1880.02.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 80

τῆς 27 Φεβρουαρίου 1880.

(Τετάρτη.)

Ὥρα 3 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐπεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ Βουλευταὶ Ἰθάκης ὑποβάλλουν πρότασιν νόμου περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς βοσκῆς τῶν ποιμνίων ἐν τῇ νήσῳ Ἰθάκης. Θὰ τυπωθῇ. Τὸ Νομοσχέδιον περὶ πιστώσεως διὰ τὸν μῆνα Μάρτιον θὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, παρακαλουμένην, ἵνα συνέλθῃ σήμερον, ὥστε αὔριον νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσίν της.

§2ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ σήμερον ἠμποροῦμεν νὰ τὴν ὑποβάλωμεν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§4ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν.) Διαφωνῶ ῥιζικῶς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶπεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου κ. Τρικούπης, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν σύνταξιν καὶ τὴν παρασκευὴν τῶν Ναυτικῶν ἡμῶν πραγμάτων.

§5ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον (Ἰλαρότης.)

§6ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Διὰ τῆς διαφωνίας δὲ ταύτης παράγει οἰκονομίαν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν 1½ ἑκατομμύριον δραχ. Νομίζω, ὅτι ἐκ τῶν πρωτοτύπων τούτων ἰδεῶν τῶν μηδεμίαν φερουσῶν αὐθεντίαν ὁ κ. Τρικούπης ἔπαθεν ὀλίσθημα μέγα, διότι ἐπεχειρήσατο τολμηρὰν ἐγχείρισιν ἐπὶ τοῦ ἀσθενοῦς. Ὁ κ. Τρικούπης, θέλων νὰ θεραπεύσῃ τὸν ἀσθενῆ, τοῦ ἐμπήγει τὴν μάχαιραν εἰς τὴν κοιλίαν καὶ σύρει αὐτὴν μέχρι τοῦ στομάχου, εἰσάγει τὴν χεῖρά του καὶ ἀνατρέπει ἐναντίον τῶν νόμων τῆς φύσεως τὴν καρδίαν καὶ τὰ ἐντόσθια, ῥάπτει τὴν παρατεταμένην ταύτην τομὴν καὶ λέγει τῷ ἀσθενεῖ: ἐγέρθητι, Λάζαρε, καὶ περιπάτει· δὲν ἐσκέφθη ὅμως, ὅτι αἱ τοιαῦται ἐγχειρίσεις ἔχουν συνέπειαν τὴν γάγγραιναν, καὶ ἑπομένως ἄφευκτον τὸν θάνατον τοῦ ἀσθενοῦς. Τί ἄλλο εἶναι ἡ ἐγχείρισις αὕτη ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, παρὰ ἡ ἄφευκτος καταστροφὴ τοῦ Ναυτικοῦ; Τοῦτο ἐπιχειρῶ σήμερον ν’ ἀποδείξω ἐν ὀλίγοις δι’ ἀριθμῶν καὶ πραγμάτων. Καὶ ἐν πρώτοις, κύριοι, ἐπιχειρῶ νὰ σᾶς ἀποδείξω δι’ ἀριθμῶν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν τοῦ 1880 συνετάχθη μετὰ αὐστηροτάτης οἰκονομίας, παραλληλίζων αὐτὸν μὲ τὸν οἰκονομικώτερον προϋπολογισμὸν τῆς παρελθούσης ἐποχῆς, καθ’ ἣν εἰς τὸ Κράτος δὲν εἶχε προσαρτηθῆ ἔτι ἡ Ἑπτάνησος, αἱ δὲ ναυτικαὶ ἡμῶν δυνάμεις, κατ’ ἀναλογίαν πρὸς τὰς παρούσας, ἦσαν 1 πρὸς 5 ὡς ἀριθμὸς καὶ 1 πρὸς 100 ὡς ἀποτέλεσμα. Λαμβάνω λοιπὸν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1861, ὁ ὁποῖος εἶναι οἰκονομικώτερος, εἶναι δὲ οἰκονομικώτερος τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1860 κατὰ 500,000 δραχμάς. Ὁ προϋπολογισμὸς ἐκεῖνος ἐπρόκειτο νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας 5 ἀτμοημιολιῶν, τοῦ ἀτμοδρόμονος «Ἑλλὰς» ἐπὶ 8 μῆνας καὶ τοῦ ἀτμοπλοίου «Ὄθων», ἐνῷ ὁ νῦν προϋπολογισμὸς πρόκειται νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας τῶν 5 αὐτῶν ἀτμοημιολιῶν, τοῦ ἀτμοδρόμονος «Ἑλλὰς,» τοῦ εὐδρόμου «Μιαούλη,» τῶν θωρηκτῶν «Ὄλγα» καὶ «Γεώργιος», τῶν ὁπλιταγωγῶν «Μπουμπουλίνα» καὶ τοῦ χρησιμεύοντος πρὸς τὸ παρὸν ὡς θαλαμηγοῦ «Ἀμφιτρίτη», ἐκτὸς δὲ τούτων καὶ πλείστων ἄλλων μικρῶν ἀτμακάτων. Ἡ δύναμις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τοῦ ἀτμοῦ κατὰ ποσὸν ἀνέβαινεν εἰς 675 ἵππους ὀνομαστικούς, σήμερον δὲ ἀναβαίνει εἰς 3,000 περίπου. Ἡ δύναμις ἐκείνη οὐδὲ ἓν πυροβόλον ἔφερεν, ἐνῷ ἡ σήμερον δύναμις φέρει περίπου 30 πυροβόλα τοῦ τελειοτέρου συστήματος καὶ μεγάλης ὁλκῆς. Τοῦτο ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν, θέλετε παρατηρήσει ἐκ τοῦ παραλληλισμοῦ συγκριτικῶς καὶ ἀπολύτως, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1880 εἶναι οἰκονομικώτερος τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1861. Ἄρχομαι κατὰ σειρὰν τῶν κονδυλίων. Τὸ κονδύλιον τοῦ προσωπικοῦ τοῦ Ὑπουργείου εἶναι ὅμοιον μὲ τὸ αὐτὸ κονδύλιον τοῦ 1861. Αἱ δαπάναι τοῦ διευθυντηρίου τοῦ ναυστάθμου κατὰ τὸ 1861 ἀνέβαινον εἰς 75,000 δραχμὰς, ἐνῷ κατὰ τὸ 1880 ἀναβαίνουν εἰς 42,000, ἑπομένως ἐπὶ ἔλαττον 15,000 Πλήρωμα τοῦ ναυστάθμου διὰ τὸ 1861 18,192, διὰ δὲ τὸ 1880 εἶναι 15,972, ἑπομένως ἐπὶ ἔλαττον 2,220. Ἐργοστάσιον ναυστάθμου διὰ τὸ 1861 μὲ τὰς δυνάμεις, ἃς πρὸ ὀλίγου ἀνέφερον, 111,720, διὰ τὸ 1880 90,720, ἑπομένως ἐπὶ ἔλαττον 21,000. Λιμενικὴ ὑπηρεσία τοῦ 1861, μὴ ὑπαρχούσης τῆς Ἑπτανήσου, 117,696· αἱ δαπάναι τοῦ 1880 μὲ τὰς δαπάνας τῆς Ἑπτανήσου 141,872, καὶ ἐὰν προσθέσητε τὰς 33,021 διὰ τὴν Ἑπτάνησον, ἀναβαίνει τὸ ποσὸν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἰς 150,720, ἑπομένως ἐπὶ ἔλαττον σήμερον 8,848. Αἱ δαπάναι τοῦ λόχου τῶν πρεσβυτῶν τοῦ 1861 ἀναβαίνουσιν εἰς 35,424, αἱ δὲ δαπάναι τοῦ 1880 εἰς 8,526, ἑπομένως ἐπὶ ἔλαττον 26,898. Πληρώματα τῶν Βασιλικῶν πλοίων, 618,694 κατὰ τὸ 1861, κατὰ δὲ τὸ 1880 ἀναβαίνουν εἰς 816,752, ἐπὶ πλέον δηλ. 197,958 μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ἡ δύναμις τοῦ 1861 συνίστατο εἰς ἄνδρας 854, ἐνῷ ἡ δύναμις τοῦ 1880 ἀναβαίνει εἰς 1224, δηλ. ἐπὶ πλέον 370. Ἡ δαπάνη λοιπὸν ἑκάστου ἀνδρὸς τοῦ 1861 ἀναβαίνει εἰς 725 δραχ., ἐνῷ κατὰ τὸ 1880 ἀναβαίνει εἰς 665, δηλονότι 60 δραχμὰς ὀλιγώτερον κατὰ ἄτομον. Αἱ δαπάναι τῶν φάρων καὶ φανῶν τοῦ 1861 ἀναβαίνουν εἰς 26,000 διὰ τὴν συντήρησιν 9 μόνον φάρων, ἐνῷ αἱ δαπάναι τοῦ 1880 ἀναβαίνουν εἰς 106,132, συντηροῦμεν ὅμως τώρα φάρους καὶ φανοὺς 40, δηλαδὴ 31 ἐπὶ πλέον, ὥστε κατ’ ἀναλογίαν ἡ συντήρησις τῶν φάρων καὶ φανῶν εἶναι εὐθηνοτέρα, διότι κατὰ τὸ 1861 ἕκαστος φάρος ἀπῄτει δαπάνην κατὰ μέσον ὅρον 2,888, ἐνῷ σήμερον ἀπαιτεῖ 2,653, καίτοι οἱ φάροι καὶ φανοὶ τῆς Ἑπτανήσου εἶναι μεγαλείτεροι καὶ δαπανηρότεροι. Τὸν συγκριτικὸν λοιπὸν τοῦτον πίνακα ἠναγκάσθην νὰ φέρω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ πεισθῇ μετὰ πόσης οἰκονομίας συνετάξαμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Ἀπορῶ λοιπὸν πῶς εἶναι δυνατὸν ἄνευ ἐντελοῦς καταστροφῆς τῶν ναυτικῶν δυνάμεων νὰ ἐπέλθῃ οἰκονομία 1½ ἑκατομμυρίου, ἐνῷ αἱ ναυτικαὶ ἡμῶν δυνάμεις εἰσὶ πολὺ ἀνώτεραι σήμερον τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὅτε ἐδαπανῶντο περισσότερα; ἐξελέξαμεν δὲ, ὡς προεῖπον, τὸν οἰκονομικώτερον προϋπολογισμὸν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἐξέθηκε καθαρῶς τὸ πρόγραμμά του καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς οἰκονομίας, τὰς ὁποίας σκοπεύει νὰ ἐπενέγκῃ ἐπὶ τῶν καθέκαστα εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἑπομένως δὲν ἠδυνάμην ἀκριβῶς νὰ ἐξελέγξω αὐτάς· εἰκάζω ὅμως πόθεν νομίζει, ὅτι δύναται νὰ ἐξάξῃ τὰς οἰκονομίας του, διότι ἐξετάσας τὰ κονδύλια τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν μὲ ὅλην τὴν αὐθαιρεσίαν, τὴν ὁποίαν ὑποθέτω, ὅτι δύναται νὰ κάμῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, δὲν ἠδυνήθην νὰ φθάσω εἰς τὸ ποσὸν τοῦ 1½ ἑκατομμυρίου, διότι, καὶ ἂν κλείσῃ ἑρμητικῶς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ λάβῃ τὰς κλεῖδας εἰς τὸ θυλάκιόν του, εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀναγάγῃ τὸ ποσὸν εἰς 1½ ἑκατομμύριον. Καὶ πρῶτον ὑποθέτω, ὅτι ἀφαιρῶ τὰς 700,000 δρχ. διὰ δεξαμενήν· μένουσι 800,000 νὰ οἰκονομηθοῦν ἐκ τῆς ἐνεργητικῆς ὑπηρεσίας· ταύτας πόθεν θὰ οἰκονομήσωμεν; Ἐξετάσας τὰ κονδύλια ἓν πρὸς ἕν, ὑποθέτω, ὅτι ἐκ τοῦ κεφαλαίου «ἐπισκευαὶ καὶ συντήρησις βασιλικῶν πλοίων», τοῦ ἀνερχομένου εἰς 450,000 δρχ. ἀφαιρῶ 150,000, αἵτινες πιθανὸν νὰ δαπανηθοῦν εἰς τὴν ἐπισκευὴν τῆς «Ἀμφιτρίτης». Ἴσως δυνηθῶ μετὰ μεγάλου κόπου, ἀλλὰ μὲ καταστροφὴ, νὰ ἀφαιρέσω ἐκ τοῦ κονδυλίου αὐτοῦ εἰσέτι 50,000 δρχ., ἑπομένως ἐν ὅλῳ 200,000. Ἐκ τοῦ κονδυλίου «ὁπλισμὸς», ἀναβαίνοντος εἰς 180,000 δρχ. ὑποθέτω, ὅτι δύναμαι παρατόλμως νὰ ἀφαιρέσω 90,000. Τὸ κονδύλιον τοῦτο συνίσταται εἰς ἀγορὰν διαφόρων εἰδῶν ὑλικοῦ πυροβολικοῦ 30,000, τὰς ὁποίας δὲν δύναμαι νὰ ἀφαιρέσω ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ. «Δι’ ἔξοδα παραλαβῆς καὶ μεταφορᾶς τῶν πυροβόλων συστήματος Κροὺπ ἐκ Γερμανίας 60,000»· ταύτας δὲν δύναμαι νὰ ἀφαιρέσω ὡσαύτως, διότι εἶναι ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὴν μεταφορὰν τοῦ πυροβολικοῦ, τὸ ὁποῖον παρηγγείλαμεν εἰς τὸ κατάστημα τοῦ Κρούπ.

§7ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐν γνώσει τῆς Βουλῆς;

§8ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Βεβαίως· ἐδώκατε 800,000 δρχ.—«Δι’ ἀγορὰν βλημάτων τῶν πυροβόλων Κροὺπ 90,000.» Ἀλλὰ, σᾶς ἐρωτῶ, τὸ πυροβολικὸν αὐτὸ δύναται νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἄνευ βλημάτων; ἕκαστον πυροβόλον, κατὰ τοὺς παραδεδεγμένους κανόνας, πρέπει νὰ συνοδεύηται μὲ 120 βολὰς, ἐγὼ δὲ πρὸς τὸ παρὸν χάριν οἰκονομίας ἠναγκάσθην νὰ καταβιβάσω τὸν ἀριθμὸν εἰς τὸν ἐλάχιστον ὅρον τῶν 60 βλημάτων. Ἑπομένως τὸ ποσὸν τοῦτο ἀπαιτεῖ δαπάνην 90,000 δρχ., ἐκτὸς μόνον ἐὰν πιστεύῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅπερ δὲν πιστεύω, ὅτι δυνάμεθα νὰ φέρωμεν τὰ πυροβόλα ἄνευ βλημάτων. Οὐδεμία λοιπὸν ἐλάττωσις εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ ἐπὶ τῶν 180,000 δραχμῶν, ἐκτὸς ἐὰν αὐθαιρέτως θελήσητε νὰ διαγράψητε τὸ κονδύλιον τοῦτο ἐξ 90,000 δραχμῶν. Ὑποθέτω, ὅτι ἡ Βουλὴ, ἀφοῦ ἀκούσῃ ὅλους τοὺς λόγους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, τοὺς συνηγοροῦντας ὑπὲρ τῆς συντηρήσεως τῆς «Ἀμφιτρίτης», ἀποφασίζει νὰ τὸ παροπλίσῃ, διὰ νὰ οἰκονομήσῃ 80,000 δρχ. Ὑποθέτω, ὅτι δύναται νὰ καταργήσῃ τὸ κονδύλιον περὶ ναυτικῆς σχολῆς, οἰκονομοῦσα οὐχὶ πλέον τῶν 40,000 δρχ., διότι αἱ λοιπαὶ εἰσὶν ὑποχρεωτικαί. Ὑποθέτω, ὅτι διὰ τῆς καταστροφῆς τῶν τριῶν ἐν ἐφεδρείᾳ εὑρισκομένων πλοίων «Ὄλγα», «Γεώργιος» καὶ «Μπουμπουλίνα» μεταβιβάζων αὐτὰ ἀπὸ τῆς καταστάσεως ἐν ἐφεδρείᾳ εἰς τὴν κατάστασιν τῶν παρωπλισμένων, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ οἰκονομήσῃ οὐχὶ πλέον τῶν 30,000 δρχ., ἐκ δὲ τῆς καταργήσεως μιᾶς ἀτμοημιολίας 34,000 δρχ. καὶ ἐκ διαφόρων μικρῶν κονδυλίων ἄλλας 26,000 δρ., τὸ ὅλον 500,000, μένουσι λοιπὸν 300,000, διὰ νὰ οἰκονομήσωμεν, δι’ ἃς ὀφείλομεν νὰ παροπλίσωμεν πᾶν ὅ,τι ἔχομεν εἰς ἐνέργειαν, ὅπως ἐπέλθῃ ἡ οἰκονομία τοῦ 1, 500,000· ἑπομένως θέλουσι μείνει εἰς χεῖρας τοῦ νέου τούτου συστήματος αἱ κλεῖδες τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Ἀλλά, κύριοι, σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν θελήσητε νὰ παροπλίσητε καὶ τὰ ἐν ἐνεργείᾳ πλοῖα, πῶς θὰ ἐφαρμόσητε τὸν νόμον τὸν στρατολογικόν, δι’ οὗ ἡ ἡλικία, ἡ προσδιορισθεῖσα παρὰ τοῦ Νόμου, τῶν ἐργατῶν τῆς θαλάσσης εἶναι ὑποχρεωμένη ν’ ἀσκῆται εἰς τὸ πολεμικὸν ναυτικόν; Ὁ κ. Τρικούπης συνηγόρησεν ὑπὲρ τῆς ἀναπτύξεως τῶν ναυτικῶν δυνάμεων, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐγχειρίσεώς του ταύτης ζητεῖ τὴν ἐντελῆ καταστροφὴν τοῦ Ναυτικοῦ, ἵνα ἀνεγείρῃ αὐτὸ κατόπιν ὡς νεκρὸν Λάζαρον. Ὁ τρόπος τῆς συντάξεως τῶν ναυτικῶν δυνάμεων τοῦ κ. Τρικούπη μοὶ φαίνεται παράδοξος· ἠθέλησα διακινδυνεύσει νὰ δώσω αὐθεντίαν τινὰ εἰς τοὺς λόγους του, καὶ δὲν ἠδυνήθην νὰ τὸ κατορθώσω. Ἀνέγνωσα τὰς ἱστορίας τὰς ναυτικὰς ὅλων τῶν ἐθνῶν, καὶ δὲν ἠδυνήθην νὰ γείνω καὶ ἐγὼ ὀπαδὸς τοῦ νέου συστήματος τοῦ κ. Τρικούπη. Ὅλα τὰ ἔθνη ὀλίγον κατ’ ὀλίγον αὐξάνουν τὰς ναυτικὰς αὐτῶν δυνάμεις, ὁ κ. Τρικούπης ὅμως ζητεῖ νὰ κάμωμεν πρῶτον ἓν μέγιστον ταμεῖον καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ἐπιχειρισθῶμεν τὴν σύνταξιν τοῦ ναυτικοῦ. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι κατορθωτόν, ὅταν αἱ περιστάσεις σᾶς ἀναγκάσουν νὰ εὑρεθῆτε ἕτοιμοι κατὰ θάλασσαν; Τοῦτο, κύριοι, εἶναι ἀδύνατον, διότι, ἂν ἦτο δυνατόν, πᾶσαι αἱ ναυτικαὶ χῶραι ἤθελον ἀπαλλαχθῆ ἀπὸ μεγάλας δαπάνας, ἀναμένουσαι τὴν ἐποχὴν νὰ παρασκευάσωσι ταύτας, ἵνα προλάβωσι τὰς ἐνδεχομένας περιστάσεις. Ἀλλ’ οὐδεμία Δύναμις πράττει τοῦτο· δὲν εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς νὰ εἴμεθα πρωτότυποι εἰς τοιαῦτα σχέδια, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ παραδειγματισθῶμεν ἐκ τῶν ἄλλων ναυτικῶν Κρατῶν, καὶ οὐχὶ νὰ πλάττωμεν σχέδια νέα ἀνεφάρμοστα. Ἀπορῶ, κύριοι, πῶς περιστάσεις θλιβεραὶ δὲν ἐχρησίμευσαν εἰς ἡμᾶς ὡς μάθημα, ὁποῖον ἦτο τὸ ράπισμα τοῦ Χόβαρτ, τὸ μάθημα τῆς Πλεύνας, ὅτε πανταχόθεν εὑρέθημεν ἀπαράσκευοι. Σήμερον ζητοῦμεν διὰ τοῦ αὐτοῦ συστήματος ν’ ἀναβάλωμεν τὴν παρασκευὴν τῶν ναυτικῶν δυνάμεων, ἀναμένοντες νὰ κατορθώσωμεν δάνειον, ὅπως εἰς ἐνδεχομένας περιστάσεις δυνηθῶμεν νὰ προμηθευθῶμεν πλοῖα καὶ ὑλικόν. Ἀλλ’ οὕτω πράττοντες, δὲν δυνάμεθα παρὰ σπασμωδικῶς νὰ ἐνεργῶμεν, διότι θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην, ὅπως εὑρεθῶμεν ἐσχάτως, βιαίως καὶ ἐσπευσμένως νὰ προμηθευθῶμεν πλοῖά τινα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα τυχαίως ἐσώθημεν. Ἐὰν ἐγίνωσκεν ἡ Βουλὴ ὁποῖα ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα τῆς βιαίας ταύτης παρασκευῆς, θέλει πεισθῆ, ὅτι ὁ τρόπος, ὃν προτείνει ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου δὲν εἶναι ὁ ἀληθής, δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν... Ὁ κ. Τρικούπης θέλει τὴν δεξαμενήν, θέλει τὴν σχολήν, ἀλλὰ τὴν ἀναβάλλει· ὀφείλει ὅμως νὰ γινώσκῃ, ὅτι ἡ σχολὴ εἶναι ἡ βάσις τῆς μορφώσεως τῶν ἀξιωματικῶν, τῶν ἀποτελούντων τὴν λεγομένην σχετικὴν δύναμιν, ἡ δὲ δεξαμενὴ εἶναι ἡ βάσις τῆς συντηρήσεως καὶ ὑπάρξεως τῆς λεγομένης ἀπολύτου δυνάμεως, δηλαδὴ τῆς συντηρήσεως τῶν πλοίων· ἄνευ τῶν δύο τούτων βάσεων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ναυτικόν· ἡ δεξαμενὴ εἶναι μέτρον παραγωγικὸν καὶ σωτήριον διὰ τὴν ὕπαρξιν τῶν ναυτικῶν δυνάμεων, εἶναι δὲ καὶ μέτρον πολιτικόν· διὰ τῆς δεξαμενῆς πλοῖα, τὰ ὁποῖα σήμερον συντηροῦμεν ἐπὶ 15 ἔτη, θὰ συντηρήσωμεν ἐπὶ διπλάσιον χρόνον διὰ τῆς συχνῆς καθαρίσεως, οἰκονομία δὲ προέρχεται διὰ τῆς ὑπάρξεως αὐτῆς, διότι ὁ τόκος καὶ τὸ χρεωλύσιον διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς δεξαμενῆς εἶναι κατώτερος τῶν δαπανῶν ἐκείνων, τὰς ὁποίας κάμνομεν ἐν Εὐρώπῃ πρὸς συντήρησιν τῶν πλοίων· ἡ δὲ δεξαμενὴ εἶναι μέτρον οἰκονομικόν, διότι θὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὸ ἐμπορικὸν ναυτικόν, καθὼς καὶ εἰς τὰ ξένα πλοῖα, καὶ διὰ τοῦ κέρδους ἡ ὑπηρεσία τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ θέλει γίνεσθαι δωρεάν· ἑπομένως ἡ δεξαμενὴ εἶναι μέτρον οἰκονομικὸν καὶ παραγωγικόν, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Βαλασσοπούλου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὑπὲρ τῶν παραγωγικῶν μέτρων, εἶναι δὲ καὶ μέτρον πολιτικόν, διότι ἐρωτῶ τοὺς πρεσβεύοντας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ προσελκύσῃ τὴν συμμαχίαν δυνάμεώς τινος, ἥτις βεβαίως πρέπει νὰ ἦναι Ναυτική, τί ἔχει νὰ προσφέρῃ ὡς ἀντάλλαγμα τῆς συμμαχίας; Αἱ ἐργασίαι αὐτῆς ἐν Ἀνατολῇ εἰς ἐνδεχομένας περιστάσεις θέλουσιν εἶσθαι διαπόντιοι, ἡ Δύναμις ἐκείνη ἔχει ἀνάγκην λοιπὸν ἑνὸς κέντρου, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ συναθροίσῃ τὰ ἐφόδιά της, τὰ πολεμοφόδιά της, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ διορθώσῃ τὰς ναυσιβλαβείας τοῦ στόλου, ὅστις πρόκειται νὰ κάμῃ τὴν διαπόντιον ἐκείνην ἐκστρατείαν. Ἡ ὕπαρξις λοιπὸν δεξαμενῆς καὶ ναυστάθμου θέλει εἶσθαι τὸ μόνον μέσον, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν συμμαχίαν ἐκείνην κατὰ τὴν Ἀνατολὴν, ὅπου δὲν ὑπάρχει κέντρον ἐνεργείας ναυτικῶν ἐπιχειρήσεων· ἑπομένως, ὡς βλέπετε, καὶ ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν ἡ ὕπαρξις δεξαμενῆς καὶ ναυστάθμου εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων ἀντικειμένων, εἰς τὰ ὁποῖα, κατ’ ἐμὲ, πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἐνασχοληθῇ. Ὁποιασδήποτε δυνάμεις καὶ ἂν ἀναπτύξητε κατὰ ξηρὰν, ὡς ἔχει ἡ γεωγραφικὴ ἔποψις τῆς Ἑλλάδος, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχωσι σημασίαν τινὰ, χωρὶς νὰ ἦσθε παρασκευασμένοι κατὰ θάλασσαν, καί, κατ’ ἐμέ, αἱ παρασκευαὶ κατὰ θάλασσαν πρέπει νὰ προηγῶνται τῶν παρασκευῶν τῆς ξηρᾶς, διότι ὁ στρατὸς δὲν δύναται νὰ κινηθῇ ἄνευ ναυτικῆς πολεμικῆς δυνάμεως, διότι ἔξωθεν θὰ περιμένῃ τὰς τροφάς του, τὰ πολεμοφόδιά του καὶ πᾶν ὅ,τι χρήσιμον. Ἡ ἱστορία ὁλόκληρος, γεγονότα ἀπειράριθμα μαρτυροῦσι τοῦτο.

§9ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλω Νομοσχέδιον περὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ.

§11ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἀπὸ τοῦ 1862 ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ κράτους, ἐξαιρέσει τοῦ ὑπὸ τῆς Βʹ ἐν Ἀθήναις Ἐθνικῆς Συνελεύσεως συζητηθέντος καὶ ἐπιψηφισθέντος, ὑπῆρξεν ἀείποτε τὸ πρόγραμμα τῆς ἐπιπλάστου, μικρολόγου καὶ ἀγόνου πολιτικῆς, ἣν κατ’ ἀνάγκην ἔκτοτε ἐπαγγέλλεται καὶ ἐξυπηρετεῖ πᾶσα Ἑλληνικὴ κυβέρνησις. Τοιοῦτος, ὡς εἰκός, ὑπάρχει καὶ ὁ προκείμενος προϋπολογισμός. Ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τούτῳ, ὡς καὶ ἐν τοῖς προηγουμένοις, εὕρηται τὸ αὐτὸ πνεῦμα αἰσιοδοξίας ὡς πρὸς τὰ ἔσοδα τοῦ κράτους, ἡ αὐτὴ προθυμία πρὸς ἱκανοποίησιν πάσης πολιτικῆς ἀνάγκης, καὶ ἡ αὐτὴ ἀδιαφορία περὶ τὸ ὁσημέραι ἐξογκούμενον καὶ ἀπειλητικὸν καθιστάμενον ἔλλειμμα. Ἔχομεν κατ’ αὐτὸν αὔξησιν ἐσόδων βεβαίαν καὶ ἀναμφισβήτητον. Εἶσθε ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς ἣν ἐπιβάλλει ἡμῖν ἡ ἐθνικὴ τιμὴ, ἡ ἐθνικὴ ὕπαρξις; Ὁ προϋπολογισμὸς παρέχει ἡμῖν γενναῖα καὶ ἄφθονα τὰ πρὸς ἐπιδίωξιν τῆς πολιτικῆς ταύτης μέσα, στρατὸν πολυάριθμον, νέον στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν ἐντελῆ καὶ πολυτελῆ, συντάγματα, στρατάρχας καὶ ἐπιτελεῖα, στόλους, ναυστάθμους, δεξαμενὰς καὶ μυρία ὅσα. Ἀποκλίνετε ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς τοῦ τόπου ἀναπτύξεως, ὑπὲρ τῆς ἐσωτερικῆς αὐτοῦ διαῤῥυθμίσεως; τῆς ὅσον ἔνεστι τιμιωτέρας; Καὶ τί δὲν παρέχουσιν ὑμῖν πρόσφορον πρὸς τοῦτο ὅ,τε προϋπολογισμὸς καὶ τὰ συνοδεύοντα αὐτὸν νομοσχέδια; Ὑπόσχεται τὰ μεγάλα ἵνα τὰ μικρὰ ἀσφαλῶς ἐπιτελέσῃ. Ὁ τοσαῦτα ὑποσχόμενος προϋπολογισμὸς ἄγει, ὡς εἰκός, εἰς ἔλλειμμα, καὶ σπουδαῖον. Ὑπὲρ τοῦ τοιούτου προϋπολογισμοῦ δὲν ἔρχομαι βεβαίως ἵνα συνηγορήσω, διότι δὲν στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἀληθείας, διότι οὐδεμίαν δύναται ἵνα ἐξυπηρετήσῃ ἐθνικὴν ἀνάγκην ἀποτελεσματικῶς, διότι εἰς οὐδενὸς ἐθνικοῦ ζητήματος ὁδηγεῖ τὴν λύσιν. Κύριοι, δύω πρόκεινται ὑμῖν πρὸς λύσιν ἐθνικὰ ζητήματα, ἀμφότερα μεγάλα, ἀκανθώδη, δύσλυτα, ὁρῶντα τὸ μὲν εἰς τὸ ἔργον, ὅπερ ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν αἱ ἐθνικαὶ ὑποχρεώσεις καὶ ἀνάγκαι, τὸ ἀνάστατον τῆς Ἀνατολῆς, οἱ περιστοιχοῦντες ἡμᾶς κίνδυνοι, αἱ προβλεπόμεναι εἰς μέλλον οὐχὶ μεμακρυσμένον νέαι ἐν τῇ Ἀνατολῇ περιπλοκαὶ, τὸ δὲ εἰς τὸ δυσχερὲς ἐπίσης ἔργον τῆς ἐσωτερικῆς τοῦ τόπου διαῤῥυθμίσεως ὑπὸ ἔποψιν πολιτειακὴν, διοικητικήν τε καὶ οἰκονομικήν. Ἡ σύγχρονος καὶ τῶν δύω τούτων ζητημάτων λύσις ἀδύνατον τυγχάνει οὖσα, τοῦ ἔθνους μὴ ἔχοντος ἱκανὰς πρὸς τοῦτο δυνάμεις, ὁ δὲ ταύτην τυχὸν ἐπαγγελλόμενος δὲν λέγει τ’ ἀληθῆ καὶ ἢ πλανᾶται ἢ πλανᾷ. Ὅθεν, ἐὰν εἰς ἔργα ἀποβλέπωμεν καὶ τὴν πρὸς ταῦτα θέλησιν ἔχωμεν, δέον ἵνα τραπῶμεν τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην ὁδὸν ὁριστικῶς καὶ ἀποφασιστικῶς, τὰ πάντα καὶ τοὺς πάντας εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐπιχειρηθησομένου ἔργου ὑποβάλλοντες. Τὴν ἀνάγκην ὅπως τὴν μίαν ἐκ τῶν ὁδῶν τούτων ἐκλέξωμεν παρέστησα ὑμῖν διὰ τῶν δύω ἐπὶ τοῦ Β. λόγου ἀγορεύσεών μου. Τοῦτ’ αὐτὸ ὑπέδειξα καὶ διὰ τῆς περὶ τῆς στάσεως τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἐπερωτήσεώς μου. Λυποῦμαι δὲ, ὅτι αἱ περὶ τούτου παρατηρήσεις μου δὲν ἠξιώθησαν τῆς προτοχῆς τῆς Βουλῆς, οὔτε κατὰ τὴν πρώτην, οὔτε κατὰ τὴν δευτέραν περίπτωσιν, καὶ τοῦτο, διότι πελαγοδρομοῦντες ἔκτοτε ἄνευ πυξίδος; ἀπωλέσαμεν χρόνον πολύτιμον. Τὴν ἀλήθειαν ταύτην ἀνεγνώρισε πρὸ καιροῦ ἡ Κυβέρνησις βλέπουσα τὰ πανταχόθεν ἐγειρόμενα προσκόμματα εἰς τὴν πορείαν αὑτῆς, συνωμολόγησε δὲ τελευταίως καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς εἰπὼν, ὅτι δὲν ἀπολείπεται ὁ πρὸς συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν νέων ὀργανικῶν νόμων ἀπαιτούμενος χρόνος. Κύριοι, ἐκ τῶν δύω τούτων μεγάλων ἐθνικῶν ζητημάτων ὁποῖον τὸ δεσπόζον; ὁποῖον τὸ πρωτεῦον; Εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τίνος ἐξ αὐτῶν δέον ἵνα ἀφιερώσωμεν ὅλα ὅσα ἐν ἡμῖν μέσα καὶ δυνάμεις; Κύριοι, ὑπῆρξεν ἐποχὴ, καθ’ ἣν ἡ πατρὶς ἡμῶν ἦτο τὸ ἀντικείμενον τοῦ θαυμασμοῦ καὶ τῆς ἀγάπης τοῦ κόσμου ὁλοκλήρου, καθ’ ἣν τὸ ὄνομα τοῦ Ἕλληνος ἐθεωρεῖτο ὡς τίτλος εὐγενείας, καθ’ ἣν καὶ ὁ Ῥουμάνος καὶ ὁ Βούλγαρος καὶ ὁ Ἀλβανὸς ἐθεώρουν ὥς τι περιποιοῦν αὐτοῖς τιμὴν ὅτι ἐλογίζοντο ἀδελφοὶ τοῦ Ἕλληνος, καὶ ἐξ αὐτοῦ προσεδόκων τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης αὐτῶν, καὶ πρὸς τὰς Ἀθήνας ἔστρεφον ἅπαντες τὰ βλέμματα, καὶ ἐν Ἀθήναις ἐξεπαίδευον τὰ τέκνα αὐτῶν, καθ’ ἣν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ὁ Ἕλλην ἐνεποίει σεβασμὸν καὶ φόβον. Διατί; Διότι οἱ πατέρες ἡμῶν προὐτίμησαν τὸν θάνατον τοῦ ἀδόξου βίου, καὶ ἐπολέμησαν ὀλίγιστοι πρὸς πολλοὺς, ἄοπλοι πρὸς πανοπλίαν φέροντας, ἀσύντακτοι πρὸς στρατοὺς ἄριστα συντεταγμένους, καὶ ἄξιοι οὕτω γενόμενοι τῶν συμπαθειῶν τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου ἠδυνήθησαν καὶ διὰ τῆς ἀρωγῆς καὶ τούτου νὰ ἱδρύσωσι ἐν τῇ γωνίᾳ ταύτῃ τῆς Ἀνατολῆς τὴν ἐλευθερίαν ἐν τῇ ἰσοπολιτείᾳ, καὶ ἔθεσαν τότε τὸν ἀκρογωνιαῖον λίθον τοῦ μεγάλου οἰκοδομήματος τῆς ἀπελευθερώσεως τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ λαῶν. Μετὰ τοῦτο ὅμως, ἐκλαβόντες τὸ ἀρξάμενον μόνον ἔργον ὡς ἔργον τετελεσμένον, καὶ ἐπιλήσμονες γενόμενοι τῶν καθηκόντων ἡμῶν πρὸς τοὺς ἀτυχήσαντας ἀδελφοὺς, ἐτράπημεν ἀποκλειστικῶς τὴν πολυκύμαντον καὶ ἐγωϊστικὴν πολιτικὴν τῆς ἐσωτερικῆς διοργανώσεως, καὶ σφαλέντες, ὡς ἑπόμενον ἦτο, κατ’ αὐτὴν, διῃρέθημεν εἰς Ἕλληνας καὶ μὴ Ἕλληνας, εἰς αὐτόχθονας καὶ ἑτερόχθονας, εἰς Ἕλληνας ἀλληλομαχομένους καὶ εἰς Βυζαντινοὺς, τὸν ἐχθρὸν ὑπηρετοῦτας, καὶ ἀπεμονώθημεν τότε ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἔκτοτε ἀπεξενώθημεν ἀλλήλων οἱ ἐν τῇ Ἀνατολῇ χριστιανικοὶ λαοὶ καὶ ἐπαύσαμεν ὄντες οἱ φυσικοὶ σύμμαχοι οἱ μὲν τῶν δέ. Ἔκτοτε ἡ Ἑλλὰς ἀπώλεσε τὴν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐπιφανῆ αὐτῆς θέσιν. Ἔκτοτε κατέστημεν ἱκανοὶ μὲν περὶ τὴν κοινοβουλευτικὴν παλαίστραν, ἐντελῶς δ’ ἀνίκανοι πρὸς ἔργα. Τοιοῦτοι, λυπηρὸν εἰπεῖν, ἀπεδείχθημεν κατὰ τὸν δεύτερον ἀνατολικὸν πόλεμον, κατὰ τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα τοῦ 1867, καὶ κατὰ τὸν τρίτον ἀνατολικὸν πόλεμον τὸν πρὸ μικροῦ τοσοῦτον λυπηρῶς ὡς πρὸς ἡμᾶς ἀπολήξαντα. Τοιούτους κατέδειξεν ἡμᾶς καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ 1872, ἧς τὰς συνεπείας ἤδη δρέπομεν. Προγράφουσιν ἤδη ἡμᾶς Ῥουμάνοι καὶ Βούλγαροι καὶ Ἀλβανοί, ἐμπαίζει καὶ ὑβρίζει ἡ Τουρκία, περιφρονεῖ ἡ Εὐρώπη. Καὶ οἱ ἄποικοι ἡμῶν ἀποστρέφουσιν ἤδη τὸ πρόσωπον ἀφ’ ἡμῶν, καὶ ἄλλοι ἐκρουμανίζονται καὶ ἄλλοι ἐκρωσίζονται, ἄλλοι ἄλλως ἄλλας ἀσπάζονται ἐθνικότητας. Ὁποίαν δ’ ἐπλάσαμεν τύχην εἰς τὴν Κρήτην, τὴν Ἤπειρον, τὴν Θεσσαλίαν, τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην; Κατὰ χιλιάδας ἀριθμοῦνται οἱ ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν τούτων, οἵτινες ἕνεκεν τῆς ἀβελτέρου καὶ ἀνάνδρου ἡμῶν πολιτείας ἐξεπατρίσθησαν τὰ πάντα ἀπολέσαντες καὶ περιφέρονται τανῦν ἐν Ἑλλάδι ἄστεγοι, πεινῶντες, γυμνητεύοντες καὶ τὰ πτωχοκομεῖα πληροῦντες. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχωσι πλέον οἱ ἐλπίζοντες εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας δι’ ὁποιουδήποτε εἰρηνικοῦ μέσου. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν πιστεύω νὰ μοι εἴπῃ καὶ πάλιν, ὅτι ἐγγὺς κεῖται ἡ τοῦ ζητήματος τούτου λύσις. Ὀδυνηρὰ καὶ ἄπελπις ἡ θέσις ἡμῶν! Αἰτῶ συγνώμην, ὅτι πολλὰ εἶπον, ἵνα ἀποδείξω τὸ ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως, ὅτι τὸ ἐξωτερικὸν ἔργον πρωτεύει καὶ κατὰ πολὺ τοῦ ἐσωτερικοῦ, ὅτι τὸ ἔργον ἐκεῖνο ἐπιβάλλεται ἡμῖν ὡς ζήτημα ζωῆς ἢ θανάτου, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἡμῖν νὰ εἴπωμεν πρὸς τὰ θύματα τῆς ἀβελτέρου ἡμῶν πολιτείας, πρὸς τοὺς σφαζομένους ἀδελφοὺς ἡμῶν: «ἔχετε ὑπομονήν, ἠρέμα καὶ κατὰ μικρὸν θὰ προνοήσωμεν περὶ τῆς σωτηρίας ὑμῶν», ὅτι ἡ ὀπισθοδρόμησις δὲν εἶναι πλέον δυνατὴ οὔτε σώζει ἡμᾶς, καὶ ὅτι ἐκ τῶν μεγάλων κινδύνων μόνον τὸ ἀκατάβλητον θάῤῥος σώζει. Τί δὲ ζητῶ ὑψῶν καὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ τὴν ὑπὲρ τῶν γενναίων πολεμικῶν παρασκευῶν σημαίαν ἣν ὕψωσα ἄλλοτε ἐν μέσαις Ἀθήναις ὡς πρόεδρος τοῦ συλλόγου ἡ Ἀδελφότης; Τὸν ἄμεσον πόλεμον; Ὄχι. Ζητῶ πολιτείαν καθιστῶσαν τὸ κύριον μέλημα κυβερνώντων καὶ κυβερνωμένων τὴν περὶ τὰ στρατιωτικὰ ἐκγύμνασιν, ὅπως ἕκαστος ᾖ πολίτης τε καὶ στρατιώτης συνάμα, καὶ ὅπως, τοῦ πρὸς τοῦτο προσφόρου καιροῦ ἐπιστάντος, δυνηθῶμεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ ἔργον τῶν πατέρων ἡμῶν. Ὁποῖα δὲ, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, τὰ πρὸς τοῦτο συντελεστικὰ μέτρα; τί χάριν τοῦ ἐθνικοῦ ἔργου ζητῶ; Ζητῶ τὴν ἁπλοποίησιν τοῦ πολυπλόκου καὶ πολυδαπάνου διοικητικοῦ ἡμῶν συστήματος, καὶ τὴν διαῤῥύθμισιν τῆς διοικήσεως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μᾶλλον αὐστηρᾶς οἰκονομίας. Ζητῶ, ὅπου δὲν δύναται νὰ φθάσῃ ἡ ψαλὶς τῆς οἰκονομίας ἐννόμως, νὰ ἐπέλθῃ ἡ αὐτοπροαίρετος θυσία ἢ πολὺ μᾶλλον τῆς ἐπιβαλλομένης σωστική. Ζητῶ τὴν ἄνωθεν προγραφὴν τῆς λυμαινομένης τὸν τόπον πολυτελείας, καὶ τὴν κατάργησιν πάσης περιττῆς, μὴ ἀπολύτως ἀναγκαίας καὶ μὴ συντελεστικῆς εἰς τὸ ἔργον δαπάνης. Ζητῶ τὴν ἐξεύρεσιν νέων πόρων, διότι οἱ ὑπάρχοντες δὲν ἐπαρκοῦσι. Δεῖται καὶ δεῖται μέσων τὸ ἔργον. Ζητῶ τὴν εἰς τὰ μεγάλα ἔργα ὁδηγοῦσαν ὁμόνοιαν. Ζητῶ κυβέρνησιν ἐθνικὴν, ἰσχυράν, ἐπιβλεπτικὴν, ἱκανὴν πρὸς ἔργον. Ζητῶ ἔτι παρ’ ὑμῶν καὶ τὴν ἐν τοῖς λόγοις οἰκονομίαν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς πᾶν ὅ,τι συντελεστικὸν ὑπάρχει πρὸς τὸ ἔργον. Ἐπιτραπήτω μοι δὲ, ἵνα ῥίψω καὶ ἓν βλέμμα κεφαλαιωδῶς πως ἐπὶ τοῦ συνόλου τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἐκφράσω τὴν περὶ τοῦ πρακτέου γνώμην μου. Ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς εἶναι ἔργον, περὶ οὗ οἱ περὶ ταῦτα ἁρμόδιοι δέον ἵνα ἀποφασίσωσι. Μενέτω ἕκαστος εἰς ὃ ἐκλήθη. Οὐχ ἧττον τολμῶ νὰ ἐπαναλάβω τὴν ὁποίαν καὶ ἐπὶ ἐθνοσυνελεύσεως ἐπρέσβευα γνώμην ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς προσκλήσεως ἐπιτελείου ἐκ ξένων ἀξιωματικῶν, ὅτι ἡ παρουσία τοιούτου ἐπιτελείου δύναται νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ ν’ ἀποξενωθῇ ἡ πολιτικὴ τῆς τοῦ στρατοῦ διοικήσεως καὶ νὰ ὠφελήσῃ ἑπομένως μεγάλως τὸν στρατόν. Ἐὰν ὅμως ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ σωστικὸν τοῦτο σημεῖον ἄνευ τῆς ἀναμίξεως τῶν ξένων, τότε εἰς οὐδένα βεβαίως ἐπιτρέπεται νὰ ἐπιμένῃ εἰς τὸ μέτρον τοῦτο. Τὸ ἔργον, ὑπὲρ οὗ τοσαύτην δεικνύει στοργὴν ὁ τοσοῦτον ἔκτακτον ζῆλον δεικνύων περὶ τὴν διοίκησιν τῶν ναυτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, καὶ εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλεται ἰδιαζόντως, ὅτι ἔχομεν μικράν τινα ναυτικὴν δύναμιν, τὸ ἔργον τῆς ναυτικῆς δεξαμενῆς δὲν ἐπιδέχεται ἀναβολὴν, διότι εἶναι ἡ ἀναγκαία συμπλήρωσις καὶ τῆς ἐλαχίστης ναυτικῆς παρασκευῆς, καὶ διότι εἶναι καὶ παραγωγικόν. Ὁποία θὰ ἦναι ἡ θέσις ἡμῶν, ἐὰν τὸ ὀλίγον ἡμῶν ναυτικὸν, τὸ ὁποῖον πιθανὸν νὰ λάβωμεν ἀνάγκην ἐν στιγμαῖς ἀπροόπτοις, εὑρισκώμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ πέμπωμεν μακρὰν, καὶ νὰ μὴ ἦναι ἑπομένως δυνατὸν νὰ ποιήσωμεν χρῆσιν αὐτοῦ ἐν στιγμῇ κρισίμῳ; Πολλοί τῶν νομῶν τῆς Γαλλίας ἔχουσι μεγαλειτέραν ἔκτασιν τοῦ ὅλου Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος καὶ πληθυσμὸν ἀνώτερον. Καὶ ὅμως ἡμεῖς, ἀντὶ τοῦ ἑνὸς, ἀντὶ τῶν πέντε τὸ πολὺ, ἔχομεν δέκα καὶ τρεῖς νομούς. Ἡ παρατήρησις αὕτη ἐφαρμόζεται εἰς τὸ σύνολον τῆς διοικήσεως εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς ὑπηρεσίας. Κατὰ τί ὠφελοῦσιν ἡμᾶς αἱ πολλαὶ νομαρχίαι, τὰ ἐπαρχεῖα, τὰ πολλὰ δικαστήρια, τὰ πολλὰ γυμνάσια, οἱ πολλοὶ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ καθηγηταί, αἱ πολλαὶ ἐπισκοπαί, οἱ πολλοὶ ταμίαι, οἱ πολλοὶ τμηματάρχαι, οἱ ἀπειράριθμοι ὑπάλληλοι; Μετὰ θάῤῥους δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ πολυτελοῦς τούτου διοικητικοῦ προσωπικοῦ, τῶν πλείστων ἐκ τῶν ἱκανῶν καὶ ἀρχαίων ἐχόντων ἤδη κεκτημένον τὸ τῆς συντάξεως δικαίωμα, ὅπως διαθέσωμεν τὸ ἐκ τῆς ἐλαττώσεως ταύτης προκύψον χρηματικὸν ποσὸν εἰς τὸ ἔργον ἢ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, ἣν δέον νὰ θεωρήσωμεν ὡς τὸ ἀναγκαῖον συμπλήρωμα τῆς στρατιωτικῆς τοῦ τόπου συντάξεως. Ἡ καθ’ ἑκάστην δι’ ἀτμοπλοίων συγκοινωνία τῶν νήσων πρὸς ἀλλήλας καὶ μετὰ τοῦ λοιποῦ Βασιλείου δύναται νὰ ἦναι πρόξενος ὠφελείας τῇ Ἑπτανήσῳ, μᾶλλον τῶν νομαρχιῶν, τῶν ταμιῶν καὶ τῶν ἀργούντων δικαστηρίων. Ὠφελιμώτερον θὰ ἦναι διὰ πᾶσαν ἐπαρχίαν νὰ δύναται νὰ συγκοινωνῇ εὐχερῶς, ταχέως δι’ ἁμαξῶν μετὰ τῆς πρωτευούσης τοῦ νομοῦ, ἔνθα πρόχειρα εὑρίσκει τὰ μέσα ὅπως φέρῃ εἰς πέρας ὁποιανδήποτε ὑπόθεσίν του, ἢ ἡ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ παρουσία ἐπάρχου, ταμίου, εἰρηνοδίκου καὶ τοῦ ἄλλου σμήνους τῆς ὑπαλληλίας. Ἔχομεν ἀνάγκην, ἐπαναλαμβάνω, νέων καὶ πολλῶν πόρων. Πολλαὶ ἐκ τῶν ὑποβληθεισῶν ἤδη περὶ τούτου προτάσεών εἰσιν ἄξιαι μελέτης. Ἡ Βουλὴ ἤθελε πράξει ἔργον ἁρμόζον αὐτῇ καὶ πρέπον, ἐὰν ἀνέθετεν εἰς εἰδικήν τινα ἐπιτροπὴν τὴν βάσανον τῶν τοιούτων προτάσεων, ἐάν τε ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐάν τε ὑπὸ Βουλευτῶν ὑπεβλήθησαν. Ἁμαρτάνουσι δὲ καὶ μεγάλως οἱ ἐν ταῖς παρούσαις τῆς πατρίδος περιστάσεσι προτείνοντες τὴν κατάργησιν ὁποιουδήποτε φόρου. Ἠδυνάμεθα ν’ ἀντικαταστήσωμεν τὸ ὑπάρχον ἐπαχθὲς σύστημα ἐγγείου φορολογίας, διὰ συστήματος φόρου ἐπιβαλλομένου ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος προσδιοριζομένου τούτου κατὰ τριετίαν ἢ πενταετίαν, ὅπερ σύστημα ἐφαρμόζεται ἐν ἄλλαις χώραις καὶ ἐπιτυχῶς λειτουργεῖ, οὐδέποτε δ’ ἐπιτρέπεται ἡμῖν νὰ καταργήσωμεν ἐν ταῖς σημεριναῖς περιστάσεσι τὸν ἔγγειον φόρον. Ὁ γεωργὸς δὲν ζητεῖ τὴν κατάργησιν φόρων, ζητεῖ πατρίδα τιμωμένην καὶ εὐνομουμένην, μέσα συγκοινωνίας, ἀσφάλειαν ζωῆς, τιμῆς, ἰδιοκτησίας, ζητεῖ ἀγαθὴν διοίκησιν. Ἔχομεν ἀνάγκην μέσων, ἄνευ μέσων ἔργα δὲν γίνονται. Ἡ παροῦσα ὥρα δὲν εἶναι ὥρα περὶ σκέψεων καὶ θυσιῶν πρὸς διάδοσιν τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων. Ἡ ῥύμη τοῦ λόγου παρέσυρέ με, κύριοι, πέραν τοῦ ἐπιτρεπομένου μοι σημείου. Δὲν ἀρέσκουσί μοι τὰ ἄσκοπα προγράμματα, δὲν ἀρέσκει μοι τὸ μακρηγορεῖν. Συνοψίζω δὲ τὸν λόγον καὶ περαίνω αὐτὸν λέγων: Ἡ ἐποχὴ τῆς ἠρέμα καὶ κατὰ μικρὸν προπαρασκευῆς παρῆλθε πρὸ καιροῦ πολλοῦ. Ἤδη δὲν ἐπιτρέπεται ἡμῖν, ἐὰν πιστεύωμεν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ θέλωμεν τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ, ἢ ἡ γενναία καὶ ἀποφασιστικὴ προπαρασκευή. Συμμάχους εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ ἔργου τοῦ 1821 δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἢ τὸ δίκαιον καὶ τοὺς χριστιανικοὺς λαοὺς Εὐρώπης καὶ Ἀνατολῆς. Αὐτοὺς τοὺς συμμάχους ἔσχον καὶ οἱ πατέρες καὶ δι’ αὐτῶν ἐσώθησαν. Τοὺς συμμάχους αὐτοὺς θὰ τοὺς ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς, ἐὰν δι’ ἔργων ἀποδείξωμεν, ὅτι ἐσμὲν γνήσια τῶν πατέρων ἡμῶν τέκνα. Διὰ τῶν ἔργων θὰ ἀνακτήσωμεν τὴν ἀγάπην, τὴν ὑπόληψιν, τὴν ἀδελφικὴν συμβίωσιν καὶ μετὰ τῶν Ῥουμάνων, καὶ μετὰ τῶν Βουλγάρων, καὶ μετὰ τῶν Ἀλβανῶν, τῶν Ἀλβανῶν τῶν τοσοῦτον στενῶς μεθ’ ἡμῶν συνδεομένων, τῶν ἀποτελούντων μεθ’ ἡμῶν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐθνότητα. Ὅταν διὰ τῶν ἔργων κατασταθῶμεν αὐτῷ σεβαστοί, τότε θὰ ἐννοήσῃ ὁ Ἀλβανός, ὅτι μόνον διὰ τῆς ἀδελφοποιήσεως, τῆς συμμαχίας καὶ τῆς εἰλικρινοῦς συμπράξεως δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ αὐθυπαρξίαν, ἄλλως σήμερον δουλεύομεν τῷ Τούρκῳ καὶ αὔριον θὰ δουλεύωμεν ἄλλῳ. (Τῇ Αὐστρίᾳ ἀνεφώνησεν εἷς τῶν κυρίων Βουλευτῶν.) Περὶ πολέμου δὲν πρόκειται νὰ ἀποφασίσωμεν σήμερον. Περὶ πολέμου ἀποφασίζει ἄλλη τις δύναμις ἀνωτέρα. Ἡμεῖς δ’ ὀφείλομεν ἐκ τῶν παθημάτων διδασκόμενοι καὶ νέαν θύελλαν ἀπειλουμένην βλέποντες, ὀφείλομεν προνοοῦντες νὰ προπαρασκευασθῶμεν συντόνως καὶ δεόντως, ὅπως μὴ μείνωμεν καὶ πάλιν κενὰς ἔχοντες τὰς χεῖρας. Ὁ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας διεξαγόμενος πρὸ καιροῦ ἀκήρυκτος πόλεμος βλάπτει καὶ ζημιοῖ ἡμᾶς μᾶλλον ἢ τὴν Τουρκίαν. Τὰ δὲ μισὰ μέτρα ἤγαγον τὴν Ἑλλάδα ἐγγὺς τοῦ ὀλέθρου. Πλανᾶται δὲ ὁ νομίζων τὸ ἔργον τῆς ἐσωτερικῆς τοῦ τόπου ἀναδιοργανώσεως εὐχερέστερον τῆς ἐπιχειρήσεως ἢ μᾶλλον τῆς ἐξακολουθήσεως τοῦ ἔργου τοῦ 1821. Πιστεύσατέ με, τὸ πρῶτον εἶνε πολὺ τοῦ δευτέρου δυσχερέστερον εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον τὰ ἡμέτερα πράγματα ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Ἡ λύσις τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος κατέστη ἀδύνατος, ἐὰν δὲν λυθῇ προηγουμένως τὸ ἐξωτερικόν. Ἡ ὀπισθοδρόμησις δὲν ἐπιτρέπεται πλέον ἡμῖν καὶ εἰς ἣν περιέστημεν ἤδη θέσιν μόνον δι’ ἀνδρικῶν ἔργων δυνάμεθα νὰ σωθῶμεν. Κύριοι Βουλευταί, κατὰ τὴν πεποίθησίν μου ἐν ἡμῖν κεῖται, ἐὰν τοὺς πατέρας ἡμῶν ἀποφασίσωμεν ν’ ἀπομιμηθῶμεν, ἔργα ἄξια αὐτῶν τελοῦντες, ἥ τε διάσωσις καὶ ἡ ἀνόρθωσις καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς πρωτευούσης ἐν τῇ Ἀνατολῇ φυλῆς τῆς τοσοῦτον ἀναγκαίας ὅπως ἡ Ἀνατολὴ φθάσῃ εἰς τὴν αὐθυπαρξίαν καὶ δυνηθῇ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ προορισμὸν αὐτῆς.

§12ΡΙΚΑΚΗΣ. Συναισθάνομαι, κύριοι, τὴν δύσκολον θέσιν μου διαδεχόμενος τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Αἰγιαλείας. Μετὰ τὴν ἔκθεσιν ἑνὸς προγράμματος τοσοῦτον πατριωτικοῦ, μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν τοσοῦτον εὐγενῶν αἰσθημάτων, ὁμολογῶ, ὅτι θέλω εὑρεθῆ εἰς δύσκολον θέσιν ἀπέναντι ὑμῶν, ἀναγκαζόμενος νὰ λαλήσω περὶ οἰκονομιῶν. Ἡ ὁμιλία μου, καίτοι εἰς ἐντελῆ ἀντίθεσιν μὲ τὸ πρόγραμμα τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας κ. Μεσσηνέζη, μὲ ὑποχρεόνει μολαταῦτα νὰ σᾶς ἀπασχολήσω διὰ μονοτόνων ἀριθμῶν καὶ διὰ συμπερασμάτων, σχετιζομένων μὲ πραγματικὰ γεγονότα καὶ μὲ τὴν παροῦσαν κατάστασιν τῆς χώρας. Ἀφοῦ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα τέλος πάντων ἐθεωρήθη ἄξιον τῆς πρωτίστης καὶ σπουδαίας μερίμνης τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ ἡ μονομερὴς γνώμη, τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1878, υἱοθετηθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Παρνασσίδος κ. Κεχαγιᾶ, ἔλαβε τὴν τύχην νὰ προκαλέσῃ τὴν μέριμναν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς καὶ νὰ καταστῇ ἐθνικὴ γνώμη, κατὰ τὴν ἀπόφανσιν τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, νομίζω, ὅτι καὶ δικαίωμα καὶ καθῆκον ἔχω νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Δικαίωμα μὲν, διότι πρῶτος, δύναμαι νὰ εἴπω, καὶ μεμονωμένος κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1878 ὕψωσα μετὰ τοῦ ἐντίμου φίλου μου κ. Ζωχιοῦ τὴν φωνὴν ταύτην ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, καθῆκον δὲ, διότι ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκθέσω καὶ νὰ ἀναπτύξω τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἔκτοτε μὲ παρεκίνησαν νὰ διαγράψω τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν διέγραψα.

§13ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐγὼ δὲν διαμφισβητῶ τὰ πρωτεῖα.

§14ΡΙΚΑΚΗΣ. Θέλω νὰ εἴπω ἀπὸ πότε χρονολογεῖται ἡ ἰδέα αὕτη, ἥτις εἶναι συνέπεια καὶ συμπέρασμα τοῦ τέλους, τὸ ὁποῖον ἔλαβον αἱ ἔκτακτοι προπαρασκευαί. Ἀφοῦ, κύριοι, ἐπεραίωσε τὰς ἐργασίας του τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου, καὶ διὰ τῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ ἐτέθη ὅπως δήποτε ἕν τέρμα εἰς τὸν ἐν τῇ Ἀνατολῇ πόλεμον, ἡ δ’ Εὐρώπη ὁλόκληρος, κανονίσασα τὰ τῆς Ἀνατολῆς, ἐκανόνισε καὶ τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν, ἡ Ἑλλὰς μόνη δὲν ἦτο δικαιολογημένη νὰ ἐξακολουθῇ διαταράττουσα τὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη ἀποκατέστησε καὶ διὰ πρωτοκόλλου τοῦ Συνεδρίου ἐπέβαλεν· ἑπομένως ὤφειλε νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος. Τρία ὁλόκληρα ἔτη ἤμεθα ἐκτὸς ἡμῶν αὐτῶν, τρία ὁλόκληρα ἔτη ἐδαπανῶμεν χωρὶς νὰ σκεπτώμεθα, τρία ὁλόκληρα ἔτη τὰ εὐγενῆ αἰσθήματα τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Αἰγιαλείας ἐξηκολούθουν νὰ μᾶς ἀπομακρύνωσιν ἀπὸ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα καὶ ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Ἀφοῦ ἐτέθη ὅπως δήποτε ἕν τέρμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνταποκρίνεται βεβαίως εἰς τοὺς πόθους καὶ τὰς ἀπαιτήσεις μας, εἰς τὸ ὁποῖον ὅμως εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποβληθῶμεν, ἦτο ἔργον φρονήσεως νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ πρὸ πάντων τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεώς μας. Ὅτε κατὰ τὸν 8βριον τοῦ 1878 ἡ Κυβέρνησις ἐνεφανίσθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, μὴ ἀσπαζομένη τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἀλλὰ φρονοῦσα, ὅτι πρέπει νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς ἐκτάκτους παρασκευὰς μέχρι τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ Βερολίνου, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀπευθύνω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὰς ἑξῆς ὀλίγας λέξεις, ὑποστηρίζων, ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ συνεδρίου, καὶ ὅτι ἡ Εὐρώπη θὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασίν της, διότι αὕτη δὲν ὑπηγορεύθη ἐκ συμπαθείας πρὸς ἡμᾶς, ἀλλὰ ἐκ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ παγιωθῇ ἡ εἰρήνη ἐν τῇ Ἀνατολῇ. (Ἀναγινώσκει περικοπὴν τῆς προηγουμένης ὁμιλίας του.) Ὅταν λοιπὸν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐζητοῦντο νέα χρηματικὰ μέσα, νέαι προσωπικαὶ θυσίαι διὰ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς αὐτῆς πολιτικῆς, εἶχον τὴν τιμὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὡς καὶ ὁ κ. Ζωχιός, νὰ ἀντιταχθῶμεν κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Δυστυχῶς ἡ γνώμη μας ἦτο μεμονωμένη καὶ μονομερής. Δὲν τὸ λέγω, ὅπως μεμφθῶ τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν, δὲν τὸ λέγω, ὅπως ἀξιώσω, ὅτι ἤμην εἰς θέσιν νὰ σκεφθῶ ὀρθότερον τῶν ἄλλων, ἀλλὰ διότι μετὰ λύπης παρατηρῶ, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐπέφερε τὰς σοβαροτέρας εἰς τὸν τόπον συνεπείας. Ἀπὸ τοῦ 8βρίου 1878 μέχρι σήμερον θέλετε ἰδεῖ, ὅτι συνωμολογήθη δάνειον ἐξωτερικὸν 60,000,000, ἐκανονίσθησαν τὰ παλαιὰ δάνεια, ἅτινα ἐπέβαλον εἰς τὸν τόπον ἕτερα 60,000,000, ὑπεθηκεύσαμεν τὰς κυριωτέρας τοῦ Κράτους προσόδους, ὑπεβλήθημεν εἰς νέον ἐσωτερικὸν δάνειον 17,000,000, διετηρήσαμεν ὑπὸ τὰ ὅπλα 19,000 στρατὸν, καὶ σήμερον, χωρὶς νὰ ὑπάρξῃ πολιτικὸς λόγος τοιαύτης μεταβολῆς, ὑπὸ τῶν ἀναγκῶν πιεζόμενοι, ἐρχόμεθα καὶ συζητοῦμεν τί πρέπει νὰ κάμωμεν, πῶς νὰ οἰκονομήσωμεν, πῶς νὰ σωθῶμεν. Ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν τότε, ὅταν ἀκόμη ἦτο καιρός· σήμερον εἴμεθα ἐξηντλημένοι, σήμερον μόνη ἡ ἐπιστήμη δὲν μᾶς βοηθεῖ, διότι τὰ ταμεῖα εἰσὶ κενά. Ὅσα ταμεῖα καὶ ἂν συστήσητε, εἰς ὅσα ταμεῖα μικρὰ καὶ ἂν διαιρέσητε τὸ μέγα ταμεῖον τοῦ Κράτους, τὰ ταμεῖα ταῦτα εἰσὶ κενὰ, οὐδεὶς δὲ πόρος μᾶς ἀπομένει νὰ διαθέσωμεν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς αἰτία, αὐτὸ εἶναι τὸ ἀληθὲς ἁμάρτημα, εἰς τὸ ὁποῖον ὑπεπέσαμεν ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου 1878 μέχρι σήμερον, καὶ εἶναι ἁμάρτημα, εἰς τὸ ὁποῖον οἱ πάντες συνετρέξαμεν. Ἐνεκρίναμεν τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον, ὅπως ἄρωμεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἐψηφίσαμεν νέα δάνεια, ἐκανονίσαμεν τὰ παλαιὰ, ὑπεθηκεύσαμεν τὰ μόνα μέσα τῆς ὑπάρξεώς μας, τὰς προσόδους τοῦ Κράτους, ἀφῃρέσαμεν ἀπὸ τὸ στόμα τῶν τέκνων μας τὸν ἐπιούσιον ἄρτον, διότι τὸν ὑπεθηκεύσαμεν διὰ 40 ὅλα ἔτη, καὶ ὕστερον ἀπὸ τοιαύτην καταστροφὴν καὶ σπατάλην, ἐρχόμεθα δι’ ἐπιστημονικῶν θεωριῶν νὰ ζητήσωμεν, ἀλληλομαχοῦντες, νὰ σωθῶμεν ἀπὸ τὴν καταστροφὴν, εἰς τὴν ὁποίαν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι περιήλθομεν. Πρὸς τί ἡ τοιαύτη οἰκονομικὴ συζήτησις; ὁποῖα εἶναι τὰ ἀποτελέσματά της; ποῖον τὸ ἀγαθὸν, τὸ ὁποῖον θὰ ἀπολαύσῃ ὁ τόπος ἀπὸ τὴν συζήτησιν ταύτην, τὴν πολυήμερον, τὴν μακρὰν, τὴν πεισματώδη, τὴν ἄνευ πρακτικοῦ ἀποτελέσματος; Καὶ μόλα ταῦτα εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς τὰς συνεπείας τῆς δεινῆς καταστροφῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι ἐφθάσαμεν. Ὀφείλομεν, ὁποιαδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἡ θέσις ἡμῶν, ὁποιονδήποτε τὸ ἀποτέλεσμα τῶν συζητήσεών μας, νὰ συζητήσωμεν τὸν ὑποβληθέντα προϋπολογισμὸν, ὅπως δείξωμεν τοὐλάχιστον, ὅτι ἐκπληροῦμεν ἓν καθῆκον, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν δύναται νὰ ἦναι εὐχάριστον, ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ἦναι τὸ ἀποτέλεσμα. Δὲν δυνάμεθα νὰ καυχηθῶμεν διὰ τὸ ἀποτέλεσμα, ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ἦναι, τῆς τοιαύτης ἀγόνου συζητήσεως. Ἐσκέφθημεν καὶ τὰς δεινὰς περιστάσεις; καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται νὰ θρηνήσωμεν τὴν πενίαν εἰς ἣν περιήλθομεν, καὶ, ὡς ὁ ἀπερισκέπτως σπαταλήσας τὴν περιουσίαν του, ἐρχόμεθα νὰ σκεφθῶμεν πῶς δυνάμεθα νὰ διασώσωμεν τὰ ναυάγια, ἐθεωρήθη κατάλληλον νὰ ῥιφθῇ εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα διὰ τίνος τρόπου δυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν τὸν περὶ ἐγγείου φόρου νόμον, δηλαδὴ ἐὰν πρέπῃ νὰ φορολογήσωμεν τὰ κτήνη ἢ τὴν γῆν, ἢ ἐὰν πρέπῃ νὰ ἐπιβάλωμεν ἐπὶ ἄλλων εἰδῶν τὸν φόρον αὐτόν. Τί καλὸν θέλει προκύψει ἐκ τῆς τοιαύτης συζητήσεως; εἶναι καιρὸς, σᾶς ἐρωτῶ, κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, κατὰ τὸν Μάρτιον τοῦ 1880, τοιαῦτα σπουδαῖα ζητήματα νὰ ῥίπτωνται ἐν τῷ μέσῳ, καὶ νὰ προκαλῆται ἡ Βουλὴ νὰ τὰ λύσῃ; Ὅταν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν οἰκονομικῶν μᾶς ὑπεβλήθη τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἐγὼ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς κ. Καλλιγᾶς δι’ ὀλίγων λέξεων ἐν τῇ ἐκθέσει ἡμῶν ἀπηντήσαμεν, ὅτι τὸ ὑπάρχον φορολογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐκ προοιμίων εἶναι καταδεδικασμένον, δεῖται σπουδαίας μελέτης καὶ σκέψεως, ὡς πρὸς τὴν ἐπιτυχῆ μεταῤῥύθμισίν του. Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἀπάντησις, ἣν δύναταί τις σπουδαίως νὰ δώσῃ ἤδη, ἅπαντα δὲ τὰ συστήματα, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε, καὶ ξένα τῆς ἐποχῆς εἶναι, καὶ ἀκατάλληλα. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ κηρυχθῶ κατὰ τῶν συστημάτων αὐτῶν, διότι οὐδὲν θεωρῶ πρακτικόν, οὐδὲν ὀρθόν, ἀποτελεσματικόν. Ἡ Κυβέρνησις μᾶς ὑπέβαλε νομοσχέδια περὶ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, διότι βεβαίως πάντα ταῦτα εἰσὶ μέτρα τῆς ἀνάγκης· ἠρχίσαμεν νὰ σκεπτώμεθα πῶς δυνάμεθα ὅπως δήποτε νὰ αὐξήσωμεν τὰ ἔσοδά μας. Ὑπεβλήθη λοιπὸν καὶ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Κατ’ ἀρχὴν εἶμαι σύμφωνος, ἀλλὰ καθόσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τῆς βεβαιώσεως καὶ τῆς εἰσπράξεως τοῦ φόρου, καθόσον ἀφορᾷ τὸ ἄνισον τῆς φορολογίας, θέλω ἐπιφέρει τὰς ἀντιῤῥήσεις μου, ὅταν τὸ σχέδιον τοῦτο ὑποβληθῇ εἰς τὴν συζήτησιν τῆς Βουλῆς. Ὁ καπνὸς πρόκειται νὰ φορολογηθῇ κατὰ τὴν κατανάλωσιν, δηλ. εἶναι φόρος, τὸν ὁποῖον ὁ καταναλωτὴς πρόκειται νὰ πληρώσῃ, καὶ ἑπομένως εἶναι ἄδικον νὰ ὑπάρχῃ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς φόρος δι’ ὅλους τοὺς φορολογουμένους. Ἐγὼ, ὁ ὁποῖος καπνίζω καπνὸν 25 δραχ. νὰ φορολογῶμαι πρὸς μίαν δραχ. κατ’ ὀκᾶν, καὶ μὲ μίαν δραχμὴν ἐπίσης νὰ φορολογῆται ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος καπνίζει καπνὸν δύω δραχμῶν. Εἶναι μία ἀνισότης, τὴν ὁποίαν ὁ νόμος πρέπει νὰ προλάβῃ, καὶ τότε ὄχι μόνον θὰ ἦναι δίκαιος, ἀλλὰ καὶ τὰ εἰσοδήματα θὰ ἦναι μεγαλείτερα. Ὑπεβλήθη νομοσχέδιον περὶ τῶν παιγνιοχάρτων. Ὡς πρὸς τοῦτο δὲν ἔχω νὰ ἐπιφέρω οὐδεμίαν παρατήρησιν. Ὑπεβλήθη νομοσχέδιον περὶ τῆς φορολογίας τοῦ οἴνου, καὶ μολονότι ὁ οἶνος ἐν Ἑλλάδι δὲν εἶναι εἶδος πολυτελείας, ὅπως εἰς ἄλλα ἔθνη, ἀλλ’ εἶναι εἶδος τῆς πρώτης ἀνάγκης, τῆς συντηρήσεως τοῦ γεωργοῦ, ἠδυνάμην ἐν μεγίστῃ ἀνάγκῃ νὰ ἀποκλίνω εἰς τὴν παραδοχὴν τοῦ τοιούτου νομοσχεδίου, ἀλλὰ μόνον ὡς πρὸς τοὺς οἴνους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι καταναλίσκονται ἐν τοῖς οἰνοπωλείοις, ἅτινα πληρώνουσι φόρον ἐπιτηδεύματος. Τὰ οἰνοπωλεῖα τῶν πόλεων ἐννοῶ, ὅτι δύνανται νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τοιοῦτον φόρον, ἀλλ’ ὁ οἶνος τοῦ χωρικοῦ, τὸν ὁποῖον διὰ τοῦ κόπου του παρήγαγε, καὶ τὸν ὁποῖον ἀποταμιεύει ἐν τῇ οἰκίᾳ του πρὸς ἰδίαν αὑτοῦ συντήρησιν, εἶναι ἄδικον νὰ φορολογῆται.

§15ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μόνος ὁ πωλούμενος πρόκειται νὰ φορολογηθῇ.

§16ΡΙΚΑΚΗΣ. Μία πρόσοδος, κύριοι, ἡ ὁποία νομίζω, ὅτι δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὰς παρούσας περιστάσεις, ἥτις μέχρι τοῦδε ἦτο παρημελημένη, καὶ τὴν ὁποίαν βλέπετε ἐγγεγραμμένην ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἀλλ’ ἄνευ ἀριθμῶν, εἶναι ἡ πρόσοδος τῶν καθυστερούντων.

§17ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§18ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἐννοῶ ποῖον προνόμιον ἔχουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι καθυστεροῦσιν ὁλόκληρα ἑκατομμύρια, ποῖον προνόμιον μὴ καταδιώξεως δύνανται νὰ ἔχωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι καταλαβόντες τὰς γαίας τοῦ δημοσίου, λαβόντες τὰ χρήματα τοῦ δημοσίου, γενόμενοι κύριοι τῆς ἐθνικῆς περιουσίας, καθυστεροῦσιν ὄχι πλέον τὸ κεφάλαιον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐτησίαν εὐτελῆ δόσιν, καὶ μόλα ταῦτα εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω νομοσχέδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον, ἐὰν πληρώσωσι 4% ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου, δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον ἓν ἑκατομμύριον κατ’ ἔτος, νομίζω δὲ, ὅτι ἡ πρόσοδος αὕτη δὲν πρέπει νὰ παραμεληθῇ, ἀλλὰ νὰ ληφθῇ ὑπὸ σπουδαίαν σκέψιν. Μία ἄλλη πρόσοδος, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ἐννοῶ διὰ τί δὲν ἐδόθη προσοχή, εἶνε ἡ φορολογία τῶν κεφαλαίων. Μόνον ἐν Ἑλλάδι τὰ κεφάλαια μένουσιν ἀφορολόγητα· ἕκαστος εἶνε κύριος νὰ κάμνῃ ἀπείρους χρηματιστικὰς πράξεις, ἕκαστος εἶνε κύριος νὰ ζῇ μεγαλοπρεπῶς ἀπολαμβάνων ἐκ τῶν κεφαλαίων κολοσσιαῖα εἰσοδήματα, καὶ ὅμως μένει ἐντελῶς ἀφορολόγητος, διότι ἔλαβε τὴν πρόνοιαν νὰ μὴ ἔχῃ κτήματα. Ἐν Ἑλλάδι, ὅπου ἀνεπτύχθησαν τοσοῦτον ἤδη αἱ χρηματιστικαὶ πράξεις, εἰς τόπον, ὅπου τὰ κεφάλαια τοσοῦτον ἐπολυπλασιάσθησαν, εἶνε ἀναγκαῖον καὶ δίκαιον νὰ ληφθῇ φροντὶς περὶ καταλλήλου φορολογίας τῶν κεφαλαίων τούτων. Εἶνε δύσκολος βεβαίως ἡ δικαία καὶ αὐστηρὰ φορολογία αὐτῶν, εἶνε δύσκολον νὰ διατηρηθῇ πλήρης ἰσότης εἰς τὴν φορολογίαν ταύτην· ἀλλ’ ἐὰν ἤθελε ληφθῆ τὸ μέτρον ὅπως δήποτε νὰ ἐφαρμοσθῇ ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ βελτιωθῇ καὶ νὰ τελειοποιηθῇ, ἠθέλαμεν φθάσει εἰς τὸ ἀποτέλεσμα νὰ ἔχωμεν μίαν δικαίαν καὶ ἀνάλογον πρόσοδον ἀπὸ τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα ἐν τῷ τόπῳ ὑπάρχουσιν.

§19Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Πῶς θὰ τὰ ἀνακαλύψητε;

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐὰν σᾶς κάμω θεωρίαν, θὰ παρέλθῃ ἡ ὥρα, ἀλλὰ δὲν εἶνε δύσκολον· πρῶτον τὰ πρόσωπα εἰσὶ γνωστὰ ὡς ἐκ τῶν πράξεων, τὰς ὁποίας ἐνεργοῦσι· δὲν εἶνε δύσκολον λοιπὸν, ὅταν μεταχειρισθῇ τὰ κατάλληλα πρόσωπα, τὰ δυνάμενα νὰ ἔχωσιν εἰδικὰς γνώσεις, νὰ γίνῃ κατάταξις τῶν τοιούτων εἰς διαφόρους κλάσεις, ἥτις, ἐὰν δὲν ἦνε ἐντελῶς δικαία κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος, θὰ τελειοποιηθῇ βραδύτερον, καὶ οὕτω θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ θεραπεύσωμεν μίαν μεγάλην ἀνισότητα. Μετὰ λύπης, κύριοι, ἤκουσα καὶ δύναμαι νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ζωηρὰν μοὶ ἐπροξένησεν ἐντύπωσιν ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Παρνασσίδος κ. Σιμοπούλου, ὅστις μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀξιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ βήματος ὑπεστήριξεν, ἀπέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία πρέπει νὰ μείνῃ καὶ νὰ ἐγκλιματισθῇ ἐν Ἑλλάδι. Εἰσήξατε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν ἕνεκα τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, κατεδικάσατε τὸν τόπον νὰ ὑποβληθῇ ἐπὶ δύω ὁλόκληρα ἔτη εἰς τὰς δεινὰς αὐτῆς συνεπείας, ἐπαρουσιάσθητε πρὸς τὸ ἔθνος μὲ ἓν πρόγραμμα λέγοντες, «συνομολόγησον νέον δάνειον 60,000,000, δὸς τὸν ἄρτον τῶν τέκνων σου, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχεις τὸ δικαίωμα νὰ διαθέσῃς, παραχώρησον τὴν πρόσοδον τοῦ χαρτοσήμου ἐπὶ 40 ἔτη.» Παρεστήσαμεν τότε εἰς τὸν λαὸν ὁποῖα ἔσονται τὰ ἀγαθὰ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ὁ λαὸς ἐπείσθη εἰς τὰς ἐπαγγελίας μας, ἐδέχθη τὰ νέα βάρη, καὶ ἀφοῦ ἔλαβον τὰ χρήματα τοῦ δανείου καὶ τὰ διέθεσαν κατὰ μέγα μέρος ἀλλαχοῦ, μᾶς λέγουσι «διαθέσατε καὶ τὸ ὑπόλοιπον, διότι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία δὲν συμφέρει νὰ ἀρθῇ.» Διατί δὲν συμφέρει, κ. Σιμόπουλε; διότι, κατ’ ἀξίωμα οἰκονομολογικὸν τοῦ κ. Σιμοπούλου, ὅπου τοῦ ταμείου αἱ θύραι εἰσὶ κεκλεισμέναι καὶ ὅπου δὲν ὑπάρχει ἰσοζύγιον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία δὲν συμφέρει ν’ ἀρθῇ. Ἀλλὰ ἤθελον παρακαλέσει τὸν ἔντιμον Βουλευτὴν Παρνασσίδος νὰ μοὶ εἴπῃ, ὅταν ἐψήφιζε τὸν νόμον τοῦ δανείου τῶν 60,000,000 ἐπὶ τῷ ὅρῳ τοῦ νὰ ἀρθῇ δι’ αὐτοῦ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἦσαν αἱ θύραι τοῦ ταμείου ἀνοικταὶ, ἦτο ὁ προϋπολογισμὸς ἰσοσκελής; μετεβλήθησαν ἔκτοτε αἱ περιστάσεις; Λοιπὸν, ἀφοῦ αἱ οἰκονομικαί σας θεωρίαι εἰσὶ τοιαῦται, πῶς δὲν τὰς ἀνεπτύξατε τότε, πῶς δὲν ἀντετάχθητε κατὰ τοῦ δανείου ἐκείνου, πῶς δὲν εἴπατε, ὅτι ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας οὔτε δυνατὴ εἶναι, οὔτε συμφέρουσα, ὅπως σώσητε τὸν τόπον ἀπὸ τὸ βάρος τοῦ δανείου τούτου; Ἀφοῦ αἱ θύραι τοῦ ταμείου ἦταν κεκλεισμέναι, ἀφοῦ τὸ ἰσοζύγιον δὲν ὑπῆρχε, πῶς δὲν ἀντετάχθητε τότε καὶ νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ τακτοποιήσωμεν τὰ παλαιὰ δάνεια καὶ νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸ Κράτος μὲ 60 νέα ἑκατομμύρια, καθ’ ἣν στιγμὴν εὑρισκόμεθα εἰς τοιαύτην οἰκονομικὴν κατάστασιν, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας τὰ ὑπεστηρίξατε, κ. Σιμόπουλε, τὰ ἐψηφίσατε, καὶ εἴπατε, ὅτι ἱκανοποιεῖται ἡ φιλοτιμία καὶ ἀνορθοῦται ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος; Χθὲς ἀκόμη, ὅταν ἐδόθη ἀφορμὴ ἐκ μέρους τῶν δανειστῶν νὰ διαλύσωμεν τὴν συμφωνίαν ἐκείνην, ἀποδειχθεῖσαν προφανῶς ἐπιζήμιον, δὲν μᾶς ὑπεστηρίξατε, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὴν διάλυσιν ταύτην; Τί μᾶς ὠφελοῦσι σήμερον, ἔντιμε κύριε συνάδελφε, αἱ οἰκονομολογικαὶ θεωρίαι σας, ἀφοῦ δὲν τὰς μετεχειρίσθητε, ὅταν ἐδύναντο νὰ ὠφελήσωσιν; Αἱ 24 χιλιάδες ὁμολογίαι πρέπει νὰ πωληθῶσιν, ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία πρέπει νὰ ἀρθῇ, καὶ πρέπει νὰ ἐπιμείνωμεν νὰ ἀρθῇ, πρὶν δαπανηθῶσι καὶ τὰ ὑπόλοιπα χρήματα. Δὲν θέλω νὰ κερδοσκοπήσῃ τὸ δημόσιον, θὰ πληρώσῃ τὸν τόκον τοῦ δανείου, ἀλλὰ θὰ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Ὅταν πραγματοποιήσωμεν τὰς 24 χιλιάδας ὁμολογίας καὶ εἰσαγάγωμεν εἰς τὸν τόπον 10 ἑκατομμύρια χρυσὸν, εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Σᾶς τὸ ὡμολόγησεν ὁ πρωθυπουργός, καὶ εἰς αὐτὸ πρέπει νὰ ἐπιμείνωμεν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν θὰ προσφέρωμεν εἰς τὸν τόπον, ἀφοῦ δὲ δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ πράξωμεν τίποτε ἄλλο ὑπὲρ αὐτοῦ, ἂς τὸν ἀπαλλάξωμεν τοὐλάχιστον ἀπὸ ἓν μέγα βάρος, εἰς τὸ ὁποῖον τὸν ὑπεβάλομεν. Διὰ τοῦτο οὔτε τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐξαγορᾶς τῶν ἐντόκων γραμματίων, οὔτε τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείων τῆς ὁδοποιΐας παραδέχομαι· ἐπιθυμῶ νὰ πραγματοποιηθῶσιν αἱ 24,000 ὁμολογίαι, νὰ εἰσπραχθῶσι τὰ χρήματα καὶ νὰ ἀρθῇ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία· καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρθῇ δὲν ἀπαιτεῖται παρὰ θέλησις καὶ καλὴ πίστις. Εἰσέρχομαι ἤδη εἰς τὰ καθέκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καθόσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὰ κεφάλαια ἐν γένει, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπροτάθησαν διάφοροι οἰκονομίαι, παρακαλῶ, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κάμω ὀλίγας παρατηρήσεις. Πρῶτον εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει οἰκονομίας 879,046· ἐγὼ κύριοι, παραδέχομαι τὰς οἰκονομίας αὐτὰς, προσθέτω δὲ καὶ τὴν κατάργησιν τῶν γραμματέων τῶν ταμείων τρίτης τάξεως, οἵτινες ἦσαν κατηργημένοι καὶ προηγουμένως ἄνευ βλάβης τῆς ὑπηρεσίας. Μεταβαίνω εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν ἐξωτερικῶν· ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει οἰκονομίαν 148,040· ἐγὼ προσθέτω τὰς ἑξῆς: πρῶτον ἐκ τῶν παρασήμων ἀποκόπτω δραχμὰς 10,000. Νομίζω, ὅτι δυνάμεθα ὡς πρὸς τὰ παράσημα νὰ πράξωμεν ὅ,τι καὶ ἄλλα ἔθνη, δίδοντες εἰς τοὺς ἰθαγενεῖς μόνον τὸ δίπλωμα· παράσημα δίδονται μόνον εἰς τὸ ἐξωτερικόν· ὑπ’ αὐτὴν λοιπὸν τὴν σκέψιν νομίζω, ὅτι τὸ ἀπομένον ποσὸν εἶνε ἱκανὸν διὰ τὸ ἔτος 1880. Ἔρχομαι κύριοι, εἰς τὸ κεφάλαιον τῶν ἀπροβλέπτων δαπανῶν ἐκ δραχ. 500,000. Τὸ κονδύλιον τοῦτο, κατά τινα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς καὶ κατὰ τὴν γνώμην τινῶν συναδέλφων, εἶναι κονδύλιον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μείνῃ ἀνέπαφον· ἐγὼ, ἀναγνωρίζων καὶ σεβόμενος τὴν χρησιμότητα τοῦ κονδυλίου τούτου, νομίζω, ὅτι εἰς ἃς εὑρισκόμεθα περιστάσεις 300,000 δραχμαὶ εἰσὶν ἀρκεταί· περιορίζοντες τὸ κονδύλιον τοῦτο εἰς 300,000, ἀρκούντως ἐκπληροῦμεν τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν εἶναι προωρισμένον. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὸ ἄρθρον περὶ ἀποστολῆς εἰς τὸ ἐξωτερικόν, Ὁ προϋπολογισμὸς σημειώνει 425, 000· νομίζω, ὅτι τὸ κονδύλιον τοῦτο πρέπει νὰ περιορισθῇ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅσοι τῶν κ. συναδέλφων ἦσθε κατὰ τὴν, παρελθοῦσαν περίοδον, ὅτι, ὅτε κατὰ τὸ 1875 ἐγένετο σπουδαιοτάτη συζήτησις περὶ τῆς διατηρήσεως τῶν πρεσβειῶν, ἐγὼ ὑπεστήριξα ἐκθύμως τὰς πρεσβείας, διότι ἐφρόνουν, ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἔχουσα μέγα μέλλον, κατέχουσα ἐν τῇ Ἀνατολῇ θέσιν διακεκριμένην καὶ εὑρισκομένη εἰς σχέσεις μεθ’ ὅλων τῶν μεγάλων Δυνάμεων, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἀντιπροσώπους, οἱ ὁποῖοι νὰ ἀντιπροσωπεύωσι τὴν Ἑλλάδα παντοῦ καὶ πάντοτε, καὶ ὑπεστήριζον, ὅτι συμφέρει νὰ ὑποστῶμεν τὴν τοιαύτην δαπάνην· ἀλλὰ τὰ πράγματα διέψευσαν τὰς ἐλπίδας μας, καὶ ἀναφέρομαι, κύριοι, εἰς τὴν συνείδησιν ὑμῶν. Ἂς ἐρωτήσῃ ἕκαστος ἑαυτὸν κατὰ τί συνετέλεσε καθ’ ὅλας τὰς παρελθούσας σπουδαίας περιστάσεις ἡ δαπάνη αὕτη, ὅταν αἱ σπουδαιότεραι Πρεσβεῖαι ἦσαν κεναί, ἡ δὲ διεύθυνσις αὐτῶν ἀνετέθη εἰς τοὺς Γραμματεῖς· ἑπομένως φρονῶ, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ τὰς διατηρῶμεν καὶ νὰ ἐπιβαρυνώμεθα μὲ δαπάνας, τὰς ὁποίας δὲν ἁρμόζει νὰ κάμνωμεν. Δὲν θέλω περισσότερον νὰ ἐκταθῶ καὶ νὰ ἐγγίζω φιλοτιμίας· ἀφίνω εἰς τὴν ἐκτίμησιν ὑμῶν ἂν δὲν πρέπῃ νὰ ἐλαττωθῇ ἡ προκειμένη πίστωσις κατὰ τὸ ἥμισυ. Εἰς τὸ Ὑπουρ. τῆς Δικαιοσύνης δὲν προσθέτω τίποτε περισσότερον ἀπὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιτροπή. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἡ ἐπιτροπὴ ἀναβιβάζει τὴν οἰκονομίαν εἰς 202 χιλ. ἐγὼ εἰς 382, ἐπιφυλάττομαι δὲ κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν καθέκαστα νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους ἐπὶ τῶν διαφόρων κεφαλαίων. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει 102 χιλιάδας οἰκονομίας· ἐγώ, κύριοι, αὐξάνω τὸ κεφάλαιον εἰς 183· ἐπιφέρω μικρὰς οἰκονομίας καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἰδίως τὴν πληρωμὴν τοῦ προσωπικοῦ τοῦ γραφείου τοῦ Πανεπιστημίου, διότι ἐννοῶ τὸ νὰ πληρώνωμεν τοὺς καθηγητάς, ἀλλὰ τοὺς ὑπαλλήλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τὴν περιουσίαν τοῦ Πανεπιστημίου, νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τοὺς πληρώνῃ τὸ δημόσιον... Ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐπρότεινε νὰ συστηθῇ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐγὼ ἀπεναντίας θέλω παρακαλέσει νὰ ἀναλάβῃ τὸ δημόσιον τὴν ὅλην δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν· ἐὰν ἦναι δαπάνη ἀποτελεσματικὴ, ὠφέλιμος, ἀναγκαία, συμφέρουσα εἰς τὴν διάπλασιν καὶ ἀνατροφὴν τοῦ λαοῦ, εἶναι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις. Ὁ λαὸς ἔχει ἱκανὰ βάρη, προσφέρει ἱκανοὺς φόρους, ἡ δὲ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἀποβλέπει ἰδίως τὴν τάξιν τῶν γεωργῶν, τῶν χωρικῶν· ἑπομένως ἤθελον παρακαλέσει καὶ συστήσει εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὄχι μόνον νὰ μὴ σκέπτηται πῶς δύναται νὰ ἀναπληρωθῇ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις διὰ τῆς εἰδικῆς φορολογίας τῶν κατοίκων, ἀλλὰ πῶς τὸ δημόσιον νὰ ἀναλάβῃ ὁλόκληρον τὴν δαπάνην τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ἦτο, κύριοι, πολὺ φυσικὸν ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς συζήτησιν ἀποβλέπουσαν τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη συνεζητήθησαν ἐν ἐκτάσει. Ἐγώ, κύριοι, οὔτε μὲ τὸ ἓν οὔτε μὲ τὸ ἕτερον συμφωνῶ· παραδέχομαι, κύριοι, τὸν ὑπάρχοντα προσωρινὸν ὀργανισμὸν ὑπὸ τὰς τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας θέλω σᾶς ἐκθέσει, πρῶτον, διότι ὁ νόμος οὗτος ὑφίσταται, καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται νὰ συντάξωμεν τὸν προϋπολογισμόν, δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ μεταβάλωμεν στρατιωτικὸν ὀργανισμόν, δεύτερον, διότι αἱ περιστάσεις ἐξακολουθοῦσι νὰ ἦναι αἱ ἴδιαι, τρίτον, διότι κατὰ τὸν ὀργανισμὸν αὐτὸν ὅλον τὸ ὑλικὸν ὑπάρχει ἕτοιμον, τέταρτον, διότι ἔχομεν νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ γεγονότων δεδομένων, ποίας οἰκονομίας δυνάμεθα νὰ ἐπιφέρωμεν, καὶ αὐτὰς ἀπὸ τοῦδε νὰ ὁρίσωμεν. Ὁ ὀργανισμὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δύναται νὰ ἦναι κατὰ θεωρίαν λαμπρός, ἀλλά, κύριοι, ὡς ἠκούσατε, καὶ ὁ ἔντιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἠρνήθη, ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς ἀπαιτεῖ ἄλλην οἰκονομικὴν κατάστασιν, ἐποχὴν ἡσυχίας οἰκονομικῆς, δυνάμενος ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ νὰ φθάσῃ εἰς τὸ σημεῖον τῆς τελειότητος, τὸ ὁποῖον ὁ ὀργανισμὸς ἐπιζητεῖ· δὲν εἴμεθα σήμερον εἰς οἰκονομικὴν κατάστασιν ἐπιτρέπουσαν νὰ πραγματοποιήσωμεν τὰς ὡραίας θεωρίας, τὰς ὁποίας μᾶς ἀνέπτυξεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν· θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ ἀναβάλῃ εἰς τὸ προσεχὲς ἔτος καὶ νὰ δεχθῇ ὥστε ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1880 νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ 1879. Ὁ ἕτερος ὀργανισμὸς, τὸν ὁποῖον ἐπροσπάθησα νὰ ἐννοήσω, τὸν ὁποῖον ἐξήτασα, καί τοι μὴ ὢν στρατιωτικός, δὲν στηρίζεται εἰς οὐδένα στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν κράτους εὐρωπαϊκοῦ. Ἴσως ὑπηγορεύθη ὑπὸ τῶν περιστάσεων τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀναγνωρισθῇ ὡς βάσις τοῦ προϋπολογισμοῦ, χωρὶς νὰ ὑποβληθῇ προηγουμένως εἰς βάσανον· νομίζω μάλιστα, ὅτι ἡ διαίρεσις, ἡ ὁποία γίνεται μεταξὺ στρατοῦ ἐκπαιδεύσεως καὶ στρατοῦ ὑπηρεσίας, ἡ ἀρχὴ, ἡ ὁποία ἐλήφθη, ὅπως οἱ κληροῦχοι οἱ στρατεύσιμοι, οἱ ὁποῖοι προέρχονται ἀπὸ τὰ σπλάγχνα τοῦ ἔθνους, νὰ παραμερισθῶσι, μέχρις οὗ ἔλθῃ ἡ ἡμέρα τῆς γενικῆς ἀναστάσεως, τὴν δὲ καθημερινὴν ὑπηρεσίαν τοῦ κράτους νὰ τὴν ἀναθέσωμεν εἰς τοὺς ἐθελοντάς, εἶναι μία διαίρεσις, ἡ ὁποία ἀντίκειται εἰς τὸν στρατολογικὸν νόμον, καὶ ἴσως ἴσως καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα· ἡ ἀπογραφὴ, κύριοι, δὲν εἶναι μόνον καθῆκον, ἀλλὰ καὶ δικαίωμα, καὶ ὁ πολίτης ἔχει δικαίωμα νὰ συμμεθέξῃ τῆς στρατιᾶς τῆς πατρίδος του, δὲν δυνάμεθα δὲ διὰ νόμου νὰ τὸν καταστήσωμεν ἀργόν. Ἡ θεωρία λοιπὸν αὕτη εἶναι θεωρία, ἡ ὁποία οὔτε στηρίζεται εἰς οὐδένα νόμον, οὔτε ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἀποστολὴν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως τοῦ τόπου· ἄλλως τε, κύριοι, νομίζω, ὅτι δὲν συμβιβάζεται οὔτε μὲ τὰς οἰκονομικάς μας θεωρίας, οὔτε μὲ τὸν νόμον τῆς ἀπογραφῆς, ἡ δὲ μεταβολὴ τοῦ νόμου τούτου θὰ προκαλέσῃ ἄλλας ἀναστατώσεις. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι εἰς ποῖον πόλεμον ἤμην μετά τινων κυρίων, ὅταν ὑπεστήριζον τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας καὶ μοῦ ἔλεγον «αἰωνίως εἶσαι κατὰ τῶν προσωπικῶν ὑποχρεώσεων, ὁ στρατὸς δὲν ἐκπαιδεύεται εἰς ἓν καὶ δύο ἔτη·» τώρα μᾶς λέγουν, ὅτι ἀρκοῦσιν ἓξ μῆνες. Ἀλλὰ, κύριοι, πῶς θὰ κατορθώσωμεν μὲ τὸν παλαιὸν νόμον νὰ φέρωμεν οἰκονομίας εἰς τὸν προϋπολογισμόν; Ἰδοὺ, κύριοι, λαμβάνω ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ 1879, καὶ ὀφείλω νὰ τοὺς λάβω, διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος· ἔχουσι κεκτημένον δικαίωμα, καὶ δὲν ἔχω οὐδένα λόγον νὰ τοὺς ἀπομακρύνω ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος, ἑπομένως ὀφείλω νὰ τοὺς διατηρήσω, ὡς καὶ τοὺς ὑπαξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ 1879, φέρω δὲ τὴν οἰκονομίαν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατιωτῶν· ὑπολογίζω εἰς ἕκαστον λόχον 66 ἄνδρας, καὶ οὕτω φθάνω εἰς τὸ ἀποτέλεσμα νὰ ἔχω προϋπολογισμὸν 9,313,414.

§21Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, νομίζω, εἶχε 13,400. Ἤδη πῶς δὲν ἐκάμετε ἄλλην οἰκονομίαν, παρὰ, ἀντὶ νὰ ἔχητε λόχον ἐξ 100 ἀνδρῶν, θέλετε νὰ ἔχητε 66; Κάμετέ μας τὴν χάριν νὰ κάμητε αὐτὸν τὸν λογαριασμὸν, ἀφοῦ περιωρίσατε τὸν ἀριθμὸν, διότι ἐγὼ ἀναβιβάζω τὴν οἰκονομίαν κατὰ τὸν ὑπολογισμόν σας εἰς 1,400,000· ἑπομένως ὁ προϋπολογισμὸς τῶν στρατιωτικῶν μὲ 12 ἑκατομμύρια.

§22ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ ἔκαμα ἐγγράφως τοὺς ἀριθμοὺς ὅλους, καὶ θέλετε παρατηρήσει εἰς ποῖα ἄρθρα φέρω τὰς οἰκονομίας, ἀφαιρῶν ἐντελῶς τὸ ἄρθρον τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, ὃ εἶχεν ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ἔτους 1879· διαγράφω τὴν ἱππωνείαν, διότι δὲν θὰ ἔχητε ἀνάγκην ἵππων, ἀφοῦ πωλεῖτε ἡμιόνους. Ἐπέφερον ἑτέραν διόρθωσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν τροφῶν· σημειοῦνται δηλ. ἐν τῷ προϋπολογισμῷ 4,469,000 μερίδες ἄρτου πρὸς 30 λεπτὰ, ἐνῷ κατὰ τὸν αὐτὸν προϋπολογισμὸν παραδέχεσθε, ὅτι θὰ ὦσι παρόντες διαρκῶς καθ’ ὅλον τὸ ἔτος 8 χιλ. ἄνδρες, διότι λέγετε «συντήρησις ὁπλισμοῦ ἀνδρῶν παρόντων καθ’ ὅλον τὸ ἔτος 8 χιλ, στρατωνισμὸς καθ’ ὅλον τὸ ἔτος ἀνδρῶν 8 χιλ.» Ἀφοῦ λοιπὸν παραδέχεσθε παρόντας ἄνδρας καθ’ ὅλον τὸ ἔτος 8 χιλ., πρέπει ἡ μερὶς τοῦ ἄρτου νὰ ἦναι ἀνάλογος· ἐπέρχεται δὲ ἐκ τῆς διαφορᾶς ταύτης μία οἰκονομία 400 χιλ. δραχμῶν. Κατὰ συνέπειαν ὅλων αὐτῶν τῶν οἰκονομιῶν εὑρίσκω, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν θὰ περιορισθῇ εἰς τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν 9,311,414. Μεταβαίνω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν. Ὁμολογῶ, ὅτι εὑρίσκομαι ἠναγκασμένος καὶ τὴν θεωρίαν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν νὰ πολεμήσω, καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Μεσολογγίου νὰ μὴ παραδεχθῶ, διότι νομίζω, ὅτι καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, καθὼς καὶ ὅλα τὰ ἄλλα ζητήματα, δὲν δύνανται νὰ ἐξετασθῶσι κατὰ τὸ 1880· εἶναι τοῦ 1881 ἴσως, ἐὰν, ὅπως ἐλπίζηται, ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἦναι καλλιτέρα. Τὸ νὰ κάμωμεν μέγαν στόλον, τὸ νὰ ἔχωμεν πολὺν στρατὸν, εἶναι μία εὐχάριστος ἐπιθυμία, τὴν ὁποίαν οἱ πάντες ἔχομεν· ἀλλὰ συμβιβάζονται τοιαῦται ἰδέαι μὲ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν ἰδέαν τῆς οἰκονομίας, τὴν ὁποίαν ἐπαγγελλόμεθα; Σήμερον, ὅτε λέγομεν, ὅτι οἱ πόροι τοῦ Κράτους δὲν ἐπαρκοῦσιν εἰς τὰς πρώτας ἀνάγκας αὐτοῦ, νὰ συζητῶμεν ἂν πρέπῃ ν’ ἀρχίσωμεν τὴν κατασκευὴν δεξαμενῆς ἢ ὄχι, νὰ σκεπτώμεθα ἂν πρέπῃ νὰ σχηματίσωμεν ταμεῖον ναυτικὸν, διὰ νὰ κάμωμεν μεγάλην ναυτικὴν δύναμιν; ἀλλὰ μὲ τί θὰ συντηρήσωμεν τὰ πλοῖα αὐτὰ, ἂν τὰ κατασκευάσωμεν; Σκέπτεσθε νὰ κάμωμεν ἓν μέγα δάνειον, ὅπως κάμωμεν τὰ πλοῖα· ἀλλὰ πόθεν θὰ ὑπηρετηθῇ τὸ δάνειον τοῦτο; Λοιπὸν, κύριοι, πρέπει νὰ ἤμεθα συνεπεῖς, καὶ δι’ αὐτὸ λέγω, ὅτι κατὰ τὸ 1880 πρέπει νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος πᾶσαν ὡραίαν θεωρίαν, ὠφέλιμον, ἀναγκαίαν, μὴ συμβιβαζομένην ὅμως μὲ τὴν ἐφετεινὴν οἰκονομικὴν κατάστασίν μας.

§23Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ λοιπὸν σᾶς λέγω,—εἶμαι ἀξιωματικὸς τοῦ ναυτικοῦ καὶ ἔπρεπε νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τοῦ σώματός μου,—σᾶς λέγω λοιπὸν, ὅτι προτιμῶ τὴν κατάργησιν ἑνὸς πλοίου πολὺ περισσότερον, παρὰ νὰ μὴ παραδεχθῶ τὸ κεφάλαιον τῆς δεξαμενῆς.

§24ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι δύναται νὰ ἀναβληθῇ ἀκόμη 10 μῆνας αὐτὴ ἡ ἐργασία, καὶ νὰ ἔχωμεν ὠφέλειαν 700,000. Ὑπάρχουσι κονδύλια εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, δι’ ὑλικὸν τοῦ Ναυτικοῦ καὶ διὰ συντήρησιν καὶ ἐπισκευὴν πλοίων. Νομίζω, ὅτι ἀρκετὰ ἐπρομηθεύθημεν διὰ τὸ Ναυτικόν, καὶ προτείνω νὰ περιορισθοῦν αἱ 410,000 δραχμαὶ, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς ἐπισκευῆς τῶν πλοίων εἰς 200,000. Τὸ τρίτον, κύριοι, τὸ ὁποῖον θεωρῶ, ὅτι δύναται νὰ γείνῃ χωρὶς ζημίαν καὶ βλάβην καὶ τῆς ὑπηρεσίας, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλος λόγος, εἶναι νὰ μετατεθῶσι καὶ τὰ ἐν ἐφεδρείᾳ πλοῖα εἰς τὰ παρωπλισμένα.

§25ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Νὰ πετάξωμεν τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς τὸν δρόμον;

§26ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐὰν πρόκηται διὰ τοῦ μέτρου τούτου νὰ περιορισθῇ τὸ προσωπικὸν τῶν ὑπαρχόντων ἀξιωματικῶν, ἀνακαλῶ αὐτὴν τὴν πρότασιν, διότι ἀρχὴν ἔχω καὶ κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν νὰ μείνωσιν οἱ ὑπάρχοντες ἀξιωματικοί. Ἄν, κύριοι τὰς οἰκονομίας ταύτας ἀκολουθήσωμεν, θὰ ἀπολήξωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἔχωμεν τὸν ἐφετεινὸν προϋπολογισμὸν μὲ ἔξοδα 51,211,000. Αὐταὶ εἶναι, κύριοι, αἱ παρατηρήσεις τὰς ὁποίας ἐπὶ τῶν καθέκαστα τῶν διαφόρων ὑπουργείων δυνάμεθα νὰ ἐπιφέρωμεν. Ἐξετάζων, κύριοι, τὰς βάσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ μὲ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀναπτύξω πρὸς ὑμᾶς, εὑρίσκω βεβαίως, ὅτι αἱ βάσεις δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐγὼ τοὐλάχιστον πρεσβεύω. Ἠκούσατε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς, ὡς εἶναι συντεταγμένος, ἀντιπροσωπεύει τὴν πολιτικήν της, ἑπομένως δὲν ἐννοεῖ νὰ κάμῃ μεταβολὰς, αἱ ὁποῖαι ἤθελον ὅπως δήποτε μεταβάλει τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ὑπηρετεῖ· αἱ ἰδέαι αἱ ἰδικαί μου ὡς πρὸς τὸν σκοπὸν, καὶ ὡς πρὸς τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν, καὶ ὡς πρὸς τὰς λοιπὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀναπτύξω, παρετηρήσατε ὅτι ἀπαιτοῦσιν αὐστηρὰς οἰκονομίας, καὶ ἑπομένως ἀποτελοῦσι πολιτικὴν, ἡ ὁποία κατ’ ἐμὲ δὲν δύναται σήμερον ὅπως δήποτε νὰ ἐξυπηρετήσῃ ἐκτάκτους δαπάνας. Ἄλλοτε ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς μὲ ᾐτιάσθη, ὅτι εἶμαι φειδωλὸς, ὅταν πρόκειται περὶ χρηματικῶν καὶ προσωπικῶν φόρων, καὶ ἐπειδὴ εἶναι πιθανὸν νὰ μοὶ τὸ ἐπαναλάβῃ καὶ σήμερον, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἐξηγήσω ἐν δυσὶ λέξεσι τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον εἶμαι φειδωλὸς, ὅταν πρόκειται περὶ χρημάτων καὶ προσώπων. Ὄχι μόνον, κύριοι, διότι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἐπιβάλλει οἰκονομίας, οὐχὶ διότι νομίζω ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, ὅτε εἰσέτι δὲν παρῆλθον αἱ συνέπειαι ἑνὸς χθεσινοῦ ἀνατολικοῦ πολέμου, δὲν εἶναι ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν εἴμεθα κατεσπευσμένως ἠναγκασμένοι νὰ σκεπτώμεθα περὶ ἄλλου σκοποῦ, ἀλλ’ ὅτι ἀπαιτεῖται νὰ τακτοποιήσωμεν τὴν ἐσωτερικὴν οἰκονομικὴν κατάστασίν μας, τὸν ἐσωτερικὸν ὀργανισμὸν, καὶ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ σκεπτώμεθα περὶ τοῦ ἀντικειμένου, ὅπερ μᾶς ἀπασχολεῖ, ἀλλὰ διότι νομίζω, ὅτι τοιαύτη πολιτικὴ βλάπτει σήμερον ἀντὶ νὰ ὠφελῇ τὴν ὑπόθεσίν μας. Ἡ Εὐρώπη ἐπέβαλεν εἰς τὴν Τουρκίαν διαῤῥύθμισιν τῶν ἑλληνικῶν ὁρίων, ἐπέβαλε δὲ τοῦτο ἔχουσα ὡς ἐπιχείρημα καὶ δικαίωμα ἓν μόνον, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς Εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη τῆς Ἀνατολῆς ἐπιβάλλει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποβληθῇ ἡ Τουρκία εἰς τὴν θυσίαν ταύτην. Ἡ Εὐρώπη ἐργάζεται, προσπαθεῖ, μεσολαβεῖ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεώς της ταύτης. Πρέπει λοιπὸν νὰ δείξωμεν, ὅτι εὐλαβῶς θὰ δεχθῶμεν τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης, πᾶσα δὲ ἄλλη πολιτικὴ, ἡ ὁποία ἔρχεται νὰ ἀναιρέσῃ τὸν σκοπὸν τῆς ἀποφάσεως ἐκείνης, δὲν ὑπηρετεῖ τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Εἴμεθα εἰς καιρὸν, ἅμα πραγματοποιηθῇ ἡ ἀπόφασις τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Συνεδρίου, ἀφοῦ τὸ κράτος βελτιώσῃ τὰ ὅριά του, καὶ ἐπέλθῃ οἰκονομικὴ κατάστασις καλλιτέρα, ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὸ μέλλον παρασκευαζόμενοι. Πᾶσα ἀντίθετος πολιτικὴ σήμερον δημοσίᾳ κηρυττομένη δύναται νὰ βλάψῃ ἀντὶ νὰ ὠφελήσῃ. Ἑπομένως συμφωνῶ μὲ τὴν γνώμην τὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διατυπωθεῖσαν, ὅτι αἱ βάσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν καὶ τὰς περιστάσεις τοῦ κράτους, τοιαύτην ὅμως πρότασιν παραδεχόμενος, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι διὰ τῆς ψήφου μου δὲν ἐννοῶ νὰ παραδεχθῶ ἄλλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο ἀντικείμενον συζητήσεως, καὶ ἐπὶ ἑκάστου τῶν ὁποίων ἐξέφρασα ἤδη τὴν γνώμην μου, ἣν ἐξακολουθῶ νὰ τηρῶ καὶ εἰς τὸ μέλλον ἐπιφυλακτικὴν, φρονῶν ὅτι τοιαῦτα σπουδαῖα ζητήματα δὲν πρέπει σήμερον νὰ λυθῶσιν.

§27Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι εὐχάριστον, κύριοι, ὅτι ἐν τῇ συζητήσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τὸ κύριον ζήτημα εἶναι τὸ τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας· καὶ ἦτο ἑπόμενον τὸ κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος νὰ μελετήσῃ μετ’ ἐμβριθείας καὶ μετὰ τῆς ἀνηκούσης αὐτῷ σπουδαιότητος ὑπό τε τὴν ἔποψιν τῆς ἐξωτερικῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ τόπου καὶ τῆς τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν. Ἦτο ἑπόμενον, ὅτι τὰ τελευταῖα γεγονότα, τὰ ἀπό τινων ἐτῶν διαδραματισθέντα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, δὲν ἤθελον εὕρει ἀπαθὲς τὸ ἔθνος, ἀφοῦ ἐνθυμεῖται τὴν γυμνότητα, μεθ’ ἧς ἐπαρουσιάσθη, καὶ τὴν ταπείνωσιν, ἣν ὑπέστη. Εἶναι, κύριοι, κατὰ τοσοῦτον εὐχάριστον, καθόσον ἄνθρωποι ἀξιοῦντες καὶ δικαιούμενοι εἰς τὴν εὐγενῆ ἐπιθυμίαν νὰ διοικήσωσι τὸν τόπον ἐμελέτησαν τὸ ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας. Ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων πρῶτος ὁ κ. Ζαΐμης καὶ κατόπιν ὁ κ. Τρικούπης διεπραγματεύθησαν τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ. Ὁ μὲν κ. Ζαΐμης ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς οἰκονομίας, ὁ δὲ κ. Τρικούπης ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς καλλιτέρας αὐτοῦ ὀργανώσεως. Ἐκτὸς τῶν ἰδεῶν περὶ στρατοῦ, αἱ ὁποῖαι ἐξηνέχθησαν ὑπὸ τῶν δύο αὐτῶν συναδέλφων, ὑπῆρξε καὶ τρίτη ἰδέα, ἧς ἀναγκάζομαι νὰ κάμω μνείαν, διότι ὁ κ. Τρικούπης ἐν τῇ μακρᾷ αὐτοῦ ἀγορεύσει τὴν ἐχαρακτήρισεν ὡς ἰδέαν κατ’ ἀρχὰς μὲν μεμονωμένην προσοικειωθεῖσαν δὲ κατόπιν τοὺς περισσοτέρους καὶ μέλλουσαν ν’ ἀποδεχθῇ ὑπὸ τῆς παμψηφίας τοῦ Ἔθνους· εἶναι ἡ ἰδέα τοῦ κ. Κεχαγιᾶ, τὴν ὁποίαν ἀνέγραψεν εἰς τὸ πολιτικὸν αὐτοῦ πρόγραμμα μετὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς.

§28ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τοῦ κ. Ῥικάκη.

§29ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὡς ἰδέα εἶναι σεβαστὴ, ἀλλὰ, κατὰ τὴν κρίσιν μου, εἶναι ἰδέα ἀνακηρύττουσα τὴν ὑποτέλειαν τῆς Ἑλλάδος, χωρὶς τοὐλάχιστον νὰ παρέχῃ τὴν ἐγγύησιν, ὅτι αἱ δυνάμεις, εἰς ἃς θὰ γείνωμεν ὑποτελεῖς, θὰ μᾶς προστατεύωσι διαρκῶς. Ἐὰν, κύριοι, ἦτο ἄλλοτε ἀληθὲς, ὅτι τὸ δίκαιον ἐπικρατεῖ τοῦ ἰσχυροτέρου, τὰ τελευταῖα γεγονότα ἀπέδειξαν, ὅτι τὸ δόγμα αὐτὸ ὑπέστη κλονισμὸν τοιοῦτον, ὥστε μέγας τις ἀνὴρ τῆς Εὐρώπης ἠδυνήθη νὰ εἴπῃ: «Μακάριοι οἱ κατέχοντες.» Δὲν ἐννοῶ, ἀναφέρων τὰς ἰδέας αὐτὰς, νὰ ὑποτάξω τὸ Κράτος εἰς τὸν στρατὸν, τοὐναντίον πρεσβεύω, ὅτι τὰ πάντα πρέπει νὰ ὑποτάσσωνται εἰς τὰς ὁπωσδήποτε ἀνάγκας τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν εἶμαι ὅμως καὶ ἐκ τῶν δοξαζόντων, ὅτι τὸ ἐθνικὸν θρήσκευμα τοῦ τόπου πρέπει νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ κράτους, ἀλλὰ τοιαύτη περίστασις δὲν εἶναι ἡ σημερινὴ, ὥστε τὸ δόγμα αὐτὸ νὰ ἐπικρατήσῃ. Σήμερον ἡ Ἑλλὰς ἔχει εἰρήνην· ἡ Κυβέρνησις ἐπισήμως τὸ εἶπε καὶ τὰ πράγματα τὸ ὁμολογοῦν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν παρασκευάζεται εἰς ἄμεσον ἐνέργειαν, ἀλλ’ εἰς παρασκευὴν τακτικὴν, ἤρεμον καὶ κανονικὴν, ἴσως ὅμως διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν λίαν πολυτελῆ. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, εἰς τὰς σκέψεις σας νὰ μὴν εἰσδύσῃ ἡ πρόληψις, ὅτι καθὸ στρατιωτικὸς ἀγαπῶ τὸν στρατὸν μᾶλλον τῶν ἄλλων θεσμῶν τοῦ κράτους, καθ’ ὅσον, κύριοι, τὸν μέχρι τοῦδε βίον μου διήνυσα ἐξίσου καὶ εἰς τὸν στρατὸν καὶ εἰς τὸ κοινοβούλιον. Θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τοῦ τόπου ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης καὶ ὑπὸ τοὺς ἐμπρέποντας εἰς κράτος, ὅπερ θέλει νὰ ἦναι ἀνεξάρτητον. Εἶμαι ὅμως ἠναγκασμένος χωρὶς ν’ ἀκολουθήσω τοὺς κατὰ σειρὰν μέχρι τοῦδε ἀγορεύσαντας ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος νὰ παραλείψω πρὸς ὥραν τὰς ἀναπτυχθείσας ἰδέας τοῦ κ. Ζαΐμη, ὅστις ὀπαδὸς τῆς αὐστηρᾶς οἰκονομίας, εἰσῆλθε καὶ εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ ἀποφανθεὶς κατὰ τῶν Συνταγμάτων καὶ ὑπὲρ τῶν Ταγμάτων, ἀλλὰ θέλω ἐξετάσει ἐφ’ ὅσον αἱ δυνάμεις μου τὸ ἐπιτρέπουσι καὶ ἐφ’ ὅσον οἱ ὑπολογισμοί μου δὲν εἶναι λανθασμένοι, ὅτι αἱ περὶ ὀργανισμοῦ ἰδέαι τοῦ κ. Τρικούπη εἰσὶν ἀτυχεῖς. Ὁ κ. Τρικούπης τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν βασίζει ἐπὶ τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, καὶ εἰς τὸ σύστημα τῆς ἐλαττώσεως τῆς θητείας. Ποία μελέτη καὶ ποῖοι λόγοι ἠνάγκασαν τὸν κ. Τρικούπην νὰ μεταβάλῃ τὰς ἰδέας αὐτοῦ ἐπὶ τῆς θητείας, δὲν γνωρίζω· γνωρίζω ὅμως ἓν, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης, συζητουμένου τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, ἰδίως τοῦ ἄρθρου περὶ θητείας, ἰδοὺ τί λέγει: «Ἐννοεῖτε δὲ ὅτι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀπεδέχθημεν τὴν διετῆ θητείαν τὴν ὅλως ἀνεπαρκῆ πρὸς ὕπαρξιν πεζικοῦ, βεβαίως δὲν δυνάμεθα τὴν διετῆ θητείαν νὰ μὴ τὴν αὐξήσωμεν εἰς τοὺς Ἱππεῖς κτλ.» (Στενογραφ. Βουλῆς· Συνεδρ. 21 Φεβρ. 1877). Ὁ κ. Τρικούπης ἐφρόνει τότε καὶ δικαίως εἰς τὴν μακρὰν θητείαν, διότι αἱ μακραὶ συζητήσεις, αἵτινες ἐγένοντο εἰς τὸ κοινοβούλιον τῆς Γαλλίας ἐπὶ τοῦ νόμου τοῦ στρατολογικοῦ, οὗ ἀντίγραφον εἶναι ὁ ἡμέτερος, ἀπέληξαν εἰς τὴν πενταετῆ θητείαν, λάβετε δὲ, κύριοι, ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἀπόφασις αὐτὴ ἐλήφθη καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐγκαθίστατο ἡ Δημοκρατία, οἱ δὲ πληρεξούσιοι τοῦ Γαλλικοῦ ἔθνους ἐπροθυμοποιοῦντο ἵνα παράσχωσι δεῖγμα τῆς μερίμνης των ὑπὲρ τοῦ λαοῦ. Ὑπῆρξαν ὅμως ἰδιόῤῥυθμοί τινες στρατηγοὶ τῆς Γαλλίας, οἵτινες ὑπεστήριξαν τὴν τριετῆ θητείαν, ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὐτὴ ἀπεῤῥίφθη καὶ πρῶτος τὴν κατεδίκασεν ὁ μέγας πολίτης τῆς Γαλλίας ὁ τότε πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ὁ πολὺς Θιὲρς, ὅστις ὑπῆρξε τότε στρατιωτικώτερος τῶν στρατηγῶν. Ὁ Θιὲρς δὲν ἐνόει τὸν στρατὸν τῆς Γαλλίας νὰ ὑπηρετῇ θητείαν ὀλιγωτέραν τῶν πέντε ἐτῶν καὶ ἠναγκάσθη εἰς τοῦτο, ἂν καὶ ἡ θητεία πρὸ τῆς Δημοκρατίας ἦτο ἑπταετὴς, ἕνεκα λόγων οἰκονομικῶν καὶ ἵνα φανῇ ἐνδοτικὸς ἀπέναντι 30 στρατηγῶν, 10 ναυάρχων καὶ 15 νομολόγων καὶ δημοσιολόγων, οἱ ὁποῖοι κατήρτισαν τὸ σχέδιον τοῦ στρατολογικοῦ νόμου τῆς Γαλλίας, καὶ οἵτινες ἐπηρεάσθησαν ἀπὸ τὰς ἰδέας τῆς ἡμέρας, αἵτινες ἦσαν ἡ ἐλάττωσις τῆς θητείας, ἀπέδιδαν τὰς νίκας τῆς Γερμανίας εἰς τὸν πολὺν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ αἵτινες ἐπίστευαν ὅτι διὰ τῶν μέτρων αὐτῶν ἠδύνατο ἡ Γαλλία ἐν τῷ μέλλοντι νὰ ἐκδικηθῇ. Ὁ κ. Τρικούπης διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ του καθιστᾷ καὶ αὐτὴν τὴν ἑξάμηνον θητείαν σχεδὸν ἀδύνατον. Ὁ κ. Τρικούπης ἀποβλέπων εἰς τὴν κακὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ τὸν διαιρέσῃ εἰς δύω, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως καὶ ὥρισε τὴν μὲν δύναμιν τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας εἰς 6,000 ἄνδρας, τοῦ δὲ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως εἰς 5,000. Θέλω ἐξετάσει, κύριοι, χωριστὰ ἕκαστον στρατὸν, θέλω καταδείξει τὰ πλεονεκτήματα ἢ κατ’ ἐμὲ τὰ πλειοψηφοῦντα ἐλαττώματα, καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν τὰς τοιαύτας ἰδέας ν’ ἀποκρούσῃ. Τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας ὁ κ. Τρικούπης ἐννοεῖ νὰ καταρτίσῃ ἐξ ἐθελοντῶν, ἔχει ἐκ τῆς χωροφυλακῆς 2,000, τοῦ ὑπολείπονται 4,000. Ἡ ἀρχὴ τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως εἶναι ἀναγεγραμμένη ἐν τῷ στρατολογικῷ νόμῳ καὶ ὁ διαρκὴς καὶ ἐκ μόνων ἐθελοντῶν καταρτισμὸς τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ ἀντιστρατεύεται εἰς τὴν θεμελιώδη βάσιν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, ὅστις ἀπαιτεῖ τὴν εἰς τὰ ὅπλα ἄσκησιν ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν. Θέλω ἐξετάσει κατὰ πόσον εἶναι πρακτικῶς δυνατὸν τὸ σχέδιον τοῦ κ. Τρικούπη, ἤτοι ἂν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν 6,000 ἐθελοντὰς ἢ μᾶλλον 4,000. Δὲν εἶναι πρώτη φορὰ, καθ’ ἣν εἰσάγεται τὸ ζήτημα τῶν ἐθελοντῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Εἰσήχθη τὸ 1867 ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Μπότσαρη ἐν ἐποχῇ ἐκτάκτων γεγονότων· ἡ Κρήτη εἶχε τότε ἐπαναστήσει. Ἐζητήθη τότε ὁ σχηματισμὸς τεσσάρων εὐζωνικῶν ταγμάτων ἐξ ἐθελοντῶν, ὑποκειμένων εἰς ὅλα τὰ στρατιωτικὰ βάρη καὶ τὰς ὑποχρεώσεις. Ὅταν ὑπεβλήθη αὐτὴ ἡ ἰδέα εἰς τὸ Κοινοβούλιον τὸ πρῶτον ἐταράχθην, διότι εἶχον ἐνώπιόν μου ἓν προηγούμενον τὰ τάγματα τῆς ὁροφυλακῆς, κατωρθώθη ὅμως τότε ἐπὶ τῇ ἐπισήμῳ αἰτήσει μου, ὅπως ἐφ’ ὅσον τὰ τάγματα ἐκεῖνα δὲν συμπληροῦνται νὰ κατατάσσωνται ἀπόγραφοι. Ἔκτοτε τὰ εὐζωνικὰ τάγματα ὑπάρχουσιν, ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι ὅσον κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη ἦτο εὔκολον νὰ εὕρωμεν 2,000 ἐθελοντάς, τοσοῦτον ἀποβαίνει σήμερον δυσκολώτατον, καὶ τοῦτο τὸ γνωρίζετε ὑμεῖς κάλλιον παντὸς ἄλλου, διότι κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος διὰ νὰ διατηρήσητε τοὺς εὐζώνους ηὐξήσατε τὴν μισθοδοσίαν των ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἓν τάγμα εὐζώνων δαπανᾷ 85,000 δραχμὰς περισσότερον ἀπὸ ἓν τάγμα πεζικοῦ τῆς αὐτῆς δυνάμεως.

§30ΒΑΛΤΙΝΟΣ. 90,000.

§31ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀλλὰ θὰ εὑρεθῶσι 4,000 ἐθελονταί; Λέγω ὄχι, καὶ τὸ λέγω ἐκ πεποιθήσεως, ἣν ἐξάγω ἀπὸ τὴν καθημερινὴν αὔξησιν τῶν εἰσοδημάτων τῆς χώρας. Ἄλλοτε εἰς τὰς ἐπαρχίας τῆς Μάνης καὶ ἐν γένει εἰς τὰς ὀρεινὰς ἐπαρχίας τῆς Ἑλλάδος ὑπῆρχον ἄνθρωποι μὴ ἔχοντες τί νὰ καλλιεργήσωσι καὶ ἐπεδίδοντο εἰς τὸ στρατιωτικὸν ἐπάγγελμα ὡς βιοποριστικόν, ἀλλὰ σήμερον δὲν δύνασθε νὰ εὕρητε 4,000 τοιούτους, δὲν ὑπάρχουν πλέον ἐν Ἑλλάδι ἄεργοι, τοιούτους δὲ νομίζετε, ὅτι θὰ εὕρητε εἰς τὰ μεγάλα κέντρα τῆς Ἑλλάδος, ἤτοι εἰς τὴν Κέρκυραν, εἰς τὴν Σύρον, εἰς τὰς Ἀθήνας; Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ἡ κοινωνικὴ κατάστασις τῶν πόλεων εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ σᾶς δώσῃ 4,000 κοινωνικὰ ἐκβράσματα; Ἐγὼ λέγω ὄχι. Πρέπει λοιπὸν νὰ τοὺς ἀναζητήσητε ἀλλοῦ, εἰς τὰς ἀγορὰς τῆς Ἀνατολῆς, εἰς τὰς ἀγορὰς τοῦ Καΐρου καὶ τῆς Ἀλεξανδρείας, ὅπου ὑπάρχουν ἐν ἀφθονίᾳ, εἰς τὰς ἀγορὰς τῆς Σμύρνης καὶ τοῦ Γαλατᾶ, ὅπου θὰ εὕρητε 4,000 ἐθελοντὰς, ἀλλὰ γνωρίζετε τί εἶναι αὐτοί; Θὰ σᾶς εἴπω ἓν παράδειγμα. Πρὸ δύο ἐτῶν τὸ Κράτος ἠναγκάσθη ἕνεκα τῶν περιπετειῶν τῆς Ἀνατολῆς ν’ ἀνοίξῃ τὰς πύλας τοῦ στρατοῦ εἰς πάντα προστυχόντα καὶ κατετάχθησαν πολλοὶ τοιοῦτοι, κατετάχθησαν ἐνόσῳ ἤλπιζον, ὅτι ἐντὸς 24 ὡρῶν ἤθελον φέρει τὰ παράσημα τοῦ ἀξιωματικοῦ. Ὅταν ὅμως εἶδον, ὅτι ὁ σκοπὸς αὐτῶν δὲν ἐπραγματοποιεῖτο, ἤρχισαν νὰ λειποτακτῶσιν ἀθρόως, καὶ ὅταν εἷς ταγματάρχης, ὅστις, νομίζω, ὅτι παρακάθηται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ αὐτὴν τὴν στιγμήν, κατεστάθη ὑπεύθυνος διὰ τὴν τοιαύτην ἀθρόαν λιποταξίαν ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ, ὅστις ἐδιοίκει τὸν στρατὸν τῆς δυτικῆς Ἑλλάδος, ἠξεύρετε τί ἀπήντησε; «δὲν ἀναλαμβάνω τὴν εὐθύνην ἐνόσῳ δὲν ἔχω στρατιώτας πολίτας ἕλληνας, τῶν ὁποίων νὰ δύναμαι νὰ γνωρίζω καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὴν γλῶσσαν.» Καὶ ὅταν εἷς ἐξ αὐτῶν τῶν ἐθελοντῶν εἶχε προαχθῇ εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ λοχίου εἰς διάστημα πέντε μηνῶν, διότι τότε ἦτο ὁ νόμος τῶν ἐκτάκτων μέτρων, ὅστις ἐν γένει κατήργει τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ προβιβασμῶν, ἐζήτησεν ἐκ τῆς φρουρᾶς τῆς Εὐρυτανίας ἄδειαν πενθήμερον, ὅπως μεταβῇ εἰς Λαμίαν, ἡ διοίκησις τοῦ τάγματος, ἐπειδὴ εἶχεν ἀνάγκην νὰ λάβῃ ὀλίγα χρήματα ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς Λαμίας, εἶπεν εἰς τὸν λοχίαν αὐτόν: μὴ λαμβάνῃς ἄδειαν πενθήμερον, διότι πρόκειται νὰ στείλωμεν τὸ ἀπόσπασμα, ἵνα μεταφέρῃ χρήματα· λάβε μέρος εἰς τὸ ἀπόσπασμα, διὰ νὰ ἔχῃς καὶ τὰς ἀποδοχάς σου. Ἀληθῶς ὁ ἐθελοντὴς αὐτὸς λοχίας μετέβη μετὰ τοῦ ἀποσπάσματος, οὗ τὴν διοίκησιν εὐτυχῶς εἶχεν ἀξιωματικός, καὶ ὅστις παρέλαβε 30,000 δραχμὰς ἀπὸ τὸ ταμεῖον Λαμίας. Ἡ πρώτη ἰδέα τοῦ ἐθελοντοῦ λοχίου ἦτο νὰ κλέψῃ τὰ χρήματα, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὰ κλέψῃ μόνος του, εἶπε τοῦτο εἰς ἕνα στρατιώτην, ὃν ἐθεώρει κατάλληλον, καὶ τῷ εἶπεν, ἔχομεν 30,000 δραχμὰς, δὲν τὰς πέρνομεν; Ὁ στρατιώτης, ὅστις δὲν ἦτο ἀπὸ τὰς ἀγορὰς τῆς Ἀνατολῆς, ἀνακοινώνει τὸ τοιοῦτον εἰς τὸν ἀξιωματικόν, ὅστις λαμβάνει τὰ κατάλληλα μέτρα, ἵνα μὴ κλαπῶσι τὰ δημόσια χρήματα. Λοιπὸν τοιούτους ἐθελοντὰς θέλομεν ἔχει, κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ θὰ τοὺς ἔχωμεν ἁδρῶς μισθοδοτουμένους, διότι αἱ 52 δρ. τὰς ὁποίας πληρόνει τὸ δημόσιον δι’ ἕκαστον εὔζωνον, αὐταὶ δὲν θέλουν ἀρκέσει εἰς τὸ μέλλον, ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης χάριν τῶν ἰδεῶν του ἐν γνώσει τῆς καταστροφῆς τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους σᾶς λέγει: θέλω ἐθελοντὰς ὑφ’ οἱανδήποτε δαπάνην ἔστω καὶ μισθοδοτουμένους πρὸς 60 καὶ 70 δραχμὰς κατὰ μῆνα. Διὰ νὰ ἐκτελέσωσι ποίαν ὑπηρεσίαν; διὰ νὰ ἦναι ἐν διαρκεῖ συναφείᾳ μετὰ τῶν κατοίκων, ἤτοι πρὸς εἴσπραξιν τῶν φόρων, πρὸς καταδίωξιν φυγοδίκων κτλ. Ἀλλ’ ἐκ τοιούτων στοιχείων συγκροτούμενα τὰ τάγματα θὰ ἦναι μᾶλλον πειθαρχικὰ ἢ προωρισμένα διὰ τὴν εἴσπραξιν δημοσίων χρημάτων, τὴν ἀσφάλειαν τῶν κατοίκων καὶ τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας. Ἔχω ὅμως, κύριοι, καὶ λόγον πολιτικόν, δι’ ὃν καταδικάζω τὸ σύστημα αὐτό. Τὰ τάγματα αὐτά, κύριοι, τὰ οὕτω πως συγκροτηθησόμενα, ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας των δὲν δύνανται νὰ ἔχωσιν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν, τὰ δὲ στελέχη αὐτῶν ληφθησόμενα ἐκ τῶν ὑπαρχόντων, καὶ τὰ ὁποῖα ἐν γένει καὶ κατὰ μέσον ὅρον εἶναι καλά, ὡς ἐκ τοῦ εἰδικοῦ αὐτῶν προορισμοῦ, θέλουσιν ἀποβῆ ἐλαττωματικὰ καὶ μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον θ’ ἀποβῶσι τάγματα προσωπικά. Φοβοῦμαι δὲ ὅτι τὰ τάγματα αὐτὰ θὰ γείνωσι προσωπικὰ καὶ ἴσως δὲν θὰ λείψωσιν αἱ περιστάσεις καθ’ ἃς δυνατὸν νὰ παρουσιάσωσι τὸν τοιοῦτον χαρακτηρισμόν. Ἐδέησε, κύριοι, κατὰ τὸ 1854 ὥστε ἡ Εὐρώπη νὰ θέσῃ ζήτημα τὴν διάλυσιν τῆς Ὁροφυλακῆς ἢ τὴν ἀποπομπὴν τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος. Ἐκτὸς τούτου, κύριοι, ἡ ὕπαρξις τῶν τοιούτων ταγμάτων πρὸς τὸν εἰδικὸν αὐτὸν σκοπὸν, πιθανὸν ἤθελε φέρει τὴν παράτασιν καὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς ληστείας καὶ τὴν ἐπὶ τὸ μέλλον καθυστέρησιν τῶν φόρων καὶ ἐξηγοῦμαι. Ἐν ὅσῳ λόγος ὑπάρξεως τῶν ὡς εἴρηται ταγμάτων εἶναι ἡ σύλληψις τῶν φυγοδίκων καὶ αἱ ὡς εἴρηται ἄλλαι ἀνωμαλίαι, τὰ κακὰ αὐτὰ ἀνάγκη διὰ τὰ τάγματα νὰ ὑπάρχωσι, διότι ἡ ἐξάλειψις αὐτῶν θὰ συνεπιφέρῃ ἀναγκαίως καὶ τὴν κατάργησιν τῶν ταγμάτων αὐτῶν. Ἐνθυμοῦμαι δὲ ὅτι εἰς ἐποχὴν πεπερασμένην, ὅταν ἡ ληστεία ἦτον ὑπερήφανος ἐπὶ δυστυχίᾳ τῆς Ἑλλάδος, οἱ λῃσταὶ ἔλεγον πρὸς τοὺς καταδιώκοντας αὐτούς: «δὲν γνωρίζετε τὸ συμφέρον σας, ἡ ὕπαρξίς μας εἶναι ἡ ὕπαρξίς σας, ἀφοῦ μᾶς σκοτώσετε σεῖς δὲν ἔχετε λόγον ὑπάρξεως», εἶπον δὲ οἱ λῃσταὶ πρὸς τοὺς καταδιώκοντας αὐτοὺς ὁροφύλακας: «ἡμεῖς εἴμεθα τὰ χαρτζιά σας.» Καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, εἴδατε, ὅτι ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἡ ληστεία ἐλυμαίνετο τὴν ὁροθετικὴν γραμμήν. Θέλετε δὲ εὕρει ὅτι εἰς ὅλας τὰς μετὰ τῶν λῃστῶν συμπλοκὰς τῆς ὁροφυλακῆς, τὴν ἀτελεύτητον πάντοτε δικαιολόγησιν «νυκτὸς ἐπελθούσης δὲν ὑπῆρξε δυνατὴ ἡ καταδίωξις.» Ὅταν μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς ὁροφυλακῆς ἀνέλαβεν ὁ στρατὸς τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας, αὕτη κατεστράφη, διότι τὰ τακτικὰ στρατεύματα ἤθελον τὸ ταχύτερον ν’ ἀπαλλαχθῶσι τῆς τοιαύτης ὑπηρεσίας, καὶ διὰ τοῦτο εἴδομεν αὐτὰ ἐν πλήρει μεσημβρίᾳ προσβάλλοντα τοὺς λῃστὰς εἰς τὰ πέριξ τῆς Ἀττικῆς καὶ συγκροτοῦντας πολλάκις πολυώρους μάχας. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης εὑρέθη ἴσως εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δημιουργήσῃ αὐτὸν τὸν στρατὸν ἐν γνώσει τῶν ἐλαττωμάτων του, ἵνα παράσχῃ τὸν ἀνάλογον χρόνον καὶ τὰ ἀνάλογα μέσα πρὸς τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλά, κύριοι, συζητοῦντες δὲν πρέπει ν’ ἀπομακρυνώμεθα τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα. Ὁ κ. Τρικούπης διὰ νὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν αὐτὴν ἐν τῷ στρατῷ τῆς ὑπηρεσίας ἔχει ἀνάγκην 14 ταγμάτων εὐζωνικῶν, διότι βάσιν τῆς δυνάμεως τοῦ λόχου ἔθεσε τὸ κατώτερον ὅριον ἤτοι 65 ἄνδρας. Ὅταν ἔχῃ τις ὑπ’ ὄψιν του τοὺς 2,000 χωροφύλακας καὶ θέλει νὰ σχηματίσῃ 4,000 ἐξ εὐζωνικῶν ταγμάτων, τῶν ὁποίων ἕκαστος λόχος ἔχει δύναμιν 65 ἀνδρῶν, εἰς οὓς περιλαμβάνονται οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ οἱ ὑπαξιωματικοί.

§32ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἠξεύρετε ὅτι κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα δὲν περιέχονται οἱ ἀξιωματικοί, οὐδ’ οἱ ὑπαξιωματικοί.

§33ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Λέγω, ὅτι τὰ τάγματα θέλουν εἶσθαι τουλάχιστον 14.

§34ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. 11, διότι ἕκαστον τάγμα θὰ ἔχῃ 360, ἑπομένως τὰ 10 τάγματα θέλουν ἔχει 3,600 καὶ τὸ ἑνδέκατον 400.

§35ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τώρα θὰ ἴδητε, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ τάγμα 400 ἄνδρας κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα.

§36ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. 360.

§37ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ, κύριοι, λέγω, ὅτι ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν δεχθῶμεν, ὅτι ὁ λόχος πρέπει νὰ ἔχῃ 65 στρατιώτας, ἐν ὅλῳ θὰ ἔχῃ 82, διότι πρέπει νὰ προσθέσωμεν 14 ὑπαξιωματικοὺς καὶ 3 ἀξιωματικούς, ἑπομένως 320 καὶ 20 ἐπιτελεῖς 340· ὥστε κατ’ ἐλάχιστον δὲν ἠμπορεῖτε διὰ νὰ εἰσάξητε 4,000 ἐθελοντὰς νὰ ἔχητε ὀλιγώτερα τῶν 12 ταγμάτων.

§38ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι βέβαιον ὅτι τὰ πράγματα ἔχουν ὅπως τὰ λέγω, διότι ἐλησμονήσατε μίαν πρᾶξιν ἀριθμητικήν.

§39ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπικαλεῖσθε, τὰ στελέχη τοῦ λόχου εἶναι 19 ἄνδρες· ὥστε ἐν ὅλῳ ἔχετε ἀριθμὸν 85 πλὴν ἑνὸς παιδός· αὐτὴ εἶναι ἡ διαίρεσις, τὴν ὁποίαν ἐπικαλεῖσθε καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας συμφωνοῦμεν. Ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ, κύριοι, διατὶ δὲν θὰ ἦναι καλὸν καὶ οἰκονομικώτερον, κατὰ τὰς ἰδέας τοῦ κ. Τρικούπη, τὸν τοιοῦτον στρατὸν νὰ μὴ συγκροτήσωμεν ἐκ χωροφυλάκων Διότι ἐνῷ διὰ τὸν, ὡς εἴρηται, στρατὸν θὰ ἔχωμεν δαπάνην 2,558,000, διὰ δὲ τοὺς 2,000 χωροφύλακας 1,670,000, ἐν ὅλῳ 4,258,000, θὰ ἔχωμεν μόνον δαπάνην 3,800,000, ὥστε ἐὰν ἀντὶ τῶν ἐθελοντῶν παραδεχθῶμεν τὸ σύστημα τῆς χωροφυλακῆς, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε ὁ κ. Τρικούπης ἐπιθυμεῖ, ἀλλ’ ὅτι δὲν τὸ προτείνει, διότι δὲν ἔχει ἄνδρας καταλλήλους πρὸς τοῦτο, ἀνταποκρινόμεθα πληρέστατα εἰς τὰς ἰδέας του, διότι εἶναι προτιμότερον ἀντὶ τῶν ἐθελοντῶν, δι’ ὧν θὰ συγκροτήσητε τὰ τάγματα τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχουν, καὶ διὰ νὰ ὑπάρξουν ἔχουν ἀνάγκην μικρᾶς τινος ἐκπαιδεύσεως, τουλάχιστον διὰ τὴν διαχείρισιν τοῦ ὅπλου, ἀφ’ ἑτέρου ἔχετε τὸν πυρῆνα τῆς χωροφυλακῆς 2,000, τῆς ὁποίας τὸ προσωπικὸν εἶναι ἀρκετὸν διὰ νὰ περιλάβῃ εἰσέτι καὶ 4,000. Ὅθεν δὲν θὰ ἔχητε ὅλον τὸν ἀριθμὸν ἐξ ἐθελοντῶν, ἀλλὰ θὰ ἔχητε μορφωμένους πολλοὺς ἐκ τῶν στρατιωτῶν καὶ ἱκανοὺς νὰ ὑπηρετήσωσιν. Ἐκτὸς τῆς οἰκονομίας, ἥτις θέλει προκύψει, ὡς ἀνωτέρω κατέδειξα, ὁ ἐκ χωροφυλακῆς στρατὸς διὰ τὴν ἐν γένει ὑπηρεσίαν του, ὡς ὑπαγόμενος εἰς τὰ πολιτικὰ δικαστήρια, εἶναι σπουδαία ἐγγύησις, ὅτι πρὸς τοὺς κατοίκους δὲν θέλει προσφέρεσθαι ἀνοικείως. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ἀπεμακρύνθη καὶ ἀπὸ τὴν ἰδέαν τῆς οἰκονομίας ἴσως χάριν τῶν ὑπαρχόντων στελέχεων τοῦ πεζικοῦ, ἀλλὰ τὰ στελέχη αὐτὰ ὡς ἐκ τῆς διαιρέσεως τῆς ὑπηρεσίας θ’ ἀπολήξωσιν εἰς τὸν δι’ ἀσιτίας θάνατον. Καὶ, κύριοι, δὲν θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν, ἀντὶ νὰ καταγινώμεθα πρὸς ἐξεύρεσιν μέσων, δι’ ὧν νὰ ἐπιβάλωμεν νέα βάρη εἰς τοὺς κατοίκους, διὰ τῆς συγκροτήσεως ταγμάτων ἐξ ἐθελοντῶν, μεγάλην δαπάνην φερόντων καὶ μυρία ἐλαττώματα συνεπαγομένων, δὲν θὰ ἦτο προτιμότερον οἱ πολιτικοί μας νὰ ἐσκέπτοντο νὰ ἐξεύρωσι τρόπον, δι’ οὗ νὰ καταστρέψωσι τὰς αἰτίας, αἵτινες εἶναι ἡ ἀφορμὴ τῆς διὰ τῆς ἐνόπλου δυνάμεως ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων τοῦ πολίτου, καὶ ἀντὶ νὰ σκέπτωνται νὰ φέρουν ἐθελοντὰς διὰ νὰ καταδιώκουν τοὺς πολίτας, εἴτε διὰ τὴν εἴσπραξιν τῶν φόρων, εἴτε διὰ τὴν σύλληψιν τῶν φυγοδίκων, δὲν ἦτο προτιμότερον νὰ σκεφθῶσι νὰ στειρεύσωσι τὰς πηγὰς τῆς καθυστερήσεως τῶν φόρων καὶ τῆς ὑπάρξεως τῶν φυγοδίκων, ἀντὶ νὰ μᾶς προτείνωσι συστήματα, τὰ ὁποῖα μόνον εἰς ἀγρίας κοινωνίας εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὑπάρχωσι; Καὶ δὲν θὰ ᾖναι ἄπορον, κύριοι, ἐὰν τὸ σύστημα αὐτὸ, ὅπερ ἀπεύχομαι, ἐγκατασταθῇ εἰς τὸν τόπον μας, ὅτι θέλει ἀναπτύξει νέον εἶδος βιομηχανίας, τὴν ἀνθρωποσυλλεξίαν, διότι βεβαίως θὰ δημιουργηθῇ τάξις τις μεσιτῶν πρὸς συλλογὴν ἀνθρώπων. Αὐτὸ, κύριοι, τὸ σύστημα ὑπάρχει εἰς τὰ οἰνοπωλεῖα τῆς Ἀγγλίας, αὐτὸ ὑπῆρχε κατ’ ἀρχὰς εἰς τὴν Ἀλγερίαν, οἱ δὲ μεσῖται ἔφερον τὸ ὄνομα racoleurs. Αὐτοὶ διὰ πάντα ἐθελοντὴν λαμβάνουσι μίαν λίραν, καὶ ὅσους ἤθελον παρουσιάσει, τόσας λίρας λαμβάνουσιν. Ἀλλὰ, κύριοι, θέλοντες νὰ εἰσαγάγωμεν τοιούτους θεσμοὺς εἰς τὸν τόπον μας, ἔχομεν τοὐλάχιστον τὰ πλεονεκτήματα τῶν μεγάλων πληθυσμῶν, τὴν συῤῥοὴν τῶν κεφαλαίων, τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας, διὰ ν’ ἀποδεχθῶμεν καὶ τὰ συστήματα, τὰ ὁποῖα κατ’ ἀνάγκην εἰσάγονται εἰς τὰς οὕτως ἀνεπτυγμένας κοινωνίας; Ὅταν, κύριοι, ὁ τόπος μας πάσχῃ ἀπὸ ἔλλειψιν χειρῶν, ὅταν δὲν ἔχῃ συγκοινωνίαν, στερῆται δὲ τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων χρειωδῶν τοῦ καθ’ ἑκάστην βίου, πῶς θέλετε νὰ εἰσάξωμεν τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα κατ’ ἀνάγκην ἀναπτύσσονται εἰς τοὺς μεγάλους πληθυσμούς; Εἶναι λυπηρὸν, ὅτι τοιαῦται ἰδέαι συνελήφθησαν ἀπὸ ἄνδρας σπουδαίους καὶ ἀπαιτοῦντας δι’ αὐτῶν νὰ δημιουργήσωσιν ὁλόκληρον σύστημα. Τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας ὁ κ. Τρικούπης κατήρτισεν, ὡς εἶχε δικαίωμα νὰ καταρτίσῃ, ὅπως ἤθελεν· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἔχει τὴν ἀπαίτησιν νὰ τὸν καταρτίσῃ, εἰμὴ ὅπως ἡ ἐπιστήμη ὁρίζει. Καὶ βεβαίως, ἐὰν εἰς τὰς περὶ στρατοῦ ὑπηρεσίας σκέψεις του ὁ κ. Τρικούπης ἐπλανήθη, θὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον τὸ σύστημά του διὰ τὸν στρατὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως θὰ ᾖναι πρακτικὸν, σχετικῶς πρὸς τὰς ἀναλογίας τῶν διαφόρων ὅπλων, τὰς ὁποίας ἡ ἐπιστήμη παραδέχεται καὶ ἐπιβάλλει. Ἔχομεν στρατὸν ἐκπαιδεύσεως 5,000 ἀνδρῶν. Κατὰ τὰς ἐπικρατούσας ἀναλογίας τῶν διαφόρων ὅπλων, ἀκολουθοῦντες τὸ Γαλλικὸν σύστημα θὰ ἔχωμεν:

κατὰ δὲ τὸ Γερμανικὸν σύστημα:

Αὐτὸς λοιπὸν θὰ ἦνε ὁ στρατὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως. Θὰ ἐξετάσωμεν ἤδη δύο τινά· αʹ) κατὰ πόσον οἱ ἀριθμοὶ αὐτοὶ δύνανται νὰ σχηματίζουν τὴν βάσιν στρατοῦ ἐκπαιδεύσεως, ὅστις νὰ δύναται ἐν ἀνάγκῃ νὰ τριπλασιάζηται ἢ τετραπλασιάζηται. Θὰ ἔχωμεν, κύριοι, κατὰ τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰς ἀναλογίας, 12 τάγματα πεζικοῦ, ἐὰν θέλητε δὲ δέκα, διότι ἔλαβον ὡς δύναμιν λόχου τοὺς 65 ἄνδρας, ἤτοι ὑπέπεσα εἰς τὸ αὐτὸ λάθος, εἰς τὸ ὁποῖον ὑπέπεσε καὶ ὁ κ. Τρικούπης, ὥστε ἀντὶ τῶν δώδεκα θὰ ἔχωμεν δέκα τάγματα. Θὰ ἔχωμεν τρεῖς πυροβολαρχίας, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν περισσοτέρας, διότι, καθ’ ὅλους τοὺς ὑπάρχοντας ὅρους καὶ κανόνας τῆς τακτικῆς, οἱ 1000 ἄνδρες ἔχουν ἀνάγκην κατ’ ἀνώτατον ὅριον 4 πυροβόλων, ὥστε θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην 3 πυροβολαρχιῶν, ἤτοι 18 πυροβόλων, θὰ ἔχωμεν 4 ἴλας ἱππικοῦ, 1 λόχον μηχανικοῦ, καὶ θὰ ἔχωμεν 140 ἄνδρας ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς διὰ τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας· αὐτὴ θὰ ἦναι ἡ πραγματικὴ δύναμις. Δι’ αὐτῆς τῆς δυνάμεως ὁ κ. Τρικούπης φρονεῖ, ὅτι δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν στρατολογικὸν νόμον, καὶ ἐν δεδομένῃ περιστάσει νὰ τριπλασιάσῃ ἢ τετραπλασιάσῃ τὸν ἐκ 5,000 στρατόν του. Κύριοι, κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους κάμνει καὶ κατὰ τὴν θητείαν, τὴν ὁποίαν προσδιορίζει διὰ τὸ πεζικὸν ἓν ἔτος ἢ ἑξάμηνον, διὰ δὲ τὰ τεχνικὰ ὅπλα δύο ἔτη, εὗρον τ’ ἀκόλουθα ἀποτελέσματα, ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου, ὅτι ἡ ἀπογραφὴ θὰ ἦναι 6,000 ἀνδρῶν. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, ἐπειδὴ τὸ ζήτημα εἶναι περὶ ἀριθμῶν καὶ κατὰ συνέπειαν ἄχαρι, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐπιμείνω εἰς ὅ,τι θέλει συμβῆ. Ἐὰν ὑποθέσωμεν, κύριοι, ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν ἢ τὰ στελέχη τῶν 5,000 ἀνδρῶν ὄχι κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1880, ὅστις τὰ ἔχει ηὐξημένα, ἀλλὰ κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1879, θὰ ἔχωμεν διὰ στρατὸν 5,000, ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς 1,300. Ἔχομεν ἐγγεγραμμένην τὴν ὑποχρέωσιν τῶν ἀνδρῶν εἰς μὲν τὸ πεζικὸν νὰ μὴ ὑπηρετήσουν πλέον τοῦ ἔτους, εἰς δὲ τὰ τεχνικὰ ὅπλα πλέον τῶν δύω ἐτῶν, δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ ὑπερβῶμεν τὴν δύναμιν τῶν 5,000 ἀνδρῶν.

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς κάμω τὴν παρατήρησιν, διὰ νὰ μὴ ὑποπέσητε εἰς τὸ λάθος, ὅτι δὲν ἐλάβετε ὑπ’ ὄψιν τοὺς ἐπὶ ἑξάμηνον ὑπηρετοῦντας, οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ συμπεριληφθῶσιν εἰς τὸν ἀριθμόν, διότι τὸ λέγει ὁ νόμος.

§41ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ παρατήρησίς σας αὐτὴ, τὴν ὁποίαν ἀπηυθύνατε καὶ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, εἶναι λίαν εὐφυὴς, καὶ δὲν τὸ ἀρνοῦμαι, ἀλλ’ αἱ μέχρι τοῦδε κυβερνήσεις δὲν ἠνόησαν ποτὲ νὰ τοὺς ἐξαιρέσωσι καὶ συνεπῶς διαγράψωσι τὴν ἀναγκαίαν πίστωσιν, τουλάχιστον δι’ αὐτοὺς ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν ἔφερεν ἰδιαίτερον προϋπολογισμόν.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ποία Κυβέρνησις, ἀφοῦ πρώτην φορὰν εἰσάγεται αὐτό;

§43ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. Τρικούπης, ἔχει τὸ πλεονέκτημα, ὅτι μειόνει τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματός του, ἀλλὰ τὸ πλεονέκτημα αὐτὸ καταστρέφεται διὰ τῆς ἑξαμήνου ὑπηρεσίας διὰ τὸ πεζικὸν, ἥτις διὰ τῆς ἄρσεως τῆς διατάξεως τῶν 100 δραχμῶν, ἃς εἶναι ὑπόχρεως ὁ στρατιώτης νὰ πληρώσῃ, ἐὰν θελήσῃ νὰ ἀπέλθῃ, καθίσταται ὑποχρεωτική. Ἐννοεῖται δὲ ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι, ὅταν δώσητε εἰς τὸν στρατιώτην τὸ δικαίωμα ν’ ἀναχωρῇ μετὰ 6 μῆνας, οὐδεὶς θὰ μείνῃ. Καὶ ἐνῷ ἀφαιρεῖ ὁ κ. Τρικούπης τὴν ὑποχρέωσιν αὐτὴν, ἔχετε τὴν ἄλλην ὑποχρέωσιν ἐν τῷ νόμῳ νὰ πληρώνητε 150 δραχμὰς ἕκαστον στρατιώτην κατὰ τὸ τέλος τῆς ὑπηρεσίας, καὶ κατὰ συνέπειαν ἐπιβάλλετε εἰς τὸ Κράτος σπουδαῖον χρηματικὸν ποσόν.

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἰς τὸ ἰδικόν μου σύστημα δὲν περιλαμβάνεται αὐτὴ ἡ πληρωμὴ, διότι ἐγὼ πάντα ταῦτα τὰ καταργῶ.

§45ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι ἡ ἐτησία κλήρωσις εἶναι 6 χιλ. ἀνδρῶν, καὶ ὅτι θὰ ἐνεργῆται ἡ κλήρωσις καθ’ ἑξαμηνίαν, θὰ ἔχωμεν εἰς τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν 3,000 καὶ ἑτέρας 3,000 τὴν δευτέραν. Ἔχοντες στελέχη 13,000 ἀνδρῶν, ἔχομεν, κατὰ τὴν ἀναλογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπελόγισα διὰ τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν, 600 ἄνδρας διὰ τὰ τεχνικὰ ὅπλα, συμπεριλαμβανομένου καὶ τοῦ ἱππικοῦ καὶ 3,100 διὰ πεζικὸν, ἐν ὅλῳ 5,000· ἀλλ’ ὑπολείπονται ἐκ τῶν ἀπογράφων 2,300 πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 6,000· ὥστε μετὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν θὰ ἔχωμεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κρατήσωμεν πάλιν ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς 1,300, πλέον 600 τῶν τεχνικῶν ὅπλων πλέον τῶν 2,300 καὶ 800 τῆς πρώτης ἑξαμηνίας, ὥστε θὰ ἤμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀπολύσωμεν 2,700 ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι θὰ μείνουν μόνον 6 μῆνας.

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐξακολουθεῖτε νὰ περιλαμβάνετε αὐτοὺς ἐντὸς τῆς δυνάμεως τῶν 6,000, ἐνῷ ὁ νόμος δὲν ἐπιτρέπει νὰ τοὺς περιλάβητε.

§47ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτὰς τὰς ἰδέας τὰς λέγετε σήμερον· ὅταν διὰ μακρῶν ἠγορεύσατε ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ σχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπεβάλατε, δὲν μᾶς εἴπατε τίποτε. Ἀνεξαρτήτως τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ἀπὸ χθὲς εἰσήξατε ἐπὶ τῶν ἑξάμηνον ὑπηρετούντων, ἀλλὰ μὴ θέλων νὰ ἀπομακρυνθῶ ἀπὸ τὸ ζήτημα τῆς θητείας, σᾶς λέγω, ὅτι, ὅπως θέλετε, ὑπολογίσατε τὴν ἐπὶ ἑξάμηνον ὑπηρεσίαν, ὅσον θέλετε καταργήσατε τὸ τίμημα τῶν 100 δραχμῶν, δὲν δύνασθε οὔτε σεῖς, οὔτε κανεὶς νὰ εἴπῃ, ὅτι ἔχει στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, τοῦ ὁποίου θητεία τοῦ μὲν πεζικοῦ εἶναι ἓν ἔτος, τῶν δὲ τεχνικῶν σωμάτων δύω ἔτη. Περὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἔγραψαν ἄπειρα καὶ ὑπεστήριξαν ἐπίσημοι αὐθεντίαι ἐπὶ στρατιωτικῇ ἱκανότητι καὶ ἀξίᾳ εἰς μέρη, ὅπου τὰ μέσα τῆς ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἑκατονταπλάσια τῶν μέσων τῆς Ἑλλάδος. Ἄλλως τε, κύριε Τρικούπη, ἔχετε ἀναλάβει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ φέρετε ξένους ἀξιωματικούς· δὲν περιμένετε τουλάχιστον αὐτοὺς τοὺς ξένους, περὶ τῆς καλῆς ἐκλογῆς τῶν ὁποίων ἔχω ἐκ τῶν προτέρων πεποίθησιν, διὰ νὰ πεισθῆτε, ὅτι αἱ τοιαῦται ἰδέαι δὲν δύνανται νὰ γείνουν ἀποδεκταὶ οὔτε ὑπὸ οἰκονομικὴν ἔποψιν, οὔτε ὑπὸ στρατιωτικήν; εἶναι μόνον ὕποπτοι, καὶ εἶναι ὕποπτοι, διότι ἐκ τοῦ εἱρμοῦ ὅλου αὐτοῦ τοῦ συστήματος ἀποδεικνύεται ἕν τι, ὅτι, ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν κατὰ τὰς ἰδέας σας νὰ ὑπάρξωσι τὰ ὑπάρχοντα στελέχη, μόνον διὰ τοῦ θανάτου ἐλπίζετε νὰ ἐκλείψωσι· διότι δὲν τοὺς ἠρνήθητε τὴν μισθοδοσίαν, τοὺς εἴπατε μόνον νὰ ζοῦν ἐν ἀκινησίᾳ καὶ νὰ περιμένῃ ἕκαστος τὸν θάνατον τοῦ ἑνός, διὰ νὰ καθέξῃ τὴν θέσιν τοῦ ἄλλου· ὄχι, κύριε Τρικούπη, ἐσφάλατε καὶ ἠδικήσατε σεῖς πρῶτος τὸν ἑαυτόν σας· παρεγνωρίσατε τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ ἐν Ἑλλάδι, καὶ λέγων τοῦτο, δὲν ἐννοῶ νὰ συνηγορήσω οὔτε ὑπὲρ τῶν ἀκαίρων προβιβασμῶν, οὔτε ὑπὲρ τῶν προσωπικῶν, οὔτε ὑπὲρ τῶν καταχρήσεων τῶν κατὰ καιροὺς κυβερνήσεων. Ἠδίκησαν πάντοτε οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὸν στρατὸν διὰ τῆς μεγάλης σωρείας τῶν προβιβασμῶν, καὶ ἠδίκησαν αἱ κυβερνήσεις τὸν τόπον, ὁσάκις ἠθέλησαν διὰ τοιούτων ἐπιβλαβῶν περιποιήσεων εἰς τὸν στρατὸν νὰ εὕρωσιν ἔδαφος, ἵνα στηριχθῶσι, ἐνῷ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις τὰς ἀπέκρουε. Τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι ποτὲ εὐχαριστημένα μὲ ὅσους προβιβασμοὺς καὶ ἂν λαμβάνουν, διότι ἐν γένει οἱ προβιβασμοὶ ὑπῆρξαν, ἐκτὸς ὀλίγων ἐξαιρέσεων, καὶ πρόωροι, καὶ πολλοί, καὶ ἄδικοι, ἡ δὲ πειθαρχία τοῦ στρατοῦ καταστρέφεται διὰ τῶν ἀδίκων προβιβασμῶν, καὶ τὸ γνωρίζουν κάλλιον ἐμοῦ οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὑπηρετοῦντες καὶ οἱ ἐμβριθεῖς, ὅτι τοιαύτη κατάστασις φέρει καταστροφὴν, καὶ ἔχουσι τὸ παράδειγμα τῆς μεσοβασιλείας. Ἀλλ’ εἰς ὅλας τὰς ἰδέας, κύριοι, τὸ καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα πρέπει νὰ ἵσταται ὑψηλότερον ὅλων τῶν ἐγωϊστικῶν καὶ ὑπόπτων σχεδίων, ἅτινα δὲν ἐμπρέπουν εἰς πολιτικοὺς ἄνδρας σπουδαίους. Ὁ στρατὸς δὲν ἤθελεν ἀδικηθῆ, ἂν τὸ Κράτος νομίζῃ, ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς οἰκονομικαῖς ἐν αἷς διατελεῖ, ὅτι ἔχει ἀνάγκην οἰκονομιῶν, αἵτινες ἤθελον ἐπιβαρύνει καὶ αὐτόν· ὁ στρατὸς δὲν εἶναι ξένος, ὁ στρατὸς δὲν ἔχει νὰ παραπονεθῇ, ὅταν τὰ βάρη τοῦ Κράτους διανέμωνται ἐξ ἴσου ἐφ’ ὅλων τῶν τάξεων. Ἦτο προτιμότερον, κύριοι, καὶ ἐγὼ ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ τὸ εἴπω, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ τοῦ τόπου ἐπιβάλλουν τὴν ὑποχρέωσιν τῆς περικοπῆς πολλῶν θέσεων περιττῶν ἐν τῷ στρατῷ· θὰ τὸ εἴπω καθαρὰ, εἰλικρινῶς καὶ παῤῥησίᾳ, δὲν θὰ θελήσω νὰ καταργήσω τὰ στελέχη διὰ τοῦ θανάτου, δὲν θὰ θελήσω νὰ ἐπιβαρύνω τὸν τόπον μου μὲ μισθοδοσίας ἐνεργείας ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, καθημένων εἰς τὰς οἰκίας των, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον καὶ αὐτοὶ ἀποκρούουν· θὰ ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ εἴπω, ὅτι τὰ καθήκοντά μου μοὶ ἐπιβάλλουν τοιαύτας ὑποχρεώσεις. Ἀλλὰ, κύριοι, ὁ κ. Τρικούπης μᾶς ἀναγκάζει νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ σχεδίου, τὸ ὁποῖον ἀκριβῶς δὲν ἐξετυλίχθη, ἀπομακρύνεται δὲ ἀπὸ τὴν καθολικὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως μονίμου στρατοῦ ἐν Ἑλλάδι. Δὲν εἶναι στρατὸς, κύριε Τρικούπη, σωρὸς ἀνθρώπων γινωσκόντων τὴν διαχείρισιν τοῦ ὅπλου, οὔτε τὰ ἀθροίσματα, τὰ ὁποῖα βλέπετε πολλάκις παρατεταγμένα εἰς τὰς ὁδοὺς κατὰ τὰς τελετάς· στρατὸς ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις πληροῖ τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης, καὶ τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον προτείνετε καὶ οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους ὑποβάλλετε, δὲν πληροῦσιν οὐδόλως τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης, διότι καταδικάζετε τὴν Ἑλλάδα νὰ εἴπῃ, ὅτι θέλω νὰ ἔχω πυροβολικὸν ἐκ τριῶν πυροβολαρχιῶν, καὶ δὲν δύνασθε νὰ ἔχετε περισσότερον, διότι ἔχετε δέκα τάγματα πεζικοῦ· τὰς ἀναλογίας δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μεταβάλητε· ἐθελοντὰς ἠμπορεῖτε νὰ φέρετε ἀπὸ τὴν Σμύρνην, ἀλλὰ τὰς ἀναλογίας δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μεταβάλητε. Τοιοῦτον στρατὸν θέλετε; καὶ νομίζετε, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα; ἐννοῶ τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Κεχαγιᾶ ἢ τοῦ κ. Ῥικάκη, ἀλλὰ δὲν μᾶς ἔπεισαν τὰ διδάγματα τοῦ παρελθόντος, αἱ καταστροφαὶ, τὰς ὁποίας ὑπέστημεν οἰκονομικῶς ἕνεκα τῶν κατεσπευσμένων, τῶν ἀπροφυλάκτων, τῶν ὁπωσδήποτε κακῶν προμηθειῶν, τὰς ὁποίας τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἔκαμε; καὶ δὲν προνοεῖτε σεῖς, κύριοι, οἱ ὁποῖοι προεξάρχετε τοῦ κοινοβουλίου, ὅτι ἡ κατάστασις τῆς Ἀνατολῆς εἶναι τοιαύτη σήμερον, ὥστε εἶναι δυνατὸν μετὰ 5–10 ἔτη, (εὔχομαι δὲ τὸ μᾶλλον μεμακρυσμένον διάστημα, διὰ νὰ εὑρεθῶμεν παρεσκευασμένοι,) παρουσιασθείσης περιστάσεως, καθ’ ἣν ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἐρωτηθῇ βεβαίως ἐὰν ἦναι ἢ δὲν ἦναι παρεσκευασμένη, νὰ ὑπεισέλθῃ ὑποχρεωτικῶς ὡς σπουδαῖος παράγων τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ συμβησομένων, ἵνα μὴ ἀρνηθῇ καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Νομίζω λοιπὸν, κύριοι, ὅτι τὸ σχέδιον τὸ προβαλλόμενον ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη δὲν ἀνταποκρίνεται οὔτε εἰς τὰς οἰκονομίας, διότι τότε ἔπρεπε νὰ κάμῃ μόνον χωροφυλακὴν, ἥτις ὑπόσχεται ὁμόῤῥυθμον διοίκησιν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ δὲν θὰ ἔχωμεν ἐκπαιδευτικὸν στρατὸν, τὴν ἀρετὴν τοῦ ὁποίου ὁ κ. Τρικούπης ὕψωσε μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου «νὰ μὴ κάμῃ καὶ φρουρὰς» δηλ. τὸν ἐστέρησε τῆς οὐσιωδεστέρας ἐκπαιδεύσεώς του, διότι στρατὸς, ὁ ὁποῖος δὲν ἐκτελεῖ τὰ μεγάλα καὶ σπουδαῖα καθήκοντα τῆς φρουρᾶς, δὲν εἶναι στρατὸς μόνιμος ἐξευγενισμένου Κράτους, τὰ δὲ καθήκοντα τῶν φρουρῶν περικλείονται εἰς τόμους ὁλοκλήρους ἐκπαιδεύσεως, διότι πολλάκις ἀπὸ τὴν εὐφυΐαν τοῦ σκοποῦ σώζονται καὶ στρατοὶ καὶ Κράτη, καὶ τὴν ἐκπαίδευσιν αὐτὴν ὁ κ. Τρικούπης ἐθεώρησε περιττήν. Ὅταν λοιπὸν περὶ ἐκπαιδεύσεως στρατοῦ ἔχῃ τοιαύτας ἰδέας, ὅταν τὸ σύστημα τοῦ ἐκτελεῖν φρουρὰς θεωρῆται σύστημα πολυτελείας, κύριοι, εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον δὲν ἐπιτρέπεται περαιτέρω συζήτησις. Ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη ἔχει καὶ τὸ ἐλάττωμα τῆς μεγάλης ζημίας εἰς τὸ Κράτος· κατὰ τὴν πεποίθησίν μου τὰ ¾ τοῦ πεζικοῦ θὰ ἀπολύωνται καθ’ ἑξαμηνίαν· ὑπελόγισα, ὅτι 3,000 θέλομεν ἀπολύει καθ’ ἑξαμηνίαν ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, θὰ ἐπιβαρύνηται δὲ τὸ Κράτος διὰ τὸν ἱματισμὸν τῶν ἀπολυομένων πλέον τῶν 200 χιλιάδων δραχμῶν. Ἄλλως τε, κύριοι, πρὸς τί νὰ συζητήσω λεπτομερείας; ἐν τῇ βάσει του τὸ σύστημα εἶναι ἀποῤῥιπτέον, σύστημα μὴ δυνάμενον ὄχι νὰ λάβῃ τύπον ἐφαρμογῆς, ἀλλ’ οὔτε νὰ συζητηθῇ σπουδαίως. Ὡς πρὸς τὰς ἄλλας ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐξέφερεν ὁ ἔντιμος συνάδελφος, ἔρχομαι νὰ ὑποστηρίξω αὐτὰς, διότι τὰς θεωρῶ λίαν ἀναγκαίας. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὴν ἄφιξιν ξένων ἀξιωματικῶν· κύριοι, καὶ ἂν ὑποθέσω, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ ἔχῃ καλλιτέραν διοίκησιν τῆς μέχρι τοῦδε, πάλιν ἤθελον παρακαλέσει τὴν κυβέρνησιν νὰ προκαλέσῃ τὴν ἄφιξιν ξένων ἀξιωματικῶν, διότι ἀπό τινων ἐτῶν τὰ στρατιωτικὰ τοῦ κόσμου ὑπέστησαν μεγάλην καὶ σπουδαίαν μεταβολήν. Εἶναι ἀδύνατον, κύριοι, μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τῶν ἀξιωματικῶν τῆς Ἑλλάδος, νὰ δυνηθῶσι νὰ ἐκμάθωσι μόνοι των καὶ διὰ τῆς μελέτης ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θέλουν τοὺ, διδάξει ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἐφήρμοσαν τὴν νέαν τακτικήν. Ἄλλως τε ἔχομεν ἀνάγκην τῆς παρουσίας αὐτῶν καὶ δι’ ἕτερον σπουδαιότερον λόγον, διὰ νὰ ἀπομακρύνωμεν ὅσῳ τὸ δυνατὸν τὴν πολιτικὴν ἀπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ· ἔχομεν ἀνάγκην ἀπόλυτον, καὶ πρέπει ἡμεῖς πρῶτοι νὰ ἀπαιτήσωμεν τὴν τοιαύτην διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ὥστε τὰ χρήματα τοῦ λαοῦ νὰ καρποφορῶσιν, ὥστε τὰ βάρη, τὰ ἐπιβαλλόμενα εἰς τὸν φορολογούμενον, νὰ ἔχωσιν ἀντάλλαγμα. Ἐνόσῳ ὅμως ἐπιτρέπεται σιωπηλῶς ἡ ἀνάμιξις τῆς πολιτικῆς εἰς τὰ στρατιωτικὰ τῆς χώρας, πειθαρχία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ. Διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ τὴν ἄφιξιν τῶν ξένων ἀξιωματικῶν, διὰ νὰ δύναται ὁ ὑπουργὸς, ἡμεῖς οἱ πολιτευόμενοι νὰ ὀχυρούμεθα ὄπισθεν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν συνδέονται μεθ’ ἡμῶν μὲ τοὺς συνδέσμους, μεθ’ ὧν συνδεόμεθα, διότι, ἄνευ τοῦ μέτρου τούτου, τὰ δαπανώμενα χρήματα μάτην δαπανῶνται· ἔχομεν παραδείγματα, ὅτι ἀξιωματικοὶ Ἕλληνες διδαχθέντες πρῶτον μὲν ἀπὸ τὴν ἄφιξιν τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Πελοπόννησον καὶ κατόπιν ἀπὸ τῆς ἐλεύσεως τῶν Βαυαρῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὑπῆρχον διακεκριμένοι ἀξιωματικοὶ, ἐμορφώθησαν καὶ ἐμόρφωσαν κατόπιν ἄλλους· ἐννοῶ δὲ τὴν διαμονὴν τῶν ξένων ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ κατορθώσωσι κατωτέρους ἀξιωματικοὺς νὰ κάμωσιν ἀνωτέρους, διότι ἄνευ τῆς τοιαύτης ἐκπαιδεύσεως ὁ στρατὸς εἶναι ἄθροισμα ἀνθρώπων μὴ ἐχόντων στρατιωτικὴν ἀξίαν. Καὶ ταῦτα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἔλευσιν τῶν ξένων ἀξιωματικῶν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὸν ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἶπον καὶ ἄλλοτε εἰς προλαβοῦσαν συζήτησιν, ὅτι ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλεν ὀργανισμὸν εὐρωπαϊκὸν, ὡς μέλος ὅμως τῆς Κυβερνήσεως ἀπεμακρύνθη τῶν ὑποχρεώσεων ἐκείνων, ἃς ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ καὶ εἰς ἃς ὤφειλε νὰ ὑποταχθῇ ὡς ἐκ τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν τοῦ τόπου. Ἀναγνωρίζω, κύριοι, ὅτι αἱ ἐν τῷ ὀργανισμῷ καὶ τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφόμεναι θέσεις, εἶναι ἀναγκαῖαι· ἀλλὰ πρὶν ἢ δημιουργήσωμεν τοιαύτας θέσεις ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ πρόσωπα· τὸ λέγω, κύριοι, ἀνερυθριάστως, καὶ εἰς τοῦτο δὲν πταίουν τὰ ἄτομα, αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἐσκέφθησαν ποτὲ σπουδαίως περὶ μορφώσεως ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, ἐξακολουθοῦν μόνον νὰ δαπανῶσι πρὸς χάριν προσώπων· αὐτὰ λέγουν τὰ πράγματα. Εἶναι ἀλήθεια, κύριοι, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι πολυτελὴς διὰ τὴν Ἑλλάδα, διὰ τὴν μικρὰν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ καὶ ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ χρησιμεύῃ ὡς πυρὴν διπλασιασμοῦ ἢ τριπλασιασμοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης τὸν θέλει σπινθῆρα, ὁ ὁποῖος εἰς πρώτην ἐπαφὴν μὲ τὴν ἀτμόσφαιραν θέλει διαλυθῆ, καὶ, κύριοι, πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι εἰς τὰ μικρὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα στεροῦνται καὶ χρημάτων καὶ πληθυσμοῦ, ἡ ποιότης πρέπει νὰ ἐξουδετερώνῃ τὸν ἀριθμόν· ἂν δέ ποτε ἡ Ἑλλὰς εὑρεθῇ εἰς κατάστασιν πολέμου, θὰ πολεμήσῃ μὲ ἐχθρὸν πολυάριθμον. Τὴν ὑπεροχὴν αὐτὴν πρέπει νὰ ἐξουδετερώσῃ διὰ τῆς ἱκανότητος τῶν στελεχέων καὶ διὰ τῆς ὑπερόχου ἀξίας τῶν ὅπλων της. Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, καὶ κατ’ ἀριθμὸν καὶ κατ’ ἰσχὺν καθυστερῶμεν, εἰς τί μᾶς χρησιμεύει πλέον ὁ στρατός; Παραπονοῦμαι μόνον κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ἠδύνατο καὶ ὤφειλε ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἀνέλαβε τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, νὰ ἐνεργήσῃ οὕτως, ὥστε νὰ ἔχωμεν ἐγκαταστήσει σύστημα στρατιωτικῆς τινος ἐκπαιδεύσεως· ἠδύνατο, ἀντὶ νὰ καταγίνηται, ἂς μὲ συγχωρῇ, εἰς ἀκαίρους προαγωγὰς, αἱ ὁποῖαι ἐπιβαρύνουν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ τόπου ἄνευ σπουδαίας ὠφελείας, καὶ ἐργάζηται εἰς ὑποβολὴν ὀργανισμοῦ πολυτελοῦς καθ’ ἡμᾶς, ἀναγκαίου ἴσως ὅμως εἰς ἄλλα Κράτη, ὤφειλε νὰ ἐξεύρῃ τὰ μέσα πρὸς σύστασιν σχολείου ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ πεζικοῦ. Ἰδοὺ, κύριοι, ἐν ὅλῳ αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας εἶχον νὰ ὑποβάλω. Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος στιγμὴ διὰ νὰ συζητήσω ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων τοῦ κ. Ζαΐμη, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὕπαρξιν συνταγμάτων ἢ ταγμάτων. Ἄλλως τε ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀγορεύσας χθὲς, ἀπέδειξεν, ὅτι ἡ ὕπαρξις τῶν συνταγμάτων εἶναι ἀναπόσπαστος ἀπὸ τὴν καλὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ, εἶναι δὲ μονὰς ὑποχρεωτικὴ εἰς πάντα στρατὸν θέλοντα νὰ λέγηται στρατὸς μόνιμος. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 7 μ. μ.)