1880.03.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 85

τῆς 6 Μαρτίου 1880.

(Πέμπτη.)

Ὥρα 2 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὁ ἐν τῇ Θράκῃ ἀμυνόμενος Ἑλληνισμὸς, κατὰ τῶν ἐπιδρομῶν, ὅσας γνωρίζετε, ὑπέστη κατ’ αὐτὰς τὰς ἡμέρας δεινὸν τραῦμα. Τὸ Γυμνάσιον τῆς Ἀνδριανουπόλεως, εἰς ὃ φοιτῶσι 300 νέοι Ἕλληνες, ἐπυρπολήθη, οἱ δὲ μαθηταὶ εὑρίσκονται ἐν ὑπαίθρῳ. Τὸ ἐκεῖ Γένος δὲν ἔχει ἐπαρκῆ τὰ μέσα, ὅπως ἀνιδρύσῃ τὸ καταστραφὲν Γυμνάσιον. Ὁ Πατριάρχης καὶ οἱ ἄλλοι ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἕλληνες ἤρξαντο συνεισφορῶν ὑπὲρ ἐπανιδρύσεως τοῦ Γυμνασίου. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως θέλει συστήσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐκ τοῦ ποσοῦ, ὅπερ εἶναι προωρισμένον διὰ τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον γνωρίζετε, ὁρισθῶσι μερικαὶ χιλιάδες δραχμῶν ὡς συνεισφορὰ διὰ τὴν ἀνέγερσιν τοῦ εἰρημένου Γυμνασίου.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§3ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§4ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν.) Ἡ εἴδησις τοῦ ἐμπρησμοῦ τοῦ ἐν Ἀνδριανουπόλει Γυμνασίου περιῆλθεν ἤδη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Τὸ ἵδρυμα τοῦτο βεβαίως ἐξεπλήρου οὐσιώδη ἐκπολιτιστικὴν ἐντολὴν ἐν τῇ πρωτευούσῃ τῆς Θράκης. Δὲν θέλω λείψει νὰ προκαλέσω τὴν μέριμναν τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἐπέλθῃ ἀρωγὸς καὶ ἐπίκουρος πρὸς ἀνίδρυσιν ἐκ νέου τοῦ καταστήματος τούτου.

§5Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, πυρκαϊὰν εἴπετε, ἢ ἐμπρησμόν; Γνωρίζετε ποῖος ἐνέπρησε τὸ Γυμνάσιον αὐτό;

§6Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Οἱ Σλαῦοι.

§7Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἦναι πυρκαϊὰ ἢ ἐμπρησμός.

§8Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Ὑποβάλλω πρότασιν νόμου, δι’ ἧς ἀπαγορεύεται εἰς τοὺς ὑπαξιωματικοὺς καὶ ἀξιωματικοὺς νὰ λαμβάνωσιν ὡς ὑπηρέτας τοὺς στρατιώτας.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§10ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἀπηγορεύθη διὰ Βασιλικοῦ διατάγματος ἡ εἰσαγωγὴ βοῶν καὶ βουβάλων καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν προερχομένων ἀκατεργάστων οὐσιῶν, καὶ τοῦτο διότι ὑπῆρχεν ὁ φόβος τοῦ τύφου· ἐπειδὴ ὅμως ὁ τύφος ἐξέλιπεν ἤδη, παρακαλῶ νὰ ἐπιτραπῇ ἡ εἰσαγωγή. Ἂν δὲ δὲν ἦναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ, διότι ἡ Κυβέρνησις ἔχει τυχὸν τὴν ἀντίθετον ἰδέαν, τότε τοὐλάχιστον νὰ ἐπιτραπῇ ὅ,τι ἐπετράπη ἤδη διὰ τὴν Σῦρον καὶ τὴν Κέρκυραν, δι’ ὅλον τὸ Κράτος, δηλαδὴ νὰ καθαρίζωνται δι’ ἀσβέστου τὰ δέρματα. Ὑποβάλλω καὶ ἀναφορὰν πολλῶν ἐγκρίτων ἐμπόρων τοῦ Πειραιῶς, διὰ τῆς ὁποίας κακίζουσι τὴν ἀπὸ 18 Ἰουλίου 1879 ἐγκύκλιον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, δι’ ἧς ὑποχρεοῦνται παρὰ τὸν νόμον νὰ παρουσιάζωσιν οἱ ἀποταμιευταὶ ἀξιοχρέους ἐγγυητὰς, ὡς παράνομον, καὶ ζητοῦσι τὴν ἀνάκλησιν αὐτῆς. Παρακαλοῦσι δὲ συγχρόνως κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τῶν τελωνιακῶν διατάξεων, ὅπου ἡ διάταξις αὕτη πρόκειται νὰ νομοθετηθῇ, νὰ μὴ νομοθετηθῇ. Παρακαλῶ νὰ τυπωθῇ, ἐπιφυλάττομαι δὲ νὰ λάβω τὸν λόγον.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Ζαΐμης ἔχει τὸν λόγον.

§12ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν εἶχον σκοπὸν, κύριοι, νὰ δευτερολογήσω, διότι δὲν ἐπεθύμουν νὰ παρατείνω τὸν κάματον τῆς Βουλῆς καὶ διότι δὲν ἐθεώρουν ἀναγκαῖον τοῦτο· ἀλλ’ αἱ δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, μὲ ὑποχρεώνουσι νὰ λάβω τὸν λόγον. Θέλω προσπαθήσει νὰ μὴ παρατείνω τὸν κάματον ὑμῶν, οὐδὲ νὰ ἐξαντλήσω τὴν ὑπομονήν σας δι’ ἐκτεταμένης συζητήσεως· αἱ ἐπὶ τόσας ἡμέρας παραταθεῖσαι συζητήσεις, ἂν δὲν ἐπήνεγκον θετικόν τι καλὸν ὑπὲρ τοῦ τόπου, ὠφέλησαν ὅμως κατὰ τοῦτο, ὅτι ἐποδηγέτησαν ἡμᾶς εἰς τὴν δήλωσιν τῶν σκοπῶν καὶ τῶν προθέσεων ἑκάστου· τοῦτο, κατὰ τὴν γνώμην μου, θέλει συντελέσει τὰ μέγιστα εἰς τὴν διευκρίνισιν τῆς θέσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἐν συνόλῳ καὶ κατὰ μέρος, καὶ τοῦτο ἤδη ἐξεπλήρωσαν τρία ἔντιμα μέλη, ἀνήκοντα εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν. Ἀνῆλθον δὲ πρὸς τοῦτο ἐπὶ τὸ βῆμα, διότι ἐπιθυμῶ νὰ διευκρινίσω τὴν θέσιν μου, καὶ ἐπιθυμῶ νὰ δώσω ἐξηγήσεις περὶ τῆς σημασίας τῆς ψήφου μου, ἂν πρόκηται νὰ προκληθῇ ψηφοφορία Παρῆλθον, κύριοι, 20 σχεδὸν ἡμέραι ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ πιθανώτατα, ἂν ὄχι βεβαίως, ἐλησμονήσατε πολλοὶ τί τότε εἶπον. Ὁμιλήσας κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, ἐζήτησα τὴν καθιέρωσιν οἰκονομιῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἐπολέμησα δὲ ἰδίως τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον εἶχε καταθέσει πρὸ καιροῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν· εἶπον δὲ, ὅτι, ἐπιζητῶν οἰκονομίας, θέλω ἀπόσχει πάσης πολιτικῆς προτάσεως. Κατὰ τὴν παρατεταμένην ὅμως συζήτησιν, ἥτις ἔλαβε χώραν, ἀπεδείχθησαν δύω τινά· πρῶτον, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐμμένει εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ, ἐνῷ ἐγὼ, πολεμῶν αὐτὸν, ἐπρότεινα τὴν ἐπὶ τὸ ἔτος τοῦτο ἐξακολούθησιν τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ 1879, διὰ τῆς διατηρήσεως τῶν στελεχῶν αὐτοῦ, διὰ τῆς καταργήσεως θέσεών τινων πολυτελείας, καὶ διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῆς δυνάμεως τῶν ἀνδρῶν μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου, ὅπερ ἠδύνατο νὰ παρουσιάσῃ 2.000,000 δραχμῶν οἰκονομίαν. Δεύτερον, τὸ Ὑπουργεῖον δὲν ἀπεδέξατο οὐδὲ ἄλλας οἰκονομίας, τὰς ὁποίας ἐπρότεινα, ὁ δὲ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργείου, δικαιολογῶν τὴν γνώμην του, εἶπεν, ὅτι τὸ μὲν Ὑπουργεῖον ὑποτάσσει τὴν οἰκονομίαν εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, ἐγὼ δὲ τοὐναντίον ὑποτάσσω εἰς τὴν οἰκονομίαν τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην. Ἀκολούθως, κύριοι, θέλω ἐξετάσει ἂν ᾖ καὶ ἀκριβὲς, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς ὑποτάσσει τὴν οἰκονομίαν εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, διότι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ αὐτῷ δὲν βλέπω οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐπικρατοῦσαν, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγον θέλω ἔλθει εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ὅθεν ἡ συζήτησις ἀπέδειξεν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς σημεῖον ἀντίθετον πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ διὰ τοῦτο, ἂν προκληθῇ ψηφοφορία, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ψηφίσω κατὰ τοῦ Ὑπουργείου· ἀλλὰ ψηφοφορῶν κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, δὲν πράττω τοῦτο ὠθούμενος ὑπὸ παθῶν ἀγρίων καὶ ἀκρατήτων κατ’ αὐτοῦ, οὐδὲ διότι θεωρῶ τοὺς Ὑπουργοὺς προδώσαντας τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα· ἐπιθυμῶ τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Ὑπουργείου ἀπὸ τῆς ἐξουσίας, ἵνα καθιερωθῇ ἡ ἀρχὴ τῶν οἰκονομιῶν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ θεωρῶ ὡς τὴν σανίδα τῆς σωτηρίας καὶ διὰ τὸ παρὸν καὶ διὰ τὸ μέλλον τοῦ τόπου· ἀλλὰ διὰ τῆς ψήφου μου ταύτης, κύριοι, δὲν καταδεικνύω, ὅτι ἀποδέχομαι τὰ πολλαπλὰ σχεδιαγραφήματα, κατὰ τὸν κύριον Οἰκονόμου, τὰ ὁποῖα ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· διατηρῶ ἀκεραίας τὰς γνώμας μου καὶ περὶ τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ περὶ τῶν οἰκονομιῶν, ἃς ἐπρότεινα, καὶ περὶ τοῦ μὴ προσήκοντος ἤδη καὶ καταλλήλου χρόνου πρὸς μεταῤῥύθμισιν φορολογικῶν συστημάτων. Ἀναγνωρίσας τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπιβολῆς φόρων, ἀπεδέχθην μέ τινα τροποποίησιν τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου. Ἤθελον προτιμήσει, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε κατὰ παρελθοῦσάν τινα Σύνοδον, ἤθελον προτιμήσει φόρους ἐπιβαρύνοντας τὰς εὐπόρους τάξεις τῆς κοινωνίας, οὐχὶ δὲ τὴν γεωργικὴν καὶ τὴν ἐργατικὴν, καὶ κατὰ τοῦτο διατελῶ ἐν συμφωνίᾳ πρὸς τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου ἐκ Καλαβρύτων κ. Οἰκονόμου, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος, ὅτι, καὶ ψηφίζοντες τὰ νομοσχέδια ταῦτα, θέλομεν φθάσει εἰς τὴν ἀνάγκην βραδύτερον νὰ καταφύγωμεν καὶ εἰς τοὺς πόρους τούτους, διότι τὸ ἔλλειμμα εἶναι μέγα. Ψηφίζων λοιπὸν κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, δὲν ἐγκαταλείπω παντάπασι τὰς γνώμας μου, οὐδὲ δύναμαι ν’ ἀποδεχθῶ ἄλλας τὰς ὁποίας ἀποκρούω, οὐδὲ δι’ οὐδένα λόγον δύναμαι νὰ ἐκποιήσω εἰς οὐδένα καὶ ὑπὲρ οὐδενὸς τὰς πεποιθήσεις μου καὶ τὰς γνώμας μου, αἵτινες ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐδημιουργήθησαν ἀναπαλλοτρίωτοι· οὐδὲ, κύριοι, ὁ Ποντίφιξ τῆς Ῥώμης ἠδύνατο ν’ ἀπαιτήσῃ παρὰ τῶν καθολικῶν τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεώς των, ἐν τῷ περιβόλῳ δὲ τούτῳ καὶ ἐν πλήρει συνταγματικῇ μεσημβρίᾳ οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ io sono papa. Ἀφίνων λοιπὸν τὸν Ποντίφικα τῆς Ῥώμης κατὰ μέρος, ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τοὺς λόγους, δι’ οὓς δὲν συμφωνῶ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δὲν δύναται νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν κρατοῦσαν ἰδέαν τῆς ὑποταγῆς τῆς οἰκονομίας εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην. Τοῦτο, κύριοι, δὲν εἶναι ἀκριβές. Ἠρεύνησα τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ἐξήτασα λεπτομερέστατα, ἀλλ’ οὐδαμοῦ εὗρον, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ προεδρεύει ἡ ἰδέα αὕτη· ἐν τῷ προϋπολογισμῷ παρετήρησα μόνον, ὅτι προεδρεύει ἡ τάσις πρὸς δαπάνας κατ’ ἐπίδειξιν καὶ κατ’ ἐπίφασιν· δὲν εἶδον, κύριοι, σᾶς ὁμολογῶ ἐν πεποιθήσει, δὲν εἶδον τὴν ἀρχὴν τῶν προπαρασκευῶν, πρὸς τὴν ὁποίαν μετὰ κατανύξεως μᾶς ἐξώρκισε κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ ἐμμείνωμεν· ἐπεκαλέσθη τὴν πίστιν, μᾶς παρώτρυνε νὰ ἔχωμεν πίστιν, διότι «ἡ πίστις,» εἶπε, κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον, «σέσωκέ σε». Ἀλλὰ δύναταί τις ν’ ἀντιτάξῃ εἰς τὸν εὐφραδῆ ῥήτορα καὶ ἕτερον λόγιον τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ ἰδίως κατὰ τὰς ἁγίας ταύτας ἡμέρας· ἠδύνατο νὰ εἴπῃ τις πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι τὸ Εὐαγγέλιον λέγει, ὅτι «ἡ ἀλήθεια σώσει ἡμᾶς», καὶ ἡ ἀλήθεια, κύριοι, θὰ μᾶς σώσῃ· ἡ δὲ ἀλήθεια εἶναι, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δὲν προΐσταται ἡ ἰδέα αὕτη τῆς ὑποταγῆς τῆς οἰκονομίας ὑπὸ τὴν πολιτικήν. Εἶδον, ἠρεύνησα, ἐβασάνισα, ἐξήτασα τὸν προϋπολογισμόν, ἵνα πεισθῶ, ἐὰν τῷ ὄντι ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος περιέχῃ τὴν ἀρχὴν ταύτην, ἂν ὁ προϋπολογισμὸς ἔχῃ ἀφετηρίαν τινὰ προπαρασκευῆς· καὶ ἐπειδὴ ὁ λόγος περὶ προπαρασκευῶν, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω μίαν ἀλήθειαν, ἥτις ἐσχηματίσθη ἐν τῇ συνειδήσει μου μετὰ τὰς ἐκτεταμένας ταύτας συζητήσεις. Ἐκτὸς, κύριοι, τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ τῆς Αἰγιαλείας, ὑποστηρίξαντος νευρικῶς ἤδη παρασκευὰς, οὐδεὶς ἄλλος ἠσπάσθη διὰ τὸ ἔτος τοῦτο τὴν ἀρχὴν τῶν παρασκευῶν. Τὸ Ὑπουργεῖον δὲν τὴν περιέλαβεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ του· ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἓν καὶ μόνον κεφάλαιον δύναται νὰ δείξῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε κατὰ διάνοιαν παρασκευήν τινα, μόνον τὸ κεφάλαιον τὸ ὁριζόμενον διὰ κατασκευὴν τῆς δεξαμενῆς, οὐδὲν ὅμως ἕτερον μέρος τοῦ προϋπολογισμοῦ σᾶς ἀποδεικνύει τοῦτο. Ἠδυνάμην νὰ πιστεύσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποταγῆς τῆς οἰκονομίας ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, ἂν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ εὕρισκον ἀναγεγραμμένα ποσὰ 20 ἢ 30 ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ δὲν τ’ ἀνέγραψαν, καλῶς ποιοῦντες, διότι καὶ ἂν ἀνέγραφον ἔξοδα 30 ἢ 20 ἑκατομμυρίων, ἔπρεπε καὶ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων νὰ καταδείξουν τοὺς πόρους, ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἤθελε βεβαίως διστάσει νὰ ἀναγράψῃ ποσὸν 30,000,000 ὑπὸ τὸ κεφάλαιον δραστικότης καὶ ἐνέργεια τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, πρὸς τὸν ὁποῖον μᾶς παρέπεμψεν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐξετάζων λοιπὸν τὸν προϋπολογισμόν, οὐδαμοῦ εὑρίσκω ἐπικρατοῦσαν τὴν ἀρχὴν τῶν παρασκευῶν· ἀλλὰ τὸ Ὑπουργεῖον νομίζει, ὅτι ἀφετηρία τῶν παρασκευῶν εἶναι ἡ προσθήκη 56 ἀξιωματικῶν. Ἂν νομίζῃ, ὅτι προπαρασκευὰς ἀποτελοῦσιν οἱ 3 συνταγματάρχαι τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν, ἂν νομίζῃ, ὅτι παρασκευὰς ἀποτελεῖ ὁ διορισμὸς λοχαγοῦ τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν ὡς διεκπεραιωτοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἢ νομίζῃ, ὅτι ἡ ἐν τῷ ὀργανισμῷ τοῦ στρατοῦ ἀναγραφὴ δαπάνης διὰ τοὺς σιδηροδρόμους λόγῳ ἐκδρομῆς τῶν στρατευμάτων εἰς τόπον, ἔνθα οὐδὲ ὁ ἡμίονος δύναται νὰ κινηθῇ, ἂν τὸ ὑπουργεῖον νομίζῃ, ὅτι ναυτικαὶ παρασκευαὶ ἀποτελοῦνται ἐκ τῆς δαπάνης 200,000 δραχμῶν πρὸς ἀποσκευὴν πλοίου ἐκ λευκοσιδήρου, τὸ ὑπουργεῖον πλανᾶται. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν ἐκτὸς τῆς δεξαμενῆς οὐδὲν ἄλλο διδόμενον, ἵνα μὲ πείσῃ, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον διὰ τὸ ἔτος τοῦτο ἠσπάσθη τὴν ἀρχὴν τῶν παρασκευῶν. Ἀλλὰ, καὶ οἱ ὀπαδοὶ τῆς ἠρέμα παρασκευῆς ἐπιθυμοῦν ἤδη ν’ ἀρχίσωσιν αἱ παρασκευαί, ἤτοι ἀσπάζονται τὴν ἀρχὴν τῶν παρασκευῶν ἀπὸ τῆς σήμερον; μετὰ θάῤῥους σᾶς λέγω ὄχι, διότι αὐτοὶ τὸ εἶπον. Οἱ ὀπαδοὶ τῆς ἠρέμα παρασκευῆς σᾶς εἶπον νὰ μιμηθῆτε τὴν Γαλλίαν, καὶ ὡς ἡ Γαλλία δὲν ἐσκέφθη περὶ παρασκευῶν πρὶν καταστήσῃ τὸ ἰσοζύγιον τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων της, καὶ σεῖς, σᾶς εἶπον, τότε μόνον πρέπει νὰ σκεφθῆτε περὶ παρασκευῶν, ὅτε κατασταθῇ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἀλλ’ ἐπήνεγκον διὰ τῶν γνωμῶν των τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ; βεβαίως ὄχι, δὲν τὸ ἐπήνεγκον, διότι ἀναγνωρίσαντες τὸ ἔλλειμμα λίαν ὑπερβολικὸν, 14 ἢ 17 ἑκατομμύρια, σᾶς ἐπρότειναν μόνον φόρους 3 ἑκατομμύρια, ὥστε τὸ ἔλλειμμα, κατὰ τοὺς ὀπαδοὺς τῆς ἠρέμα παρασκευῆς, μένει χαῖνον κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο· ἑπομένως καὶ οὗτοι δὲν εἶναι σύμφωνοι περὶ παρασκευῆς καὶ ἀναβάλλουν αὐτὰς δι’ ἄλλην καταλληλοτέραν ἐποχήν. Διὰ τοῦτο δὲν τοὺς κατηγορῶ, θέλω μόνον ν’ ἀποδείξω τὸ γεγονὸς, ὅτι καὶ τὸ ὑπουργεῖον καὶ τὸ ἰσχυρότερον μέρος τῆς ἀντιπολιτεύσεως συναντῶνται ἐπὶ τὸ αὐτὸ σημεῖον. Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, μὴ ἀνήκων οὔτε εἰς τὸ ἕν, οὔτε εἰς τὸ ἄλλο μέρος, τί σᾶς εἶπον καθ’ ὅλην αὐτὴν τὴν σύνοδον; σᾶς εἶπον, ὅτι σήμερον δὲν εἶναι καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν οὔτε περὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, οὔτε περὶ τῶν ἠρέμα· σᾶς εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ ἐπαναφέρωμεν τὸ ἰσοζύγιον τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα, πρέπει νὰ ἀναμείνωμεν τὸ τέλος τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, καὶ τότε δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους. Ὁ λόγος μὲ ἔφερεν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα· ὁμολογῶ, ὅτι εἶμαι σύμφωνος μετ’ ἐκείνων, οἵτινες ὑπεστήριξαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς, καίτοι μικρὰ χώρα, πρέπει νὰ ἔχῃ ἐξωτερικήν τινα πολιτικὴν, διότι φρονῶ, ὅτι, ὅσον μικρὸν καὶ ἂν ἦναι ἓν Κράτος, ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ἡ δὲ Ἑλλὰς, καὶ ἕνεκα τῆς τοπογραφικῆς θέσεώς της, καὶ ἕνεκα τῆς ἱστορίας της, ἡ ὁποία κατέχει μεγαλείτερον χῶρον παρ’ ὅσον ἡ Ἑλλὰς, κατέχει ἐν τῷ γεωγραφικῷ χάρτῃ, ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἔχῃ ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ δὲν νομίζω, ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι σήμερον τοιαῦται, ὥστε νὰ διαγραφῇ ἀπὸ τοῦ Κοινοβουλίου ἢ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος· αἱ περιστάσεις εἶναι τοσοῦτον κρίσιμοι, τοσοῦτον ἀκροσφαλεῖς, ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἶναι τοσοῦτον λεπτή, ὥστε διαγραφὴ ὡρισμένης πολιτικῆς, ἀντὶ νὰ ὠφελήσῃ τὴν Ἑλλάδα, δύναται νὰ βλάψῃ τὰ ὕψιστα συμφέροντα αὑτῆς, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, ἀπέχω ἀπὸ πάσης περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς μελέτης· ἀλλὰ σᾶς εἶπον, ὅτι πρέπει ν’ ἀναμείνωμεν οὐ μόνον νὰ ἐπανέλθῃ ἡ στιγμὴ, καθ’ ἣν θὰ κατασταθῇ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀναμείνωμεν καὶ τὸ τέλος τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, διὰ νὰ σκεφθῶμεν περὶ παρασκευῶν. Καὶ ὡς πρὸς τὸ πέρας τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος δὲν φρονῶ, ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τὸ Ω, ἀλλὰ δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες νομίζουν, ὅτι δὲν εἰσήλθομεν εἰς τὸ Α. Κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα ἔκαμεν ἐσχάτως βήματα ταχύτατα πρὸς τὴν λύσιν του· καὶ δὲν εἶναι μὲν ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ ὁρίσωμεν τὸν χρόνον τῆς περαιώσεως αὐτοῦ, ἀλλ’ ὅσον βραδεῖαν καὶ ἂν ὑποθέσωμεν αὐτὴν, πιστεύω, ὅτι κατὰ τὸ προσεχὲς ἔτος θὰ ἦναι τελειωμένον· ἔχομεν λοιπὸν καιρὸν νὰ ἀναμείνωμεν, διὰ νὰ σκεφθῶμεν περὶ παρασκευῶν. Ἀλλ’ ἐνῷ ἐγὼ ὑποστηρίζω τοῦτο, φρονῶ, ὅτι τὰ ἐκτεθέντα καὶ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ παρὰ τῶν ἄλλων ἀντιπολιτευομένων, φρονῶ ὅτι ταῦτα δεικνύουσιν, ὅτι πάντες διατελοῦμεν ἔχοντες τὴν αὐτὴν γνώμην. Ἄν τινὲς νομίζουν, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι τὸ πρῶτον βῆμα πρὸς τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τοῦ ἔθνους, δὲν ἔχουσιν ἄδικον· εἶμαι ἐντελῶς σύμφωνος μαζί των. Ἀλλὰ διὰ νὰ νομοθετηθῇ ὀργανισμὸς στρατιωτικός, δὲν πρέπει ὁ ὀργανισμὸς οὗτος νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον ἡμῶν ὡς θεὸς ἐκ μηχανῆς, ὡς λέγουν· πρέπει νὰ ἦναι προϊόν μακρᾶς μελέτης, προϊόν τῆς ἐπιστήμης, προϊόν τῆς γνώσεως τῶν μέσων τῆς χώρας καὶ τῆς τοπογραφικῆς θέσεως αὐτῆς, καὶ προϊόν τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ γείνῃ ὁ ὀργανισμὸς οὗτος. Πρέπει ὁ μέλλων νὰ καταρτίσῃ ὀργανισμόν τινα, οὐδὲ ν’ ἀντιγράψῃ εὐρωπαϊκόν τινα ὀργανισμόν, οὐδὲ δοκίμιόν τι νὰ ὑποβάλῃ εἰς ἡμᾶς, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχῃ πρὸ πάντων ὑπ’ ὄψιν τοὺς ἐνδεχομένους πολεμίους τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ, διότι ἄλλον ὀργανισμὸν πρέπει νὰ δεχθῆτε, ὅταν ὑποθέσητε, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ εὑρεθῇ ἄντικρυς πρὸς τὸν Γαλλικὸν ἢ τὸν Γερμανικὸν στρατόν, καὶ ἄλλον, ὅταν πιστεύσητε, ὡς πρέπει νὰ πιστεύσητε, ὅτι ὁ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι προωρισμένος νὰ παραταχθῇ εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης πρὸς Γαλλικὸν ἢ εὐρωπαϊκὸν ἐν γένει στρατόν. Βεβαίως λοιπὸν ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι ἔναρξις παρασκευῆς, ἀλλὰ ὀργανισμὸς τοιοῦτος, ὅστις νὰ δύνηται νὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὸν τόπον καὶ τὸν ὁποῖον ν’ ἀποδεχθῇ ὁ τόπος εὐχαρίστως. Ἀλλὰ προσόντα τοιαῦτα δὲν ἀνεῦρον εἰς τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὸ νομοσχέδιον, προσόντα τοιαῦτα δὲν ἀνευρίσκω καὶ εἰς τὸν νεώτερον ὀργανισμόν, ὅστις θέλει νὰ διαιρέσῃ τὸν στρατὸν τῆς Ἑλλάδος εἰς στρατὸν ἀριστοκρατικὸν καὶ μή. Ἐπιθυμῶ νὰ θυσιάζω τὰς ἰδέας μου ὅταν πρόκηται περὶ μικρῶν πραγμάτων· ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ τοῦ στρατοῦ, δὲν πρόκειται περὶ παρωνυχίδος, πρόκειται περὶ τοῦ σπουδαιοτέρου ἐσωτερικοῦ ζητήματος, καὶ διὰ τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ θυσιάσω τὰς πεποιθήσεις μου. Σᾶς εἶπον, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ πρέπει νὰ ᾖναι προϊόν μεγάλης μελέτης, καὶ τοιοῦτον ὀργανισμὸν εἶναι ἀδύνατον νὰ καταρτίσητε σήμερον· ὀργανισμὸς τοιοῦτος δύναται νὰ κατατεθῇ κατὰ τὴν προσεχῆ σύνοδον, ὅταν ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ ἐργασθῇ ἐπιτροπὴ συγκειμένη οὐχὶ μόνον ἐκ στρατιωτικῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ πολιτευομένων. Πρέπει ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐκείνῃ νὰ λάβουν μέρος ἀξιωματικοὶ γηραιοὶ καὶ πεπειραμένοι, πρέπει νὰ λάβωσι μέρος καὶ ἀξιωματικοὶ νεώτεροι, οἱ ὁποῖοι, ἐὰν δὲν ἔλαβον τὴν τύχην νὰ περιβληθῶσι τὸ βάπτισμα τοῦ πυρὸς, διότι περιστάσεις τοιαῦται δὲν παρουσιάσθησαν, ἔλαβον ὅμως τὸ βάπτισμα τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς γνώσεως τῆς χώρας. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη, ἀσχολουμένη οὐχὶ ἐπὶ μίαν ἡμέραν, οὐδὲ ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα, οὐδὲ ἐπὶ ἕνα μῆνα, ἀλλ’ ἐργαζομένη συντόνως, δραστηρίως καὶ μετὰ ζήλου, δύναται νὰ παρασκευάσῃ νομοσχέδιόν τι καὶ τοῦτο νὰ τεθῇ ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν. Ἐπειδὴ δὲ χρόνος τοιοῦτος δὲν ὑπῆρχε καὶ δὲν ὑπάρχει, διὰ τοῦτο ἐπρότεινα ὑμῖν τὴν νομοθέτησιν τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος· ἡ κυβέρνησις ὅμως δὲν ἀποδέχεται τοῦτο, ὡς δὲν ἀποδέχεται οὐδὲ ἄλλας οἰκονομίας, τὰς ὁποίας ἐπρότεινα. Ἀναγκάζομαι λοιπὸν νὰ ψηφίσω κατὰ τῆς κυβερνήσεως· ἀλλὰ ψηφίζων κατ’ αὐτῆς, δὲν ἐννοῶ νὰ δεσμεύσω τὴν ἐλευθερίαν μου, οὔτε εἰς τὸ ἅρμα τῶν βοῶν, οὔτε εἰς τὸ ξῖφος τῶν ἐθελοντῶν. Ψηφίζων κατὰ τῆς κυβερνήσεως, δὲν ἐννοῶ νὰ καταδικάσω τὰς πεποιθήσεις μου εἰς τὴν ποινὴν τῶν διὰ βίου δεσμῶν.

§13ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἰμὶ, κύριοι, ἀντιπολιτευόμενος εἴπερ τις καὶ ἄλλος, καὶ ὅμως διίσταμαι πρὸς τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τοῦ κ. Τρικούπη, λαλήσαντος ἐν ὀνόματι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ διίσταμαι ἐν πολλοῖς. Ἀντιπολιτεύομαι τὸ ἐπικρατοῦν πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἐν Ἑλλάδι κυβερνητικὸν σύστημα τὸ ἀγαγὸν αὐτὴν εἰς ἣν περιῆλθεν οὐχὶ εὐάρεστον κατάστασιν, ἀντιπολιτεύομαι οὐχὶ ἀπὸ τῆς χθὲς, οὐχὶ ἀπὸ τοῦ 1871, οὐχὶ ἀπὸ τοῦ 1875, ἀλλ’ ἕως ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει Βασιλέως Ὄθωνος. Συνεπῶς ἀντετάχθην ἀείποτε κατὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου διοικήσαντος τὴν Ἑλλάδα περισσότερον παντὸς ἄλλου, κατὰ τὸ σύστημα αὐτό. Συνηντήθην δὲ μετ’ αὐτοῦ, ἀποτελοῦντος μέρος τοῦ Ὑπουργείου Κανάρη, μόνον ἐπὶ ἐθνοσυνελεύσεως, καὶ συνηντήθην ἀφοῦ ἅπασαι αἱ προσπάθειαι, ἅς τινας κατεβάλομεν ὁ κ. Ζαΐμης, ὁ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει Χρηστίδης, ἐγὼ καὶ ἄλλοι τῶν πολιτευομένων, ὅπως πείσωμεν τὸν ἀοίδιμον Βούλγαρην νὰ ἀσπασθῇ ἰδέας μᾶλλον πρακτικὰς, μᾶλλον συμβιβαζομένας πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀπέτυχον. Ἡ συνάντησίς μου ἐκείνη μετὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου δὲν ἔβλαψε τὸν τόπον, διότι συνετέλεσεν ἴσως, ὅπως δοθῇ εἰς τὸν τόπον τὸ πολίτευμα, καὶ σωθῇ οὕτως ὁ τόπος ἀπὸ τῆς καταισχύνης ὅτι προέβη εἰς τὴν κατάλυσιν τῆς πρώτης δυναστείας χάριν τῶν ἐλευθεριῶν, καὶ μ’ ὅλον τοῦτο παρέδωκε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν διάθεσιν ἑνὸς ἡγεμόνος, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ οὐδὲν πολίτευμα δεσμεῦον αὐτόν. Δὲν ἔβλαψε τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, διότι μετὰ τὴν συνάντησίν μου ἐκείνην ἤχθη εἰς τὸ πρωθυπουργικὸν ἀξίωμα, ἐμὲ ὅμως ἀντιταχθέντα κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατασταθείσης τότε ἀτιθάσου, ἀντιταχθέντα κατὰ τῆς ἐξουσίας, ἐκδηλωσάσης ἔκτοτε διαθέσεις αὐταρχικὰς, ἐξέθεσεν εἰς τὴν μῆνιν καὶ τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ, καὶ κατεδίκασεν εἰς τὴν πολιτικὴν προγραφήν. Ἐπάλαισα δὲ κατὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου σθεναρῶς κατὰ τὸ 1874, ὅπως ὑπάρξῃ Κυβέρνησις ἰσχυρὰ, διότι ἔκτοτε προέβλεπον καὶ πολὺ πρότερον ἀκόμη τὴν θύελλαν, ἡ ὁποία ἐπρόκειτο νὰ ἐνσκήψῃ εἰς τὴν Ἀνατολήν· ἀντετάχθην κατ’ αὐτοῦ, ὅπως ἀποφύγω τὴν ἐντελῆ πολιτικὴν προγραφήν μου κατὰ τὰς δημοτικὰς ἐκλογὰς καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς βουλευτικάς. Ὅθεν εἰμὶ, ἐπαναλαμβάνω, ἀντιπολιτευόμενος εἴπερ τις καὶ ἄλλος, καὶ ὅμως διΐσταμαι, ἐπαναλαμβάνω, πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Τρικούπη, καθὼς διΐσταμαι πρὸς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πρὸς αὐτὸ ἔτι τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Ζαΐμη. Διιστάμενος δὲ, κύριοι, ὀφείλω κατὰ καθῆκον νὰ δηλώσω κατὰ τὶ διΐσταμαι καὶ διὰ τὶ διΐσταμαι. Διΐσταμαι, κύριοι, καὶ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Ἤμην ὑπὲρ τῶν ἠρέμα παρασκευῶν κατὰ τὸ 1872. Αἰτῶ συγγνώμην, κύριοι, διότι ἐπαναλαμβάνω τὴν σύγχρονον ἱστορίαν, αἰτῶ συγγνώμην ἐὰν ἡ σύγχρονος αὕτη ἱστορία συνδέεται καὶ μετὰ τῆς προσωπικότητός μου. Κατὰ τὸ 1872 προβλέπων καὶ πάλιν τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς, εἰργάσθην ὅπως ἐπέλθῃ ἕνωσις μεταξὺ τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ τοῦ Βούλγαρη· δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ ἐνθυμεῖται καλῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος τὰς προσπαθείας μου ἐκείνας. Βάσις τῶν ἐνεργειῶν μου καὶ ἀφορμὴ ἦτο διότι ἀπὸ τοῦ 1870, μετὰ τὸ πέρας τοῦ γαλλογερμανικοῦ πολέμου, προβλέπων, ὅτι ἡ Ῥωσία ἤθελε ζητήσει τὴν ἱκανοποίησίν της ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ ὅτι κατὰ συνέπειαν ἐπέπρωτο νὰ ἔχωμεν νέα πράγματα ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ὕψωσα τὴν σημαίαν τῶν ἠρέμα προπαρασκευῶν κατὰ τὸ 1874, ὅτε, ὡς προεῖπον, εἰργάσθην εἰς ὑποστήριξιν τοῦ ἀοιδίμου Βούλγαρη, εἰς τὸν ὁποῖον ἀπέδιδον σθένος χαρακτῆρος καὶ ψυχῆς, καὶ ἀνδρικὸν χαρακτῆρα εἰς τὸν ὕπατον βαθμόν. Ὑμεῖς παρεδόθητε τότε ἐντελῶς εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ἐγὼ δὲ δημοσιογραφῶν παρετήρησα ὑμῖν, ὅτι ἀφοῦ προέβητε μέχρι τινὸς εἰς τὴν ἱκανοποίησιν τοῦ νόμου, δὲν ἥρμοζε νὰ προβῆτε περαιτέρω, καὶ ὕψωσα τὴν φωνὴν λέγων στῆτε, καιρὸς ἵνα στρέψητε τὴν προσοχὴν ὑμῶν πρὸς τὰ ὑψηλὰ καθήκοντα τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὸν ἑλληνισμὸν, καιρὸς ἵνα προνοήσητε περὶ τῆς θέσεως εἰς ἣν θὰ εὑρεθῇ ὁ ἑλληνισμὸς, ὅταν θὰ ἐνσκήψῃ ἡ ἐν τῇ Ἀνατολῇ θύελλα, τῆς ὁποίας ἐφαίνοντο ἤδη τὰ πρῶτα νέφη εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα. Ὕψωσα τὴν αὐτὴν σημαίαν, κύριοι, μετὰ ταῦτα ὡς πρόεδρος τοῦ συλλόγου ἡ «Ἀδελφότης». Ἀλλ’ ἡ ἐποχὴ ἐκείνη, κύριοι, παρῆλθεν, ἐπῆλθον γεγονότα τὰ ὁποῖα ἔφερον τὸν ἑλληνισμὸν εἰς τὴν θέσιν, ὥστε ἐὰν τὴν σήμερον μεταβάλῃ πολιτικὴν—ἃ, κύριοι, δὲν θέλω νὰ προβῶ εἰς τὴν ἔκφρασιν πλήρους τῆς ἰδέας μου, ἀλλὰ τὴν ἐννοεῖτε πάντες—ἡ θέσις τοῦ ἑλληνισμοῦ θὰ εἶνε ἀπελπιστική. Φέρομεν τὴν εὐθύνην τῶν θυμάτων τὰ ὁποῖα ἔπεσαν εἰς τὴν Κρήτην, τῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Ἤπειρος, ἡ Θεσσαλία, ἡ Μακεδονία, τῶν διωγμῶν τοὺς ὁποίους ὑφίστανται ἐν Θρᾴκῃ καὶ Βουλγαρίᾳ οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν. Διὰ τῶν ἠρέμα προπαρασκευῶν δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ σώσωμεν τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν τούτους, οὔτε θὰ δυνηθῶμεν ὅταν νέα πράγματα παρουσιασθῶσιν εἰς τὴν Ἀνατολὴν νὰ σώσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ ἐκείνους ἐκ τῆς ἐντελοῦς καταστροφῆς. Ἡ συμμαχία τῶν τριῶν αὐτοκρατόρων ἐξέλιπε, νέαι συμμαχίαι συνήφθησαν. Αἱ συμμαχίαι αὗται βεβαίως συνδέονται οὐχὶ μόνον μετὰ τῶν πραγμάτων τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ τῆς Ἀνατολῆς ὁρῶσι, διότι βάσις τῆς πολιτικῆς τοῦ κόσμου ἀπὸ αἰῶνος εἶναι τὸ λεγόμενον ζήτημα τῆς Ἀνατολῆς. Ἑκατομμύρια στρατοῦ ἔχουσιν αἱ μεγάλαι δυνάμεις, συντάσσεται ἡ Βουλγαρία, συντάσσεται ἡ Σερβία, ἐγείρεται καὶ συντάσσεται ἡ Ἀλβανία, ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸ 1880, μεθ’ ὅλα τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα διεδραματίσθησαν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, θέλετε νὰ ἀσπασθῶμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἠρέμα παρασκευῆς! Κύριοι, βλέπω καὶ πάλιν, ὅτι εἰμὶ μεμονωμένος, καὶ ἔχει δίκαιον ὁ κ. Ζαΐμης εἰπὼν, ὅτι εἰμὶ ὁ μόνος ὅστις ὑπεστήριξα τὰς προπαρασκευὰς, οὐχὶ βεβαίως προπαρασκευὰς χλιαρὰς, ἀλλὰ προπαρασκευὰς ἀνδρικὰς, προπαρασκευὰς αἱ ὁποῖαι ἄγουσιν εἰς πράγματα καὶ ἔργα.

§14ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε σύμφωνος μαζύ μας.

§15ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν πιστεύω νὰ εἶμαι σύμφωνος μετὰ τοῦ Ὑπουργείου, διότι καθ’ ἃ παρετήρησα εἰς τὴν πρώτην ὁμιλίαν μου, τὸ Ὑπουργεῖον θέλει νὰ θεραπεύσῃ καὶ τὴν μίαν πολιτικὴν καὶ τὴν ἄλλην. Τὰ μέσα ἡμῶν δὲν εἶναι τοιαῦτα ὥστε νὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀνταποκριθῶμεν καὶ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τῆς ἐσωτερικῆς βελτιώσεως τοῦ τόπου, καὶ εἰς τὰς μεγάλας ὑποχρεώσεις τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος· λοιπὸν πρέπει ὁριστικῶς, ἀποφασιστικῶς ν’ ἀποκλίνωμεν εἴτε ὑπὲρ τῆς μιᾶς, εἴτε ὑπὲρ τῆς ἄλλης πολιτικῆς. Ἐὰν ἀποκλίνωμεν ὑπὲρ τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν, τότε πολλὰ ἄπειρα κεφάλαια τοῦ προϋπολογισμοῦ πρέπει νὰ κοπῶσιν ἀποτόμως καὶ τὰ πάντα νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὸ ζήτημα τῶν γενναίων, τῶν ἀποφασιστικῶν προπαρασκευῶν. Περιμένετε τὴν λύσιν τοῦ ἐξωτερικοῦ λεγομένου ζητήματος, ἢ μᾶλλον τοῦ ζητήματος τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσαλίας, καὶ τὴν περιμένετε καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δέ. Κύριοι, ἐξ ὑπαρχῆς ἐθεώρησα ὅτι ἡ λύσις τοῦ ζητήματος αὐτοῦ δὲν εἶναι δυνατή. Προκειμένου λόγου περὶ ζητημάτων ἀφορώντων τὴν ἐκχώρησιν χωρῶν σημαντικῶν, τὰ ζητήματα δὲν λύονται ἀλλὰ κόπτονται. Ἐκόπη τὸ ζήτημα τῆς Βοσνίας καὶ τῆς Ἐρζεγοβίνης, ἐκόπη τὸ ζήτημα τῆς Βουλγαρίας, καὶ ἐκόπη διὰ θυσιῶν μεγάλων, διὰ ποταμοῦ αἵματος χυθέντος ὑπὸ τῆς Μεγάλης Ῥωσίας. Ἐκόπη τὸ ζήτημα τοῦ Μαυροβουνίου καὶ ἐκόπη δι’ ἀπείρων θυμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ μικρὸς καὶ ἡρωϊκὸς ἐκεῖνος λαὸς ἄφησεν ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης καὶ διὰ τῆς συνδρομῆς τῆς κραταιᾶς Ῥωσίας. Ἄ, κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς πιστεύετε ὅτι δι’ ἡμᾶς καὶ μόνον θὰ ἐπέλθῃ ἐξαίρεσις, καὶ ὅτι τὸ ἑλληνικὸν λεγόμενον ζήτημα δὲν θὰ κοπῇ, ἀλλὰ θὰ λυθῇ καὶ θὰ λυθῇ διὰ τῶν διαπραγματεύσεων μετὰ τῆς Τουρκίας, ἢ διὰ τῆς ἐπεμβάσεως τῶν μεγάλων δυνάμεων. Ἐὰν ἦτο δυνατὴ τοιαύτη λύσις θὰ ἐπήρχετο διὰ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Βερολινείου συνεδρίου, ἐὰν ἦτο δυνατὴ θὰ ἐπήρχετο διὰ τῶν διαπραγματεύσεων μεταξὺ τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἐπῆλθε· διὰ τί; διότι αἱ δυνάμεις διαφωνοῦσι, διότι ἡ Τουρκία στηριζομένη ἐπ’ αὐτῆς τῆς διαφωνίας ἀντιτάσσεται θὰ ἀντιτάσηται πάντοτε καὶ τοιουτοτρόπως θὰ περιμένετε καὶ θὰ περιμένετε τὴν λύσιν, καὶ θὰ συντρίβεσθε, καὶ θὰ καταστρέφεσθε διὰ τῶν ἠρέμα προπαρασκευῶν ἡμῶν ἐλπίζοντες κενὰς ἐλπίδας, καὶ ἐν τούτοις τὸ ζήτημα δὲν θὰ λύηται. Ἔχετε σήμερον ὑπὲρ τῆς λύσεως δύναμίν τινα τῆς δύσεως ἢ τῆς ἄρκτου, διότι ὁ δυϊσμὸς αὐτὸς εἶνε ὁ δεσπόζων τὴν σήμερον ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Εἴμεθα μικροὶ, εἴμεθα ὅμως ἐν τῷ κέντρῳ τῆς Ἀνατολῆς, καί τοι δ’ ὡς κράτος περιφρονούμεθα σήμερον, δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ μὴ ἀποδίδηται καὶ εἰς ἡμᾶς σημασία τις. Εἴμεθα λοιπὸν εἰς θέσιν τοιαύτην, ὥστε ν’ ἀποκλίνωσιν ὑπὲρ ἡμῶν οἱ τῆς δύσεως, ἀντιστρατεύονται οἱ τῆς ἄρκτου, καὶ ὅταν συμπαθῶσιν οἱ τῆς ἄρκτου ἀντιτάσσονται οἱ τῆς δύσεως. Πῶς λοιπὸν εἶνε δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ λύσις διὰ τοῦ συμβιβαστικοῦ τρόπου; Ἐὰν περιμένετε νὰ γείνῃ ὅ,τι ἔγεινε κατὰ τὸ 1827 νὰ ἔλθουν οἱ στρατοὶ τῆς Γαλλίας καὶ οἱ στόλοι τῶν τριῶν δυνάμεων διὰ νὰ ἀπελευθερώσουν τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Θεσσαλίαν πλανᾶσθε· εἶνε μεγάλη ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο τούτων περιστάσεων. Τότε ἦλθον στρατοὶ διότι ἐμαχόμεθα, διότι ὁ κόσμος ὅλος ἦτο ἀνάστατος ὑπὲρ τοῦ ἑλληνισμοῦ. Σήμερον ὅλος ὁ κόσμος χλευάζει ἡμᾶς, καὶ λέγει ἡμῖν: μάτην τείνετε χεῖρα ἐπαίτου καὶ ζητεῖτε νὰ δοθῶσιν ἡμῖν ἐπαρχίαι ὁλόκληροι, δὲν δίδονται ἐπαρχίαι εἰς ἐπαίτας. Τί εἶπεν ἡμῖν ὁ φιλέλλην Γλάδστων; «μόνον εἰς τοὺς ἔχοντας ξῖφος δίδονται ἐπαρχίαι.» Λοιπὸν, κύριοι, μάτην ἐλπίζετε καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δέ· ἡ λύσις τοῦ ζητήματος διὰ τῆς ἐπεμβάσεως δὲν εἶναι δυνατὴ, ὄχι σήμερον, κύριε ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, οὔτε μετὰ 6 μῆνας, οὔτε μετὰ ἓν ἔτος, οὔτε μετὰ δύο ἔτη, κ. βουλευτὰ ἐκ Μεσολογγίου· τὸ ζήτημα αὐτὸ θὰ μένῃ ἐκκρεμὲς ἀείποτε μέχρις οὗ φθάσῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸ σημεῖον ὥστε νὰ δύναται νὰ τὸ λύσῃ διὰ τοῦ ξίφους, διὰ τῆς σπάθης. Θέλετε νὰ στηρίξητε τὴν πολιτικὴν ὑμῶν τὴν ἐξωτερικὴν ἐπὶ συμμαχιῶν! Ὁποία εἶναι ἡ συμμαχία ἐφ’ ᾗ δύνασθε νὰ ἐλπίσητε; Ἡ μετὰ τῆς ἄρκτου; δὲν πιστεύω νὰ θεωρῆτε ὅτι εἶναι δυνατὴ σήμερον τοιαύτη τις ποτὲ συμμαχία! ἡ ἀντίθεσις εἶναι πλήρης, οἱ Σλαβικοὶ λαοὶ θέλουν νὰ κατέλθουν εἰς τὴν Μεσόγειον, θέλουν νὰ καταλάβουν τὴν Κωνσταντινούπολιν, πᾶσα λοιπὸν τὴν σήμερον συμμαχία μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ῥωσίας εἶναι πρᾶγμα φυσικῶς ἀδύνατον. Ἐλπίζετε ἐπὶ τῇ συμμαχίᾳ, ἐπὶ τῇ ὑποστηρίξει τῆς Ἀγγλίας; λησμονεῖτε ὅτι ἡ Ἀγγλία εἶναι ἡ μεγαλειτέρα Μωαμεθανικὴ αὐτοκρατορία, ὅτι καὶ θέλουσα δὲν δύναται νὰ ἀσπασθῇ, νὰ ὑποστηρίξῃ ἰσχυρῶς τὸν Ἑλληνισμὸν, δὲν δύναται νὰ προέλθῃ εἰς τὴν ἱκανοποίησιν τῶν πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ μόνη ἐλπὶς, ἐπαναλαμβάνω, τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἔτι τὸ δίκαιόν της καὶ αἱ συμπάθειαι τῶν λαῶν, εἶναι ἡ ζωηρὰ πρὸς ἡμᾶς συμπάθεια τοῦ μεγάλου Γαλλικοῦ ἔθνους. Εἰς τὴν Γαλλικὴν ἐπανάστασιν ὀφείλεται τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν παλιγγενεσίας, ἐκ τῆς Γαλλίας θὰ ἐπέλθῃ καὶ πάλιν πνοή τις ἐπιβοηθητικὴ, ἐκεῖθεν δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν χεῖρα ἀρωγόν. Ἀλλὰ τὸ ῥεῦμα αὐτὸ δὲν θὰ εἶναι ποτὲ ἐκ τῶν κυβερνήσεων, διότι ἡ Γαλλικὴ κυβέρνησις τὴν σήμερον ἔχει ἄλλα μεγάλα συμφέροντα πρὸς τὰ ὁποῖα τείνει ὅλην τὴν προσοχήν. Λοιπὸν ἐπὶ τῷ Γαλλικῷ λαῷ δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν καὶ ἐπὶ τοῖς ἄλλοις λαοῖς τῆς Εὐρώπης, διότι τὸν Ἑλληνισμὸν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκαταλείψῃ ὁ Εὐρωπαϊκὸς πολιτισμὸς, ὁ ὁποῖος εἶναι τέκνον τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Ὅταν δὲ διὰ τῶν ἔργων ὁ Ἑλληνισμὸς ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, τότε θὰ εὑρεθῶσιν αἱ συμμαχίαι, αἱ μόναι δυναταὶ εἰς αὐτὸν, αἱ συμμαχίαι τῶν συμπαθειῶν τῶν λαῶν. Οὐδέποτε ἤμην, οὐδέποτε ἔσομαι τῆς πολιτικῆς τοῦ 1872, καὶ λυποῦμαι, ὅτι παρουσιάζονται ὡς θιασῶται αὐτῆς οἱ ἄνθρωποι, οἵτινες τὴν ἐπολέμησαν. Πῶς δὲν ἐνθυμήθησαν τότε τὴν πολιτικὴν αὐτήν; διατί τὴν ἐπολέμησαν εἰς τὰ 1867; διατί τὴν ἐπολέμησαν ζῶντος ἐκείνου ὁ ὁποῖος τὴν ἔπλασε; διατί ἀπηνῶς κατεδίωξαν τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον; Τώρα ἐνθυμοῦνται τὴν πολιτικὴν τοῦ 1872 καὶ τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον; Διατί τὴν πολιτικὴν ἐκείνην δὲν τὴν ἐνθυμήθητε κατὰ τὰ 1878, ὅτε διετάσσετε τὸν στρατὸν νὰ ἐξέλθῃ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης; Ἐγὼ αὐτὸς εἶπον ἡμῖν τότε προφορικῶς, ὅτι ἡ εἰρήνη συνωμολογήθη, ὅτι ἀφοῦ παρέδωκαν οἱ ὀθωμανοὶ τὴν Ἀνδριανούπολιν, τὴν ἱερὰν αὐτῶν πόλιν ἐν Εὐρώπῃ, παρέδωκαν τὰ ὅπλα, καὶ ἡ εἰρήνη εἶναι τετελεσμένη, καὶ ὅμως ἀπεφασίσατε τότε ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ τὴν ἔξοδον τοῦ στρατοῦ.

§16ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ.

§17ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Πάνθ’ ὅσα λέγω, εἶναι ἀληθῆ· διετάξατε τὸν στρατὸν νὰ βαδίσῃ πρὸς τὴν ὁροθετικὴν γραμὴν καὶ μετὰ τὴν ἔξοδον τῶν ἐθελοντῶν εἶχεν ἀποφασισθῆ νὰ ἐξέλθῃ καὶ ὁ στρατός. Νομίζω, κ. Τρικούπη, ὅτι ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλὰ μίαν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ὅτε ἦλθον ὡς ταπεινὸς πρόεδρος τοῦ πτωχοκομείου νὰ ζητήσω πληροφορίας περὶ τοῦ ποῦ εὑρισκόμεθα, ἐὰν μετέβαλεν ἡ Κυβέρνησις πολιτικὴν, ἐὰν πράγματι ἀπεφασίσθη ἡ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ προνοήσω καὶ ἐγὼ διὰ τοὺς 100 πτωχοὺς, διὰ τὴν τροφὴν αὐτῶν. Καὶ τότε μοὶ εἴπατε, κ. Τρικούπη, ὅτι ἐξακολουθεῖ ὁ πόλεμος, καὶ ὅτι κατὰ συνέπειαν δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ λάβωμεν μέρος ἐνεργόν· καὶ ἐγὼ ἀπήντησα: «τώρα, κ. Τρικούπη, τώρα, ἀφοῦ κλείεται ἡ εἰρήνη!» καὶ ὑψώσατε τοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ ἐλάβετε τὴν θέσιν ἀνθρώπου ἐμπνεομένου καὶ μοὶ εἴπατε: «πῶς τολμᾶτε νὰ ὁμιλήσητε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον; δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ εἴπῃ, οὔτε ὅτι ἔκλεισεν εἰρήνη, οὔτε ὅτι ἐξακολουθεῖ ὁ πόλεμος·» καὶ ἐγὼ σᾶς εἶπον: «εἶναι κατόπιν ἑορτῆς, τώρα ἀργὰ ἀποφασίζετε αὐτὸ, ἡ εἰρήνη κλείεται.» Λοιπὸν διατί δὲν ἐνθυμήθητε τὴν πολιτικὴν τοῦ 1872...

§18ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πάντα ταῦτα δὲν εἶναι ἀληθῆ.

§19ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Τρικούπη, μὲ συγχωρεῖτε, δὲν λέγετε τὴν ἀλήθειαν. Δὲν ἔχετε τὴν τόλμην ν’ ἀναδεχθῆτε τὴν εὐθύνην τῶν ὅσων εἴπατε· τὰ γνωρίζουν πολλοὶ ἐκ τῶν ἐν Ἀθήναις, διότι πολλάκις τὰ εἴπατε, ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πλάττουν τοιαῦτα. Θέλετε τὴν πολιτικὴν τοῦ 1872; καὶ εἶναι δυνατὸν ἡ Τουρκία νὰ πιστεύσῃ εἰς τὰς ἐπαγγελίας ὑμῶν, ὅτι τὴν θέλετε εἰλικρινῶς; Τὸ τοιοῦτο πρόγραμμα ἐκτίθησιν ἡμᾶς εἰς τὴν χλεύην τῶν Ὀθωμανῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι λίαν πονηροὶ, καὶ γνωρίζουν νὰ διευθύνουν τὰ τῆς πολιτικῆς πολὺ κάλλιον ἡμῶν, ἐκτίθησιν ἡμᾶς εἰς τὴν χλεύην τῶν Βυζαντινῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦν τοὺς Τούρκους μετὰ περισσοτέρας πίστεως, ἢ αὐτοὶ οἱ Τοῦρκοι. Πολὺ βραδέως ἀποφασίζετε ν’ ἀκολουθήσητε αὐτὴν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν οὐδέποτε θέλω παραδεχθῆ. Κατεδίκασα αὐτὴν ἔκτοτε καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν ἐνθυμεῖται ὁ κ. Φιλήμων ὅτι εἶχον γράψει ἄρθρον δριμύτατον, καταδικάζων αὐτὴν, ὅταν ἐγένετο ἡ ἀνταλλαγὴ τῶν παρασήμων, καὶ δὲν ἠθέλησεν ὁ κ. Φιλήμων νὰ δεχθῇ εἰς τὸν Αἰῶνα. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη εἶναι καταδίκη τοῦ ἑλληνισμοῦ ἄγουσα αὐτὸν εἰς τὴν διαφθοράν. Ἠθέλαμεν καταντήσει δι’ αὐτῆς ἀθλιέστεροι καὶ αὐτῶν τῶν Βυζαντινῶν καὶ εἰς οὐδὲν ἀποτέλεσμα ἤθελεν ὁδηγήσει ἡμᾶς. Ἀλλὰ, θέλετε καὶ δὲν θέλετε, θὰ ἀκολουθήσητε τὴν πολιτικὴν τῶν πατέρων μετὰ τὰ γενόμενα κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, καὶ ἂν δὲν θελήσητε νὰ τὸ κάμητε, θὰ τὸ κάμῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Οὗτος σᾶς ἠνάγκασε νὰ ἀσπασθῆτε τὰς παρασκευὰς καὶ τὴν πολιτικὴν, ἥτις ἠδύνατο νὰ δώσῃ ὕπαρξιν εἰς τὸν Ἑλληνισμόν, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται σήμερον εἰς τὴν θέσιν ἔθνους ψυχοῤῥαγοῦντος. Διίσταμαι, κύριοι, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν. Πρὸ καιροῦ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ τόπος καὶ ἐμφορούμενος ἐκ τῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος ἐξέφρασα, προεκάλεσα μίαν ἐκδήλωσιν ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, ὅπως ῥυθμισθῇ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν θ’ ἀκολουθήσῃ ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἀποφασισθῇ ἡ πολιτικὴ ἐγκαίρως πρὸ τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι ἐὰν ἤθελε συμπέσει καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο, καὶ τὸ πολιτικὸν ζήτημα καὶ ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ ἐπροχώρησε τὸ βουλευτικὸν ἔτος ἦτο ἀδύνατον νὰ ἐπέλθῃ ὁποιαδήποτε σπουδαία μεταβολὴ εἰς τὸ σύνολον τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τί θέλετε σήμερον νὰ κάμητε; Θέλετε ὀργάνωσιν τοῦ στρατοῦ; καὶ πῶς θὰ τὴν κάμητε; Μετὰ 40 ἡμέρας λήγει ἡ Σύνοδος. Θέλετε νέα φορολογικὰ νομοσχέδια; καὶ πῶς θὰ τὰ κάμητε, ἀφοῦ δίδετε εἰς τὴν Βουλὴν τοιαύτην ἀνατροφὴν, ὁποίαν βλέπομεν καθ’ ἑκάστην κατατριβόμενοι εἰς συζητήσεις πολιτικάς; Ποία εἶναι ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία θὰ παρασκευάσῃ τὰ μέσα, ἵνα φέρητε τὸ ἰσοζύγιον; Εἶναι λοιπὸν ὅλα τὰ σχέδιά σας καὶ ὅλαι αἱ προτάσεις σας ἕωλοι καὶ παράκαιροι καὶ δὲν δύνασθε νὰ μεταβάλητε τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Περὶ δὲ τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ ἀρκοῦμαι νὰ εἴπω τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι ὁ ὀργανισμός, τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ ἐπιβάλητε εἰς τὸν τόπον, ἐνδεχόμενον νὰ ἐπέτυχεν εἰς ἄλλα μέρη, ἐν Ἑλλάδι ὅμως δὲν εἶναι δυνατὸν ὡς ἐκ τῆς ἰδιοσυγκρασίας τοῦ Ἕλληνος ἢ ν’ ἀποτύχῃ. Θὰ διαιρέσωμεν τὸν στρατὸν εἰς στρατὸν ἐνεργείας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἡ διαίρεσις δὲν θὰ περιορισθῇ μόνον καὶ μόνον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, θὰ φέρῃ διαίρεσιν μεταξὺ τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ, θὰ γεννήσῃ ἀντιζηλίας μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν, ἡ ἀντιζηλία θὰ μεταδοθῇ εἰς τοὺς στρατιώτας, καὶ οἱ μὲν θὰ λέγουν τοὺς δὲ ὅτι εἶναι εὐγενεῖς, οἱ δὲ θὰ λέγουν τοὺς ἄλλους τσαρουχάδες, ὅτι εἶναι ὑπηρέται τῶν χωροφυλάκων. Ὁ στρατὸς ἐν Ἑλλάδι πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀποστολὴν, πρέπει νὰ ἦναι στρατὸς καὶ μόνον. Δὲν ἀρκοῦν 2000 χωροφύλακες; Ἂς αὐξηθῇ ὁ ἀριθμός, ἀλλ’ ἂς μὴ διαιρεθῇ ὁ στρατὸς, διότι αἱ διακρίσεις ἐν Ἑλλάδι θὰ ἔχουν λυπηρὰς σκηνάς. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι δὲν βλέπω ἀποφασιστικὴν πολιτικὴν οὔτε εἰς τὴν μίαν οὔτε εἰς τὴν ἄλλην πτέρυγα. Ἡ ἠρέμα παρασκευὴ δὲν δύναται νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς κανὲν γενναῖον ἀποτέλεσμα. Εἰς τὴν κατάστασιν εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ τόπος, ἂν θελήσητε ν’ ἀκολουθήσητε αὐτὸ τὸ σύστημα, θὰ περιέλθητε εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εἶσθε πρὸ τοῦ 1877, ὁ στρατὸς θὰ εἶναι τὸ ὄργανον τῆς πολιτικῆς, ἀποῤῥοφώμενος ἀπὸ τὰς πολιτικὰς ἀνάγκας, θὰ θέσητε τὰ στρατιωτικὰ εἰς δευτέραν μοίραν, καὶ ἂν μετὰ δύο ἢ τρία ἔτη ἐπέλθῃ θύελλα εἰς τὴν Ἀνατολὴν, θὰ εὑρεθῆτε εἰς ἣν κατάστασιν εὑρέθητε εἰς τὰ 1877. Τὰ μισὰ μέτρα, κύριοι, πάντοτε ἐναυάγησαν· πρέπει νὰ καταφύγητε εἰς νευρικὰ πράγματα, ὡς λέγει ὁ κ. Ζαΐμης, εἰς ἔκτακτα μέτρα, ὡς κατέφυγον καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν, καὶ τότε θὰ σωθῆτε ἀπὸ τῆς καταισχύνης καὶ τοῦ ὀλέθρου, ὅστις ἐπαπειλεῖ ἡμᾶς, ἄλλως τὰ πάντα εἶναι μάταια. Δὲν λειτουργεῖ τὸ πολίτευμα· δὲν λειτουργεῖ ἡ διοίκησις· ἐὰν θελήσητε νὰ ἐπανέλθητε εἰς τὴν ὁμαλὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ ἐξέλθητε ἀπὸ τὸν ἐλαττωματικὸν κύκλον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου κινούμεθα καὶ συντρίβομεν τὰς δυνάμεις ἡμῶν ἀδόξως! Ἀλλὰ δὲν παραδέχεσθε τὰς ἐμὰς σκέψεις, διότι ἐξέλιπε τὸ θάῤῥος ἀπὸ τῆς καρδίας ἡμῶν, διότι δὲν ἔχομεν τὴν τόλμην τῶν πατέρων. Τότε ἂς τραπῶμεν τὴν ἄλλην ὁδὸν, τὴν ὁδὸν τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς, ἀλλ’ ἀποφασιστικῶς καὶ ὄχι μετὰ τῶν προπαρασκευῶν καὶ τὴν ἐσωτερικὴν ἀναδιοργάνωσιν, διότι τότε εἴμεθα εἰς τὸ ψεῦδος, φενακίζομεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὸν τόπον, καὶ ὁδηγοῦμεν εἰς τὸν ὄλεθρον τὴν πατρίδα.

§20ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Χρήματα δὲν ἔχομεν.

§21ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ ἀπόφασις θὰ φέρῃ τὰ χρήματα. Πῶς εὑρέθησαν εἰς τὸ 21; ἦσαν ἄλλοι οἱ ἄνθρωποι τότε; Τὸ αἷμα εἶναι τὸ χρῆμα, προκειμένου περὶ τοιούτων ἔργων. Κύριοι, εἶπον πάντα ταῦτα, ὅπως δικαιολογήσω τὴν συμπεριφοράν μου ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ. Πρὸ καιροῦ ἀντιπολιτευόμενος ὤν, ἐθεώρησα ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ σκέψις ὅπως καταρτισθῇ Κυβέρνησις ἀνάλογος πρὸς τὰς περιστάσεις, Κυβέρνησις βιώσιμος, διότι νομίζω ὅτι εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις δὲν ἐπιτρέπεται νὰ προβῶμεν εἰς πειράματα κυβερνητικὰ, εἰς ἀναιβοκαταιβάσματα Ὑπουργείων, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα τὴν σύνταξιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως σχηματισθῇ τοιαύτη Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ὅλαι αἱ προσπάθειαί μου ἀπέβησαν μάταιαι. Μείνατε μὲ τὰ κόμματά σας, ἐγὼ θὰ μείνω μόνος μὲ τὰς πεποιθήσεις μου, ἵνα ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σέβομαι ἐμὲ αὐτόν, καὶ πιστεύω ὅτι καὶ οἱ ἄλλοι θὰ μοῦ ἀποδίδουν δικαιοσύνην, ὅτι ἐπολιτεύθην οὕτω πως, ἀγόμενος ἀπὸ σκοπὸν πατριωτικόν. Ἀφοῦ ἀπέβησαν μάταιαι αἱ προσπάθειαί μου αὗται, ὑψώθην ὑπεράνω καὶ εἶπον: ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων οὔτε ἡ ἐσωτερικὴ ἀναδιοργάνωσις δυνατὴ εἶναι οὔτε ἡ λύσις ἐξωτερικοῦ ζητήματος· ἔχομεν ἀνάγκην δικτατορικῆς Κυβερνήσεως, δικτάτορα δὲν ἔχομεν, τοῦτον δὲ θὰ εὕρωμεν εἰς τὴν ἕνωσιν, καὶ ἐπεκαλέσθην τὰ αἰσθήματα τῆς φιλοπατρίας, ἐπεκαλέσθην τὴν ὑψηλοφροσύνην, καὶ ἐζήτησα ὅπως ἐξευρεθῇ τρόπος συντάξεως ὅλων τῶν λογάδων ἀνδρῶν, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ δώσωμεν εἰς τὸν τόπον ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν ἀνάλογον τῶν περιστάσεων. Ἀλλὰ καὶ αἱ πεποιθήσεις μου αὗται ἀπέβησαν φροῦδαι καὶ τὰ πράγματα ἤχθησαν εἰς ὃ εὑρίσκονται σημεῖον. Ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡγουμένου τοῦ κ. Τρικούπη, θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον, ἂν ὑποστηριχθῇ ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν, ἡ Κυβέρνησις πίπτει. Ἐγὼ ὑπῆρξα ἀντιπολιτευόμενος τοῦ κυβερνητικοῦ συστήματος καὶ οὐχὶ τοῦ ἀτόμου τοῦ κ. Κουμουνδούρου, καὶ δὲν δύναμαι ἢ νὰ δώσω ψῆφον μέλαιναν, ἀλλὰ τὴν εὐθύνην τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς τοιαύτης ψηφοφορίας θὰ φέρουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπροκάλεσαν τὰ τοιαῦτα ζητήματα, ἐπροκάλεσαν ἀκαίρως, ὑπουργικὰς μεταβολὰς ἀσκόπους, ἐπιβλαβεῖς δ’ εἰς τὸν τόπον ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις.

§22ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἀκολουθῶν τὸ γνωμικὸν, «ἕκαστος εἰς ὃ ἐκλήθη,» δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι δὲν ἤθελον, βλέπων τὴν ἀπώλειαν τοῦ χρόνου, ν’ αὐξήσω αὐτήν. Ἀλλ’ ὅταν εἶδον, ὅτι ἡ αἴθουσα αὕτη μετετράπη εἰς σχολεῖον στρατιωτικῆς τέχνης, ὅταν ἤκουσα δόγματά τινα καὶ συστήματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ φέρωσι βλάβην ἐὰν γείνωσι πιστευτὰ, ἀπεφάσισα νὰ σᾶς ἐνοχλήσω μὲ τὴν ἀγόρευσίν μου. Ἡ ἀντιπολίτευσις νομίζω, ὅτι ἀδικεῖ ἑαυτὴν, ἀσχολουμένη εἰς λεπτολογίας ἀντικείμενα καὶ εἰς ἡμαρτημένα συστήματα· ἔχει ἄλλα νὰ καταδείξῃ, καὶ ἐκλογὰς καὶ οἰκονομίαν καὶ λοιπά. Πῶς νὰ μὴ προοιωνίσῃ τις κακὸν διὰ τὸ μέλλον, ὅταν οὕτω δαπανῶμεν τὸν χρόνον; Ἀπόκειται εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν νὰ ἀνορθώσῃ τὰ πράγματα καὶ διαψεύσῃ τοὺς κακοὺς οἰωνούς. Βεβαίως δὲν περιμένετε ἀπὸ ἐμὲ νὰ κάμω λόγον περὶ οἰκονομικοῦ ζητήματος καὶ περὶ Προϋπολογισμοῦ, οὔτε εἶναι καὶ ἡ κατάλληλος ὥρα. Ἀποτελέσας ὅμως μέρος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἀκολουθήσας ἀκριβῶς τὰς συνεδριάσεις, ἐπείσθην ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς, — καὶ τοῦτο δὲν πρέπει ν’ ἀποδοθῇ οὔτε εἰς τὸ σημερινὸν Ὑπουργεῖον, οὔτε εἰς τὸ παρελθὸν, — συνετάχθη ἄνευ μεμελετημένης ἐργασίας, ἄνευ σχεδίου, καὶ πρέπει ἑπομένως νὰ ληφθῇ πρόνοια, ὅπως θεραπευθῇ ῥιζικῶς τὸ κακὸν. Ἔχομεν παραδείγματα ἄλλων Κρατῶν· ἡ Γαλλία, εὑρεθεῖσα κατὰ τὸ 1870 εἰς δυσχερῆ θέσιν, διώρισεν ἐπιτροπὴν, ὅπως ἐξετάσῃ ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα. Τοῦτο ἔπραξε καὶ ἡ Πρωσσία κατὰ τὸ 1823, ὅτε, εὑρεθεῖσα καὶ αὕτη εἰς δυσχερεῖς οἰκονομικὰς περιστάσεις μετὰ τοὺς πολέμους τοῦ Ναπολέοντος, διώρισεν εἰδικὴν ἐπιτροπὴν ὅπως ἐξετάσῃ ὅλα τὰ ζητήματα, οἰκονομικὰ, διοικητικὰ, στρατιωτικὰ καὶ λοιπά. Τοῦτο ὀφείλομεν νὰ κάμωμεν καὶ ἡμεῖς, ὡς ἐπρότεινεν ὁ κ. Ζαΐμης διὰ τὰ στρατιωτικά. Μεταβαίνω εἰς τὸ τοῦ στρατοῦ. Πρὶν, κύριοι, ἀναπτύξω τὸ θέμα μου, θὰ κάμω τὴν παρατήρησιν, ὅτι ὅλα τὰ πράγματα κάμνομεν ἐπαναστατικῶς, τὸ δὲ παράδοξον εἶναι νὰ κάμνῃ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις καὶ αὐτὴ ἡ Βουλή. Παρουσιάζεται ἡ ἀνάγκη ν’ αὐξήσωμεν τὰς δυνάμεις μας· ἀμέσως καὶ πυρετωδῶς νομοθετοῦμεν καὶ στρατολογοῦμεν ἄνδρας, ἀγοράζομεν ὅπλα, πολεμοφόδια καὶ λοιπὰ, μεταθέτομεν τὸν ναύσταθμον, ἀγοράζομεν πλοῖα, ἄνευ σχεδίου μεμελετημένου· ἅμα δὲ παύσῃ ἡ ἀνάγκη, ἐπιπίπτομεν, καὶ τοὐναντίον τὰ κόπτομεν ὅλα, χωρὶς νὰ σκεφθῶμεν, ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ εὑρεθῶμεν ἐκ νέου εἰς τὰς αὐτὰς περιστάσεις. Ταῦτα εἶπον, ὅπως προφυλαχθῶμεν μήπως ὑποπέσωμεν ἐκ νέου εἰς τὴν αὐτὴν ἀπάτην καὶ ὅπως μετὰ μεγάλης περισκέψεως προβῶμεν εἰς τὰς ἀποφάσεις μας. Πρὸ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλε Νομοσχέδιον περὶ διοργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου καὶ συνέταξε τὸν προϋπολογισμὸν· ἀλλ’ εἰς τὰς δαπάνας δὲν περιέχονται καὶ ὅσα ὁ περὶ στρατολογίας νόμος ὁρίζει, ὡς ἡ ἐκγύμνασις τῶν ἐφέδρων, διαθεσίμων καὶ ἐθνοφρουρῶν, οὔτε ἄλλα τινὰ πρὸς τὴν ἀναγκαίαν παρασκευὴν τοῦ τόπου. Ἔπρεπε π. χ. νὰ ὑπάρχῃ δαπάνη τις, πρὸς προετοιμασίαν διὰ τὴν ὀχύρωσιν τοῦ τόπου ἐκ 50,000, ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἄλλο κονδύλιον, διὰ στρατῶνας ἀναγκαίους τανῦν διὰ τὴν κατάλυσιν τῶν καλουμένων πρὸς ἄσκησιν. Ὑπάρχει μὲν ποσὸν 50,000, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἦναι ἀνώτερον· δὲν περιέχεται οὔτε σχολεῖον βαθμοφόρων, ὑπαξιωματικῶν, καὶ τὰ τοιαῦτα. Ταῦτα λέγων, δὲν ἐννοῶ νὰ κατακρίνω τὸν προϋπολογισμὸν ἢ τὸ Νομοσχέδιον, ὅπερ πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἕνας τύπος, τὸν ὁποῖον πρέπει ν’ ἀκολουθήσωμεν εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τὰ πράγματα τῆς Ἑλλάδος εἶναι προσωρινὰ καὶ εὐμετάβλητα, καλὸν ἤθελεν εἶσθαι μετὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἂν ὑπεβάλλετο καὶ εἷς Νόμος προσωρινὸς διὰ τὸ ἔτος τοῦτο, διότι ἠδύνατο νὰ συμβῇ ὥστε ἄλλος Ὑπουργὸς, εὑρίσκων ἕνα τοιοῦτον Νόμον, νὰ θελήσῃ νὰ τὸν πραγματοποιήσῃ ἐκεῖ ὅπου τῷ ἀρέσει. Ἀπέναντι τοῦ ὀργανισμοῦ τούτου τοῦ Ὑπουργοῦ ἔχομεν τὸν ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κ. Τρικούπης. Ὁ κ. Τρικούπης εἶχε τὴν εὐγενῆ διάθεσιν νὰ ζητήσῃ τὴν μαρτυρίαν μου ἐπί τινων στρατιωτικῶν ἀντικειμένων. Τὸν εὐχαριστῶ, ἀλλὰ θὰ τῷ κάμω τὴν παρατήρησιν, ὅτι τοῦτο ἀποδίδω εἰς ἁπλῆν μόνον εὐγένειαν, διότι ἂν ἐπίστευεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ εὕρῃ ἀξιωματικοὺς ἔχοντας τὴν προσήκουσαν ἀξίαν, οἵαν τώρα ἀποδίδει, δὲν ἤθελε προσφεύγει εἰς ξένους. Ὁ στρατιωτικὸς διοργανισμὸς τοῦ κ. Τρικούπη διαιρεῖται εἰς δύο μέρη ἐντελῶς κεχωρισμένα ἀπ’ ἀλλήλων, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως· ὁ πρῶτος σύγκειται ἐξ ἐθελοντῶν, ὁ δεύτερος ἐκ τῶν στρατιωτῶν τῶν προερχομένων ἀπὸ τὴν στρατολογίαν. Ζητεῖ νὰ ἐλαττωθῇ ἡ θητεία εἰς ἓν ἔτος ἢ ἓξ μῆνας, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις νὰ διατάξῃ τὸν στρατὸν αὐτὸν ὅπου ἡ ἀνάγκη τὸν καλέσει, ὅτι ὁ ὑποβληθεὶς διοργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀνεπιστήμων, καὶ ἐπὶ τέλους ἔρχεται ἡ πρόσκλησις τῶν ξένων ἀξιωματικῶν, ἵνα διδάξωσι τοὺς Ἕλληνας τὰ στρατιωτικά. Ὁ κ. Τρικούπης βεβαιότατα συνέταξε τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ του, θέλω δὲ ἐξετάσει καὶ ἐγὼ αὐτὸν κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον. Ἐπειδὴ ὁ στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας εἶναι ἐντελῶς κεχωρισμένος ἀπὸ τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως, θέλομεν ἔχει καὶ χωριστοὺς βαθμοφόρους, χωριστὴν διοίκησιν, χωριστὴν οἰκονομίαν, ἑπομένως θέλομεν ἔχει καὶ ἓν ἀρχηγεῖον· ἀλλ’ ὁ στρατὸς οὗτος θὰ ὑπηρετῇ μετὰ τῆς χωροφυλακῆς, καὶ αὕτη ἔχει ἄλλα καθήκοντα, ἑπομένως ὁ στρατὸς αὐτὸς θὰ εὑρίσκηται εἰς καθημερινὰς ἐνοχλήσεις καὶ ἀσυμφωνίας. Πῶς θὰ γείνῃ ἡ διοίκησις; Θὰ ὑπαχθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν; ἀλλὰ καὶ ἡ διοίκησις ἑνὸς σώματος δὲν εἶναι ἔργον τοῦ Ὑπουργείου. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν εἶναι κεχωρισμένοι οἱ δύω στρατοί, θὰ ἦναι συνάμα καὶ εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι θὰ ἔχουν ἐξ αὐτοῦ τοὺς βαθμοφόρους. Καὶ οἱ βαθμοφόροι πῶς θὰ ἐκπαιδεύωνται; Κατ’ ἀρχὰς θὰ λάβωμεν ἐξ αὐτῶν, διότι ὑπάρχουν, ἀλλ’ αὐτοὶ θὰ ἐκλείψουν μίαν ἡμέραν, καὶ τότε πῶς θὰ ἐκπαιδεύωνται οἱ ἀντικαταστάται αὐτῶν; Τοῦτο δὲν μᾶς λέγει. Κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ κ. Τρικούπη θὰ ὑπάρχουν δέκα τάγματα μονίμου στρατοῦ καὶ ἄλλα τόσα τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας, ὥστε θὰ ἔχωμεν εἴκοσι τάγματα ἢ καὶ 21 κατὰ τὸν κ. Τρικούπην. Ἕκαστον ἐξ αὐτῶν θὰ ἔχῃ δύναμιν 350 περίπου ἀνδρῶν. Πῶς θὰ γείνῃ ἡ ἐκπαίδευσις; ἐξ αὐτῶν θὰ ἦναι ἀσθενεῖς, τιμωρημένοι, τῆς φρουρᾶς καὶ ἄλλης ὑπηρεσίας, θὰ μείνουν δὲ μόνον 200 ἄνδρες κατὰ τάγμα· οἱ δὲ 200 δὲν δύνανται ν’ ἀποτελέσωσιν ἀριθμὸν ἱκανόν, διὰ νὰ γείνωσι γυμνάσια τάγματος. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἑνωθοῦν δύω τάγματα τοὐλάχιστον, καὶ ἂν θελήσητε νὰ κάμητε μεγαλειτέραν ἄσκησιν, δὲν θὰ ἦναι δυνατόν, μολονότι ὁ σκοπὸς τοῦ χωρισμοῦ αὐτοῦ τοῦ στρατοῦ εἶναι ἡ ἐκπαίδευσις. Ἀλλὰ πῶς θὰ γυμνάσητε τοὺς τόσους νεοσυλλέκτους; θὰ ἔρχωνται κατ’ ἔτος 6,000. Ἂς ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὸ πρῶτον ἔτος· 6,000 νεοσύλλεκτοι καὶ 1,300 βαθμοφόροι, τὸ ὅλον 7,300. Ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς δὲν ἠμπορεῖ νὰ μεταβληθῇ καθ’ ὅσον τὸν ὑπελόγισεν ὁ νόμος. Μετὰ τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν θ’ ἀπέλθουν οἱ 3,000, θὰ παραμείνουν δὲ οἱ 3,000 καὶ οἱ 1,300 βαθμοφόροι, ὥστε θὰ ἔχωμεν 4,300 εἰς τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν. Ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ δεύτερον ἔτος. Θὰ λάβωμεν πάλιν 6,000, καὶ 3,000 οὓς εἴχαμεν, τὸ ὅλον 9,000, εἰς οὓς προσθέτοντες τοὺς 1300 βαθμοφόρους, θὰ ἔχωμεν τὸ ὅλον 10,300 διὰ τοὺς πρώτους ἓξ μῆνας. Τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν θὰ ἀπολύσωμεν τὰς 3,000 καὶ θὰ μείνουν 7,300, ὥστε πάντοτε θέλομεν ἔχει περισσοτέρους, ἤτοι τὴν μὲν πρώτην ἑξαμηνίαν 10,300, τὴν δὲ δευτέραν 7,300· καὶ τοῦτο θὰ ἐξακολουθῇ πάντοτε. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι δὲν ἐννοεῖ αὐτὸ ὁ νόμος, ὅτι οἱ μέλλοντες νὰ ἐκγυμνασθῶσιν εἶναι ἐκτός· ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, διότι ὁ προϋπολογισμὸς δὲν περιέλαβε παρὰ διὰ 5,000. Λοιπὸν κατὰ τὸ σχέδιον τοῦ κυρίου Τρικούπη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσωμεν οὔτε οἰκονομικῶς οὔτε ἐκπαιδευτικῶς. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι θὰ δυνηθῇ ν’ αὐξήσῃ τὸν στρατὸν μέχρι 35–40,000 ἀνδρῶν. Ἂς τὸ ἐξετάσωμεν· ἔχει 10, καὶ 10 τάγματα, τὸ ὅλον 20, ἔστω 21 τὸ ὅλον τάγματα, τὰ ὁποῖα, αὐξανόμενα κατὰ τὴν δύναμίν των ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης, θὰ γείνουν 20,000. Ἐὰν θελήσῃ ν’ αὐξήσῃ τὸν στρατὸν εἰς 35 ἢ 40,000, ποῦ θὰ εὕρῃ τοὺς βαθμοφόρους; δὲν ἔχομεν ἄλλους. Πρόνοιά τις ἄλλη δὲν ἔχει ληφθῇ ἕως τώρα. Λοιπὸν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρωμεν τοὺς βαθμοφόρους διὰ τὰ λοιπὰ 15 τάγματα. Ἀλλ’ ἔστω, ὅτι δύναται καὶ τὰς 35 καὶ τὰς 40,000 νὰ συμπληρώσῃ διὰ βαθμοφόρων. Ὅστις γνωρίζει τὰ τοιαῦτα, γινώσκει, ὅτι διὰ ν’ ἀναχωρήσουν τὰ διάφορα σώματα ἐκ τῶν σταθμῶν των, διὰ νὰ μεταβῶσιν εἰς τὸ πεδίον τοῦ πολέμου ἢ εἰς τὴν περιφέρειαν αὐτοῦ, δηλ. μετὰ 4, 5 ἢ 10 ἡμερῶν πορείαν θὰ ἐλαττωθῇ ἡ δύναμις κατὰ 10%· ἐὰν δὲ ὑπάρξῃ συνάντησις μετὰ τοῦ ἐχθροῦ καὶ δώσουν μάχην, οἱ 10% θὰ γείνουν 30, 40 ἢ καὶ 50%, διότι οὐδεὶς γνωρίζει τὸ ἀποβησόμενον μετὰ μίαν μάχην. Λοιπὸν οἱ 35,000 θὰ μείνουν τὸ πολὺ 25,000, καὶ μέχρι τοῦδε οὐδεμία πρόνοια ἐλήφθη πρὸς ἀναπλήρωσιν αὐτῶν. Τὸ σχέδιον λοιπὸν αὐτὸ καὶ οἰκονομικῶς καὶ ἐκπαιδευτικῶς καὶ πολεμικῶς δὲν μᾶς φέρει εἰς τὸν σκοπόν. Ἀλλ’ ἐνταῦθα ἐγείρεται καὶ ἓν ἄλλο ζήταμα. Τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας τὸν καταρτίζει ἐξ ἐθελοντῶν. Συμφέρει τάχα εἰς μίαν πολιτείαν νὰ ἔχῃ ἕνα στρατὸν τοσοῦτον ἰσχυρὸν, 6,000, ἰσχυρότερον ἀπὸ τὸν μόνιμον στρατὸν διὰ τὴν ἀσφάλειάν του, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων; Ἐὰν αὐτοὶ οἱ ἄνδρες δὲν ἦναι ὅλοι τὰ ἐκβράσματα τῆς κοινωνίας, βεβαίως ὅμως ἓν μέγα μέρος θὰ ἦναι, διότι εἴδομεν ἐκ τῆς πείρας, ὅτι καὶ εἰς τὴν χωροφυλακὴν καὶ εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα ἀπετύχομεν ὡς πρὸς τοῦτο, καὶ ἐδέησε νὰ αὐξήσωμεν τὸν μισθὸν καὶ νὰ ἐλαττώσωμεν τὰ προσόντα, ὅπως εὕρωμεν ἄνδρας. Πλὴν τούτου εἶναι ἀμφιβολία, ὅτι οἱ δύω στρατοὶ οἱ ἐντελῶς κεχωρισμένοι ἀλλήλων δὲν θὰ φθονῶνται; Δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν· στρατὸς, ὅστις εἶναι ὅλως ἀποκεχωρισμένος ἀπὸ τὴν κοινωνίαν καὶ ὑποβεβλημένος εἰς τὴν αὐστηρὰν πειθαρχίαν καὶ τὰς καθημερινὰς ἐργασίας ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας τῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν δύναται νὰ βλέπῃ μὲ καλὸν ὄμμα ἕνα ἄλλον στρατὸν, ὅστις θὰ ἀναπαύηται, θὰ ζῇ καλῶς, καὶ ἴσως καὶ θὰ καταχρᾶται. Τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν περὶ τούτου, ἐκ τῆς πείρας διδαχθείς. Μεταβαίνω εἰς τὸν χρόνον τῆς θητείας. Ὅταν ἐσυζητεῖτο ὁ περὶ στρατολογίας νόμος, ὑπέβαλον πρότασιν ἐλαττώσεως τῆς εἰς αὐτὸν ὑπαρχούσης θητείας τῶν τριῶν ἐτῶν εἰς δύο, ὁ δὲ κ. Τρικούπης εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἐπολέμησε μετὰ θερμότητος τὴν πρότασίν μου. Τὸ ὑπουργεῖον εἶχε μὲν παραδεχθῆ τὴν θητείαν τῶν τριῶν ἐτῶν, ἐμετρίασεν ὅμως αὐτὴν, παραδεχθὲν διὰ τὸ πεζικὸν δύο ἔτη, μὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς Κυβερνήσεως νὰ δίδῃ κατὰ τὸ τρίτον ἔτος ἀδείας. Ἀλλ’ ἐγὼ ἠθέλησα νὰ ἀναγραφῇ ὡρισμένως διετὴς ὑπηρεσία καὶ δι’ ὅλα τὰ σώματα, καὶ ὁ κ. Τρικούπης κατεψήφισε τὴν πρότασίν μου. Λέγων δὲ τοὺς λόγους, ἀνέφερε, νομίζω, μεταξὺ τῶν ἄλλων, τὸ παράδειγμα τοῦ Θιὲρς, ὅστις ἤθελεν ἑπτὰ ἔτη, καὶ μόνον ἐνδίδων εἰς τὰς περιστάσεις, παρεδέχθη τὰ πέντε ἔτη. Πῶς τώρα μετέβαλε γνώμην; εὑρίσκομαι εἰς ἀπορίαν. Κύριοι, τὰ ζητήματα αὐτὰ δὲν λύονται διὰ τῆς μαρτυρίας συγγραφέων. Τόσον εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, ὅσον ἐὰν ἕνα συγγραφέα εὕρητε ὑποστηρίζοντα τὴν μεγάλην θητείαν, θὰ ἀπαντήσετε πέντε ἄλλους, οἵτινες εἶναι κατὰ, καὶ τ’ ἀνάπαλιν. Αὐτὰ λύονται, καθὼς σᾶς εἶπεν ὁ κ. Ζαΐμης, ὅταν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὰς περιστάσεις, τὰς ἀνάγκας, τὰ ἤθη, τὸ πνεῦμα τῶν κατοίκων, καὶ πρὸ πάντων τοὺς πόθους καὶ τὸν σκοπὸν ὃν ἔχει νὰ ἐπιζητήσῃ ἓν ἔθνος. Εἰς τὴν Εὐρώπην ἀπαντᾷ τις ὅλας τὰς θητείας ἀπὸ τῆς παντελοῦς ἐλλείψεως αὐτῆς μέχρι τῶν ἓξ ἐτῶν. Ἡ μὲν Ἑλβετία δὲν ἔχει ποσῶς, ἡ δὲ Δανία ἔχει, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, ἀπὸ 5–9 μῆνας, τὸ δὲ Βέλγιον 2 περίπου, ἡ Γερμανία 3, ἡ Γαλλία 5, ἡ Ῥωσία 6. Λοιπὸν ποῖον εἶναι τὸ καλλίτερον; δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι τοῦτο εἶναι τὸ προτιμότερον ἢ πρωτεῦον; ἐὰν ἦτο τὸ πρωτεῦον, ἔπρεπε νὰ τὸ παραδεχθοῦν ὅλα τὰ κράτη, ἀλλ’ ὅπως βλέπετε, δὲν ὑπάρχει. Ἀναγνωρίζεται μόνον ὅτι εἶναι ἀναγκαῖος εἷς μόνιμος στρατὸς, ἡ ἐκπαίδευσις τοῦ στρατοῦ, ἕκαστον δὲ κράτος κανονίζει τὰ τοιαῦτα κατὰ τὰς περιστάσεις του. Ἡ Ἑλβετία π. χ. μὴ ἔχουσα νὰ φροντίσῃ ἢ περὶ τῆς τηρήσεως τῶν ὑπαρχόντων, περὶ τῆς οὐδετερότητός της, καὶ μὴ ἀποβλέπουσα εἰς ἄλλον σκοπὸν, εἶδεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ τηρῇ ἐν εἰρήνῃ μόνιμον στρατόν. Δὲν ἔχει ἀνάγκην ἀκόμη καὶ ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον τῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι εὑρίσκεται μεταξὺ κρατῶν πολεμικῶν, ἐκ τῶν ὁποίων λαμβάνει τὰ παραδείγματα καὶ τὰ διδάγματα, καὶ διότι αὐτὴ εἶναι εἰθισμένη εἰς τὰ ὅπλα καὶ τὴν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν ἀπὸ πολλῶν αἰώνων. Ἀντικατέστησεν ὅμως τὴν ἔλλειψιν μονίμου στρατοῦ διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τῆς στρατιωτικῆς μορφώσεως εἰς τὰ ἤθη τοῦ τόπου, εἰς τὴν ἀνατροφὴν τῶν παίδων, καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς μικρᾶς ἡλικίας μέχρι τῆς νεανικῆς καὶ ἔπειτα ἀκόμη ἐκγυμνάζονται. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο· εἶναι τοσοῦτον εἰσηγμένη ἡ στρατιωτικὴ ἐκπαίδευσις καὶ ἀνατροφὴ εἰς τὰ ἤθη αὐτῆς, ὥστε καὶ εἰς τὸ ἐλάχιστον χωρίον θὰ εὕρῃ τις ἕνα σύλλογον στρατιωτικόν, εἰς ὃν πάντες συζητοῦν τὰ περὶ στρατοῦ. Κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον τὸ αὐτὸ συμβαίνει εἰς ὅλα τὰ κράτη σχεδόν. Ἐὰν ἡ Δανία ἔχῃ τόσον ὀλίγον στρατὸν μόνιμον, εἶναι διότι ἐγυμνάσθη ἀπὸ πολλῶν αἰώνων, διότι ἔχει τὰ παραδείγματα τὰ παρελθόντα καὶ τῶν γειτόνων της· βλέπει, ὅτι δὲν ἔχει ἄλλην ἐντολὴν παρὰ τὴν τήρησιν τοῦ ὑπάρχοντος, καὶ δὲν τηρεῖ μόνιμον στρατόν. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ ἀκολουθήσῃ τὰ παραδείγματα αὐτά; Νομίζω ὄχι· οἱ κάτοικοι οἱ ὄντες ἐστερημένοι γνώσεων στρατιωτικῶν, μὴ ἔχοντες πέριξ αὐτῶν παραδείγματα τοιαῦτα, νέον κράτος ἀποτελοῦντες, καὶ ἔχοντες νὰ μεριμνήσωσι περὶ μέλλοντον, ἔπρεπε νὰ ἔχουν ἕνα μόνιμον στρατὸν πρὸς ἐκπαίδευσιν. Ὅθεν ἡ στράτευσις τῶν ἕξ μηνῶν ὡς καὶ ἡ τοῦ ἔτους εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκὴς, τοὐλάχιστον πρὸς τὸ παρόν. Ἐκεῖνοι, οἵτινες παρεδέχθησαν τὴν διάταξιν ταύτην, παρεδέχθησαν συνάμα καὶ τὴν ἑτέραν διάταξιν τῶν τριῶν ἢ δύο ἐτῶν, καὶ οὕτω, ὅταν οἱ μὲν ἡμίσεις ἐκπαιδεύωνται ἐπὶ δύο ἢ τρία ἔτη, οἱ δὲ εἰς ἕξ μῆνας, ἀναμιγνυόμενοι, δύνανται ν’ ἀποτελέσωσι στρατὸν ἀξιόμαχον. Ἀλλ’ ὅταν ὅλοι ἦναι ἕξ μηνῶν, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι τοῦτο δὲν κατορθοῦται. Τοῦτο ἔπρεπε νὰ γείνῃ τὸ ἀντικείμενον τῆς ἰδιαιτέρας ἡμῶν προσοχῆς, καὶ δὲν βλέπω κανὲν ἄλλο μέσον, δι’ οὗ θὰ δυνηθῶμεν μίαν ἡμέραν νὰ ἔχωμεν στρατὸν, εἰμὴ ἐὰν εἰσαχθῇ ἡ στρατιωτικὴ ἐκπαίδευσις εἰς τὰ ἤθη τοῦ τόπου, ὅπως τοῦτο ἤρξατο νὰ γίνηται ἐν Γερμανίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ. Ὅτε ἐσυζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, εἶπον ἀρκετὰ περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς, πεισθεὶς, φαίνεται, εἶπε τότε, ὅτι θὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον. Ὅτι δὲ τοῦτο εἶναι οὐ μόνον δι’ ἡμᾶς ἀναγκαιότατον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα κράτη ἐφάνη τοιοῦτον, εἶνε ὅτι διωρίσθησαν ἐσχάτως ἕδραι τοιαῦται εἰς τὰ ἐκπαιδευτήρια τῆς Γερμανίας, λαβούσης τὸ παράδειγμα ἐκ τῆς Ἀμερικῆς καὶ τῆς Ἑλβετίας. Ἂν αὐτὰ τὰ μεγάλα κράτη παρεδέχθησαν αὐτὸν τὸν θεσμόν, δὲν πρέπει τάχα ἡμεῖς νὰ σπεύσωμεν νὰ τὸν παραδεχθῶμεν; Ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, θέλων νὰ ἀποδείξῃ τήν τε ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ καθὼς καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν πλανωμένους ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν περιφερειῶν, ὑποπίπτει, νομίζω, αὐτὸς οὗτος εἰς λάθος· καὶ θὰ σᾶς φέρω αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν Γαλλίᾳ καὶ τὸ ὁποῖον ἢ δὲν τὸ παρετήρησε καλῶς ἢ δὲν τοῦ τὸ παρέστησαν καλῶς. Εἶνε ἀνάγκη νὰ τὸ ἀκούσωμεν, ὅπως βεβαιωθῶμεν περὶ τῆς ἀκριβείας τοῦ πράγματος. Λέγει δὲ, ὅτι αἱ περιφέρειαι δὲν γίνονται διὰ τὴν ἄσκησιν τῶν ἐθνοφρουρῶν, ἀλλὰ διὰ λόγους σπουδαιοτέρους, ἤτοι πολεμικούς. Ἡ Γαλλία, πολλὰ παθοῦσα κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον, ἕνεκα τοῦ κακοῦ ὀργανισμοῦ της καὶ ἰδίως ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως προετοιμασίας εἰς πόλεμον, μετέβαλε τὸν ὀργανισμόν της, διαιρέσασα τὴν χώραν της εἰς 18 περιφερείας στρατιωτικὰς, τὰς ὁποίας συνεπλήρωσεν ἐξ ὅλων τῶν ἀπαιτουμένων, ἤτοι στρατοῦ, ὅπλων καὶ λοιπῶν, ὥστε ταῦτα νὰ δύνανται νὰ ἐκκινήσωσι πρὸς πόλεμον ἅμα ὡς ἤθελε παρουσιασθῆ ἡ ἀνάγκη. Ὁ νέος ὀργανισμὸς ἔχει καὶ ἓν ἄλλο δόγμα, περὶ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ γίνῃ μνεία, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ διατάξῃ τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας ὅπου ἂν θέλῃ. Ἀλλὰ, κύριοι, φαντάζεσθε εἰς ποίαν ἀνωμαλίαν ἠμπορεῖτε νὰ εὑρεθῆτε μίαν ἡμέραν, ἂν λάβητε ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς τοῦ στρατοῦ καὶ τὸν διατάξητε καὶ δὲν ὑπακούσει, διότι ἔμαθεν, ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ὑπάγῃ, ἀφοῦ δὲν ἔχουν δικαίωμα νὰ τὸν διατάξουν· μία τοιαύτη ἀρχὴ ἤθελε φέρει εἰς πλήρη παραλυσίαν ἕνα στρατόν. Ὅθεν ἀποκρούω αὐτὴν τὴν ἀρχήν. Ἔρχομαι εἰς τοὺς ἐθελοντάς. Ἂν ἀνέλθῃ τις ὀλίγον ἀπωτέρω καὶ ἐξετάσῃ τὴν ἱστορίαν τῶν στρατιωτικῶν ὀργανισμῶν ὅλων τῶν ἐθνῶν καὶ ὅλων τῶν ἐποχῶν, θέλει ἰδεῖ, ὅτι ὅσοι παρεδέχθησαν τὸ σύστημα τοῦτο πικρῶς μετεμελήθησαν. Διὰ νὰ μὴ ἀνέλθωμεν εἰς τὰς παλαιοτέρας ἐποχὰς, Καρχηδονίους κλπ. ἐνθυμηθῆτε ὅτι ὁ μέγας Πέτρος ἠναγκάσθη νὰ καταστρέψῃ τοὺς Στέρλιτς· εὐτυχῶς δι’ αὐτὸν ὅτι τὸ ἔπραξεν ἐγκαίρως. Ἀλλ’ ἡ Τουρκία ἡ ἔχουσα τοὺς γενιτσάρους τοὺς κατέστρεψε μὲν, ἀλλὰ τὸ ἔπραξεν ἀκαίρως. Εἰς οὐδὲν Κράτος σήμερον τῆς Εὐρώπης δὲν εἶναι παραδεκτὸν τὸ τοιοῦτον σύστημα, διότι ὅλοι ἐπείσθησαν περὶ τῶν ἀτοπημάτων αὐτοῦ· πλὴν τούτου εἶναι καὶ πολὺ δαπανηρότερον παρὰ τὴν τακτικὴν στρατολογίαν. Ἡ Γαλλία ἐπίσης κατὰ τὸ 1789, ὑποχρεωθεῖσα ὡς ἐκ τῶν αἰφνηδίων περιστάσεων, προσεκάλεσεν ἐθελοντάς· ἀλλὰ ἂν καὶ ἔλαβε κατ’ ἀρχὰς ἐπιτυχίας τινὰς, ἠναγκάσθη ὅμως καὶ αὐτὴ μετ’ ὀλίγον νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν γενικὴν στρατολογίαν, καὶ δι’ αὐτῆς ὁ Ναπολέων ἔπραξε τὰ μεγάλα ἐκεῖνα κατορθώματα. Ἡ Ἀμερικὴ τὸ ἴδιον ἔπαθεν, ἀκολούθως δὲ ἠναγκάσθη καὶ αὐτὴ νὰ πράξῃ τὸ ἴδιον. Μόνη ἡ Ἀγγλία διατηρεῖ τὸ σύστημα τοῦτο· σημειώσατε ὅμως, ὅτι καὶ αὐτὴ ἤρχισε πρὸ πολλῶν ἐτῶν νὰ προσοικειοῦται τοὺς ὀργανισμοὺς τῶν ἄλλων στρατῶν, ἀλλὰ καὶ δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν ἄλλων Κρατῶν, ὥστε νὰ τηρῇ ἐν εἰρήνῃ μέγα μόνιμον στρατὸν, διότι τὴν δύναμίν της στηρίζει εἰς τὴν θάλασσαν, οὐχὶ εἰς τὴν ξηράν· ἡ δὲ θέσις τῆς Ἀγγλίας εἶναι πολὺ διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν ἰδικήν μας. Ἡμεῖς δυστυχῶς πρέπει νὰ μεριμνῶμεν καὶ περὶ τῶν δύω στοιχείων, τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Ἀπόδειξιν ἔχομεν τὴν ἱστορίαν αὐτήν· πλησίον τῆς Σαλαμῖνος ἔχομεν ἕνα Μαραθῶνα, πλησίον τῆς Μυκάλης ὑπάρχουσιν αἱ Πλαταιαί. Ἂν δὲν ὑπῆρχε Σαλαμὶς, ἡ Ἑλλὰς πιθανὸν νὰ ἐχάνετο, ἀλλ’ ἂν δὲν ὑπῆρχε Μαραθών, βέβαια ἐχάνετο· ἐπίσης ἂν δὲν ὑπῆρχε Μυκάλη, τὸ μεγαλεῖον τῆς Ἑλλάδος θὰ ἐμποδίζετο, ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐχάνετο βεβαίως ἂν δὲν ἦσαν αἱ Πλαταιαί. Λοιπὸν εἴμεθα εἰς πολὺ διαφορετικὴν θέσιν ἀφ’ ὅ,τι εὑρίσκεται ἡ Ἀγγλία. Ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης ἦτον ἐδῶ, ἤθελον τὸν παραπέμψει εἰς συγγραφέα Ἄγγλον, ὁ ὁποῖος ἔγραψε τὰς 15 μεγάλας μάχας, αἵτινες εἶχον μεγάλην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς τύχης τῆς ἀνθρωπότητος, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Μαραθῶνος μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ Waterlo, μεταξὺ τῶν ὁποίων κατατάσσει τὸν Μαραθῶνα καὶ τὴν ἐν Ἀρβήλοις μάχην, οὐχὶ τὴν Σαλαμῖνα καὶ τὴν Μυκάλην· καὶ τοσοῦτον μᾶλλον πρέπει νὰ μεριμνῶμεν καὶ περὶ τῶν δύω αὐτῶν στοιχείων, καθόσον μετεβλήθησαν ἐσχάτως τὰ περὶ τὴν Ἑλλάδα πράγματα. Ἡμεῖς σήμερον δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα πρὸ 4–5 ἐτῶν· ἡ εὐρωπαϊκὴ Τουρκία δὲν εἶναι πλέον Τουρκία, ἀλλ’ εἶναι Ῥωσσία, Βουλγαρία, Ῥουμανία, Σερβία, Μαυροβούνιον καὶ Αὐστρία, καὶ βεβαίως ἐκεῖνοι δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην ναυτικῆς δυνάμεως, διὰ νὰ κατέλθουν μέχρις ἡμῶν. Πρέπει λοιπὸν νὰ θέσωμεν εἰς μικροτέραν μοῖραν τὰς δυνάμεις τῆς ξηρᾶς ἀπὸ ἐκείνας τῆς θαλάσσης; Βεβαίως ὄχι. Ὀλίγα τινὰ περὶ τῶν ξένων ἀξιωματικῶν. Αἱ ἀνάγκαι τῆς ἐκπαιδεύσεως ἑνὸς στρατοῦ παρίσταται εἰς νεογέννητον Κράτος, ὅταν ἡ δημοσία παιδεία ἦναι πολὺ ὀπίσω, ὅταν ἐν τῷ στρατῷ ἀξιωματικοὶ κάτοχοι παιδείας δὲν ὑπάρχουν. Ἀλλὰ ὅταν ταῦτα ὑπάρχουν, τίς ἡ ἀνάγκη τῆς προσκλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν; τοιοῦτον εἴχομεν τρεῖς φορὰς, καὶ εἰς τὰς τρεῖς φορὰς ἀπετύχομεν. Πρέπει λοιπὸν νὰ ὑποπέσωμεν εἰς ἄλλην δοκιμασίαν; Ἀλλὰ καὶ τί ἀξιωματικοὶ θὰ ἔλθουν, ὑποθέτετε; Βεβαίως πᾶς Γάλλος σεβόμενος ἑαυτὸν δὲν ἀλλάζει τὴν πατρίδα του, ἔστω καὶ προσωρινῶς· ἂν ἄλλοτε ἦλθον, τοῦτο ἐγένετο διότι ὑπῆρχον εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐλθόντες διὰ τῆς γαλλικῆς ἐκστρατείας τοῦ 1828 καὶ προσκληθέντες ὑπὸ τοῦ Καποδιστρίου. Πάλιν ἦλθον διὰ τῆς Βαυαρικῆς δυναστείας, χωρὶς ὅμως νὰ φανῶσι χρήσιμοι. Ἐλέχθη, ὅτι πρὸς ἀπομάκρυνσιν τῆς πολιτικῆς εἶναι ἀνάγκη νὰ καλέσωμεν ξένους ἀξιωματικούς. Βεβαίως ἡ δικαιολογία αὕτη εἶναι ἀκατανόητος καὶ δεικνύει τὰ ἐλαττώματα τοῦ χαρακτῆρος ἡμῶν αὐτῶν. Καὶ πῶς, κύριοι, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε νὰ πράξητε διὰ τῶν ξένων, διατί δὲν τὸ πράττετε διὰ τῶν Ἑλλήνων; δὲν εἶναι εἰς τὴν ἐξουσίαν σας νὰ τὸ πράξητε; Ἀλλὰ τί λείπει; λείπει ὁ διευθύνων νοῦς, τουτέστιν ὁ νοῦς τῆς Κυβερνήσεως· ἂν αὐτὴ θέλῃ, δύναται νὰ διευθυνθῇ καλῶς ὁ στρατός. Λέγουν διὰ τὴν πειθαρχίαν· καὶ νομίζετε, ὅτι οἱ ξένοι θὰ φέρουν τὴν πειθαρχίαν; οἱ ξένοι, εἰς ἃς εὑρισκόμεθα περιστάσεις, ἢ θὰ γείνωσιν ὡς ἡμεῖς, ἢ δὲν θὰ μείνουν· ἂν ἦναι ἄνθρωποι ἀγαπῶντες τὸ χρῆμα, θὰ μείνουν ὑπακούοντες εἰς τὰς θελήσεις μας, ἂν ἦναι τίμιοι ἄνθρωποι θὰ ἀναχωρήσουν· τὸ νὰ λέγωμεν, ὅτι θέλομεν ν’ ἀπομακρύνωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, ἀδικοῦμεν ἑαυτοὺς, διότι δεικνύομεν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ χαλιναγωγήσωμεν τὰς παρεκτροπάς μας. Ὁ κ. Τρικούπης προχθὲς εἶπε, διὰ ν’ ἀποδείξῃ τὸν μέγαν ἀριθμὸν τοῦ ἐπιτελείου, τὸ ὁποῖον ἐπρόσθεσεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, — καὶ εἶναι μέγας, ἀλλ’ ὄχι διὰ τὸν λόγον τὸν ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης,—μᾶς εἶπεν, ὅτι ἓν σῶμα στρατοῦ συγκείμενον ἐκ 40,000 ἀνδρῶν ἔχει 3, 4 ἀξιωματικοὺς τῶν ἐπιτελῶν. Πρέπει, κύριοι, ὅταν τοιαῦτα ἐκφέρωνται εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι εἰς γνῶσιν τῶν μὴ εἰδικῶν ἀνθρώπων, νὰ στηρίζωνται εἰς ἀποδείξεις, διὰ νὰ μὴ εὑρισκώμεθα εἰς πλάνην. Καὶ σᾶς φέρω εἰς ὑποστήριξιν τοῦ ἐναντίου τὴν ἱστορίαν τοῦ Γαλλογερμανικοῦ πολέμου, συγγραφεῖσαν ἀπὸ τὸν Μόλκε· φέρει δὲ αὕτη εἰς τὰς συνοδευούσας αὐτὴν καταστάσεις τῶν σωμάτων στρατοῦ (corps d'armée), ἓξ μὲν ἀξιωματικοὺς τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν, δώδεκα δὲ ὑπασπιστὰς, οἵτινες ἀποτελοῦσιν ὑπηρεσίαν ἰδιαιτέραν, adjudantur ὀνομαζομένην, καὶ οἵτινες θεωροῦνται ὑποψήφιοι διὰ τὸ σῶμα τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν, τὸ ὅλον δεκαοκτώ. Ὅταν τὸ σῶμα εἶναι αὐθύπαρκτον, προσλαμβάνει καὶ ἄλλους.

§23Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, ἀναγνωρίζω τὸν κάματον ὑφ’ οὗ κατέχεται ἡ Βουλὴ ἕνεκα τῶν παρατεταμένων μέχρι τοῦδε συζητήσεων, νομίζω ὅμως ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὴν χθεσινὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Τρικούπη, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ μένουν ἄνευ παρατηρήσεως ἰδέαι, χάριν τῶν ὁποίων ἐπεκαλέσθη καὶ στρατιωτικὰ συγγράμματα, ἀλλὰ τῶν ὁποίων δὲν ἐνόησε τὸ κείμενον. Ὁ κ. Τρικούπης παρεσκευασμένος νὰ εἴπῃ τὴν τελευταίαν λέξιν, κατὰ τὴν φράσιν τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας, καὶ παρασυρθεὶς ἀπὸ τὰς στρατιωτικὰς αὐτοῦ μελέτας, ἠθέλησε νὰ μεταχειρισθῇ καὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς στρατηγός, ἀλλ’ ὡς στρατηγὸς πεπαλαιωμένης ἐποχῆς, ἀπαιτήσας παρ’ αὐτῆς ὑποταγὴν εἰς τὰς ἰδέας του, ἐνῷ χθὲς ἐπεκαλεῖτο στρατηγοὺς νέους, οἵτινες δὲν παραδέχονται οὔτε διὰ τὰ στρατεύματα ὑπακοὴν τυφλὴν, ἀλλ’ ὑπακοὴν λελογισμένην. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπε πρὸς μέλη τινὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ὁποῖα εἶναι πολὺ ἀρχαιότερα αὐτοῦ ὡς ἀντιπολιτευόμενα πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, εἶπε πρὸς τὰ διαφωνοῦντα μέλη πρὸς τὰς στρατιωτικὰς αὐτοῦ ἰδέας, ὅτι ἔχουν ὑποχρέωσιν νὰ ταχθῶσιν εἴτε ὑπὸ τὸ σύστημά του, εἴτε ὑπὸ τὸ Κυβερνητικόν· ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ὤφειλε νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν βουλευτικὴν περίοδον, ὅταν τῆς πλειονοψηφούσης μερίδος ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει ἀρχηγὸς ἦτο ὁ πολύκλαυστος Δεληγεώργης, καὶ ὅταν οἱ περὶ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἠμφισβήτουν τὸ ἑνιαῖον αὐτῆς, ἐγὼ τότε πρῶτος εἶπον, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι εἰδωλολάτρις, ὅπως σήμερον λέγω, ὅτι δὲν εἶμαι ὀπαδὸς τοῦ ἀμοιβαίου θαυμασμοῦ, ἀλλ’ εἶναι ἀντιπολίτευσις κατὰ τοῦ σημερινοῦ Ὑπουργείου. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἀφήσω ἀπαρατηρήτους τὰς στρατιωτικὰς ἰδέας τοῦ κ. Τρικούπη, αἵτινες κατὰ τὴν κρίσιν μου ἂν δὲν ἦναι ὕποπτοι, εἶναι ὅμως τοιαῦται, ὥστε δὲν δύνανται ἢ νὰ ἀπολήξουν εἰς καταστροφὴν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας. Ὁ κ. Τρικούπης χθὲς ἐν τῇ ἀγορεύσει του ἐζήτησε νὰ δικαιολογήσῃ τὰς ἐπὶ τῶν στελέχεων τοῦ στρατοῦ ἰδέας του, καὶ νὰ ἀποκρούσῃ τὸ ὕποπτον αὐτῶν, εἰπὼν ὅτι ἀγαπᾷ τὰ στελέχη, ἀλλ’ ὑποπτεύω μὴ ἡ ἀγάπη του ὁμοιάζει τὴν τῶν Ἄγγλων, περὶ ὧν λέγεται, ὅτι ἀπὸ τὸ πολὺ σφίξιμον ἐκπνέουσιν οἱ παρ’ αὐτῶν ἐξ ἀγάπης σφιγγόμενοι. Ἴσως ὁ κ. Τρικούπης ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ἀποτελεσμάτων, καὶ ἀποβλέπων ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν καλὴν διοίκησιν τῆς χώρας, διὰ τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, ἐπρότεινε τὸ τοιοῦτον σύστημα. Ἀποδεχόμεθα τὰς καλὰς προθέσεις τοῦ κ. Τρικούπη, φρονῶ ὅμως, κύριοι, ὅτι τοιαῦται ἰδέαι δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἔχωσι κακὰ ἀποτελέσματα, ἐὰν ἐκ νέου συγκροτηθῶσιν ἄτακτα σώματα, ἔστω καὶ ὑπὸ ὅρους τακτικούς. Ὁ κ. Τρικούπης χθὲς ἐμνημόνευσε καὶ τῶν ταγμάτων τῆς ὁροφυλακῆς καὶ τῶν Λακωνικῶν ταγμάτων, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ μελετήσῃ τὴν ἱστορίαν τῶν σωμάτων ἐκείνων, ὤφειλε νὰ μάθῃ ὅτι τὰ τάγματα ἐκεῖνα συνεστήθησαν ἕνεκα πολιτικῆς ἀνάγκης. Ὅταν τὸ πρῶτον κατὰ τὰ 1837 ἐξεδόθη ὁ νόμος τῆς ἀπογραφῆς, ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ἐθεωρήθη ἀποτρόπαιος καὶ μέχρι πρὸ ὀλίγων ἐτῶν οἱ κληροῦχοι ἠκρωτηριάζοντο διὰ νὰ μὴ ὑποστῶσι τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ τακτικοῦ στρατιώτου. Ἀπόδειξις ὅτι ἦτο πολιτικὴ ἀνάγκη ἀναπόδραστος τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶναι, ὅτι ἐν τῇ συγκροτήσει τῶν τότε Λακωνικῶν καὶ Ῥουμελιωτικῶν ταγμάτων ὅρος ὑποχρεωτικὸς ἦτο, ὅπως οἱ διοικοῦντες αὐτὰ ἀξιωματικοὶ ὦσιν ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας. Αὕτη εἶναι ἡ καταγωγὴ τῶν σωμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον ἐξοικειώθησαν εἰς τὸν τακτικὸν στρατιωτικὸν βίον καὶ ἔδωσαν τὸ παράδειγμα εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου τῆς ἀπογραφῆς. Αἱ ἀνάγκαι τῆς χώρας ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἡ ὑποχρεωτικὴ στρατιωτικὴ ἐπιτήρησις τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς ἀφ’ ἑτέρου ἐπέβαλον συνάμα τότε τὴν σύστασιν τῶν ταγμάτων τῆς ὁροφυλακῆς, ἄλλως τε οἱ πλεῖστοι ἀξιωματικοὶ ἦσαν οἱ στρατιῶται τοῦ μεγάλου ἀγῶνος, πολλοὶ δὲ ἔφερον ἀκόμη καὶ τὰς πληγάς των. Τὸ τοιοῦτον ὅμως εἶδος τῆς ὑπηρεσίας των μ’ ὅλον τὸν τακτικὸν ὁπλισμὸν, καὶ τοὺς κανονισμοὺς, δὲν ἤργησεν ὥστε μετ’ ὀλίγον τὰ τάγματα αὐτὰ νὰ γίνωσι προσωπικά, ἔπρεπε δὲ νὰ ἐπέλθῃ ἡ κατοχὴ τοῦ 1854 ἵνα διαλυθῶσι. Σᾶς εἶπον κατὰ τὴν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου περὶ τῶν ἐλαττωμάτων ἅτινα ἐπαρουσίασαν τὰ τάγματα ἐκεῖνα, ἡ δὲ γνώμη τὴν ὁποίαν ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Τρικούπης τοῦ ἐντίμου συναδέλφου κ. Γ. Στάϊκου δὲν εἶναι δι’ ἐμὲ ὑποχρεωτική, καθόσον ὁ ἔντιμος συνάδελφος τὴν στρατιωτικήν του ἀνατροφὴν ἔλαβεν ἐν ταῖς τάξεσι τῶν σωμάτων αὐτῶν. Κατὰ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκε χθὲς ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὁ στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας δὲν ἔχει νὰ προσκτήσῃ ἢ 1300 ἄνδρας διὰ νὰ ἀποτελέσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν 4000, οἵτινες μετὰ τῆς χωροφυλακῆς θὰ συναποτελέσωσι τὴν ὅλην δύναμιν τῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας· ἀλλὰ μόνον, ὅτι 2,800 εὔζωνοι ὑπάρχουσι σήμερον εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ διαρκῶς φρουροῦντες τοὺς δύο νομοὺς τῆς Ἀκαρνανίας καὶ τῆς Φθιώτιδος, ἐκ δὲ τῶν λοιπῶν ταγμάτων τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ τὰ πλεῖστα ἀσχολοῦνται εἰς τὴν εἴσπραξιν καὶ τὰς ἄλλας ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, δὲν ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ δύναμις αὕτη εἶναι ἀνεπαρκής; Καὶ ἂν ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμήν, ὅτι αἱ 4000 ἐθελοντῶν δύνανται νὰ συλλεχθῶσι καὶ ἐκ τῶν καλλιτέρων στρωμάτων τῆς κοινωνίας δὲν θὰ ἦναι ἐπαρκεῖς, διότι ἔχομεν 2800 εἰς τὰ ὑπάρχοντα εὐζωνικὰ τάγματα, 2000 εἰς τὴν χωροφυλακήν, ἐν ὅλῳ 4800, ὅθεν μᾶς ὑπολείπονται 1200 ἄνδρες, ἀλλὰ διὰ τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ δύνανται νὰ ἐκπληρωθῶσιν αἱ ὑπηρεσίαι, δι’ ἃς τὰ πλεῖστα τῶν ταγμάτων τοῦ πεζικοῦ ἀσχολοῦνται; Βλέπετε λοιπὸν ὅτι οἱ ὑπολογισμοὶ τοῦ κ. Τρικούπη εἶναι ἐσφαλμένοι. Ἀλλὰ τὰ στελέχη τῶν ταγμάτων αὐτῶν ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς τὰ ἐθεώρησεν ὁ κ. Τρικούπης ὡς στελέχη τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ, ἀφ’ ἑτέρου ἐχώρισεν ἀμετακλήτως τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας, ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ δὲ διαρκὲς καὶ μόνιμον τῆς τοιαύτης ὑπηρεσίας δὲν εἶναι δυνατὸν ἐν Ἑλλάδι ἢ νὰ ἔχῃ τὰ ἀποτελέσματα, περὶ ὧν διὰ μακρῶν πᾶς ἐξέθηκα. Στελέχη, τὰ ὁποῖα ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας των δὲν ὑφίστανται ἔλεγχον, ἀπὸ τοῦ διοικητοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου βαθμοφόρου, ἐντελῶς μεταξύ των ἀνεξάρτητα καὶ συνεπῶς ἀνεξέλεγκτα, ποίαν ἐκπαίδευσιν δύνανται νὰ λάβωσιν; Ἐὰν τὰ δύο τάγματα τοῦ πεζικοῦ, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὴν φρουρὰν τῆς Ἀττικῆς καὶ χορηγοῦσι στρατιώτας τινὰς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν πέριξ δήμων δὲν δύνανται νὰ ἐκπαιδεύωνται, ποίαν ἐκπαίδευσιν δύνανται νὰ λάβωσι τὰ σώματα ἐκεῖνα; Οὐδεμίαν. Ὅθεν πρόκειται ἵνα καθιερώσωμεν βαθμοὺς καὶ στελέχη, τὰ ὁποῖα μετ’ ὀλίγα ἔτη θὰ ἦνε ὄχι μόνον ἄχρηστα ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβῆ. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους τὰ στελέχη αὐτὰ διὰ τοῦ χρόνου θὰ ἐκλείψωσι, πῶς θέλομεν τὰ ἀντικαταστήσει; Δὲν ἔχετε σχολὰς οὔτε δι’ ἀξιωματικοὺς τοῦ πεζικοῦ, οὔτε δι’ ὑπαξιωματικούς, ποῖος θὰ χορηγήσῃ λοιπὸν τὰ στελέχη διὰ τὰ ἓξ τάγματα τῶν εὐζώνων; Ὅθεν ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις τὸ σύστημα τοῦτο εἶνε ἀνεφάρμοστον. Ὡς πρὸς τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως.—Θέλω προσπαθήσει νὰ περιορίσω ὅσον τὸ δυνατὸν τὸν λόγον, διότι ὁμολογουμένως εἶσθε ἤδη κεκμηκότες.—Χθὲς ὁ κ. Τρικούπης μοὶ ἀπηύθυνε τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν εὐχαρίστως δέχομαι, ὅτι ἐκ τῶν μαθημάτων μου παρέλειψα τὸ σπουδαιότερον, ἂν καὶ ἦτο γεγραμμένον μὲ μεγάλα γράμματα, ἤτοι τὸ περὶ ἀναλογιῶν τῶν διαφόρων ὅπλων. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ἐπισείων χθὲς τὰ κατ’ ἐμοῦ ὅπλα του, ἀπεκάλυψε στολὴν ἀξιωματικοῦ ἀποστράτου τῶν Γεν. ἐπιτελῶν, περὶ τοῦ σώματος τῶν ὁποίων εἶπεν ἄλλοτε τόσα κακά, χρησιμεύσαντος ἄλλοτε ὑποθέτω καὶ διδασκάλου, ἀλλ’ οὐδέποτε λαβόντος τὴν εὐκαιρίαν νὰ σύρῃ τὴν σπάθην του· ὁμολογῶ ὅμως πρὸς εὐχαρίστησιν τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι ὁ διδάσκαλος δὲν ὑπῆρξεν ὑπέρτερος τοῦ μαθητοῦ. Εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι αἱ ἀναλογίαι τῶν τεχνικῶν ὅπλων δὲν ἀκολουθοῦσι τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης, παρὰ μόνον ἐν ἐπιστρατεύσει. Ἀλλ’ ὅταν ἐγὼ ἀνέφερα τὰς ἀναλογίας ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 5000 ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν ἠδυνάμην νὰ ἔχω ὑπ’ ὄψιν ἢ τὰ στελέχη, ταῦτα δὲ εἶναι σχεδὸν τ’ αὐτὰ καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης καὶ ἐν καιρῷ ἐπιστρατεύσεως· εἶναι δὲ πρόχειρος ὁ ὀργανισμὸς, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὁποῖος εἶναι σχεδὸν ἀντίγραφον τοῦ Γαλλικοῦ, ὅτι τὰ στελέχη ἐν ἐπιστρατεύσει διαφέρουσι κατ’ ἐλάχιστον πρὸς τὰ στελέχη τὰ ἐν εἰρήνῃ, καὶ ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἔπρεπε νὰ ἀγνοῇ, ὅτι τὰ στελέχη τῶν λόχων ἐν εἰρήνῃ δὲν διαφέρουσι τῶν ἐν πολέμῳ ἢ κατά τινας ὑπαξιωματικοὺς καὶ κατὰ ἕνα ἀξιωματικόν. Ὅταν δὲ ἔλεγον ἀναλογίας, ἐνόουν ὅτι τὰ στελέχη τῶν διαφόρων ὅπλων ἐν καιρῷ εἰρήνης προσεγγίζουσιν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον εἰς τὰ ἐν ὥρᾳ πολέμου. Ἦτο ἀδύνατον μετὰ τὸν νέον στρατολογικὸν νόμον, μετὰ τὴν προσωπικὴν ὑποχρέωσιν ὅλων τῶν πολιτῶν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, τὰ στελέχη νὰ ἦναι διάφορα, διότι ἡ νίκη σήμερον, σχεδὸν πάντοτε ἀνήκει εἰς τὸν πρότερον καταλαβόντα τὸ πεδίον. Ὡς γνωρίζετε ἐκ τῆς ἱστορίας ὁ γερμανικὸς στρατὸς ὑπῆρξε νικηφόρος ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, διότι κατώρθωσε πρῶτος νὰ παραταχθῇ καὶ πρῶτος νὰ ἐπιδράμῃ εἰς τὴν ἐχθρικὴν χώραν. Ὁ στρατηγὸς Lavalle λέγει, ὅτι ἐὰν ὁ Αὐστριακὸς στρατὸς τὸ 1866 ἐπωφελεῖτο τῆς βραδύτητος τοῦ ἰταλικοῦ στρατοῦ, καὶ ὁ γαλλικὸς καὶ ὁ ἰταλικὸς στρατὸς ἦσαν κατεστραμμένοι. Ἡ δὲ Πρωσία κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον εἰς διάστημα 9 ἡμερῶν παρέταξε τὸν στρατόν της εἰς τὰ σύνορα τῆς Γαλλίας. Ὅταν ὁ πόλεμος σήμερον ἦναι τοιοῦτος, ὥστε ὁ πρῶτος καταλαβὼν τὸ πεδίον τῆς μάχης εἶναι σχεδὸν βέβαιος περὶ τῆς νίκης, δύνανται ἐν εἰρήνῃ τὰ στελέχη νὰ ἦναι ἀδυνατώτερα τοῦ ἐν ὥρᾳ πολέμου; Ὥστε τὸ μάθημα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ μὲ διδάξῃ ὁ κ. Τρικούπης, ἐστράφη κατ’ αὐτοῦ· διότι, μελετῶν καὶ ἀπασχολούμενος εἰς πολλὰ ἄλλα ζητήματα ὁ κ. Τρικούπης, δὲν ἠδυνήθη ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον νὰ μελετήσῃ ἐμβριθέστερον τὰ στρατιωτικά. Συνεπῶς δὲν δύνασθε ἢ νὰ ἔχητε τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν τῶν διαφόρων ὅπλων ὡς πρὸς τὰ στελέχη μὲ τὴν διαφορὰν πάντοτε, ὅτι οἱ στρατιῶται τῶν λόχων τῶν τεχνικῶν σωμάτων νὰ ἦναι περισσότεροι, διότι ἡ ἐκπαίδευσις αὐτῶν καθὸ πολυπλοκωτέρα ἀπαιτεῖ περισσότερον χρόνον. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη ἔχομεν 10 τάγματα πεζικοῦ· ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον ἀντιστρατεύεται καὶ πρὸς τὸ σύστημα τῶν κρατῶν ἐκείνων, τῶν ὁποίων ἐπεκαλέσθη χθὲς ὁ κ. Τρικούπης τοὺς ὀργανισμούς, διότι θέλετε ἴδει, ὅτι αἱ ἀναλογίαι τῶν στελεχέων ἐν καιρῷ εἰρήνης εἶνε ἐκεῖναι τὰς ὁποίας ἀνωτέρω ὑπέδειξα. Θέλετε ἴδει, ὅτι ἐν Δανιμαρκίᾳ τὰ στελέχη τοῦ πεζικοῦ πρὸς ἐκεῖνα τοῦ πυροβολικοῦ ἔχουν τὴν ἀναλογίαν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ λέγω, καὶ ὄχι ἐκείνην, τὴν ὁποίαν χθὲς ἀνέφερεν ὁ κ. Τρικούπης. Τὸ πεζικὸν τῆς Δανίας, κύριοι, ἔχει 31 τάγματα ἐν εἰρήνῃ, ἔχει δὲ πυροβολικὸν ἐκ δύο συνταγμάτων, τῶν ὁποίων τὸ μὲν πρῶτον συγκροτεῖται ἐξ 6 πυροβολαρχιῶν καὶ 2 ἐφέδρων, τὸ δὲ δεύτερον ἐκ 3 πυροβολαρχιῶν καὶ 1 ἐφέδρου. Ἀλλὰ τὸ αὐτὸ δὲν συμβαίνει εἰς τὴν Σουηδίαν καὶ εἰς τὴν Ὁλλανδίαν· ἀλλ’ ἠξεύρετε διατί; Διότι ἐκεῖ δὲν ὑπάρχει ἀπογραφή. Ἐὰν σᾶς ἀναγνώσω τοὺς νόμους, οἱ ὁποῖοι διέπουν αὐτὰς τὰς χώρας, θὰ ἰδῆτε, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἐπεκαλέσθη νόμον προκατακλυσμιαῖον, τοῦ 1827, ὅστις διέπει τὰ τῆς Ὁλλανδίας, ἄλλως τε ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν ἡ χώρα αὐτὴ δὲν ἔχει ἀξίαν ἢ μόνον ὑπὸ χρηματιστικὴν ἔποψιν· δὲν ὑποθέτω δὲ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου θέλει τὴν Ἑλλάδα νὰ καταστήσῃ χρηματιστήριον τῆς Ἀνατολῆς. Εἰς τὴν Σουηδίαν ὁ στρατὸς συγκροτεῖται ἐξ ἐθελοντῶν, εἰς δὲ τὴν Ὁλλανδίαν τότε γίνεται χρῆσις τῶν ἀπογράφων, ὅταν διὰ τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως δὲν ἦνε δυνατὸν νὰ συμπληρωθῶσι τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ. Ὅθεν νομίζω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ὀφείλει νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὰ τοιαῦτα στρατιωτικὰ ὑποδείγματα. Μετὰ τὸν νέον στρατολογικὸν νόμον, μετὰ τὴν ἀνάγκην, ἥτις ἐπεβλήθη εἰς τὸν τόπον ἕνεκα τῶν τελευταίων γεγονότων, τὰ μικρὰ κράτη πρέπει νὰ παρουσιάζουν ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης μεγάλον στρατὸν, ὥστε ἡ ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη ἐθελουσία κατάταξις εἶναι ἐπιβλαβής. Ἄλλως τε ἔχομεν πρόσφατον παράδειγμα ἔθνους, τὸ ὁποῖον ἐτιμωρήθη διὰ τὰς ἰδέας αὐτὰς, τὰς ὁποίας τοσοῦτον ἐπῄνεσεν ὁ κ. Τρικούπης, ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῆς Σερβίας, ἥτις πράγματι ἐναντίον τῶν ὅρων τῆς ἐπιστήμης διετήρει ἐν ὥρᾳ εἰρήνης τὰ στελέχη τῶν τεχνικῶν ὅπλων ἐν πλήρει δυσαναλογίᾳ πρὸς τὰ τοῦ πεζικοῦ. Ἀλλὰ ποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα; Ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ἡττᾶτο δὶς τῆς ἡμέρας. Τοιαῦτα παραδείγματα εἶναι ἐπιβλαβῆ, ἰδίως εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ὅλοι ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ εὑρεθῇ ἐν τῷ μέλλοντι παρεσκευασμένη, ἵνα μὴ παραστήσῃ τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ παρελθὸν παρέστησεν οἰκτρὸν πρόσωπον. Μεταβαίνω, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τῆς θητείας· νομίζω ὅμως, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο σχετικῶς πρὸς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐξήνεγκεν ὁ κ. Τρικούπης, δὲν εἶναι τοιοῦτον ἵνα ἐπὶ πολὺ ἐνδιατρίψω, διότι μόλις πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Τρικούπης μετέβαλε τὰς περὶ θητείας ἰδέας του. Ἄλλως τε κάλλιον ἐμοῦ θέλουσιν ὁμιλήσει αἱ γνῶμαι αἱ ἔχουσαι τὸ μέγιστον κῦρος ἐν τοῖς εὐρωπαϊκοῖς στρατοῖς, καὶ αἵτινες ἀποκρούουν πᾶσαν ἰδέαν περὶ θητείας ἐλάσσονος τῶν τριῶν ἐτῶν. Καὶ σᾶς εἶναι γνωστὸν, κύριοι, ὅτι οἱ Πρῶσοι, οἱ ὁποῖοι τὸ πρῶτον εἰσῆξαν τὸ σύστημα τῆς γενικῆς στρατολογίας ἕνεκα ἐπιβεβλημένων λόγων καὶ ἕνεκα οἰκονομίας, ὑπέβαλον κατὰ τὸ 1860 νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα τὴν τριετῆ θητείαν μεταβάλωσιν εἰς τετραετῆ· τὸ κοινοβούλιον ὅμως ἀπέκρουσε τὸ νομοσχέδιον, ἡ δὲ κυβέρνησις κατώρθωσε τὸ τοιοῦτον διοικητικῶς, χορηγήσασα πρὸς τοὺς ἐξυπηρετήσαντας στρατιώτας τὸ τρίτον ἔτος καὶ θέλοντας νὰ ὑπηρετήσωσι τέταρτον ἔτος εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν χρηματικὴν ἀμοιβὴν, ἐκπίπτουσα συνάμα καὶ δύο ἔτη ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τῆς ἐφεδρείας, διότι εἶχεν ἤδη πεισθῆ, ὅτι ἡ τριετὴς ὑπηρεσία ἦτο ἀνεπαρκὴς πρὸς μόρφωσιν ἀνδρῶν, ἰδίως διὰ τὸ ἱππικὸν καὶ τὰ τεχνικὰ ὅπλα. Ἡ δὲ μόρφωσις τῶν ὑπαξιωματικῶν ἐνεργεῖται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ οὐχὶ εἰς σχολάς· ἀξιωματικοὶ δύνανται νὰ σχηματίζωνται εἰς τὰς σχολάς, ὑπαξιωματικοὶ ὅμως πώποτε. Σχολὴ τῶν ὑπαξιωματικῶν εἶναι τὰ σώματά των, ἐκεῖ ἐκπαιδεύονται, ἐκεῖ λαμβάνουσι τὰ πρῶτα στοιχεῖα τῆς ἀνατροφῆς των καὶ ἰδίως μορφόνουν τὸ στρατιωτικὸν αὐτῶν φρόνημα, τὸ ὕφος τοῦ διατάττειν, τὴν στέρησιν τῆς θελήσεως· καὶ ἐξ αὐτῶν ὅσοι ἀποδείξουν, ὅτι εἶναι προωρισμένοι δι’ ἀνωτέραν προαγωγὴν, ἐκεῖνοι μόνον εἰσέρχονται εἰς εἰδικὰς σχολὰς διὰ νὰ μορφωθῶσι διὰ τὸν βαθμὸν ἀξιωματικοῦ. Ὥστε μὴ πιστεύσητε, ὅτι διὰ τοῦ σχολείου τῶν ὑπαξιωματικῶν δύνασθε νὰ ἔχετε ὑπαξιωματικούς. Κατώρθωσε λοιπὸν ἡ Πρωσικὴ κυβέρνησις διὰ τῆς διοικητικῆς αὐτῆς διατάξεως νὰ εὕρῃ πολλοὺς στρατιώτας λαμβάνοντας τὸ τίμημα καὶ ὑπηρετοῦντας τὸ τέταρτον ἔτος, ἐν ἀγνοίᾳ ἴσως καὶ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ, κύριοι, ἔχομεν τὴν τελευταίαν ἀγόρευσιν τοῦ μεγάλου στρατηγοῦ τῆς Εὐρώπης τοῦ Στρατάρχου Μόλκε, ὅστις τελευταῖον ἠγόρευσεν εἰς τὸ κοινοβούλιον τῆς Γερμανίας, λόγου γενομένου περὶ αὐξήσεως τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ, εἶπε δὲ ὡς ἑξῆς: Κατὰ ποσότητα ὁ στρατὸς ἡμῶν ἔσται πάντοτε ἐλάσσων τοῦ τῶν γειτόνων. Ἀλλ’ ἡ δυσαναλογία ἐξισοῦται λόγῳ ποιότητος. Μὴ θέλετε λοιπὸν ν’ ἀλλοιώσητε τὸν καταρτισμὸν αὐτοῦ ἐλαττοῦντες τὴν θητείαν ἀπὸ τριετοῦς εἰς διετῆ! Δύω ἔτη δὲν ἀρκοῦσιν, ὅπως μορφωθῇ στρατιώτης, μὴ ἠξεύρων μόνον νὰ συμμετέχῃ τῶν περιπάτων καὶ νὰ φυλάττῃ ὡς σκοπὸς, ἀλλὰ καὶ νὰ διαχειρίζηται εὐχερῶς τὸ πολύπλοκον ὅπλον καὶ νὰ ὑπακούῃ, ἐν ἀνάγκῃ δὲ καὶ νὰ διατάττῃ. Δὲν πρόκειται ἁπλῶς νὰ διαπλασθῇ ὁ νεοσύλλεκτος τεχνικῶς καὶ χειρωνακτικῶς, ἀλλὰ καὶ ν’ ἀποκτήσῃ τὰ ἀναγκαῖα ἠθικὰ προσόντα καὶ μεταβληθῇ ἐν βραχεῖ χρόνῳ ἀπὸ νεανίου εἰς ἄνδρα. Αὐτὰ εἶπεν ὁ μέγας Στρατηγὸς τῆς ἐποχῆς πρὸ ἑνὸς μηνὸς, ὅταν τὸ ζήτημα τῆς θητείας ἐπαρουσιάσθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ὅταν ἔχητε, κύριοι, τὰς μακρὰς καὶ σπουδαίας συζητήσεις τῆς Γαλλικῆς συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς θητείας, ὅταν ἔχητε τὴν ἐπίσημον γνώμην τοῦ μεγάλου πολιτικοῦ καὶ συνάμα στρατηγοῦ Θιὲρς, ὅστις σᾶς λέγει, ὅτι δὲν ἀρκεῖται οὔτε εἰς τὰ τρία, οὔτε εἰς τὰ πέντε, θέλει τὰ ἑπτὰ, καὶ ἂν τῷ δώσητε ἐννέα ἔτη τὰ δέχεται εὐχαρίστως, ἀρκεῖ μόνον νὰ ὑπάρχωσι χρήματα· ὅταν ὁ μέγας αὐτὸς ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν δημοσιολόγος σᾶς λέγῃ, ὅτι θέσατε φραγμὸν εἰς τὰς ἰδέας τοῦ συρμοῦ τῆς μικρᾶς θητείας, διότι καθ’ ἑκάστην τὰ στρατιωτικὰ σώματα τῷ ἀναφέρουν, ὅτι μόλις μετὰ ἑξάμηνον ὑπηρεσίαν δύνανται μεταξὺ πολλῶν στρατιωτῶν νὰ εὕρωσιν ἕνα διὰ τὸν βαθμὸν τοῦ δεκανέως, ὅταν οἱ μεγάλοι στρατηγοὶ τῆς Γαλλίας οἱ διαρκῶς ὑπηρετοῦντες εἰς τὰ σώματα, ὡς ἐξάγεται ἀπὸ τὰς συζητήσεις, τὰς ὁποίας δὲν θέλω ν’ ἀναγνώσω διὰ νὰ μὴ σᾶς κουράσω, ἀναγνωρίζουν, ὅτι διὰ νὰ ἔχῃ ἰσχὺν ὁ στρατὸς, πρέπει νὰ ἔχῃ στελέχη ὅσον οἷόν τε περισσότερον μορφωμένα, καὶ διὰ νὰ ἔχῃ τοιαῦτα πρέπει ἡ θητεία κατ’ ἐλάχιστον νὰ ἦναι ἀνωτέρα τῶν τριῶν ἐτῶν, ὅταν ἀπέναντι τοσούτων γνωμῶν ὑποχρεωτικῶν ὑφ’ ὅλων τῶν κρατῶν ἄνευ διακρίσεως, ἐκτὸς μόνον τῶν κρατῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἰς τὸν στρατόν των δίδουν τὸ ὄνομα τῆς πολιτοφυλακῆς Milice, ὅπως ἐν Ὁλλανδίᾳ κτλ., τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη προτεινόμενον σύστημα δύναται νὰ ἔχῃ ὑπόστασιν; Πολὺς ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ Ἑλβετικοῦ συστήματος καὶ φρονοῦν τινες, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐμελέτησαν αὐτὸ ἐπισταμένως, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ, ὥστε δι’ ὀλίγων μέσων νὰ διατηρῇ μέγαν στρατόν. Θὰ ἴδατε ἐκ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἑλβετικοῦ στρατοῦ, ὅστις εἶναι ἰδιάζων εἰς τὴν Εὐρώπην ἂν ἦναι ἐφαρμόσιμος εἰς τὴν Ἑλλάδα. Εἰς τὴν Ἑλβετίαν ἀπὸ τῆς ἡλικίας 10 ἐτῶν ἄρχεται ἡ στρατιωτικὴ ἐκπαίδευσις, συντελεῖται δὲ μέχρι τοῦ 20 ἔτους τῆς ἡλικίας, ὅταν εἰσέρχωνται εἰς τὸν στρατὸν, εἰς ὃν ἐκπαιδεύονται διὰ τῆς ἀκροάσεως τινῶν μαθημάτων καὶ γυμνάζονται ὀλίγας ἑβδομάδας, καὶ πάλιν κατὰ χρονικὰ διαστήματα ἄνισα ἐπανέρχονται εἰς τὰς ἑστίας των. Ἀλλὰ θέλετε ἴδει, ὅτι ἡ ἰδιάζουσα αὕτη χώρα ἔχει εἰς τὰ ἤθη της καὶ εἰς αὐτὰς τὰς διασκεδάσεις τὴν στρατιωτικὴν ἐκγύμνασιν. Εἰς τὴν Ἑλβετίαν ὑπάρχουν 1285 σύλλογοι τοῦ ῥύμματος, ἐνῷ ἡ Ἑλλὰς μόλις ἠδυνήθη καὶ διὰ τῶν ἀτρύτων κόπων τοῦ κ. Μεσσηνέζη νὰ κατορθώσῃ ἐν τῇ Πρωτευούσῃ νὰ ἔχῃ ἓν σχολεῖον ῥιπῆς. Διὰ τοὺς συλλόγους αὐτοὺς ἡ Κυβέρνησις δαπανᾷ κατ’ ἔτος 145 χιλιάδες φράγκα· τὸ αὐτὸ σύστημα ἐν μέρει ἔχει καὶ ἡ Δανιμαρκία, ἥτις διαιρεῖ μάλιστα τοὺς μαθητὰς εἰς δύο τάξεις, ἡ δὲ ἀνωτέρα σχολὴ τοῦ ῥύμματος εἶναι εἰς τὴν πρωτεύουσαν Κοπενάγην. Ἔχετε τοιαύτην ἀνατροφὴν σεῖς ἐδῶ; Ἐφροντίσατε, ἢ ἐὰν θὰ φροντίσητε σήμερον, πότε θ’ ἀπολαύσητε τοὺς καρπούς; Ὅταν ἴσως θὰ εὑρεθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς θέσιν νὰ παρασταθῇ ὡς Κράτος ἐν τῇ Ἀνατολῇ; Ὁ κ. Λομβάρδος μοὶ ἀπηύθυνε προχθὲς τὴν αἰτίασιν, ὅτι ἐπικρίνω χωρὶς νὰ προβάλλω καὶ ἴδιον σχέδιον. Θὰ εὐχαριστηθῇ ὁ κ. Λομβάρδος νὰ μάθῃ, ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ ὀργανισμοὶ δὲν ἀπαγγέλλονται ἀπὸ τοῦ βήματος, οὔτε σχεδιάζονται ἐν τοῖς γραφείοις ἑνὸς καὶ μόνου ἀνθρώπου· ἀλλ’ εἶναι ἀποτέλεσμα, ὅπως ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. Ζαΐμης, μελέτης μακρᾶς καὶ ἐπεξεργασίας σπουδαίας. Ἄλλως τε ἐγὼ συνηγορήσας πέρυσιν ὑπὲρ τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, ἐξέθεσα τὰς ἰδέας μου, ἐν γνώσει ὅτι ἤθελον εὕρει ἀντίστασιν ἑκατέρωθεν καὶ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως, διότι ἐγὼ καὶ τότε καὶ σήμερον καὶ ἐν τῷ μέλλοντι θὰ πρεσβεύω ὅτι δὲν ἐννοῶ μόνιμον στρατὸν ἄνευ τῆς μονάδος τοῦ Συντάγματος· ἐπιμένω δὲ μᾶλλον σήμερον, διότι τὰ οἰκονομικὰ ἐπιβάλλουσι τὴν μείωσιν τῶν ἀνδρῶν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν Διοικήσεις πολλὰς ἀνεξαρτήτους. Εἶναι δὲ ὑποχρεωτικὸν τοῦτο, δι’ ὅν τινα ἐνέκυψεν εἰς τὰ καθέκαστα τῆς Στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, διότι ἐὰν θέλητε νὰ διατηρήσητε 10 τάγματα μὲ τὴν δύναμιν τῶν 80 ἀνδρῶν κατὰ λόγον, θὰ ἔχητε μόλις τετρακοσίους ἄνδρας κατὰ τάγμα. Ἠξεύρετε ὅλως πόσοι θὰ σᾶς ὑπολείπωνται διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν, ὅταν ἀφαιρέσητε τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας τοῦ τάγματος; Δὲν ὑπολείπονται ἢ ἐλάχιστοι. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀπάντησις τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ δώσω εἰς τὸν ἔντιμον φίλον μου κ. Λομβάρδον, ὅστις μοὶ εἶπε ποῖον εἶναι τὸ πρόγραμμά μου τὸ στρατιωτικόν. Ἐπειδὴ ὅμως κατέστη ὑποχρεωτικὸν ν’ ἀπαγγέλλῃ ἀπὸ τοῦ βήματος ἕκαστος τὸ πρόγραμμά του, λέγω, ὅτι καί τοι ἀναγνωρίζων τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας, θεωρῶ ἀπόλυτον ἀνάγκην τὴν ὕπαρξιν στρατιωτικοῦ πυρῆνος καὶ οὐχὶ σπινθῆρος ὅπως θέλει τὸ σχέδιον τοῦ κ. Τρικούπη, στρατοῦ ἔχοντος στελέχη τόσα καὶ τοιαῦτα, ὥστε νὰ ἦνε ἱκανὰ νὰ ἐκγυμνάσωσι καὶ διοικήσωσι διπλάσιον, τριπλάσιον καὶ τετραπλάσιον ἐν ἀνάγκῃ στρατὸν τοῦ ἐν εἰρήνῃ.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω περατωμένην τὴν συζήτησιν. Οὐδεμία πρότασις ὑπεβλήθη.

§25Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ πρότασις βεβαίως θὰ ἦναι τὸ πόρισμα τῆς μακρᾶς συζητήσεως, ἥτις ἔλαβε χώραν κατὰ τὰς 15 αὐτὰς ἡμέρας. Ὡς τοιοῦτον δὲ διετύπωσα τὴν ἀκόλουθον πρότασιν. «Ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται, ὅτι αἱ βάσεις τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ δὲν στηρίζονται ἐπὶ ὀρθῆς ἐκτιμήσεως τῆς καταστάσεως τῆς χώρας καὶ τῆς συμφερούσης αὐτῇ πολιτικῆς.»

§26ΦΙΛΗΜΩΝ. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, οἱ ψηφίσοντες τὴν πρότασιν αὐτὴν, ὑποτίθεται, ὅτι παραδέχονται ὁλόκληρον τὸ σύστημα αὐτοῦ.

§27ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§28ΦΙΛΗΜΩΝ. Συμφώνως πρὸς ὅσα ἄλλοτε εἶπον καὶ ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον καὶ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς, δηλῶ, ὅτι θέλω ψηφίσει, μένων ἐλεύθερος πάσης ὑποχρεώσεως.

§29ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐννοεῖται, ὅτι αἱ γενόμεναι δηλώσεις κατὰ τὴν συζήτησιν μένουσι πάντοτε ἀκέραιαι.

§30ΔΟΥΜΑΣ. Κατόπιν τῶν δηλώσεων, αἵτινες ἐγένοντο καὶ αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς φέρωσιν εἰς ματαίας ὑπουργικὰς κρίσεις, θὰ καταψηφίσω τὴν πρότασιν αὐτήν. Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν Βουλευτῶν Ἰω. Μαυρομιχάλη καὶ Α. Πετσάλη.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 192, ἐξ ὧν 99 εἶπον ναὶ, 93 ὄχι· ἑπομένως ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασιν. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι παρατεταμέναι ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις.) Λύεται ἡ συνεδρίασις, (Ὥρᾳ 6½ μ. μ.)