐν καιρῷ πολέμου καὶ ἀνάγκης, ἀλλὰ δὲν ἀποτελοῦσι τὴν ἐνεργὸν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ εἰρήνης· ἑπομένως, ἐὰν τοῦτο ἦναι ἀληθὲς, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ βεβαιοῖ, οἱ λόχοι, τοὺς ὁποίους κατασκευάζει, δὲν δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς περιέχοντες δύναμιν ἐν καιρῷ εἰρήνης κατὰ τοὺς κανόνας. Κύριοι, εἶναι τῷ ὄντι ἀστεῖον νὰ ἐπιμείνωσιν, ὅτι εἶναι ἄξιον συζητήσεως τὸ προτεινόμενον σύστημα ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου· δύναμις στρατοῦ ἐκ 1800 ἀνδρῶν εἰς τί δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἐν καιρῷ ἀνάγκης; τί θὰ κάμῃ; εἰς τί θὰ ἐπαρκέσουν οἱ 1800 στρατιῶται; ποῦ θὰ τοποθετηθῶσι; τί δύνανται νὰ πράξωσιν ἕως νὰ λάβωμεν καιρὸν νὰ συγκαλέσωμεν τοὺς ἐφέδρους καὶ τὴν ἐθνοφρουράν; Οἱ 1800 στρατιῶται βεβαίως δὲν ἀποτελοῦν μεγάλην διαφορὰν ἀπὸ τὰς 8000, τοὺς ὁποίους εἴχομεν ἡμεῖς, ἀλλ’ εἶναι τουλάχιστον 8000, οἵτινες καλῶς διοικούμενοι καὶ καλῶς γυμναζόμενοι δύνανται νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰς πρώτας ἀνάγκας· ἀλλ’ οἱ 1800 θὰ δύνανται νὰ ἀναπληρώσωσι τὴν ἔλλειψιν, τὴν ἀμάθειαν τῶν νεοσυλλέκτων ἐν καιρῷ ἀνάγκης; Κατὰ τὴν τακτικὴν τὴν νεωτέραν, καὶ ὁ στρατιώτης ἐνεργεῖ αὐτοβούλως ἐκτελῶν τὸ γενικὸν σχέδιον, καὶ ὁ ἀξιωματικὸς ἔχει πρωτοβουλίαν καὶ ὁ ὑπαξιωματικὸς καὶ ὁ στρατιώτης πολλάκις ἐνεργεῖ σπουδαίως, καὶ διὰ τοῦτο, ὅταν συνεζητεῖτο ὁ ὀργανισμὸς ἐν Γαλλίᾳ, ὁ περιφανὴς Θιέρσος εἶπεν, ὅτι δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ ἔχητε ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς καλούς, αὐτοὶ μόνοι δὲν ἀποτελοῦσι τὰ καλὰ στελέχη· ἀπαιτοῦνται στρατιῶται γυμνασμένοι, ἀρχαῖοι, οἱ ὁποῖοι ἐν ἐλλείψει ὑπαξιωματικῶν τίθενται ἐπὶ κεφαλῆς καὶ καταλαμβάνουν θέσεις κλπ. Ἡμεῖς, κύριοι, ποῦ θὰ εὕρωμεν τοιούτους κατὰ τὸ σύστημα τοῦ Ὑπουργείου; Ἀλλὰ δὲν εἴχετε καὶ σεῖς ἐθελοντὰς καὶ εὐζώνους, μᾶς εἶπεν ἄλλοτε ὁ κ. Τρικούπης; εἴχομεν εὐζώνους στρατιώτας, γυμναζομένους, μὴ διακρινομένους τῶν ἄλλων, ἀποτελοῦντας ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σῶμα, τὸν ὅλον στρατὸν, καὶ δυναμένους νὰ ὑπηρετῶσιν ἐπίσης, ὡς ὑπηρέτουν καὶ οἱ ἄλλοι στρατιῶται. Καὶ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ὅτι καὶ ἐγὼ εἶχον τὴν γνώμην ταύτην, ἔφερεν ὁ κ. Τρικούπης ὡς μάρτυρα τὸν μακαρίτην Βότσαρην. Ἀλλ’ ἰδοὺ τί λέγει ὁ Βότσαρης, καὶ τὸ λέγει, ὑποστηρίζων τὸ νομοσχέδιόν του, ὅταν ἐσυζητεῖτο ὁ νόμος περὶ δυνάμεως τὸ 1867 καὶ ἐπρόκειτο περὶ τῶν εὐζωνικῶν ταγμάτων. «Βεβαίως δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ λόγος περὶ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς καὶ στρατηγός· αὐτὴ θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ τὴν συζητήσωμεν. Θέλω εἰπεῖ μόνον δύω λόγους, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασε περὶ τροποποιήσεών τινων εἰς τὸν νόμον περὶ ἀπογραφῆς, καὶ ἰδίως περὶ τῶν ἐξαιρέσεων. Ἡ γνώμη του εἶναι ἀρίστη, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, τὴν συμμερίζομαι πληρέστατα, καὶ μετ’ ἐμοῦ τὴν συμμερίζονται καὶ ὅλοι οἱ ὑπουργοί· ἔγεινε λόγος περὶ αὐτοῦ τοῦ προγράμματος, ἀλλ’ ἐνομίσαμεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ τεθῇ μία τροποποίησις τοῦ περὶ ἀπογραφῆς νόμου εἰς τὸ παρὸν νομοσχέδιον περὶ δυνάμεως, διότι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἔχει ἰσχὺν μόνον δι’ ἓν ἔτος· εἶναι ἐκ τῶν ἐκτάκτων νομοσχεδίων, τῶν ὁποίων ἡ διάρκεια περιορίζεται.» Ὁ στρατηγὸς Λαζαρέτος τότε ὑπέβαλε τροπολογίαν, ἡ ὁποία εἶχεν ὁμοιότητα μὲ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον προπέρυσιν· ἔλεγεν ὁ Λαζαρέτος ἐν τῇ τροπολογίᾳ: «Ἡ δύναμις τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ ὁρίζεται διὰ τὸ 1867 ἔτος εἰς τριάκοντα τέσσαρας χιλιάδας καὶ πεντακοσίου; τριάκοντα ἀξιωματικούς, ὑπαξιωματικούς, μουσικοὺς καὶ στρατιώτας, καὶ διαιρεῖται εἰς τακτικὴν καὶ ἔκτακτον. Ἡ μὲν τακτικὴ θέλει εἶσθαι ἀπὸ εἴκοσι μίαν χιλιάδα πεντακοσίους τριάκοντα ἀξιωματικούς, ὑπαξιωματικούς, μουσικοὺς καὶ στρατιώτας. Ἡ δὲ ἔκτακτος θέλει εἶσθαι ἐκ δεκατεσσάρων χιλιάδων ἀνδρῶν, ἤτοι ἐκ κληρούχων τριῶν χιλιάδων, ἐκ τῶν καθυστερουμένων τοιούτων ἀπὸ τὰς παρελθούσας κληρώσεις, ἐκ τῶν τακτικῶν ἐφέδρων, καὶ ἐκ τῶν ἐξυπηρετησάντων ὑποχρεωτικὴν θητείαν, μὴ ὑπερβαινόντων κατὰ μέγιστον ὅρον τὸ τεσσαρακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των, καλουμένων εἰς τὰ ὅπλα ἐν περιπτώσει ἀπολύτου ἀνάγκης τοῦ Κράτους.» Ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ὑπεβάλομεν τότε, ἦτο νόμος προσωρινὸς διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις· εἴχομεν ἀνάγκην νὰ αὐξήσωμεν ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ τὸν στρατόν. Ὁ μακαρίτης Βότσαρης ἐνήργει κατὰ τὰς ἀνάγκας τότε, διότι ὑπῆρχεν ἡ λῃστεία ἐπιπολάζουσα, καὶ εἴχομεν ἀνάγκην νὰ παλαίσωμεν κατ’ αὐτῆς· ἀλλὰ τώρα εὐτυχῶς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν δὲν ἔχομεν, καὶ τὸ προσωρινὸν αὐτὸ σχέδιον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λαμβάνει ὡς νόμον ὀργανικὸν καὶ μᾶς λέγει: δὲν εἶσθε σεῖς οἱ παραδεχθέντες αὐτὸν τὸν νόμον, τὸν καθιεροῦντα τὸ παρὸν σύστημα; οὐχὶ, τὸ σύστημα δὲν εἶναι τὸ αὐτό· τότε δὲν συνετάξαμεν ὀργανισμὸν, ἐθεραπεύσαμεν ἀνάγκην ἐπικειμένην. Ἀλλὰ βεβαίως τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ ἐξετασθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄλλου νομοσχεδίου εὐρύτερον εἰς τὸ ζήτημα τὸ ἀφορῶν εἰς τὸν χρόνον τῆς θητείας· θέλετε ἰδεῖ καὶ ἐκεῖ τίνι τρόπῳ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐστιγμάτισε τὴν μονοετῆ θητείαν, εἰπών, ὅτι στρατὸς μὲ τοιαύτην θητείαν δὲν εἶναι στρατὸς, εἶναι μηδὲν, εἶναι ἀνάξιος νὰ ὀνομάζηται στρατός. Ἀλλὰ περὶ τούτου θέλει γίνει λόγος, ἐπαναλέγω, ἄλλοτε. Ἀνέφερον καὶ τοῦτο, ἵνα μάθητε ὁποίαν ὑπόληψιν πρέπει νὰ ἔχητε εἰς τὰς στιγμιαίας πεποιθήσεις τοῦ κ. Τρικούπη. Μίαν παρατήρησιν προσθέτω ἔτι, ἵνα εὐκρινισθῇ ἡ ἀλήθεια. Ἀνέφερον, κύριοι, τὴν Ἑλβετίαν καὶ σᾶς εἶπον: ἂς κάμνωμεν ὅ,τι καὶ εἰς τὴν Ἑλβετίαν· ἀλλ’ οἱ στρατοὶ καὶ οἱ ὀργανισμοὶ εἶναι ἀνάλογοι τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς θέσεως τῶν χωρῶν· δὲν εἶναί τι ἀπόλυτον καὶ γενικόν. Ἡ Ἑλβετία ἔχει σκοπὸν ἀμύνης μόνον, καὶ πρὸς τοιαύτην ἑτοιμάζεται, δὲν ἐνθυμοῦμαι δὲ ἂν εἰς πολλὰς περιστάσεις τελευταῖον τοὐλάχιστον ἡ Ἑλβετία ἠναγκάσθη νὰ ὑπερασπίσῃ ἑαυτήν. Ἀλλ’ ἠξεύρετε τί ὀνομάζεται στρατὸς ἐν Ἑλβετίᾳ; οἱ Ἑλβετοὶ εἶναι στρατιῶται ἐκ γενετῆς, ἀπὸ 12 ἐτῶν ἡλικίας ὑποχρεοῦνται νὰ γυμνάζωνται· εἶναι οἱ παλαιοὶ Σπαρτιᾶται, γεννῶνται σχεδὸν στρατιῶται. Τὸ σύστημα τοῦτο ἐφηρμόσαμεν ἄλλοτε, ἀλλὰ ἐπεριγελάσθη.

§49ΦΙΛΗΜΩΝ. Αὐτοὶ εἶναι οἱ μόνοι ἀληθῶς στρατιῶται.

§50ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ Ἑλβετία λοιπὸν δὲν σκέπτεται περὶ μεγαλείου καὶ μέλλοντος, σκέπτεται πρὸ πάντων νὰ ὑπερασπίσῃ ἑαυτὴν, καὶ πρὸς τοῦτο ἑτοιμάζει πεδιόθεν τὰ τέκνα αὑτῆς εἰς τὸ ὅπλον, καὶ ὅταν φθάσῃ εἰς ἡλικίαν στρατιώτου ὁ Ἐλβετὸς, ἔχει τελειώσει τὰς ἀσκήσεις του ὅλας, εἶναι τέλειος στρατιώτης. Εἰς τὴν Σουηδίαν δὲ, ἐλησμόνησαν, ὅτι ὑπῆρχον στρατιωτικαὶ ἀποικίαι, δὲν ἦτο στρατός· ὁ Κάρολος ὁ Ιʹ. ἔδωκε γαίας ἀντὶ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, καὶ ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν οἱ οὕτω προικοδοτηθέντες νὰ ὑπηρετοῦν στρατιωτικῶς, καὶ ὑπηρέτησαν ἐπιτυχῶς. Ἐὰν μᾶς συνιστῶσι ξένα συστήματα, διὰ τί νὰ μὴ δεχθῶμεν καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἐλειτούργησε μέχρις ἐσχάτων ἐπὶ αἰῶνας καὶ ἔδωκε καλοὺς στρατιώτας; Λοιπὸν νὰ δεχθῶμεν στρατιωτικὰς ἀποικίας, καὶ ἔχομεν ἄνδρας πρὸς τοῦτο τοὺς Λάκωνας, τοὺς Δωριεῖς, τοὺς Ἀκαρνᾶνας καὶ πολλοὺς ἄλλους στρατιώτας λαμπρούς· συστήσατε ἀποικίας στρατιωτικάς. Ἰδού, κύριοι, ὁποῖα τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἔφερον πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἰδεῶν των. Κύριοι, ὑπῆρχε ζήτημα σπουδαιότατον, ἀπασχολῆσαν ἐπὶ πολὺ τοὺς λαούς, ἐὰν ὁ στρατὸς προτιμότερον ἦναι νὰ συγκροτηθῇ ἀπὸ πολλοὺς ἀτελέστερον ἐκγυμνασθέντας, ἢ ἀπὸ ὀλίγους καλῶς ἐκγυμνασθέντας· τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπησχόλησε καὶ ἤδη ἀπασχολεῖ τὴν Εὐρώπην ἅπασαν, καὶ μετὰ συζητήσεις πολλὰς, μετὰ ἀμφισβητήσεις πολλὰς, ἐδέχθησαν μικτὸν σύστημα ἐλαττοῦν τὴν θητείαν τῶν πλείστων ἐκγυμναζομένων, καὶ αὐξάνον τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν, διατηρῆσαν ὅμως καὶ θητείαν μεγάλην διὰ μέγιστον ἀριθμὸν, ἵνα χρησιμεύσῃ ὡς στρατὸς ἀληθὴς καὶ πυρὴν σπουδαίου στρατοῦ. Εἰς κανὲν μέρος τοῦ κόσμου δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐννοήσουν στρατὸν ἐκ νεοσυλλέκτων· ὁ μόνιμος στρατὸς, ὁ ἐκ μείζονος θητείας, εἶναι ὁ τέλειος στρατὸς, τοὺς δ’ ἑξαμήνους, τοὺς μονοετεῖς, τοὺς ὑπολογίζουν ὡς δύναμιν καλὴν ἐν καιρῷ ἀνάγκης καὶ ἐν καιρῷ πολέμου, τὴν ὁποίαν ὅμως, πρὶν θέσωσιν εἰς τὸ πῦρ, προπαρασκευάζουσι καὶ οὕτως ἀποτελοῦσι τὸν ἐνεργὸν στρατόν. Εἰς τὴν μάχην τοῦ Μαρέγκου λέγουσιν, ὅτι ὁ στρατὸς τοῦ Ναπολέοντος ἐκλονίσθη, διότι ὑπερεπλεόναζεν ἐκεῖ τὸ στοιχεῖον τῶν νέων στρατιωτῶν, τῶν ἀγυμνάστων. Μελετήσατε τὰ τελευταῖα γεγονότα καὶ τὸν στρατὸν, τὸν ὁποῖον ἐκ τοῦ προχείρου ἡτοίμασαν ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τῶν Πρώσσων. Ὁ στρατὸς ἐκεῖνος δὲν συνεκροτεῖτο μόνον ἐκ νεοσυλλέκτων, ἐμπεριεῖχεν ἀξιωματικοὺς παλαιοὺς, ὑπαξιωματικοὺς, καὶ στρατιώτας καλοὺς καὶ πολίτας, ἀλλ’ οὐδεμία συνοχὴ ὑπῆρξε μεταξὺ αὐτῶν, οὐδεμία ἀναγνώρισις, καὶ διὰ τοῦτο κατὰ τὴν πρώτην προσβολὴν διελύθη· δὲν εἶχον οὔτε πειθαρχίαν, οὔτε πνεῦμα στρατιωτικὸν, οὔτε ἐμπιστοσύνην ἀμοιβαίαν οὔτε ἐκπαίδευσιν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τὸ ὄνομα τοῦ στρατηγοῦ, ὅστις ἐν μάχῃ τινὶ ἐγκατελείφθη ἀπὸ τοὺς στρατιώτας αὐτοῦ, διότι νέοι ὄντες δὲν ἠδύναντο νὰ συμβαδίσουν, νὰ συσφιγχθοῦν, καὶ νὰ ἀποτελέσουν σῶμα ἀδιάσπαστον. Λοιπὸν εἰς οὐδὲν μέρος, ὅπου σκέπτονται στρατιωτικῶς, θὰ πιστεύσωσιν, ὅτι, στρατὸς συνιστάμενος ἐκ 1800 περίπου, δύναται νὰ μεγαλυνθῇ καὶ ν’ ἀναπτυχθῇ μέχρι 15,000· δὲν εἶναι οὔτε σπουδαῖος, εἶναι μάλιστα κατώτερος καὶ τοῦ ἀστείου ἰσχυρισμὸς τοιοῦτος. Ἐὰν τῷ ὄντι νομίζετε, ὅτι θέλετε εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην ν’ ἀναπτύξητε στρατὸν ἰσχυρὸν, νὰ πολλαπλασιάσητε τὰς δυνάμεις, δὲν ἀρκοῦν οἱ 1800 στρατιῶται καὶ μονοετεῖς· πρέπει νὰ ἔχητε περισσοτέρους καὶ καλῶς γεγυμνασμένους, καὶ μεγαλειτέρας θητείας, ἄλλως θὰ τοὺς στείλετε, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ῥικάκης, εἰς τὸ σφαγεῖον χωρὶς ἀποτέλεσμα καὶ χωρὶς ἐλπίδα καμμίαν. Κύριοι, πρὶν λύσητε τὸ ζήτημα αὐτὸ, πρέπει νὰ σκεφθῆτε, ὅπως καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπον, ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς, ποία ἡ ἀποστολὴ, ποῖαι αἱ ἀνάγκαι, ποία ἡ θέσις τῆς πατρίδος ἡμῶν. Εἴμεθα τῷ ὄντι ἔθνος καταδεδικασμένον νὰ μένωμεν ὅπου εἴμεθα καὶ ὅπως εἴμεθα; τότε ὅλα εἶναι περιττά· ῥίψατέ τα ὅλα, καὶ ἀντὶ, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, νὰ φθάσητε πλαγίως εἰς τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ ἔθνους, εἰπέτε δημοσίως: δὲν ἔχομεν ἀνάγκην στρατοῦ, ἐπειδὴ καὶ ὁ ὀργανισμὸς τοῦ ὑπουργείου ἐκεῖ μᾶς φέρει. Ὑποθέσατε τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ἅπασαν εἰς 1800· ἐφέτος ἴσως θὰ κρατήσωμεν τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ τὰ στελέχη· ἀλλὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν 2,500 ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς καὶ 1800 στρατιώτας. Ὁ στρατὸς θὰ διαλυθῇ αὐτομάτως, θέλει καταπέσει καὶ ἠθικῶς, διότι στάδιον θὰ ἔχῃ ὁ ἀξιωματικὸς καὶ οἱ ὑπ’ αὐτόν.

§51Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. 3,000 εἶναι οἱ βαθμοφόροι.

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν καλλίτερον νὰ διαλύσωμεν ἀμέσως τὸν στρατὸν, ἀντὶ νὰ εἰσαγάγωμεν τὴν διάλυσιν πλαγίως, ἀντὶ νὰ ἐνσπείρωμεν τὴν ἀπελπισίαν. Αὐτὸ θὰ βλάψῃ βεβαίως, διότι, πιστεύσατε, θὰ λείψῃ καὶ ἡ προθυμία εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἡ μετ’ ἀφοσιώσεως καὶ αὐταπαρνήσεως, ἀφοῦ τίποτε δὲν θὰ χρησιμεύσῃ, ἀφοῦ πᾶσα ἐλπὶς ἐκλείπει. Πολεμῶ, κύριοι, τὸ σύστημα τοῦτο, καὶ διότι ἐφαρμοζόμενον εἰλικρινῶς θὰ ἐπιβαρύνῃ περισσότερον τοὺς κατοίκους, τοὺς ὁποίους ζητοῦμεν νὰ ἀπαλλάξωμεν, ἢ τουλάχιστον δεικνύομεν, ὅτι ἔχομεν ἔφεσιν νὰ ἀπαλλάξωμεν, καὶ θὰ μηδενίσῃ τὸν πατριωτικὸν σκοπὸν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου Διατί; κατὰ τὸν στρατολογικὸν νόμον, ἐκ τῶν 6,000 ἀνδρῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος καλουμένων θέλομεν λάβει 1500 κατὰ τὸν συζητούμενον ὀργανισμὸν διὰ τὸν ἐνεργὸν στρατὸν, οἱ δὲ 4,500 ἤθελον μετὰ ἑξάμηνον μεταβῆ εἰς τὰς οἰκίας των· ἀλλὰ κατὰ τὸν ὀργανισμὸν αὐτὸν, ἐὰν ἐφαρμοσθῇ, θὰ ἔχωμεν 2,800 εὐζώνους· ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς δὲ θὰ ἦναι ἐξ αὐτῶν τῶν νεοσυλλέκτων, ὡς σᾶς εἶπον, οἵτινες θὰ προτιμήσωσι τὰ εὐζωνικὰ σώματα, διότι εἶναι καὶ ἐπικερδεστέρα ἐκεῖ ἡ ὑπηρεσία· ἐννοῶ δὲ ἐπικερδεστέρα, διότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν θὰ ἐφαρμόσητε τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον προχθὲς ἐψηφίσατε, ἄλλως καὶ εἰσπράξεις καὶ ἀσφάλεια τετέλεσται Λοιπὸν θέλομεν ἔχει 2,816 διὰ τὰ εὐζωνικὰ σώματα, θέλομεν ἔχει 1500 διὰ τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν ὅλῳ 4,677, μένουν μόνον 1,323, οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπηρετήσουν 6 μῆνας, ἐνῷ, κατὰ τὸ ἕτερον σύστημα, ἤθελον ὑπηρετήσει 4,500· ἑπομένως ἐπιβάλλετε βάρος εἰς τὸν λαὸν διὰ τῆς μεταβολῆς αὐτοῦ τοῦ συστήματος σπουδαῖον, καταδικάζετε 2816 νέους νὰ ὑπηρετήσωσιν ἐπὶ πλέον εἰς τὸν στρατὸν καὶ ἄνευ λόγου ἕξ μῆνας. Ἐὰν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπιμένῃ οὕτω νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἔφερεν, ἐὰν ἐπιμένῃ νὰ συμπληρώσῃ τὰ τάγματα τῶν εὐζώνων ὅπως προτείνει, τὸν βεβαιῶ, ὅτι θὰ βλάψῃ. Τίς θὰ προτιμήσῃ νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὰ τεχνικὰ ὅπλα δύο ἔτη ἀντὶ ἑνὸς ἔτους εἰς τὰ εὐζωνικὰ, περιφερόμενος εἰς τὰ χωρία καὶ διασκεδάζων; Λοιπὸν τὸ σύστημά του, ἐνῷ θέλει βλάψει τὸν λαὸν, θέλει ἐξουδετερώσει τὸ ἥμισυ τοῦ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον συγκροτεῖ ὁ στρατολογικὸς νόμος, καὶ θὰ μένῃ ἡ Ἑλλὰς μὲ μόνον 1800 στρατιώτας δυναμένους νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς βάσις διὰ τὸ παρὸν καὶ ὡς πυρὴν πρὸς σχηματισμὸν ἐφεδρείας καὶ ἐθνοφρουρᾶς διὰ τὸ μέλλον, διότι αὐτοὶ εἶναι στρατιῶται. Τί μᾶς χρησιμεύει, ἐρωτῶ καὶ πάλιν, ὁ στρατός; διότι, ἐὰν λύσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ συζητούμενον, λύεται ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ τὸ ἕτερον. Νομίζει ἡ κυβέρνησις, ὅτι ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου ἔλυσε τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, ναὶ ἢ ὄχι; ἐὰν δὲν τὸ ἔλυσε, τότε βεβαίως θέλομεν συντόμως εὑρεθῆ εἰς περιπετείας. Καὶ ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, τὴν ἀγωνίαν, τὴν ὁποίαν ἐδοκιμάζομεν εἰς τὴν οἰκουμενικήν· πιστεύω δὲ, ὅτι δὲν ἀποκαλύπτω μυστήρια λέγων ταῦτα· ἐνθυμοῦμαι τὴν στενοχωρίαν, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, ὅταν εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι πρέπει νὰ ἐνεργήσωμεν συντεταγμένοι, ἀπηντῶμεν ἐν τοῖς πράγμασι τὸ ἀσύντακτον, καὶ ἐβλέπομεν, ὅτι ἀδύνατος ἦτο ἡ ἄμεσος σύνταξις. Ἐὰν λοιπὸν τὸ ζήτημα δὲν ἐλύθη, θέλομεν εὑρεθῆ πάλιν εἰς περιπετείας, καὶ ὅπως εὑρέθημεν καὶ τότε ἀσύντακτοι, καὶ διότι οὕτω ὀργανιζόμεθα, θ’ ἀπολαύσωμεν τοὺς ἰδίους καρποὺς· ἂν ὅμως ἐλύθη ὁριστικῶς τὸ ζήτημα, καὶ αὐτὴν τὴν ἰδέαν ἔχω, ὅτι ἐλύθη καὶ δι’ ἡμᾶς, θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καταλάβωμεν τὰ παραχωρηθησόμενα μέρη καὶ νὰ τὰ διοικήσωμεν· μὲ πόσον στρατὸν θὰ πράξωμεν τοῦτο; μὲ τοὺς 1800; Κατὰ πᾶσαν περίπτωσιν λοιπὸν καὶ δι’ ὁποιανδήποτε ἀνάγκην φροντίσωμεν, ὅπως σχηματίσωμεν τὸν στρατὸν, ὁ στρατὸς ὁ σχηματιζόμενος εἶναι ἀνεπαρκής. Ἂς ἐνθυμηθῶμεν, κύριοι, ὅτι τὸ ἐκκρεμὲς σπουδαῖον ἤδη ζήτημα εἶναι τὸ Ἀνατολικόν· ἀπὸ τὴν λύσιν αὐτοῦ ἐξαρτῶνται μεγάλα συμφέροντα, καὶ πολλοὶ ἀποβλέπουσι πρὸς αὐτὸ καὶ ἐξαρτῶσι σπουδαίους συνδυασμοὺς καὶ σπουδαίους σκοπούς. Δὲν βλέπετε τὰς ἀποπείρας; Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐλπίζω, ὅτι τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα θέλει λυθῆ ἀπὸ τοὺς ἀνατολικοὺς λαοὺς, θέλει λυθῆ δι’ αὐτῶν καὶ ὑπὲρ αὐτῶν.

§53ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ Τοῦρκοι δὲν εἶναι ἀνατολικὸς λαός;

§54ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ὁμιλῶ κατὰ τῶν Τούρκων.

§55ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Εἶναι 25 ἑκατομμύρια.

§56ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Νὰ πάνε εἰς τὴν Ἀσίαν, εἰς τὴν κόκκινη μηλιά.

§57ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ πατέρες των ἦσαν ἐδῶ, ἤλλαξαν θρησκείαν μόνον, ἀλλ’ εἶναι οἱ ἀρχαῖοι κάτοικοι τοῦ τόπου. Χάνει κανεὶς τὴν ὑπομονήν. Θὰ γείνωμεν περίγελως τοῦ κόσμου μὲ τοιαύτας θεωρίας. (Θόρυβος.)

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§59ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς μὴ φοβῆται ὁ κ. Ἰακωβάτος· κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀνταγωνισθῇ μαζῆ του, ὥστε νὰ προκαλέσῃ τὸν κοινὸν γέλωτα· ἀντίπαλον εἰς τοῦτο δὲν ἔχει.

§60ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Σεῖς εἶσθε γελοῖοι μὲ τὰς θεωρίας σας. (Θόρυβος.)

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ παύσουν αἱ διακοπαί.

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν δὲν ὑπερασπισθῆτε σεῖς τὸν ἀγορεύοντα, θὰ τὸν ὑπερασπισθῶμεν ἡμεῖς.

§63ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, πρόκειται περὶ ἀνατολικῶν λαῶν. Δὲν ἐξηγεῖται λοιπὸν αὐτὴ ἡ τουρκομανία τοῦ κ. Ἰακωβάτου, ὁ ὁποῖος νομίζει, ὅτι τὸν ἐξηρέσαμεν.

§64ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Δὲν ἐξηγεῖται ἡ σλαβομανία ἡ ἰδική σου. (Θόρυβος.)

§65ΛΑΠΑΣ. Ὁ κ. Ἰακωβάτος; πάσχει τὰς φρένας. (Ἱλαρότης.)

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ παύσουν αἱ διακοπαί.

§67ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Ὅταν ὁμιλῆτε περὶ Τούρκων, νὰ ἐνθυμηθῆτε τί λέγουν οἱ ἀρχαῖοι συγγραφεῖς. Ὁ Πλίνιος λέγει. «gens Turcorum nobilissima», τὸ εὐγενέστατον γένος τῶν Τούρκων. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ἐξ Ἀσίας Τούρκων, οἱ ἄλλοι ἐδῶ ἐμωαμεθανίσθησαν, ἀλλ’ εἶναι οἱ ἀρχαῖοι κάτοικοι. Μὴ νομίζητε λοιπὸν, ὅτι, ἐπειδὴ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἔγειναν χριστιανοὶ, διὰ τοῦτο δὲν εἶναι Ἕλληνες.

§68ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Καὶ ἐπὶ Πλινίου ἦταν Τοῦρκοι;

§69ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Βεβαίως, κύριε Ῥοντήρη, εἶναι ἀρχαιότατον ἔθνος, ἀφοῦ τὸ ἀναφέρει ὁ Πλίνιος πρὸ 2 χιλ. ἐτῶν.

§70ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, περὶ τούτου· πρόκειται περὶ τῶν φυλῶν τῆς Ἀνατολῆς. Ἐν τῇ Ἀνατολῇ γίνεται ἤδη νέα δημιουργία. Ὅσοι ἐξ ἡμῶν ἠσχολοῦντο ὀλίγον εἰς τὴν μελέτην τῶν γινομένων, τὸ βλέπουν, καὶ ἠξεύρετε ποία θὰ ἦναι ἡ βάσις, ποῖος θὰ ἦναι ὁ σκοπὸς τῆς δημιουργίας αὐτῆς; Νὰ ἐπιτευχθῇ καὶ ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἡ ἰσοῤῥοπία. Θέλετε καὶ σεῖς νὰ χρησιμεύσητε ὡς στοιχεῖον ἰσοῤῥοπίας; ἐξαρτᾶται ἀπὸ σᾶς· ἀποτελέσατε δύναμιν. Ἀλλὰ νὰ παρουσιάζησθε ἄνευ στρατοῦ καὶ μὲ ἔλλειμμα διαρκὲς, ὅπως παρουσιάζεσθε, καὶ νὰ ἐπιχειρῆτε ἄκαιρον ἐλάττωσιν φόρων, αὐξάνοντες τὸ ἔλλειμμα καὶ μειοῦντες τὸν στρατὸν, δὲν παρουσιάζεσθε ὡς ἔθνος σπουδαῖον· μὴ πιστεύητε, ὅτι θὰ ἑλκύσητε οὐδενὸς τὴν προσοχὴν ἢ τὴν ὑπόληψιν· μὴ νομίζητε, ὅτι θὰ ληφθῆτε ὡς στοιχεῖον διὰ τὴν ἰσοῤῥοπίαν, ὅτι θὰ σκεφθοῦν περὶ ἡμῶν ὡς περὶ σπουδαίου στοιχείου, ἐὰν οὕτω ἑτοιμάζησθε. Ἐὰν ὅμως νομίζητε, ὅτι καὶ ἄνευ τούτων ἡ θέσις ἡμῶν δὲν θὰ χειροτερεύσῃ, ἐὰν πιστεύητε, ὅτι καὶ ἄοπλοι καὶ χρεωκοπημένοι ἐπίσης καλῶς ἔχετε, διότι ἄλλοι θὰ φροντίσωσιν ὑπὲρ ἡμῶν, εἰπέτε τότε μετὰ θάῤῥους: καταργοῦμεν τὰ πάντα, διότι δὲν χρησιμεύουσιν εἰς οὐδὲν, διότι ὄχι διὰ τὴν ἀξίαν σας, ὄχι διὰ τὴν χρησιμότητά σας, ὄχι διότι δύνασθε νὰ προσθέσητέ τι ἔστω καὶ μικρὸν πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ σκοποῦ τῆς ἰσοῤῥοπίας, ἀλλὰ δι’ ἄλλους λόγους, ἀγνώστους εἰς ἡμᾶς, ξένοι θέλουσι θυσιάσει ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ὑπὲρ τῶν δικαίων ἡμῶν. Δὲν βλέπετε τί γίνεται εἰς τὴν Γουσίνην; οἱ Ἀλβανοὶ ἀπειλοῦσι καὶ ἡ Εὐρώπη μεταβάλλει τὴν ἀπόφασίν της, οὐχὶ διότι δὲν δύναται νὰ τὴν ἐπιβάλῃ, ἀλλὰ διότι δὲν θέλει ν’ ἀναλάβῃ ξένους ἀγῶνας. Καὶ ἐὰν τῷ ὄντι ἔχητε τὴν πεποίθησιν αὐτὴν, τότε διατί ἐπιβαρύνετε τὸν τόπον μὲ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ βελτίωσιν τοῦ λαοῦ, διατί ἀφαιρεῖτε τὰ τέκνα του; Δὲν βλέπω τὸν λόγον, ὁ ὁποῖος ὠθεῖ πρὸς αὐτὴν τὴν καταστροφὴν χωρὶς ἀποτέλεσμα. Ἐὰν ἐξετάσητε τὸν ὀργανισμὸν ἀκριβῶς, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι λύεται ἐκ τῶν προτέρων τὸ ζήτημα τῆς θητείας. Ὁ ὀργανισμὸς ἐφαρμοζόμενος, ὅπως εἶναι, θὰ ἐπιβαρύνῃ ἅπαντας σχεδὸν μὲ θητείαν βαρυτέραν, καὶ ὁ λαὸς ἐκλήθη νὰ χορηγήσῃ τὸ αἷμα καὶ τὰ χρήματά του, ἵνα χορηγήσῃ στρατὸν εἰς τὴν πατρίδα, ἐνῷ θὰ σταλῶσι τὰ τέκνα του, ἵνα ὑπηρετήσωσιν εἰς τὴν χωροφυλακὴν, καὶ δὲν θὰ ἔχῃ στρατόν. Ὁ λαὸς νομίσας, ὅτι κατὰ τὰ ⅔ τὰ τέκνα του θὰ ὑπηρετήσωσιν ἐπὶ 6 τὸ πολὺ μῆνας, ἠπατήθη· ἡ ὑπηρεσία κατὰ τὸν ὀργανισμὸν παρατείνεται ἐπὶ ἓν καὶ ἐπὶ δύο ἔτη καὶ διὰ νὰ μὴ καταρτισθῇ στρατός. Ἀλλὰ, ἐπαναλαμβάνω, δὲν πρόκειται περὶ τούτου μόνον· μελετήσατε ἐπισταμένως τὸ νομοσχέδιον καὶ καλῶς, ἵνα ἴδητε ὁποία συῤῥοὴ κακῶν μᾶς ἀπειλεῖ. Τὸ νομοσχέδιον λοιπὸν πρῶτον θὰ ἔχῃ συνεπείας κακὰς διὰ τὸν τόπον, δεύτερον θὰ ἔχῃ συνεπείας κακὰς διὰ τὰ ἄτομα, καὶ αἱ κακαὶ συνέπειαι, ἐπαναλαμβανόμεναι, δὲν εἶναι συμβεβηκὸς εὐάρεστον, δὲν πρέπει δὲ νὰ ἐπιτρέπωμεν νὰ γίνωνται τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα κινδύνους ἑτοιμάζουσιν. Ἡμεῖς τέλος πάντων διαμαρτυρόμεθα κατ’ αὐτοῦ, καὶ εἰς περίστασιν, καθ’ ἣν γείνει δεκτὸν, ἂς εὐθύνωνται οἱ αἴτιοι. Ἀλλὰ, κύριοι, μὴ νομίζητε, ὅτι καὶ ἂν ψηφίσητε σήμερον τὸ νομοσχέδιον, εἶναι νομοσχέδιον τῆς ἐγκρίσεως τοῦ ἔθνους· ὠφελεῖσθε ἀπὸ τὴν ἀπουσίαν βουλευτῶν τινων, ἀλλὰ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι, ὅταν ἡ Βουλὴ ὑπῆρχεν ἐδῶ παροῦσα ἅπασα, ἐκηρύχθη κατὰ τὸ ἥμισυ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου· ἐν ἰσοψηφίᾳ εὑρέθημεν τότε, οὐχὶ ὅμως καὶ διὰ τὸ νομοσχέδιον· προσετέθησαν πολλοὶ τῶν καθ’ ἡμῶν βουλευτῶν, διεμαρτυρήθησαν κατ’ αὐτοῦ καὶ τὸ ἀπεκήρυξαν. Καὶ ἐὰν τώρα τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ γείνῃ δεκτὸν, εἶναι νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ τῶν παρόντων. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις τῇ μεσημβρίᾳ. Ὥρα 3 μ. μ.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις.

§72ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἀγνοῶ, κύριοι, τίνα αὔξοντα ἀριθμὸν φέρει ἐν τῷ πρωτοκόλλῳ τῶν περὶ στρατοῦ νόμων, τὸ νομοσχέδιον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Ἀληθῶς τόσῳ πολλὰ εἶναι τὰ νομοσχέδια, ἅτινα ἀπό τινων ἐτῶν, εἴτε περὶ προσωρινοῦ, εἴτε περὶ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, παρουσιάσθησαν καὶ ἐπεψηφίσθησαν, ὥστε ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ ἀρκετὰ ἰσχυρὰν μνήμην, ὅπως τὰ ἀπομνημονεύσῃ τις. Φαίνεται, ὅτι δὲν ἠξεύρομεν εἰσέτι ὅ,τι ζητοῦμεν. Δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι ἐξ ἐπαγγέλματος στρατιωτικός, καὶ ἑπομένως δὲν δύναμαι νὰ συζητήσω τὸ νομοσχέδιον εἰς τὰ καθέκαστον αὐτοῦ τὰ στρατιωτικά. Ἐξ ὅσων ὅμως ἤκουσα ἐκ στόματος τῶν στρατιωτικῶν συναδέλφων, τῶν παρελθόντων ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ ἐξ ὅσων ἠδυνήθην νὰ μελετήσω, δυστυχῶς ἐπείσθην, ὅτι καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο θέλει χρησιμεύσει, ὅπως ἐξογκώσῃ ἁπλῶς τὸν κώδικα τῶν στρατιωτικῶν νόμων ἡμῶν, θὰ εὑρεθῶμεν δὲ εἰς θέσιν μετ’ ὀλίγον ν’ ἀκούσωμεν ὅ,τι πάντες οἱ στρατιωτικοὶ σᾶς εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σαφῶς καὶ καθαρῶς, ἰδίως δὲ ὁ ἐξ Ἰθάκης Βουλευτὴς, ὅτι στρατὸν δὲν ἔχομεν, ὅτι ὅ,τι ἔχομεν, εἶναι λεγόμενος στρατὸς, δὲν εἶναι στρατὸς πραγματικός. Πῶς ὅμως, μετὰ τόσους στρατιωτικοὺς νόμους καὶ ὀργανισμοὺς, μετὰ δαπάνην πεντακοσίων ἑκατομμυρίων, ἀπὸ τριακονταετίας ἢ τεσσαρακονταετίας, διὰ τὸν στρατὸν, κατηντήσαμεν εἰς τὴν λυπηρὰν αὐτὴν θέσιν, ν’ ἀκούωμεν καθ’ ἑκάστην, ὅτι στρατὸς δὲν ὑπάρχει; Πῶς εὑρισκόμεθα ἀκόμη εἰς τὸ ἄλφα, καὶ ἀπὸ τὸ ἄλφα ἀρχίζομεν; Τὰ ἐρωτήματα αὐτὰ, καὶ τὰ ζητήματα ταῦτα μὲ πείθουν νὰ θέσω εἰς τὴν αὐτὴν ἀμφιβολίαν καὶ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ ἔχομεν ὑπὸ συζήτησιν σήμερον. Εἰμὶ δὲ πεπεισμένος, ὅτι ἐντὸς ἔτους θέλομεν προσκληθῆ νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ ψηφίσωμεν ἄλλο νομοσχέδιον, Κύριος οἶδε ἐπὶ τίνων νέων βάσεων καὶ ἐφευρημάτων στηριζόμενον· μ’ ὅλον ὅτι, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον εἶναι πανδέκτης στρατιωτικός, περιέχων καὶ συντάγματα καὶ τάγματα, καὶ ἐλαφρὰ τάγματα, καὶ ἐθελοντὰς, καὶ ἐκ στρατολογίας στρατιώτας, καὶ ἐπιτελεῖς, καὶ μὴ ἐπιτελεῖς, καὶ τελειοδιδάκτους, καὶ τελειοφοίτους, καὶ διδάκτορας χωροφύλακας καὶ ὑπαξιωματικούς, καὶ ἐνωμοτάρχας, καὶ ἐντοπίους καὶ ξένους ἀξιωματικούς. Ἴσως θὰ συνεπληροῦτο τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἐὰν περιελάμβανε καὶ ἄρθρον, ὁρίζον, ὅτι ἕκαστον τάγμα καὶ ἕκαστον σύνταγμα θὰ ἦναι ὡπλισμένον καὶ δι’ ἰδιαιτέρου συστήματος ὅπλων, ὅπως τὰ πάντα ἀνευρίσκωντα, ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ. Ἀλλὰ παρέρχομαι τοῦτο. Ἔρχομαι νὰ ἐρωτήσω ἁπλῶς τίνος ἕνεκα εὑρισκόμεθα εἰς αὐτὴν τὴν λυπηρὰν θέσιν, ὅπως, μετὰ τοσούτους περὶ στρατοῦ νόμους, λέγωμεν, ὅτι στρατὸν δὲν ἔχομεν... Στρατὸν δὲν ἔχομεν, Κύριοι, διότι δὲν ἠθελήσαμεν νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων ἡμῶν, λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τοὺς παράγοντας τῆς Ἑλλάδος· ἠθελήσαμεν ἁπλῶς ν’ ἀπομιμηθῶμεν τὰς μεγάλας μοναρχίας καὶ τὰ μεγάλα Κράτη, καὶ ὄχι πάλιν κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν ἐποχὴν, ἀλλὰ κατὰ παρελθοῦσαν. Εἴδομεν, ὅτι αἱ μεγάλαι μοναρχίαι ἑκάστοτε, θέλουσαι νὰ ἔχωσι στρατοὺς, ἐξέδιδον νόμους, δι’ ὧν ὥριζον τὴν στρατολογίαν ἀριθμοῦ τινος ἀνδρῶν ἀπροσδιορίστου. Τοῦτο ἐπράξαμεν ἀνέκαθεν καὶ ἡμεῖς. Ἀπομιμούμενοι τοὺς μεγάλους, δὲν ἠρωτήσαμεν, οὔτε ποία εἶναι ἡ κατάστασις τῆς χώρας ἡμῶν, οὔτε τίς ἡ ἔκτασίς της, οὔτε τίς ἡ ἰδιοσυγκρασία τῶν κατοίκων της, τίνες αἱ παραδόσεις των. Ἡ εὐθύνη τῆς καταστάσεως ταύτης δὲν ἐπιβαρύνει τοὺς Ἕλληνας, οὔτε τοὺς πολιτευομένους· ἐπιβαρύνει τοὺς ξένους, οἵτινες ἀνέλαβον τὴν διοίκησιν τῆς Ἑλλάδος, ἅμα ἐλευθερωθείσης, καὶ ἐπέβαλον τοὺς νόμους εἰς αὐτήν. Οὕτω κατ’ ἀρχὰς ἐτέθη εἷς νόμος στρατιωτικὸς βάρβαρος, ὁ τῆς ἀπογραφῆς καὶ τῆς κληρώσεως. Ὁ νόμος οὗτος, βανδαλικῶς ἐφαρμοσθεὶς, ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τὴν λυπηρὰν θέσιν, νὰ νομίζωμεν, ὅτι τὸ στρατεύεσθαι εἶναι μία βάσανος, μία τιμωρία καὶ κόλασις, τὴν ὁποίαν ἕκαστος ὀφείλει νὰ προσπαθῇ, πῶς ν’ ἀποφύγῃ. Τοιουτοτρόπως κατηντήσαμεν, ὅπως ἴδωμεν τὸ στρατιωτικὸν αἴσθημα ἐξηφανισμένον σχεδὸν καθ’ ὁλοκληρίαν ἀπὸ τῆς συνειδήσεως τοῦ Τόπου. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἐσκέπτετο πῶς αὐτὴ αὕτη ἐγένετο, ἐὰν ἤθελε ν’ ἀναμνησθῇ τὰ διδάγματα τῶν ἀρχαίων πολιτειῶν, τῶν ὁποίων καυχᾶται, ὅτι εἶναι ἡ διάδοχος, ἐὰν ἰδίως ἤθελε σκεφθῆ τί ἐφηρμόσθη ἀπὸ τὰς ἀρχὰς τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ εἰς τὰ μικρὰ, ὡς αὐτὴν, ἐλεύθερα δὲ Κράτη, καὶ εἰς τὰ μεγάλα ἀκόμη ἔθνη, δὲν ἤθελε περιέλθει, σήμερον, εἰς τὴν λυπηρὰν αὐτὴν θέσιν, ὅπως σκέπτηται εἰσέτι εἰς μάτην περὶ στρατοῦ καὶ περὶ ὀργανισμοῦ στρατιωτικοῦ, καὶ δὲν ἠθέλετε ἀκούσει πάντας νὰ σᾶς λέγωσιν, ὅτι ἀδύνατον ἐπιχείρημα εἶναι νὰ σχηματισθῇ στρατὸς παρ’ ἡμῖν. Τὰ μικρὰ Κράτη, ἅτινα δὲν ἔχουσιν ἐξαιρετικὴν θέσιν, οὔτε μέγαν πληθυσμὸν, ὅπως διατηρῶσι μονίμους στρατοὺς μεγάλους, διὰ νὰ μορφώσωσι στρατὸν, φροντίζουσι νὰ καθιστῶσι στρατιώτας πάντας τοὺς πολίτας, μέχρι τοῦ τελευταίου. Τοῦτο ὅμως δὲν κατορθοῦται διὰ τῶν κυρίως στρατιωτικῶν νόμων, διὰ τῆς περιβολῆς ἁπλῶς τῆς στολῆς τοῦ στρατιώτου, οὔτε διὰ τῆς τιμωρίας καὶ διὰ τῆς μάστιγος, οὔτε διὰ τῆς μείζονος ἢ ἐλάσσονος διαμονῆς ἐν τῷ στρατῶνι, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀνατροφῆς τῆς στρατιωτικῆς τοῦ πολίτου, ἀπὸ τῶν σπαργάνων αὐτοῦ. Τί συνέβαινεν ἐν ταῖς ἀρχαίαις Πολιτείαις; Ἦσαν ἐν αὐταῖς πάντες οἱ πολῖται ἀληθῶς στρατιῶται· ἀλλὰ πῶς κατωρθοῦτο τοῦτο; Διὰ τῆς ἀσκήσεως εἰς τὰ στρατιωτικὰ, ἀπὸ τῆς παιδικῆς ἡλικίας διὰ τῆς διαρκοῦς ἀνατροφῆς τῆς στρατιωτικῆς· ἀπὸ τοῦ ἑβδόμου ἔτους τῆς ἡλικίας ἤρχιζεν ἡ στρατιωτικὴ ἀνατροφὴ τοῦ Ἀθηναίου πολίτου. Ἕκαστος ἐδιδάσκετο νηπιόθεν, ὅτι εἶναι τιμὴ καὶ δόξα εἰς αὐτὸν, οὐχὶ δὲ μαρτύριον καὶ βάσανος καὶ ἐξευτελισμὸς τὸ στρατεύεσθαι. Τοῦτο ἐφηρμόσθη ἐν τῇ Ἑλβετίᾳ, τοῦτο καὶ ἐν τῇ Γερμανίᾳ. Εἰς βεβαίωσιν τούτου θέλω ἀναγνώσει ἀπόσπασμα ἐκ συγγράμματος καλλίστου στρατηγοῦ γάλλου, τοῦ Βίμπφεν, αὐτοῦ τούτου, ὅστις ὑπεχρεώθη νὰ ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην τῆς παραδόσεως τοῦ Σεδάν. Ὁ στρατηγὸς οὗτος, πρακτικὸς ἀνὴρ, οὐχὶ στρατηγὸς ἐκ τῶν καλουμένων διδασκάλων στρατηγῶν, ὥς τινες λέγουσιν, ἐμπαίζοντες, καὶ ἀναφέρω τὸ τοιοῦτον, οὐχὶ ὅπως τὸ ψέξω· διότι πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι ὁ Μόλτκε ἐπὶ 12 ἔτη ἦτο καθηγητὴς, ὁ Σανχὼρστ, ὁ διοργανωτὴς τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ μετὰ τὴν μάχην τῆς Ἰέννης, ἦτο καθηγητὴς ἐπὶ 15 ἔτη, ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν τῆς Γερμανίας, ὁ Κάμεκε, ἦτο ἐπίσης καθηγητὴς ἐπὶ δέκα ἔτη· ὁ στρατηγὸς, λέγω, Βίμπφεν, μετενεχθεὶς αἰχμάλωτος εἰς Γερμανίαν ἐμελέτησε τί ἐγίνετο ἐκεῖ, ἀνηρεύνησε δὲ τίνες ἦσαν οἱ κύριοι λόγοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὁ γαλλικὸς στρατὸς ἡττήθη παρὰ τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ. Ἐπανελθὼν εἰς τὴν πατρίδα του ἐδημοσίευσε βιβλίον ἐπιγραφόμενον «Τὸ ἔνοπλον ἔθνος». Ἐν τούτῳ, ἀναπτύσσει τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων οἱ γερμανικοὶ στρατοὶ κατέστησαν ὑπέροχοι, καὶ τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων οἱ γαλλικοὶ στρατοὶ ὑπέστησαν τὴν ἧτταν, συμβουλεύει δὲ τῇ πατρίδι του τί ὀφείλει νὰ πράξῃ, ὅπως δυνηθῇ ν’ ἀντιμετωπίσῃ εἰς τὸ μέλλον τοὺς ξένους στρατοὺς καὶ ἐκδικηθῇ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ 1871. Ἰδοὺ τί λέγει, περὶ τῆς βάσεως τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς Γερμανίας, ἰδίοις ὄμμασιν ἰδὼν καὶ ἀπομνημονεύσας τὰ γενόμενα: «Εἴδομεν, κατὰ τὰς ὥρας τοῦ περιπάτου, τὰ νεώτερα τῶν παιδίων σχηματίζοντα στίχους, φάλαγγας καὶ παράταξιν μάχης, ἐν ἀκριβείᾳ ἀξίᾳ θαυμασμοῦ. Παρέστημεν εἰς τοὺς ἑλιγμοὺς, τοὺς ἐκτελουμένους ὑπὸ τῶν πρεσβυτέρων μαθητῶν, βαδιζόντων, τοῦ τυμπάνου κρούοντος, ὡπλισμένων δὲ διὰ τουφεκίων ξυλίνων ἢ καὶ ἀληθῶν. Ἐπὶ τέλους, ἐν θλίψει αἰχμαλωσίας, ἐξήγειρον τὴν προσοχὴν ἡμῶν συχνάκις οἱ κρότοι μικρῶν τηλεβόλων, ἐφ’ ὧν οἱ νέοι πυροβολισταὶ παρακειμένου σχολείου ἐσπούδαζον καὶ τὰς τελευταίας λεπτομερείας τοῦ χειρισμοῦ τοῦ τηλεβόλου. Διὰ τούτου δὲ, δι’ ἐργασίας προοδευτικῆς, αἱ νέαι γενεαὶ ἐν Γερμανίᾳ μυῶνται εἰς τὸ στρατιωτικὸν ἐπάγγελμα καὶ μανθάνουσι τὸ ὑποτάσσεσθαι. Οὕτω οἱ νεοσύλλεκτοι ἐκεῖ δὲν ὑποβάλλονται εἰς τὴν βαρεῖαν διδασκαλίαν τῶν πρώτων στοιχείων τοῦ στρατιώτου. Ἡ τοιαύτη μέθοδος, ἐπιμελῶς ἐφαρμοττομένη εἰς ὅλα τὰ σχολεῖα καὶ εἰς ὅλα τὰ πανεπιστήμια, κέκτηται συνάμα καὶ τὸ πλεονέκτημα, ὅτι περιορίζει καὶ τὸν χρόνον τῆς ὑπὸ τὰς σημαίας διαμονῆς, ἀσφαλίζει δὲ εἰς τοὺς στρατοὺς νεοσυλλέκτους καὶ ἀξιωματικοὺς, τελείως ἐκπεπαιδευμένους.» Τοιαῦτα τὰ ἐν Γερμανίᾳ κρατοῦντα. Καὶ ἐν Ἑλβετίᾳ, ὁ αὐτὸς Βίμπφεν προστίθησι, τὰ αὐτὰ γίνονται, ἐπιλέγει δὲ, πρὸς τοὺς συμπατριώτας του στρέφων τὸν λόγον: «Τὴν αὐτὴν μέθοδον ἀναμφισβήτητος ἀνάγκη ἐπιβάλλει ἡμῖν τοῖς Γάλλοις ὡς τὸν ἀσφαλέστατον τρόπον, δι’ οὗ δυνάμεθα ν’ ἀσφαλίσωμεν τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ γαλλικοῦ ἔθνους.» Οἱ πρακτικώτατοι τῶν στρατιωτικῶν καὶ τὰ στρατιωτικώτατα τῶν ἐθνῶν ἀποδέχονται, καὶ ἐν τῇ θεωρίᾳ καὶ ἐν τῇ πράξει, ὅτι δὲν δύναται Κράτος τι νὰ ἔχῃ στρατὸν ἁπλῶς διὰ τῆς στρατολογίας, ἀλλ’ ὀφείλει, ἐὰν θέλῃ νὰ ἔχῃ ἀληθῆ στρατὸν, νὰ διδάξῃ τοὺς πολίτας του τὸ στρατεύεσθαι ἀπὸ τῆς μικρᾶς ἡλικίας, νὰ καταστήσῃ δευτέραν φύσιν εἰς τὸν πολίτην τὸ αἴσθημα τὸ στρατιωτικόν. Ἐχάρην δὲ, κύριοι, ὅτε εἶδον σχηματιζόμενον τὸ νέον Ὑπουργεῖον καὶ εἰσερχόμενον εἰς τοῦτο τὸν φίλον μου κ. Ἀθ. Πετιμεζᾶν· διότι ἤλπιζον, ὅτι ἤθελεν ἐπαναλάβει τὴν μέθοδον, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ 1871 ἐφήρμοσεν, ὡς Ὑπουργὸς, εἰσαγαγὼν εἰς τὰ σχολεῖα καὶ εἰς τὰ γυμνάσια τὰς στρατιωτικὰς ἀσκήσεις.

§73ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἦτο εἰσηγμένη, ἀλλ’ ἐγκατελείφθη κατόπιν.

§74ΦΙΛΗΜΩΝ. Καὶ ὑμεῖς τὴν εἰσηγάγετε, ἀλλὰ ὁ κ. Πετιμεζᾶς ἔσχε πολὺ πρότερον τὴν πρωτοβουλίαν· δυστυχῶς τὸ τοιοῦτον δὲν ἀνεπτύχθη, ὡς ἔδει, κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν. Ἤλπιζα, ὅτι ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ἐπανερχόμενος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἤθελε φροντίσει, ἵνα τοιαύτη τις διάταξις τεθῇ εἰς τὸν νέον ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ· δυστυχῶς τὴν τοιαύτην διάταξιν δὲν βλέπω, βλέπω δὲ καὶ τὸν ὀργανισμὸν αὐτὸν στηριζόμενον ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἐσφαλμένων βάσεων, ἐπὶ τῆς αὐτῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς, ἥτις ἐχρησίμευσεν ὡς βάσις εἰς πάντας τοὺς στρατιωτικοὺς ὀργανισμοὺς ἡμῶν μέχρι σήμερον.

§75ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς παιδείας.). Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῇ εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἵνα εἰσαχθῇ εἰς τὰ σχολεῖα ἡ σωματικὴ καὶ ἐν γένει ἡ στρατιωτικὴ ἄσκησις.

§76ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἄλλο ὅ,τι λέγετε ὑμεῖς· ὡς ἐννοῶ τὴν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν, δὲν δύναται νὰ περιληφθῇ αὕτη ἡ εἰς τοὺς κυρίως στρατιωτικοὺς ὀργανισμούς. Ἀλλὰ καὶ τὸ ὀρθὸν τῆς παρατηρήσεώς σας ἂν δεχθῶμεν, νομίζω, ὅτι δύναται συμφώνως τῷ στρατιωτικῷ ὀργανισμῷ, νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τοῦ ἐπὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον περὶ τῆς εἰσαγωγῆς τῶν ἀσκήσεων ἐν τοῖς σχολείοις.

§77ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐν τῇ Ἑλβετίᾳ περιέχεται ἐν τῷ στρατιωτικῷ ὀργανισμῷ ἡ ὑποχρέωσις αὕτη.

§78ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἀγνοῶ τοῦτο, ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι πρέπει νὰ περιέχηται ἐν τῷ στρατιωτικῷ ὀργανισμῷ τῆς Ἑλβετίας ἡ στρατιωτικὴ ἄσκησις ἐν τοῖς σχολείοις. Πέποιθα δὲ, ὅτι ὁ νεωτερισμὸς οὗτος δύναται ἄνευ δυσκολίας νὰ εἰσαχθῇ παρ’ ἡμῖν, καθόσον ἀφορᾷ μόνον τὴν ἄσκησιν.

§79ΡΑΛΛΗΣ. Εἶσθε πρόεδρος τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου καὶ γνωρίζετε μετὰ πόσου κόπου κατωρθώθη νὰ εἰσαχθῇ ἡ στρατιωτικὴ ἄσκησις εἰς τὸ διδασκαλεῖον.

§80ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν παραδέχομαι, ὅτι εἶναι δύσκολος ἡ εἰσαγωγὴ καὶ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ συστήματος, ὅπερ ὑποστηρίζω. Ἄλλως ἔχουν δίκαιον ὅσοι ἀξιοῦσιν, ὅτι δὲν καταγόμεθα ἐκ τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων. Δὲν δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι εἶναι τόσον δύσκολον ἡ Ἑλλὰς σήμερον ν’ ἀσκηθῇ στρατιωτικῶς ἀπὸ τῆς παιδικῆς ἡλικίας, ἐκτὸς μόνον ἂν παραδεχθῆτε, ὅτι εἴμεθα ἀνεπίδεκτοι τοιούτων βελτιώσεων. Ἀλλὰ τότε μὴ ἐλπίζετε, κ. Ῥάλλη, ὅτι θὰ ἔχωμεν ποτὲ στρατόν. Τὸν στρατιώτην δὲν συνιστᾷ οὔτε ἡ στολὴ, οὔτε ὁ βαθμὸς, ἀλλὰ τὸ στρατιωτικὸν αἴσθημα· μᾶς διδάσκει δὲ ἡ ἱστορία, ὅτι τὸ αἴσθημα τὸ στρατιωτικὸν δὲν διδάσκεται ἐν τῷ στρατῶνι, οὔτε ἐκεῖ μορφοῦται, ἀλλὰ ἀπὸ τῆς οἰκίας τῆς πατρικῆς, ἀπὸ τοῦ ἀλληλοδιδακτικοῦ σχολείου, ἀπὸ τοῦ γυμνασίου καὶ τοῦ Πανεπιστημίου. Οὕτω βλέπετε, ὅτι, ὅταν ὁ γερμανὸς στρατιώτης καλῆται εἰς τὰς τάξεις τὰς στρατιωτικάς, εἶναι κατὰ τὰ τρία τέταρτα κατηρτισμένος καὶ δεκτικὸς ἐντὸς πεντήκοντα ἡμερῶν νὰ καταρτισθῇ τελειότατος στρατιώτης. Δευτέρα αἰτία, δι’ ἣς ἐπῆλθεν ἡ χαλάρωσις εἰς τὸν στρατὸν, εἶναι ἡ ἔλλειψις τῆς ἑνότητος ἐν τοῖς νόμοις ἡμῶν τοῖς στρατιωτικοῖς. Δέκα καὶ ἑπτὰ νομοσχέδια, ἤτοι δεκαεπτά συστήματα, ἐντὸς δεκαοκτὼ ἐτῶν ἐψηφίσθησαν ἢ ὑπεβλήθησαν περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Ἐρωτῶ, μὲ τοιαύτην τακτικὴν δυνάμεθα νὰ προέλθωμεν εἰς ἀποτέλεσμα σπουδαῖον; Ἓν ἔτι μέγα ἐλάττωμα, ἕνεκα τοῦ ὁποίου καὶ αὐτὰ τὰ ἐσφαλμένα συστήματα τὰ στρατιωτικὰ ἐδύναντο ν’ ἀποφέρωσι καρπούς τινας, εἶναι ἡ ἀσθένεια ἡ δεινὴ, ἣν ὑφίστανται οἱ νόμοι ἐν Ἑλλάδι, ἡ ἀσθένεια τῆς μὴ ἐφαρμογῆς αὐτῶν. Καὶ αὐτὸς ὁ πρῶτος στρατολογικὸς νόμος, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀκριβῶς καὶ πιστῶς ὡς πρός τε τοὺς στρατιώτας καὶ τοὺς ἀξιωματικούς, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν πολὺ μᾶλλον εὐάρεστα ἢ τὰ ἐπελθόντα, ἅτινα ἀνομολογοῦσι καὶ αὐτοὶ οἱ κυβερνήσαντες τὴν Ἑλλάδα καὶ αὐτοὶ οἱ στρατιωτικοί. Ἀλλ’ ἐὰν μὴ ἐφροντίσαμεν περὶ τῶν στρατιωτῶν, ἐφροντίσαμεν περὶ τῶν ἀξιωματικῶν; Πολλὰ ἐῤῥέθησαν, κύριοι, κατὰ τῶν Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν, καὶ βεβαίως δὲν εἶναι ἡ ἰδέα τῆς προσκλήσεως τῶν ξένων ἀξιωματικῶν ἐκείνη, ἥτις κολακεύει αὐτούς. Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ μὴ τοὺς ἀδικῶμεν. Ἤθελον εἶσθαι βεβαίως ἀξιοκατάκριτοι, ἐὰν αἱ κυβερνήσεις παρεῖχον εἰς αὐτοὺς τὰ μέσα τῆς μορφώσεώς των, ἐὰν τοὺς ἤκουον, ἐὰν μὴ ἀντέπραττον αὐτοῖς. Ἀλλὰ τίνα πραγματικὰ μέσα παρέχομεν εἰς αὐτούς; Ποίαν περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως αὐτῶν ἐλάβομεν φροντίδα; Τὰ παρεχόμενα αὐτοῖς εἶναι ἐλλιπῆ καὶ ἀτελῆ, ἢ ἐὰν παρεχωρήθησαν, παρεχωρήθησαν οὐχὶ κατ’ ἐκτίμησιν δικαίαν, ἀλλὰ κατὰ χάριν· γνωρίζετε δὲ καλλίτερον ἐμοῦ, ὅτι ἓν δύναται νὰ συγκρατήσῃ τὴν πειθαρχίαν ἐν τῷ στρατῷ, τοῦτο δὲ εἶναι ἡ αὐστηρὰ δικαιοσύνη. Ἐφηρμόσθη ὅμως αὕτη πάντοτε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀξιωματικούς, ἰδίως εἰς τὴν προαγωγὴν καὶ εἰς τὴν τιμωρίαν αὐτῶν; Ἓν μέγα ἐλάττωμα, ὅπερ καὶ ἄλλοτε ἔσχον τὸν καιρὸν νὰ παρατηρήσω εἰς ὑμᾶς, ἕνεκα τοῦ ὁποίου παραδέχομαι, ὅτι θὰ πελαγοδρομῶμεν, ὁσάκις συζητοῦμεν περὶ στρατιωτικῶν πραγμάτων, εἶναι καὶ ἡ ἔλλειψις ἑνότητος ἐνεργείας, καὶ ἡ ἔλλειψις ἑνός, ὅστις νὰ συλλάβῃ ἓν σχέδιον στρατιωτικὸν, καὶ νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ αὐτός. Ὁ στρατὸς εἶναι σῶμα τοιοῦτον, ὁποῖον πρὸς εὐδοκίμησιν ἀπαιτεῖ ἑνότητα ἐνεργείας. Καὶ ἐν αὐταῖς ἔτι ταῖς ἀπολύτοις καὶ προσωπικαῖς Δημοκρατίαις ἐνόησαν τὴν ἀρχὴν αὐτὴν, καὶ ἀνέθεσαν τὰ τοῦ στρατοῦ εἰς ἕνα καὶ μόνον. Ἐν ταῖς ἀρχαίαις Ἀθήναις, ἐν αἷς ἐκράτει ἡ μᾶλλον ἀπόλυτος προσωπικὴ Δημοκρατία, ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη στρατηγὸς ἦτον εἷς, ὁ Φωκίων· διότι ὅλοι ἀνεγνώριζον, ὅτι εἷς καὶ μόνος ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁ ἄρχων τοῦ στρατοῦ, ἵνα δύναται καὶ τὸ σέβας αὐτοῦ νὰ προκαλῇ καὶ πράγματι νὰ φροντίζῃ περὶ αὐτοῦ. Τὰ ἔθνη, ὅταν ἀπεθέωσαν τοὺς ἄρχοντάς των, οἵτινες ἐμόρφωσαν στρατοὺς, δὲν τοὺς ἀπεθέωσαν ἐπ’ ἀκαιρίμαν γλῶτταν, οὔτε ἄνευ δικαιολογημένης καὶ ὁριστικῆς βάσεως. Ἀνεγνώρισαν, καὶ ἡ ἱστορία μαρτυρεῖ, ὅτι ἡ μόρφωσις στρατοῦ ἀπαιτεῖ μίαν συγκεντρωμένην ἐξουσίαν. Ἐν ὅσῳ λοιπὸν τοιαύτην ἀρχὴν, τοιαύτην ἐξουσίαν μὴ ἀποκτήσωμεν, μὴ πιστεύσητε, ὅτι θὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ὀνείρων, ἅτινα μᾶς ὑπέσχοντο οἱ δεκαεπτά στρατιωτικοὶ ὀργανισμοὶ, οἱ ὁποῖοι παρουσιάσθησαν μέχρι σήμερον, καὶ ἅτινα ὑπισχνεῖται ὑμῖν καὶ ὁ νῦν συζητούμενος ὀργανισμός. Ἐῤῥέθησαν πολλὰ περὶ τῆς Ἰταλίας πολλάκις, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωσιν οἱ τὴν ἑνότητα τῆς Ἰταλίας ἀναμιμνησκόμενοι, ὅτι τὸ Πεδεμόντιον ἐπὶ ἕνα καὶ ἥμισυν αἰῶνα εἰργάζετο πρὸς σύνταξιν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεώς του, καὶ ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ σειρὰν ἡγεμόνων, οἵτινες ἀνεδείχθησαν ἀληθῶς στρατιῶται, πρῶτοι αὐτοὶ δίδοντες τὸ παράδειγμα τῆς ἀσκήσεως, πρῶτοι τὸ παράδειγμα τῆς πειθαρχίας, πρῶτοι δὲ πρὸ πάντων τὸ παράδειγμα τῶν θυσιῶν. Μὴ νομίζητε, ὅτι δύνασθε νὰ ἔχητε στρατὸν, ἔστω καὶ μικρὸν, ἐὰν μὴ φροντίσητε περὶ αὐτοῦ, ἐὰν μὴ ὑποβληθῆτε εἰς θυσίας. Σᾶς ἀναφέρω τὸ παράδειγμα τοῦ Καρόλου Ἐμμανουὴλ τοῦ βασιλέως τοῦ Πεδεμοντίου, ὅστις κατήρτισε μὲν στρατὸν, ἀλλὰ περιώρισεν εἰς 30,000 φράγκων τὴν ἀποζημίωσίν του, εἰς 20,000 τὴν ἀποζημίωσιν τῆς συζύγου του, εἰς 10,000 τὴν τοῦ διαδόχου του καὶ ἔδωκεν 5,000 εἰς ἑκάστην τῶν θυγατέρων του, πάντα δὲ τὰ ἄλλα χρήματα, ἅτινα ἐδίδοντο πρότερον εἰς συντήρησιν τοῦ παλατίου του, ἐδαπάνησεν, ἵνα συγκροτήσῃ καὶ καταρτίσῃ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς Σαρδηνίας. Οὕτω κατώρθωσε νὰ παρουσιάσῃ τὸ ἔκτακτον φαινόμενον, ὅπως ἐν τόσῳ μικρῷ πληθυσμῷ νὰ καταρτίσῃ 50,000 στρατοῦ, ὃν ἐθαύμασαν καὶ οἱ Γάλλοι καὶ οἱ Γερμανοί. Τὸ ἔργον τοῦ Πεδεμοντίου δὲν ὑπῆρξεν ἔργον οὔτε ἑνὸς ἔτους, οὔτε πέντε, οὔτε δέκα, ὑπῆρξε τὸ προϊὸν ἐργασίας ἑνὸς αἰῶνος, καὶ συνέχεια διηνεκοῦς ὀργανώσεως.

§81ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί πληθυσμὸν εἶχε;

§82ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἓν ἑκατομμύριον καὶ τετρακοσίας χιλιάδας περίπου. Ἦτο μικρότερον τῆς Ἑλλάδος αὐτῆς κατὰ τὸν παρελθόντα αἰῶνα, περὶ τὰ 1730 μέχρι τοῦ 1750. Τὸ νομοσχέδιον, κύριοι, ὅπερ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν, δυστυχῶς, κατ’ ἐμὲ, δὲν στηρίζεται ἐπὶ τῶν βάσεων, ἃς ἀνέπτυξα καὶ παραδέχομαι ὡς ὀρθὰς, στηρίζεται δὲ ἔτι μᾶλλον ἀτυχῶς ἐπὶ τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως, ἐπὶ τῶν σωμάτων τῶν ἐθελοντῶν. Δὲν θέλω κατ’ οὐδένα λόγον νὰ μεμφθῶ τοὺς ἐθελοντὰς, οὔτε εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἱστορίαν αὐτῶν· τὸ ἱστορικὸν αὐτῶν δὲν εἶναι δυσάρεστον διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐν γένει. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὑπομνήσω, ὅτι ἀληθὴς στρατιώτης δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις εἰσάγεται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, μόνον διότι τῷ δίδεται μισθὸς μεγαλείτερος, ἀλλ’ ἐκεῖνος, ὅστις προσέρχεται ἑκουσίως, πλήρης ἐκ τοῦ αἰσθήματος τῆς ὑπηρεσίας τῆς πατρίδος του: Ἐνθυμηθῆτε τὴν ἀρχαίαν πολιτείαν τῶν Ἀθηνῶν· ἦτο ἀκμαία, ὅταν εἶχε τοὺς πολίτας στρατιώτας· ὅταν ὅμως ἤρξατο ἀποδεχομένη τὸ σύστημα τῶν ἐθελοντῶν, γινώσκετε ποῦ κατήντησεν· ὁ Φίλιππος ἦλθεν ἔξω τῶν Ἀθηνῶν. Μίαν δὲ μόνην φορὰν ἠθέλησαν οἱ πολῖται Ἀθηναῖοι νὰ μεταβῶσι καὶ πολεμήσωσι τοὺς στρατοὺς τοῦ Φιλίππου καὶ τοὺς ἐνίκησαν ἐν Εὐβοίᾳ, ὅταν ὅμως ἠθέλησαν νὰ δεχθῶσιν ἀπολύτως τὸ σύστημα τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως, τῶν ἐθελοντῶν, ὑπεχώρησαν· διότι ἀληθὴς στρατιώτης δὲν εἶναι ὁ στρατιώτης, ὅστις προσέρχεται εἰς τὰς τάξεις, διότι ἀσφαλίζεται αὐτῷ μεγαλείτερος μισθὸς, καὶ ὅστις ἐπάγγελμα ἔχει τὸ στρατεύεσθαι, ἀλλ’ ὁ πολίτης, ὅστις γίνεται στρατιώτης, ἔχων τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντος τοῦ στρατιώτου. Εἰς τοῦτο ὀφείλουσι τὰ μικρὰ Κράτη ἰδίως νὰ προσέχουν, εἰς τοῦτο καὶ ἡ Ἑλλάς. Δυστυχῶς ὁ νέος ὀργανισμὸς στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως, ἀντιστρατεύεται δὲ πρὸς τὸν στρατολογικὸν νόμον ἡμῶν, ὅστις ἐψηφίσθη κυρίως διὰ τὴν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν ὅσῳ ἔνεστι μείζονος ἀριθμοῦ πολιτῶν Ἑλλήνων. Ἀνέμνησαν πολλοὶ πολλάκις τὴν Ἐλβετίαν, ὁ δὲ ἀξιότιμος καὶ σεβαστός μοι φίλος κ. Κουμουνδοῦρος ὡμίλησε περὶ αὐτῆς οὐχὶ μὲν μετὰ περιφρονήσεως, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν τὸ τοιοῦτον, ἀλλὰ μετά τινος ἀδιαφορίας. Εἶπεν, ὅτι ἡ ἀποστολὴ τῆς Ἐλβετίας καὶ τῆς Ἑλλάδος εἶναι ὅλως διάφορος, καὶ ἑπομένως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἡ Ἑλλὰς τὸν ὀργανισμόν, ὃν ἔχει ἡ Ἑλβετία. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἤθελον θεωρήσει εὐτύχημα μέγιστον, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἦτο καὶ κατὰ τὸ ἥμισυ στρατιωτικῶς συντεταγμένη ὅσῳ ἡ Ἑλβετία. Ἂν ἡ Ἑλλὰς ἀπ’ ἀρχῆς δὲν ἤθελε προσκολληθῆ εἰς βυζαντινοὺς καὶ ξενικοὺς τύπους, ἀλλ’ ἀπεμιμεῖτο τὸ παράδειγμα τῆς Ἑλβετίας, ἥτις ἀπεμιμήθη τὸ παράδειγμα τῶν ἀρχαίων πολιτειῶν τῆς Ἑλλάδος, θὰ εὑρίσκετο εἰς πολλῷ κρείττονα θέσιν, ἴσως δὲ καὶ ἡ Τουρκία αὐτὴ δὲν θὰ ἐσώζετο μέχρι τοῦδε. Ὀφείλω νὰ ὑπομνήσω, ὅτι ἡ μικρὰ Ἑλβετία δύναται νὰ παρατάξῃ 220,000 στρατοῦ δαπανῶσα μόνον 14 000,000, δὲν ἔχει δὲ ἢ ἕνα μόνον στρατηγόν, ἡ ὅλη δὲ ἄλλη διοίκησις τοῦ στρατοῦ της γίνεται διὰ συνταγματαρχῶν. Οἱ κατακρίνοντες τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως, εἶπον, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἔχει πολιτικὸν χαρακτῆρα, χαρακτηρίζει δὲ τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι πολιτικὴ τελείας εἰρήνης καὶ τοῦ πλήρους ἀφοπλισμοῦ τοῦ τόπου. Μοὶ φαίνεται, ὅτι ὡς πρὸς τοῦτο ἐπλανήθησαν. Δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ παραδεχθῶ, ἔχων ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰς προηγουμένας δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸ παρελθὸν τῶν συγκροτούντων αὐτήν, ὅτι τοιοῦτον χαρακτῆρα ἐπίψογον φέρει τὸ νομοσχέδιον. Πολλῷ δ’ ἧττον δικαιοῦνται τοῦτο νὰ τὸ λέγουν ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια δὲν εἶναι κρείττονα. Τὸ νομοσχέδιον τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως μᾶς ὑπόσχετο στρατὸν 25,000, ἐν ἀνάγκῃ δὲ μέχρι 40,000. Ἀλλὰ 40,000 στρατοῦ δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν πολιτικὴν τῆς ἀμέσου ἐνεργείας, τὴν πολιτικὴν τοῦ πολέμου; Τεσσαρακοντακισχίλιοι στρατιῶται μόλις δύνανται νὰ ἐπαρκέσωσι εἰς δύο μάχας, ἐκτὸς ἐὰν ὑποθέτωμεν, ὅτι ὁ πόλεμος μετὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἦναι στρατιωτικὸς περίπατος.

§83ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Εἰς τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ηὕρατε τοιοῦτόν τι; Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ὁμιλεῖ περὶ τοῦ στρατοῦ, τοῦ λεγομένου ἐνεργοῦ, περὶ τοῦ προσωπικοῦ τῶν στελέχεων, πρὸς διοίκησιν τοῦ στρατοῦ τῆς ἐφεδρείας καὶ τῆς ἐθνοφρουρᾶς· καὶ κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς ἡμῶν ἡ ὅλη δύναμις, ἣν δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ παρατάξῃ, εἶναι οὐχὶ ὀλιγωτέρα τῶν 96 ταγμάτων πεζικοῦ, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν δύναμιν 100,000 ἀνδρῶν.

§84ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἂν τὸ τοιοῦτον περιέχεται, καὶ ἦτο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ, βεβαίως δὲν ἔχω τίποτε νὰ εἴπω. Μοὶ φαίνεται ὅμως, ὅτι τὰ μέχρι τοῦδε γενόμενα ἐλαχίστας παρέχουσιν ἐλπίδας, ὅτι τοῦτο εἶναι εὐκατόρθωτον. Ἑκατὸν χιλιάδων στρατὸς πόσα ἑκατομμύρια ἀπαιτεῖ πρὸς συντήρησιν; Ἀλλὰ μοὶ φαίνεται, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον δὲν εἶναι καὶ ἐντελῶς εἰρηνικόν. Ἀνευρίσκω τὸ ἄρθρ. 15 αὐτοῦ, ὅπερ ῥητῶς ἀπονέμει τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Βασιλέα νὰ συστήσῃ νέα σώματα καὶ νέας ὑπηρεσίας. Ἐὰν τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐνέπνευσε τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐνεστῶσαν, ἦτο τὸ τοῦ ἐντελοῦς ἀφοπλισμοῦ καὶ τῆς ἀπολύτου εἰρήνης, δὲν ἤθελεν ἀναγράψει τὸ ἄρθρ. 15 περὶ διπλασιασμοῦ ἢ τριπλασιασμοῦ τῶν δυνάμεων. Θὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἐγγύησις ἀποχρῶσα· νομίζω ὅμως, ὅτι εἰς ἔκτακτόν τινα περίστασιν ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀπευθυνθῇ εἰς τὸν ἐνθουσιασμόν, καὶ τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων, εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι οὐχὶ 40,000, ἀλλὰ καὶ 80,000 δύνανται νὰ εὑρεθῶσι· διότι τότε καὶ οἱ ἐξυπηρετήσαντας αὐτοί, καλούμενοι, προθύμως θὰ προσέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις. Τὸ νομοσχέδιον δὲν ἀποκλείει τὰς τοιαύτας ἀποφάσεις. Ὅταν προσαρτηθῶσιν αἱ πρὸς ἄρκτον ἐπαρχίαι, διότι ἐῤῥέθη, ὅτι ὑπάρχει ἐλπὶς τούτου, κατ’ ἐμὲ δὲ, βεβαιότης, καὶ ζητηθῇ ἡ συνδρομὴ τοῦ τόπου, πάντες θὰ τρέξωσι μετ’ ἐνθουσιασμοῦ, ὅπως προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας των τῇ Κυβερνήσει, ὁλόκληρος δὲ ὁ στρατὸς δύναται τότε νὰ ἐξέλθῃ τῆς Ἑλλάδος Ἑλλὰς δὲν ἔχει ἀνάγκην οὐδενὸς στρατιώτου διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τάξιν καὶ τὴν ἐσωτερικὴν ἀσφάλειαν.

§85ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τότε εἶναι περιττὸν πᾶν σύστημα.

§86Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ (πρὸς τὸν Βαλτινόν). Ἄν ἡ Ἑλβετία δίδῃ 100,000 στρατοῦ, τότε ἡ Γερμανία μὲ τὰ 40,000,000 θὰ δώσῃ 5,000,000, ἡ Ῥωσσία 8,000,000, ἡ Ἑλλὰς 100,000. Εἶναι, κύριοι, αὐτὰ πράγματα νὰ λέγωνται;

§87ΦΙΛΗΜΩΝ. Εἷς Βουλευτὴς στρατιωτικός, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἄργους, εἶπεν, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ὁλόκληρος στηρίζει τὰς ἐλπίδας του εἰς τὸν στρατόν. Κύριοι, ἐὰν τοῦτο ἦτο ἀληθὲς, ὠφείλομεν ν’ ἀπελπισθῶμεν. Ὁ Ἑλληνισμὸς οὐδέποτε ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης μνημονεύεται, ὅτι παρέταξε μεγάλας δυνάμεις· παρέταξε πάντοτε μικρὰς, ἀλλ’ ὁδηγουμένας ὑπὸ πνεύματος μεγάλου. Τὸ ἑλληνικὸν Ἔθνος οὐδέποτε παρουσιάσθη, ὡς ἔθνος κατακτητικόν, τὸν στρατόν του δὲ ἐχρησιμοποίησε πάντοτε ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ. Στρατιωτικὸν ἔθνος ἦσαν οἱ Τοῦρκοι, οἱ Μογγόλοι, κατὰ μέγα μέρος οἱ Ῥωμαῖοι· ἡ Ἑλλὰς δὲν ὑπῆρξε στρατιωτικὸν ἔθνος ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτήν· τὸν στρατὸν εἶχε πάντοτε, ὅπως χρησιμεύσῃ ὑπὲρ τῆς ἀμύνης τῆς πατρίδος. Ἐὰν ὁ Ἑλληνισμὸς ἐστήριζε τὰς ἐλπίδας του εἰς τὸν στρατὸν, θὰ ἦτο μέχρι τοῦδε χαμένος ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς γῆς. Τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ εὐτυχῶς ἐξαρτᾶται ἀπὸ περιστάσεις γενικωτέρας, καὶ καθὼς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε λίαν ὀρθῶς εἰς μίαν τῶν προηγουμένων συνεδριάσεων, ἡ κυρία δύναμις τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι ἡ δύναμις ἡ ἠθική. Ἀλλ’ ἡ δύναμις τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἔγκειται καὶ ἀλλαχοῦ. Ἐπιτρέψατέ μοι δὲ νὰ ἀναγνώσω ἤδη μικρόν τι κείμενον, ἀλλ’ ἐν ὀλίγοις πολλὰ περιέχον ὀρθότατα καὶ ἱστορικώτατα. (Ἀναγινώσκει). «Πολλὰ πρὸς δὲ ἀνέφερον περὶ τοῦ ἀόπλου τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐμέμφθησαν αὐτήν. Ἀληθὲς, κύριοι, τοῦτο, ἀλλ’ ἐξετάζεται τὸ ζήτημα ὑπὸ μίαν μόνην ἔποψιν. Τὴν δραστηριότητα καὶ τὰ μέσα της ἀπησχόλησεν ἀληθῶς ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ἀνάπτυξιν καὶ τὴν πρόοδον τὴν ὑλικὴν καὶ τὴν ἠθικήν. Δὲν ἔχει ὅπλα, κατέχει ὅμως τὴν πρώτην θέσιν ἐν τῷ ἀνατολικῷ πολιτισμῷ. Ἠδύνατο καὶ ἡ Ἑλλὰς νὰ μεταβληθῇ εἰς στρατῶνα, ἠδύνατο νὰ παρουσιάσῃ 100,000 ἐθνοφύλακας, ἀλλὰ θὰ ἦτον ἄνευ βιομηχανίας, ἄνευ ἐπιστήμης, ἄνευ προόδου, ἄνευ πόλεων, δὲν θὰ κατεῖχε τὴν ὁποίαν κατέχει ἤδη θέσιν. Δὲν πρέπει νὰ καταδικάζωμεν τὴν πατρίδα ἡμῶν· καθυστερεῖ ὡς πρὸς τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς, ὑπερέχει ὅμως κατὰ τὴν πρόοδον καὶ τὸν πολιτισμόν· μικρὰ καὶ πτωχὴ δὲν ἠδύνατο εἰς ὅλα καὶ διὰ μιᾶς νὰ ἐπαρκέσῃ· εἰς ὅ,τι ἐπεδόθη, κατ’ αὐτὸ καὶ ὑπερέχει.» Τὴν γνώμην αὐτὴν τὴν ὀρθοτάτην, τὴν ἀληθῶς φιλοσοφικὴν, ἐξήνεγκεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 5 Νοεμβρίου 1876. Ὡς πολιτικὸς ἀληθὴς, δὲν ἠδύνατο νὰ μὴ ἀποκρούσῃ τὴν κατηγορίαν, ἥτις ἐλέχθη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐξηυτελίσθη καὶ ἐξηλείφθη ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, διότι εἶναι ἀτελῶς στρατιωτικῶς συντεταγμένη. Ὡς ὀρθῶς παρετήρησεν, ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἶναι θέσις ἔθνους πρωτεύοντος ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐκ λόγων πολλῷ ἀνωτέρων καὶ βασιμωτέρων ἢ τῶν τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως αὐτῆς. Ὑπό τινα δ’ ἔποψιν αὕτη εἶναι ἡ ἀληθὴς στρατιωτικὴ πολιτική. Μὴ νομίζετε, ὅτι δύνασθε νὰ ἔχητε στρατιώτας, ἂν μὴ ἔχητε πολίτας, ἂν μὴ ἔχητε πλούτη καὶ παιδείαν, ἤτοι τὴν καρδίαν καὶ τὸ πνεῦμα ἀνεπτυγμένον· διότι, ἐπαναλαμβάνω διὰ δεκάτην φορὰν, δὲν εἶναι ἡ στρατιωτικὴ στολὴ, ἥτις μορφώνει τὸν στρατιώτην, καὶ ἡ διαμονὴ ἡ πολυχρονιωτέρα αὐτοῦ ἐν τῷ στρατῷ, ἀλλ’ ἡ ἀνεξαρτησία τοῦ φρονήματος, ἡ ἐκπαίδευσις. Καὶ εἰς τοῦτο, ὡς γνωρίζετε σεῖς οἱ ἀξιωματικοὶ κάλλιον ἐμοῦ, κεῖται ἡ στρατιωτικὴ ὑπεροχὴ τῆς Γερμανίας. Νομίζω ὡσαύτως, ὅτι ἡ παρατήρησις ἡ γενομένη, ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου 15 παραβιάζεται τὸ σύνταγμα, δὲν εἶναι ἀκριβής. Ὅταν αἱ κυβερνήσεις ἀνακοινώνωσιν εἰς τὴν Βουλὴν ἀποφάσεις περὶ πολέμου, συγχρόνως ζητοῦσι καὶ τὰ ἀναγκαῖα χρήματα, ἵνα ὑποστηρίξωσι τὸν πόλεμον· ταῦτα ἂν μὴ λάβωσι, ἐκμηδενίζεται ἡ πολεμικὴ ἀπόφασίς των. Ἑπομένως τὰ συνταγματικὰ δικαιώματα τοῦ ἔθνους εἰσὶ καθ’ ὁλοκληρίαν ἐξησφαλισμένα, διὰ τῶν ὅρων τοῦ ἄρθρου 15. Ἤθελον ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, διότι καὶ εἰς τοῦτο δὲν ἀποδίδω μείζονα ἀξίαν τῶν προηγουμένων νομοσχεδίων, ἐπειδὴ κατ’ ἐμὲ, δὲν στηρίζονται ἐπὶ τῆς ἀληθοῦς βάσεως, ἐφ’ ἧς πρέπει νὰ στηρίζωνται οἱ στρατιωτικοὶ ὀργανισμοί, οἱ ἀφορῶντες εἰς τὴν Ἑλλάδα, δηλ. τῆς στρατιωτικῆς ἀνατροφῆς τοῦ τόπου· ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐπιψηφίσω αὐτὸ, διότι δὲν τὸ εὑρίσκω οἰκονομικώτερον τῶν προηγουμένων ἢ κατ’ ἐλάχιστον ποσόν, δὲν ἔχω δὲ καὶ τὴν βεβαιότητα, ὅτι δι’ ἐκτάκτων πιστώσεων δὲν θέλετε ἔλθει μετ’ ὀλίγον νὰ αὐξήσητε τὰς δαπάνας τὰς στρατιωτικάς, ἐὰν αἱ περιστάσεις τὸ ἀπαιτήσωσι. Δὲν δύναμαι ὡσαύτως νὰ τὸ ἐπιψηφίσω, διότι περιέχει μέγαν ἀριθμὸν ἐθελοντῶν, καὶ τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν παραδέχομαι περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι βάσιν πρέπει νὰ ἔχῃ οὗτος τὴν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ τόπου, ἀρχομένην ἀπὸ αὐτῶν τῶν σπαργάνων. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ τὸ ἐπιψηφίσω, διότι ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ δὲν τὸ θεωρεῖ ὁριστικόν. Τὸ ἄρθρον 25 λέγει; «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ παρὰ τῷ στρατῷ ἀλλοδαποὺς ἀξιωματικοὺς πρὸς μελέτην, διαῤῥύθμισιν καὶ ἐφαρμογὴν τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Ἑλλάδος.» Ὡς βλέπετε, εὑρισκόμεθα πάντοτε εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον· περιμένομεν τοὺς ξένους, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ ὑποβάλωμεν τὸ σχέδιον, καὶ ἂν μὲν τὸ ἐγκρίνωσι, θὰ μείνωμεν εἰς αὐτὸ, ἐὰν δὲ τὸ ἀποῤῥίψωσι, θὰ προσκληθῶμεν νὰ ψηφίσωμεν ἕτερον. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν διὰ τίνα αἰτίαν πρέπει νὰ ψηφίσω νομοσχέδιον, ὅπερ ἐνδεχόμενον ξένος ἀξιωματικὸς νὰ μοὶ εἴπῃ, ὅτι εἶναι ἀποῤῥιπτέον. Νομίζω δὲ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ ἀποφύγῃ, ὅπως φέρῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὴν λυπηρὰν θέσιν νὰ ἴδῃ τὸ ἔργον της ἐξευτελιζόμενον καὶ κατακρινόμενον ὑπὸ ξένων ἀξιωματικῶν. Ἀφοῦ λοιπὸν διάταξις αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου μοὶ δεικνύει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ δὲν ἔχει πεποίθησιν εἰς αὐτὸ, ὅτι τὸ θεωρεῖ προσωρινὸν ὅλως καὶ ὑποκείμενον ἢ προωρισμένον νὰ ὑποβληθῇ, μετά τινας μῆνας, εἰς τὴν βάσανον ξένων ἀξιωματικῶν, δὲν ἐννοῶ διατί νὰ ἐπιψηφίσω προσωρινὸν κατασκεύασμα. Ἀλλὰ καὶ πάντα ταῦτα ἤθελον παραλείψει καὶ ἤθελον ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ἐὰν μὴ ἐν τούτῳ περιείχετο ἡ ἰδέα τῆς προσκλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν. Καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἀντίκειμαι πρὸς ὅλα τὰ πολιτικὰ κόμματα· ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ ἐμποδίζει εἰς οὐδὲν, ὡς ἄλλοτε δὲν μὲ ἐμπόδισεν, ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς κυβερνήσεως, νὰ προσβάλω τὴν διάταξιν τῆς προσκλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν, ὅτε ἔσχον τὴν εὐχαρίστησιν νὰ ἴδω μεταξὺ τῶν 21 τῶν ψηφισάντων κατὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ξένων ἀξιωματικῶν, καὶ τὸν νῦν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν θέλω νὰ ἐπαναλάβω τοὺς λόγους οἵτινες καὶ σήμερον μὲ πείθουσι νὰ ἐμμένω εἰς τὴν αὐτὴν γνώμην· ἐξετέθη ὅμως ἀπὸ τοῦ βήματος εἷς λόγος, λίαν ἀπροκαλύπτως, ὁ ἑξῆς: πρέπει νὰ προσκληθῶσιν οἱ ξένοι ἀξιωματικοὶ, διότι πρέπει νὰ χωρισθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Ὅταν, εἶπον, ὑπάρχωσι ξένοι ἀξιωματικοί, οὐδεὶς θὰ τολμήσῃ νὰ προσέλθῃ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ, ὅπως ζητήσῃ πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν ἀπαγορεύει αὐτῷ τὸ στρατιωτικὸν καθῆκον. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω κατὰ πόσον εἶναι ἀληθὲς καὶ ἀκριβὲς τοῦτο· μοὶ φαίνεται ὅμως, ὅτι, ἰδίως κατὰ τὴν παροῦσαν ἐποχὴν, δεινοτέρα καὶ πικροτέρα προσβολὴ κατὰ τῆς ὑπαρχούσης πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ. Ὅτε, μετὰ πεντήκοντα ἐτῶν ὕπαρξιν αὐτονόμου Κράτους, ἐρχώμεθα καὶ κηρύσσωμεν, ὅτι δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν οἱ πολιτευόμενοι, οἱ Πρωθυπουργοὶ καὶ οἱ Ὑπουργοὶ, νὰ χωρίσωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς, καὶ ὅτι οἵ τε Βουλευταὶ καὶ οἱ ἰδιῶται στεροῦνται ἀρκούσης δυνάμεως θελήσεως, ὅπως ἐπιτελέσωσι τὸ καθῆκόν των, ἔχομεν δὲ χρείαν ξένου, ὅπως ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον, τὸ εἰς ἡμᾶς ἀνατεθειμένον, Σᾶς ἐρωτῶ, τίνα παρέχομεν ἐνθάῤῥυνσιν εἰς ἐκείνους, οἵτινες δύνανται νὰ ὑψώσωσι φωνὴν, καὶ στηρίξωσιν, ὅτι καὶ ἄλλας χώρας δυνάμεθα νὰ κυβερνήσωμεν; Καὶ μήπως, κύριοι, ἡ διοίκησις, ἡ οἰκονομία, ἡ ἐκπαίδευσις, εἶναι χωρισμέναι ἀπὸ τὴν πολιτικήν; Πρέπει λοιπὸν καὶ δι’ αὐτοὺς τοὺς κλάδους νὰ φέρωμεν ξένους. Ἀλλὰ τότε, ἐρωτῶ τοὺς τοιαῦτα ἰσχυριζομένους, ὁποῖον πρόσωπον θὰ παρουσιάσωμεν ἐπὶ τῆς ὑφηλίου ἡμεῖς, οἵτινες ἔχομεν τὴν ἀπαίτησιν νὰ διοικήσωμεν τὴν Ἀνατολήν, ὅταν λέγωμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν σθένος καὶ χαρακτῆρα, ἵνα ἐκτελέσωμεν τὸ καθῆκόν μας, ἐρχώμεθα δὲ καὶ παραδίδωμεν εἰς ἀλλοδαποὺς τὴν διόρθωσιν τῶν ἡμετέρων πραγμάτων; Τοιοῦτοι οἱ λόγοι, οἵτινες μὲ πείθουσιν, ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ ὑπερψηφίσω νομοσχεδίου, ὅπερ ἀφ’ ἑνὸς μὲν περιέχει καὶ ἀνακηρύσσει αὐτὸ τοῦτο τὴν καταδίκην του, ἀφ’ ἑτέρου δὲ περιέχει τὸν ὅρον τῆς προσκλήσεως ἀξιωματικῶν ξένων, ὅρον, δι’ οὗ ἀνομολογεῖται ἡ ἀνικανότης ἡμῶν, ὡς Κράτους, καὶ ἀνακηρύσσεται, ὡς ἐπικρατοῦσα παρ’ ἡμῖν ἡ πολιτικὴ ἀβελτηρία καὶ ἡ παράλυσις ἡ πολιτική.

§88ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, ἐκ τῆς ἱστορίας σᾶς εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὰ μικρὰ Κράτη φείδονται μᾶλλον τῆς τιμῆς των ἢ τῆς εὐδαιμονίας των· ἔχετε δὲ σύγχρονον ἱστορικὸν παράδειγμα, διὰ τοῦ ὁποίου ἐναργῶς ἀποδεικνύεται, ὅτι μικρὰ Κράτη ἐπροτίμησαν νὰ ὑποστῶσι μᾶλλον τὰς συμφορὰς τῆς ἥττης παρὰ τὴν ἀτίμωσιν. Ἡ Δανία, ὅταν ἠθέλησαν νὰ τῆς ἀφαιρέσωσιν ἔδαφος δύο μεγάλαι Αὐτοκρατορίαι, ἐν γνώσει τῆς ἥττης της, ἐπολέμησεν, ἡττήθη, ἀλλ’ ἔσωσε τὴν τιμήν της. Ὅταν ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Αὐστρίας προσέφερε τὴν φιλοξενίαν του εἰς τὸν ἡγεμόνα τοῦ Μαυροβουνίου, καθ’ ὃν χρόνον αἱ στρατιαὶ τῆς Τουρκίας διήρχοντο τὴν πρωτεύουσαν του, ἀπήντησεν, ὅτι, ἐν ὅσῳ τὸ Μαυροβούνιον ἔχει σπήλαια, δὲν ἔχει ἀνάγκην φιλοξενίας. Ἐκ τῶν προτέρων γνωστῆς οὔσης τῆς προσαρτήσεως τῆς Βενετίας εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἀπῃτήθη νὰ χύσῃ αἷμα, καὶ ἡττήθησαν μὲν τότε οἱ Ἰταλοὶ, ἀνέκτησαν ὅμως τὴν Βενετίαν. Τὰ δικαιώματα τῶν ἐθνῶν ἀγοράζονται πάντοτε διὰ τοῦ αἵματος, καὶ τότε εἶναι ἔντιμα. Μόνον κατοχὴ ξενικὴ, κυρία πρὸς ὥραν τόπου τινὸς, κάμνει παραχωρήσεις ἐδαφικάς· τὰ Κράτη ὅμως, ἅτινα ἐπὶ αἰῶνας διακατέχουν ξένον ἔδαφος, δὲν τὸ παραχωροῦν ἄνευ πολέμου. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἀπεκτήσαμεν τίτλον τινὰ εἰς τὸ συνέδριον τοῦ Βερολίνου, ἀλλ’ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ θὰ παρουσιάσῃ ἀναμφιλέκτως δυσχερείας. Εἶπεν ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Λόρδων, διατί παραπονοῦνται οἱ φιλελεύθεροι διὰ τὸ ζήτημα τῶν Ἑλλήνων; ἡ Ἑλλὰς ἔλαβεν ἔδαφος μεγαλεῖτερον τοῦ Μαυροβουνίου καὶ τῆς Σερβίας, ἐνῷ οὔτε ἕνα στρατιώτην ἀπώλεσεν, οὔτε ἕνα ὀβολὸν ἐδαπάνησεν. Ἐν τούτοις ἡ ἐδαφικὴ ἐκείνη παραχώρησις οὔτε κἂν ἐπὶ χάρτου εἰσέτι ἐσχεδιογραφήθη, ἐθεωρήθη δὲ καὶ ἄδικος ἡ ἀπαίτησις τῆς Ἑλλάδος, διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι δὲν ἔχυσεν αἷμα καὶ δὲν ἐδαπάνησεν ὀβολόν. Ὁ προτεινόμενος ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ, ὑποδεικνυόμενος ὡς πολιτικὴ ἀναπόσπαστος τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ὀργανισμὸς ἀνταποκρινόμενος πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις καὶ τὰς εὐχὰς τῆς χώρας, ἢ εἶναι ὀργανισμὸς ἀπομακρυνόμενος καὶ ποδοπατῶν τοὺς πόθους τοῦ τόπου; Ἠξεύρετε διατί τοὺς στρατιωτικοὺς ὀργανισμούς των ἀπεφάσισαν τὰ διάφορα Κράτη νὰ ὑπαγάγωσιν εἰς τὰς διατυπώσεις τοῦ νόμου; διὰ νὰ ἀφαιρέσωσι τὸ αὐθαίρετον τῶν ἡγεμόνων. Μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ 1870, ἢ ἐν ἄλλαις λέξεσι μέχρι τῆς συμφορᾶς τῆς Γαλλίας, τὰ στρατιωτικὰ διείποντο ὑπὸ Β. Διαταγμάτων· οἱ ὑπουργοὶ τοῦ αὐτοκράτορος μετεῤῥύθμιζον τὸν στρατὸν, ἐνέγραφον δύναμιν οἵαν ἤθελον, παρουσίαζον τὴν δαπάνην ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου, καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν δὲν τῷ ἐπετρέπετο οὔτε τὰ καθέκαστα νὰ συζητήσῃ, ἀλλ’ ἔπρεπεν ἐν ὅλῳ νὰ ψηφίσῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἤτοι νὰ χορηγήσῃ τὴν πίστωσιν τῶν 400 ἢ 500 ἑκατομμυρίων, δὲν ἐπετρέπετο δὲ εἰς τὸ κοινοβούλιον νὰ ἐξετάσῃ ποῦ καὶ πῶς δαπανῶνται. Ἡ τοιαύτη κατάστασις συνετέλεσεν εἰς τὴν καταστροφὴν τῆς Γαλλίας, διότι, ὅταν πολλοὶ βουλευταὶ ἐζήτουν νὰ μάθωσιν ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἐὰν ὁ Γαλλικὸς στρατὸς ἦτον εἰς κατάστασιν νὰ πολεμήσῃ, αὐτὸς ἀπήντα, ὅτι δὲν λείπει οὔτε ἓν κομβίον ἀπὸ τοὺς στρατιώτας, οὔτε ἓν φυσέκιον ἀπὸ τὰς ἀποθήκας· καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, ὅτι ἡ Γαλλία οὔτε στρατὸν εἶχεν, οὔτε τὰ ἀρκοῦντα πολεμοφόδια, οὔτε στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν. Τοιαύτη δὲ ὑπῆρξεν ἡ καταστροφή, ὥστε ἀπὸ 10 ἐτῶν καταγινομένη ἀδιαλείπτως ἡ Γαλλία εἰς τὴν στρατιωτικὴν αὐτῆς σύνταξιν, δὲν κατώρθωσεν εἰσέτι νὰ τὴν συντελέσῃ. Ὁ ὀργανισμὸς ὁ παρουσιαζόμενος, τοῦ ὁποίου ἰδίως σκοπὸς ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ πρόνοια περὶ τῆς ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ἀναπτύξεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, ἀναγράφει τοὐναντίον αὐθαιρέτους διατάξεις, ἐπιτρέπει τουτέστιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ σχηματίζῃ σώματα αὐθύπαρκτα καὶ κατόπιν νὰ συγκαλῇ τὴν Βουλήν, ἵνα χορηγήσῃ τὴν δαπάνην. Ἀλλὰ τότε δὲν ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι θὰ ἦναι ἀργά; ἔχετε δὲ πρόσφατον καὶ ἀτυχὲς παράδειγμα. Ὄταν κατὰ τὸ 1878 ἡ Ἑλλὰς ἐπίστευεν, ὅτι ἤθελε πολεμήσει, καὶ ὅταν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, παρουσιασθεὶς εἰς τὴν Βουλήν, ἐζήτησε τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νόμου περὶ ἐκτάκτων μέτρων, τίς ἠδύνατο ν’ ἀντείπῃ; Ἀλλὰ ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ συνέπειαι τῆς τοιαύτης σπουδῆς; ἐλάβατε ἤδη γνῶσιν, διὰ τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντος νόμου περὶ ἀποστράτων, ὅτι καὶ τὸ δημόσιον ἐζημιώθη καὶ ἀξιωματικοὶ ἠδικήθησαν. Τὸ νὰ ἦναι γνωστὸν ἐκ τῶν προτέρων ποῖαι θὰ ἦναι αἱ στρατιωτικαὶ δυνάμεις τῆς χώρας ἐν καιρῷ πολέμου, αὐτὸς καὶ μόνος ὁ λόγος ὑπεχρέωσε τὴν Γαλλίαν, ὅπως ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ ἦναι τοῦ λοιποῦ νόμος τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ τὴν ῥητὴν αὐτὴν διάταξιν οὐχὶ μόνον παραλείπει ὁ ὑποβληθεὶς ὀργανισμός, ἀλλ’ ἐπιτρέπει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐνεργήσῃ ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ τοσοῦτον ἀορίστως, ὥστε ὁ ὀργανισμὸς δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἢ ὡς ἁπλοῦν τι μέτρον, μὴ ἔχον κἂν τὸν χαρακτῆρα τὸν κανονιστικόν, ἀλλ’ ἁπλῶς τὸν διαβατικόν. Ἐν τῷ ὀργανισμῷ τῷ ὑποβληθέντι ἀναγράφεται ἡ ἰδιόῤῥυθμος ἰδέα τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, ὁ δὲ χαρακτηρισμὸς αὐτὸς μὲ ἠνάγκασε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν νὰ ἀπευθύνω ἐπερώτησιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἂν προπαρασκευάζῃ τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως διὰ τῶν ἐκνόμων μετακινήσεων, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε ἐνήργησεν· ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μοὶ ἀπήντησε τότε, ὅτι θὰ συγκρίνῃ τὴν πολιτείαν μου ὡς Ὑπουργοῦ ἄλλοτε τῶν Στρατιωτικῶν μὲ τὴν πολιτείαν τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ, καὶ τότε θὰ δυνηθῇ νὰ συζητήσῃ περὶ τούτου. Ὑποθέτω, ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης τῷ ἐδόθη ὁ ὑλικὸς καιρὸς νὰ μελετήσῃ τὴν πολιτείαν μου, ἐὰν ἐγὼ ὡς Ὑπουργὸς τότε διετήρησα τὴν μεγαλειτέραν αὐστηρότητα καὶ ἐνήσκησα ἀμείλικτον ἔλεγχον. Εἶναι δὲ καὶ κάτοχος τῶν ἀρχείων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ, ἐὰν κατὰ τὸ διάστημα, καθ’ ὃ διηύθυνα τὸ Ὑπουργεῖον, παρεβίασα τοὺς στρατιωτικοὺς κανονισμούς, ὅπως αὐτοὶ τοὺς παραβιάζουσι σήμερον, ἐὰν ἐγὼ παρέλυσα τὴν πειθαρχίαν τοῦ Στρατοῦ, ὅπως αὐτοὶ καθ’ ἑκάστην διὰ τῆς μεταθέσεως τῶν ὑπαξιωματικῶν καὶ τῶν στρατιωτῶν τὴν παραλύουσιν. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν κατεγίνετο εἰς τὴν ἔκλυσιν τῆς πειθαρχίας διὰ τῶν ἐκνόμων αὐτῶν πράξεων, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατεγίνετο νὰ ἐφοδιάσῃ τὸν τόπον μὲ ὅπλα καὶ πυροβόλα· ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατεγίνετο νὰ μορφώσῃ στρατιωτικῶς τὴν χώραν, καὶ ὄχι πῶς νὰ σχηματίσῃ πλειοψηφίαν καὶ συντηρήσῃ αὐτή. Τοιαύτη εἶνε ἡ διαφορὰ τῆς πολιτείας τῆς ἐμῆς πρὸς τὴν τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία τοῦ ἀειμνήστου Δεληγιώργη πρὸς τὴν πολιτείαν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ἐλέχθη, κύριοι, ἄλλοτε, καὶ εἶνε ἀληθὲς, ὅτι ἡ ὕπαρξις στρατιωτικῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἶναί τι τὸ προσβάλλον τὴν πειθαρχίαν· ἀλλὰ δυστυχῶς διὰ τὸν τόπον μας, ἡ ὕπαρξις στρατιωτικῶν ἐν τῇ Βουλῇ εἶναι ὑποχρεωτικὴ καὶ ἀναγκαία, ὅταν ἔχῃ τὴν ἀτυχίαν τὰ τοῦ στρατοῦ νὰ διέπωνται ἄνευ ὀρθῆς σκέψεως καὶ ἄνευ στερεᾶς θελήσεως. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς φρονῇ, ὅτι, ὅσα δαπανᾷ διὰ τὸν Στρατὸν, πρέπει νὰ μὴ δαπανῶνται εἰς μάτην, πρέπει εἰς τὸ Κοινοβούλιόν της ἐπὶ πολὺν χρόνον νὰ παρακάθηνται στρατιωτικοί, διότι, ἐὰν δὲν δύνανται νὰ κατορθώσωσί τι ἄλλο, καταδεικνύουσι τοὐλάχιστον τὰ σφάλματα καὶ τὰς ἐλλείψεις τῆς Κυβερνήσεως· ἄλλως ἡ διὰ τὸν Στρατὸν δαπάνη ἤθελεν εἶσθαι καὶ ματαία καὶ ἐπιβλαβὴς διὰ τὸν τόπον. Ὅταν ὁ ὀργανισμὸς ἀναγράφῃ τὸν Στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἔχει ὑπ’ ὄψιν του τὴν τροποποίησιν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, δι’ ἧς ἡ ἐκπαίδευσις δὲν δύναται νὰ ᾖναι διὰ τὸ πεζικὸν ἢ ἐνιαύσιος. Ἀλλ’ ὑπελόγισαν οἱ συντάξαντες τὸν ὀργανισμὸν τὰς συνεπείας τοῦ συστήματός των ἐν ὥρᾳ πολέμου, καὶ οὐχὶ ἐν ἀναγνώσει στρατιωτικῶν συγγραφέων; ἐὰν τοιοῦτος στρατὸς, διὰ τὸν ὁποῖον θέλετε δαπανήσει τὸ ½ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ᾖναι ἀντάξιος τῆς δαπάνης αὐτῆς; Καὶ ὅταν εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας καὶ διαιρέσω τὸ ἔτος εἰς ἑβδομάδας καὶ ἡμέρας, θέλω καταδείξει, ὅτι πρὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατιώτου δὲν ὑπολείπονται ἢ 165 ἡμέραι, τοῦ λόχου λογιζομένου εἰς 46 ἄνδρας· ἐὰν δὲ δεχθῶ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τότε ὁ λόχος μετὰ τῶν ἑξαμήνων θέλει ἀποτελέσει τὸν ἀριθμὸν τῶν 65 ἀνδρῶν.

§89ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶπον, ὅτι μετὰ τῶν ἑξαμήνων θὰ ἦνε 65, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἦνε 89.

§90Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι εἰς τὸν προϋπολογισμόν.

§91ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν τὸν ἐννοεῖτε τὸν προϋπολογισμόν.

§92Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· αὐτὸ εἶναι γεγραμμένον, καὶ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὸ ἀναιρέσητε. Ἐνόσῳ ἦσθε εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, δὲν εἶχον κανὲν κείμενον, ἀλλ’ ἤδη, ὅτε ὑπεβάλετε προϋπολογισμόν, δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν τοὺς ἀριθμούς.

§93ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ λέγω, διότι τώρα εἴπετε, ὅτι ὁ λόχος μετὰ τῶν ἑξαμήνων θὰ ἦναι 65.

§94Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς λέγω, ὅτι πλανᾶσθε καὶ σήμερον· ὁ λόχος εἶναι 46, ἐὰν προστεθοῦν δὲ καὶ οἱ τῶν ἕξ μηνῶν, οἵτινες εἶναι 750, διαιρούμενοι δὲ αὐτοὶ διὰ τοῦ 40, εἶναι 19· ὥστε 46 καὶ 19=65.

§95ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τόσους ἔχει ὁ προϋπολογισμός;

§96Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πολὺ καλά· αὐτὸ εἶναι ἐκ τῶν σφαλμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν ἐπιῤῥοὴν, οὔτε σᾶς ὠφελοῦν. Ἔχετε λοιπὸν ἐκπαίδευσιν στρατιωτικὴν ἐπὶ ἓν ἔτος, ἐξ ὧν πρέπει νὰ ἀφαιρέσητε 52 Κυριακὰς, καθ’ ἃς οἱ ἄνδρες δὲν ἐκπαιδεύονται· θὰ ἀφαιρέσητε 20 ἐξῃρημένας ἡμέρας· θὰ ἀφαιρέσητε 52 σάββατα, κατὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπεται κατὰ τοὺς νόμους καὶ κανονισμοὺς ἐκπαίδευσις παρὰ καθαριότης· θὰ ἀφαιρέσητε 10 ἡμέρας ἀσθενείας ἢ ἀδιαθεσίας, καθ’ ἃς ὁ στρατιώτης δὲν δύναται νὰ ἐκπαιδεύηται· θὰ ἀφαιρέσητε κατ’ ἐλάχιστον ὅρον 10 ἡμέρας ἀδείας, θὰ ἀφαιρέσητε 10 ἡμέρας διὰ ποινὰς, 18 ἡμέρας διὰ τὴν ἐσωτερικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατῶνος, θὰ ἀφαιρέσητε 9 ἡμέρας διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῆς φρουρᾶς τοῦ Στρατῶνος ἢ τῆς Σημαίας, ἐν ὅλῳ ἡμέρας ἀργίας 181, ἤτοι 6 μῆνας, καθ’ οὓς οἱ ἄνδρες, ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῶν ἑορτῶν, δὲν δύνανται νὰ ἐκπαιδεύωνται.

§97ΡΑΛΛΗΣ. Ἀφαιρεῖτε ἀπ’ ἐδῶ, ἀφαιρεῖτε διὰ τὴν ὑπηρεσίαν· ὥστε θὰ εἴπῃ, ὅτι πρέπει νὰ ἀπαλλαγῇ ὁ στρατιώτης δι’ ὅλας τὰς ἡμέρας.

§98ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸν χειμῶνα δὲν τὸν ἐβάλατε;

§99Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀπαντῶ, ὅτι ὀρθῶς λέγετε, ὅτι ἕνεκα τοῦ χειμῶνος πολλαὶ προσέτι ἡμέραι πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσιν ὡς ἐκ τῶν βροχῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀτμοσφαιρικῶν μεταβολῶν.

§100ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κατὰ μείζονα ἑπομένως λόγον, ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου μέχρι τοῦ Ἰουνίου δὲν πρέπει νὰ γίνωνται γυμνάσια, ἕνεκα τῆς θερμότητος, κατὰ τὴν ἰδέαν σας.

§101Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τοιοῦτος ὀργανισμὸς δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ, καὶ ὅτι δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ, τὸ ἀναγράφετε σεῖς πρῶτοι εἰς τὸ κείμενον αὐτοῦ. Ἀλλὰ ἐκτὸς τούτων ὅλων, θέλω ἀποδείξει, ὅτι στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχητε, διότι ἡ σήμερον ἐκπαίδευσις τῶν στρατιωτῶν, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἀπαιτεῖ τοὺς μᾶλλον δοκίμους ὑπαξιωματικούς, τοὺς ὁποίους θὰ στερηθῆτε μετ’ ὀλίγον, ἀλλ’ εἶναι μᾶλλον πολύπλοκος ἢ πρότερον, καὶ συνεπῶς ἡ ἄσκησις τῶν στρατιωτῶν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον καὶ ὑπὸ τοὺς δοκιμοτέρους ὑπαξιωματικοὺς δὲν δύναται νὰ συντελεσθῇ ὀλιγώτερον τῶν 40 ἡμερῶν· διότι ἐκτὸς τῶν γνωστῶν ἀσκήσεων ἡ τελειοποίησις τοῦ ὅπλου τοῦ στρατιώτου ὡς ἐκ μεγάλης βολῆς καθιστᾷ ὑποχρεωτικὴν τὴν δύσκολον θεωρητικὴν καὶ πρακτικὴν διδασκαλίαν τοῦ ῥίμματος, ὥστε πάντοτε πρέπει νὰ ὑπολογίσητε πολὺ πλέον τῶν 40 ἡμερῶν, διὰ νὰ παύσῃ τοῦ νὰ ἦναι νεοσύλλεκτος. Ὅθεν πιστεύετε, ὅτι διὰ τῶν ὑπολειφθέντων 165 ἡμερῶν πρὸς ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ ἔστω καὶ 200, ὅτι θέλετε ἔχει στρατὸν ἐκπαιδευθέντα; πῶς εἶναι δυνατὸν ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ μικροῦ διαστήματος νὰ μάθῃ ὅσα ἀπαιτοῦνται πρὸς μόρφωσιν αὐτοῦ; Ὅταν ἐν τῇ ἐνιαυσίῳ θητείᾳ ἔχητε τὰ τοιαῦτα ἀποτελέσματα, ἡ ἐκπαίδευσις τῶν ἑξαμήνων ἀνδρῶν ὁποία θὰ ἦναι; Ὅθεν θέλετε ἐπιβαρύνει τὸν τόπον διὰ σπουδαίας δαπάνης κατὰ τὴν ἐκγύμνασιν τοῦ στρατιώτου, καὶ θέλετε τὸν ἀπολύσει ἐν στιγμῇ, καθ’ ἣν ἐκ τοῦ νέου του ἐπαγγέλματος δὲν ἠσθάνθη ἢ μόνον τὰ βάρη. Ἐκ τῆς στατιστικῆς τῶν νοσοκομείων μανθάνετε, ὅτι αἱ ἀσθένειαι τῶν νεοσυλλέκτων κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας εἶναι συχναί. Ἐνθυμούμενος ὁ νεοσύλλεκτος ἐπανακάμπτων εἰς τὴν οἰκογένειάν του τὰ δεινὰ, ἃ κατὰ τὸ ἑξάμηνον ὑπέστη ἕνεκα τῆς ἀλλαγῆς τῆς διαίτης καὶ τῶν ἄλλων ὀχληρῶν ὑποχρεώσεων, δὲν ἔχει ἢ νὰ καταρᾶται τὸν τόπον, ὅστις τῷ ἐπέβαλε τὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν. Ὅθεν θὰ ἔχετε μόνον τὰ κακά, χωρὶς νὰ ἔχητε οὐδὲν πλεονέκτημα. Οἱ τοιοῦτοι, καὶ θὰ ἦναι οἱ πλεῖστοι, θὰ ἀποκομίζωσιν εἰς τὰς ἑστίας των μόνον τὴν ἐνθύμησιν τοῦ κακοῦ μέρους τοῦ ἐπαγγέλματος καὶ οὐδὲν ἀγαθόν· ὅθεν δὲν θὰ ἔχετε καλοὺς στρατιώτας καὶ συνεπῶς ἐφέδρους, διὰ νὰ ἐνισχύητε τὸν ἐνεργὸν στρατόν. Ἀλλὰ καὶ ποῖον στρατόν; τὸν ἐνιαύσιον; Καὶ λέγω τὸν ἐνιαύσιον, ἐν γνώσει ὢν τῆς θητείας τῶν τεχνικῶν σωμάτων. Ἀλλ’ εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσι τὸ πυροβολικόν, τὰ μηχανικά, τὸν ἱππικόν, ὅταν ἡ βάσις τοῦ στρατοῦ ἐλλείπῃ, ἤτοι τὸ πεζικόν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου κανονίζονται τὰ πάντα; εἰς τί θὰ σᾶς χρησιμεύσῃ τὸ πυροβολικόν, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται μόνον του νὰ ἐπιτίθεται, ἀλλ’ οὐδὲ καὶ νὰ ἀμύνεται προσβαλλόμενον; Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὴν βάσιν τοῦ στρατοῦ τὴν ὑποσκάπτετε διὰ τοῦ συστήματός σας, διότι, ἐνῷ καθιεροῦτε διὰ τὰ τεχνικὰ ὅπλα μεγαλειτέραν θητείαν, ἀφαιρεῖτε τὸν ἀναγκαῖον χρόνον πρὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ πεζικοῦ, ἄνευ τοῦ ὁποίου τὰ ἄλλα ὅπλα δὲν δύνανται ἀποτελεσματικῶς νὰ ἐνεργήσουν. Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει, ὅτι τὴν θητείαν τοῦ πυροβολικοῦ δύνασθε νὰ αὐξήσητε, διότι ἡ διετὴς εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκής, ὅταν ἐλλείπῃ ἡ βάσις, εἰς τί θέλει σᾶς χρησιμεύσει; Παρετηρήθη εἰς τὰς τελευταίας μάχας, ὅτι οἱ πυροβολισταὶ, τῶν ὁποίων ἡ ὑπηρεσία εἶναι τόσον ποικίλη καὶ πολύπλοκος καὶ τόσον δυσχερὴς ἡ ἐκπαίδευσις ἐν καιρῷ εἰρήνης, παρουσίασαν πολλὰς ἀτελείας ἐν καιρῷ πολέμου, διότι ἀπεδείχθη, ὅτι ὁ πυροβολιστὴς πρέπει νὰ ἦναι παρεσκευασμένος διὰ πᾶσαν ὑπηρεσίαν τοῦ πυροβόλου. Κατὰ τὸν τελευταῖον Γαλλογερμανικὸν πόλεμον οἱ ὑπηρέται τοῦ πυροβόλου ἐδέησε καὶ νὰ ἱππεύσωσι, καὶ νὰ ὁδηγήσωσι τὰς ἁμάξας, διὰ νὰ ἀντικαταστήσωσι τοὺς φονευθέντας ζευγίτας καὶ νὰ ἐπιβῶσι τῶν ἵππων, διὰ νὰ ἀκολουθήσωσι τὸ πυροβόλον των, τὸ ὁποῖον μετέβαλε κατεπειγόντως θέσιν, χωρὶς νὰ συνοδεύηται ὑπὸ τῆς παρακολουθούσης αὐτὸ πάντοτε ἁμάξης. Ἐκ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς, ἡ ἐκπαίδευσις τοῦ πυροβολιστοῦ εἶναι τόσον ἐπίπονος, ὥστε καὶ ἡ πενταετὴς θητεία ἐθεωρήθη ἀνεπαρκής. Καὶ ὅταν οἱ στρατηγοὶ τῆς Γαλλίας, στρατηγοὶ λαβόντες μέρος καὶ πληγωθέντες εἰς τὸν Γαλλογερμανικὸν πόλεμον, ἀπέκρουσαν τὴν θητείαν τὴν μικροτέραν τῶν πέντε ἐτῶν, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ στρατηγὸς Trochu, (καὶ ἂν δὲν προφέρω καλὰ παρακαλῶ νὰ μὲ διορθώσῃ), λέγει, ὅτι κατὰ τὸ δεύτερον ἔτος οἱ στρατιῶται ἀπομανθάνουν ὅ,τι ἔμαθον κατὰ τὸ πρῶτον, διότι δὲν ἔχουσί τι νεώτερον νὰ μάθωσιν. Ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ἀληθές· ἰδοὺ τί λέγει ὁ Trochu: «θέλω ἀποδείξει ἀμέσως, ὅτι κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος ὁ Γάλλος στρατιώτης ἀμύνεται κατὰ τῶν δυσκολιῶν τοῦ ἐπαγγέλματός του, ὅτι τὸ δεύτερον ἔτος κατορθώνει νὰ ἵσταται ὄρθιος εἰς τοὺς πόδας του, καὶ ἐν γένει, ἐφ’ ὅσον ἔχει κἄτι τι νὰ μάθῃ, ἐργάζεται ἀνενδότως καὶ ἀκολούθως καθίσταται πειθήνιος· ἀλλ’ ὅταν μετὰ τὸ τρίτον ἔτος ἐννοήσῃ, ὅτι δὲν ἔχει νὰ μάθῃ νέον τι, καὶ ὅταν εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ τετάρτου ἔτους παρατηρήσῃ, ὅτι πρόκειται νὰ ἐπαναλάβῃ ὅ,τι ἤδη ἔμαθε, τότε στενοχωρεῖται καὶ ἀηδιάζει, καὶ ἀντὶ νὰ μορφοῦται, ἀπομορφοῦται.

§102ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἰς τὸ ἰδικόν μου κείμενον λέγει εἰς τὸ τέλος τοῦ 3 ἔτους, ἀλλὰ φαίνεται, ὅτι θὰ ἦναι πολλὰ κείμενα, διότι θὰ ἦναι στενογράφοι πολλῶν ἐφημερίδων· σᾶς λέγω δὲ, ὅτι τὸ κείμενον αὐτὸ μετέφρασε καὶ ἡ «Νέα Ἡμέρα».

§103Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ τὰς πληροφορίας μου τὰς ἀρύομαι ἀπὸ τὰ ἐπίσημα πρακτικά. Ὁ Trochu λέγει, ὅτι τὸ δεύτερον ἔτος ὁ στρατιώτης μόλις δύναται νὰ συνειθίσῃ τὴν στολὴν, ἢ νὰ στέκεται ὄρθιος, τὸ τρίτον ἔτος μορφοῦται, ἀλλὰ μετὰ τὸ τρίτον ἔτος ἀρχίζει νὰ ἀηδιάζῃ.

§104ΡΑΛΛΗΣ. Ἀναγνώσατέ το εἰς τὸ γαλλικόν.

§105Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ἀναγινώσκει). Je montrerai que pendant la première année le soldat français se defend contre les difficultés du noviciat, que la seconde année il s’ equilibre et qu’ en géneral, tant qu’ il a quelque chose à apprendre il s’ interesse a son effort, il travaille assidûment et après il est docile· mais, quand après la troisième année, λέγει, κύριε Ῥάλλη, après la troisième année.

§106ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ζήτημα· σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι εἰς τὸ στρατόπεδον, ἐκ τῶν στρατιωτῶν, οἵτινες ὑπηρέτουν ὡς ἔφεδροι, οὐδεὶς ἄλλος ἠδύνατο νὰ διευθύνῃ πυροβόλον, καὶ τώρα ἀκόμη δὲν ἔχομεν ὑπαξιωματικούς.

§107ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Μαυρομιχάλη, σᾶς παρακαλῶ, διὰ τὴν καλήν σας πίστιν νὰ ἐπανορθώσητε τὸ λάθος σας· ὁ Trochu λέγει, ὅτι εἰς τὸ 3 καὶ 4 ἔτος ἀρχίζει νὰ ἀηδιάζῃ ὁ στρατιώτης.

§108Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἰδοὺ τί λέγει κατόπιν ὁ Trochu (ἀναγινώσκει). «Βλέπετε μολαταῦτα, κύριοι, ὅτι ἔκτοτε εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ στρατιώτης τῶν τριῶν ἐτῶν, διοικούμενος ὑπὸ δοκίμων στελεχῶν καὶ παρεσκευασμένος εἰς στρατιωτικὴν ἀνατροφὴν, εἶναι ὁ καλλίτερος στρατιώτης.» Λέγει ὅμως ταῦτα ὁ Trochu περὶ ἐκπαιδεύσεως, καὶ ὁρίζων τριετῆ τὴν ὑπηρεσίαν, ἐννοεῖ τὴν ἀπογραφὴν ἐνεργουμένην κατὰ περιφερείας στρατιωτικάς· ἐννοεῖ προσέτι, ὅτι οἱ ἄνδρες, πρὶν εἰσέλθουν εἰς τὰ σώματά των, πρέπει νὰ ὑποστῶσι στρατιωτικήν τινα ἐκπαίδευσιν, συνάμα δ’ ἀπαιτεῖ, ὥστε δόκιμα στελέχη νὰ ἀναλάβωσι τὴν μόρφωσιν τῶν ὑπηρετούντων ἐπὶ 3 ἔτη, καὶ κατόπιν λέγει: «εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιβάλῃ τις εἰς τὰ στελέχη, καὶ ἰδίως εἰς μορφωμένα στελέχη, τὴν ὀχληρὰν ἐργασίαν τῆς κατὰ πᾶν ἔτος ἐπαναλήψεως τῆς διδασκαλίας τῶν νεοσυλλέκτων. Διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ θέλετε ἐκ τῶν προτέρων καταστρέψει τὴν καλὴν θέλησιν καὶ τὸ πνεῦμα τῶν στελεχῶν. Ἀπαιτεῖται, ὥστε πρὸ τῆς κατατάξεώς των εἰς τὰ σώματα οἱ ἀπόγραφοι νὰ ἐκπαιδεύωνται στρατιωτικῶς εἰς τὰ depôts. Τὸν ὅρον αὐτὸν θεωρεῖ ἀπαραίτητον, ὅτι, πρὶν οἱ ἀπόγραφοι μεταβῶσιν εἰς τὰ Σώματά των, πρέπει νὰ ἐκπαιδευθῶσιν εἰς τὰ depôts, διὰ νὰ δυνηθῶσι κατὰ τὰ 3 ἔτη νὰ κατασταθῶσι καλοὶ στρατιῶται. Ἐξ ὅλων τούτων, κύριοι, ἀριδήλως καταφαίνεται, ὅτι, ἂν δὲν ἐννοῶμεν νὰ ἔχωμεν τὸν στρατὸν τῆς Γαλλίας, ὁ ὁποῖος ἔχει πενταετῆ θητείαν καὶ ἥτις δὲν ἐθεωρήθη ὑπὸ πολλῶν ἐπαρκὴς, ἀπαιτούντων τὰ 7 ἔτη, ἀλλὰ τοὐλάχιστον διὰ τὴν Ἑλλάδα δὲν ὀφείλετε νὰ ὁρίσητε τὰ 3 ἔτη; Τὰ 3 ἔτη ἐπιβάλλονται ἐκ τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων διὰ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τῆς χώρας. Κύριοι, σᾶς διαβεβαιῶ ἐκ πείρας καὶ μετὰ πεποιθήσεως λέγω, οὐδόλως ἐπηρεαζόμενοι ἀπὸ πνεῦμα στρατιωτικὸν καὶ ἀνεξαρτήτως πάσης πολιτικῆς χροιᾶς, ὡς καὶ εἰς τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν μου εἶπον, ὅτι διὰ τοῦ ὑποβληθέντος ὀργανισμοῦ καὶ ἐπιψηφιζομένου θέλετε καταστρέψει ὅ,τι θὰ ἦναι λίαν δύσκολον καὶ ἴσως ἀδύνατον κατόπιν νὰ κατορθώσητε. Ὁ στρατηγὸς Chanzy, εἷς τῶν μᾶλλον διακεκριμένων, ὅστις ἕνεκα τοῦ ἡρωϊσμοῦ του καὶ τῆς μεγάλης στρατιωτικῆς εὐφυίας, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξε μετὰ τὰ δυστυχήματα τοῦ Sedan καὶ τοῦ Metz, κατόπιν δὲ στρατιωτικὸς διοικητὴς ἐν Ἀλγερίᾳ καὶ μετὰ ταῦτα πρέσβυς ἐν Πετρουπόλει, ὁ δυνάμενος νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀρχηγὸς τῆς νέας σχολῆς, ὁ διοικήσας τοὺς αὐτοσχεδιασθέντας στρατοὺς τῆς Γαλλίας μετὰ τὴν καταστροφὴν τοῦ Sedan, καὶ ὡς ἐκ τούτων ὅλων τυχὼν τῶν μεγαλειτέρων τιμῶν ἐν Γαλλίᾳ, λέγει: «παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ ψηφίσῃ τὴν πενταετῆ θητείαν, διότι πρέπει νὰ δοθῇ ἀρκετὸς χρόνος, ὅπως ὁ νέος στρατολογικὸς νόμος λειτουργήσῃ, ὅπως ἡ στρατιωτικὴ ἐκπαίδευσις ἀρχίσῃ ἀπὸ τῶν δημοτικῶν σχολείων, καὶ τότε ἐπιτρέπεται νὰ γείνῃ σκέψις περὶ μικροτέρας θητείας· ἄλλως μεγάλην ἀναλαμβάνουσιν εὐθύνην ἀπέναντι τῆς Γαλλίας οἱ θέλοντες νὰ περιορίσωσι τὴν θητείαν, καὶ οὕτω καταστήσωσιν ἀνίκανον τὸν στρατὸν τῆς Γαλλίας ν’ ἀντιμετωπίσῃ προσεχεῖς κινδύνους.» Καὶ ὅταν αὐτὰ ἦναι τὰ πράγματα ἐκ τῶν συγχρόνων περιστάσεων, εἰς τί θέλει μὲ χρησιμεύσει ν’ ἀναφέρω τί εἶπεν ὁ μέγας Ναπολέων περὶ στρατοῦ, ἢ ὁ στρατάρχης Bugeaud, τὴν γνώμην τοῦ ὁποίου ἐπεκαλέσθη ὁ πολὺς Thiers ὑποστηρίζων τὰ 5 ἔτη; ἰδοὺ ὁποία εἶναι· «Θέλετε μηχανικὴν ἐκπαίδευσιν στρατοῦ; ἀλλ’ ἡ μηχανικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι λίαν ὑποδεεστέρα τῆς ἠθικῆς, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ λάβῃ ὁ στρατιώτης.» καὶ ἀκολούθως, «ὅτι ἀναλαμβάνει νὰ πολεμήσῃ πρὸς ἐχθρικὸν στρατὸν 100,000 μὲ 60,000, ἀλλὰ διανύσαντα θητείαν 5 ἐτῶν, πλὴν δὲν τολμᾷ νὰ πράξῃ τὸ αὐτὸ μὲ 150,000 στρατοῦ διανύοντος τὸ δεύτερον καὶ τρίτον ἔτος τῆς ὑπηρεσίας.» Καὶ ὅταν τοιαῦτα λέγωσι Στρατηγοὶ, σχηματισθέντες εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν, ἄνδρες ἀγαπῶντες τὴν πατρίδα των, μεθ’ ἧς ἔχουσι κοινοὺς τοὺς πόθους καὶ τὸ αὐτὸ συμφέρον, μεθ’ ἧς συνδέονται διὰ δεσμῶν ἀγάπης καὶ φιλίας, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, κύριοι, εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιμένῃ θέλουσα νὰ ψηφισθῇ τοιοῦτος νόμος, διότι, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, θὰ ἦναι πολὺ δυσχερὴς ἡ θέσις καὶ αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ πάσης διαδόχου νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν θητείαν εἰς τὰ 3 ἔτη, ἐνῷ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς ἤδη ἀπεδείχθη, καὶ ὅ,τι λέγουν δὲν εἶναι ἀκριβὲς, ὅτι ἡ ἑξάμηνος ὑπηρεσία καὶ αὐτὴ ἡ ἐνιαύσιος εἶναι ἀνεπαρκής. Κύριοι, εἶναι προτιμότερον νὰ ὑποστῶμεν τὰ ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα τυχὸν ἤθελον κάμει οἱ ὑπουργοί, χορηγοῦντες ἄδειαν εἰς ἄνδρας ἀπερχομένους εἰς τὰς ἑστίας των καὶ ἀνήκοντας εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν, ἢ νὰ περιορίσωμεν τὴν θητείαν εἰς ἓν ἔτος. Ἐπιθυμῶ νὰ ἐπιμείνω εἰς τοῦτο καὶ νὰ ἐπικαλεσθῶ, ἐκτὸς τῶν ὅσων ἀνέφερον, καὶ τὴν γνώμην τοῦ στρατηγοῦ Chanzy· ἰδοὺ τί λέγει: «ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1832, ὅστις ἐδημιούργησε τοὺς λαμπροὺς στρατιώτας τῆς Ἀφρικῆς, τῆς Κριμαίας καὶ τῆς Ἰταλίας, αὐτὸς ὁ νόμος ἀπέβη καταστρεπτικὸς διὰ τὸν στρατὸν τῆς Γαλλίας κατὰ τὸ 1870, διότι δὲν μᾶς παρεῖχε τὸν ἀριθμόν, ἀλλὰ μόνον τὸ ποιὸν, καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, ὅτι μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν τῶν παλαιῶν στρατιωτῶν εἰς τὸ Μὲτς καὶ τὸ Σεδὰν, οἱ αὐτοσχεδιασμένοι στρατοὶ ἐμάχοντο μὲν ἡρωϊκῶς καὶ ἐκάλυπτον τὰ πεδία τῶν μαχῶν διὰ τῶν πτωμάτων των, δὲν ἠδυνήθησαν ὅμως νὰ ἐπανορθώσωσιν οὐδεμίαν ἧτταν τῶν Γαλλικῶν ὅπλων.» Ὁ κ. Ῥικάκης λίαν ὀρθῶς ἔλεγε τελευταῖον, ὅτι μὲ τοιαύτην ἀτελῆ στρατιωτικὴν ἐκγύμνασιν θὰ στείλετε τὰ τέκνα τοῦ τόπου ὡς εἰς σφαγεῖον, ἐν γνώσει, ὅτι θὰ ἀποθάνωσιν, ἀλλ’ ὅτι δὲν θὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν πατρίδα. Διὰ τῆς ἐνιαυσίου θητείας ἡ ἐκπαίδευσις εἶναι ἀτελὴς, ἐπιβαρύνει τὰ ἄτομα, χωρὶς νὰ προσφέρῃ οὐδεμίαν ὑπηρεσίαν εἰς τὴν πατρίδα· ἀλλὰ συνάμα ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς περιέχει τόσας ἀτελείας, καταστρέφει τὸ πνεῦμα καὶ τὰς βάσεις τοῦ στρατολογικοῦ νόμου ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε, ὅ,τι ἐπεχείρησεν ἄλλοτε ν’ ἀποδείξῃ ὡς κακὸν ὁ νῦν ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν ὑπουργὸς σχετικῶς πρὸς τὸν στρατ. ὀργανισμὸν διὰ τοὺς υἱοὺς τῶν καλῶν οἰκογενειῶν ἢ τοὺς τυχόντας ὁπωσδήποτε καλῆς ἀνατροφῆς νέους, αὐτὸ τοῦτο αὐξάνετε διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ σας, καταργοῦντες ἐμμέσως τὴν ἑξάμηνον ἐθελουσίαν κατάταξιν, ἥτις ἀποκλειστικῶς ἀνεγράφη εἰς τὸν στρατολ. νόμον διὰ τοὺς καλῆς ἀνατροφῆς νέους. Τὴν εὐεργετικὴν αὐτὴν διάταξιν καταργεῖτε, διότι τὴν θητείαν εἰς τὰ εὐζωνικὰ σώματα προσδιορίζετε ἐνιαύσιον, ἐν ἄλλαις λέξεσιν εἰς τὰ σώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν οὐδεμίαν ἐνόχλησιν, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀργὰ, τὰ ὁποῖα ἐνεργοῦν ὡς ἄτομα, καὶ τῶν ὁποίων ἡ ὑπηρεσία εἶναι προσωπικὴ· δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον διὰ τὸ μέλλον νὰ ἔχητε ἐθελουσίαν κατάταξιν ἑξάμηνον ἐπὶ καταβολῇ 500 δραχμῶν. Ὅταν ἠξεύρῃ ὁ υἱὸς οὑτινοσδήποτε, ὅτι δύναται ν’ ἀπαλλαγῇ τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως, ὑπηρετῶν ἐπὶ ἓν ἔτος εἰς ἓν σῶμα τῶν εὐζώνων, τὸ ὁποῖον θέλει ἑδρεύει εἰς Τρίπολιν, ἢ ἐν Πάτραις, ἢ ἐν Σπάρτῃ, ἢ ἐν Καλάμαις, εἰς πόλεις, εἰς ἃς δύναται συνάμα καὶ ν’ ἀκροᾶται τῶν γυμνασιακῶν μαθημάτων του, οὐδέποτε θέλει καταβάλει τὰς 500 δραχμάς. Νομίζω λοιπὸν ἐκ τούτων ὅλων, ὅτι εἶναι λίαν πρόωρον νὰ ἐπιψηφίσῃ σήμερον ἡ Βουλὴ τὸ τοιοῦτον νομοσχέδιον· λέγω, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ, διότι ὁ μόνος λόγος, δι’ ὃν οἱ στρατιωτ. ὀργανισμοὶ πρέπει νὰ ἦναι νόμοι τοῦ Κράτους, εἶναι ἡ ἐξασφάλισις αὐτοῦ, ἤτοι νὰ ἔχῃ ἐκ τῶν προτέρων γνωστὸν ὁποίας στρατιωτικὰς δυνάμεις θὰ ἀναπτύξῃ ἐν ὥρᾳ πολέμου. Ἀλλ’ ὅταν ἐν τῷ ὀργανισμῷ σας ἐπιτρέπητε εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ σχηματίσῃ αὐτοβούλως αὐθύπαρκτα σώματα, καὶ κατόπιν νὰ ἀνακοινώσῃ τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὸ κοινοβούλιον νὰ χορηγήσῃ τὴν τοιαύτην ἐξουσίαν· θὰ ἦναι δὲ προτιμότερον τὰ τοῦ στρατοῦ νὰ διέπωνται διὰ βασιλικῶν διαταγμάτων, δοθῇ δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ εὐκαιρία εἴτε διὰ τῆς ἀφίξεως ξένων ἀξιωματικῶν, εἴτε διὰ μελέτης ἐμβριθοῦς νὰ ἐκπονήσῃ τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν τῆς χώρας. Ἀλλὰ, κύριοι, ζητῶ συγγνώμην, ὅτι παρέλειψα ἓν τῶν σπουδαιοτέρων ἀντικειμένων, τὸ ζήτημα τῶν ὑπαξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, ἤτοι τῶν νεύρων αὐτοῦ, καὶ ἄνευ τῶν ὁποίων στρατὸς δὲν ὑπάρχει· οὔτε θὰ ἔχωμεν στρατὸν, ἐὰν ψηφίσετε τὴν ἐνιαύσιον θητείαν διὰ τὸ πεζικὸν καὶ τὴν διετῆ διὰ τὸ πυροβολικὸν, ἱππικὸν καὶ μηχανικόν. Ἀφοῦ κατέδειξα, ὅτι διὰ τοιαύτης θητείας δὲν δυνάμεθα νὰ μορφώσωμεν στρατιώτας, πῶς θέλομεν ἔχει ὑπαξιωματικούς; πῶς θὰ τοὺς δημιουργήσωμεν; Κατὰ τὸν περὶ προβιβασμῶν τοῦ στρατοῦ νόμον οὐδεὶς δύναται νὰ γείνῃ δεκανεὺς, ἐὰν δὲν ὑπηρετήσῃ 6 μῆνας ὡς στρατιώτης, οὐδεὶς δὲ δεκανεὺς νὰ γείνῃ λοχίας, ἐὰν δὲν ὑπηρετήσῃ 6 μῆνας ὡς δεκανεὺς, ἀλλὰ 6 καὶ 6 μῆνες μᾶς κάμνουν 12, ὥστε ἔχομεν τὸ τέλος τῆς θητείας. Λάβετε δὲ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι μεταξὺ 100 δεκανέων ὑπηρετούντων 6 μῆνας, τὸ 5 ἢ τὸ 6 θὰ ἦναι ἱκανοὶ διὰ νὰ προαχθῶσιν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ λοχίου. Ὅταν λοιπὸν παλαιοὺς στρατιώτας δὲν ἔχητε, ὅταν δὲν ἔχητε τὰ μέσα ἢ τὸν χρόνον, ὁ ὁποῖος σᾶς εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖος, διὰ νὰ σχηματίσητε ὑπαξιωματικούς, ὁποῖον στρατὸν θὰ ἔχητε; Ἕνεκα τῶν ἀπὸ δύω ἐτῶν συμβάντων τὸ πυροβολικὸν ἐδιπλασιάσθη, καὶ ἔχω ἀκριβεῖς πληροφορίας, ὅτι ἐστερεῖτο ὑπαξιωματικῶν, διότι οἱ ὑπαξιωματικοὶ δὲν δημιουργοῦνται ἐν διαστήματι 6 μηνῶν ἢ ἑνὸς ἔτους· ἀλλὰ δύνανται νὰ ἀντιτάξωσιν, ὅτι θὰ συστήσωσι σχολεῖα· ἀλλ’ εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι τὰ σχολεῖα τῶν ὑπαξιωματικῶν εἶναι δι’ ἀνωτέραν μόρφωσιν, οἱ δὲ ὑπαξιωματικοὶ σχηματίζονται εἰς μόνα τὰ Σώματά των. Ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων, καὶ ἐκ τῶν ὀλίγων παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῶν ἀφεύκτων καὶ ὑποχρεωτικῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς ἐπιψηφίσεως τοιούτου ὀργανισμοῦ, ἐλπίζω, κύριοι, καθ’ ἣν περίπτωσιν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένει, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἀποκρούσει τὸν ὀργανισμὸν αὐτὸν, καὶ ὀφείλει νὰ τὸν ἀποκρούσῃ ὡς μὴ ἀντιπροσωπεύοντα τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, ὡς ἀντιστρατευόμενον πρὸς τοὺς ὅρους τῆς στρατιωτικῆς ἐπιστήμης, ὡς ἐπιβάλλοντα βάρη ἄνευ ὠφελείας διὰ τὸ ἔθνος. Εἶναι δὲ ἀπελπιστικὸν, ὅτι τοιοῦτος ὀργανισμὸς ὑπεβλήθη ὑπὸ ὑπουργοῦ, φέροντος στρατιωτικὴν στολήν· ἀλλ’ ὁ κ. Ῥικάκης εἶπεν, ὅτι αἱ ἀναγραφόμεναι ἐν τῷ ὀργανισμῷ ἰδέαι δὲν εἶναι αἱ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο, κατ’ ἐμὲ, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι ὁ μᾶλλον ἁμαρτωλός, διότι ἐδέχθη, ἵνα μὴ εἴπω βαρυτέραν λέξιν, νὰ θέσῃ τὴν ὑπογραφήν του κάτωθεν τοιούτου ὀργανισμοῦ. Τοῦ ζητήματος ἐξετασθέντος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς στρατιωτικῆς ἐπιστήμης, τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ ἔθνους καὶ τῶν περιστάσεων, εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, πιστεύω, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον θ’ ἀποκρούσῃ τὸν ὑποβληθέντα ὀργανισμὸν, ὡς ἁρμόζοντα εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων μόνος σκοπὸς εἶνε ἡ διατήρησις τοῦ παρόντος· δὲν ἐπιτρέπεται ὅμως εἰς τὸ ἑλληνικὸν κοινοβούλιον νὰ θάψῃ τὰς ἐλπίδας τοῦ Ἔθνους. Καὶ ἐφ’ ὅσον ἡ ὁροθετικὴ ἡμῶν γραμμὴ εἶνε ὁποία εἶνε, καὶ καθ’ ἣν περίπτωσιν ἀκόμη καὶ αἱ μὴ ὅμοροι ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι ὑποστῶσι τὴν κατοχὴν μεγάλης Εὐρωπαϊκῆς δυνάμεως, τὸ δὲ Αἰγαῖον κατακλύζει σημαία ξένη, ἡ Ἑλλὰς ἐναντίον τῆς θελήσεως τῶν πάντων θέλει ἐπιδιώξει τοὺς πόθους της, ἐπὶ ζημίᾳ ἐκείνων, οἵτινες ἠθέλησαν νὰ τὴν ἀφοπλίσωσι, διὰ νὰ εὑρεθῇ ἀπαράσκευος καθ’ ἣν στιγμὴν ἤθελε σημάνει ἡ λύσις τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος.

§109Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶχον ἀπόφασιν νὰ μὴ ἀγορεύσω οὐδ’ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, τοῦ στρατιωτικοῦ, ὅπως δὲν ἠγόρευσα οὐδ’ ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ οἰκονομικοῦ· ὁ δὲ λόγος, δι’ ὃν θ’ ἀπεῖχον τῆς συζητήσεως, ἦτο, ὅτι φρονῶ, ὅτι ἐκεῖνοι προσφέρουσιν ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Κράτος σήμερον, οἵτινες συντελοῦσιν εἰς τὴν ταχεῖαν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου ἡμῶν καὶ καθιστῶσι δυνατὴν τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν καθηκόντων ἐκείνων παρὰ τῆς Βουλῆς, ὧν ἡ παράλειψις θέλει ἀποτελέσει ὡς πρὸς αὐτὴν βαρεῖαν εὐθύνην, καὶ θέλει ἔχει συνεπείας, περὶ ὧν καὶ πρότερον ὡμίλησα, καὶ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ποιήσω καὶ πάλιν λόγον, ὅτε βλέπω, ὅτι βαίνομεν εἰς τὸ τέλος τῆς συνόδου, ὅτι ὀλίγισται ἀπολείπονται ἡμέραι συνεδριάσεων, καὶ ὅμως εἰσέτι οὐδὲ ἐπελήφθημεν τοῦ προϋπολογισμοῦ, οὐδὲ δυνάμεθα νὰ ἐπιληφθῶμεν αὐτοῦ· διότι, πρὶν ἢ ἐπιληφθῶμεν τοῦ προϋπολογισμοῦ, πρέπει νὰ συζητήσωμεν καὶ ἐπιψηφίσωμεν νομοσχέδια, ὧν ἄνευ, ὁ προϋπολογισμὸς νομίμως δὲν δύναται νὰ ἐπιψηφισθῇ, τὰ δὲ νομοσχέδια ἐκεῖνα δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν, διότι παρατείνονται αἱ περὶ αὐτῶν συζητήσεις. Εἶπόν τινες, ὅτι ὁμιλῶ δι’ ὑπαινιγμῶν· ἀλλ’ ἐπλανήθησαν πλάνην μεγάλην. Οὐδεμίαν αἰσθάνομαι ἀνάγκην, ἵνα ὁμιλήσω δι’ ὑπαινιγμῶν, οὐδὲ φρονῶ, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς Βουλευτήν, πολλῷ δὲ μᾶλλον εἰς Κυβέρνησιν, νὰ ὁμιλῇ εἰς τοὺς συμβουλευτὰς αὐτοῦ, νὰ ὁμιλῇ πρὸς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους δι’ ὑπαινιγμῶν· ἀλλὰ νομίζω ἐπίσης, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ λέγῃ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅ,τι φρονεῖ ἐν καταστάσει πραγμάτων, ἡ ὁποία ἀπειλεῖ, ὅπως περιέλθωσι τὰ τῆς πολιτείας εἰς δυσχέρειαν, δυσχέρειαν, ἡ ὁποία οὐδένα δύναται νὰ ὠφελήσῃ. Εἶχον λοιπὸν σκοπὸν διὰ τῆς σιωπῆς μου νὰ συντελέσω εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος τῆς Βουλῆς, τουτέστι τῆς ταχείας διεξαγωγῆς τῶν ἔργων αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης μὲ ἀναγκάζει, ἵνα λάβω τὸν λόγον, διότι ἠθέλησε νὰ παρεξηγήσῃ τὴν σιωπήν μου· ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι διὰ τῆς σιωπῆς ἀπεδείκνυον, ὅτι δὲν ἀποδίδω τὸν ὀφειλόμενον σεβασμὸν εἰς τὰ ἐπιχειρήματα τῶν ἐναντίων μου, ὅτι ἐνόμιζον, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ἀνάγκην, ἵνα φωτισθῇ περὶ θεμάτων ὑψίστης τῳόντι σπουδαιότητος. Μόνον διότι ταῦτα εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης ἔλαβον τὸν λόγον, ὄχι διότι ἀπέδειξεν ὅσα εἶπε διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του· διότι ἡ ἀγόρευσίς του οὐ μόνον δὲν ἀπέδειξεν, ὅτι ὑπελείποντο σπουδαῖα ἐπιχειρήματα, εἰς ἃ δὲν εἶχον πρότερον ἀπαντήσει, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας ἡ ἀγόρευσις αὐτοῦ ἀπέδειξεν, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη εἶχεν ἐντελῶς ἐξαντληθῆ. Καὶ ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσσήνης, ὅπως καὶ αἱ ἀγορεύσεις τῶν ἄλλων βουλευτῶν, οὐδὲν ἄλλο ὑπῆρξεν ἢ ἐπανάληψις τῶν ὅσα πρότερον ἐῤῥέθησαν, ἢ ἐπανάληψις ἐκείνων τῶν ἐπιχειρημάτων, κατὰ τῶν ὁποίων εἶχε δοθῆ πλήρης ἀπάντησις. Ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης ἤρξατο τῆς ἀγορεύσεως αὑτοῦ, θέλων πάλιν διὰ τρίτην, τετάρτην ἢ δεκάτην φορὰν, νὰ μὲ ἀποδείξῃ ἀνακόλουθον πρὸς ὅσα εἶχον εἴπει ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει διατελῶν. Εἶχον δώσει εἰς αὐτὸν πλήρη τὴν ἀπάντησιν, καὶ ἀπορῶ πρὸς τί ἔφερε πάλιν τὰ αὐτὰ κείμενα, ἵν’ ἀναγνώσῃ τὰς αὐτὰς περικοπάς. Ἂν ἐπρόκειτο ν’ ἀποδείξωμεν ἀνακολουθίας καὶ ἂν ὁ καιρὸς ἐπέτρεπε, θὰ ἠδυνάμην, κύριοι, τῳόντι νὰ καταστήσω λίαν διασκεδαστικὴν τὴν ἀγόρευσίν μου, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης μοὶ παρέχει εὐρὺ τὸ θέμα πρὸς τοιαύτην διασκεδαστικὴν ἀγόρευσιν. Ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης μετὰ στόμφου μεγάλου εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι αὐτὸς ἐν ταῖς ἀγορεύσεσιν αὐτοῦ ἐκείναις, εἰς τὰς ὁποίας παρέπεμψα κατὰ προηγουμένας ἀγορεύσεις μου, εἶχεν ἀληθῶς ὁμιλήσει ὑπὲρ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον τώρα ἡ κυβέρνησις συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ μακαρίτης Βότσαρης εἶχε καὶ αὐτὸς ὁμιλήσει ὑπὲρ τοῦ συστήματος ἐκείνου· ἀλλ’ ὅτι, ὁμιλήσαντες ἀμφότεροι ὑπὲρ τοῦ συστήματος ἐκείνου, οὐδόλως ἐνόουν τὸ σύστημα αὐτὸ ὡς σύστημα διαρκὲς, ὅτι μόνον περὶ προσωρινῶν μέτρων ἐπρόκειτο. Ἀλλ’ ὡς πρὸς ταῦτα ἔχω καὶ ἐγὼ κείμενα, τὰ ὁποῖα δύναμαι ν’ ἀναγνώσω πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν Μεσσήνης, ἵνα τὴν μνήμην αὐτοῦ καταστήσω πλέον ζωηράν. Κατὰ τὸ 1868, ὅτε εἶχεν ἀναλάβει τὴν διεύθυνσιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης, ἀποχωρήσας ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἣν ἐπίσης διηύθυνεν, ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ἐξηγήσῃ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς τὰ τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ, καὶ ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ἐξηγήσῃ πρὸς αὐτοὺς ὁποία ὑπῆρχεν ἡ ἔννοια τοῦ στρατιωτικοῦ αὐτοῦ συστήματος. Καὶ ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶπε περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ αὐτοῦ συστήματος ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης: «Συνεστήθησαν τάγματα ἐξ ἐθελοντῶν, ὅπως ἀπαλλαχθῇ ἐπὶ τοσοῦτον ὁ λαὸς τῆς ἀπογραφῆς τῶν στρατευσίμων, τῆς βαρυτέρας ταύτης τῶν φορολογιῶν, καὶ ὅπως, ἀνατιθεμένης εἰς εἰδικὰ σώματα τῆς μεταβατικῆς ὑπηρεσίας, δυνηθῇ ὁ λοιπὸς στρατὸς, συγκεντρούμενος, νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὰ στρατιωτικὰ αὐτοῦ ἔργα καὶ εἰς τὴν ἐκπαίδευσίν του».

§110ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§111ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τί ἄλλο εἶνε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον προτείνω ἐγὼ σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν, ἢ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον τότε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, πρὸς τὸν λαὸν ἀποτεινόμενος, παρίστα ὡς τὸ ἴδιον αὐτοῦ σύστημα; Τὸ ἔγγραφον τοῦτο, κύριοι, φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Κουμουνδούρου· τὸ ἔγγραφον ὅμως τοῦτο ἐγράφη παρ’ ἐμοῦ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους.

§112ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὔτε λέξις.

§113ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶχε συστηθῆ τότε κομητάτον, ὡς λέγει ὁ κ. Στεφανόπουλος, ὅστις τὸ ἐνθυμεῖται· εἶχε συνέλθει ὁλόκληρος ἡ ἐν τῇ Βουλῇ ἀντιπολίτευσις; ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ εἶχεν ἀποφασίσει νὰ συνταχθῇ τὸ πρόγραμμα, τὸ πρῶτον τοῦτο πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Συνετάχθη κατόπιν καὶ ἄλλο, ἀπόντος ἐμοῦ εἰς Μεσολόγγιον· καὶ ἐκεῖνο μὲν τὸ δεύτερον ἐγράφη παρὰ τοῦ μακαρίτου Χριστοπούλου, τοῦτο δὲ τὸ πρῶτον ἐγράφη ὁλόκληρον παρ’ ἐμοῦ. Ἐν τούτῳ ἀνέγραψα ἐγὼ τότε τὰς περὶ στρατοῦ ἀρχάς, τὰς ὁποίας εὑρίσκετε, αὐτὰς καὶ μόνας, ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον πρόκειται τώρα νὰ ψηφίσητε. Ἠθέλησάν τινες νὰ παραστήσωσι τὸ μέτρον τοῦτο ὡς μέτρον αὐτοσχεδιασθὲν διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν περιστάσεων. Εἶνε, κύριοι, αἱ ἰδέαι αἱ ἐν τῷ στρατιωτικῷ νομοσχεδίῳ τῷ σήμερον συζητουμένῳ, ἰδέαι, τὰς ὁποίας εἴχομεν ὡριμάσει ὁμοῦ μετὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου, τὰς εἴχομεν θεωρήσει ὡς ἰδέας θεμελιώδεις διὰ τὴν διοίκησιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους, καὶ οὐχὶ ὡς ἰδέας προσωρινάς, καὶ ἀποτεινόμενοι πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν νέων ἐκλογῶν, ἐνομίσαμεν, ὅτι τοῦτο ἦτο ἓν τῶν κυριωτέρων θεμάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔπρεπε νὰ προκαλέσωμεν τὴν γνώμην αὐτῶν. Εἴπομεν τότε εἰς τοὺς ἐκλογεῖς, ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ ὑπάρχῃ στρατὸς ὑπηρεσίας καὶ στρατὸς ἐκπαιδεύσεως, ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ ὑπάρχῃ ὑπηρεσία ἐθελοντῶν καὶ ὑπηρεσία κληρωτῶν. Τί ἄλλο λέγει τὸ νομοσχέδιον, περὶ τοῦ ὁποίου σήμερον πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν; Οἱ ἐκλογεῖς τότε ἀπεφάνθησαν καθ’ ἡμῶν, ἡμεῖς ἀπεκλείσθημεν καὶ ἀπὸ τοῦ κοινοβουλίου. Ἆρα ἀπεκλείσθημεν, διότι οἱ ἐκλογεῖς δὲν ἀπεδέχοντο τὰς περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ ἰδέας ἡμῶν; Ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης ἴσως φρονεῖ τοῦτο, διότι ὁμιλήσας πρὸ ὀλίγης ὥρας, εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ἀποκρούει τὰς ἰδέας τῆς νῦν Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι, ἂν μετ’ ὀλίγην ὥραν θὰ ἴδωμεν τὴν Βουλὴν ψηφίζουσαν ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν τούτων, τοῦτο προέρχεται ἐκ τοῦ ὅτι συνέπεσεν οἱ βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ν’ ἀσθενῶσιν ἢ νὰ ἔχωσιν οἰκιακὰς ἀνάγκας, αἱ ὁποῖαι τοὺς ἐκάλεσαν εἰς τὰς ἑστίας των. Ἀλλ’ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος βεβαίως ἀποκρούει, εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης, τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας αὐτὸς τότε ὡς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀνεκήρυξεν ὡς ἰδέας σωτηρίους διὰ τὸ ἔθνος, καὶ προεκάλεσεν ἐπ’ αὐτῶν τὴν γνώμην τοῦ ἔθνους. Δὲν ἠξεύρω διατί τώρα ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης ἠθέλησε νὰ θέσῃ εἰς ἀμφισβήτησιν τὸ κῦρος τῆς μελλούσης γνώμης τῆς Βουλῆς. Ἆρα ἠθέλησε διὰ τούτου νὰ ὑποδείξῃ, ὅτι πρέπει ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου νὰ ζητηθῇ ἡ γνώμη τῶν ἐκλογέων; Ἠθέλησεν ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης νὰ ὑποδείξῃ, ὅτι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα περὶ ἐμοῦ ἐλέγοντο, ὅτι ἠθέλησα ν’ ἀπειλήσω τὴν Βουλὴν, ὅτι ταῦτα τολμᾷ καὶ ἐκεῖνος νὰ πράξῃ, ἀπειλῶν τὴν Βουλὴν διὰ τῆς ἐφέσεως πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς; Διότι ἐὰν ἀληθῶς ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλετε δώσει, ἦναι ψῆφος, ἡ ὁποία δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν γνώμην τῶν ἐκλογέων ἡμῶν, ἐὰν ἀληθῶς ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλετε δώσει, ἦναι ψῆφος, ἡ ὁποία δὲν ἀντιπροσωπεύει τὴν γνώμην τοῦ ἀκεραίου κοινοβουλίου, βεβαίως δὲν ὑπάρχει ἄλλος τρόπος τῆς λύσεως τῆς διαφορᾶς, ἵνα μάθωμεν τί πρέπει νὰ κρατῇ ἐν τῇ χώρᾳ ὡς πρὸς τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης, εἶναι σήμερον τὸ πρώτιστον τῶν ζητημάτων παρ’ ἡμῖν. Βεβαίως ταῦτα δὲν δύνανται νὰ λυθῶσι παρ’ ἄλλου ἢ παρὰ τοῦ λαοῦ· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν εἶπον ποτέ, ὅτι παρὰ τοῦ λαοῦ πρέπει νὰ ζητήσωμεν ἀμέσως τὴν γνώμην ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ἐγὼ εἶπον καὶ λέγω, ὅτι εἰς τὴν Βουλὴν ἀνήκει ἐν κοινοβουλευτικῷ Κράτει νὰ ἐκπροσωπῇ τὸ ἔθνος, καὶ ὅ,τι δήποτε εἴπῃ ἡ Βουλή, τοῦτο ἀντιπροσωπεύει τὴν γνώμην τοῦ ἔθνους. Ἐγὼ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Βουλὴ θ’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν ἡμῶν, καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὄπισθεν τῆς Βουλῆς εὕρηται πλήρης ἡ γνώμη τοῦ ἔθνους. Ἔχω δὲ καὶ ἑτέραν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ ταύτην τὴν γνώμην ὑπὲρ τῶν σχεδίων ἡμῶν, τὴν ἔχει, διότι τὰ σχέδια ἡμῶν στηρίζονται ἐπὶ τὰς πεποιθήσεις τῆς χώρας. Δὲν πρόκειται νὰ ἐπιβληθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν χώραν· ἀλλὰ τὸ ἔθνος ἐπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τοῦτο εἶναι ἡ ἐξήγησις τοῦ φαινομένου, ὅπερ βλέπετε ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου. Ἐπῆλθε μεταβολὴ καταστάσεως ἀπὸ τῶν ἡμερῶν, κατὰ τὰς ὁποίας ἐμαχόμεθα κατὰ τῆς πρώην Κυβερνήσεως· ἡμεῖς ὡς ἀντιπολιτευόμενοι ἐμειονοψηφοῦμεν τότε, καὶ σήμερον πλειονοψηφοῦμεν. Διατί; Διότι τὸ ἔθνος ἤκουσε τὰς ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκφρασθείσας γνώμας ἡμῶν καὶ ἐπεκρότησεν εἰς αὐτάς· διότι τὸ Ἔθνος μᾶς εἶδεν ἐλθόντας εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πραγματοποιοῦντας ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπηγγέλθημεν, καὶ ἤδη ἐπικροτεῖ εἰς τὴν πραγματοποίησιν ταύτην. Εἰς τὴν ἀπόφασιν δὲ ταύτην τοῦ ἔθνους, εἰς τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἀκολουθεῖ ἡ Βουλή, καὶ διὰ τοῦτο, ἐνῷ εἴμεθα ἕως χθὲς ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει μειονοψηφία, σήμερον εἴμεθα κραταιὰ πλειονοψηφία, καὶ αἱ ἰδέαι ἡμῶν θέλουσι γείνει νόμοι τοῦ Κράτους. Ναί, κύριοι, τὸ λέγω ὑπερηφάνως, διότι αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας ὑποστηρίζω, ἐλπίζω, ὅτι θέλουσι φέρει ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τὴν ἀνακαίνισιν τῶν πραγμάτων ἡμῶν, καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ τὴν ἀνύψωσιν τοῦ ὀνόματος τῆς Ἑλλάδος. Δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ τὸν ἀγῶνα ἐπὶ τοῦ πεδίου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ζητεῖ ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ θέσῃ αὐτόν· δὲν δύναμαι νὰ τὸν δεχθῶ δι’ ἐμὲ αὐτὸν, δὲν δύναμαι νὰ τὸν δεχθῶ διὰ τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δύναμαι νὰ τὸν δεχθῶ καὶ διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν. Ἐπιζητοῦσιν οἱ ἀγορεύοντες ἐν ὀνόματι τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ παραστήσωσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν προτάσεων αὐτῆς θέλει τὸν ἀφοπλισμὸν τῆς χώρας, καὶ θέλουσι τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ μετατραπῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς εἰς ζήτημα ἀφοπλισμοῦ ἢ εἰς ζήτημα παρασκευῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας, ἀναλόγου πρὸς τὰς περιστάσεις καὶ πρὸς τὰς ἀνάγκας ἡμῶν τὰς ἐξωτερικάς. Ἀλλὰ τοιοῦτον ἀγῶνα δὲν δύναται ποτὲ νὰ δεχθῇ ἡ Βουλή, διότι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐν τῇ Βουλῇ, οὔτε συμπολιτευόμενος, οὔτε ἀντιπολιτευόμενος, ὅστις νὰ φρονῇ, ὅτι ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ δύναταί ποτε νὰ καταρτισθῇ ὑπὸ οἱουδήποτε κόμματος, ὅστις ἐν τῇ πεποιθήσει τοῦ καταρτίσαντος αὐτὸν δὲν ἀνταποκρίνηται πρὸς τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας τῆς χώρας. Πάντες, καὶ συμπολιτευόμενοι καὶ ἀντιπολιτευόμενοι, ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ὀργανώσωμεν τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς χώρας, ἀναλόγως πρὸς τὴν μεγάλην ἡμῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἀποστολήν· διαφέρομεν μόνον ὡς πρὸς τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον θέλομεν ἐπιτύχει τούτου, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται ν’ ἀλλάσσωμεν τὸ ζήτημα, ἀπὸ ζητήματος περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐπιτυχίας τοῦ σκοποῦ εἰς ζήτημα περὶ αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ, καὶ νὰ παριστῶμεν τοὺς ἐναντίους ἡμῶν ὡς θέλοντας πράγματα, τὰ ὁποῖα, ἐὰν ἦσαν τοιαῦτα, ὁποῖα παριστῶνται, θὰ ἦσαν ἡ χειροτέρα αὐτῶν καταδίκη. Μεγίστην ἔλλειψιν ἐπιχειρημάτων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀποδεικνύουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, μὴ δυνάμενοι νὰ κτυπήσωσιν αὐτὸ κατὰ πρόσωπον, προσπαθοῦσι τοιουτοτρόπως διὰ πλαγίων μέσων, διὰ περιστροφῶν, νὰ παραστήσωσιν αὐτὸ ὡς προτιθέμενον σκοποὺς ἄλλους, σκοπούς, τοὺς ὁποίους οὐδεὶς ἠδύνατο ποτὲ νὰ συλλάβῃ. Τὸ ζήτημα μεταξὺ τῶν προτεινόντων τὸ σχέδιον, περὶ τοῦ ὁποίου καλεῖσθε σήμερον νὰ ψηφίσητε, καὶ τῶν ἀντιτασσομένων εἰς αὐτό, εἶναι, ἐὰν διὰ τοῦ νομοσχεδίου, ὁποῖον τὸ κατηρτίσαμεν, θὰ ἐπιτύχῃ ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀναπτύξῃ ὅσον ἔνεστι πλειότερον τὰς δυνάμεις αὑτῆς, ἢ ἐὰν θὰ ἐπιτύχῃ ν’ ἀναπτύξῃ αὐτὰς πλειότερον διὰ τοῦ συστήματος τῶν ἐναντίων ἡμῶν, καὶ οὕτω μόνον ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα. Τί ἔχομεν σήμερον, καὶ κατὰ τί θὰ μεταβάλῃ τὸ καθεστὼς ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλομεν εἰς τὴν Βουλήν; τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα. Κατηγοροῦσιν οἱ ἐναντίοι τοῦ συστήματος τούτου, ὡς καθιεροῦντος ἐν Ἑλλάδι στρατὸν ὑπηρεσίας, καὶ ἀπαριθμοῦσι διὰ μακρῶν τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα στρατὸς ὑπηρεσίας θὰ ἔχῃ. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τὴν ἀπαρίθμησιν τῶν ἐλαττωμάτων, ἐν μέρει δύναμαι νὰ συμφωνήσω μετὰ τῶν ἀντιτασσομένων κατὰ τοῦ σχεδίου· ἀλλὰ δύναμαι νὰ τοὺς ἐρωτήσω, ποῖον τῶν δύω συστημάτων περιέχει στρατὸν ὑπηρεσίας πολυαριθμότερον; Τὸ ἡμέτερον σύστημα περιέχει στρατὸν ὑπηρεσίας 6,000 ἐπὶ 12,000 ἀνδρῶν· τὸ σύστημα τὸ ἄλλο, τὸ ὑπάρχον, ὁλόκληρον τὸν στρατὸν τῆς Ἑλλάδος ἔχει στρατὸν ὑπηρεσίας. Ἔφερον, κύριοι, καὶ ἀριθμοὺς ἐνταῦθα, ἔφερον ἀριθμοὺς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας, οἱ ὁποῖοι τί ἀποδεικνύουσιν; ἀποδεικνύουσιν, ὅτι μέχρι τοῦδε διετίθεντο ἅπασαι αἱ δυνάμεις τῆς χώρας εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησαν οἱ ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀγορεύσαντες ὡς παραλύουσαν τὸν στρατόν. Ἡμεῖς δὲ τί ζητοῦμεν; Ζητοῦμεν νὰ περιορίσωμεν τὰς ὑπηρεσίας ἐκείνας ἐντὸς στενοτέρων ὁρίων, καὶ ζητοῦμεν μέρος τοῦ στρατοῦ ν’ ἀποχωρίσωμεν, ὅπως δύνηται ἀποκλειστικῶς νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Καὶ ἐνταῦθα διεκρίθη πάλιν, ὅπως εἶχε διακριθῆ καὶ ἐν προγενεστέρᾳ περιπτώσει ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Οἰτύλου· σᾶς ἔφερε κείμενα, σᾶς ἔφερεν ἀριθμοὺς, καὶ τὰ πάντα, δὲν θέλω νὰ εἴπω παραμορφωμένα, ἀλλὰ τὰ πάντα παρανενοημένα παρ’ αὐτοῦ. Σᾶς ἔφερε τὸν συγγραφέα Ἑλβετὸν Dufour, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀνέγνωσεν ὅσα ἐκεῖνος γράφει περὶ τῶν ἀτάκτων στρατιωτῶν, καὶ σᾶς εἶπεν, ὅτι ταῦτα ἀφορῶσιν εἰς τὰ Σώματα ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ἡμεῖς προτιθέμεθα διὰ τοῦ σχεδίου τούτου ν’ ἀναθέσωμεν τὴν ἐσωτερικὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους. Τὸ σύγγραμμα, τὸ ὁποῖον ἔφερεν εἰς χεῖρας, περιεῖχεν ἀλλοῦ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ ἀνέγνωσα, καὶ διὰ τῶν ὁποίων ὁ περιώνυμος ἐκεῖνος συγγραφεὺς ἀπεδείκνυεν, ὅτι στρατὸς, ὁποῖος εἶναι καὶ ὁποῖος πρέπει νὰ ᾖναι ὁ τῶν εὐζωνικῶν ταγμάτων, εἶναι ὁ ἄριστος, ἐν χώραις μάλιστα ὁμοιαζούσαις πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ δὲν ἀναγινώσκει ταῦτα ὁ κ. Μαυρομιχάλης· ἀναγινώσκει ἕτερον κεφάλαιον τοῦ συγγραφέως, κεφάλαιον ἀφορῶν εἰς τὰ ἄτακτα σώματα, καὶ λέγει, ὅτι ἐκεῖνο τὸ κεφάλαιον ἀφορᾷ εἰς τὰ σώματα τὰ ὁμοιάζοντα πρὸς τὰ εὐζωνικὰ ἡμῶν τάγματα. Δὲν ἀναγινώσκει ὅσα λέγει ὁ συγγραφεὺς περὶ τῶν ταγμάτων τοῦ Τυρόλου, ἀλλ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγει περὶ τῶν σωμάτων, τὰ ὁποῖα χυδαϊστὶ μεταφραζόμενα ὀνομάζονται Πετσωματάδες. Παραδέχομαι πληρέστατα ὅσα ἀνέγνωσεν ὁ κ. Μαυρομιχάλης· ἀλλὰ δὲν παραδέχομαι, ὅτι ταῦτα ἔχουσι τὴν ἐλαχίστην ἐφαρμογὴν εἰς τὰ σώματα, τὰ ὁποῖα ὀφείλουσι τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν εἰς τὸν μακαρίτην Βότσαρην. Τὰ σώματα ταῦτα εἶναι τιμὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ταῦτα ἐν τῇ δυνάμει τῇ στρατιωτικῇ τοῦ ἔθνους δὲν θὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν. Ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης ἅπασαν τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ ἐστήριξεν ἐπὶ τῆς ἰδέας, ὅτι μόνος στρατὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι οἱ 1848 ἄνδρες τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Τὸν στρατὸν τὸν συγκείμενον ἐκ τῶν εὐζωνικῶν σωμάτων, τὸν στρατὸν τὸν συγκείμενον ἐκ τῆς χωροφυλακῆς, ἐθεώρησεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἐν τῇ δυνάμει τοῦ ἔθνους, ὅτι μόνον δύναται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸν ἐκπαιδευόμενον στρατόν. Κατ’ ἐμὲ δὲ, εἰς τοῦτο ἔσφαλε, καὶ ἔσφαλε καιρίως, οὐχὶ μόνον κατὰ τῆς γνώμης ἐμοῦ, ἀλλ’ ἔσφαλε κατὰ τῆς γνώμης αὐτοῦ, γνώμης, ὁποίαν εἶχεν ἄλλοτε, ὅτε μετ’ αὐτοῦ συνέπραττον καὶ ὅτε ἐθέτομεν τὰς βάσεις τοῦ συστήματος τούτου. Ἡ δύναμις τῶν 1848 ἀνδρῶν, τὴν ὁποίαν παρέστησε, καὶ δικαίως, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὡς ἀνεπαρκῆ, ἔστω καὶ διὰ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον παρ’ αὐτῆς προσεδοκῶμεν, τουτέστι τοῦ πυρῆνος τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ὁ ἀριθμὸς οὗτος εἶνε κλάσμα μόνον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὸ σύστημα τὸ ἡμέτερον, ὀργανίζεται ὁ στρατὸς τῶν εὐζωνικῶν ταγμάτων, ὁ ὁποῖος ἀνὰ πᾶσαν ἀνάγκην τῆς χώρας θὰ καθέξῃ πρωτεύουσαν θέσιν. Εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης, ὅτι ἐντὸς ὀλίγου θέλομεν κληθῆ, ἵνα καθέξωμεν τὰς ἐπαρχίας, τὰς ὁποίας, ἐπὶ τῇ ἐφαρμογῇ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν, ὅπως ἴδωμεν προσαρτωμένας εἰς τὴν Ἑλλάδα. Εὔχομαι, κύριοι, ἡ προσάρτησις αὕτη νὰ γείνῃ ταχέως· ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ὁποτεδήποτε καὶ ἂν γείνῃ, καὶ βεβαίως θέλει γείνει, ὁποτεδήποτε ὅμως καὶ ἂν γείνῃ, διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ἐλπίζω, ὅτι θέλετε ἐπιψηφίσει σήμερον, θέλει εἶσθαι τὸ ἔθνος μᾶλλον παρεσκευασμένον, ἵνα ἐπιτελέσῃ τὸ ἔργον τοῦτο, ἢ διὰ τοῦ συστήματος τοῦ σήμερον ὑπάρχοντος, διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ἡ ἀντιπολίτευσις ὑποστηρίζει. Ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης εἶπεν, ὅτι τὰ συστήματα τὰ νέα εἶναι τριῶν εἰδῶν· ἄλλα μὲν στηρίζονται εἰς μικρὸν ἀριθμὸν καὶ πλήρη ὀργάνωσιν, ἄλλα εἰς μέγαν ἀριθμὸν μὲ ὀργάνωσιν ἀτελῆ, καὶ τέλος, ὑπάρχει ἕτερον σύστημα μικτόν, οὔτε πλήρη ὀργάνωσιν ἐπιδιῶκον, οὔτε τὴν ἐκγύμνασιν παντὸς τοῦ ἔθνους, καὶ ὅτι τὸ μικτὸν τοῦτο σύστημα εἶνε τὸ ἐπικρατοῦν σήμερον, ὅτι τὸ μικτὸν σύστημα ὑποστηρίζει αὐτός, ἐνῷ ἡμεῖς ὑποστηρίζομεν τὸ σύστημα τῶν μεγάλων ἀριθμῶν, κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰ δύω ἄλλα συστήματα, πρὸς τὸ σύστημα τῆς πλήρους ὀργανώσεως καὶ τὸ σύστημα τὸ μικτόν.

§114ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, δὲν εἶπον αὐτό. Εἶπον, ὅτι ὑποστηρίζετε τὸ σύστημα τῶν μικρῶν ἀριθμῶν καὶ τῶν κακῶς γεγυμνασμένων.

§115Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ σύστημα τῶν μικρῶν ἀριθμῶν δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι ὑποστηρίζομεν, ἀφοῦ ὑποστηρίζομεν, ὅτι πᾶσα ἡ κλάσις καλεῖται εἰς τὰς τάξεις· ὥστε περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ἀμφισβήτησις. Ἀμφισβήτησις δύναται νὰ ὑπάρξῃ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἀσκήσεως, ὡς πρὸς τὸ ἐπαρκὲς ἢ τὸ ἀνεπαρκὲς τῆς ἐκπαιδεύσεως· ἀλλ’ ἀφοῦ καλοῦμεν πάντας, δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ μὴ καλῶμεν ἱκανούς. Τὸ σύστημα τὸ μικτόν, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης, εἶνε σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπικρατεῖ μόνον εἰς τὰ μεγάλα Κράτη. Τὸ σύστημα τῆς πλήρους ὀργανώσεως διὰ μικρῶν ἀριθμῶν ἐγκατελείφθη σήμερον παρ’ ὅλων, ἦτο τὸ σύστημα τοῦ παρελθόντος. Ἐν τῷ παρόντι δύω ὑπάρχουσι συστήματα, τὸ σύστημα τὸ μικτόν, τὸ ὁποῖον ἀσπάζονται τὰ μεγάλα κράτη, καὶ τὸ σύστημα τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν μεγάλων ἀριθμῶν, ἀλλὰ τῆς ἀτελοῦς ἐκγυμνάσεως. Ἀτελῆ ἐκγύμνασιν παρεδέχθησαν ἅπαντα τὰ μικρὰ Κράτη, ἡ Ἑλβετία, ἡ Σουηδία, ἡ Νορβηγία, ἡ Δανία καὶ ἡ Ὁλλανδία. Ἡμεῖς ὅμως δὲν καταδεχόμεθα νὰ ἐργασθῶμεν ὅπως ἐργάζονται τὰ Κράτη ἐκεῖνα· ἡμεῖς λέγομεν, κατὰ τὸν κ. βουλευτὴν Μεσσήνης, ὅτι πρέπει καὶ μεγάλον ἀριθμὸν νὰ ἔχωμεν καὶ πλήρη ἐκγύμνασιν νὰ ἔχωμεν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἔχομεν καὶ δὲν θὰ ἔχωμεν τίποτε. Ἐὰν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν ὅ,τι αἱ διαστάσεις τῆς χώρας καὶ ἡ οἰκονομικὴ αὐτῆς κατάστασις ἐπιτρέπουσι, δὲν δυνάμεθα νὰ ζητῶμεν πλέον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἔχουσι τὰ μικρὰ κράτη. Τὰ μικρὰ κράτη πάντα ἐνόησαν, ὅτι δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ ἐκγυμνάσωσι πάντα τὸν λαόν, καὶ νὰ τὸν ἐκγυμνάσωσι τελείως. Ἐνόησαν ταὐτοχρόνως, ὅτι τὸ σύστημα τῆς τελείας ἐκγυμνάσεως μικρῶν ἀριθμῶν ᾤχετο ἀπιόν, ὅτι τὸ σύστημα τὸ μικτὸν εἶνε σύστημα, κατὰ τοῦ ὁποίου δύνανται ν’ ἀνθέξωσι Κράτη μεγάλα, ὡς ἡ Γαλλία καὶ ἡ Γερμανία, ὡς ἡ Ἰταλία καὶ ἡ Αὐστρία· ἀλλὰ δὲν δύνανται ν’ ἀνθέξωσι κατὰ τοῦ συστήματος τούτου τὰ μικρὰ Κράτη. Τὰ μικρὰ ἐκεῖνα Κράτη δὲν ἦσαν ἐκ τῶν συντασσόντων νόμους, ἵνα τοὺς βλέπωσιν ἐπὶ τοῦ χάρτου καὶ εὐχαριστῶνται ἐκ μόνου τούτου· προσεπάθησαν καὶ ταῦτα νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ μικτὸν σύστημα, ἀναγράψαντα αὐτὸ ἐν τῷ νόμῳ, ἀλλὰ ταχέως ᾐσθάνθησαν τ’ ἀποτελέσματα τοῦ τοιούτου συστήματος ἐπὶ τὰ οἰκονομικὰ καὶ ἐπὶ τὴν διοίκησιν τῆς χώρας. Ἐξηγέρθη ἡ πολιτικὴ κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τοὺς στρατιωτικοὺς διότι οἱ στρατιωτικοὶ δικαίως, ὑποστηρίζοντες τὸ ἴδιον συμφέρον, ὄχι τὸ συμφέρον τὸ ἀτομικὸν, ἀλλὰ τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον αὐτοὶ ἔχουσι καθῆκον ἀποκλειστικῶς νὰ ὑπερασπίζωσιν, ἀπῄτουν, κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν πολιτικὴν, ὁ στρατὸς νὰ μορφώνηται καὶ ὅσον ἐνδέχεται πολυάριθμος καὶ ὅσον ἐνδέχεται τέλειος. Ἀλλ’ οἱ πολιτικοὶ εἶχον καὶ οὗτοι τὸ καθῆκον νὰ φροντίζωσι περὶ τοῦ ταμείου τοῦ Κράτους, νὰ φροντίζωσι περὶ τῶν φορολογουμένων, νὰ φροντίζωσι περὶ τῶν δυνάμεων τῆς χώρας, ὅπως ἀνθέξῃ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοιούτου συστήματος. Καὶ ἐκ τῆς πάλης μεταξὺ τῶν δύο τούτων συστημάτων προῆλθε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον βλέπομεν ἐπικρατοῦν παρ’ ἅπασι τοῖς μικροῖς Κράτεσι, σύστημα, τὸ ὁποῖον καθ’ ὅλα εἶναι λιτότερον τοῦ συστήματος, ὅπερ ἡμεῖς σήμερον εἰσάγομεν εἰς τὴν Βουλήν. Εἶναι, κύριοι, ἄπορον, μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ ἐπαναλαμβάνηται καὶ πάλιν ἡ βεβαίωσις, ὅτι ἡ ἐνιαύσιος θητεία εἶναί τι πρωτοφανές. Εἶναι, ναὶ, πρωτοφανὲς εἰς τὰ μεγάλα Κράτη· ἀλλὰ τὸ ἐναντίον τῆς ἐνιαυσίου θητείας εἶναί τι πρωτοφανὲς εἰς μικρὰ Κράτη. Μόνον, κύριοι, παρὰ τῇ Ἑλλάδι, ὅπως διοικεῖται, δύναται νὰ ἐπιδιώκηται συστήματος ἀντιθέτου ἡ ἐπιψήφισις, διότι μόνον ἐνταῦθα ἐπεκράτησεν ἡ ἀρχὴ, ὅτι δυνάμεθα νὰ ψηφίζωμεν, οὐδόλως ἀποβλέποντες εἰς τὴν ἐφαρμογὴν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ψηφίζονται. Ἡ συζήτησις ἡ ἐνταῦθα ἀπέδειξε τὴν ἔλλειψιν τῆς σπουδαιότητος περὶ τὸ ψηφίζειν. Συζητοῦμεν ἀπὸ ἡμερῶν, ἀπὸ ἑβδομάδων — διότι πρὸ καιροῦ ἤρχισεν αὕτη ἡ συζήτησις — συζητοῦμεν περὶ διαιρέσεως στρατοῦ εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, καὶ συζητοῦμεν ὡσανεὶ εἴχομεν στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, καὶ πρόκειται τώρα ἀπὸ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως ν’ ἀποσπάσωμεν ἓν μέρος, ἵνα τὸ καταστήσωμεν στρατὸν ὑπηρεσίας. Ἅπαντες οἱ ἀγορεύσαντες ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἠγόρευσαν ὡσανεὶ δὲν ὑπῆρχεν ἀμφιβολία περὶ τούτου· ἐνῷ τίς ἐξ ἡμῶν ἀγνοεῖ, ὅτι ἐκπαίδευσις οὐδεμία γίνεται ἐν τῷ στρατῷ, οὐδὲ δύναται νὰ γείνῃ, ὡς ἔχουσι νῦν τὰ κατ’ αὐτόν; Σήμερον ἔτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος σᾶς ὡμίλησε περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ σᾶς εἶπεν, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τοῦ νῦν ἰσχύοντος κατώρθωσε νὰ ἔχῃ στρατὸν 14,000 κατὰ μῆνα Μάρτιον· καὶ πῶς κατώρθωσε τοῦτο; διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ συστήματος ἢ διὰ τῆς παραβιάσεως τοῦ συστήματος; Κατὰ τὸ σύστημα ἐκεῖνο, ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα 19,000 ἄνδρας, καὶ εἶχε μόνον 14,000, ἀλλὰ καὶ ταύτας εἶχε διὰ τῆς παραβιάσεως τοῦ νόμου. Ἠναγκάσθη ἡ τότε Κυβέρνησις, ἡ τόσα εἰποῦσα σήμερον ὡς ἀντιπολίτευσις κατὰ τῶν εὐζωνικῶν ταγμάτων, ἠναγκάσθη νὰ ὑπερδιπλασιάσῃ παρὰ τὸν νόμον τὸ σῶμα τῶν εὐζώνων, ἵνα φθάσῃ εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 14,000 ἀνδρῶν, τῶν κατὰ 5,000 ὑπολειπομένων τοῦ κανονικοῦ· ἠναγκάσθη εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα νὰ προσθέσῃ 1,500 ἄνδρας εἰς τοὺς 1,100, τοὺς ὁποίους τῇ ἐπετρέπετο νὰ ἔχῃ. Ἀλλ’ ἠρκέσθη εἰς τοῦτο μόνον; Ἐνῷ τοὺς κληρούχους δὲν ἠδύνατο νὰ φέρῃ εἰς τὸν στρατὸν, ποίους ἔφερε, διὰ νὰ συμπληρώσῃ τοιοῦτον ἀριθμόν; Ἐκράτησεν ἐκείνους, τοὺς ὁποίους εἶχεν, ἐξαναγκάζουσα τοὺς ὑπηρετήσαντας ἐπὶ τρία ἔτη νὰ ὑπηρετήσωσι καὶ τέταρτον, ἐξαναγκάζουσα εἰς ὑπηρεσίαν τακτικῆς ἐφεδρείας χιλιάδας ἀνδρῶν, ἐνῷ δὲν ἠδύνατο νὰ καλέσῃ εἰς τὰς τάξεις ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι οὐδόλως εἶχον ὑπηρετήσει. Ἀποστροφὰς συγκινητικὰς ἔκαμε σήμερον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἰς ὑμᾶς, διότι θέλετε ἀνεχθῆ νὰ ἔλθωσιν ἄνδρες νὰ ὑπηρετήσωσι μόνον ἓν ἔτος ἐν τῷ στρατῷ, καὶ κατόπιν θὰ θεωρῆτε τοὺς ἄνδρας τούτους ὡς ἀποτελοῦντας τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν τοῦ ἔθνους. Ἀλλὰ ποίας ἀποστροφὰς δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ κάμωμεν κατὰ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως καὶ κατὰ τοῦ συστήματος αὐτῆς, τὸ ὁποῖον ἄφινεν ὁλοκλήρους κλάσεις ἀγυμνάστους; Κατὰ τὸ σύστημα τῆς προηγουμένης κυβερνήσεως, ἐκ τῆς ὅλης κλάσεως τῆς ἐνιαυσίου, ἥτις ὑπελογίσθη εἰς ἓξ χιλιάδας ἄνδρας, ἐκαλοῦντο 2,800 ἄνδρες· ἐκ τούτων δὲ πόσους ἔφερεν ὑπὸ τὰ ὅπλα; Μόνον 700. Ἑπτακοσίους μόνον ἐγύμνασεν ἐπὶ τῶν ἓξ χιλιάδων ἀνδρῶν, καὶ λέγει πρὸς ἡμᾶς, ὅτι θὰ καταστρέψωμεν τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν τοῦ ἔθνους. Ἐν τῇ σειρᾷ τῶν ἀντιφάσεων, εἰς τὰς ὁποίας ἠθέλησεν ὁ κ. βουλευτὴς Μεσσήνης νὰ μὲ παραστήσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὡς περιπεσόντα, ἀπηρίθμησεν, ὅτι ἐγὼ ἐπολέμησα τὴν πρότασιν αὐτοῦ περὶ προσκλήσεως ὑπὸ τὰ ὅπλα τῶν μεταβατικῶν ἐθνοφυλάκων, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι ἐκαλοῦντο ἐπὶ ἑξάμηνον, καὶ ἀφιέμενοι εὐθὺς μετὰ τὴν λῆξιν τῆς διορίας, ἀντὶ ἰσχύος, ἔφερον εἰς τὸν στρατὸν στοιχεῖον ἀδυναμίας· καὶ πῶς, εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, σήμερον λησμονεῖτε ὅσα τότε ἐλέγετε, καὶ ἀποδέχεσθε τὴν πρόσκλησιν τῶν ἐπὶ ἑξαμήνῳ ὑπηρεσίᾳ κατατασσομένων, καὶ θεωρεῖτε αὐτοὺς ὡς ἀνήκοντας εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ; Καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι ὀλίγον ἐμελετήθη τὸ ζήτημα παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸ σύστημα ἡμῶν ἐπικρίνουσι. Τί ἔλεγον ἐγώ, ἀντιτασσόμενος κατὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσκλήσεως μεταβατικῶν ἐθνοφυλάκων; Ἄρα ἔλεγον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σήμερον ἰσχυρίζομαι, ζητῶν, ὅπως ἐκγυμνάζηται ὁ ἑλληνικὸς λαός, ὁ μὴ ἐπὶ θητείᾳ καλούμενος, ἐπὶ ἑξάμηνον κατατασσόμενος ἐν τῷ στρατῷ; Σήμερον διὰ τῆς ἑξαμήνου κατατάξεως ζητοῦμεν τὴν ἐκγύμνασιν ἀνδρῶν, ὅπως οὗτοι ἀποτελέσωσι τὴν δύναμιν τῶν ἐφέδρων, τοὺς ὁποίους ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ἠθέλομεν καλέσει, ὅπως καταρτίσωσι τὸν ἐμπόλεμον στρατόν· ὁ δὲ κ. Κουμουνδοῦρος διὰ τῆς προτάσεώς του τότε, τῆς περὶ μεταβατικῆς ἐθνοφυλακῆς, ἐζήτει ἄνδρας πρὸς ἄμεσον ὑπηρεσίαν· ἔλεγεν, ὅτι πρόκειται μετ’ ὀλίγας ἑβδομάδας ὁ στρατὸς ἡμῶν νὰ τεθῇ εἰς κίνησιν, διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ ἔργον ἐθνικόν, καὶ ἔχω ἀνάγκην ἁπασῶν τῶν δυνάμεων τοῦ ἔθνους, ἔχω ἀνάγκην τῶν ἀνδρῶν τούτων, τοὺς ὁποίους ζητῶ, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ προσφέρωσι στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν εἰς τὸν τόπον. Καὶ ἡμεῖς ἀπηντήσαμεν, ὅτι οὗτοι δὲν θὰ προφθάσωσι νὰ προσφέρωσι στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διότι καλούμενοι ἐπὶ ἓξ μῆνας, θέλουσιν ἀπέλθει εἰς τὰς ἑστίας αὐτῶν, ὅτε θὰ ἦναι παρεσκευασμένοι. Ἀλλὰ σήμερον δὲν ζητοῦμεν τοῦτο· σήμερον ζητοῦμεν νὰ τοὺς παρασκευάσωμεν εἰς μέλλουσαν ὑπηρεσίαν, καταρτίζοντες τὴν ἐφεδρείαν τοῦ Κράτους. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν ἐνόησεν, ὅτι τὸ νέον στρατολογικὸν σύστημα στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἰδέας, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ δύναμις τῆς χώρας εἶναι δύναμις ἐφεδρείας καὶ δύναμις στελεχῶν. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος πάντοτε ἐνόμισεν, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ δύναμις τῆς χώρας εἶναι ἡ δύναμις τῶν ἀνδρῶν τοῦ ἐν εἰρήνῃ ἐνεργοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὸ νέον στρατολογικὸν νομοσχέδιον, ὁ ἐνεργὸς στρατὸς εἶναι τὸ φυτώριον ἁπλῶς τῆς ἐφεδρείας· ἡ δὲ ἐφεδρεία εἶναι ὁ στρατός, καὶ τὰ στελέχη εἶναι τὸ μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου χρησιμοποιεῖται ἡ ἐφεδρεία. Οὕτως ἐξεταστέα τὰ δύω συστήματα. Ἐξεταστέον ἂν ἔχωμεν στελέχη, τὰ ὁποῖα θὰ ἐκγυμνασθῶσι κάλλιον τῶν στελεχῶν, τὰ ὁποῖα παρουσιάζει τὸ ἕτερον σύστημα· ἐξεταστέον ἐὰν μορφώνωμεν ἐφεδρείαν πολυάριθμον καὶ ἱκανῶς γεγυμνασμένην διὰ τὸ ἔργον; τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπιτελέσῃ. Κατὰ τὸ ἡμέτερον σύστημα, πᾶσα ἡ ἡλικία ἡ στρατεύσιμος θέλει ἀσκηθῆ, ἀτελῶς ἴσως, διότι μέρος αὐτῆς θέλει ὑπηρετήσει ἐπὶ 6 μῆνας, ἀλλ’ ἅπασα θέλει λάβει ἄσκησιν ἐφεδρείας· ἐνῷ, κατὰ τὸ σύστημα τὸ ἄλλο, ἐκ τῆς ὅλης ἡλικίας γυμνάζονται μόνον 700 ἄνδρες.

§116ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποῖος τὸ εἶπε;

§117ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ εἶπον τὰ στατιστικὰ φύλλα, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλετε εἰς τὴν Βουλήν. Καὶ τί εἴπετε, πρὸς δικαιολόγησιν τοῦ συστήματός σας, διὰ τὴν μὴ προσέλευσιν τῶν κληρωσίμων τοῦ τελευταίου ἔτους; Σᾶς εἶπον, ὅτι, ἂν δὲν προσῆλθον ἅπαντες οἱ τοῦ 1879, ἢ μᾶλλον ἂν οὐδεὶς προσῆλθε,—διότι καὶ οἱ προσελθόντες εἶνε τοσοῦτον ὀλίγοι, ὥστε παριστῶσι ταὐτὸ ὡς νὰ μὴ προσῆλθεν οὐδεὶς,—τοῦτο προῆλθεν ἐκ τοῦ ὅτι ἐγένετο ἀργὰ ἡ κλήρωσις. Καὶ διατί νὰ γείνῃ ἀργά; Ὁ νόμος περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κληρωσίμων εἶχε ψηφισθῆ κατὰ τὸ 1878· ἑπομένως ἡ κλήρωσις ἔπρεπε νὰ ἦναι τετελεσμένη κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ 1879, καὶ πᾶσα ἡ κλάσις ὤφειλε νὰ ἦνε ὑπὸ τὰ ὅπλα κατὰ τὰ μέσα τοῦ ἔτους· ἀλλὰ παρῆλθε τὸ ἔτος καὶ προβαίνομεν ἐν τῷ ἔτει 1880, εἰσέτι δὲ οἱ κληρωθέντες καθυστεροῦσιν. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, πρὸς ἡμᾶς ἀποτεινόμενος, εἶπε, σεῖς εἶσθε πρὸ μηνὸς εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ δὲν ἐφέρατε τὸ ὑπόλοιπον ἐκ τῶν 2,800 κληρούχων, ἐξ ὧν ἐκεῖνος εἶχε κατατάξει 700. Πιθανὸν, κύριοι, ἐὰν τὸ σύστημα ἦτο διάφορον, νὰ εἴχομεν καὶ ἡμεῖς τὸ καθῆκον νὰ φέρωμεν πάντας, ἔστω καὶ ἐντὸς μηνός· ἀλλ’ ἐγὼ καθάπτομαι τοῦ συστήματος καὶ λέγω, ὅτι τὸ σύστημα εἶναι τοιοῦτον, ὥστε ἂν ὑμεῖς ἐντὸς 14 μηνῶν δὲν ἐφέρατε ἀριθμὸν ἀνώτερον τοῦ τετάρτου τῆς ὅλης κλάσεως, ἡμεῖς δὲν ἠδυνάμεθα ἐντὸς μηνὸς νὰ φέρωμεν τοὺς τριπλασίους ὅσων ὑμεῖς κατετάξατε. Εἶχε λοιπὸν ὁ στρατός, κατὰ τὸ σύστημα τὸ ἄλλο, 14 χιλιάδας ἄνδρας, ἀντὶ τῶν 19 χιλιάδων. Ἀλλ’ ἐκ τῶν 14 χιλιάδων ἀνδρῶν 1,600 παρανόμως ἐκλήθησαν εἰς τὸν στρατὸν κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον σήμερον πολεμεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἤτοι διὰ τῆς κατατάξεως εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα· διότι τὸ σύστημα τοῦτο τοσοῦτον ἐπιβάλλεται ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ὥστε καὶ ἄνευ νόμου τὸ βλέπετε πραγματοποιούμενον καὶ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸ καταδικάζουσι. Καὶ ἐπειδὴ δὲν ἐτόλμησεν ἡ πρώην Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὸ στάδιον τῆς παρανομίας πέραν τοῦ σημείου ἐκείνου, ἠναγκάσθη νὰ προβῇ εἰς ἐπιτέλεσιν ἀδικίας, εἰς μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐπιβλαβῶς ἐπιδρᾷ ἐπὶ τὸ στρατιωτικὸν φρόνημα τοῦ ἔθνους. Ὅπως καὶ αὐτὸν τὸν ἀριθμὸν τῶν 14 χιλιάδων ἀνδρῶν συμπληρώσῃ, ἠναγκάσθη ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης νὰ κρατήσῃ 2,191 στρατιώτας ἐπὶ τέταρτον ἔτος εἰς τὸν στρατὸν (προσοχή). Ἐν εἰρήνῃ ἐπέβαλεν ὑπηρεσίαν ἐφεδρείας, ἵνα φθάσῃ εἰς τὸν ἀριθμὸν 14 χιλιάδων ἀνδρῶν, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ σύστημα, ἐφ’ ᾧ καυχᾶται ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης. Ἡμεῖς, κύριοι, προτείνομεν εἰς τὴν Βουλὴν σύστημα, τὸ ὁποῖον οὐ μόνον δὲν ἀποτελεῖ νεωτερισμόν, ἀλλ’ εἶναι ἐφαρμογὴ τῶν ἀρχῶν, τὰς ὁποίας ἐθεώρησαν ἐφαρμοστέας τὰ Κράτη τὰ ὁμοιάζοντα πλειότερον πρὸς ἡμᾶς· εἴμεθα δὲ οἱ τελευταῖοι ἐν τῷ σταδίῳ τούτῳ. Οὐδὲν Κράτος, ὁμοιάζον πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἔχει σύστημα, ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς εἶχε μέχρι τοῦδε καὶ ὁποῖον ἡ ἀντιπολίτευσις συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἔχουσα. Ἡ ἀντιπολίτευσις συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποῤῥίψῃ τὰς προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀντὶ τούτων, ν’ ἀποδεχθῇ τί; Τὸ σχέδιον τοῦ κ. Βαλτινοῦ ἴσως, τὸν προσωρινὸν ὀργανισμὸν ἴσως. Τὸ σύστημα κ. τοῦ Βαλτινοῦ, ὅπως σήμερον τὸ ἀνέπτυξε, δίδει 100 χιλιάδας ἄνδρας, καὶ πιστεύω, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ κύριος Βαλτινὸς συμφωνεῖ μετὰ τοῦ τέως προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου ἦτο συνυπουργός, θέλει τοὺς ἄνδρας ἔχοντας τελείαν ἐκγύμνασιν. Ἑπομένως οἱ 100 χιλιάδες ἄνδρες, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Βαλτινοῦ, θὰ λάβωσι τριετῆ ἐκγύμνασιν, διότι μόνον ταύτην παραδέχεται ὁ κ. Βαλτινὸς ὡς γύμνασιν ἁρμόζουσαν εἰς στρατιωτικῶς πολιτισμένα Κράτη. Ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ σήμερον θεωρεῖται ἐφαρμοζόμενος, ἀλλὰ πράγματι δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ, καὶ ἐφ’ ὅσον ἐφηρμόσθη, παρέστη ἀνάγκη νὰ μετατραπῇ εἰς τὸ σύστημα τὸ ἡμέτερον, διότι, ἰσχύοντος τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, εἴχομεν κατατεταγμένους ἄνδρας ἐν τοῖς εὐζωνικοῖς τάγμασιν ὅσους θὰ ἔχωμεν καὶ κατὰ τὸν ἡμέτερον ὀργανισμόν. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι δὲν πραγματοποιοῦμεν οἰκονομίας διὰ τοῦ συστήματος τούτου. Ἁπλούστατός τις ὑπολογισμὸς ἀρκεῖ, ἵνα ἴδητε ποῦ στηρίζονται ἐκεῖνοι, οἵτινες, παραβάλλοντες τὸν προϋπολογισμὸν τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως πρὸς τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ὑπεβάλομεν εἰς τὴν Βουλήν, λέγουσιν, ὅτι ἡ διαφορὰ ὡς πρὸς τὸ χρηματικὸν μεταξὺ τῶν δύο συστημάτων εἶναι ἐλαχίστη. Κατὰ τὸν προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἡ δύναμις αὐτοῦ εἶναι 19 χιλιάδων ἀνδρῶν. Ἀλλ’ ὅπως προετάθη διὰ τὸ ἔτος τοῦτο ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, ἡ δύναμις ἠλαττώθη εἰς 17,500 ἄνδρας κατὰ τὸν νόμον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, περιοριζομένου διὰ τοῦ συστήματος τῶν ἀδειῶν εἰς τὸν ἐλάχιστον ὅρον 16 χιλιάδων. Ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἡ ἡμετέρα εἶναι 12 χιλιάδων ἀνδρῶν. Ποία δ’ εἶναι ἡ δαπάνη 4 χιλ. ἀνδρῶν, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν διαφοράν; Ἐὰν θεωρήσωμεν ἑκάστην χιλιάδα ἀνδρῶν ὡς ἀπαιτοῦσαν ἐτησίως 450 χιλ. δραχμῶν, ἔχομεν σχεδὸν 2 ἑκατομμυρίων δραχμῶν δαπάνην. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἀναντιῤῥήτως ἔχομεν καὶ ὀλιγωτέρους ἀξιωματικοὺς ἢ ἐν τῷ συστήματι τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ’ ἔχομεν δύο στελέχη τοῦ πεζικοῦ ὀλιγώτερα, κατηργήσαμεν ἀρχηγεῖα καὶ ἄλλας τινὰς θέσεις, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπέρχεται οἰκονομία ἡμίσεος ἑκατομμυρίου. Ἰδοὺ λοιπὸν οἰκονομία 2 καὶ ½ ἑκατομμυρίων. Οἱ ἀριθμοὶ ὅμως δὲν παρουσιάζουσι τὴν διαφορὰν ταύτην. Διὰ τί; Ἆρα διότι αἱ 4,000 ἄνδρες ἐπὶ πλέον, κατὰ τὸ σύστημα τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, δὲν θ’ ἀπῄτουν τὴν εἰρημένην δαπάνην; ἆρα διότι τὰ στελέχη τῶν δύο ταγμάτων τὰ ὀλιγώτερα, τὰ ἀρχηγεῖα, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχουσιν ἐν τῷ νέῳ συστήματι, δὲν ἀπῄτουν πρόσθετον δαπάνην; Ὄχι βεβαίως. Πόθεν ἄρα ἡ διαφορὰ αὕτη; Ἡ διαφορὰ προέρχεται ἐκ τούτου, ὅτι ὁ ἀρχικὸς προϋπολογισμὸς εἶναι εἰκονικός, καὶ ὁ ἡμέτερος εἶναι ἀκριβής· οὐδεμία ἄλλη λύσις ὑπάρχει. Ὅταν ἀπολύτως ἐξετάζηται τὸ ζήτημα, ὅπως ἐξήτασεν αὐτὸ καὶ ὁ κύριος βουλευτὴς Οἰτύλου, παραδέχομαι, ὅτι καὶ ὁ προϋπολογισμὸς ὁ ἡμέτερος εἶναι πολυδάπανος. Τὸ σύστημα τὸ στρατολογικὸν τὸ νέον, τὸ ὁποῖον, ψηφισθὲν κατὰ τὸ 1878, πρῶτον κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο ἐφαρμόζεται, εἶναι σύστημα τοσοῦτον δαπανηρὸν, ὥστε εἶναι ζήτημα ἂν ἤθελεν εἶσθαι τὸ ἔθνος ἱκανὸν, ἵνα φέρῃ τὰ βάρη αὐτοῦ. Τοῦτο εἶναι ἡ ἀλήθεια, καὶ μὴ μετατρέπωμεν ταῦτα εἰς ζητήματα κομματικά. Ὡς πρὸς μὲν τὴν διαφορὰν τῆς δαπάνης τῶν δύο προϋπολογισμῶν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργείου, ἡ διαφορὰ εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον, εἶναι κατὰ 2½ ἑκατομμύρια δραχμῶν οἰκονομικώτερος ὁ ἡμέτερος προϋπολογισμὸς τοῦ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἀπολύτως ἐξεταζόμενος ὁ ἡμέτερος προϋπολογισμός, εἶναι λίαν δαπανηρὸς, καὶ τοιοῦτος, ὁποῖος παρίσταται, εἶναι κάτω τοῦ ἀληθοῦς σταθεροῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ τὸ ἠξεύρῃ. Ἡ Βουλὴ θὰ ψηφίσῃ προϋπολογισμὸν 11,000 000 δραχμῶν· ἀλλ’ οὗτος ἀφορᾷ μόνον εἰς τὸ ἔτος τοῦτο, ὅπως θὰ ἐφαρμοσθῇ ἐν αὐτῷ, τουτέστιν εἰς ἔτος, καθ’ ὃ ἡ ἐφαρμογὴ ἔσται ἀτελής. Παρετήρησα πρότερον, ἀγορεύοντος τοῦ κ. βουλευτοῦ Οἰτύλου, ὅτι ἐκ τῶν ἐπὶ ἑξαμήνῳ ἀσκήσει καλουμένων θὰ ὑπηρετήσωσι κατὰ τὸ ἔτος 1880 μόνον οἱ ἡμίσεις, καὶ διὰ τοῦτο μόνον ἑξάμηνος δαπάνη ἐτέθη ἐν τῇ δηλώσει ἡμῶν· ἀλλ’ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῷ σταθερῷ ὀφείλετε νὰ διπλασιάσητε τὸ ποσόν, ὀφείλετε δὲ νὰ προσθέσητε καὶ ταύτην καὶ ἄλλας δαπάνας, καὶ κατὰ τὸ ἡμέτερον σύστημα, καὶ κατὰ τὸ σύστημα τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, καὶ κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Βαλτινοῦ. Πρέπει νὰ προσθέσητε δαπάνας στρατοπεδεύσεως, δαπάνας συγκεντρώσεως τῶν ἐφέδρων, σειρὰν ὅλην δαπανῶν, τὴν ὁποίαν βλέπομεν προστιθεμένην εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν ἄλλων Κρατῶν, καὶ αὐτῶν τῶν μικρῶν, τὰ ὁποῖα ἀποδέχονται τὸ νέον στρατολογικὸν σύστημα. Πάντα ταῦτα, ἀπολύτως ἐξεταζόμενα, ἀποδεικνύουσι δαπανηρὰν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς τῆς γενικῆς στρατεύσεως, κατὰ τὸ σύστημα τὸ παρ’ ἡμῶν προταθὲν· ἀλλ’ ἀποδεικνύουσι αὐτὴν δαπανηροτέραν ἔτι, κατὰ τὸ παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως προταθὲν σύστημα. Ταῦτα εἰς ποῖον συμπέρασμα ἄγουσι τὴν Βουλήν; Πρέπει νὰ τὴν φέρωσιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι δὲν ὀφείλει νὰ ψηφίσῃ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς προτείνομεν, καὶ ν’ ἀποδεχθῇ τὸ καθεστὼς τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ ἢ τὸ σύστημα τοῦ κ. Βαλτινοῦ; Βεβαίως ὄχι, διότι ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς εἶναι δαπανηρότερος τοῦ ἡμετέρου, καὶ ὁ ὀργανισμὸς τοῦ κ. Βαλτινοῦ εἶναι ἀρκετὸς νὰ φέρῃ εἰς τὴν χρεωκοπίαν οὐχὶ τὴν Ἑλλάδα μόνην, ἀλλὰ καὶ οἱονδήποτε τῶν δευτερευόντων Κρατῶν τῆς Εὐρώπης. Εἰς ποίας σκέψεις λοιπὸν ἄγουσι ταῦτα; Βεβαίως εἰς πάντη διαφόρους σκέψεις ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἠθέλησαν νὰ συστήσωσι πρὸς ἡμᾶς οἱ ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀγορεύσαντες. Ἡ μόνη ἡμῶν σκέψις εἶναι, ὅτι ὀφείλομεν τὰ τῆς γενικῆς καὶ ὑποχρεωτικῆς στρατεύσεως τῶν πολιτῶν νὰ διαῤῥυθμίσωμεν οὕτως, ὥστε νὰ κατασταθῇ ὁ στρατιωτικὸς ἡμῶν ὀργανισμὸς ὅσον ἔνεστι λιτώτερος. Ἐὰν θελήσωμεν ἐν ὀργανισμῷ, στηριζομένῳ ἐπὶ τῆς καθολικῆς τοῦ λαοῦ στρατεύσεως, νὰ ἐπιζητήσωμεν τελειότητα, δὲν θέλομεν κατορθώσει ἄλλο τι, εἰμὴ νὰ φέρωμεν τὸν τόπον εἰς τὴν χρεωκοπίαν, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ δὲν θέλομεν ἔχει καὶ στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν οὐδεμίαν. Πρέπει λοιπὸν, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὰς μεγάλας δαπάνας, τὰς ὁποίας ἐπάγεται τὸ νέον στρατολογικὸν σύστημα, τὸ ἀπὸ τοῦ 1878 ψηφισθὲν καὶ ἤδη πρῶτον ἐφαρμοζόμενον, νὰ φροντίσωμεν, ὅπως τὸ σύστημα τοῦτο κανονίσωμεν οὕτως, ὥστε νὰ ἀπαιτῆται δι’ αὐτὸ ἡ ἐλαχίστη δυνατὴ δαπάνη ἐν ταῖς βάσεσιν αὐτοῦ. Τὰ μικρὰ Κράτη μᾶς ἔδωκαν τὸ ὑπόδειγμα, καθ’ ὃ ὀφείλομεν νὰ ἐργασθῶμεν, καὶ εἰς ταῦτα προσέτρεξεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα εὕρῃ τὰς ὁδηγίας ὡς πρὸς τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου θέλει σωθῆ ἀπὸ τῶν ἀτοπημάτων, τὰ ὁποῖα σᾶς ὑπέδειξα. Ἡ ἀντιπολίτευσις ὅμως, ἡ ὁποία ἀρέσκεται νὰ ἐξογκώνῃ τὰς δαπάνας τοῦ συστήματος, ὅταν νομίζῃ, ὅτι αὗται ἐπιβαρύνουσι τὴν εὐθύνην τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, δὲν ὠφελήθη ἐκ τῶν γνώσεων, τὰς ὁποίας ἠρύσθη περὶ τῶν δαπανῶν τῆς γενικῆς στρατολογίας, διὰ νὰ ὁδηγηθῇ εἰς τὴν καταδίκην τοῦ πολυτελοῦς συστήματος, τὸ ὁποῖον συνέστησε πρὸς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι, ἐὰν τεθῇ βάσις εὐρυτέρα ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς προτείνομεν, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ φθάσωμεν εἰς ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἦναι ὅλως δυσανάλογα πρὸς τὰ μέσα ἡμῶν, καὶ οὐ μόνον θέλουσι φέρει τὴν ἐσωτερικὴν παράλυσιν τῆς χώρας, ἀλλὰ θέλουσιν εἶσθαι ἀληθὴς ἄρνησις πάσης στρατιωτικῆς παρασκευῆς. Ἡμεῖς περιωρίσαμεν τὸν ἐν εἰρήνῃ στρατὸν εἰς δύναμιν 12,000 ἀνδρῶν· ἀλλὰ καὶ οὕτως, ὡς προεῖπον, τὸ σύστημα τῆς γενικῆς στρατολογίας εἶναι τοσοῦτον δαπανηρόν, ὥστε, λαμβανομένης ὡς βάσεως τῆς δηλώσεως τοῦ σημερινοῦ Ὑπουργείου, καὶ προστιθεμένων εἰς τὰ ἐν αὐτῇ ποσὰ τῶν ἀπαιτουμένων προσθέτων δαπανῶν, αἵτινες παρελείφθησαν διὰ τὸ ἔτος 1880, φθάνομεν εἰς ὁλικὴν ποσότητα δαπάνης, ἣν δυσκόλως δύναται νὰ βαστάσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν δύναται νὰ βαστάσῃ τὸ ὁλικὸν ποσὸν τῆς δαπάνης ἐπὶ βάσεως 12,000 ἀνδρῶν, πῶς δύναται νὰ βαστάσῃ τὸ ἀπαιτηθησόμενον ποσὸν ἐπὶ βάσεως 16,000 ἀνδρῶν; Ἆρα διότι κατὰ τὸν ἡμέτερον ὀργανισμὸν ἔχομεν τοὺς ἐθελοντάς, οἵτινες ἀπαιτοῦσι δαπάνην μεγαλειτέραν ἰσαρίθμων κληρούχων; Ἡ ὅλη πρόσθετος δαπάνη χάριν τῶν ἐθελοντῶν εἶναι 300,000 δραχμῶν, καὶ, ὡς εἶπον, ἡ διαφορὰ τῆς δαπάνης 4,000 ἀνδρῶν εἶναι 2 ἑκατομ. δραχμῶν. Τὸν αὐτὸν τρόπον μετῆλθεν ἡ ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ ἐξετάσει τῶν ἐν γένει δαπανῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ· τὸν αὐτὸν δὲ μετῆλθε καὶ ἐν τῇ ἐξετάσει τῶν κατὰ μέρος δαπανῶν ὡς πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ὡς πρὸς τὰς ἐν γένει δαπάνας εἶπεν ἡ ἀντιπολίτευσις, ὅτι οὐδόλως ἡμεῖς ἐλαττοῦμεν τὸ ἔλλειμμα· καὶ διατί; διότι τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων ὑπελογίσαμεν ἡμεῖς ἐν τῇ ἀληθείᾳ αὐτοῦ. Τὸ προϊόν τῶν φόρων, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἡ πρώην παρέστησε κατὰ 3 ἑκατομμύρια ἐπὶ πλέον, ἡμεῖς παρεστήσαμεν ἐν τῇ ἀληθείᾳ αὐτοῦ κατὰ 3 ἑκατομμύρια ἐπὶ ἔλαττον, καὶ τὴν διαφορὰν ταύτην καταλογίζουσιν εἰς βάρος ἡμῶν. Εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι τοῦτο ἀποτελεῖ αὔξησιν δαπάνης ἐν τῷ ἡμετέρῳ προϋπολογισμῷ, οὕτω δὲ σκέπτεται καὶ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ παρέστησεν ὡς αὔξησιν δαπάνης τὴν καταχώρισιν ἐν τῷ ἡμετέρῳ προϋπολογισμῷ δαπανῶν παραλειφθεισῶν ἐν τῷ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, αἵτινες ὅμως, εἴτε σημειωθῶσι, εἴτε δὲν σημειωθῶσιν, εἶναι δαπάναι, αἱ ὁποῖαι θέλουσιν ἐπιβαρύνει τὸ ταμεῖον τοῦ Κράτους. Τί εἴδομεν σήμερον ἔτι; Ἐπρόκειτο ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ περὶ συμβάσεώς τινος ὑπογραφείσης παρὰ τῆς τέως Κυβερνήσεως, συμβάσεως ἀφορώσης εἰς κατασκευὴν δύο θωρηκτῶν καί τινων ναυκλαστροφόρων. Διὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης ἐπιβάλλεται εἰς τὸ δημόσιον ὑποχρέωσις πληρωμῆς 8,000,000 καί τινων ἔτι ἑκατοστύων χιλιάδων δραχμῶν, εἰς δὲ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους τούτου φέρει ἡ σύμβασις αὔξησιν τοῦ ἐλλείμματος πλέον τοῦ 1,300,000 δραχμῶν. Μὴ ἰδὼν τὸ ποσὸν τοῦτο ἐγγεγραμμένον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῶν προκατόχων ἡμῶν, οὐδ’ ἀκούσας τι περὶ τοῦ ποσοῦ τούτου, ὅτε ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡ τέως Κυβέρνησις, ἀντιπαρέβαλε τὸ ἴδιον ἔλλειμμα πρὸς τὸ ἡμέτερον, ἐνόμιζον, ὅτι εἶχε παραιτηθῆ τῆς δαπάνης καὶ τῆς συμβάσεως, ἐξ ἧς αὕτη προέκυπτεν. Ἐθεώρουν ὡς ἀναμφίλεκτον καὶ σήμερον ἔτι, ὅτι τὴν δαπάνην καὶ τὴν σύμβασιν δὲν ἤθελεν ὑποστηρίξει ἡ ἀντιπολίτευσις καὶ δὲν ἤθελε ζητήσει, ὅπως ψηφίσῃ αὐτὰς ἡ Βουλή.

§118ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δι’ ἄλλων πόρων ὤφειλε νὰ γείνῃ ἡ δαπάνη αὕτη.

§119ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀπορῶ πῶς ὁ τέως ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ὁμιλεῖ περὶ ἄλλου πόρου, ἐνᾧ δὲν ἐψηφίσθη ἔτι ὁ προϋπολογισμός, ἐν τῷ ὁποίῳ πάντες οἱ πόροι περιλαμβάνονται.

§120ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἐψηφίζετο ἡ σύμβασις, τότε θὰ ἐγίνετο λόγος περὶ τοῦ πόρου.

§121ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅταν ὅμως ὡς ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ἀνεπτύξατε εἰς τὴν Βουλὴν τίνες εἶναι οἱ πόροι, εἰς τοὺς ὁποίους ἀποβλέπει τὸ Κράτος πρὸς κάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος, εἴπετε, ὅτι πάντας τοὺς ἐφικτοὺς πόρους θέλετε χρησιμοποιήσει, ὅπως καλύψητε τὸ ἔλλειμμα. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν εἶπεν, ὅτι ὑπάρχει πόρος τις, τὸν ὁποῖον ἀπεκρύψατε, πλὴν ἑνός, τὸν ὁποῖον παρεσιωπήσατε, διότι ἐνομίζετε, ὅτι ἤθελε προξενήσει κακὴν ἐντύπωσιν. Ἀλλὰ περὶ οὐδενὸς ἄλλου πόρου ἐποιήσατε λόγον, ὡς δυναμένου νὰ ὑπάρξῃ· τοὐναντίον παρεστήσατε, ὅτι ἐξηντλήσατε πάντας τοὺς πόρους, ὅπως ἐλαττώσητε τὸ ἔλλειμμα, καὶ προσεθέσατε, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φθάσωμεν εἰς ἐλάττωσιν περισσοτέραν. Τὸ ἀληθὲς ἦτο τοῦτο, ὅτι δὲν ὑπῆρχε κατὰ τὴν γνώμην ὑμῶν ἄλλος πόρος· ἀλλὰ τώρα ἐξεύρετε πόρον μὴ ὑπάρχοντα τότε.

§122ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ τὸ λέγετε σεῖς, κατὰ τὸ σύνηθες.

§123ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἔχομεν λοιπὸν ποσὸν δαπάνης 1,300,000 ἐπὶ πλέον κατὰ τὸ ἔτος 1880, περὶ τοῦ ὁποίου μᾶς ζητεῖται ἡ ψῆφος, καὶ ἐννοεῖτε ὅτι, ἐὰν ψηφίσητε τὴν σύμβασιν, ψηφίζετε καὶ τὴν ἐπάνοδον εἰς τὰ πράγματα τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, διότι ἐνῷ ἐκείνη ἐπαγγέλλεται ὅτι ἔχει, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸν πόρον, δι’ οὗ δυνάμεθα νὰ καλύψωμεν τοιαύτην δαπάνην. Βεβαιῶ τὴν πρώην Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἔχομεν σκοπὸν νὰ ὠφεληθῶμεν ἐκ τῆς πληροφορίας, ἐπὶ ζημίᾳ αὐτῆς, καὶ ἑπομένως δύναται νὰ μᾶς εἴπῃ ποῖος εἶναι ὁ πόρος, διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν τῷ ὄντι ὑπάρχωσι τὰ μέσα πρὸς τοῦτο, διότι δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσσήνης λεχθὲν, ὅτι ἡμεῖς θέλομεν τὸν ἀφοπλισμὸν τῆς Ἑλλάδος κατὰ θάλασσαν. Τοὐναντίον φρονοῦμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς παρασκευαζομένη, ἰδίως εἰς τὴν θάλασσαν ὀφείλει νὰ ἀποβλέπῃ· ἀλλὰ φρονοῦμεν, ὅτι, ἐνόσῳ δὲν ἔχομεν τοὺς ἀποχρῶντας πόρους, ὀφείλομεν νὰ μὴ ἀναλαμβάνωμεν ὑποχρεώσεις εἰς αὔξησιν τοῦ ὑλικοῦ, ἀλλὰ νὰ συγκεντρῶμεν πᾶσαν ἡμῶν τὴν ἐνέργειαν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν ἀνδρῶν καὶ εἰς τὴν ὀργάνωσιν αὐτῶν· ἑπομένως, ὅταν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν τέως Κυβέρνησιν παρουσιάζωνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, φέροντες σύμβασιν περὶ ναυτικῆς παρασκευῆς τῆς χώρας, ἡ δὲ ναυτικὴ αὕτη παρασκευὴ εἶναι ἡ ναυπήγησις δύο μικρῶν θωρηκτῶν καί τινων ναυκλαστροφόρων, δυνάμεθα νὰ συλλάβωμεν ἰδέαν περὶ τοῦ τί φρονοῦσιν οἱ συμβληθέντες περὶ τῆς ναυτικῆς δυνάμεως τῆς χώρας, καὶ ποίαν ἀξίαν ἔχουσιν αἱ ἐκτοξευόμεναι μομφαὶ καθ’ ἡμῶν, ὡς θελόντων τὸν ἀφοπλισμὸν τῆς Ἑλλάδος κατὰ θάλασσαν; Καὶ κατὰ θάλασσαν, ὅπως καὶ κατὰ ξηράν, φρονοῦμεν, ὅτι ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς νὰ ὀργανωθῇ, ὅτι ὀφείλομεν ἀπὸ τοῦδε νὰ καταβάλωμεν πᾶσαν φροντίδα πρὸς τὴν ναυτικὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ ἔθνους. Ἀλλὰ φρονοῦμεν, ὅτι εἰς τὰ τοῦ ὑλικοῦ τοῦ Ναυτικοῦ ὀφείλομεν τότε νὰ προβῶμεν, ὅταν αἰσθανθῶμεν, ὅτι ἔχομεν δυνάμεις ἱκανάς, ἵνα φέρωμεν τὸ ἔργον τοῦτο εἰς πέρας. Ἐθεώρησα ἤδη ὅσα εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης περὶ τῶν ἀντιφάσεων, εἰς τὰς ὁποίας ἐνόμισεν, ὅτι περιέπεσα, καὶ νομίζω ὅτι ἀπέδειξα, ὅτι ἐν τῇ Κυβερνήσει οὐδὲν ἄλλο προβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν, ἢ ὅ,τι ἐκ τῶν ἑδρῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶχον εἴπει· νομίζω, ὅτι ἀπέδειξα, ὡς προεῖπον, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον προτείνομεν, εἶναι τὸ μόνον, δι’ οὗ δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἔχῃ στρατιωτικὴν δύναμιν ἀνάλογον πρὸς τὰ μέσα αὐτῆς· ὅτι πᾶν ἄλλο σύστημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε σήμερον παραδεχθῆ ἡ Ἑλλάς, δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἄλλο ἀποτέλεσμα, εἰμὴ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ὑπαρχούσης καταστάσεως, ἡ δὲ ὑπάρχουσα κατάστασις τοῦ στρατοῦ, ἡ παροῦσα, δὲν εἶναι ἐκείνη, ἥτις δύναται νὰ φέρῃ αὐτὸν εἰς θέσιν, ὅπως ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον πάντες, καὶ συμπολιτευόμενοι καὶ ἀντιπολιτευόμενοι, θεωροῦμεν ἓν καὶ τὸ αὐτό. Πάντες θεωροῦμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ ἔχῃ ὠργανωμένας τὰς δυνάμεις αὐτῆς, ὅπως δυνηθῇ οὐ μόνον ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὰς δυσχερείας, τὰς ὁποίας ἡ πραγματοποίησις τῶν ἐν Βερολίνῳ ὑπεσχημένων θέλει προκαλέσει, ἀλλ’ ὅπως δυνηθῇ νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον αὐτῆς ἐν ταῖς προσεχεστάταις ἴσως ἀνωμαλίαις, ἃς προβλέποντες, παρασκευάζονται πάντες οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς, καὶ ἀπέναντι τῶν ὁποίων ὀφείλομεν ἡμεῖς ὑπὲρ πάντας τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς νὰ παρασκευαζώμεθα, διότι ἔχομεν καὶ καθήκοντα καὶ δικαιώματα, ὅσα εἴπερ τις καὶ ἄλλος λαὸς ἐν τῇ Ἀνατολῇ. (Χειροκροτήματα ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις.)

§124ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, σημειώσατέ με.

§125ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὀφείλει νὰ παρασταθῇ ἡ Ἑλλὰς καλῶς κατηρτισμένη εἰς πάντα, καὶ πρὸ πάντων εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὰ ναυτικὰ, λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργός· καὶ ὅμως νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ σκεφθῇ περὶ ναυτικῶν, ὅταν ἐπέλθῃ τὸ ἰσοζύγιον εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Καὶ περὶ ἰσοζυγίου σπουδαίως καὶ ἐσκεμμένως λαλεῖ; Τὸ ἰσοζύγιον δὲν ἐπιτυγχάνεται διὰ τῆς ἀφαιρέσεως ἐσόδων καὶ διὰ τῆς σπατάλης· ταῦτα καταστρέφουσι τὸ ἰσοζύγιον· θὰ φροντίσητε περὶ τῆς ναυτικῆς δυνάμεως, ἀλλὰ νὰ μᾶς ἀποδείξητε ἂν δύναται διὰ τοῦ συστήματός σας νὰ κατορθωθῇ ἰσοζύγιον. Ἀλλὰ, κύριοι, ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ ἡμετέρου προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ αὐτῶν διαφορά τις τῷ ὄντι; Καὶ πόθεν αὕτη; Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι σᾶς ἀνέφερον πρὸ ὀλίγου τὴν πλάνην, τὴν εἰσαχθεῖσαν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου, διότι σημειοῦσι 400 χιλ. δρ. πρὸς διατήρησιν 4,500 ἑξαμηνιαίως ὑπηρετούντων νέων, ἤτοι 2,250 ἐτησίως, δι’ οὓς ἀπαιτοῦνται 700,000 καὶ ὄχι 400 χιλ. ὡς σημειοῦται. Ἐν γνώσει τοῦ Ὑπουργείου πρὸς ἐπίδειξιν οἰκονομιῶν ἐπράχθη τοῦτο; Ἐπαναλαμβάνω, διὰ 2,500 στρατιώτας, τροφοδοτουμένους ἔτος ὁλόκληρον, θὰ δαπανηθῶσιν οὐχὶ 400,000, ἀλλ’ 700,000 δραχμῶν. Τὸ ὑπελογίσαμεν πρὸ ὀλίγου. Ποία δὲ εἶναι ἡ διαφορὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν στρατιωτῶν τῶν ἐν τῷ ἡμετέρῳ προϋπολογισμῷ καὶ τοῦ Ὑπουργείου; 4,000 ἄνδρες, ὡς εἶπον; οὐχί· δὲν εἶναι ἀκριβὲς τοῦτο· ἡ διαφορὰ εἶναι 2,500· θὰ ἔχωμεν στρατὸν μόνιμον 12,300 κατὰ τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ πλέον τὰς 4,500 τῶν καθ’ ἑξαμηνίαν ὑπηρετούντων νέων ἢ 2,250 ἐτησίως· ὥστε ἔχομεν τὸ ὅλον 14,550. Ἡ διαφορὰ βεβαίως εἶναι μεγάλη ἕως τὰς 17,000. Ἀλλὰ διατί, ἐνῷ ἐλαττώνει τὸν στρατὸν τὸ Ὑπουργεῖον, μένει ἡ δαπάνη ἡ αὐτή; διότι προσθέτουσι 4,000 εὐζώνους, οἵτινες κοστίζουσι περισσότερον κατὰ ⅓. Λοιπὸν ὁ προϋπολογισμὸς ἡμῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου εἶναι ὁ αὐτὸς κατὰ τὸ ποσὸν τῆς δαπάνης, μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν στρατὸν, ἐκεῖνοι δὲ ἀντὶ στρατοῦ ἔχουν εὐζώνους, οἵτινες εἰς οὐδὲν ἄλλο θὰ χρησιμεύσωσιν ἢ εἰς τὸ νὰ ἐκτελοῦν τὴν ὑπηρεσίαν τῆς χωροφυλακῆς. Δὲν εἶναι στρατιῶται, ἀλλ’ ὁπλοφόροι, διότι οἱ στρατιῶται, οἵτινες δὲν γυμνάζονται, δὲν ἔχουν πειθαρχίαν, δὲν εἶναι στρατιῶται. Καὶ παραπονούμεθα, διότι τοιουτοτρόπως καταστρέφουν καὶ τὸν στρατολογικὸν νόμον, ὅστις εἶχεν ἄλλον σκοπὸν, καὶ ἐλαττοῦσι τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις, διότι θέλομεν στερηθῆ ἐκ τῶν 6 χιλ. 2800, οἵτινες θέλουσι καταταχθῆ εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα, διότι, ὅσοι καταταχθῶσιν εἰς αὐτὰ, αὐτοὶ θὰ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὸν ἀριθμὸν τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ. Ἑπομένως τὸ σύστημα τὸ παρουσιαζόμενον μᾶς ἀφαιρεῖ μέγαν ἀριθμὸν ἐκ τῶν νέων, οἵτινες καλοῦνται εἰς τὸν στρατὸν καὶ οἵτινες θὰ καταταχθῶσιν εἰς τοὺς εὐζώνους, καὶ τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ ἐλαττώνει. Σᾶς εἶπον, κύριοι, περὶ τοῦ συστήματος αὐτῶν· μὴ πιστεύετε ὅτι ὑπάρχει σύστημα· ἐγὼ ἐντρέπομαι ἀκούων ἐπαναλαμβανόμενον: τὸ σύστημά μας· δὲν ὑπάρχει ἕτερον σύστημα ἢ τὸ τοῦ νόμου, ὅστις δίδει 6,000 νέους κατ’ ἔτος, ὅπως καὶ ἂν ἐκτελεσθῇ. Ζητεῖται ἄρα ποῖον τῶν δύω συστημάτων δίδει περισσότερον ἀριθμὸν στρατιωτῶν ἀληθινῶν. Τὸ σύστημα ἡμῶν, κατὰ τὸ ὁποῖον ὅλοι θέλουσι καταταχθῆ εἰς τὸν στρατὸν, ἢ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη, κατὰ τὸ ὁποῖον θέλουσιν ἀφαιρεθῆ οἱ εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα καταταχθέντες; Ἰδοὺ, κύριοι, περὶ τίνος συστήματος πρόκειται, καὶ ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτῶν ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν οὐχὶ τῶν ἀνδρῶν, ἀλλὰ τῶν στρατιωτῶν ὑπάρχει, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκγύμνασιν, διότι ἡμεῖς ζητοῦμεν καλῶς κατηρτισμένους στρατιώτας, ἐκεῖνοι δὲ οὐχί. Ἰδοὺ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύω συστημάτων. Ἀλλὰ, κύριοι, σᾶς ἔκαμον πολὺν λόγον περὶ τοῦ παλαιοῦ νόμου, ὡς ἂν τὸν νόμον αὐτὸν τὸν συνετάξαμεν ἡμεῖς. Ἐὰν ὁ παλαιὸς νόμος ἦτο κακὸς, ἐξέλιπεν ἕνεκα ἡμῶν, διότι εἰς ἡμᾶς ὀφείλεται κατὰ μέγα μέρος ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ νέου νόμου· καὶ ὁ κ. Τρικούπης ἐπιῤῥίπτει εἰς ἡμᾶς τὰ κατὰ τοῦ παλαιοῦ νόμου; Ἡμεῖς ἐφαρμόζοντες τὸν παλαιὸν νόμον, δὲν ἠδυνάμεθα ἢ νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἠδυνάμεθα. Διατί δὲν ἐφέρατε τοὺς κληρούχους ὅλους, μᾶς λέγει; διότι αἱ περιστάσεις ἦσαν εἰς ἄκρον δύσκολοι, καὶ ὁ νόμος μᾶς ἐμπόδιζε νὰ κρατήσωμεν τοὺς ἐθνοφύλακας καὶ τοὺς κληρούχους συγχρόνως· δὲν ἠδυνάμεθα νὰ προσθέσωμεν ἀριθμὸν πλέον τῶν 18,000, δὲν εἴχομεν πίστωσιν, ἄλλως οἱ κληροῦχοι μετὰ περισσοτέρας δυσκολίας συνελαμβάνοντο. Ὁ κ. Τρικούπης εὑρίσκει καὶ τοῦτο ἔλλειψιν, διότι δὲν ἐτηρήσαμεν τὸν στρατὸν εἰς 18,000. Ἦτο περιττὸν νὰ κάμῃ τοσοῦτον λόγον ὁ κ. Τρικούπης. (Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν πειράζει νὰ τὸν καλῶ μὲ τὸ ὄνομά του, διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι κάμνει τιμὴν εἰς τὸν ἄνθρωπον τὸ ὄνομά του.) Λησμονεῖ, φαίνεται, ὅτι δὲν εἴμεθα ὑπεύθυνοι διὰ τὰ ἄτοπα τοῦ παλαιοῦ νόμου, λησμονεῖ, ὅτι συνετελέσαμεν ἡμεῖς εἰς τὸ νὰ γείνῃ ὁ νέος νόμος, λησμονεῖ τὴν τελευταίαν κατάστασιν, ἥτις ἐγέννησε δυσκολίας εἰς τὴν σύλληψιν τῶν νεοσυλλέκτων· καὶ ὅταν ἤμεθα ὁμοῦ τὸ 1877 ὑπουργοί, δὲν ἐδυνήθημεν νὰ συναθροίσωμεν ὅλους, μᾶς ἔλειψαν δὲ 700. Διατί; διότι καὶ τότε ὁμοία ἀνωμαλία ὑπῆρχεν· ἦτον ἑπομένως ἀδύνατον νὰ συλλέξωμεν τοὺς νεοσυλλέκτους. Διατί ὁ κ. Τρικούπης παρατρέχει ταῦτα; Διατί μεταβάλλει τὴν περὶ θητείας γνώμην του; Διατί ὁ κ. Τρικούπης σήμερον τὴν τροποποίησιν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου θεωρεῖ ἀναποφεύκτως ἀναγκαίαν νὰ ψηφισθῇ πρὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐνῷ πέρυσιν ἰσχυρίζετο τὰ ἐναντία; Εἶναι, κύριοι, οὐσιώδης ἡ ἀντίφασις αὐτοῦ. Κύριοι, ὁ κ, Τρικούπης ἐπεχείρησε νὰ μὲ ἐλέγξῃ ὡς ἀντιφάσκοντα, καὶ ἀνέσκαψε μίαν προκήρυξιν γραφεῖσαν παρ’ αὐτοῦ, λέγει, καὶ ὑπογραφεῖσαν παρ’ ἐμοῦ. Ἐγὼ ἀναγνωρίζω τὴν ἀξίαν του, ὡς συγγραφέως καλοῦ· δι’ αὐτῆς ἠθέλησε νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι ἐγὼ εἶπον εἰς τοὺς ἐκλογεῖς τοῦ 1868, ὅτι παραδέχομαι τὴν διαίρεσιν τοῦ στρατοῦ, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ ἐκπαιδεύσεως· ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς ἀνέγνωσα ἐπίσημα ἔγγραφα, ἐπισήμους ὁμιλίας περὶ τούτου. Ὁ κ. Τρικούπης ἀναφέρει ἐγκύκλιον γραφεῖσαν παρ’ αὐτοῦ πρὸ δώδεκα ἐτῶν, πλὴν αὕτη δὲν ἀποδεικνύει τὸν ἰσχυρισμόν του. Τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐλάβομεν μετὰ τοῦ ἀοιδίμου Βότσαρη τότε, ἦτο προσωρινὸν δι’ ἓν ἔτος. Σᾶς ἀνέγνων τὴν ὁμιλίαν του. Πιθανὸν ὡς πρὸς τὴν ἔκφρασιν νὰ εἶχεν ἄλλως, διότι πιστεύων εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τοῦ συντάκτου, δὲν ἐπρόσεξα ἴσως. Ἀλλὰ πῶς ἠδυνάμην ἐγὼ νὰ ὁμιλήσω περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο ἔργον μου, δὲν τὸ ἔπραξα; Κύριοι, ἡ ἀντίφασις, τὴν ὁποίαν ἀνεῦρε λησμονήσας τὰ χθὲς ἐπαναληφθέντα περὶ αὐτοῦ, ἔχει ἀξίαν τινά; Κύριοι, τὸ ζήτημα μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἶναι, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου, τὸν ὁποῖον ζητεῖ αὕτη νὰ καθιερώσῃ, ὄχι βεβαίως ἀπὸ σκοποῦ, ἢ κατὰ θέλησιν, ἀλλ’ ἐν ἀγνοίᾳ, θέλει μᾶς ὁδηγήσει εἰς ἐπιβλαβῆ ἀποτελέσματα· δὲν ἔχει σκοπὸν ἴσως νὰ ἀφοπλίσῃ τὸ ἔθνος, ἀλλὰ τοιουτοτρόπως τὸ ἀφοπλίζει βεβαίως· ποῦ ἠκούσθη, ὅτι στρατὸς, κύριος στρατὸς, εἶναι ἡ ἐφεδρεία, καὶ οὐχὶ ὁ ἐνεργός; Ὁ στρατὸς ὁ ἐνεργὸς εἶναι ἡ δύναμις καὶ ἡ ἑδραία στρατιωτικὴ βάσις· ἡ ἐφεδρεία, τὴν ὁποίαν ἐν ἀνάγκῃ καλεῖ καὶ ἐν ὥρᾳ πολέμου, ποτὲ δὲν ἐθεωρήθη ὡς κυρία δύναμις, ἀλλ’ ὡς ἐπικουρικὴ, ὡς δύναμις, ἥτις θέλει συντελέσει καὶ αὐτή. Πρώτην φορὰν λοιπὸν ἀκούομεν, ὅτι δύναμις κυρία εἶναι ἡ ἐφεδρεία, καὶ ὄχι ὁ ἐνεργὸς στρατός. Ἔχετε δὲ ἐφεδρείαν, ἀφοῦ τὸ ½ τὸ ἀποστέλλετε εἰς τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι στρατός, καὶ ἐφεδρεία μὴ ἔχουσα στρατιωτικὴν γύμνασιν, καὶ ὡς ὑποστήριγμα στρατιώτην ἀρκούντως ἐκγεγυμνασμένον, καὶ ἐφεδρεία ἑξάμηνον ἐκγυμνασθεῖσα παραδέχεσθε καὶ ὑποστηρίζετε, ὅτι εἶναι δύναμις σπουδαία καὶ κυρία δύναμις; Ὁ στρατὸς θὰ ἦναι ὁμάδες ἔνοπλοι, αἵτινες δὲν δύνανται νὰ χρησιμεύσωσιν. Κύριοι, ἐγὼ ἀρνοῦμαι διαῤῥήδην, ὅτι ἔχει τὴν πραγματικὴν πλειονοψηφίαν τὸ Ὑπουργεῖον· δὲν δύναται νὰ καυχηθῇ διὰ τοῦτο· ἔχει μόνον τὴν πλειοψηφίαν τῶν παρόντων Βουλευτῶν, καὶ οὐχὶ τῆς Βουλῆς, καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ψήφων ὅσας ἔχει εἶναι ἐλάσσων, δὲν εἶναι ὅλοι ὅσοι καθ’ ἡμῶν ἐψηφοφόρησαν· εἶναι ἡ μειονοψηφία· πλειονοψηφία εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς, ἵνα ἀποτελῆται ἡ ἀπαρτία. Πραγματικῶς πολλοὶ Βουλευταὶ ἀνεχώρησαν δι’ ἀνάγκας των· δύνασθε νὰ κυβερνήσητε καὶ μὲ τοὺς παρόντας, δὲν δύνασθε ὅμως νὰ καυχηθῆτε, ὅτι ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ τὰ μέτρα σας ἔχουσι τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἔθνους.

§126ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Πρέπει νὰ ἦναί τις τολμηρὸς νὰ εἴπῃ αὐτό.

§127ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἠκούσαμεν καὶ γνωρίζομεν, ὅτι ἡ ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν θὰ ἐκδώσητε, εἶναι ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν ὀφείλει τὸ ἔθνος νὰ σεβασθῇ· εἶναι νόμος· ἀλλὰ δὲν ἀποδεικνύει, ὅτι κατ’ οὐσίαν ἡ θέσις τοῦ Ὑπουργείου κατέστη καλλιτέρα ὡς ἐκ τῆς ἀπουσίας τῶν Βουλευτῶν· ἀλλὰ νὰ ἐπαναλαμβάνητε, ὅτι ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἔθνους, εἶναι τολμηρόν. Εἶσθε πλειονοψηφία τυπικὴ διὰ τὰς περιστάσεις, καὶ δὲν δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι εἶσθε πραγματικὴ πλειονοψηφία ἐν τῇ Βουλῇ· σεῖς δὲν ἀποτελεῖτε ἀπαρτίαν. Δὲν εἶσθε πρὸς δὲ εἰς θέσιν νὰ ἐπαναλαμβάνητε τόσον τολμηρῶς καὶ ἀπρεπῶς τὴν ῥῆσιν, τὴν ὁποίαν ἐπανελάβετε, καὶ νὰ ζητῆτε ἀπὸ ἡμᾶς πρὸς ὑποστήριξιν τῶν μέτρων σας σιωπήν· ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία μόλις ζῇ, νὰ μᾶς ἀπειλῇ καὶ διὰ τῆς διαλύσεως, εἶναι καὶ ἄτοπον καὶ γελοῖον, ἵνα μὴ εἴπω τι χεῖρον. Προχθὲς ἐπιμένων εἰς τὴν συζήτησιν τῶν στρατιωτικῶν νόμων δὲν ἠθέλησε νὰ συζητήσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν, τοῦτο δὲ τὸ ἔπραξεν, ἵνα δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἠρνήθη τὰ μέσα τῆς ὑπάρξεως εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἀδιαφοροῦμεν. Ἀλλ’ ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ ἐλπίζῃ ἀπὸ ἡμᾶς νὰ ἐπιψηφίσωμεν ἀσυζητητεί; Ἀποκρούομεν τὸ σύστημα αὐτὸ, καὶ καταφρονοῦμεν τὰς ἀπειλὰς, ἀναξίας τῶν ἐπαναλαμβανόντων καὶ κατωτέρας ἡμῶν· θέλομεν ἐκπληρώσει τὸ καθῆκον ἡμῶν. Κύριοι, μοὶ εἶναι ἀδιάφορον ἂν ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην αὐτὴν ὁ Πρωθυπουργός.

§128ΝΟΤΑΡΑΣ. Τοιαύτη Βουλὴ, ὁποία εἶναι αὐτὴ, νὰ διαλυθῇ.

§129ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι πολὺ καλή· οἱ βουλευταὶ εἶναι γνήσιοι ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, ἔχουν τὰς πεποιθήσεις των, εἶναι σεβασταὶ, διαφωνοῦσι καὶ συζητοῦμεν· αὐτὸ, κύριοι, δὲν βλάπτει. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς διαλύσεως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπέναντι τῶν κινδύνων τῶν δημοσίων συμφερόντων, ἂς ἀναλάβῃ, ἂν τολμᾷ, τὸ ἐπαναλαμβάνω, καὶ ἂν ἔχῃ τὸ θάῤῥος, ἂς τὴν διεξαγάγῃ. Τὸ καθ’ ἡμᾶς, κύριοι, περιφρονοῦμεν τὴν ἀπειλὴν αὐτὴν, καὶ ἔχομεν τὸ θάῤῥος νὰ ὑποστηρίξωμεν τὰς πεποιθήσεις μας· ἔχομεν τὸ θάῤῥος νὰ ἀποκρούσωμεν τὰ παράβολα, τὰ ἀπρόσεκτα, τὰ ἐπιβλαβῆ διὰ τὸν τόπον, τὰ ὁποῖα μᾶς παρουσιάζετε· δὲν θέλομεν ὀπισθοδρομήσει ἀπέναντι οὐδεμιᾶς δυσκολίας. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι εἷς Ὑπουργὸς, ὡς ὁ κ. Τρικούπης, ἑκάστοτε ἀπευθύνει τοιαύτας ἀπειλὰς, διότι τοῦ ἦλθεν εἰς τὴν κεφαλὴν νὰ παρουσιάσῃ νομοσχέδιά τινα, τὰ ὁποῖα νομίζει αὐτὸς ὀρθὰ, ἡμεῖς δὲ ἐσφαλμένα, καὶ θέλει αὐτὰ νὰ μὴ συζητήσωμεν, ἐνῷ ἔχομεν πεποίθησιν, ὅτι αἱ συνέπειαι τῶν νομοθετημάτων αὐτῶν εἶναι ὀλέθριαι εἰς τὸν τόπον καὶ τὰ ἄτομα· καὶ ἂν, κύριοι, ἡ πλειονοψηφία σκεπτομένη ἄλλως πως, τὰ παραδεχθῇ, ἀδιαφοροῦμεν· ἡμεῖς θέλομεν νὰ καλύψωμεν τὴν εὐθύνην μας, θέλομεν νὰ δείξωμεν εἰς τὸ ἔθνος ποῖα εἶναι τὰ μέτρα, ἅτινα ἐπιβάλλουσι, καὶ πῶς θὰ κυβερνήσωσι, τί τέλος ἀντετάξαμεν ἡμεῖς κατὰ τῶν μέτρων αὐτῶν, καὶ τὸ ἔθνος θὰ κρίνῃ, ὅταν ἔλθῃ καιρὸς νὰ κρίνῃ· καὶ δὲν εἴμεθα ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιζητοῦσι τὴν μεσολάβησιν τοῦ λαοῦ, ὡς εἶπε τοῦτο εἰς ἐμὲ ὁ κ. Τρικούπης, ὁ ὁποῖος ὡς ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως περιήρχετο τὰς πόλεις τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπεκαλεῖτο τὴν συνδρομὴν καὶ ὑποστήριξιν τοῦ λαοῦ. Νέος κατὰ τὸν Κρέμον Ἀλέξανδρος ἀνασκαφεὶς ἤρχετο νὰ ἐλευθερώσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν δουλείαν, καὶ πρὸς τὴν προσφώνησιν αὐτὴν τοῦ Κρέμου, τοῦ ἀθλίου αὐτοῦ ἀνθρώπου...

§130ΡΑΛΛΗΣ. Διατί ὑβρίζετε οὕτω;

§131ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διότι ἔχω τοιαύτην ἰδέαν.

§132ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι λυπηρὸν νὰ ὑβρίζητε· οὔτε ἡ θέσις σας, οὔτε ἡ περιωπή σας σᾶς τὸ ἐπιτρέπει.

§133ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τοῦ ἀξιοτίμου αὐτοῦ ἀνδρός· ἰδοὺ, ἐπειδὴ τὸ ἀπαιτεῖτε καὶ ἵνα μὴ μολύνῃ τὴν γλῶσσάν μου κακολογία. (Γέλως)

§134ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀξιοτιμότερος πολλῶν. (Θόρυβος.)

§135ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Σοῦ πρὸ πάντων.

§136ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρὸς τὴν προσφώνησιν, λέγω, τοῦ ἀνδρὸς αὐτοῦ ἀπαντῶν ὁ κ. Τρικούπης, ἐπεκαλεῖτο τὴν συνδρομὴν καὶ πάλιν τοῦ λαοῦ. Καὶ πότε; τὴν ἐπιοῦσαν τῶν ἐκλογῶν, ὅταν ἔβλεπε τὴν ἀδυναμίαν αὐτοῦ νὰ καταρτίσῃ πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ὡμίλει περὶ τούτου ἀποβλέπων εἰς ἡμᾶς· ἡμεῖς μόνον τὰς ἀποφάσεις τοῦ νομοθετικοῦ σώματος ἐπικαλούμεθα καὶ μόνον εἰς αὐτὰς ὑποκύπτομεν, διότι γνωρίζομεν νὰ διακρίνωμεν ποία εἶναι ἡ θέσις τοῦ λαοῦ καὶ ποία ἡ θέσις τῆς Βουλῆς καὶ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας· εἰς τὸν λαὸν δὲν ἀπευθυνόμεθα, οὐδὲ ἐπιζητοῦμεν συνδρομὴν ὑπὸ ἀκροατηρίων βασιβουζούκων, ὡς ἀντιπροσώπων τῆς κοινῆς γνώμης δῆθεν, ἀπορῶ δὲ πῶς ὁ κ. Τρικούπης κάμνει χρῆσιν ἐκφράσεων τοιούτων καὶ ὡς Πρωθυπουργὸς καὶ ὡς Τρικούπης, διότι ἐγὼ ἔχω καλλιτέραν ἰδέαν περὶ τοῦ Τρικούπη, ἢ περὶ τοῦ Τρικούπη Πρωθυπουργοῦ.

§137ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ μείνωσιν οἱ συμπολῖται ἡμῶν εἰς τὰ ἀκροατήρια, ὅπως ἀκροασθῶσι τῶν λόγων μου, καὶ ἂν τυχὸν οἱ λόγοι μου ἦναι ἄξιοι κατακρίσεως, ἂς κατακριθῶσιν. Ὑπῆρξα ἄλλοτε εἰς θέσεις τοιαύτας, ὥστε καὶ ποδοκροτήματα ἤκουσα καὶ ὅπλα εἶδον ἐστραμμένα ἐναντίον μου· ἀλλὰ τὰ πάντα ἐλογισάμην εἰς οὐδὲν ἀπέναντι τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ἐξυπηρέτουν καὶ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι ἡ ἰδέα μου ἦτο ἡ συμβάλλουσα πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος. Λοιπὸν ἀφήσατε τὰ ἀκροατήρια ἀνενόχλητα. Κύριοι βουλευταὶ, συγχαίρω τῷ κ. Πρωθυπουργῷ ἐπὶ τῇ διακρινούσῃ αὐτὸν δεινότητι περὶ τὸ λέγειν· συγχαίρω αὐτῷ ἐπὶ τῇ χαρακτηριζούσῃ αὐτὸν εὐθαρσίᾳ πολιτικῇ· λυποῦμαι ὅμως μὴ δυνάμενος νὰ συγχαρῶ αὐτῷ καὶ ἐπὶ τῇ πολιτείᾳ, ἣν κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς τηρεῖ. Λυποῦμαι, ὅτι διάνοια ἰσχυρὰ καταναλίσκεται εἰς ἔργα, τὰ ὁποῖα εἶναι ὄχι μόνον ἄγονα, ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβῆ εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν· λυποῦμαι, κύριοι, διότι διὰ δευτέραν φορὰν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξετόξευσε κατὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας τῆς πατρίδος του τὴν ἀπειλὴν τῆς διαλύσεως. Κύριε πρωθυπουργὲ τῆς Ἑλλάδος, τοὺς ἄνδρας τοὺς φονεύουν, ἀλλὰ δὲν ἀπειλοῦν, τὰς ἀντιπολιτεύσεις πατάσσουν, ἀλλὰ δὲν ἀπειλοῦν, ἄνθρωποι σεβόμενοι ἑαυτοὺς καὶ ἐκτιμῶντες τὰς ἐλευθερίας τῆς πατρίδος αὐτῶν! Δὲν ἀναζητοῦν τὸ πολιτικὸν αὐτῶν συμφέρον εἰς τὴν ἐξαχρείωσιν τοῦ φρονήματος τῆς πατρίδος, ἀλλὰ κόπτουν τὸ νῆμα τῆς ζωῆς· τὰς βουλὰς διαλύουν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Βασιλέως. Ὁ Βασιλεὺς ἐν τῇ συνέσει του δύναται νὰ θεωρήσῃ, ὅτι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε δέον νὰ διαλυθῇ ἡ Βουλή. Ἂς ἔλθῃ ἐδῶ ὁ ἀντιπρόσωπος τοῦ Βασιλέως καὶ ἂς εἴπῃ: σᾶς διαλύω. Αὐτὴν τὴν πολιτικὴν μετῆλθεν ὁ γενναῖος πολιτικὸς μακαρίτης Βούλγαρης καὶ ὁ εὐγενὴς Δεληγεώργης ἐπίσης. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ὁ Δεληγεώργης ἐζήτησε καὶ ἔλαβε τὸν προϋπολογισμὸν εἰς ὀλίγας ὥρας, ἀλλὰ δὲν μετῆλθεν ὡς μέσον πρὸς τοῦτο τὴν ἀπειλήν. Εἶχεν ὁ μακαρίτης ἀρκετὸν ὕψος χαρακτῆρος, ὥστε νὰ μὴ ἐκστομίσῃ τὴν ἀπειλὴν τῆς διαλύσεως, εἶχε γενναῖον τὸ φρόνημα, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἤθελησε νὰ ταπεινώσῃ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν ἔπραξεν ὅ,τι πράττει ἤδη ὁ κ. πρωθυπουργός. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τὴν ἀγανάκτησιν, ἣν ἐξεδήλωσα πρὸς στιγμήν, ὅτε κατὰ πρῶτον ἠθέλησε νὰ ὑποδείξῃ τὴν διάλυσιν.

§138ΡΑΛΛΗΣ. Ἄ, ἄ (γελῶν).

§139ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Γελᾶτε εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ λυπῆσθε καὶ νὰ ἐντρέπησθε. Ἠσθάνθην ἀγανάκτησιν ἄκραν, κύριοι, καὶ δὲν ἠδυνήθην νὰ δαμάσω ἐμαυτὸν τὴν στιγμὴν ἐκείνην, καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν λέξιν, ἡ ὁποία ἐξῆλθε καὶ ἡ ὁποία δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὀδόντων μου. Κύριε πρωθυπουργέ, ἐὰν ἔβλεπον τὸ ἔθνος ὁμονοοῦν, ἐὰν εἴχετε εἰς τὰ ταμεῖα ὑμῶν ἑκατομμύρια, ἐὰν εἴχετε πολυαρίθμους καὶ συντεταγμένους στρατοὺς, ἐὰν τὰ πλοῖα ὑμῶν ἵσταντο εἰς τὸν Πειραιᾶ καὶ τὴν Σαλαμῖνα καὶ ἀλλαχοῦ ἑτοιμοπόλεμα, καὶ ἂν εἴχετε τὰς συμμαχίας ἃς ὑπεδείξατε, ἐὰν τὸ ἔθνος ἦτο εἰς θέσιν τοιαύτην, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ ἐννοήσῃ καὶ ἐπιτελέσῃ τὰ μεγάλα ὑμῶν σχέδια, τότε ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω τὸν τρόπον αὐτόν· τότε ἠδύνασθε νὰ ἐμφανισθῆτε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἀντιστρατευομένης κατὰ τῶν μεγάλων ὑμῶν σχεδίων καὶ ὑποδεικνύοντες τὴν διάλυσιν νὰ ζητήσητε νὰ ἐπιβληθῆτε. Τότε καὶ ἐγὼ ἤθελον εἴπει ὑμῖν: «πατάξατε μὲν, ἀκούσατε δὲ», καὶ ἂν δὲν ἤθελον μεταπείσει ὑμᾶς, ἤθελον ὑποκύψει. Ἀλλ’ ὅταν ἦσθε εἰς θέσιν Κυβερνήσεως κλονιζομένης, εἰς θέσιν ἀνθρώπου, ὅστις εἰς τὸ πεῖσμα τῶν πραγμάτων ἔφθασεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὅταν ἡ θέσις ὑμῶν ἦναι τοιαύτη, ὥστε, ἵνα πλάσητε ἔρεισμα, ἵνα περιβληθῆτε διὰ δημοτικότητος, καὶ δυνηθῆτε οὕτω νὰ ὑπάρξητε ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἐπί τινα καιρὸν, κατεφύγετε εἰς μέτρα ἄφρονα, καταστρεπτικά....

§140ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν κατάργησιν τὴν ἐψηφίσατε καὶ σεῖς.

§141ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐψήφισα τὴν ἀντικατάστασιν. Ἀπέκρουσα τὸ μέτρον τὸ ἀσύνετον τῆς καταργήσεως, ἀλλ’ ὅταν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη αὐτὸ, δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις νὰ ἀποστερήσωμεν τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἔστω καὶ τοῦ γελοίου πόρου τοῦ ἐκ τῶν κτηνῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἐψήφισα τὸν φόρον τοῦτον. Δὲν εἶμαι εἰς ἀντίφασιν πρὸς ἐμαυτόν. Ὅταν λοιπὸν δὲν ἔχητε ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ στηριχθῆτε, καὶ καταφεύγετε ἤδη εἰς ὀλέθρια διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὸν τόπον μέτρα, καταδικαζόμενα ὑπό τε τῆς πείρας καὶ τῆς ἐπιστήμης καὶ τοῦ στρατοῦ ὁλοκλήρου τῆς Ἑλλάδος — ποῖος ἀξιωματικὸς, κύριοι, ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἐτόλμησε νὰ ὑπερασπίσῃ τὸ ὑμέτερον στρατιωτικὸν σύστημα; —... ὅταν, ἵνα πλάσητε ἔρεισμα διὰ τὴν ἀκατανόμαστον καὶ ὀλεθρίαν ὑμῶν πολιτικὴν, καθιεροῖτε θητείαν μονοετῆ, καθιεροῖτε τουτέστιν ἀρχὴν, ἡ ὁποία θὰ ἀποδείξῃ εἰς τὸν κόσμον, ὅτι παίζομεν ἐν οὐ παικτοῖς, καὶ ὅτι τὸ στάδιον τῶν ἠρέμα παρασκευῶν εἶναι στάδιον νέου εἴδους οἰκτρᾶς φενάκης· ὅταν φενακίζητε τὸ ἔθνος διὰ τῶν τοιούτων ἐπαγγελιῶν ὅσον οὐδέποτε ἐφενακίσθη! ὅταν λεπτὸν δὲν ἔχητε εἰς τὸ ταμεῖον, καὶ διὰ νὰ ζήσητε, καταφεύγετε εἰς τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἐπορίσθημεν χάριν ἁγίου σκοποῦ, ἐπαιτοῦντες καὶ ὑποβαλλόμενοι εἰς πολλὰς θυσίας, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πόθεν ἀρύεσθε αὐτὸ τὸ θάῤῥος καὶ τὴν πεποίθησιν, μετὰ τῆς ὁποίας ἔρχεσθε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἐπαγγέλλεσθε πράγματα ἕωλα καὶ ζητεῖτε νὰ ἐπιβληθῆτε εἰς τὴν Βουλὴν διὰ δημοκοπιῶν, νὰ ἐπιβληθῆτε δι’ ἀπειλῶν. Ἀλλὰ δὲν ἀπειλεῖτε ὑμεῖς σήμερον, ἀπειλοῦν ἄλλοι, ἀπειλοῦν ἐκεῖνοι, κατὰ τῶν ὁποίων κατεξανέστητε ἄλλοτε, καὶ τοὺς ὁποίους τότε ἀνδρικῶς φερόμενοι ἠναγκάσατε νὰ περιορισθῶσιν ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν. Λυποῦμαι, ὅτι δὶς ἔκτοτε ἀνηρέσατε τὰς ἀρχὰς ὑμῶν ταύτας, λυποῦμαι, ὅτι γίνεσθε ἤδη ὄργανον πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν δὲν ἐννοεῖτε, ὡς φαίνεται. Ἐφθάσατε εἰς τὴν ἐξουσίαν ἀπροσδοκήτως, καὶ ἐμεθύσατε καὶ δὲν ἐννοεῖτε τὴν πολιτικὴν, τῆς ὁποίας γίνεσθε ὄργανον! Ἔρχεσθε νὰ ταπεινώσητε τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν! Γίνεσθε, ἐπαναλαμβάνω, ὄργανον πολιτικῆς, ἥτις δὲν ἠξεύρω τί ζητοῦσα ἐπιζητεῖ τὸν ἐξευτελισμὸν καὶ τὴν ταπείνωσιν τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, ὅπως ὁδηγήσῃ αὐτὸ ποῦ; Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ὁποῖοι εἶναι οἱ τίτλοι τῆς δόξης, ὁποῖα εἶναι τὰ δικαιώματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι, τὰς ὁποίας προσέφερεν εἰς τὸν τόπον αὐτὸν, ὅπως ἔρχηται ἡ ἐξουσία ἑκάστοτε ἄνευ λόγου καὶ δεδικαιολογημένης ἀφορμῆς καὶ ἀνατρέπῃ πᾶσαν τάξιν πραγμάτων καὶ ῥίπτῃ τὸν ἐλεεινὸν αὐτὸν τόπον εἰς τὸ χάος τῆς ἀναρχίας. Οὐδαμοῦ, ἕνεκεν τῆς τοιαύτης πολιτείας τῆς ἐξουσίας, εὕρηται διὰ τὸ ἔθνος τὸ πανταχόθεν πολεμούμενον λιμὴν σωτηρίας! Καὶ εἰς ἄλλας περιστάσεις τὴν αὐτὴν πολιτικὴν εἴδομεν διαδραματιζομένην ἐν τῷ τόπῳ! Ἀλλὰ καὶ σήμερον, ὅτε ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ὁμόνοια, ὅτε ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ὅλοι ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν σκοπὸν, διαιροῦν εἰς δύο στρατόπεδα ἐχθρικὰ καὶ ἄνευ λόγου καὶ ζητοῦν νὰ καταστρέψουν πᾶσαν βάσιν ἐνεργείας. Οἱ οὕτω δὲ πολιτευόμενοι καὶ ταῦτα πράττοντες ἔρχονται καὶ λέγουσιν ἡμῖν: κύψατε τὴν κεφαλὴν, ταπεινώθητε, παύσατε ἔχοντες πεποίθησιν εἰς ὑμᾶς αὐτούς! Καὶ δὲν γνωρίζετε, ὅτι οἱ ἄνδρες, οἵτινες ἀπώλεσαν πᾶσαν εἰς ἑαυτοὺς πεποίθησιν, εἶναι ἴσοι τῷ μηδενί; Ἔρχονται καὶ λέγουσιν ἡμῖν: παραδέχθητε ὅ,τι ἡμῖν ἔδοξε, τὰ πάντα ἀσυζητητεὶ, ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν, ἄλλως παύετε ἔχοντες τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχειν τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, παύετε ἔχοντες θέσιν, ὅπως ὑπερασπίζεσθε τὴν τιμὴν καὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς πατρίδος!... Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, κύριοι, ἕνεκα τῆς ἀτασθάλου ταύτης διαγωγῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἤμην ὁ διευθύνων τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἤθελον ἀρνηθῆ αὐτῇ καὶ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ πᾶν μέσον ἐννόμου ὑπάρξεως, ὅπως ἐξαναγκάσω αὐτὴν νὰ προβῇ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ἀπειλῶν αὐτῆς. Κύριοι, λυποῦμαι, διότι ἡ γλῶσσα τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ μὲ ἐξηνάγκασε νὰ χαρακτηρίσω τὴν πολιτικὴν, τὴν ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου διαδραματιζομένην, διὰ τῶν οἰκείων χρωμάτων. Ἀλλὰ, κύριοι, πρὸ καιροῦ γνωρίζετε, ὅτι τὰ ἡμέτερα πράγματα κατ’ ἀνάγκην θὰ τραπῶσιν ἐπὶ τέλους τὴν ὁδὸν ἐκείνην, ἥτις ἐξαναγκάζει τοὺς λαοὺς νὰ ἀναλαμβάνωσι τὰ κυριαρχικὰ αὐτῶν δικαιώματα καὶ νὰ ποιῶνται χρῆσιν αὐτῶν, ὅπως σωθῶσιν ἐκ τῶν συνεπειῶν τῆς ἀφροσύνης τῶν τεταγμένων ἀρχόντων. Ἐὰν ἐπέστη ἡ ὥρα αὕτη, ἂς τολμήσωσιν! Ὅταν ἤμην πρόεδρος τῆς ἐθνοσυνελεύσεως, ἐζήτησαν νὰ διαλύσωσι τὴν ἐθνοσυνέλευσιν οἱ μὴ ἔχοντες τὸ πρὸς τοῦτο δικαίωμα, καὶ ὡς νὰ εἶχον τὸ προαίσθημα, ὅτι τὰ πράγματα τῆς πατρίδος ἤθελον λάβει τοιαύτην τροπὴν, ὥστε ἡ ἄρνησις ἐκείνη νὰ θεωρηθῇ ὡς μία πρᾶξις σωστικὴ, ἀντέστην! Ὅθεν τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τοῦ ἔθνους εἶναι ἀκέραια, ἐὰν δ’ ἐξακολουθήσωμεν πολιτευόμενοι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι τὸ ἔθνος μόνον θὰ φέρῃ τὴν δέουσαν λύσιν, ποιοῦν χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ. Ὁ κ. Τρικούπης μετέρχεται τὴν γλῶσσαν τὴν ἀπειλητικὴν, διότι δὲν ψηφίζονται τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλε. Καὶ τίς ὁ παραίτιος τούτου, εἰμὴ αὐτὸς, ὅστις καθήμενος εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην τὴν ὑψηλὴν ἔφερε παντοῖα προσκόμματα εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγκαῖα διὰ τὴν ὕπαρξιν οἱασδήποτε κυβερνήσεως; Διατί, ὅταν προεκάλεσα τὴν συζήτησιν ἐκείνην πρὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅπως λυθῇ τὸ ζήτημα τὸ πολιτικὸν καὶ κανονισθῇ οὕτως ἡ πορεία τοῦ βουλευτικοῦ σώματος, διὰ τί ἐδώσατε τὸ σύνθημα καὶ εἴπατε, ὅτι εἶναι ἄξιος περιφρονήσεως αὐτὸς, ὁ ὁποῖος τολμᾷ ἄνευ τῆς συγκαταθέσεώς μου νὰ προκαλῇ πολιτικὴν συζήτησιν; Ἦτον ἑπόμενον, ὅτι τὰ πράγματα ἤθελον περιέλθει εἰς ἣν περιῆλθον θέσιν. Τί ζητεῖτε ἤδη; διατί παραπονεῖσθε; Οὔτε μὴν δὲν συνεπληρώθη ἀφ’ ὅτου ἐλάβετε τὴν Κυβέρνησιν, ἐγένετο διακοπὴ, ἐμεσολάβησαν ἑορταί... Πόσας ἡμέρας συζητοῦμεν; Αἱ συζητήσεις, ὅσαι γίνονται ἔκτοτε, δὲν ὑπαγορεύονται ἐκ πνεύματος ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ εἶναι ἔργον πεποιθήσεων. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐνόμιζεν, ὅτι εἶναι παράτολμον, ἄφρον νὰ ῥίψωμεν εἰς τὴν θάλασσαν, ἔστω νὰ δωρήσωμεν, 4,000,000, ἐνῷ ἔπρεπε καὶ τὸ τελευταῖον λεπτὸν τοῦ δημοσίου νὰ τὸ θεωρήσωμεν ὡς τὸν ὀβολὸν τῆς χήρας. Δὲν ἦσαν αἱ περὶ τούτου συζητήσεις, συζητήσεις ἄνευ λόγου· δὲν ὑπηγόρευεν αὐτὰς πνεῦμα ἐμπαθοῦς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ ἠθελήσαμεν νὰ καταδείξωμεν συζητοῦντες, ὅτι ἀποκρούομεν τὴν πολιτικὴν, ἥτις μετὰ πᾶσαν ἐθνικὴν ἀποτυχίαν καταδικάζει τὸ ἔθνος εἰς τὴν ἀπραξίαν. Ἀπετύχαμεν κατὰ τὸ 1854, ἀφωπλίσθημεν καὶ ἐτράπημεν τὴν ὁδὸν τῆς ὀλεθρίας ἐσωτερικῆς διαμάχης. Ἀπετύχαμεν κατὰ τὸ 1867, ὑπεκύψαμεν, ἐσταυρώσαμεν τὰς χεῖρας ἡμῶν, καὶ ἐπανελάβομεν τὸ μέγα ἔργον τῶν παύσεων καὶ τῶν διορισμῶν. Ἀπετύχαμεν καὶ τελευταῖον, καὶ ὁποῖον τὸ ἔργον ὑμῶν, τῶν κυβερνώντων τὸν τόπον; παύσεις καὶ διορισμοί. Ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἐγκρίνει, δὲν παραδέχεται τὴν τοιαύτην πολιτικὴν, ἀποκρούει αὐτὴν, ὡς μὴ ἐθνικὴν, ὡς μὴ ἑλληνικὴν, καὶ ὅμως ὑποκύπτει εἰς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας, καὶ πολιτεύεται σωφρόνως, συντρέχουσα τὴν Κυβέρνησιν καὶ ψηφίζουσα πᾶν νομοσχέδιον συντελοῦν εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους. Διὰ τί λοιπὸν ἀπειλεῖτε τὴν Βουλὴν; Ὁμολογῶ δὲ, ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δεικνύει κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἀρετὴν, ἣν...

§142ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ὅμως τὸν ἐθεώρεις χθὲς ὡς ἄξιον ἀγχόνης.

§143ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Σεῖς ὑπηρετήσατε αὐτὸν, σεῖς θὰ ὑπηρετήσητε καὶ πάλιν· ἐγὼ δὲν πλέκω στεφάνους αὐτῷ, ἀλλὰ τῷ ἀποδίδω δικαιοσύνην. Σᾶς οἰκτείρω. — Εὗρον, λέγω, ἀρετήν, ἣν δὲν κέκτηται ὁ διάδοχος αὐτοῦ, διότι παρέχει τὴν συνδρομὴν ἀντιπολιτεύσεως, ἧς ἡγεῖται, μὴ φέρων προσκόμματα εἰς τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἡ γλῶσσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ἢ ὡς ἀπρεπὴς καὶ ὑβριστικὴ διὰ τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ἔθνος. Δικαίως εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι περιφρονεῖ τὴν ἀπειλὴν ἡ ἀντιπολίτευσις, ἀξίαν οὖσαν πάσης περιφρονήσεως. Προκαλεῖ ἡ ἀντιπολίτευσις τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἵνα προβῇ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ἀπειλῶν αὐτοῦ, διότι τοῦτο εἶναι τὸ μόνον μέσον, ὅπως ἐπέλθῃ ἡ λύσις τοῦ δράματος, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἀγωνιᾷ τὸ ἔθνος!

§144ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, διότι, συμβαίνει ἄτοπόν τι· συμβαίνει τὸ ἄτοπον τοῦ νὰ φέρηται εἰς συζήτησιν τὸ ὄνομα τοῦ ἡγεμόνος. Ποῖος, κύριοι, ἐνταῦθα ὡμίλησε περὶ ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων ὡς κεχωρισμένων ἀπὸ τῶν δικαιωμάτων τῶν κυβερνητικῶν; Τί εἶπον ἐγώ, κύριοι, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ἐμφαίνῃ καὶ κατ’ ἐλάχιστον, ὅτι ἐνόουν νὰ ὑποδείξω, ὅτι ἔχω ὑποστήριξιν ὁθενδήποτε ἄλλην παρὰ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔχω τὸ δικαίωμα ν’ ἀξιῶ ὡς Κυβέρνησις τῆς χώρας, ἀπολαμβάνουσα τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς;

§145ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὴν διάλυσιν.

§146ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅ,τιδήποτε καὶ ἂν εἴπω, ἔστω καὶ διάλυσιν ἐὰν εἴπω, τὸ ὁποῖον δὲν εἶπον, ἀλλ’ ἔστω καὶ διάλυσιν ἢ ἄλλο ὁ,τιδήποτε καὶ ἂν εἴπω, ὡς ὑπουργὸς ἀπολαύων τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ τὸ εἴπω. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω, εἶναι, ὅτι ὁ ἡγεμὼν προτίθεται νὰ ποιήσηται ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν χρῆσιν τῶν προνομιῶν αὐτοῦ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ εἴπω, εἶναι τὸ ῥηθὲν ἐνταῦθα παρ’ ἄλλων, ὅτι ὁ ἡγεμὼν τοῦ Κράτους ἀπένειμε τὴν ἐν τῷ μέλλοντι χρῆσιν προνομιῶν αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§147ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε.

§148ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀσεβοῦσι πρὸς τὸν ἡγεμόνα, ἀσεβοῦσι πρὸς τὸ πολίτευμα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι προνόμια ἡγεμονικὰ δύνανται νὰ δεσμεύωσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν. Τὰ προνόμια τοῦ ἡγεμόνος μένουσιν ἀκέραια πάντοτε εἰς χεῖρας τοῦ ἡγεμόνος. Ὁ ἡγεμὼν δὲν δύναται νὰ δώσῃ ὑπόσχεσιν εἰς οὐδένα πολιτευόμενον, περὶ μελλούσης παρ’ αὐτοῦ χρήσεως τῶν προνομίων τοῦ στέμματος, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἀπολαμβάνῃ ὁ πολιτευόμενος οὗτος τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ὁ ἡγεμὼν δύναται μόνον νὰ δώσῃ τὴν χρῆσιν τῆς προνομίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐν τῇ στιγμῇ, κατὰ τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ γείνῃ ἡ ἐκτέλεσις. Ἀνὰ πᾶσαν ἄλλην στιγμὴν ὁ ἡγεμὼν εἶναι πάντοτε ἐλεύθερος περὶ τὴν χρῆσιν τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ, ἐλεύθερος ἀπέναντι παντός, ἐλεύθερος ἀπέναντι τῶν ὑπουργῶν. Ἀλλὰ καὶ οἱ ὑπουργοὶ εἶναι ἐλεύθεροι ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων τούτων περὶ τὰς κρίσεις καὶ περὶ τὰς συμβουλὰς καὶ περὶ τὰς ἐκφράσεις αὑτῶν, διότι δὲν δύναται νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ὑπουργὸς ἤθελεν ἀσεβήσει τοσοῦτον πρὸς τὸ στέμμα, ὥστε νὰ θεωρήσῃ, ὅτι δύναται αὐτὸς νὰ διαχειρισθῇ τὰ δικαιώματα τοῦ στέμματος, ἀλλ’ οὐδὲ δύναται νὰ θεωρήσῃ, ὅτι τὸ στέμμα θέλει τῷ ἀρνηθῆ τὴν χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀνήκουσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς Ἐγένετο λόγος ἐνταῦθα περὶ ἀπειλῶν, καὶ ἐθεώρησαν οἱ περὶ τούτων λαλήσαντες, ὅτι ἡ Βουλὴ ἠδύνατο νὰ αἰσθανθῇ ἑαυτὴν ἀπειλουμένην ἐκ τῶν σκέψεων, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἐξέφρασε περὶ τῶν συνεπειῶν ἐνδεχομένης πολιτικῆς αὐτῆς. Ὅστις νομίζει, ὅτι δύναται ν’ ἀπειληθῇ, ἐκεῖνος προσβάλλει ἑαυτόν, ἀποδεικνύει δὲ σεβασμὸν πρὸς τὴν Βουλήν, ὅστις λέγει πρὸς αὐτὴν γυμνὴν τὴν ἀλήθειαν. Πρὸς ἄνδρας, οἵτινες ἔχουσι τὸ θάῤῥος τῶν πεποιθήσεων αὐτῶν καὶ τὴν ἀπόφασιν πάντοτε συμφώνως πρὸς τὰς πεποιθήσεις των νὰ ἐργάζωνται, δὲν ἀποτελεῖ ἀπειλὴν ἡ ἀλήθεια. Τὴν ἀλήθειαν ἀντιμετωπίζουσιν οὗτοι, οὐχὶ ἵνα αἰσθανθῶσιν ἑαυτοὺς ἀπειλουμένους ὑπ’ αὐτῆς, ἀλλ’ ἵνα καθοδηγηθῶσιν ὑπὸ τῆς ἀληθείας περὶ τῶν πρακτέων. Ἐὰν ἐνόμιζον, ὅτι ἐν στιγμῇ κρισίμῳ διὰ τὸ ἔθνος ὤφειλον ν’ ἀποκρύψω ἀπὸ τῆς Βουλῆς τὴν γνώμην μου, ὡς κυβερνήτου, ἀλλὰ γνώμην ἀνεξάρτητον τῆς γνώμης τοῦ στέμματος, ἐὰν ἐνόμιζον, ὅτι τὴν γνώμην ταύτην ὤφειλον ν’ ἀποκρύψω ἀπὸ τῆς Βουλῆς, διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἤθελε τολμήσει ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὰς συνεπείας τῆς τοιαύτης γνώμης, ἤθελον ἀποδειχθῆ, τῳόντι, ἔχων ταπεινὴν ἰδέαν περὶ τῆς Βουλῆς. Ὅσοι ἐνόμισαν, ὅτι εἶπον ὅσα εἶπον, ἵνα ἀπειλήσω, ἐκεῖνοι ἀπέδειξαν, ὅτι θεωροῦσι τὴν Βουλὴν κατωτέραν τοῦ ὅτι πρέπει νὰ ἦναι. Ἐγὼ, καὶ ὡς Κυβέρνησις καὶ ὡς Βουλευτής, θὰ εἴπω πάντοτε πρὸς τὴν Βουλὴν ὅ,τι φρονῶ, εἴτε εἶναι εὐάρεστον, εἴτε εἶναι δυσάρεστον, καὶ ἔχω γνώμην τοιαύτην περὶ τῆς Βουλῆς, ὥστε οὐδέποτε θέλω φοβηθῆ, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ πτοηθῇ ἐκ τῶν ἐνδεχομένων συνεπειῶν τῆς ἀληθείας, τὴν ὁποίαν θέλω ἐπιδείξει εἰς αὐτὴν πλήρη. Ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῆς παρούσης, εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐν τακτικῇ συνόδῳ δέον νὰ συζητηθῇ καὶ νὰ ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμὸς, καὶ ἑπομένως δέον νὰ συζητηθῶσι καὶ νὰ ψηφισθῶσι τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, ὧν ἄνευ δὲν δύναται νὰ ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμὸς; καὶ ὅτι, τούτου μὴ γενομένου, φθάνομεν εἰς τὸ ἀδιέξοδον. Ταῦτα εἶπον· εἶπον δ’ αὐτὰ ὡς γνώμην μου ἀτομικὴν, ὡς γνώμην βουλευτοῦ, ὡς γνώμην ὑπουργοῦ. Ἔχων τὴν γνώμην ταύτην, ἐὰν δὲν ἔλεγον αὐτήν, δὲν θὰ ἐξεπλήρουν τὸ καθῆκόν μου· καὶ ἐκπληρώσας τὸ καθῆκόν μου, δύναμαι νὰ ἐκτεθῶ εἰς τὴν μομφήν, ὅτι ἠθέλησα ν’ ἀπειλήσω, καὶ δύναται ἡ Βουλὴ νὰ ἐκτεθῇ εἰς τὴν μομφήν, ὅτι ἐκ τῆς τοιαύτης ἐκφράσεως γνώμης περὶ τῶν πραγμάτων, ὡς ἔχουσιν, ᾐσθάνθη ἑαυτὴν ἀπειληθεῖσαν; Δυνατὸν ἴσως νὰ ᾐσθάνθησαν ταῦτα ὡς ἀπειλὴν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξηγέρθησαν κατὰ τῶν λόγων μου· ἀλλ’ ἡ Βουλὴ οὐδέποτε ᾐσθάνθη ἑαυτὴν ἀπειληθεῖσαν, διότι ἡ Βουλὴ εἶνε ἀνωτέρα πάσης ἀπειλῆς. (Εὖγε, εὖγε.)

§149Ν. ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Σεῖς ἀπειλεῖτε καθ’ ἡμέραν ἔξω τῆς Βουλῆς τὴν διάλυσιν.

§150Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἠξεύρετε καλῶς, ὅτι οὐδ’ ἔσω οὐδ’ ἔξω τῆς Βουλῆς ἠπειλήσαμεν ἡμεῖς· ἀλλ’ ἠξεύρετε, ὅτι αἱ ἐφημερίδες τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατεχώρισαν καὶ πλαστὰς ἐπιστολὰς—δὲν ἠξεύρω διατὶ—παραστήσασαι ἡμᾶς ὡς δεσμεύσαντας τὸ στέμμα.

§151Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἠκούσαμεν ἀπὸ φίλους σας, ὅτι τὸ εἴπετε σεῖς.

§152Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἠξεύρω τί ἠκούσατε παρὰ φίλων μου, οὐδὲ τίνας θεωρεῖτε φίλους μου· ἀλλ’ ἠξεύρω, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι ἤκουσε ταῦτα παρ’ ἐμοῦ. Ἐγὼ δὲ τὰ τοιαῦτα εἶδον δημοσιευθέντα εἰς ἐφημερίδα, ἥτις ἔλαβε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς προκατόχου 3,000 δραχμῶν ἐν διαστήματι ὀλίγων μηνῶν (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§153ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Διατὶ δὲν κατεδιώξατε τὴν ἐφημερίδα, ἐὰν ἦνε πλαστά;

§154Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν κατεδίωξα τὴν ἐφημερίδα, διότι ὁ εἰσαγγελεὺς, τὸν ὁποῖον προσεκάλεσεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα τῷ ἀναθέσῃ τὸ ἔργον τοῦτο, εἶπεν, ὅτι ἡ ἐφημερίς, ἐπιτηδείως φερομένη, ἀπέφυγε νὰ θέσῃ ὑπογραφὴν εἰς τὴν ἐπιστολὴν, καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ καταδιωχθῇ.

§155ΤΙΝΕΣ. Τὸ εἶπον οἱ φίλοι σας, καὶ τὸ λέγουν καθ’ ἑκάστην.

§156ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κύριοι, δὲν ἦλθον ἐδῶ, ἵνα δικαιολογήσω τοὺς φίλους μου ἀστεϊζομένους πρὸς φοβουμένους ἀντιπάλους· οἱ ἀστεϊσμοὶ οὗτοι δὲν εἶνε ἀντικείμενον συζητήσεως. Ὅστις ἤκουσε παρ’ ἐμοῦ ποτε λόγους τοιούτους, ὅστις ἐκ πράξεως τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε ἐντὸς τῆς Βουλῆς, εἴτε ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ἠδύνατο νὰ συναγάγῃ τοιαύτην ἀπειλήν, ἐκεῖνος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μεμφθῇ τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἐγὼ ἐντὸς τῆς Βουλῆς ὡμίλησα πάντοτε ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν δικαιωμάτων καὶ ἐντὸς τῶν καθηκόντων τῆς Κυβερνήσεως, τουτέστιν ὡμίλησα πάντοτε διὰ τρόπου, ὁ ὁποῖος κατέστησε καταληπτὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι τὸ στέμμα δὲν ἐνέχεται εἰς τὰ λεγόμενα παρὰ τῆς Κυβερνήσεως εἰμὴ ἐπὶ τοσοῦτον μόνον, ἐφ’ ὅσον Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ ὁμιλεῖ καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ στέμματος. Τὸ στέμμα ἔχει πάντοτε ἀκέραιον τὸ δικαίωμα ν’ ἀποβάλῃ τοὺς κυβερνήτας, τοὺς ὁποίους θεωρεῖ μὴ δυναμένους νὰ μείνωσιν ἐν τῇ κυβερνήσει ἄνευ βλάβης τοῦ τόπου. Οὐδεὶς δύναται νὰ δεσμεύσῃ τὸ στέμμα δι’ οἱασδήποτε ὑποσχέσεως. Εἰς πᾶσαν στιγμήν, ἀπέναντι πάσης προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν τυχὸν τὸ στέμμα εἶπε πρὸς τοὺς κυβερνήτας, τὸ στέμμα ἔχει καὶ δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ θεωρήσῃ ἑαυτὸ ἐλεύθερον, ἵνα πράξῃ ὅ,τι τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, κατὰ τὴν ἰδίαν τοῦ ἡγεμόνος κρίσιν, ὑπαγορεύει. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἔχει καθῆκον, ἐνόσῳ εἶνε κυβέρνησις, νὰ διαχειρίζηται πλήρη τὴν κυβερνητικὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ τολμᾷ νὰ λέγῃ ποία εἶναι ἡ χρῆσις τῆς κυβερνητικῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν θὰ ποιήσηται, ἐνόσῳ εἶνε κυβέρνησις. Κύριοι, δὲν θὰ ἤμεθα ἄξιοι τῆς ἀποστολῆς ἡμῶν, ἐὰν ἐνταῦθα δὲν ἐτολμῶμεν νὰ λέγωμεν πρὸς ἀλλήλους τὰ πράγματα ὡς ἔχουσιν, ἐὰν ἐνομίζομεν, ὅτι ὀφείλομεν ν’ ἀποκρύπτωμεν τὰς συνεπείας τῶν πράξεών μας, διότι αὗται δύνανται νὰ ἦνε δυσάρεστοι, πολλῷ δὴ μᾶλλον δὲν θὰ ἤμεθα ἄξιοι τῆς θέσεώς μας, ἐὰν ἐνομίζομεν, ὅτι ὡς ἐκ τῆς παραστάσεως τῶν συνεπειῶν τῶν πράξεών μας ἠθέλομεν αἰσθανθῆ ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπειλουμένους, καὶ ἠθέλομεν ἐργασθῆ ὡς ἀπειλούμενοι. Ὥστε ἄφετε τὴν λέξιν ἀπειλή, ἄρετε πᾶσαν σκέψιν τοιαύτην, καὶ ἔλθετε νὰ ἐξετάσητε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐν τῷ καθήκοντι αὑτῆς σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις. Ἔλθετε νὰ ἐξετάσητε, ποῖον ἔχομεν καθῆκον εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον τὰ τῆς Βουλῆς. Τί ὠφελεῖ ἤδη νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ὁμιλήσαντες ἢ σιωπήσαντες, ὅτε ὁ κ. βουλευτὴς Αἰγιαλείας ἔφερε πρότασίν τινα, συνετελέσαμεν εἰς τὸ ν’ ἀπολέσωμεν τὸν χρόνον; Ὁ κ. βουλευτὴς Αἰγιαλείας νομίζει, ὅτι, ἐὰν τότε ἠγορεύομεν ἐπὶ τῶν προτάσεων αὐτοῦ, ἠθέλομεν κερδήσει τὰς ὥρας ἢ τὰς ἡμέρας, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν καταναλώσει εἰς τὰς ἀγορεύσεις. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔδειξε φειδὼ τοῦ χρόνου ἡ ἀντιπολίτευσις τότε, μὴ παρακολουθήσασα τὸν κ. βουλευτὴν Αἰγιαλείας, ἀκαίρως ὑποβαλόντα τὴν πρότασίν του. Ἀλλὰ τί ὠφελεῖ ἡ συζήτησις αὕτη σήμερον; διατὶ ἔφερον τὰ τοιαῦτα ἐνώπιον ἡμῶν; Σήμερον ἔχομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἁπλῶς εἰς ποίαν θέσιν εὑρισκόμεθα· ἔχομεν νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ τίνα τρόπον ὀφείλομεν νὰ ἐργασθῶμεν, ἵνα δυνηθῶμεν ἐντὸς τῶν ὀλίγων ἡμερῶν, αἱ ὁποῖαι ἀπολείπονται εἰς ἡμᾶς, νὰ πράξωμεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀπαραίτητον νὰ πράξωμεν, καὶ ὡς ἐκ τῶν καθηκόντων μας ὡς βουλευτῶν καὶ ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης τῆς ἐπικρατείας, διότι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν δύναται νὰ παραγνωρίσῃ, ὅτι, ἐὰν λήξῃ ἡ σύνοδος αὕτη ἄνευ τῆς ἐπιψηφίσεως προϋπολογισμοῦ, ἡ θέσις τοῦ Κράτους εἶναι ἀνώμαλος. Τὸ ἀνώμαλον τοῦτο ἐπιβάλλει, ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἔργων ἡμῶν, σκέψεις τινάς. Ταύτας τὰς σκέψεις προεκαλέσαμεν καὶ ἡμεῖς παρὰ τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ θεωρήσῃ, ὅτι πρόκλησις τοιούτων σκέψεων, ἐπιβαλλομένη ἐκ τοῦ συμφέροντος τοῦ Κράτους, δύναται οὐδαμῶς νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀπειλή· ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς σχετιζομένη κατ’ οὐδὲν πρὸς τὴν χρῆσιν δικαιωμάτων τοῦ στέμματος, περὶ τοῦ ὁποίου στέμματος οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ποιῆται λόγον ἐνταῦθα κεχωρισμένως ἀπὸ τῆς κυβερνήσεως. Εἰς πάντα ἐπιτρέπεται νὰ ποιῆται λόγον περὶ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ καθάπτηται αὐτῆς, ὅσον ἂν θέλῃ, νὰ ἐπικρίνῃ τὴν χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ στέμματος, τὴν ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως διαπραττομένην· ἀλλ’ ὀφείλει πάντοτε ἐπιμελέστατα νὰ διακρίνῃ τὰ δικαιώματα τοῦ στέμματος ἀπὸ τῶν δικαιωμάτων τῆς κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ τῆς διαχειρίσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ στέμματος ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως, καὶ ὀφείλει πάντοτε νὰ φρονῇ καὶ νὰ δεικνύῃ διὰ τῶν λόγων του, ὅτι ἔχει τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ στέμμα τὰ δικαιώματα αὐτοῦ εἰς οὐδένα ἐνεχυρίασε καὶ εἰς οὐδένα δύναται νὰ ἐνεχυριάσῃ.

§157Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι τῷ ὄντι παράδοξον, καθ’ ὃν χρόνον συζητοῦμεν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, καθ’ ὃν χρόνον ὀλίγαι ἡμέραι ἀκόμη ἐργασίας ὑπολείπονται, νὰ παρεκτρεπώμεθα ὁμιλοῦντες καὶ συζητοῦντες ποτὲ μὲν περὶ τῆς συμβάσεως περὶ κατασκευῆς θωρηκτῶν, ποτὲ δὲ περὶ τῶν σκοπῶν, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις ἔχει, ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν ἤθελε προφθάσει νὰ ψηφίσῃ τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ νὰ δίδωμεν ἀφορμὰς εἰς ἀτελευτήτους συζητήσεις καὶ νὰ ῥίπτωμεν ὑπαινιγμοὺς, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὸ κοινοβούλιον οὔτε νὰ λέγωνται, οὔτε νὰ ἀκούωνται. Ἀλλὰ τῶν ἀτόπων τούτων αἰτία εἶναι ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν, ὅτε ἦτο ἀντιπολίτευσις, οὐδέποτε ἠθέλησε νὰ περιορίσῃ ἑαυτὴν εἰς τὴν τάξιν τῶν συζητήσεων, καὶ πάντοτε κατὰ τὰς συζητήσεις ἀνέμιξεν ἀλλότρια ζητήματα. Καὶ σήμερον ἔτι, ἐνῷ ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, δὲν ἔφερεν ἐν τῷ μέσῳ τὸ περὶ τῆς συμβάσεως, ἥτις ἐγένετο ὑπὸ τοῦ κ. Μπούμπουλη περὶ θωρηκτῶν, προκαλοῦσα κατ’ ἀνάγκην τὴν ἀντιπολίτευσιν νὰ σταματήσῃ, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ μὴ ἀφήσῃ τὸ δημόσιον φρόνημα ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῶν διαβολῶν; Καὶ ἐνῷ πρόκειται νὰ οἰκονομήσωμεν μετὰ πάσης φειδοῦς τὸν ὑπόλοιπον χρόνον, ἐνῷ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἀπέχει τῶν συζητήσεων, ὅσον εἶναι δυνατὸν, ἐνῷ αὐτὸς ἐγὼ σιωπῶ πρὸ ἡμερῶν ἐνταῦθα, καὶ μόνον λαμβάνω τὸν λόγον διὰ νὰ μὴ παραλείψω τὸ καθῆκόν μου, ἔρχεται πάλιν ἡ Κυβέρνησις καὶ μᾶς παρενείρει τὸν λόγον περὶ τῆς περιπτώσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελε λήξει ἡ σύνοδος ἄνευ προϋπολογισμοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐλάλησε καὶ ἄλλοτε. Καὶ τίς ἀμφιβάλλει, κύριε Πρόεδρε, ὅτι κατὰ τὴν Βουλευτικὴν σύνοδον πρέπει νὰ ψηφίζηται ὁ προϋπολογισμός, καὶ πρέπει νὰ ψηφίζωνται τὰ νομοσχέδια τὰ συντελοῦντα εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ προϋπολογισμοῦ; καὶ εἴχομεν ἀνάγκην νὰ μᾶς δώσουν μαθήματα συνταγματικῶν ὑποχρεώσεων ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο αἴτιοι τῆς καταναλώσεως παντὸς τοῦ χρόνου τῆς συνόδου ταύτης διὰ τῆς ἀπεραντολογίας, τὴν ὁποίαν εἰσήγαγον εἰς τὸ κοινοβούλιον; Καὶ εἴχομεν ἀνάγκην νὰ μᾶς διδάξωσι τὴν συνταγματικὴν αὐτὴν ὑποχρέωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προκληθέντες ὑπὸ τοῦ Βουλευτοῦ Μεσσήνης προχθὲς, ἠρνοῦντο νὰ συμπράξωσι διὰ νὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν συντελούντων εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ προϋπολογισμοῦ νομοσχεδίων, καὶ μᾶς ἀπησχόλουν μὲ συζητήσεις νομοσχεδίων περὶ πολιτικῶν γεωμετρῶν, καὶ περὶ καταλύσεως στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων καὶ περὶ δενδροφθορῶν, ἀναγκάζοντες ἡμᾶς ἢ νὰ σιωπήσωμεν, ἀφίνοντες νὰ ψηφίζωνται ἀσυζητήτως τὰ ἀκατέργαστα ἐκεῖνα νομοθετικὰ δοκίμια, διὰ νὰ μὴ παρασταθῶμεν παρ’ αὐτῶν αἴτιοι ἀπωλείας τοῦ χρόνου, ἢ νὰ ἀφήσωμεν νὰ ἀναγραφῶσιν ἐν τοῖς νομοσχεδίοις ἐκείνοις διατάξεις, οἵα ἦτο ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἤθελεν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιβάλλῃ πρόστιμον 500 δραχμῶν εἰς τὸν δήμαρχον, ἢ νὰ ἀφήσωμεν νὰ περιβληθῇ ὁ ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν δι’ ἐξουσίας, ἡ ὁποία ἤθελε παραλύσει πᾶσαν δημοτικὴν ὕπαρξιν καὶ ἀρχήν; Δὲν μᾶς ἔθηκαν εἰς τὸ δίλημμα ἢ νὰ σιωπήσωμεν, καὶ νὰ γείνουν νόμοι τοῦ Κράτους τοιαῦται διατάξεις, ἢ νὰ διακόπτωμεν τὴν σιωπὴν καὶ νὰ κατηγορηθῶμεν, ὅτι γινόμεθα αἴτιοι τῆς ἀπωλείας τοῦ χρόνου; Πρέπει νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ θέμα. Ὁ ἡγούμενος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἤλεγξε τὸν Βουλευτὴν ἐκ Μεσσήνης ὡς περιπεσόντα εἰς ἀντιφάσεις. Ἐθλίβην, κύριε Πρόεδρε, ὅταν εἶδον ἄνθρωπον τοσοῦτον ἐπιφανῆ, ὡς ὁ βουλευτὴς Μεσσήνης, νὰ ἐλέγχηται, ὅτι κατὰ τὸ 1868 ὑπέγραψε διακήρυξιν πρὸς τὸν ἑλληνικὸν λαὸν, τὴν ὁποίαν, ὡς ὡμολόγησε σήμερον ὁ ἡγέτης τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος τότε ἦτο φίλος καὶ ὀπαδὸς τοῦ βουλευτοῦ Μεσσήνης, εἶχε γράψει αὐτὸς αὐταῖς χερσὶ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, ὁ δὲ βουλευτὴς Μεσσήνης εἶχε τὴν ἀθωότητα νὰ δώσῃ τὴν ὑπογραφήν του, καὶ σήμερον ὁ βουλευτὴς Μεσσήνης καταγγέλλεται, ὅτι λησμονεῖ τὰς ἐπαγγελίας, τὰς ὁποίας ἔδωκε τότε εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαὸν, λησμονεῖ τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἀνεκοίνωσε τότε περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ὀργανώσωμεν τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις, καὶ ἀντικρούει τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἄλλο παρὰ αὐταὶ αὗται αἱ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς τῆς Ἑλλάδος δοθεῖσαι κατὰ τὸ 1868 παρὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἐπαγγελίαι, τὰς ὁποίας περιεῖχεν ἡ προκήρυξις ἡ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους γραφεῖσα ὑπὸ τῆς χειρὸς τοῦ κ. Τρικούπη, ὀπαδοῦ τότε τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ὑπογραφεῖσα δὲ ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Ἐγνώρισα τὸν χαρακτῆρα τοῦ Βουλευτοῦ Μεσσήνης, καὶ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἡ καταγγελλομένη ἀντίφασις τοῦ κ. Κουμουνδούρου δὲν μοὶ ἔκαμε τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ὁ ἡγούμενος τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως νὰ παραγάγῃ. Γνωρίζω τὴν εὐκολίαν, διὰ τῆς ὁποίας τίθησι τὴν ἑαυτοῦ ὑπογραφὴν ἐπὶ ἐγγράφων γραφέντων ὑπὸ ὀπαδῶν του, ἀναλογίζομαι δὲ καὶ τὸ πολιτικὸν κέρδος, τὸ ὁποῖον, τῇ εἰσηγήσει τοῦ τότε ὀπαδοῦ του, τοῦ Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, ἤλπισε τότε, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀντλήσῃ ὑπογράφων καὶ ἀποστέλλων τὴν διακήρυξιν ταύτην. Τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο ἔδιδεν εἰς τὸν λαὸν ἐλπίδας, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ὑποχρέωσις ἤθελεν ἐκλείψει ἢ ἤθελεν ἐλαττωθῆ, ὅτι τὸ σῶμα τῶν ἐθελοντῶν ἤθελεν ἀναλάβει τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους, καὶ αἱ εἰδήσεις αὗται ἔμελλον νὰ ἦναι λίαν εὐάρεστοι εἰς τοὺς ἐκλογεῖς Ἕλληνας. Ὑπεγράφετο δὲ ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἡ προκήρυξις ἐκείνη κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, αἵτινες ἐπρόκειτο νὰ διεξαχθῶσιν ἀπὸ τὴν χεῖρα τὴν στιβαρὰν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος δὲν ὑπάρχει πλέον ἐν τῇ ζωῇ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὁ ὀπαδὸς τότε τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἐξήρχοντο ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐξήρχοντο προσβλέποντες εἰς τὴν καταφορὰν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος διεδέχθη τότε τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, καὶ ἦσαν βέβαιοι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἤθελε τοὺς εὕρει ἡ τύχη, ἡ ὁποία τοὺς εὗρεν. Ἐν τῇ ἀπελπισίᾳ λοιπὸν, ἐν ᾗ διετέλουν ἑκάτερος ἐν τῷ πόθῳ νὰ διασωθῶσιν, ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀντλήσῃ πολιτικὸν κέρδος ὁ μὲν συντάσσων, ὁ δὲ ὑπογράφων τὸ ἔγγραφον τῆς προκηρύξεως ἐκείνης, τὸ ὁποῖον σήμερον προσάγει ὁ εἷς ἵνα καταγγείλῃ τὸν ἕτερον. Ἀλλὰ τί νὰ εἴπω περὶ τοῦ ἡγουμένου τῆς παρούσης κυβερνήσεως; τί νὰ εἴπω περὶ τῶν ἀντιφάσεων, τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς ἡγούμενος τῆς κυβερνήσεως ἀπειράκις μᾶς προέβαλε; Δὲν τὸν ἠκούσατε τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ σᾶς λέγῃ, ὅτι ἡ ἐν τῇ Ἀνατολῇ πάλη θέλει εἶσθαι προσεχεστάτη; Δὲν τὸν ἠκούσατε νὰ σᾶς λέγῃ, ὅτι τὸ πρωτόκολλον 13 θέλει ἐκτελεσθῆ ταχέως, καὶ νὰ ὁμολογῇ, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν βασίλειον πρέπει νὰ ὀργανώσῃ τὰς κατὰ ξηρὰν στρατιωτικὰς δυνάμεις του, πρέπει νὰ παρασκευασθῇ κατὰ θάλασσαν, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ἡ προσεχεστάτη αὕτη πάλη ἐν τῇ Ἀνατολῇ θέλει προαγάγει, ἢ τὰς ὁποίας ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου 13 θέλει ἐπιφέρει; Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, κατέχων ὅλα τὰ μυστήρια τοῦ Κράτους, δυνάμενος δὲ νὰ ἔχῃ πληροφορίας αὐθεντικὰς ἐκ τῶν πέριξ τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου μερῶν, σᾶς δίδει εἰδήσεις σήμερον πιστευτάς. Ἀλλὰ τί ἔλεγε προχθὲς ὁ ἡγούμενος αὐτὸς τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως, ὅταν ἀναβὰς τὸ βῆμα εἶπεν, ὅτι ὅσα Σᾶς εἶπεν ὡς ἀντιπολιτευόμενος, Σᾶς τὰ ἐπικυροῖ ὡς κυβερνήτης; Ὅταν Σᾶς ἔλεγεν, ὅτι, καθὼς ἀντιπολιτευόμενος τυγχάνων ἐβεβαίου, ὅτι ἀπέχομεν λεύγας ἀκόμη ἀπὸ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν θέλει προτεθῆ ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου, ὅτι οὐ μόνον δὲν προεχωρήσαμεν, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν ἠδυνήθημεν νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἄλφα, οὕτω καὶ ὡς κυβερνήτης, ἐρευνήσας τὸ ἀρχεῖον τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐπικυροῖ καὶ βεβαιοῖ; Σήμερον δὲ εἶπεν, ὅτι προσεχῶς θὰ ἐκτελεσθῇ.

§158ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό.

§159ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διακοπὰς δὲν δέχομαι.

§160ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι δὲν εἶπον αὐτό.

§161ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ σᾶς εἶπεν, ὅτι ὅσα ἔλεγεν ὡς ἀντιπολίτευσις, τὰ βεβαιοῖ ὡς κυβέρνησις. Καὶ σᾶς ἔλεγε μετὰ κόμπου ἀναξίου σπουδαίου ἀνδρὸς, ὅταν ἦτο ἀντιπολίτευσις, ὅτι εἶχεν ἀκριβεῖς καὶ αὐθεντικὰς πληροφορίας, καὶ σᾶς ἐβεβαίου τότε αὐτὸς, ὁ ἡγούμενος τοῦ πολυαριθμοτέρου κόμματος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι εἶχεν ἀνταποκρίσεις, καὶ ἐμάνθανεν ὅσα διέτρεχον περὶ τοῦ ἑλληνικοῦ ζητήματος, ἐνῷ ἐψωμοζήτει κοινὰς εἰδήσεις εἰς τὴν θύραν μιᾶς ἐν Ἀθήναις πρεσβείας. Καὶ σήμερον λέγει, ὅτι εἶναι λίαν πιθανὴ ἡ προσεχὴς ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου 13, καὶ ὅτι εἶναι προσεχεστάτη ἡ πάλη ἐν τῇ Ἀνατολῇ! Δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ ἡγούμενος τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ὡς κυβερνήτης ἀκόμη προχθὲς σᾶς ἔλεγεν, ὅτι μία καὶ μόνη πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἐν Ἑλλάδι γνώμη, ἀξία ὑποστηρίξεως ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ γνώμη τοῦ βουλευτοῦ Παρνασσίδος, ἥτις εἶχε τότε ἀποκτήσει τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλ’ ἥτις τάχιστα ἔμελλε νὰ ἀποκτήσῃ τὴν παμψηφίαν; Καὶ ἡ γνώμη τοῦ βουλευτοῦ Παρνασσίδος, εἶναι γνώμη πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐν Ἀγγλίᾳ ἤθελον ὀνομάσει τὴν πολιτικὴν τῆς Μαγκεστριακῆς σχολῆς, ἐν Ἑλλάδι ὅμως τυγχάνων τὴν ὀνομάζω τραπεζιτικήν. Καὶ σᾶς εἶπον, ὅτι ἡ τραπεζιτικὴ αὕτη πολιτικὴ ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἔθνους, καὶ ἐντὸς ὀλίγου ἡ πλειονοψηφία θέλει μετατραπῆ εἰς παμψηφίαν. Καὶ ὁ κ. πρόεδρος τῆς παρούσης κυβερνήσεως δὲν ἐδίστασε νὰ σπεύσῃ δρομαίως εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Κεχαγιᾶ· καὶ σπεύδων νὰ μεταβῇ εἰς τὰς τάξεις αὐτῆς, κατεσκεύασε τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ. Τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ εἰς πᾶν κράτος εἶναι τὸ πολιτικώτερον τῶν νομοσχεδίων. Καὶ παρ’ ἡμῖν, καὶ ἰδίως κατὰ τὴν παροῦσαν ὥραν, τὸ νομοσχέδιον, περὶ οὗ συζητοῦμεν, καὶ τὸ νομοσχέδιον τὸ συγγενὲς αὐτῷ περὶ τροπολογίας τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, εἶναι τὰ πολιτικώτερα τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην προεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλήν. Ὅταν ἐπιθυμῶσι νὰ μάθωσι, ποία τις εἶναι ἡ πολιτικὴ κράτους τινὸς, ποῖοι εἶναι οἱ σκοποὶ, τοὺς ὁποίους τὸ κράτος τοῦτο ἐπιζητεῖ ἢ ἐπαγγέλλεται, προσφεύγουσιν εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ὀργανισμοὺς αὐτοῦ, ἀναλύουσι τὰς κεφαλαιώδεις διατάξεις αὐτῶν, καὶ ἀνευρίσκουσι καὶ τοὺς σκοποὺς, τοὺς ὁποίους προτίθεται, καὶ τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας σκοπεῖ δι’ αὐτοῦ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὸ κράτος. Ὑμεῖς, βουλευταὶ Ἕλληνες, καὶ οἱ ἐκτὸς τοῦ περιβόλου τούτου πολῖται τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου, καὶ οἱ ἐκτὸς τῶν ὁρίων τοῦ βασιλείου ὁμόφυλοι ἡμῶν γνωρίζουσι κάλλιον παντὸς ἄλλου ποίας πολιτικὰς ἀνάγκας ἔχει τὸ κράτος, καὶ ποίους σκοποὺς εἶναι κεκλημένον ὑπὸ τῆς ἱστορίας καὶ ὑπὸ τῶν παραδόσεων αὐτοῦ νὰ ἐπιτελέσῃ. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ προσφύγωσιν εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ διὰ νὰ ἀναζητήσωσι τοὺς σκοποὺς καὶ τὰς πολιτικὰς ἀνάγκας τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου, πρέπει ἀντιθέτως νὰ ἐξετάσωσι καὶ νὰ ἴδωσιν, ἐὰν αἱ πολιτικαὶ ἀνάγκαι καὶ οἱ σκοποὶ τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου θεραπεύωνται καὶ ἐξυπηρετῶνται διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, τὸ ὁποῖον προέβαλεν ἡ παροῦσα κυβέρνησις. Ἀλλὰ διατί νὰ ἐξετάσωμεν τὸ νομοσχέδιον, καὶ νὰ ἴδωμεν ποίους καλύπτει σκοποὺς, ὅταν ἔχωμεν τὴν ὁμολογίαν καὶ τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς παρούσης κυβερνήσεως; Ὁ ἡγούμενος αὐτῆς σᾶς εἶπεν, ὅτι μία εἶναι ἡ γνώμη τοῦ ἔθνους, ἡ ἠρέμα καὶ ἥσυχος παρασκευή· σᾶς ἐξήγησε δὲ συγχρόνως, ὅτι ἡ ἠρέμα καὶ ἥσυχος στρατιωτικὴ παρασκευὴ τῆς χώρας δέον νὰ γένηται, ἀφοῦ ἀποκτήσωμεν τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐπιχειρήσωμεν τὴν παρασκευὴν ταύτην εἰμὴ διὰ τῶν περισσευμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Σᾶς ἐξήγησε, λέγω, συγχρόνως ὁ ἡγούμενος τῆς παρούσης κυβερνήσεως, ἐκθειάσας τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς χώρας, ὅτι τὸ μέλλον αὐτῆς ἤρτηται ἐκ τῶν ναυτικῶν παρασκευῶν, ἀλλὰ σᾶς εἶπεν, ὅτι καὶ τὰς μελέτας περὶ ναυτικῶν παρασκευῶν πρέπει νὰ ἀναβάλωμεν διὰ νὰ ἐπιδιώξωμεν, ἀφοῦ ἀποκτήσωμεν τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ διὰ τῶν περισσευμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Διὰ ποῖον πλέον λόγον, διατί νὰ ἀναζητήσωμεν πλέον εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, ἂν δι’ αὐτοῦ θεραπεύωνται αἱ πολιτικαὶ ἀνάγκαι τοῦ κράτους, ἐὰν ἐξυπηρετῶνται οἱ πολιτικοὶ σκοποὶ αὐτοῦ; Καὶ μετὰ τοῦτο παραπονεῖται ὁ ἡγούμενος τῆς παρούσης κυβερνήσεως, ὅτι ἠδικήσαμεν αὐτὸν ἰσχυρισθέντες, ὅτι ζητεῖ νὰ ἀφοπλίσῃ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὅτι ζητεῖ νὰ παραλύσῃ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ κράτους, ἀντὶ νὰ ἐκτείνῃ αὐτάς. Καὶ ἠδύνατο νὰ ὑπολάβῃ τις, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἐγένετο θῦμα συκοφαντίας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ἐξετοξεύσαμεν ἀσπλάγχνως κατ’ αὐτοῦ! Καὶ μήπως δὲν σᾶς εἶπε ποία εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἡ παροῦσα κυβέρνησις σκοπεῖ ν’ ἀκολουθήσῃ; Δὲν ἐνθυμεῖσθε τὰς καθημερινὰς ἐκείνας ἐκδρομὰς, τὰς ὁποίας κατὰ τοῦ παρελθόντος ὑπουργείου ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὡς ἡγούμενος πολυαρίθμου μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ εἷς τῶν συνεταίρων αὐτοῦ, ὁ βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου, καθ’ ἡμέραν ἐποιοῦντο αἰτιώμενοι τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου ὡς ἀκολουθοῦντος πολιτικὴν ἐπαμφοτερίζουσαν, ὡς μὴ ἀναπεταννύοντος τὴν σημαίαν πολιτικῆς ἀποκλειστικῆς καὶ ἐκπεφρασμένης, ὡς μὴ προσαρτῶντος τὴν Ἑλλάδα ὄπισθεν ὑπουργείου τινὸς μεγάλης τινὸς δυνάμεως; Δὲν ἐκατηγόρησαν τοὺς ἐν Βερολίνῳ ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλλάδος, διατί νὰ μὴ ἀνακράξωσι τὸ Δόξα σοι ὁ Θεός, ὅτι ἀπέκτησαν τὴν ὑπόσχεσιν τῶν διοικητικῶν μεταῤῥυθμίσεων; Δὲν ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἔφθασαν εἰς τοσοῦτον τόλμης, ὥστε, ὅταν ἐξετόξευσαν τὰς αἰτιάσεις ἐκείνας, ἐλησμόνησαν, ὅτι τέλος πάντων ὑπάρχουσιν ὅρια, τὰ ὁποῖα διαγράφει ἡ ἠθικὴ, καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑπερβαίνῃ τις, ὅταν αἰτιᾶται ἄλλων μέχρι τῆς συκοφαντίας; Ποῖοι ἦσαν οἱ ὀνειδισμοὶ καὶ αἱ αἰτιάσεις κατὰ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος ἐν Βερολίνῳ; Διατί νὰ μὴ περιορισθῇ ἀρκούμενος εἰς διοικητικὰς μεταῤῥυθμίσεις, ἀλλ’ ἐζήτησε καὶ τὴν ἕνωσιν τῆς Ἠπείρου, τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Κρήτης; Ποῖοι ἦταν οἱ ὀνειδισμοὶ καὶ αἱ αἰτιάσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως; Διατί νὰ μὴ προσκολληθῇ εἰς μίαν ξενικὴν πολιτικὴν ἀποκλειστικῶς καὶ τυφλῶς. Καὶ μᾶς ᾐτιάθησαν, διότι δὲν ἀνεκηρύξαμεν, ὅτι ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς δὲν ἔχομεν τὴν ἐξουσίαν νὰ σκεπτώμεθα περὶ τοῦ τόπου, περὶ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος ἡμῶν, ἀλλ’ ἀνακηρύσσομεν ἑαυτοὺς ὑποχρέους νὰ ἀκολουθήσωμεν τὰς σκέψεις μιᾶς ξενικῆς πολιτικῆς· ὅτι ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς δὲν ἔχομεν τὴν ἐξουσίαν νὰ συζητῶμεν περὶ τῶν μέσων, δι’ ὧν θέλομεν δυνηθῆ νὰ διασώσωμεν τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἐρωτῶμεν τὴν ξενικὴν πολιτικὴν, διὰ νὰ μᾶς διδάσκῃ ποῖα ἐκείνη νομίζει ὅτι εἶναι τὰ μέσα ταῦτα, καὶ ὑποτασσόμενοι νὰ ἐκτελῶμεν τυφλῶς τὴν διδασκαλίαν αὐτῆς. Καὶ μοῦ ᾐτιάθησαν, διότι δὲν μετῆλθον τὴν ἀνούσιον ταύτην πολιτικήν. Καὶ διατί ἠτιῶντο ἡμῶν; Διότι, κ. Πρόεδρε, αὐτοὶ ἀπεφάσισαν νὰ μετέλθωσι τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς μετήλθομεν. Μᾶς ᾐτιάθησαν ὡς ἀκολουθοῦντας πολιτικὴν ἐπαμφοτερίζουσαν, διότι αὐτοὶ εἰσὶν ἀποφασισμένοι νὰ ἀκολουθήσωσιν ἀποκλειστικῶς καὶ ἄνευ ἐξετάσεως μίαν καὶ μόνην ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἐμέμφθησαν ἡμῶν, ὅτι δὲν ἠρκέσθημεν εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν διοικητικῶν μεταῤῥυθμίσεων, καὶ εἰς ἐκεῖνο τὸ ἀπαίσιον δίδαγμα, τοῦ «μάθε νὰ ἔχῃς ὑπομονήν», διότι εἰσὶν ἀποφασισμένοι νὰ ἀκολουθήσωσι τὸ ἅρμα τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, καὶ νὰ ὑποτάξωσι τὰς ἀποφάσεις καὶ τὰς σκέψεις αὐτῶν εἰς τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Δὲν θέλω νὰ ἐπικρίνω τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς μεγάλης καὶ ἐνδόξου χώρας, τὴν ὁποίαν μοὶ ὑπέδειξεν ὁ ἡγούμενος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, οὐδὲ γνωρίζω τί ἤθελον πράξει, ἐὰν ἤμην ἄγγλος. Ὁ ἀγγλικὸς λαὸς ἐξέδωκεν ἤδη τὴν ἐτυμηγορίαν του ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶμαι ἕλλην, χρεωστῶ νὰ ὁμολογήσω ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, νὰ διαδηλώσω, ὅτι ἡ μόνη πολιτική, ἣν, ὡς ἕλλην, ὤφειλον νὰ ἀκολουθήσω, ἦτο ἡ ἑλληνικὴ πολιτική, καὶ οὐδεμία ξενικὴ πολιτική. Διὰ τοῦτο οὐδέποτε ἐνόμισα, ὅτι ἐπέτρεπον τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου νὰ προσκολληθῶσιν εἰς ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν ξενικὴν πολιτικήν. Καὶ δὲν ἠρκέσθησαν, κύριε Πρόεδρε, νὰ δώσωσι τὴν διαβεβαίωσιν εἰς ἐκείνους, τῶν ὁποίων τὴν πολιτικὴν ὑπόσχονται καὶ προτίθενται νὰ ἀκολουθήσωσιν, ἀλλ’ ὑποπτεύοντες ὅτι θέλουσιν εὑρεῖ αὐτοὺς δυσπίστους, ἐνόμισαν, ὅτι ἔχουσιν ἀνάγκην νὰ σύρωσιν ὄπισθεν αὐτῶν καὶ τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος, καὶ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου ὁ ἡγούμενος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως μίαν τῶν ἡμερῶν σᾶς εἶπεν: Ἐννοήσατε καλῶς, ἂν ψηφοφορήσητε τὰ κυβερνητικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σᾶς προβάλλομεν, ψηφοφορεῖτε καὶ ἀποδέχεσθε τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἡμῶν. Βεβαίως ἐκεῖνοι, πρὸς τοὺς ὁποίους ἔμελλε ν’ ἀποταθῇ, καὶ ἐνώπιον τῶν ὁποίων ἔμελλε νὰ ἀπαγγείλῃ τὸ πολιτικόν του πρόγραμμα, πιστεύω, ἐκεῖνοι ἤθελον ἐκπλαγῆ, ἀκούοντες ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ ὁμολογίαν καὶ ὑπόσχεσιν τοιαύτην, ἀσυμβίβαστον πρὸς τὴν ἐθνικότητά του, ἤθελον συλλογισθῆ, ὅτι πέντε ἀτόμων ὑπόσχεσις οὐδεμίαν ἔχει ἀξίαν, ὅσον καὶ ἂν ταῦτα ἐλησμόνησαν τὴν ἑαυτῶν ἰδιότητα, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησαν νὰ σύρωσιν ὄπισθεν αὐτῶν καὶ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Καὶ ἐξ πόθου νὰ ἄρωσι πάντα δισταγμὸν, πᾶσαν ὑπόνοιαν, ἐνέκριναν νὰ παρασκευάσωσι καὶ ἓν ἐνέχυρον, καὶ νὰ παραδώσωσιν εἰς τὰς χεῖρας ἐκείνων τὸ ἐνέχυρον τοῦτο ἦτο ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς, ὅστις τυγχάνει ὑπὸ συζήτησιν. Διὰ τοῦ ἐνεχύρου τούτου ἔδιδον τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ τὸ μέλλον ὑπόσχεται νὰ μὴ μεριμνήσῃ εἰμὴ περὶ τῆς γεωργίας αὑτῆς, περὶ τῆς βιομηχανίας, θέλει δὲ διατρέφεσθαι μὲ τὴν ἐλπίδα νὰ ἀποκτήσῃ τὸ εὐμενὲς μειδίαμα τοῦ εὐγενοῦς λόρδου, ὅστις προΐστατο τοῦ ὑπουργείου τῆς περικλεοῦς ἐκείνης χώρας, ὅταν ἐκεῖνος νομίσῃ, ὅτι ἐπῆλθε τέλος πάντων ὁ ἀπώτατος ἐκεῖνος αἰὼν, τὸν ὁποῖον περικλείει τὸ δίδαγμα τοῦ εὐγενοῦς λόρδου «μάθε νὰ ὑπομένῃς.» Τῷ ὄντι, κ. Πρόεδρε, στεροῦμαι χαρακτηρισμοῦ, ἵνα ἀποδώσω εἰς τὴν τακτικὴν ταύτην, καὶ δὲν ἠξεύρω, ἂν ὁ χαρακτηρισμὸς, τὸν ὁποῖον εἰς αὐτὴν θέλει δώσει ἡ γραφὶς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι γράψει τὴν σύγχρονον ἱστορίαν, δὲν θέλει ἐμποιήσει φρίκην εἰς τὸν ἀναγνώστην. Ἀλλὰ τέλος πάντων νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ σταματήσωσιν εἰς τὸν δρόμον, τὸν ὁποῖον ἀκολουθοῦσι. Τέλος πάντων ἡ ἐτυμηγορία τοῦ μεγάλου Ἀγγλικοῦ ἔθνους ἔφερεν εἰς τὴν ἀρχὴν τοὺς Οὐΐγγους, οἱ ὁποῖοι ἐπαγγέλλονται ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ὅλως ἀντίθετον πρὸς ἐκείνην, ἣν περὶ τῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Ἀνατολῆς οἱ προκάτοχοι αὐτῶν εἶχον ἀναγράψει. Καιρὸς νὰ σκεφθῶσιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη πλέον τοῦ ἐνεχύρου, τὸ ὁποῖον μᾶς ζητοῦσι, δὲν εἶναι ἀνάγκη τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ· ἐξ ἐναντίας, ἂν ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμός, τὸν ὁποῖον μᾶς καλοῦσι νὰ ψηφίσωμεν, δὲν ἐπαρκῇ, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τοὺς σκοπούς, τοὺς ὁποίους ἡ θεία πρόνοια ἐπεφύλαξε διὰ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος καὶ ἐνετείλατο, ἵνα ἐπιτελέσῃ ποτε, θέλουσιν ὑπόσχει μεγίστην εὐθύνην κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς προσεχεστάτης ἐκείνης πάλης, ἀφ’ οὗ ταύτην οὐδ’ ἐλπίζεται νά ἀποτρέψῃ, οὐδὲ προσπαθεῖ νὰ ὑποθάλψῃ ἡ ἐπὶ τὴν κυβέρνησιν τῆς Ἀγγλίας ἀναβιβασθεῖσα διὰ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν πολιτική. Ἡ Ἑλλὰς θέλει εὑρεθῆ εἰς τὴν ἰδίαν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθη κατὰ τὸ 1877. Καὶ ἂν κατὰ τὸ 1877 ἐξεφράσθη γνώμη τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, διαδηλωθεῖσα ἐπανειλημμένως περὶ ἐκτάκτων παρασκευῶν, καὶ ἂν πρὸς πραγματοποίησιν τῶν ἐκτάκτων τούτων παρασκευῶν, προσεφύγομεν εἰς τοὺς ἐκτάκτους ἐφέδρους, τὴν ἐπινόησιν ταύτην τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη, ἵνα θεραπεύσωμεν προχείρως τὴν ἔλλειψιν παντὸς εἴδους στρατοῦ διὰ τοῦ ἐπινοήματος τῶν ἐκτάκτων ἐφέδρων, δὲν ἠξεύρω εἰς ποίαν ἐπινόησιν θέλομεν κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην προσφύγει, διὰ νὰ πλάσωμεν ἄνδρας στρατιώτας, καὶ διὰ νὰ συνθέσωμεν δι’ αὐτῶν στρατόν. Καὶ δὲν ἠξεύρω, ἂν τὸ ἐπινόημα ἐκεῖνο εἶχεν ἢ θέλει ἔχει τὰς ἀρετάς, τὰς ὁποίας τὰ πρὸς κατασκευὴν στρατοῦ μέτρα δέον νὰ ἔχωσι. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσω ταῦτα, τὰ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα νὰ προΐδωμεν, καὶ ἂς ἑλκύσω τὴν προσοχὴν ὑμῶν εἰς τὸ συμβεβηκὸς, τὸ ὁποῖον ἵσταται πρὸ ἡμῶν, εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου 13. Ὅσον ἀσεβεῖς διάνοιαι καὶ ἂν παρέστησαν τὸ πρωτόκολλον 13 ὡς ἔγγραφον μὴ σπουδαῖον καὶ ἀνάξιον προσοχῆς, ὅσον τὰ κομματικὰ πάθη καὶ αἱ προσωπικαὶ ἀντιζηλίαι ἠθέλησαν νὰ διαστρέψωσι τὸ πρᾶγμα, καὶ νὰ ἐλαττώσωσι τὴν ἀξίαν συμβεβηκότος, τὸ ὁποῖον θέλει ἀποτελέσει σταθμὸν ἐν τῇ ἱστορίᾳ, τὸ πρωτόκολον 13, ἐὰν δὲν ἐγένετο μέχρι τοῦδε ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι θέλει γείνει διὰ νὰ αἰσθανθῶσι τὸ ἐρύθημα ἐπὶ τῶν παρειῶν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔλεγον πρό τινων ἡμερῶν εἰς τὸ οὖς τῶν οἰκείων των, ὅτι δὲν εὗρον ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ἐξωτερικὸν ζήτημα, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι προχθὲς καὶ μέχρι τῆς σήμερον σᾶς ἔλεγον, ὅτι δὲν ἐφθάσαμεν ἔτι εἰς τὸ ἄλφα, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σήμερον, λησμονοῦντες πάσας ταύτας τὰς διαδόσεις των, σᾶς λέγουσιν ἄλλα. Τὸ πρωτόκολλον 13 θέλει ἐκτελεσθῆ· ἔχει ἐγγύησιν τὴν πλειονοψηφίαν, ἥτις ἀντὶ τῆς παμψηφίας θέλει κανονίσει τὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου· ἔχει ἐγγύησιν τὴν ἄρσιν τῶν δισταγμῶν καὶ περιπλοκῶν, τὰς ὁποίας ἡ παρελθοῦσα πολιτικὴ κατάστασις ἐν μεγάλῃ καὶ περιδόξῳ ἐπικρατείᾳ παρενέβαλεν εἰς τὴν πρόοδον τῆς ὑποθέσεως, ἑπομένως θέλει ἐκτελεσθῆ. Ἀλλ’ ἀφοῦ θέλει ἔλθει ἡ στιγμὴ τῆς ἐκτελέσεώς του, ἐὰν ψηφίσητε τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν τοῦτον, κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν θέλομεν κληθῆ νὰ καταλάβωμεν τὰς χώρας ἐκείνας, καὶ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὰ πρόσωπα καὶ τὴν περιουσίαν τῶν κατοικούντων ἐν αὐταῖς, τότε θέλομεν τεθῆ εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας, καὶ νὰ ζητήσωμεν καιρὸν, ὅπως ἑτοιμασθῶμεν, ἵνα καταλάβωμεν τὰς χώρας καὶ ἀποκαταστήσωμεν τὴν ἀσφάλειαν τῶν προσώπων καὶ τῆς περιουσίας αὐτῶν. Θέλομεν παραστήσει τὸ περίεργον φαινόμενον εἰς τὴν Ἀνατολὴν, ὅτι, ἐὰν κατὰ τὸ 1878, πλανηθέντες εἰς τοὺς ὑπολογισμούς, διότι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ προΐδωμεν τὰς ἀντιδράσεις, αἵτινες ἐπεφάνησαν εἰς τὴν πρόοδον τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ἐνομίζομεν, ὅτι ἠθέλομεν ἰδεῖ ἐπερχομένην τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου καὶ ἐπεψηφίσαμεν τὸν προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, δι’ οὗ ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν στρατόν τινα κατὰ τὰ 1879, σήμερον, ἐνῷ εἴμεθα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου, ἐνῷ μετ’ ὀλίγον πιθανὸν νὰ ἴδωμεν μετατρεπόμενον τὸ ἐνδεικτικὸν ὕφος τοῦ πρωτοκόλλου εἰς ἐπιτακτικὸν, καὶ νὰ προσκληθῶμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ κατὰ τὰ 1880, ψηφίζομεν ὀργανισμὸν στρατιωτικὸν, ὁ ὁποῖος ἀφοπλίζει τὴν Ἑλλάδα, καὶ παραλύει τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις αὐτῆς. Ἐὰν, κ. πρόεδρε, εἰς ἄλλους καιροὺς, ὅτε ἀκόμη ἔζη ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν ἄλλη γενεὰ, ἡ ὁποία δὲν εἶχε λάβει τὸν καιρὸν, ἵνα θωρακισθῇ διὰ τῆς ἐπιστήμης, καὶ νὰ περιβληθῇ διὰ τῶν γνώσεων τῆς ἱστορίας, ἐὰν συνέβαινον παραπλήσια πράγματα, ἤθελεν ὑπάρχει δικαιολόγησίς τις. Σήμερον ὅμως ἄνθρωποι φέροντες τὰ ἐφόδια τῆς ἐπιστήμης, ἔρχονται νὰ πολιτεύωνται, ὡς πολιτεύονται, καὶ νὰ μὴ ἔχωσιν ἄλλο κίνητρον εἰμὴ τὴν φιλαρχίαν, ὑπὸ ταύτης δ’ ἐλαυνόμενοι νὰ τολμῶσι τὰ πάντα, καὶ τὰ μὴ τολμώμενα· λυποῦμαι, διότι βλέπω, ὅτι ἀφαιρεῖται ἡ ἐλπὶς τῆς βελτιώσεως, τὴν ὁποίαν ἡ πρόοδος τοῦ χρόνου ἐπηγγέλλετο. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους οὐ μόνον δὲν δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ καὶ τὸ συγγενὲς αὐτῷ περὶ τροποποιήσεως τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, ἀλλ’ εἶμαι ἀποφασισμένος νὰ δώσω μέλαιναν ψῆφον. Ὀφείλω δὲ νὰ παρακαλέσω τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους νὰ σκεφθῶσιν ὡρίμως, νὰ ἐξετάσωσι τὰς περιστάσεις τοῦ τόπου, καὶ νὰ δειλιάσωσι πρὸ τοῦ βάρους τῆς εὐθύνης, διὰ τῆς ὁποίας ἡ ψῆφος αὐτῶν θέλει τοὺς περιβάλει.

§162ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς, ὅστις ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ἐτροποποιήθη, εἶναι ἀλληλένδετος πρὸς τὸν στρατολογικὸν νόμον. Ἐγὼ θεωρῶ τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον προσωρινώτατον, καθότι πολλαὶ εἰδικαὶ διατάξεις αὐτοῦ καταστρέφουσι τὸ σύνολον. Εἶμαι, ὡς γνωρίζετε, ὑπὲρ τῆς μακροχρονίου θητείας, καθότι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελῶ μέρος τοῦ στρατοῦ, καὶ γνωρίζω, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν καλοὺς στρατιώτας καὶ καλοὺς ὑπαξιωματικοὺς ἐν διαστήματι 1 ἢ καὶ 2 ἐτῶν. Εἶμαι καὶ κατὰ τῆς προσκλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν, διότι οὗτοι θὰ φέρωσι μεγάλας δυσχερείας, ὧν τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦναι δυσάρεστα. Δὲν μὲ ἐμποδίζει τίποτε νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου· νομίζω, ὅτι οἱ ξένοι ἀξιωματικοὶ θὰ ἦναι ἀνίκανοι, ὅπως ἔλθωσιν· ἱκανοὶ δὲν θὰ ἔλθωσι. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, θὰ ψηφίσω κατὰ τοῦ προτεινομένου νομοσχεδίου.

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν ἀρχήν.

§164ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 173· 94 εἶπον ναί, 79 ὄχι. Ἄρα ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀρχήν. (Χειροκροτήματα ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις.) Λύεται ἡ συνεδρίασις, ὥρᾳ 8½ μ. μ.