1878.11.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 45

τῆς 22 Νοεμβρίου 1878.

(Τετάρτη.)

Ὥρα 2 μ.μ.

Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Κατριβάνος.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βασιλικὴ χήρα Α. Στριφτόμπολα ἐξαιτεῖται, διὰ τὰς πρὸς τὴν πατρίδα κατὰ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα ἐκδουλεύσεις τοῦ συζύγου της, ἀνάλογον μηνιαίαν σύνταξιν δι’ ἑαυτὴν καὶ ἐθνικὴν βοήθειαν πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς θυγατρός της Ἀσπασίας. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν Ἀναφορῶν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὑποβάλλει νομοσχέδιον μετὰ δικαιολογητικῆς ἐκθέσεως περὶ τοῦ προσωπικοῦ τῆς ταχυδρομικῆς ὑπηρεσίας.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὑποβάλλω τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, πρὸς δικαιολόγησιν τῶν σχετικῶν πιστώσεων.

§3ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρατηρῶ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς ἐνεγράφη ὡς δεύτερον ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως, χωρὶς νὰ μνημονευθῶσι καὶ τὰ νομοσχέδια τὰ σχετικά.

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ σημειωθῶσι καὶ αὐτά, καὶ μάλιστα ἂς ἀναγνωσθῶσι καὶ σήμερον.

§5ΖΑΪΜΗΣ. Νὰ τυπωθῶσι πρῶτον.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ὑποβάλλει νομοσχέδιον μετ’ ἐκθέσεως περὶ ἱεροκηρύκων. Ἐπίσης ὑποβάλλει νομοσχέδιον μετὰ εἰσαγωγικῆς ἐκθέσεως περὶ ἐπιθεωρήσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων. Πολλοὶ Βουλευταὶ ὑποβάλλουσι πρότασιν περὶ τροποποιήσεως τοῦ Νόμου περὶ πολιτικῶν μηχανικῶν. Ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ θηραϊκῆς γῆς.

§7ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἡ Ῥουμουνικὴ Κυβέρνησις ἐξέδωκε νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου μετέβαλε πρὸ δύο ἐτῶν τὸ τελωνιακὸν δασμολόγιον τῆς χώρας ἐκείνης· αἱ μεταβολαὶ ἐπιβαρύνουσι καθ’ ὑπερβολὴν τὸ ἐμπόριον διαφόρων Κρατῶν. Πρώτη ἡ Αὐστρία ἔσπευσε νὰ συνομολογήσῃ συνθήκην περὶ ἐμπορίου, ἵνα διασώσῃ τὰ συμφέροντά της ἀπὸ τοῦ βάρους τοῦ νέου ῥουμουνικοῦ δασμολογίου, κατόπιν ἔπραξε τὸ αὐτὸ ἡ Γερμανία καὶ ἡ Ῥωσσία. Ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἦλθεν ὡσαύτως εἰς συνεννόησιν, ἐπὶ τοῦ προκατόχου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ μετὰ μακρὰς διαπραγματεύσεις συνωμολόγησε πρό τινος μετὰ τῆς Ῥουμουνίας συνθήκην περὶ ἐμπορίας καὶ ναυτιλίας. Ὅθεν εἰσάγω τὸ νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως τῆς συνθήκης ταύτης. Ὠφελοῦμαι ἀπὸ τὴν εὐκαιρίαν νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐκ τῶν προβληθέντων νομοσχεδίων τὴν συζήτησιν τριῶν συνιστῶσιν αἱ ἀνάγκαι τῆς διοικήσεως. Τὸ ἓν νομοσχέδιον εἶναι περὶ συμπληρωτικῆς πιστώσεως 11,200 δραχμῶν εἰς τρία κεφάλαια τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐπειδὴ ἔχω καθῆκον νὰ μὴ προβαίνω εἰς δαπάνας ἄνευ πιστώσεως, ἡ δὲ πίστωσις αὕτη εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Τὸ δεύτερον νομοσχέδιον εἶναι τὸ περὶ διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς· καὶ τὸ τρίτον εἶναι νομοσχέδιον πρὸ δύο μηνῶν εἰσαχθὲν ὑπὸ τοῦ ἐμοῦ προκατόχου Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ ὁποῖον ἐπιφέρει μεταβολὰς εἰς τὸ ἰσχύον δασμολόγιον ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου σιδήρου εἰς ῥάβδους. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ἐπίσης ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο.

§8ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἀφοῦ εἶναι ἀνάγκη τῆς ὑπηρεσίας, πρέπει ν’ ἀναγνωσθῶσι.

§9ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§10ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Ὑποβάλλω, κύριοι, τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Β. Ναυτικοῦ συμφώνως πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους ὑπέβαλον.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα θὰ τυπωθῶσι, θὰ διανεμηθῶσι καὶ θὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν,

§12Φ. ΦΙΛΩΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς βʹ ἀνάγνωσιν τὸ περὶ τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου.

§13ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ καὶ τὸ περὶ φάρων καὶ φανῶν, διότι ἐκτὸς τοῦ ὅτι φέρει ὠφέλειαν εἰς τὸ δημόσιον εἶναι καὶ πολὺ χρήσιμον εἰς τὴν ἐμπορικὴν ναυτιλίαν.

§14ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Καὶ ἐγὼ συνιστῶ ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ φάρων καὶ φανῶν. Ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην βελτιώσεως ὁ κλάδος αὐτὸς, καὶ ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ μεριμνήσῃ, καθότι τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, διεθνές· ἀνάγεται εἰς ζητήματα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα ἐφάπτονται συμφέροντα ξένα, καὶ ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ ζήτημα τοῦτο.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε χθὲς, ὅτι ὅλων τῶν νομοσχεδίων πρέπει νὰ προταχθῇ ὁ προϋπολογισμός.

§16ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ τὸ περὶ παλαιῶν χρεῶν.

§17ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐρωτήσατε τὴν Βουλὴν, κύριε Πρόεδρε, διὰ τὸ περὶ φάρων καὶ φανῶν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ μεταβάλωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τὸ νομοσχέδιον τοῦ Ὑπουργείου περὶ τῶν ἐν Πάτραις οἰκοπέδων θὰ τεθῇ εἰς τὴν θέσιν τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Βουλευτὴς Πατρῶν κ. Ῥοῦφος.

§19ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, ἐνῷ τὸ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει σημειωμένον εἶναι εἰς τρίτην. Λοιπὸν πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα· θὰ σημειωθῇ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν. Ἐτυπώθησαν καὶ διενεμήθησαν τὰ νομοσχέδια περὶ ταχυδρομικῆς συμβάσεως, περὶ παραχωρήσεως εἰς τὸν Νικόλαον Καρανίκαν προνομίου πρὸς κατεργασίαν τῆς τρυγὸς, καὶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν τελωνιακῶν φυλάκων. Θὰ σταλῶσιν εἰς τὰς ἁρμοδίας Ἐπιτροπάς.

§21ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι καὶ τὸ ζήτημα περὶ φάρων καὶ φανῶν ἔχει σχέσιν μὲ τὸν προϋπολογισμὸν ἄμεσον, διότι ἀφαιρεῖ 150,000 δραχμῶν. Νομίζω, ὅτι τότε ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν καὶ αὐτὸ μαζῆ μὲ τ’ ἄλλα.

§22ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἔχει σχέσιν μὲ τὸν προϋπολογισμόν· ὁ χαρακτὴρ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ εἶναι φορολογία βαρυτάτη καὶ ἀδικαιολόγητος, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν θὰ ζητήσῃ νὰ προταχθῶσι τοιαῦτα νομοσχέδια.

§23ΤΣΑΜΑΔΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Πολὺ καλά· τὸ συζητοῦμεν κατόπιν τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§24ΦΙΛΩΝΟΣ. Τὸ περὶ Βοιωτικοῦ πεδίου, κ. Πρόεδρε.

§25ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι· ὅλα μετὰ τὸν προϋπολογισμόν.

§26ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὸν φορολογικὸν νόμον τοῦ 1874 ἐπιβάλλεται φορολογία εἰς τὰ βαλανίδια καὶ εἰς μὲν τὰ βαλανίδια τὰ παραγόμενα ἐκ τοῦ νομοῦ Λακωνίας καὶ τῶν ἐπαρχιῶν Ἀττικῆς, Ἄνδρου καὶ Κέας ἐπιβάλλεται μόνον φόρος ἔγγειος εἰς ἕκαστον καντάριον ἐξαγόμενον πρὸς δραχμὰς 1,20, εἰς δὲ τὰ βαλανίδια πασῶν τῶν λοιπῶν ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους ἐπιβάλλεται φόρος ἔγγειος καὶ δικαίωμα ἐπικαρπίας συνάμα πρὸς δραχμὰς 2,50 εἰς ἕκαστον καντάριον. Ἐκ τούτου ἐξάγεται, ὅτι τὰ βαλανίδια τῶν ἀνωτέρω ἐπαρχιῶν ἐχαρακτηρίσθησαν ὡς ἰδιόκτητα, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιβάλλεται μόνον ἔγγειος φόρος, τῶν δὲ λοιπῶν ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους ἐθεωρήθησαν ὡς ἐθνικὰ, καὶ διὰ τοῦτο ἐπεβλήθη εἰς αὐτὰ καὶ δικαίωμα ἐπικαρπίας. Δὲν γνωρίζω, κύριοι, τί συμβαίνει εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, ἀλλὰ εἰς τὴν Κυνουρίαν γνωρίζω θετικώτατα, ὅτι οὔτε ἓν βαλανόδενδρον δὲν εἶναι ἐθνικόν· ἑπομένως καὶ ἡ ἐπαρχία Κυνουρίας πρέπει νὰ περιληφθῇ εἰς τὴν ἀνωτέρω ἐξαίρεσιν, κατὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νέου φορολογικοῦ νόμου, διότι μέχρι τοῦδε ὁ ἐκ τῆς ἐπαρχίας ταύτης ἐξαγόμενος βαλανιδοκαρπὸς ἐπιβαρύνεται καὶ μὲ δικαίωμα ἐπικαρπίας, ἐνῷ εἶναι προϊὸν ἰδιοκτήτου περιουσίας. Ἐπειδὴ δὲ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ συζητηθῇ ὁ φορολογικὸς νόμος, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὰς ἁρμοδίας ἀρχὰς τὰς ἀπαιτουμένας πληροφορίας, ὥστε ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν αἱ πληροφορίαι τῶν ἀρχῶν εὑρεθῶσι σύμφωνοι μὲ τὴν ἰδέαν μου, νὰ κάμῃ τὴν ἐξαίρεσιν αὐτὴν καὶ ὡς πρὸς τὴν Κυνουρίαν, διὰ νὰ μὴ φορολογῆται ἀδίκως.

§27ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἔχω τόσας ἀμφιβολίας, ὅσας μοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ἔχω.... αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλουσι δικαίωμα ἐπικαρπίας ἐπὶ βαλανοδένδρων. Θέλω ἐξετάσει καὶ θέλω ἐνεργήσει προσηκόντως.

§28ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ 15 ἐτῶν ἐπιβαρύνονται τρεῖς δῆμοι τῆς Κυνουρίας, ἤτοι οἱ δῆμοι Δολιανῶν, Πάρνωνος καὶ Τανύας, μὲ φόρον καστάνων, ἐναντίον τοῦ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1863, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπαλλάσσονται τῆς φορολογίας τὰ σποράδην ὀπωροφόρα δένδρα καὶ ἓν στρέμμα γῆς πρὸς καλλιέργειαν λαχανικῶν κλπ. Διότι δὲ ἐπὶ τόσα ἔτη τὸ Δημόσιον εἰσπράττει τοὺς φόρους τούτους ἐναντίον τοῦ νόμου, δὲν ἕπεται, ὅτι ἀπέκτησε πρὸς τοῦτο δικαίωμα νὰ ἐξακολουθήσῃ καὶ εἰς τὸ μέλλον τὴν φορολογίαν ταύτην· διὰ τὸν αὐτὸν ἑπομένως λόγον, καί τοι εἰσπράττον τὸ Δημόσιον μέχρι σήμερον δικαίωμα ἐπικαρπίας ἐκ τοῦ βαλανιδοκάρπου τῆς Κυνουρίας, δὲν ἕπεται, ὅτι δικαιοῦται νὰ ἐξακολουθῇ καὶ εἰς τὸ μέλλον τὴν εἴσπραξιν τοῦ τοιούτου δικαιώματος. Τὸ ζήτημα λοιπὸν εἶναι, εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῆς Κυνουρίας ὑπάρχουν ἐθνικὰ βαλανόδενδρα ἢ ὄχι; Ἐὰν ἦναι ἐθνικά, καλῶς ἔχει ἡ φορολογία· ἄλλως, ἐὰν δὲν ἦναι, καὶ βεβαιῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅτι δὲν εἶναι, τότε ἡ εἴσπραξις τοῦ δικαιώματος τῆς ἐπικαρπίας εἶναι ἀδικαιολόγητος.

§29ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Αὐτὸ θὰ ἐξετάσω.

§30ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Τὸ αὐτὸ, κύριοι, συμβαίνει καὶ εἰς τὴν Καρυστίαν, ὅπου πληρώνουσι φόρον ἀδίκως, διότι εἶναι ἰδιόκτητα· τὸ Δημόσιον δὲν ἔχει τίποτε νὰ κάμῃ, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἐξετάσῃ.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐγκρίνῃ, θὰ προταχθῇ ἡ ἐπιψήφισις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 624,000 τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν εἰς βʹ ἀνάγνωσιν.

§32ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον, καὶ σύνολον εἰς βʹ ἀνάγνωσιν.)

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομοσχέδιον περὶ ἀποξηράνσεως τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου.

§34ΠΟΛΛΟΙ. Εἴπομεν, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ὅλα αὐτὰ νὰ γείνωσι μετὰ τὸν προϋπολογισμόν (θόρυβος).

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί λέγει λοιπὸν ἡ Βουλή; Θέλει νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ περὶ Βοιωτικοῦ πεδίου;

§36ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα· νὰ γείνῃ, κ. Πρόεδρε. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ ἀνάγνωσιν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον).

§37ΛΑΠΠΑΣ. Ἐγώ, κ. Πρόεδρε, θέλω νὰ ὁμιλήσω ἐπ’ αὐτοῦ.

§38ΤΙΝΕΣ. Ὁμιλεῖτε εἰς τὴν γʹ συζήτησιν, κ. Λάππα.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομοσχέδιον περὶ παλαιῶν δανείων εἰς δευτέραν συζήτησιν. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ συζήτησιν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον).

§40ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Τὸ περὶ δηλώσεων γαιῶν, κ. Πρόεδρε.

§41Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Ὄχι κύριε Πρόεδρε, προηγεῖται τὸ περὶ οἰκοπέδων Πατρῶν νομοσχέδιον τοῦ Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον πρὶν ἀπεφάσισεν ἡ Βουλὴ νὰ καταλάβῃ τὴν θέσιν τοῦ ἰδικοῦ μου, τὸ ὁποῖον κατέχει τὴν τετάρτην θέσιν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει· αὐτὸ λοιπὸν πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς ά ἀνάγνωσιν.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται λοιπὸν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὸ περὶ τῶν ἐν Πάτραις οἰκοπέδων νομοσχέδιον, τὸ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ὑποβληθὲν, ἀντὶ τῆς ὑποβληθείσης καὶ εἰς γʹ συζήτησιν ἐγγεγραμμένης προτάσεως τοῦ κ. Ῥούφου, περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς εἰς ά ἀνάγνωσιν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον.) (Κατόπιν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον εἰς ά ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ δηλώσεως ἐθνικῶν γαιῶν καὶ ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.)

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Φιλήμων ἔχει τὸν λόγον.

§44ΦΙΛΗΜΩΝ. Οὐ μόνον, διότι εἰμὶ εἷς ἐκ τῶν ὑπογραψάντων τὴν πρότασιν, ἧς ἡ ἀρχὴ ἤρξατο συζητουμένη ἀπὸ τῆς χθὲς, ἀλλὰ καὶ διότι ὡς δημοσιογράφος, πρὸ ἐτῶν, ὑπεστήριξα τὴν αὐτὴν ἰδέαν, σήμερον, ὅτε ἡ Βουλὴ πρόκειται νὰ ἐξενέγκῃ ψῆφον ἐπ’ αὐτῆς, ὀφείλω νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις ὑπὲρ τῆς αὐτῆς ἰδέας, εἰς ὅσα τόσον εὐστόχως καὶ ἐπιτυχῶς οἱ δύο Βουλευταὶ Καλαβρύτων καὶ φίλοι μου κ. Ζαΐμης καὶ Πετιμεζᾶς εἶπον, χθές. Ὀφείλω δὲ τοῦτο νὰ τὸ πράξω σήμερον, μετὰ τὴν χθεσινὴν ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου ἡμῶν καὶ φίλου μου κυρίου Σωτηροπούλου. Ὁ κύριος Σωτηρόπουλος, ἀπὸ θιασώτου τῆς ἰδέας ταύτης, ἐξῆλθε πολέμιος, ὑπεστήριξε δὲ τὰ κατὰ τῆς προτάσεως ἐπιχειρήματά του, μεθ’ ὅλης τῆς διακρινούσης αὐτὸν δεινότητος. Ὁμολογῶ, ὅτι ἐκλόνισε πολλῶν, ὡς φαίνεται, τὰς πεποιθήσεις. Τουλάχιστον ἑνὸς μετέβαλε τὴν γνώμην καθ’ ὁλοκληρίαν, τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου καὶ φίλου μου κ. Μπούμπουλη. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν, ὅτι θὰ δυνηθῶ νὰ μεταπείσω τὸν κ. Σωτηρόπουλον, οὐδ’ ὅτι θὰ ἐξισωθῶ πρὸς αὐτὸν εἰς τὴν δύναμιν τῶν ἐπιχειρημάτων καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐκθέσεως αὐτῶν· ὀφείλω ὅμως νὰ ἐκπληρώσω ἓν καθῆκον, ὑπὲρ ἰδέας, εἰς ἣν πρὸ πολλῶν ἐτῶν εἰμι προσκεκολλημένο καὶ ὑπὲρ ἧς εἰργάσθην ἐν τῇ δημοσιότητι. Πρὶν εἰσέλθω ὅμως εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, ὀφείλω ἀπολογίαν κατὰ τινος μομφῆς, ἣν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν καὶ φίλος μου κύριος Ῥικάκης ἀπηύθυνε κατὰ τῶν προτεινάντων τὴν πρότασιν. Προτείνοντες, εἶπε, τὴν μεταβολὴν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος καὶ τὴν βάσιν αὐτοῦ προσβάλλοντες, στηρίζοντες δὲ αὐτὴν εἰς τὸν λόγον, ὅτι ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία χωλαίνει, ὅτι δὲν εἶναι ἡ ἀληθὴς ἔκφρασις τοῦ τόπου, προσβάλλετε τὴν Βουλὴν καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς· διότι ὁμολογεῖτε, ὅτι ἡ Βουλὴ αὐτὴ, ἥτις ἐκηρύχθη νόμιμος καὶ ἀληθὴς ἀντιπρόσωπος τοῦ τόπου, δὲν φέρει τὸν χαρακτῆρα τοῦτον. Εὐτυχῶς οὔτε ἡμεῖς, οὔτε οἱ ἄλλοι πολιτισμένοι λαοὶ ἀποδέχονται τὴν τοιαύτην γνώμην. Ἐὰν οὐδεμία τροποποίησις ἐπιτρέπηται νὰ προταθῇ νόμου τινος, διότι δύναται νὰ γεννηθῇ ὑπόνοια προσβολῆς κατά τινος σωματείου, βεβαίως πρέπει ν’ ἀπελπισθῶμεν περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς νομοθεσίας. Ἀλλὰ τοιαῦτα δὲν ἰσχύουσιν ἐν τῷ κόσμῳ. Ὅτε, πρὸ ἔτους, ἡμεῖς αὐτοὶ συνεζητήσαμεν τροποποιήσεις σπουδαίας τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ὅτε τὰς ἡμέρας τῆς ψηφοφορίας ἠλαττώσαμεν εἰς μίαν, ὅτε ἀπεμακρύναμεν τὴν διοικητικὴν ἐξουσίαν ἀπὸ τοῦ καταρτισμοῦ τῶν καταλόγων καὶ παρεδώκαμεν αὐτὴν μᾶλλον εἰς τὸ Δικαστήριον, πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἐλευθερίας τῆς ψήφου τοῦ πολίτου, δὲν εἴχομεν τὴν ἰδέαν βεβαίως οὔτε ν’ ἀμφισβητήσωμεν τὴν νομιμότητα τῆς Βουλῆς, οὔτε νὰ παραστήσωμεν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἡ ἀληθὴς ἀντιπρόσωπος τοῦ τόπου. Ἐπίσης ἐκ τῆς ἀρχῆς αὐτῆς ὁρμώμενοι οἱ Ἄγγλοι ἐπάλαισαν ἐπὶ πολλὰ ἔτη, προηγουμένου τοῦ λόρδου Ῥῶσσελ, ὅπως κατορθώσωσι τὴν μεταβολὴν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, μεταβολὴν ἥτις ἠλλοίωσεν ἐκ θεμελίων τὰς βάσεις τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων, καὶ ἑπομένως μίαν τῶν βάσεων τοῦ ἀγγλικοῦ πολιτεύματος. Ὅτε δὲ ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ ὁ Ῥῶσσελ καὶ οἱ σὺν αὐτῷ στρατεύοντες ἐπιφανεῖς ἄνδρες ἐζήτουν τὴν κατάργησιν τῶν σεσηπυιῶν κωμῶν, τῶν Bourgs pourris, τὴν ἐπέκτασιν τῆς ψήφου, καὶ προσεπάθουν νὰ ἄρωσι τὴν πίεσιν τῶν ἀριστοκρατικῶν οἰκογενειῶν κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν Βουλευτῶν, ἥτις εἶχε μεταβάλει εἰς ὑποκατάστημα τῆς Βουλῆς τῶν Λόρδων τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων, οὐδεὶς ἐφαντάσθη νὰ τοὺς μεμφθῇ, ὅτι, τοιαῦτα λέγοντες, προσέβαλον τὴν νομιμότητα τῆς ὑφισταμένης τότε Βουλῆς, καὶ τὴν νομιμότητα τῶν πράξεων τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ἡμεῖς, ὑποβάλλοντες τροπολογίας εἰς τὸν ἐκλογικὸν Νόμον, οὐδεμίαν εἴχομεν ἰδέαν νὰ προσβάλωμεν τὴν νομιμότητα καὶ ἁγνότητα εἴτε τῆς παρούσης Βουλῆς, εἴτε πάσης ἄλλης παρελθούσης, ἥτις ἀνεκηρύχθη νόμιμος. Νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ἐδικαιοῦτο νὰ μεμφθῇ ἡμᾶς ἐπὶ τούτῳ, πολλῷ δ’ ἧττον ἀνὴρ νομομαθής. Εἰσέρχομαι ἐν ὀλίγοις εἰς τὴν οὐσίαν. Ὁ κ. Ῥικάκης ἠρώτησε, ποία εἶναι ἡ κατηραμένη πηγὴ, ἥτις, κατὰ τὸ 1871, εἰσήγαγε τὴν ἰδέαν τῆς μιᾶς ψήφου· ἀγνοῶ τί ἐννοεῖ ὁ κ. Ῥικάκης διὰ τῶν λέξεων «κατηραμένης πηγῆς....

§45ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν εἶπον κατηραμένη, ἀναγνώσατε τὰ πρακτικά.

§46ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἀκριβῶς εἴπετε τοῦτο, καὶ ἔχω σημειωμένας τὰς λέξεις, διότι μοὶ ἔκαμον ἐντύπωσιν· ἀλλ’ εἰς τοῦτο δὲν ἐπεμβαίνω. Ὀφείλω ὅμως νὰ δηλώσω, ὅτι ἡ πηγὴ, ἐξ ἧς ἠρύσθην καὶ ἐγὼ τὴν ἰδέαν τῆς μιᾶς ψήφου, καὶ ἄλλοι πρὸ ἐτῶν, εἶναι ἡ ἐπιστήμη καὶ οἱ δημοσιολόγοι τῆς Εὐρώπης. Τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν εἶναι νέον, οὔτε χρονολογεῖται ἀπὸ τοῦ 1871· συζητεῖται πρὸ ἐτῶν εἴκοσι, δὲν ὑπάρχει δὲ Κράτος ἐν τῇ ὑφηλίῳ ἐλεύθερον, ἐν ᾧ νὰ μὴ ἐγράφησαν πολλὰ κατὰ τοῦ συστήματος τοῦ ἐκλογικοῦ, τοῦ ἐπικρατοῦντος εἰς τὰ ἀντιπροσωπικὰ Κράτη. Καὶ ἀληθῶς, Κύριοι, οἱ ἐπιστήμονες, οἵτινες συζητοῦσι τὰ πράγματα ἀπὸ περιωπῆς ἀνωτέρας καὶ φιλοσοφοῦσιν ἐπὶ τῶν πολιτευμάτων, δὲν ἐπηρεάζονται δὲ καὶ ἐκ καιρικῶν περιστάσεων, ἢ ἐκ πολιτικῶν λόγων καὶ κομματικῶν, δὲν ἠδύναντο νὰ μὴ ἀναγνωρίσωσιν, ὅτι τὸ σύστημα τῶν πλειονοψηφιῶν, ἐφαρμοζόμενον ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς τῶν ἀντιπροσώπων καὶ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν Βουλῶν, εἶναι σύστημα ἄνευ δικαιολογικῆς βάσεως, φέρον εἰς ἄτοπα, σύστημα ὅπερ ἐπὶ τέλους καταντᾷ νὰ παραδώσῃ τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους εἰς ἐλαχίστην μειονοψηφίαν. Ἐξηγοῦμαι σαφέστερον. Ἵνα ἐπέλθῃ ἀπόφασις τελεία σώματος, συγκροτουμένου ἐκ πολλῶν προσώπων, ἀπαιτεῖται ἡ παμψηφία, ἡ ὁμοφωνία τῶν μελῶν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἰδίαν συνείδησιν, ἔχει ἀτομικότητα, ἔχει ἰδίας ἰδέας· ἑπομένως ἡ παμψηφία δὲν δύναται νὰ ἐπικρατήσῃ πάντοτε· ἔπρεπεν ἐντεῦθεν νὰ ἐξευρεθῇ εἷς τρόπος, ὅπως τὰ ζητήματα λύωνται καὶ ἐπὶ τέλους αἱ διάφοροι γνῶμαι συγκεντρῶνται εἰς μίαν ἀπόφασιν. Ὑπεδείχθη ἐκ τῆς λογικῆς καὶ ἐκ τῆς φύσεως αὐτῆς τῶν πραγμάτων ἡ ἰδέα τῆς πλειονοψηφίας. Τῳόντι οἱ πλειότεροι, κατὰ πρόληψιν, πρέπει νὰ ἔχωσι τὴν κρείττονα γνώμην· ἐπὶ τέλους ἡ πλειονοψηφία εἶναι ἡ δύναμις, καὶ ἡ δύναμις εἶναι ἀπαραίτητος, ὅπως διατυπῶνται αἱ πολιτικαὶ ἀρχαὶ καὶ ὅπως ἐφαρμόζωνται. Ἀλλ’ αἱ ἀρχαὶ τῆς πλειονοψηφίας, ὅσῳ εἶναι ἀκριβεῖς καὶ λογικαὶ, ἐφαρμοζόμεναι ἐπὶ τῆς ἀμέσου ἀποφάσεως, τόσῳ εἶναι ἐσφαλμέναι ἐπὶ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς ἀντιπροσωπείας. Ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι πεντήκοντα ἄνθρωποι συγκεντρούμεθα εἰς ἓν μέρος καὶ ἀποφασίζομεν, ἐπί τινων ζητημάτων, νὰ μὴ ἀποφανθῶμεν ἀμέσως, ἀλλὰ νὰ ὁρίσωμεν τρία πρόσωπα, εἰς τὰ ὁποῖα ν’ ἀναθέσωμεν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Ὅπως ἡ ἀπόφασις τῶν τριῶν προσώπων ἀντιπροσωπεύῃ καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν ἰδικήν μας γνώμην, πρέπει τὰ τρία πρόσωπα νὰ ἦναι τὸ προϊὸν ὅλων ἡμῶν, ἤτοι τῆς ὁμοφώνου ἐκλογῆς μας. Ἂν θελήσωμεν νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἀρχὴν καὶ νὰ τὴν ἐφαρμόσωμεν, ὅτι τὰ πρόσωπα ταῦτα θὰ ὦσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς πλειονοψηφίας τῶν πεντήκοντα, βεβαίως ἡ ὁμόφωνος ἀπόφασις αὐτῶν, ἐπί τινος ζητήματος, θὰ ἦναι ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἐκλέξαντος σώματος. Ἀλλ’ ἔρχεται ἀμέσως ἡ διαίρεσις τῶν γνωμῶν μεταξὺ τῶν τριῶν προσώπων αὐτῶν· τὰ δύο συντάσσονται πρὸς τὴν μίαν γνώμην, τὸ ἓν πρὸς τὴν ἑτέραν. Ἡ γνώμη τῶν δύο, εἶναι πλέον ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας τοῦ σώματος; Οὐχὶ, εἶναι τῆς μειονοψηφίας. Ἂς λάβωμεν γενικώτερον παράδειγμα· ὑποθέσωμεν Κράτος, ἔχον 200,000 ἐκλογέων· κατὰ τὸ σύστημα τῆς πλειοψηφίας, 100,000 καὶ εἷς ἐκλογεὺς ἀρκοῦσι νὰ σχηματίσωσι τὴν ἀντιπροσωπείαν. Ὑποθέσατε, ὅτι τὸ νομοθετικὸν σῶμα συγκροτεῖται ἐξ ἑκατὸν προσώπων. Κατὰ τοὺς γενικοὺς κανόνας, ἡ πλειοψηφία ἡ ἀπόλυτος, οἱ πεντήκοντα καὶ εἷς Βουλευταὶ ἀρκοῦσιν ἵνα γείνῃ νόμιμος ἡ συνεδρίασις· ἔτι πλέον, ἵνα ἐκδοθῇ νόμιμος ἀπόφασις, ἀρκοῦσιν ἐκ τῆς νομίμου ἀπαρτίας οἱ ἡμίσεις πλέον εἷς· αὐτοὶ δύνανται νὰ νομοθετήσωσιν. Σᾶς ἐρωτῶ, ἡ γνώμη αὕτη τῶν 26 εἶναι ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία ἐψήφισεν, εἶναι ἡ γνώμη τοῦ ὅλου Κράτους; Ὄχι, εἶναι ἡ γνώμη μιᾶς ἐλαχίστης μειονοψηφίας, καὶ αὐτῶν ἔτι τῶν ἐκλογέων τῆς πλειονοψηφίας. Τὸ ἄτοπον αὐτὸ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῶν φιλοσοφούντων ἐπὶ τῶν πολιτευμάτων, καὶ νὰ μὴ ὑποχρεώσῃ αὐτοὺς νὰ ἐξεύρωσι τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θὰ ἠδύνατο τὸ σῶμα τῶν ἀντιπροσώπων ν’ ἀντιπροσωπεύῃ ὁλόκληρον τὴν κοινωνίαν, ἢ κατὰ προσέγγισιν τοὐλάχιστον. Διάφορα συστήματα προετάθησαν πρὸς τοῦτο, ἅτινα δὲν εἶναι τοῦ παρόντος καιροῦ ν’ ἀναπτύξωμεν· διότι δὲν εἶναι καθέδρα συνταγματικοῦ δικαίου τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς. Δὲν βλέπω λοιπὸν τὸ ἄτοπον, ἂν καί τινες ἐκ τῶν συναδέλφων ἡμῶν οὐ μόνον σήμερον, ἀλλὰ καὶ ἄλλοτε, συνορῶντες τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ ἄτοπα ταῦτα, ἐπειράθησαν νὰ σκεφθῶσι, πῶς δύνανται νὰ συμβιβάσωσι τὰ συμπεράσματα τῆς ἐπιστήμης πρὸς τὰς συντακτικὰς περὶ ἐκλογῶν διατάξεις, τὰς περιεχομένας ἐν τῷ Συντάγματι, καὶ πρὸς τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος, καὶ πῶς ἠδύναντο, ὑπὸ τοὺς ὅρους τούτους, οὐχὶ νὰ κατορθώσωσι τὴν λύσιν τὴν ῥιζικὴν τοῦ ζητήματος, ἀλλὰ νὰ ὑποδείξωσι λύσιν τινά, μᾶλλον πλησιάζουσαν πρὸς τὴν ἀλήθειαν· διότι ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω εἰλικρινῶς, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν τῶν προτεινάντων τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ἔχει τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔλυσε ῥιζικῶς τὸ ζήτημα τῆς ἀκριβοῦς καὶ τελείας ἀντιπροσωπεύσεως τοῦ Ἔθνους, καὶ ὅτι ὑπέβαλεν ἐνώπιον ἡμῶν σύστημα, ὅπερ δὲν φέρει καὶ ἐλλείψεις καὶ ἀτοπήματα. Ἔχομεν ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ σύστημα, ὅπερ ὑποβάλλομεν, θὰ ὑπηρετήσῃ τὰς συνταγματικὰς ἀρχὰς καὶ τὰς πολιτικὰς μᾶλλον, ἢ ὅσῳ τὰς ὑπηρετεῖ τὸ ἐν ἰσχύϊ σύστημα: Τὸ σύστημα, ὅπερ προτείνομεν, προώρισται ν’ ἀσφαλίσῃ τὸ δικαίωμα τῆς μειονοψηφίας· ἔχομεν δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ θ’ ἀντιπροσωπευθῇ καὶ ἡ μειονοψηφία τοῦ τόπου. Τὸ σύστημα αὐτὸ στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἰσότητος τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν· διότι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς κάτοικος τῶν Ἀθηνῶν, διότι ἔτυχε νὰ εὑρίσκηται ἐντὸς πόλεως, διδούσης 6 Βουλευτὰς, δύναται νὰ ἐκλέγῃ ἓξ Βουλευτὰς, ὁ δὲ, κάτοικος τῆς Αἰγίνης, νὰ μὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέγῃ ἢ ἕνα μόνον Βουλευτήν. Τὸ τοιοῦτον σύστημα ἀνισότητος δικαιωμάτων δὲν ἔχει δικαιολογικὴν βάσιν, καὶ ἀπονέμει προνόμια εἰς τύχαια γεγονότα, ὅπως εἶναι καὶ τὰ ἀπονεμόμενα προνόμια ἐκ τῆς γεννήσεως. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος ἡμῶν, ἀρχόμενος τοῦ λόγου του, χθὲς, εἶπεν, ὅτι δὲν γνωρίζει Κράτος, παρ’ ᾧ νὰ ἐπικρατῇ τὸ σύστημα, ὅπερ ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν, δηλ. τὸ σύστημα, ὅπως ὁ ἐκλογεὺς ἔχῃ μίαν μόνην ψῆφον, ἐν ἐκλογικῇ περιφερείᾳ, διδούσῃ πολλοὺς Βουλευτὰς, συγχαίρει δὲ ἡμᾶς, ἂν κατορθώσωμεν, ὅπως καὶ ἡ Ἑλλὰς ὡς πρὸς τοῦτο ἀναδειχθῇ πρότυπον Κράτος. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἀποκρούουσιν ἀπολύτως τὰς ξένας νομοθεσίας καὶ ἀπαγορεύουσι πᾶν ἐκ τούτων δάνειον. Παραδεχόμενος τὴν ἑνότητα τῆς ἀνθρωπότητος καὶ τὴν πνευματικὴν ὁμοσπονδίαν τῶν λαῶν, ἀποδέχομαι συγχρόνως, ὅτι ὀφείλομεν νὰ μελετῶμεν σπουδαίως τὰς ξένας νομοθεσίας καὶ νὰ μεταφέρωμεν εἰς τὴν ἡμετέραν ὅ,τι καλὸν εὑρίσκομεν εἰσαχθὲν καὶ εὐδοκιμοῦν ἐν τοῖς ἄλλοις Κράτεσι. Ἀλλ’ ἐνῷ παραδέχομαι τοῦτο, ἀφ’ ἑτέρου δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ὀφείλομεν τυφλῶς ν’ ἀποδεχώμεθα τὰ παρὰ τοῖς ξένοις γενόμενα, ν’ ἀποῤῥίπτωμεν δὲ οἱασδήποτε προτάσεις, διότι ἔτυχε νὰ μὴ μετεβλήθησαν αὗται εἰς νόμον παρ’ ἄλλῳ Κράτει. Εἰδικῶς ἐρχόμενος δὲ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου, παρατηρῶ, ὅτι ἡ Δανία, ἀπὸ τοῦ ἔτους 1855, ἐφήρμωσε σύστημα μᾶλλον πολύπλοκον καὶ ἔτι φιλοσοφικώτερον, τὸ σύστημα τοῦ Thomas Harri, οὗ καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος ἡμῶν ἐμνήσθη χθές· ἐφήρμοσε δὲ τὸ σύστημα τοῦτο, σχεδὸν ἀγνοούσης τῆς ἄλλης Εὐρώπης. Μόνον δὲ μετὰ ὀκτὼ ἔτη, ὁ ἐν Κοπεγχάγῃ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἀγγλίας, ὁ Lytton, ἐμελέτησε τὸ εἰσαχθὲν σύστημα καὶ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησίν του λεπτομερῆ ἔκθεσιν, διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτει ν’ ἀποδείξῃ τὰ ὠφελήματα, ὅσα ἠδύνατο νὰ φέρῃ τὸ τοιοῦτο σύστημα, καὶ πῶς τὸ σύστημα τοῦτο εὐδοκίμησεν ἐν Δανίᾳ. Ἡ Δανία, ἐφαρμόζουσα, ὅσῳ ἦν δυνατὸν, τὴν θεωρίαν τοῦ Harri, δὲν ἐμποδίσθη εἰς τὸ ἔργον της τοῦτο, ἐκ τοῦ λόγου, ὅτι εἰσέτι οὐδαμοῦ τῆς γῆς ἐφηρμόσθη. Ἔκρινεν ὅτι πρέπει πάντοτε εἷς ν’ ἀρχίσῃ τὴν ἐφαρμογὴν ἰδέας τινὸς, ἐπείσθη δὲ ὅτι, ἤθελε τιμηθῆ μᾶλλον, ἐὰν αὕτη ἐπελαμβάνετο ταύτης, ἀφοῦ ἐπείσθη περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἰδέας. Ἡμεῖς δ’ αὐτοὶ οὕτω δὲν ἐσκέφθημεν, συντάσσοντες τὸ Σύνταγμα; Τὸ σύστημα τῶν σφαιριδίων καὶ τῆς ψηφοφορίας, ὅπως εἶναι παρ’ ἡμῖν, ποῖον Κράτος τὸ ἔχει, ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος; Ἐπίσης ἡμεῖς ἔχομεν μίαν Βουλήν· τινὰ δὲ εἶναι τὰ Συνταγματικὰ Κράτη, ὅσα ἔχουσι μίαν Βουλήν; Ἡ Συνέλευσις ὅμως ψηφίσασα ταῦτα, δὲν ἔπραξε σφάλμα ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι καὶ τὰ ἄλλα Κράτη δὲν εἶχον τὰ σφαιρίδια καὶ τὴν μίαν Βουλήν. Ἀλλ’ εἶναι καὶ τοῦτο ἀπολύτως ἀληθὲς, ὅτι ἐν Κράτεσι, ὅπου καλοῦνται οἱ ἐκλογεῖς νὰ ἐκλέξουν πολλοὺς Βουλευτὰς, ψηφοφοροῦσιν ὅσους οἱ ἐκλεκτέοι; Ἀπολύτως καθιερωμένη δὲν εἶναι ἡ μία ψῆφος, ὡς προτείνομεν ἡμεῖς. Ἡ Ἀγγλία ὅμως, ἥτις πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρεστάθη ὡς λίαν ἐμμένουσα εἰς τὴν ἀπηρχαιωμένην νομοθεσίαν της, ἥτις ὅμως εἶναι τὸ κράτος τὸ συνηθέστατον καὶ συχνότερον ἄλλων μεταβάλλον τοὺς νόμους του, μολονότι δὲν ἔχει τὸ σύστημα νὰ καταργῇ αὐτοὺς, οὗ ἕνεκα ἔχει σωροὺς νόμων (καὶ 40 τόμοι εἰς φύλλον περιέχοντες τοὺς νόμους τοὺς ἀγγλικοὺς πρόκειται κατ’ αὐτὰς νὰ ἔλθουν εἰς τὴν Βιβλιοθήκην τῆς Βουλῆς) ἡ Ἀγγλία, λέγω, πρώτη ἀπεδέχθη τὰς παρατηρήσεις τῆς ἐπιστήμης ὑπὲρ τῶν μειονοψηφιῶν. Κατὰ τὸ 1867, ὅτε ἐγένοντο αἱ τελευταῖαι ἐκλογικαὶ μεταῤῥυθμίσεις, εἰσήχθησαν εἰς τὸν νέον περὶ ἐκλογῆς νόμον τῆς Ἀγγλίας, καὶ μάλιστα εἰσηγησαμένης τῆς Βουλῆς τῶν Λόρδων, δύο διατάξεις, αἱ ἑπόμεναι. Μεταφράζω, κατὰ λέξιν, τὰ ἄρθρα 9 καὶ 10 τοῦ ἀπὸ 15 Αὐγούστου 1867 ἐκλογικοῦ νόμου τῆς Ἀγγλίας, τοῦ νῦν ἰσχύοντος. «Ἐν πάσῃ ἀμφισβητουμένῃ ἐκλογῇ,» ἔχει δὲ τὸ ἄρθρον 9 οὕτω, «διότι τότε μόνον ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ γίνεται ψηφοφορία δι’ ἐκλογὴν Βουλευτοῦ, ὁσάκις ἀμφισβητηθῇ, ὅτι ἄνευ ἀντιῤῥήσεως ἐξελέχθη ὁ ἐπιψήφιος, ἀρκεῖ δὲ μόνον ἡ ἐπευφημία πρὸς ἀνάδειξιν Βουλευτοῦ, ἐν πάσῃ ἀμφισβητουμένῃ ἐκλογῇ, κομητείας ἢ κώμης ἀντιπροσωπευομένης ὑπὸ τριῶν Βουλευτῶν, οὐδεὶς ἐκλογεὺς δύναται νὰ ψηφίσῃ πλείονας τῶν δύο ὑποψηφίων.» «Ἐν πάσῃ ἀμφισβητουμένῃ ἐκλογῇ τοῦ ἄστεως τοῦ Λονδίνου,» ἔχει τὸ ἄρθρον 10, τὸ δὲ Λονδῖνον ἀποστέλλει τέσσαρας Βουλευτὰς εἰς τὴν Βουλὴν, «οὐδεὶς ἐκλογεὺς δύναται νὰ ψηφίσῃ πλείονας τῶν τριῶν ὑποψηφίων.» Ἕνδεκα δὲ εἶναι αἱ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι, αἱ ἐκλέγουσαι τρεῖς Βουλευτάς. Ὡς βλέπετε, οἱ Ἄγγλοι δὲν ἐνέμειναν εἰς τὰ παλαιὰ, ἀνεγνώρισαν κατ’ ἀρχὴν τὴν ὀρθότητα τῶν παρατηρήσεων τῆς ἐπιστήμης, καὶ ἐπλησίασαν εἰς τὸ σύστημα, ὅπερ προτείνομεν· Ἔπραξαν δὲ τοῦτο, διότι ἀνεγνώρισαν τὸ δικαίωμα τῆς μειονοψηφίας. Ἐν Ἀγγλίᾳ, λοιπὸν, ὅτε πρόκειται τρεῖς νὰ ἐκλεχθῶσι δύο ὀνόματα δύναται νὰ ψηφίσῃ ὁ ἐκλογεύς· ὡς τρίτος ἔρχεται ἀναγκαίως ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς μειονοψηφίας. Τοῦτο γίνεται παρ’ ἡμῖν εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν Ἐπιτροπῶν, καὶ ἐν Ἰσπανίᾳ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προεδρείου τῆς Βουλῆς. Εἶναι ὅμως τὸ νομοθετικὸν κῦρος καὶ ἡ μετατροπὴ τῶν ἰδεῶν εἰς νόμον, ἥτις δίδει τὴν ἀξίαν εἴς τινας ἰδέας, ἑπομένως καὶ εἰς τὴν ἡμετέραν πρότασιν; Ὄχι. Δὲν ὑπάρχει Κράτος, ἐν ᾧ δὲν συνεζητήθη τὸ ζήτημα τοῦτο παρὰ τῶν δημοσιολόγων καὶ δὲν ἐλύθη, ὡς ἡμεῖς φρονοῦμεν. Ἔχομεν ὑπὲρ ἡμῶν τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀποφάνσεις τῶν πρωτίστων δημοσιολόγων, ἡ δὲ αὐθεντία αὐτῶν, νομίζω, ἰσοβαρεῖ, ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, πρὸς τὸ γεγονὸς τῆς νομοθετήσεως. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἔταξεν εἰς κατηγορίας τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ ἀτοπήματα, εἰς ἃ ὁδηγεῖ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Ὡς πρῶτον ἔφερεν, ὅτι ἡ μία ψῆφος ὁδηγεῖ ἀναποδράστως εἰς τὴν ἔξαψιν τῶν παθῶν καὶ εἰς τὴν διαίρεσιν, παρέστησε δὲ ἐνώπιον ἡμῶν τὸν πατέρα στρατεύοντα κατὰ τοῦ υἱοῦ καὶ τὸν ἀδελφὸν κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ τὸν φίλον κατὰ τοῦ φίλου. Ἐφαρμοζομένου τούτου τοῦ συστήματος, προσέθετο, ἡ Ἑλλὰς θὰ μεταβληθῇ εἰς πεδίον ἀλληλομαχούντων· διότι τοιαύτη ἡ φύσις τῶν πραγμάτων. Νομίζω, ὅτι τὰ πάθη καὶ αἱ διαιρέσεις ἐνισχύονται μᾶλλον, ὅταν ἡ ὕπαρξις μιᾶς μερίδος ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν καταστροφὴν καὶ τὸν θάνατον τῆς ἄλλης καὶ ὅταν, ἵνα κατισχύσῃ, ὀφείλῃ νὰ ἐξαντλήσῃ καὶ νὰ καταδικάσῃ εἰς πολιτικὸν θάνατον τὴν ἀντίθετον μερίδα. Τὸ τοιοῦτον ὅμως μᾶλλον ἐπέρχεται ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον. Καὶ πράγματι δὲ, ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο, εἴδομεν τὸν ἀδελφὸν κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ νὰ στρατεύσῃ καὶ τὸν πατέρα κατὰ τοῦ υἱοῦ. Βεβαιότερον ὅμως, ὅτι ταῦτα δὲν θὰ συμβῶσι ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς ἑνιαίας ψήφου· διότι δι’ αὐτοῦ θὰ γίνωσι μεγαλείτεραι αἱ διαιρέσεις τῶν ἀντιπάλων ὁμάδων, καὶ ἡ ἐκλογὴ δὲν θὰ διεξάγηται μετὰ τῆς λύσσης, μεθ’ ἧς διεξάγονται ὅταν ἡ πάλη συγκροτῆται ἐν εἴδει μονομαχίας. Διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου ἕκαστος θὰ ἔχῃ τὴν πεποίθησίν του, ὅτι θὰ δύναται νὰ ἐξέλθῃ βουλευτὴς, διότι δὲν θὰ ἔχῃ ἀνάγκην νὰ συγκεντρώσῃ ψήφους περισσοτέρας ὡρισμένου ἀριθμοῦ· ἔχων δὲ τὴν πιθανότητα, ὅτι θὰ νικήσῃ, ὅτι διὰ νὰ κατισχύσῃ δὲν ἔχει τὴν ἀνάγκην τῆς καταστροφῆς καὶ τοῦ πολιτικοῦ θανάτου τοῦ ἀντιπάλου του, ἥττονας ἀφορμὰς θὰ ἔχῃ πρὸς ἔξαψιν τοῦ πάθους του. Οὕτω αἱ ῥήξεις μεταξὺ συγγενῶν καὶ φίλων θὰ ἀραιωθῶσι καὶ δὲν θὰ ἐπιτραχύνωνται. Ἀλλὰ, κύριοι, τὸ τοιοῦτον εἶναι ὑπόθεσις, ἥτις δὲν ἔχει χώραν πρὸ τῆς ἐφαρμογῆς, ὑπόθεσις τόσῳ μᾶλλον ἀνυπόστατος ὅσῳ ἔπρεπε νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι δυνάμει τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος αἱ διαιρέσεις αὐταὶ καὶ τὰ πάθη δὲν ὑφίστανται ἀκμαῖα ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Δεύτερον κατηγόρημα κατὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου προέτεινεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος ἡμῶν τοῦτο, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἡ πίεσις θὰ ἦναι μείζων καὶ εὐκολωτέρα ἢ πρότερον ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἀσφαλέστερον θὰ δύναται νὰ ἀποκλείῃ ἐκεῖνον, ὃν φοβεῖται, ἢ ἐκεῖνον τοῦ ὁποίου τὴν παρουσίαν δὲν θέλει ἐντὸς τῆς Βουλῆς. Δὲν δύναμαι ν’ ἀρνηθῶ, ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, κατὰ πρώτην ὄψιν, ἔχει τὴν μορφὴν τῆς πιθανότητος καὶ ἴσως ἐν μέρει δύναται νὰ ἀληθεύσῃ. Ἀλλ’ ἐὰν ἀναμνησθῆτε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, διὰ μὲν τοῦ νέου συστήματος ἡμῶν δύναται νὰ ἀποκλείσῃ μόνον ἕνα, διὰ δὲ τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος ὁλόκληρον συνδυασμόν, συγκείμενον ἐκ τεσσάρων καὶ πέντε, δύνασθε νὰ ἀποφανθῆτε, ἐὰν τὸ σύστημα ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπέρχεται τὸ ὀλιγώτερον κακὸν, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ὑποθέσωμεν τόσῳ εὔκολον τὸν ἀποκλεισμὸν, εἶναι τὸ χειρότερον, καὶ ὅτι δὲν εἶναι τοὐναντίον τὸ μᾶλλον προτιμητέον. Πιθανὸν ἡ Κυβέρνησις, χωρὶς αὐτὴ νὰ μεταχειρισθῇ βίαια μέσα, ἀρκεῖ οἱ διευθύνοντες τὴν ἐκλογὴν νὰ γινώσκωσι νὰ διευθύνωσιν ἐπιτηδείως τὴν ἐπέμβασιν, πιθανὸν νὰ ἀποκλείσῃ, ἐὰν τὸ θέλῃ, ἕνα, διὰ τοῦ συστήματος τοῦ νέου· ἀλλ’ ἡ ἀπώλεια τοῦ ἑνὸς, νομίζω, δὲν εἶναι τόσῳ μεγάλη ὅσῳ ἡ ἀπώλεια τῶν πέντε, ἥτις δύναται νὰ ἐπέλθῃ δι’ ἐπεμβάσεως ὑπὸ τὸ σημερινὸν σύστημα. Ἐνθυμεῖσθε τὰ συμβάντα, κατὰ τὴν ἐκλογὴν Ζακύνθου, τὸ 1874. Ἐὰν τότε ἴσχυε τὸ ἡμέτερον σύστημα θὰ ἠδύνατο, τὸ παραδέχομαι πρὸς στιγμὴν, ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποκλείσῃ ἕνα, ἀλλὰ βεβαίως δὲν ἤθελε κατορθώσει νὰ ἀποκλείσῃ ὁλόκληρον τὸν συνδυασμὸν πέντε Βουλευτῶν, ἀντικαθιστῶσα αὐτοὺς διὰ Βουλευτῶν τῆς προτιμήσεώς της. Ἡ δωροδοκία, εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, δύναται νὰ ἐνασκηθῇ, ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου, σπουδαιότερον καὶ ἐπιτυχέστερον. Ἡ δωροδοκία δύναται νὰ ἀσκηθῇ ὑφ’ οἱονδήποτε σύστημα· δὲν εἶναι τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, ὅπερ δύναται νὰ τὴν φέρῃ ἢ νὰ τὴν εὐρύνῃ· τοὐναντίον μάλιστα ἡ δωροδοκία, ἐπειδὴ οἱ συνδυασμοὶ δὲν θὰ ἦναι δυνατοί, ἀλλ’ ἄτομα κεχωρισμένα θὰ παλαίωσι, θὰ ἀποκαλυφθῇ ταχύτερον. Γνωρίζετε δὲ, ὅτι ἀρκεῖ ἔν τινι ἐκλογῇ νὰ διαδοθῇ, ὅτι δωροδοκεῖ τις, διὰ νὰ διακινδυνεύσῃ τὴν ἐκλογήν του. Εἰξεύρετε κάλλιον ἐμοῦ, ὁπόσον οἰκτρὰ καθίσταται ἡ θέσις τοῦ φημιζομένου, ὡς δωροδοκοῦντος, καὶ τίνα δύνανται νὰ προκύψωσιν ἐκ τούτου. Δὲν πιστεύω ἐντεῦθεν, ὅτι, ὑπὸ σύστημα ψηφοφορίας, καθ’ ὃ ἕκαστος θέλει προσπαθήσει νὰ προσελκύσῃ σπουδαίως εἰς ἑαυτὸν ἀριθμόν τινα φίλων, καὶ κρατήσει τούτους διὰ τῆς ἠθικῆς ὑπεροχῆς, ὅτι ἤθελε δυνηθῆ νὰ ἀποκτήσῃ τὴν πλειονοψηφίαν, ἥτις ἀπαιτεῖται διὰ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ μόνης τῆς δωροδοκίας. Δὲν λέγω, ὅτι δὲν δύναται νὰ συμβῇ καὶ τοῦτο· καὶ ὑπὸ τὸ νέον σύστημα, δύναται νὰ συμβῇ, ὅπως ὑπὸ οἱονδήποτε σύστημα ἐκλογικὸν, οὔτε εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων ὅστις θὰ ἐμποδίσῃ τὴν δωροδοκίαν· διότι οἱ ἐκλογεῖς πάντοτε μένουσιν οἱ αὐτοὶ, εὐκολώτερον δὲ ἀνακαλύπτονται οἱ δωροδοκοῦντες καὶ οἱ δωροδοκούμενοι, ὅταν ὁ ἀριθμὸς τῶν εἰς τὸ ἔγκλημα τοῦτο ἀποκλεινόντων ἦναι περιωρισμένος ἀναγκαίως. Διὰ τῆς μιᾶς ψήφου, εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, θέλετε προκαλέσει τὸν σύνδεσμον καὶ τὴν ἕνωσιν τῶν φαύλων στοιχείων καὶ θέλετε ἰδεῖ ὁμάδας ἀθλίων ἀνθρώπων, συνδεομένων διὰ νὰ ἀποστείλωσιν ἐξ ἑαυτῶν Βουλευτὴν καὶ οὕτω κλείσωσι τὴν πύλην τῆς Βουλῆς εἰς τὸν ἀληθῆ ἀντιπρόσωπον. Ἐὰν τοῦτο ἤθελε συμβῆ, δὲν ἤθελον τὸ ἀπευχηθῆ. Ὅταν τὸ φαῦλον στοιχεῖον ὀργανισθῇ ἔν τινι κοινωνίᾳ, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι τῆς φαυλότητος ἐσήμανεν ἡ ἐσχάτη ὥρα. Ἡ λῃστεία δὲν κατεστράφη ἐν τῇ Ἑλλάδι, εἰμὴ ὅταν ἔφθασεν εἰς τὸν ἔσχατον ὀργανισμὸν αὐτῆς. Ἄλλως τε δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἡ ἑλληνικὴ κοινωνία κατήντησεν εἰς τοσοῦτον βαθμὸν καταπτώσεως, ὅπως ἀφήσῃ τοὺς κακούργους, συνεταιριζόμενοι, ν’ ἀποστέλλωσι Βουλευτὴν εἰς τὴν Βουλήν. Ἐπὶ τέλους προτιμότερον εἶναι τὰ φαῦλα στοιχεῖα νὰ ἀντιπροσωπεύωνται δι’ ἑνὸς, συνεταιριζόμενα πρὸς ἄλληλα, ἀντὶ ν’ ἀσχημίζωσι τὰς ἄλλας μερίδας, ὑπεισερχόμενα εἰς αὐτὰς, τασσόμενα ὑπὸ τὴν αἰγίδα των, καὶ πολλάκις ὑποχρεοῦντα τιμίους ἀνθρώπους νὰ προβαίνωσιν εἰς πράξεις, ὁποίας ἡ συνείδησίς των ἀποστρέφεται. Διὰ τῆς μιᾶς ψήφου ἐκλεγόμενος ὁ Βουλευτὴς, εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, δὲν θὰ δύναται πλέον καὶ δὲν θὰ ἔχῃ τὴν ὄρεξιν νὰ φροντίζῃ διὰ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς ἐπαρχίας του, ἀλλὰ θὰ ἐπιζητῇ νὰ εὐχαριστήσῃ τοὺς ὀλίγους φίλους του, εἰς οὓς θὰ ὀφείλῃ τὴν ἐπιτυχίαν του. Ἡ τοιαύτη ὑπόθεσις στηρίζεται μᾶλλον ἐπὶ τῆς ψυχολογικῆς καταστάσεως τοῦ ἀτόμου, καὶ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως, ὅτι ὁ ἐρχόμενος εἰς τὴν Βουλὴν λησμονεῖ παντελῶς τὴν ὑποχρέωσιν, ἣν ἐπιβάλλει τὸ πολίτευμα τοῦ τόπου, ὅπως ὁ Βουλευτὴς ἦναι Βουλευτὴς ὅλου τοῦ ἔθνους. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἠθέλησε νὰ ὑπερασπισθῇ πρόσωπα, ὁποῖα δὲν ὑπάρχουσιν ἴσως ἐντὸς τῆς Βουλῆς ταύτης. Στηρίζων, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ παρ’ ἡμῖν δὲν ἔχουσιν, ὡς ἀποτέλεσμα τὸ νὰ φέρωσιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς πρόσωπα, μὴ ἀπολαύοντα ἐπιῤῥοῆς, καὶ θέλων νὰ ὑπερασπίσῃ τὰς λεγομένας οὐρὰς, εἶπεν, ὅτι ὅλοι ὀφείλουσι τὴν ἐκλογήν των εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλογέων, οἵτινες τοὺς ἐψήφισαν. Καὶ ἐγὼ, ὑπερασπιζόμενος πλέον οὐχὶ ἀριθμόν τινα ἐλάχιστον Βουλευτῶν, ἀλλὰ πάντας τοὺς συναδέλφους μου, ὑποστηρίζω, ὅτι ὁ εἰσερχόμενος ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου ἐννοεῖ πάντοτε, ὅτι εἶναι ὁ Βουλευτὴς οὐχὶ τῆς ἐπαρχίας του, ἀλλὰ τοῦ ἔθνους. Ἐπειδὴ αὐτὴν τὴν ἀρχὴν πρεσβεύω κατὰ τὸ παλαιὸν σύστημα, τὴν αὐτὴν ἀρχὴν ὀφείλω νὰ παραδεχθῶ καὶ διὰ τὸν Βουλευτὴν, τὸν ἐκλεγόμενον διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου. Ἄλλως τε αἱ ἰδέαι τῶν Βουλευτῶν, καθὼς ὅλοι γνωρίζετε, δὲν ἐπηρεάζονται ὑπὸ τῶν συμφερόντων τῶν ἐπαρχιῶν τῶν ἀποκλειστικῶς ὑπάρχουσιν ἢ ἐπέρχονται ἠθικά τινα γεγονότα, ἅτινα ἐπηρεάζουν ὅλην τὴν κοινωνίαν καὶ ἑπομένως καὶ τοὺς Βουλευτὰς, καὶ τοὺς βιάζουσι νὰ προσκολληθῶσιν εἴτε πρὸς τὴν μίαν εἴτε πρὸς τὴν ἄλλην μερίδα. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ νέου συστήματος, ἥτις προώρισται ν’ ἀποσπάσῃ τὸν Βουλευτὴν ἀπὸ τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, ὅπως τὸν καταστήσῃ ὑπηρέτην τῶν συμφερόντων ὀλίγων ἐκλογέων. Τοὐναντίον ὁ δυνάμενος νὰ ἐκλεχθῇ δι’ ὡρισμένου ἀριθμοῦ ψήφων, γινώσκει, ὅτι ἔχει ἐξασφαλισμένην τὴν ἐκλογήν του, καὶ ὅτι δύναται νὰ πολυπλασιάσῃ αὐτοὺς, ἐὰν, διὰ τῆς πολιτείας του ἐν τῇ Βουλῇ, ἀποδείξῃ, ὅτι ἐμφορεῖται ὑπὸ τῆς ἀληθοῦς μερίμνης τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου καὶ τῆς ἐπαρχίας του. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἂν ὑπάρξῃ Βουλὴ, ἐν ᾗ οἱ Βουλευταὶ θὰ φροντίζωσιν οὐχὶ ὑπὲρ τῶν γενικῶν συμφερόντων τῶν ἐπαρχιῶν καὶ τοῦ τόπου, ἡ Βουλὴ αὕτη τάχιστα καὶ ἀφεύκτως θὰ πέσῃ ὑπὸ τὴν κοινὴν κατακραυγὴν καὶ οὐδέποτε θὰ δυνηθῇ ν’ ἀνεγερθῇ. Ὁ Κ. Σωτηρόπουλος λίαν ἐντέχνως ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου δύναται νὰ ἐπέλθῃ ἓν μέγα ἄτοπον, νὰ ἴδωμεν ἔξοχόν τι πρόσωπον συγκεντροῦν ἀριθμὸν μέγαν ψήφων, καὶ τὸ πρόσωπον τοῦτο νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν, μεθ’ ὅλου τούτου τοῦ ὄγκου καὶ τοῦ ἐπιβάλλοντος, ἀλλὰ συγχρόνως νὰ ἴδωμεν ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας δύο ἢ τρία ἄλλα πρόσωπα δι’ ὀλιγίστων ψήφων ἐκλεχθέντα. Τὸ τοιοῦτον ἄτοπον, ἐὰν ἦναι ἄτοπον, μήπως τὸ προλαμβάνομεν διὰ τοῦ ἰσχύοντος νόμου; Διὰ τοῦ ἰσχύοντος νόμου, καθ’ ὃ ὁ ἐκλογεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ῥίπτῃ τόσα σφαιρίδια, ὅσοι ὑποψήφιοι, μήπως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιασθῇ τὸ φαινόμενον, εἷς μὲν βουλευτὴς νὰ λάβῃ 5,000 ψήφων, καὶ ἄλλος 100 μόγον ψήφους καὶ ἀμφότεροι νὰ εἰσέλθωσι εἰς τὴν Βουλήν; Ἡ βουλευτικὴ ἱστορία ἡμῶν βεβαιοῖ, διὰ πολλῶν παραδειγμάτων, ὅτι τὸ τοιοῦτον φαινόμενον δύναται νὰ παραχθῇ, καὶ ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ ἰσχύον. Ἀλλὰ παρατηρῶ, διὰ νὰ ἐπέλθωσι τοιαῦτα ἀποτελέσματα, ἀπαιτοῦνται ἰδέαι τινὲς, ἔν τινι πολιτείᾳ, νὰ λάβωσι τοιαύτην ἀνάπτυξιν, ὥστε πρόσωπα ὡρισμένα, πράγματι ἀντιπροσωπεύοντα τὰς ἰδέας αὐτὰς, νὰ συγκεντρώσωσι μέγαν ἀριθμὸν ψήφων. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ εὔχομαι, διὰ τὸ καλὸν τοῦ τόπου, καὶ τὴν τακτικὴν λειτουργείαν τοῦ πολιτεύματος, τοιαῦτα πρόσωπα νὰ παρουσιασθῶσι· ἡ βαρύτης δὲ τῶν προσώπων αὐτῶν, ἐρχομένων ἐντὸς τῆς Βουλῆς, θὰ ἦναι τόσῳ μεγάλη καὶ ἐπιβάλλουσα, ὥστε ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθωσι δι’ ἐλαχίστης πλειονοψηφίας, δὲν θὰ δύνανται νὰ ἀντιπροσωπεύσωσι σπουδαίας καὶ προσφιλεῖς εἰς τὸ ἔθνος ἰδέας. Ἄλλως τε δὲ καὶ ἀπολύτως δὲν εὑρίσκω ἄτοπον τὸ φαινόμενον, ὅπερ ἐφοβήθη ὁ Κ. Σωτηρόπουλος. Ἐν τῇ Βουλῇ, πρέπει ν’ ἀντιπροσωπεύωνται καὶ αὐταὶ αἱ ἐλάχισται μειονοψηφίαι τοῦ τόπου, ἵνα ἡ ἀντιπροσωπεία ἦναι πλήρης, διότι δὲ μία ἰδέα δὲν συγκεντροῖ πολλὰς ψήφους, ὅσας συγκεντροῖ μία ἄλλη, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι εἶναι ἀποκλειστέα, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα ἀντιπροσωπεύσεως. Τοὺς συνδυασμοὺς ὁ Κ. Σωτηρόπουλος δὲν ἐθεώρησεν, ὡς μέγα κακόν. Περὶ τῶν συνδυασμῶν ὡμίλησαν οἱ ἀξιότιμοι ἐκ Καλαβρύτων Βουλευταὶ, κρίνω δὲ περιττὸν, νὰ εἴπω τι περισσότερον· διότι εἶπον ὅ,τι ἦν δυνατὸν νὰ ῥηθῇ. Καὶ ἐγὼ κατ’ ἀρχὴν θεωρητικῶς δὲν δύναμαι νὰ καταδικάσω τοὺς συνδυασμοὺς, μάλιστα ὅταν καταρτίζωσι τούτους αἱ ἰδέαι καὶ τὰ γενικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν ὑμῶν ἐπὶ ἑνὸς ἐπιχειρήματος τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ἀφορῶντος εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα. Ἐπεθύμουν, ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος σκεπτόμενος, οἱ συνδυασμοὶ τῶν ὑποψηφίων νὰ ἀντικαθίσταντο διὰ τῶν συνδυασμῶν τῶν ἐκλογέων. Τότε θὰ ἔχωμεν ὄντως πραγματικὴν τὴν ἀντιπροσωπείαν, ὅταν οὐχὶ οἱ ὑποψήφιοι συνδυάζωνται, ἀλλὰ οἱ ἐκλογεῖς αὐτοὶ ἀποφασίζωσι τοὺς ὑποψηφίους. Εἰς τὸ τοιοῦτον ὅμως εὐτυχὲς ἀποτέλεσμα δὲν δυνάμεθα νὰ ἔλθωμεν, ὑπὸ σύστημα ψηφοφορίας, ὅπερ πεπρωμένως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ βάσιν ἄλλην ἢ τῶν ὑποψηφίων τοὺς συνδυασμούς. Οἱ συνδυασμοὶ δὲ οὗτοι ὑποχρεοῦσι μέγαν ἀριθμὸν ἐκλογέων νὰ ψηφίζωσι πρόσωπα, ἅτινα ἀποστρέφονται πολλάκις, ἵνα μὴ ἀποστερήσωσι ψήφους ἀπὸ τῶν προσώπων τῆς προτιμήσεως καὶ τῆς ὑπολήψεώς των. Τοιουτορόπως, κύριοι, ἔχομεν οὐχὶ πλέον ἀληθῆ καὶ ἠθικὴν καὶ πραγματικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἀλλ’ ἀντιπροσωπείαν ἐπιβαλλομένην, καὶ ἐπιβαλλομένην παρὰ τὴν θέλησιν τῶν ἐκλογέων, ἀντιπροσωπείαν ποταπῶν συναλλαγῶν καὶ βίας ἠθικῆς. Ὁ κατακερματισμὸς οὗτος καὶ ἡ ἔλλειψις τῶν συνδυασμῶν παρεστάθη ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου ἡμῶν, ὡς δεινὸν ῥόπαλον κατὰ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν Κυβερνήσεων καὶ κατὰ τῆς διοικήσεως αὐτῆς· διότι ἕκαστος Βουλευτὴς δὲν θὰ εἰσέρχηται ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἀντιπροσωπεύων μίαν ἰδέαν, ἣν δύνανται νὰ συμμερίζωνται πολλοὶ ἄλλοι, ἀλλὰ θὰ ἀποβλέπῃ μόνον εἰς τὸ νὰ συνδράμῃ τοὺς φίλους του καὶ ν’ ἀντιπροσωπεύῃ τὰ συμφέροντά του, ὡς ἄτομον. Δὲν εἶναι, κύριοι, τὰ βουλευτικὰ σώματα, ἅτινα καταρτίζουσι τὰ κόμματα τὰ σπουδαῖα καὶ τὰς μερίδας τὰς σπουδαίας, δι’ ὧν ἀναδεικνύονται αἱ Κυβερνήσεις. Τὰ σπουδαῖα κόμματα μορφοῦνται, ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὡς ἀποδεικνύεται ἐξ αὐτῆς τῆς ἱστορίας. Ὁ πολυπλασιασμὸς τῶν μικρῶν κομμάτων, καὶ ἡ μόρφωσις τοιούτων παρ’ ὑμῖν, ἔχουν βεβαίως τὴν ἀρχήν των καὶ εἰς ἄλλα ἱστορικὰ γεγονότα· ἐὰν ὅμως ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα κατὰ βάθος, ἀλλαχοῦ θ’ ἀνεύρωμεν τὴν ἐξήγησιν τοῦ φαινομένου τοῦ κατακερματισμοῦ τῶν κομμάτων ἐν Ἑλλάδι. Ἔθνος, ὅπερ διώκει σκοπὸν γενικώτερον καὶ εἰσέτι δὲν ἔφθασεν εἰς τὴν ἑνότητα αὐτοῦ, πιέζεται δὲ καθ’ ἑκάστην ὑπὸ τοῦ μεγάλου ζητήματος τῆς ἐθνικῆς του ὑπάρξεως, Ἔθνος κατακερματισμένον ἐν τῷ σώματι αὐτοῦ καὶ μὴ τελείως ἀποκατεστημένον, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαιρεθῇ εἰς δύο μερίδας μόνον. Μέχρι τῆς εὐτυχοῦς ἡμέρας, καθ’ ἣν θὰ συντελεσθῇ ἡ ἐθνικὴ ἑνότης, θὰ ὦμεν διῃρημένοι εἰς μικροτέρας μερίδας. Τὸ φαινόμενον, ὅπερ παρίσταται ἐντὸς τῆς Βουλῆς, εἶναι κατ’ ἀνάγκην ἡ διαίρεσις ἡμῶν εἶναι ἡ εἰκὼν τῆς διαιρέσεως τῆς ὅλης κοινωνίας, οὔτε ἡ μία ψῆφος κέκληται οὕτω νὰ εὐρύνῃ τὸν κατακερματισμόν, ἢ νὰ τὸν ἄρωσιν οἱ συνδυασμοί. Τοὐναντίον ἐλπίζω, ὅτι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν θέλει ἀντιπροσωπευθῆ καὶ ἡ μειονοψηφία, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου ὑπάρχει ἐλπὶς νὰ σχηματισθῶσι σοβαρώτερα κόμματα, δὲν θὰ ἐμποδίσῃ δὲ τοῦτο ἡ μία ψῆφος. Καὶ ἰδοὺ ἓν παράδειγμα ἱστορικὸν τῶν ἡμερῶν ἡμῶν. Συζητουμένου ἐν Γαλλίᾳ πρὸ τριετίας τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, αἱ μερίδες, αἵτινες ἀπεχθάνονται τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ὑπεστήριξαν τὸ σύστημα τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐκλογικῶν περιφερειῶν, καὶ ὑπεστήριξαν τὸ σύστημα τῶν περιφερειῶν, ἐν αἷς εἷς ἐκλέγεται βουλευτής· οἱ δημοκρατικοὶ ὑπεστήριζον τὴν εὐρύτητα τῶν ἐκλογικῶν περιφερειῶν, καὶ τὸ scrutin de liste, ἤτοι τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλογέως νὰ ψηφίζῃ τόσους βουλευτάς, ὅσους δίδει τὸ ἐκλογικὸν τμῆμα, εἰς ὃ ἀνήκει. Οἱ ἀντιδημοκρατικοί, οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ πρῶτον σύστημα, ὅπερ καὶ κατίσχυσεν, ἐπίστευον, ὅτι τοῦ τρόπου τούτου τῆς ψηφοφορίας εἰσαγομένου, θὰ κατορθώσωσι νὰ ἐξοστρακίσωσι τὸ δημοκρατικὸν στοιχεῖον· διότι ἐπίστευον, ὅτι ἡ Γαλλία δὲν παραδέχεται τὴν δημοκρατίαν καὶ ἠδύναντο δραστηριώτερον καὶ ἀποτελεσματικώτερον νὰ ἐνεργήσωσι παρὰ τῷ πλήθει καὶ ἐν μικροῖς τμήμασι, ὑπὲρ τῆς ἰδέας των, ἐνῷ ἐν τοῖς μείζοσι ἐκλογικοῖς τμήμασι, ἐν οἷς τὸ ἐκλογικὸν πλῆθος κατισχύει μᾶλλον, ἦσαν βέβαιοι, ὅτι θὰ ἀπετύγχανον. Ἐγένοντο ὅμως αἱ ἐκλογαὶ, οἱ δὲ δημοκρατικοὶ διὰ μεγάλης πλειονοψηφίας ἦλθον ἐντὸς τῆς Βουλῆς. Τίνος ἕνεκα ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο; Διότι ἡ κοινωνία ἦτο τοιαύτη, ὥστε οἱοσδήποτε καὶ ἂν καθιεροῦτο τρόπος ψηφοφορίας, ἡ πλειονοψηφία τῆς γαλλικῆς Βουλῆς θὰ ἦτο δημοκρατική· διότι ἡ κοινωνία ἡ γαλλικὴ δημοκρατικὰ φρονεῖ πλέον. Τὸ τοιοῦτον θέλει συμβῆ καὶ παρ’ ἡμῖν, ὅταν ἡ κοινωνία ἡμῶν πιστεύσῃ καὶ αὕτη σπουδαίως εἴς τινας ἰδέας. Ἀλλὰ μήπως, σήμερον, οἱ συνδυασμοὶ οἱ ἐν Ἑλλάδι ἀντιπροσωπεύουσι πολιτικοὺς λόγους ἢ ἰδέας; Δυστυχῶς ὄχι· κατὰ κανόνα, ἐκτὸς ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, βλέπομεν τοὺς συνδυασμοὺς καταρτιζομένους ὅπως εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Βουλὴν πρόσωπα, ὄχι ὅπως εἰσέλθωσιν ἰδέαι. Τὸ τοιοῦτον εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον. Βλέπετε, ὅτι ὑπὸ τὸ ἐπικρατοῦν σύστημα ὁ κατακερματισμὸς τῶν κομμάτων ὑπάρχει, ἀλλὰ προσωπικῶν κομμάτων, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄλλου συστήματος πιθανώτερον νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα ταχύτερον. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες πρεσβεύουσιν, ὅτι αἱ κυβερνήσεις πρέπει νὰ ἦναι μακρόβιοι. Τὸ κύριον ζήτημα εἶναι νὰ ἔχωμεν καλὰς κυβερνήσεις καὶ σεβομένας τὸν νόμον· τοῦτο ἀρκεῖ. Αὐτὸ τὸ σέβας πρὸς τοὺς νόμους καὶ τὴν ἁγνότητα τῆς κυβερνήσεως δὲν τὴν φέρει ἡ μακρὰ διάρκεια αὐτῶν. Τοὐναντίον τὸ μακρόβιον τῶν κυβερνήσεων ὑποτρέφει ἕξεις, τὰς ὁποίας δυσκόλως ἀποβάλλουσιν οἱ κυβερνῆται, τὰς ἕξεις τῆς ὑπεροψίας καὶ τῆς ἀδιαφορίας πρὸς τὴν γνώμην τῆς μειονοψηφίας, ὅπερ εἶναι ὀλέθριον. Ἑπομένως ἡ μεταβολὴ τῶν Κυβερνήσεων καὶ ἡ συχνοτέρα ἀλλαγὴ αὐτῶν δὲν εἶναι ὀλέθριον φαινόμενον, ὅταν ἐν τινὶ τόπῳ ὑπάρχωσιν ἀρχαὶ ἐπικρατοῦσαι καὶ ὅταν τὸ σέβας πρὸς τὸν νόμον ἦναι πρᾶγμα, οὐχὶ δὲ κενὸν γράμμα. Βεβαίως δὲ τὸ μακρόβιον τῶν Κυβερνήσεων, ἐὰν μὴ ὦσιν ἀγαθαὶ, δὲν εἶναι τὸ στοιχεῖον, ὅπερ πρόκειται νὰ φέρῃ τὸ Κράτος τῶν νόμων. Ἡ Ἀμερικὴ εἶναι Κράτος, ἐν ᾧ συχνότερον ἢ ἀλλαχοῦ ἀλλάσσει αὐτὴν ἡ ἀνωτάτη ἀρχὴ· ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω ἂν ὑπάρχῃ τόπος ἐν τῇ ὑφηλίῳ, ὅστις δύναται, μᾶλλον τῆς Ἀμερικῆς, νὰ καυχηθῇ, ὅτι ἐν αὐτῷ τὰ δικαιώματα τοῦ ἀτόμου εἶναι τόσῳ σεβαστὰ καὶ ἡ δημοσία τάξις τόσῳ ἑδραία. Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει λοιπὸν, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου δὲν θὰ κατορθώσωμεν διαρκῶν Κυβερνήσεων τὴν ἵδρυσιν, τὸ τοιοῦτον δὲν θεωρῶ, ὡς δυστύχημα, ἐνόσῳ δὲν κατορθωθῇ νὰ ἔχωμεν ἀγαθὰς Κυβερνήσεις· ὅταν δὲ Κυβερνήσεις ἀγαθαὶ καὶ καλαὶ συστηθῶσι, θὰ ἦναι καὶ διαρκέστεραι, ἐξ αὐτοῦ τούτου τοῦ γεγονότος. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ὑπομιμνήσκω, ὅτι τὰς ἀγαθὰς Κυβερνήσεις μορφοῦσι καὶ στηρίζουσιν αἱ κοινωνίαι καὶ ἡ ἠθικὴ κατάστασις αὐτῶν, οὐχὶ μόνον τὰ Κοινοβούλια, ἅτινα εἶναι ἡ εἰκὼν τῆς κοινωνίας. Τινὲς ἐκ τῶν ἐπεξελθόντων κατὰ τοῦ συστήματος τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου ἠθέλησαν νὰ εἴπωσιν, ὅτι, ὑποστηρίζοντες τὸ νέον σύστημα, χαρακτηρίζομεν αὐτὸ ὡς ἄλλην πανάκειαν, πρεσβεύοντες, ὅτι, τούτου εἰσαγομένου, τὰ πάντα θὰ εὐοδωθῶσιν ἐν τῇ Ἑλλάδι. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ τοιαύτην δὲν ἔχω γνώμην, οὔτε τοιαῦτα ὑποστηρίζω, διὰ τὸν ἁπλούστατον αὐτὸν λόγον, ὅτι δὲν κρίνω, ὅτι εἷς νόμος δύναται νὰ φέρῃ τοιαύτην ἐν ἑαυτῷ δύναμιν γενικὴν καὶ καθολικήν. Οὐδ’ αὐτὰ τὰ συντάγματα μόνα, καὶ διὰ μόνων τῶν ἐν αὐταῖς διατάξεων, θεωρῶ, ὡς κεκτημένα τὰς ἀρετὰς τῆς πανακείας. Τὰς κοινωνίας θεραπεύουσιν ἀπὸ τῶν ἐλαττωμάτων αὐτῶν καὶ τὰς προοδοποιοῦσι συστήματα ὅλα θεσμοθετημάτων, θεραπεύοντα τὰ μὲν ταῦτα τὰ δὲ ἐκεῖνα τῶν ἐλαττωμάτων καὶ ὁδηγοῦντα εἰς τὸ γενικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς εὐεξίας τοῦ πολιτικοῦ σώματος. Καὶ τὸ νέον σύστημα τῆς ἐκλογῆς, τὸ σύστημα τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου, δὲν χαρακτηρίζω, ὡς πανάκειαν τῆς πολιτείας· πέποιθα ὅμως, ὅτι θέλει φέρει εἰς αἴσια ἀποτελέσματα, ἐντεῦθεν δὲ, τὸ καθ’ ἑαυτὸ θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν γενικωτέραν ἀνάπτυξιν τῆς πολιτείας. Διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου θέλομεν ἔχει ἀποτελέσματα οὐχὶ σμικρᾶς ἀξίας, τὰ ἑπόμενα. Πρῶτον ἀποτέλεσμα θέλει φέρει ἡ μία ψῆφος· τὴν ἀνύψωσιν τῆς ψήφου, τὴν κατ’ οὐσίαν βελτίωσιν καὶ καθάρισιν αὐτῆς. Ὅταν ὁ ἐκλογεὺς μάθῃ, ὅτι μίαν καὶ μόνην θέλει ἔχει ψῆφον νὰ διαθέσῃ, θὰ σκεφθῇ καὶ θ’ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι ἡ ψῆφός του εἶναι σπουδαῖόν τι. Βεβαίως ὁ γινώσκων, ὅτι μίαν ἔχει διαθέσιμον ψῆφον θὰ σκεφθῇ ὡριμώτερον, τίνα ὀφείλει νὰ ποιήσηται χρῆσιν αὐτῆς, οὔτε θὰ τὴν ῥίπτῃ ἀδιαφόρως. Οὕτω θὰ μορφώσῃ ἰδέαν ἀνωτέραν περὶ ἑαυτοῦ καὶ περὶ τοῦ καθήκοντός του τοῦ πολιτικοῦ. Σήμερον ὅμως δύναταί τις νὰ εἰπῇ, παρὰ πολλοῖς ἐκ τῶν ἐκλογέων, τὸ ἀντίθετον συμβαίνει· ψηφοφοροῦν ἄνευ διακρίσεως πάντας τοὺς ὑποψηφίους. Σημαίνει τοῦτο, ὅτι δὲν ἐκτιμῶσιν, ὡς δεῖ, τὴν βαρύτητα τῆς ψήφου του, οὔτε κἂν μεριμνῶσι περὶ τὴν κρίσιν τῶν προσώπων τῆς προτιμήσεώς των. Τὸ σύστημα τοῦτο θὰ ἐπιδράσῃ ἐπίσης καὶ ἑτέρωθεν. Γνωρίζομεν ὅλοι τί συμβαίνει εἰς τὰς ἐκλογάς· δὲν λέγω, ὅτι οὕτω προσφέρονται ὅλοι οἱ ἐκλογεῖς, ἀλλὰ τινὲς, καὶ δυστυχῶς ἐκεῖνοι οἵτινες ἀποφασίζουν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς. Ἀντὶ νὰ ἐμμένωσιν σταθεροὶ εἰς τινας ὑποψηφίους, ὡς πράττουσιν οἱ ἀληθῶς ἐκλογεῖς, μεταβαίνουσι σήμερον εἰς τὸν ἕνα καὶ αὔριον εἰς τὸν ἄλλον καὶ ὑπόσχονται τὴν ψῆφόν των, ὅπερ δύνανται νὰ πράξωσιν, διότι δικαιοῦνται καὶ ὑπὲρ πάντων νὰ ψηφίζωσι τῶν ὑποψηφίων. Τὸ τοιοῦτον, ἄτοπον καὶ ἀνήθικον, ἔχει συνήθως καὶ ἀποτελέσματα ἀπροσδόκητα. Ἡ μία μία ψῆφος θὰ ἄρῃ τὸ ἄτοπον τοῦτο, διότι θὰ λείψῃ ἡ κατηγορία τῶν προσώπων ἐκείνων, ἅτινα μολύνουν καὶ δηλητηριάζουν τὴν ἁγνότητα τῆς ἐκλογῆς. Μὴ θέλων, κύριοι, νὰ καταχρασθῶ ἐπὶ πλέον τὴν ὑπομονήν σας, περιορίζομαι εἰς τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα, ἅτινα ἔκρινα δέον νὰ ἀντιτάξω εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Σωτηροπούλου. Εἶμαι δὲ πεπεισμένος, ὅτι, ἐάν ποτε τὸ σύστημα τὸ νέον τῆς ψηφοφορίας ἐφαρμοσθῇ, θέλει φέρει τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶχον τιμὴν ἐν ὀλίγοις ν’ ἀναπτύξω ἐνώπιον ὑμῶν. Ἐπαναλαμβάνω ὅμως καὶ πάλιν, ὅτι τὴν πρότασιν αὐτὴν, ἣν ὑπέγραψα καὶ ἐγὼ μετὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων, δὲν κρίνω ὡς πανάκειαν πολιτικὴν, διότι οὐδένα νόμον, χωρὶς λαμβανόμενον, κρίνω ὡς τοιοῦτον, ἀλλ’ ὡς μίαν καλὴν ἀρχὴν, συντελοῦσαν εἰς τὴν μόρφωσιν γνησιωτέρας Ἀντιπροσωπείας τοῦ τόπου. Ἄλλο τὸ ζήτημα, ὁποῖον τὸ σύστημα, τὸ προωρισμένον νὰ λύσῃ ὁριστικῶς τὸ ζήτημα περὶ τῆς ἀντιπροσωπείας· ἐπὶ τούτου οἱ μεγάλοι δημοσιολόγοι τῆς Εὐρώπης διαφωνοῦσι καὶ διστάζουσι, εἰσέτι τὸ θέμα δὲν ἐξηντλήθη. Ὡς πρὸς δὲ τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἀναμείνωμεν, ἵνα ἴδωμεν ἂν καὶ τὰ ἄλλα Κράτη θὰ ἐφαρμώσωσι τὰς αὐτὰς ἰδέας, ὑπομιμνήσκω, ὅτι τὸ σύστημα ὅπερ προτείνομεν, ὅπως ἀσφαλισθῇ ἡ ἀντιπροσωπεία τῆς μειονοψηφίας, ἐν μέρει καὶ κατ’ ἀρχὴν παρεδέχθη ἡ Ἀγγλία. Πέποιθα δὲ, ὅτι ἐν τῇ χώρᾳ, ἐν ᾗ καὶ αἱ γυναῖκες ἤρξαντο ἀπολαύουσαι τοῦ δικαιώματος τῆς ψήφου, θὰ δοθῇ ἔκτασις εὐρυτέρα, καὶ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου θὰ πραγματοποιηθῇ καθ’ ὁλοκληρίαν, ἀφοῦ μεγάλα πρὸς τὴν τελείαν ἐφαρμογήν του βήματα ἐτελέσθησαν ἤδη.

§47ΖΩΧΙΟΣ. Ἐνεθυμήθην, ἀλλὰ πολὺ ἀργὰ, τοῦ Πυθαγόρα ἕνα ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον ἔλεγε «ἀπέχεσθε κυάμων. Θέλεις νὰ ζητήσῃς, λέγει, ἡσυχίαν; φύγε ἀπὸ τὴν Βουλήν· τώρα ἐκατάλαβα ὅτι αὐτὸ σημαίνει. Τώρα τί σκεπτόμεθα καὶ τί ἐπιχειροῦμεν; νὰ κυλίσωμεν τοῦ Σισύφου τὸν λίθον. Ἀλλ’ ὁ κ. συνάδελφος Α. Πετιμεζᾶς ἔκαυσε τὴν τρίχα, καὶ μὲ ἐκάλεσεν εἰς τὸ Βουλευτήριον, ἐνθυμηθεὶς τὸ πτωχόν μου ὄνομα. Ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον θὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα. Λέγει, θέλετε ἄλλην ἀπόδειξιν; Ὁ Ζωχιὸς ἦλθεν ἐδῶ χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν πλειοψηφίαν. Τὴν νόμιμον πλειοψηφίαν τὴν ἔχω; βεβαίως· ποίαν πλειοψηφίαν δὲν ἔχω; Ἐγὼ ἀπεδήμησα νέος ἀπὸ τὴν πατρίδα μου κατὰ τὸ 1837, μετὰ δὲ τὸν καιρὸν τῆς ἑνώσεως παρουσιάσθην ὡς ὑποψήφιος. Ἐκράτουν τότε ἄλλοι, ἐγὼ δὲ ἤμουν ἄγνωστος μεταξὺ τῶν κρατούντων, ἰδίως δὲ ἦτο ἐκ τῶν κρατούντων ὁ πατὴρ τοῦ συναδέλφου μας Βασιλάκη, ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ἐκυβέρνησε τὸν τόπον, καὶ εἶχε καὶ χρῆμα· τὸ χρῆμα εἶναι δύναμις, ὅταν μάλιστα κάμνῃ τις καλὴν αὐτοῦ χρῆσιν. Μεταξὺ τῶν ἐκλεξίμων ἐγὼ ἤμουν 20 καὶ αὐτὸς 40.

§48ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ. Δὲν ἦτο ὁ πατήρ μου, ἤμην ἐγώ.

§49ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ οἶκος ἦτο· ἔστω σύ. Σημειώσατε, ὅτι ἐπολέμησα μὲ τὸν ἥρωα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τὸν κ. Κωσταντᾶν. Τὴν πρώτην φορὰν ὅπου ἐξῆλθον Βουλευτὴς δὲν ἐπῆγα εἰς τὴν Κέρκυραν καὶ ἐξελέγην, τὴν δευτέραν ἤμην πρῶτος, τὴν τρίτην φορὰν ἔπαθον, ὅ,τι ἔπαθον καὶ ἄλλοι, διότι ἦτον Ὑπουργὸς ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Πετιμεζᾶς· δὲν λέγω δὲ ὅτι πταίει αὐτός, ἀλλὰ μόνον τί συνέβη. Ἠξεύρετε ὅτι εἶναι μία ἡμέρα ὡρισμένη, ὅπου γίνονται αἱ ἀνακηρύξεις τῶν ὑποψηφίων· ἡ ἀνακήρυξις τῶν ὑποψηφίων ἔγεινε τὴν δευτέραν ἡμέραν, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ ἀντιτάξωσι κατ’ ἐμοῦ ἄλλον, καὶ ἀντέταξαν τὸν ἀδελφὸν τοῦ κ. Βασιλάκη. Αἱ ἐκλογαὶ δὲν πταίουν, σεῖς διὰ τῆς ἐκλογῆς καταδικάζετε τοὺς ἀνθρώπους εἰς καλπονοθεύσεις. Ἀλλὰ τί νὰ κάμωμεν τὴν ἐπιστήμην; Ἐγὼ πλέον δὲν θ’ ἀνακατευθῶ μὲ τὰ πολιτικὰ, ἀλλ’ ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μὲ φέρει νὰ ὁμιλήσω κατὰ τῆς ἐπιστήμης. Τί μᾶς λείπει; ὁ οὐρανός μας; ἀμίμητος· ἡ γῆ μας; δὲν εἶναι βεβαίως ἡ γῆ τῆς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ γῆ πεταμένη, πολλοὶ τὴν φθονοῦν· ἡ κοινωνία μας δὲν εἶναι κακή, ὁ εἷς δὲν θέλει νὰ βγάλῃ τὸ μάτι τοῦ ἄλλου, ἐξαιρουμένης τῆς περιστάσεως νὰ ἔβγουν αὐτοὶ οἱ τέσσαρες καὶ νὰ ἔμβουν ἄλλοι τέσσαρες. Τί μᾶς λείπει; Κυβέρνησις μόνιμος, διότι ἐγὼ δὲν ἀποδέχομαι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Φιλήμων, ὅτι ὅσον ὀλιγοήμεραι εἶναι αἱ Κυβερνήσεις, τόσον καλλίτερα· ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἦναι σοφὴ, δικαία, ἀλλὰ τῆς χρειάζεται καὶ χρόνος· ὁ Θεὸς ἐδαπάνησεν ἓξ ἡμέρας, καὶ ἠξεύρετε τί θὰ εἰποῦν 6 ἡμέραι; 60 μιλιούνια μιλιουνίων μιλιουνίων χρόνια, διότι ἂν τοῦ ἐπέρνατε τὸν χρόνον, ὁ Θεὸς δὲν εἰμποροῦσε νὰ κάμῃ τίποτε. Ὁ ἀξιότιμος κ. Τρικούπης ἦλθε καὶ εἶπε· ἀφῆτε με, καὶ θὰ μὲ εἰδῆτε· ἀλλὰ ποῦ τὸν ἀφήσαμεν ἡμεῖς. Καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης ἦλθε καὶ μᾶς εἶπε, ἀφῆστε μας· σεῖς μᾶς εἴπατε, ὅτι δὲν εἶσθε ἐπαρκεῖς. Λοιπὸν πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἦναι μόνιμος. Ἀλλὰ, λέγει, πρέπει νὰ καταστρέψωμεν τοὺς συνδυασμούς· βλέπετε ἐδῶ συνδυασμούς; ἐγὼ δὲν βλέπω. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχε μόνον οὐρὰν, καὶ πότε αὐξάνει καὶ πότε ἐλαττοῦται, καὶ ἡ καρδιά του κτυπᾷ. Ποῖος ἀπὸ τοὺς ἄλλους ἔχει οὐράν; Εἶχε καὶ εἷς ἄλλος, ἀλλ’ ἀνελήφθη ἐν δόξῃ· ποῦ εἶναι δ’ ἐκεῖνοι οἱ Βουλευταὶ, οἵτινες καταδέχονται νὰ γείνουν οὐρά; Ἤλθετε μὲ συνδυασμούς; ἐγὼ δὲν βλέπω αὐτοὺς τοὺς συνδυασμούς· ἀλλ’ ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῶν συνδυασμῶν καὶ τοὺς λέγω συνασπισμοὺς, κάτι τι περισσότερον. Διατί; Ἂς ἴδωμεν σήμερον τί συμβαίνει εἰς τὴν Γαλλίαν· τὴν 5 Ἰανουαρίου θὰ ἐκλεχθοῦν μέγα μέρος τῶν γερουσιαστῶν, θὰ ἐκλεχθῇ τὸ ἓν τρίτον, καὶ θ’ ἀποκλεισθῇ τὸ ἓν τρίτον. Συνασπισμὸς μέγας, συνασπίζεται ὁ Κουμουνδοῦρος, ὁ Δεληγεώργης, ὁ Τρικούπης, ὁ Ζαΐμης, καὶ τί κάμνουν; γράφουν εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, καταθέτουν χρήματα, συνέρχονται οἱ σοφοὶ, πείθουν, ἐνθαῤῥύνουν· αἴ; κακὸ εἶναι αὐτό; Τὸ βλέπετε, ἐν ἡμέρᾳ μέσῃ, προτείνουν ὑποψηφίους ἀνθρώπους ἀγνώστους εἰς τὸν τόπον, εἰς τὸν ὁποῖον τοὺς ἀποστέλλουν, καὶ τοὺς λέγουν· αὐτὸς εἶναι μὲ τὸ ἐδικό μας τὸ σύστημα, εἶναι δημοκρατικὸς, ὁ ἄλλος εἶναι βασιλικὸς. Καὶ ἠξεύρετε τὶ συμβαίνει ἐδῶ; δι’ αὐτὸ ποτὲ δὲν θὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις. Ὁ Πρωθυπουργὸς ὑπὲρ τῆς βασιλείας καὶ ὁ Ζωχιὸς ὑπὲρ τῆς βασιλείας· ὁ Πρωθυπουργὸς ὑπὲρ τοῦ παρόντος πολιτεύματος καὶ ὁ Ζωχιὸς ὑπὸ τοῦ παρόντος πολιτεύματος· ὁ Πρωθυπουργὸς ὑπὲρ τῶν 18,000 στρατοῦ καὶ ὁ Ζωχιὸς ὑπὲρ τῶν 18,000 στρατοῦ· ὁ Πρωθυπουργὸς ὑπὲρ τῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ ὁ Ζωχιὸς ὑπὲρ τῶν δανείων τοῦ 1824 (ἱλαρότης). Ἠξεύρετε εἰς τί διαφωνοῦμεν; Φύγε ἀπὸ ἐκεῖ, κύριε, Κουμουνδοῦρε, νὰ ἔλθω ἐγώ. Ἐὰν ὑπῆρχον ὅμως μεταξὺ ἡμῶν δημοκράται καὶ ἤθελον ν’ ἀνατρέψουν τὴν βασιλείαν, οἱ βασιλικοὶ ἤθελον παντὶ σθένει τὴν ὑποστηρίξει. Εἰς τὴν Ἑπτάνησον ποῦ τοὺς ἔπιανες τοὺς ῥιζοσπάστας; Τί θέλετε; Τίποτε δὲν θέλομεν. Ἀλλὰ τώρα ἡ συνείδησις τοῦ κ. Λομβάρδου ἀρχίζει νὰ κλονίζηται, διότι δὲν ἔχει πεποίθησιν βεβαίαν καὶ σταθερὰν, καθὼς τὴν εἶχεν ὑπὸ τὸ κράτος τῶν Ἄγγλων. Λοιπὸν ὄχι μόνον οἱ συνδυασμοὶ εἶναι ἀναγκαῖοι, ἀλλὰ πρέπει νὰ γίνωνται ἐντὸς τοῦ κέντρου, καὶ ἐκεῖθεν νὰ διασκορπίζωνται, διὰ νὰ ἔλθουν εἰς τὸ Βουλευτήριον ἄνθρωποι συντεταγμένοι, συντεταγμένοι πρὸς ὑπεράσπισιν μιᾶς μόνης ἰδέας· ἀλλὰ καὶ νὰ ἔχουν βαθμόν τινα διακρίσεως. Ὁ Γαμβέτας εἶναι σήμερον ἀρχηγὸς τοῦ δημοκρατικοῦ κόμματος· ἀλλὰ λέγει, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἦμαι Πρωθυπουργός. Τίς ἐξ ἡμῶν δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἦναι Πρωθυπουργός, μεταξὺ ἡμῶν τοὐλάχιστον, ὅσοι ἐχρηματίσαμεν Ὑπουργοί; Θέλομεν ὅλοι. Λύσατέ μου αὐτὸ τὸ ζήτημα· βλέπετε, ὅτι ἐκεῖ προΐσταται ἡ φρόνησις καὶ ἡ ἀγάπη πρὸς τὴν πατρίδα καὶ τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὑπηρετοῦσιν· ἂν ἤθελε τώρα ὁ Γαμβέτας νὰ γείνῃ Πρωθυπουργός, θὰ ἐγίνετο ἀμέσως· ἀλλὰ τοὺς λέγει, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ Πρωθυπουργὸς, διότι δὲν μὲ ὑποφέρει· ἡ Γαλλία αὐτὸν τὸν προϊστάμενον νῦν τὸν ὑποφέρει. Εἶμαι λοιπὸν ὑπὲρ τῶν συνδυασμῶν, ὑπὲρ τοῦ συνασπισμοῦ. Θέλετε δὲ νὰ ἰδῆτε καὶ τὸν συνασπισμόν; Προσετέθη καὶ ἡ Ἑπτάνησος, καὶ τὴν ἐπερίμενεν ἡ Ἑλλὰς ὡς πανάκειαν· θὰ ἔλθουν οἱ Ἑπτανήσιοι. Ἀλλὰ πρῶτον ἡ φύσις μᾶς ἔκαμεν ἑπτὰ τμήματα· βέβαια ποῦ ὁ Κερκυραῖος ν’ ἀκούσῃ τὸν Ζακύνθιον; Ἂς πάρωμεν τὴν πατρίδα μου· ἔχει 3 τμήματα καὶ ἕκαστον τρίτον ὑποδιαιρεῖται εἰς ἄλλα 3. Τί σημαίνουν 9 ψῆφοι τῶν Κερκυραίων; Οὐδέν· ἀλλ’ ἐὰν ἤμεθα συνησπισμένοι, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅταν ἔπιανε τὸ κομπολόγι του, δὲν θὰ ἔλεγεν εἶναι ἕνας, δύο, τρεῖς, ἀλλ’ εἶναι 9. Ἄφες τους νὰ πᾶν στὴν δουλειά των. Τώρα τὸ μονοκούκι ἔτι μᾶλλον θὰ μᾶς διαιρέσῃ, καὶ εἰς τί χρησιμεύει ὁ συνασπισμός; χρησιμεύει κατὰ τῶν κολάκων τῆς βασιλείας. Ὁ Πρόεδρος τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας εἶχε κόλακας, καὶ παρ’ ὀλίγον ν’ ἀνατραπῇ ὅλον τὸ Κράτος. Ποῖος ν’ ἀντιταχθῇ, ὅταν ἤμεθα σὰν ἄμμος; ἡ δύναμίς μας συνίσταται, ὅταν ἤμεθα ἓν σῶμα. Τὸ πρᾶγμα δὲ εἶναι ἁπλοῦν· ἀλλ’ ὅταν συνήλθαμεν, ἐλέγομεν παρασκευαί, παρασκευαί, μὴ χάνετε τὸν καιρόν σας. Τώρα τί κάμνομεν ς’ τὸ Θεό σας; Μὰ τώρα θὰ λύσωμεν τοῦτο, καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς αὔριον θὰ φωνάξῃ προϋπολογισμὸν, προϋπολογισμὸν. Δὲν πᾶμε ὀλίγον καὶ εἰς τὴν ἱστορίαν μας τὴν ἀρχαίαν;

§50ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὀλίγον ἐπὶ τοῦ θέματος.

§51ΖΩΧΙΟΣ. Τὶ νὰ γείνῃ, μόνον σεῖς ἔχετε τὸ χάρισμα νὰ ὁμιλῆτε ἐπὶ τοῦ θέματος.

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Καὶ σεῖς τὸ χάρισμα νὰ μὴ ὁμιλῆτε ποτέ.

§53ΖΩΧΙΟΣ. Ὅταν.......... Ὁ Κίμων ἦτο παληόπαιδο. Ποῖος τὸν ἐπροστάτευσεν; ὁ Κουμουνδοῦρος τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Πῶς θὰ φανῇ αὐτὸς; Πρέπει νὰ εὕρῃ μίαν δρῦν νὰ στηριχθῇ, καὶ διὰ νὰ στηριχθῇ εἰς τὴν δρῦν, τί θὰ γείνῃ; συνδυασμὸς, συνασπισμός. Εἶμαι ἐπὶ τοῦ προκειμένου, κ. Μίληση; Ἐπαινοῦν μάλιστα τοὺς μεγάλους αὐτοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι διέκριναν εἰς τὸ πλῆθος τοὺς ἐξόχους αὐτοὺς ἀνθρώπους, καὶ τοὺς ἀνεδείκνυον· ἡμεῖς τί λέγομεν; καλὸς εἶναι αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ δὲν τὸν γνωρίζει ὁ τόπος. Ἀλλὰ τί κάμνουν εἰς τὴν Εὐρώπην; Ἀπέθανεν ὁ Θιέρσος, καὶ ἐξελέγετο εἰς τὸ 9ον τμῆμα τῶν Παρισίων· τὸ κέντρον ἀπέστειλε τὸν Grevy, καὶ εἶπον εἰς τοὺς δημοκρατικοὺς, οἵτινες οὔτε τὸν ἐγνώριζαν κἂν ἐξ ὄψεως, ὅτι αὐτὸς πρέπει νὰ ἐκλεχθῇ· ἀπεστάλη παράγγελμα, ἐπέμβασις κατὰ τῆς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, διότι δὲν ὑπῆρχον μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν τὸν ἤθελον; ἀλλ’ ὤφειλον ν’ ἀκούσουν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ κεντρικὴ διεύθυνσις διέταξε, καὶ ὅταν τάσσηταί τις ὑπὸ τὸ κράτος οἱασδήποτε ἰδέας, πρέπει νὰ παραιτήσῃ καὶ ἓν μέρος τῆς ἐλευθερίας του· θὰ ὑποταχθῇ, εἶναι ἓν εἶδος τυραννίας αὐτὴ ἡ κεντρικὴ διεύθυνσις. Πρέπει νὰ συνειθίσῃ τὸ ἄτομον καὶ εἰς τὰς ἀπειλὰς καὶ εἰς τὰς καταθλίψεις· θὰ παρίδῃ καὶ τὰ συμφέροντά του καὶ θὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν γενικὴν διεύθυνσιν· καὶ αὐτὸ τὶ εἶναι; Εἶναι κάτι τι περισσότερον ἀπὸ τὸν συνδυασμόν· εἶναι συνασπισμός. Ἀλλὰ μᾶς ἔφερεν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας παράδειγμα τοὺς Ἄγγλους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἕνα ἰδιότροπον τρόπον ἐκλογῆς, ἀλλὰ δὲν εἶναι βεβαίως ὁ τῆς ἑνιαίας ψήφου· παρατηρήσατε τοὺς Ἄγγλους. Ποῖος ἡγεῖται τῆς ἀριστοκρατίας τῶν Ἄγγλων; Μικρός τις ἄνθρωπος, ἕνας Ἑβραῖος, τὸν ὁποῖον ἐπέβαλον οἱ εὐγενεῖς καὶ εἶπον, ὅτι αὐτὸς θὰ ἄρχῃ, αὐτὸς εἶναι ἐξαγόμενον μεγάλου, ἰσχυροῦ καὶ ἀκαταδαμάστου συνδυασμοῦ· καὶ αὐτὸς ἂν θέλῃ νὰ στείλῃ εἰς μίαν γωνίαν τῆς Ἀγγλίας ἕνα ἄνθρωπον καὶ εἴπῃ; αὐτὸς πρέπει νὰ ἐκλεχθῇ Βουλευτὴς, αὐτὸς θὰ ἐκλεχθῇ, καὶ ἂς ἦναι ἄγνωστος εἰς τὴν ἐκλογικὴν ἐκείνην περιφέρειαν· τώρα θέλετε νὰ κάμητε καὶ αὐτὴν τὴν δοκιμήν; Διατὶ ὄχι; Ἀπὸ τοῦ 1862 ἔχομεν δοκιμάσει πολλὰ, καὶ μέχρι τινὸς ἐλέγετε, ἂς πέσῃ ὁ βασιλεὺς καὶ θὰ ἐπέλθῃ ἡ γαλήνη· μετὰ ταῦτα ἦλθεν ἡ ἄλλη πανάκεια, τὰ σφαιρίδια, διότι ἐνόμισεν ἡ Ἑλλὰς ὅτι τὰ σφαιρίδια ἀποτελοῦν τὴν ἐκλογὴν, τώρα νὰ φέρωμεν τὸ μονοκοῦκι. Εἶσθε κύριοι νὰ πράξητε ὅ,τι θέλετε, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πολλὰς δοκιμὰς ἐκάμαμεν· ἂς ἀρκεσθῶμεν δὲ εἰς τὰ παρόντα. Χθὲς ἐκάμομεν νέον νόμον, νὰ γίνεται ἡ ψηφοφορία εἰς μίαν ἡμέραν. Σήμερον νέον. Διατὶ ὄχι; Νὰ γείνῃ· καὶ ἂν ἀποτύχητε, καθὼς ἀπετύχαμεν εἰς πολλὰ, τότε τὶ ποιητέον; Ἐπανερχόμεθα· δὲν ἀφίνομεν νὰ τὸ δοκιμάσουν ἄλλοι, καὶ ἀφοῦ τὸ δοκιμάσουν καὶ εὐδοκιμήσῃ, νὰ τὸ παραδεχθῶμεν; Ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας τοὺς δημοκρατικοὺς καὶ τοὺς μοναρχικούς· οἱ μοναρχικοὶ ἤθελον μικρὰν περιφέρειαν, οἱ δημοκρατικοὶ ἤθελον μεγαλειτέρας περιφερείας καὶ συνδυασμούς. Διατί; Διότι ἦσαν νικημένοι καὶ ἐζήτουν νὰ νικήσωσι, νὰ ἐπιβάλωσι τὴν θέλησίν των· μετὰ ταῦτα, λέγει, κατίσχυσαν· κατίσχυσαν, διότι κατὰ πάντα πιθανὸν λόγον ὁ λαὸς εἶναι πλέον φωτισμένος ἐκεῖ παρὰ ἐδῶ, καὶ τὰ κέντρα τῶν φώτων εἶναι πολλὰ, ἄπειρα, ἐπίμονα, ἰσχυρά. Ἠθέλησέ ποτε ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς νὰ τὸ δοκιμάσῃ αὐτὸ καὶ ἀπέτυχεν· ἐσυμφώνησαν ὅμως τρεῖς, καὶ ἅμα ἐσυμφώνησαν τρεῖς ἐπέτυχε, καὶ ἂν κάθηται τώρα ἐκεῖ, εἶναι ἀποτέλεσμα ἐκείνης τῆς ἐπιτυχίας, ἡ ὁποία ἔλαβε μὲν ποικίλας φάσεις, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι αὐτὸ, τὸ δὲ ἀποτέλεσμα τοῦ συνδυασμοῦ ἐκείνου τὸ ἐνόησεν ὁ λαὸς καὶ τὸ ᾐσθάνθη καὶ τὸ ἔβαλεν εἰς πρᾶξιν. Τώρα, ἐὰν ἦναι δυνατὸν νὰ συνασπισθῶσιν οἱ δύο ἐκ τῶν τριῶν, βεβαίως τὰ πράγματα θὰ βαδίσωσι καλῶς.

§54ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Μετὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου τῶν προαγορευσάντων, πρὸ δύω ἐτῶν ἔσχομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποστηρίξωμεν τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ἐνώπιον ὑμῶν, καί τοι δὲ αἰσθάνομαι, ὅτι κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν ἡ Βουλὴ κεκμηκυῖα ἀρκούντως εἶναι, νομίζω καθῆκόν μου νὰ μὴ ἀφήσω τὸν ἀγῶνα, ἀλλὰ νὰ προσθέσω καὶ ἐγὼ τὰς σκέψεις μου εἰς ὅσα οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ὑπεστήριξαν. Τὴν ἀρχὴν τότε καὶ τὴν αἰτίαν συζητήσεως τῆς μιᾶς ψήφου ἔδωκε τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑποβληθὲν κατὰ τὴν σύνοδον ἐκείνην ὑπὸ τοῦ σεβαστοῦ μου φίλου, τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ἀπόχρωσιν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταλέγωμαι. Εἶναι ἀδιάφορον, ἂν τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ὥριζε περιφέρειαν τὴν νομαρχιακὴν, διότι σήμερον δὲν πρόκειται εἰς συζήτησιν ἡ ἔκτασις τῆς περιφερείας· ἂν λαμβάνωμεν τὸν λόγον καὶ ἂν ὑποστηρίζωμεν τὴν ἀρχὴν τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου, θεωροῦμεν δευτερεῦον τὸ ζήτημα, ἐὰν ἡ περιφέρεια θὰ ἦναι νομὸς ἢ ἐπαρχία ἢ διαμέρισμα· ὅταν δὲ μετ’ ὀλίγον πρόκηται νὰ διαχαράξωμεν τὴν δικαιοδοσίαν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, τότε ἐπιφυλάσσομαι καὶ ἐγὼ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐκφέρω τὴν ἰδέαν μου, διότι βεβαίως πάντες οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου δὲν ἔχουσι τὰς αὐτὰς ἀρχὰς ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας. Δύνανταί τινες νὰ ὑποστηρίζουν τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας, δύνανται ἕτεροι νὰ ὑποστηρίζουν τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἐπαρχιακῆς περιφερείας, καὶ ἄλλοι ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τοῦ διαμερίσματος· συναντῶνται λοιπὸν μόνον ὡς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Θέλομεν δὲ νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀρχὴ τῆς μιᾶς ψήφου καὶ πρὸς τοῦτο ἀγωνιζόμεθα. Τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα, ἐθεωρήθη τὸ πολίτευμα τὸ ἄριστον πάντων· διατί; διότι ὑπὸ τὸ πολίτευμα αὐτὸ ἀσφαλίζεται ἡ πρόοδος, συμβαδίζουσα μὲ τὴν τάξιν· διότι ὑπὸ τὸ πολίτευμα τοῦτο, ἡ ἐθνικὴ πλειονοψηφία εἶναι κυρίαρχος· ἡ Κυβέρνησις βάσιν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἔθνους, τὰ νομοθετήματα τὰ ψηφιζόμενα βάσιν ἔχουσι τὴν αὐτὴν πλειονοψηφίαν. Ὅταν ὅμως ἀπὸ τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα ἀφαιρέσητε ταύτην τὴν βάσιν, ὅταν αἱ ἀποφάσεις, αἱ ἐξερχόμεναι ἀπὸ τὸ Κοινοβούλιον, δὲν στηρίζωνται εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν ἐθνικὴν, ποίας ἐγγυήσεις ἔχετε πλέον περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ πολιτεύματος τούτου; Καὶ τί ἄλλο εἶναι, κύριοι, ὁ ἐκλογικὸς νόμος παρὰ ὁ κώδηξ τῶν διατάξεων ἐκείνων, διὰ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν ἡ πλειονοψηφία τοῦ λαοῦ ν’ ἀνέλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ ψηφίσῃ τὰ χρήσιμα νομοθετήματα; ὅταν αὐτὸς ὁ κώδηξ ὁ ἐκλογικὸς ἦναι νόθος, ὅταν αὐτὸς ὁ κώδηξ νοθεύῃ τὴν θέλησιν τὴν ἐθνικὴν, ὅσον θέλετε καὶ ἂν ἔχητε ἐλεύθερον πολίτευμα καὶ ἂν ἀναγράφητε τὴν ἰσότητα ἐν τῷ Συντάγματι, οὔτε τὰ νομοθετήματα στηρίζονται εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν ἐθνικὴν, οὔτε ἡ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ἔχετε. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, ἂν ἦναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἀσφαλίζῃ ἡμῖν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο· πολὺ τὸ ἀμφιβάλλω καὶ δὲν πιστεύω νὰ ἦναι κἂν δυνατὸν οἱ ἀντιφρονοῦντες νὰ ἀποδείξωσι τὴν βάσιν ταύτην τῶν συλλογισμῶν των. Διατί ταραττόμεθα, κύριοι, ὅταν βλέπωμεν τὴν πυραμίδα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος σαλεύουσαν, διατί ταραττόμεθα, ὅταν βλέπωμεν ἡμεροβίους κυβερνήσεις, ὅταν βλέπωμεν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μας καθ’ ἑκάστην τὰς δυσκολίας, ἃς ἀπαντᾷ ἡ κοινοβουλευτικὴ μηχανὴ εἰς τὴν κανονικὴν αὐτῆς λειτουργίαν; Ἢ τάχα ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δὲν αἰσθάνεται τὰς δυσχερείας ταύτας καὶ δὲν τὰς γνωρίζει; Βεβαίως δὲν εἶμαι ἐγὼ, ὅστις ἀξιῶ ν’ ἀνυψώσω τὰ πολιτικὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τοῦ τόπου μας, ὡς τὰ τῶν μᾶλλον εὐνομουμένων ἐθνῶν· ἀλλὰ πιστεύω, κύριοι, ὅτι μία καὶ σπουδαία αἰτία τῆς μὴ κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος παρ’ ἡμῖν εἶναι καὶ τὸ ἐκλογικὸν ἡμῶν σύστημα, καὶ ἄν ποτε, ὅπερ εὔχομαι καὶ ἐλπίζω, τὸ ἔθνος σκεφθῇ ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, νομίζω, ὅτι κυρίως πρέπει νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Δὲν μᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον οὔτε τὰ σφαιρίδια νὰ μεταβάλωμεν ἡμεῖς οὔτε τὰς ἄλλας περὶ τῶν ἐκλογῶν συνταγματικὰς διατάξεις· νομίζω ὅμως, ὅτι καθῆκον ἔχομεν νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ τοῦ ἐκλογικοῦ κώδηκος, ἂν τῷ ὄντι ἀποτυγχάνῃ οὕτως. Ἀλλὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ, ὅταν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ὃ ἔχομεν ἐν χρήσει, ἦναι πρωτότυπον εἰς τὸ εἶδός του, ὅταν οὐδαμοῦ ἀλλοῦ δὲν ἦναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ; Καὶ πῶς τῷ ὄντι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξουν ὁμοῦ σφαιρίδια καὶ συνδυασμοὶ ὅλως ἀντίθετα; Ἐν Ἑλλάδι δὲ θέλετε νὰ τὰ συνδυάσητε, καὶ ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ τῶν ἀντιθέτων νὰ παρουσιάσητε ἐκλογικὰ γνήσια ἀποτελέσματα. Σᾶς ἐξέθεσαν οἱ πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσαντες τὰ ἐκλογικὰ συστήματα τὰ ἰσχύοντα ἐν Εὐρώπῃ, σᾶς ἐξέθεσαν, ὅτι πάντα τὰ συνταγματικὰ κράτη ἀδιακόπως καὶ ἀκαταπαύστως σκέπτονται πῶς νὰ βελτιώσωσι τὰ ἐκλογικὰ αὐτῶν συστήματα. Καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἐμμένουν εἰς τὰ κείμενα· ἐὰν ἦναι τόπος, ὅπου ἀπαύστως σκέπτονται περὶ νέου ἐκλογικοῦ συστήματος, εἶναι καὶ ἡ Ἀγγλία.

§55ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἀποφασίζουν.

§56ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Καὶ ἀποφασίζουν. Ὅταν ἐπροτάθη τὸ νέον σύστημα τῆς στερητικῆς ψήφου (vote incomplet), τότε ἐσυζητήθη σφόδρα ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ τὸ ἐκλογικὸν τοῦτο σύστημα, ὁ δὲ Ῥῶσσελ ἐπέμενεν εἰς τὴν παραδοχὴν αὐτοῦ πολύ· δὲν παρῆλθε πολὺς χρόνος, καὶ καθιερώθη τὸ σύστημα ἐκεῖνο εἴς τινας ἐπαρχίας. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ὄχι μόνον ἐσκέφθησαν, ἀλλὰ καὶ ἀπεφάσισαν. Καὶ δὲν ἐσκέφθησαν μόνον ἐπὶ τοῦ συστήματος τούτου, κύριοι· ἄλλα νεώτερα συστήματα τὰ προταθέντα ὄχι μόνον τὰ ἐβασάνισαν, ἀλλὰ καὶ προέβησαν εἰς δοκιμὰς, καὶ αὐτὸ τὸ σύστημα τοῦ Andra, ὃ λειτουργεῖ πρὸ 30 ἐτῶν ἐπιτυχῶς ἐν Δανίᾳ, εἰσήχθη εἰς μικρούς τινας συλλόγους, ἵνα δοκιμασθῇ. Οὕτω σκέπτονται ἐκεῖ καὶ οὕτω προβαίνουν εἰς τὴν πρόοδον· μόνον ἐδῶ ἐφαντάσθημεν, ὅτι τὰ σφαιρίδια καὶ οἱ συνδυασμοὶ εἶναι οἱ ἀναπόφευκτοι ὅροι τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἀποθεοῦντες αὐτοὺς, δὲν ἐπιτρέπουσιν οὔτε συζήτησιν πρὸς βελτίωσιν τοῦ συστήματος αὐτῶν. Διατί, κύριοι, τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τοῦτο δὲν ἐκπληροῖ τοὺς ὅρους τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος; Πρῶτον, ἐνῷ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη σκέπτονται πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ καὶ ἡ μειονοψηφία, καὶ εἰς ἄλλα μὲν Κράτη δίδουσιν ἀριθμὸν ψήφων τόσων ὅσοι θὰ ἔλθουν οἱ ἐκλέξιμοι, εἰς ἄλλα δὲ μειοῦν τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν, εἰς τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τὸ ἰδικόν μας ὁ ἐκλογεὺς ἔχει δικαίωμα νὰ δώσῃ περισσοτέρας ψήφους ἀπὸ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεχθησομένων Βουλευτῶν. Τίς γράψας περὶ ἐκλογικοῦ συστήματος δύναται νὰ ἐπαινέσῃ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἐκλογεὺς δύναται νὰ δώσῃ ἀντὶ μιᾶς ψήφου ἐννέα ἢ δέκα, ὅσοι δηλαδὴ ὑπάρχουν ὑποψήφιοι; Ἀναιρεῖ οὕτως αὐτὸς τὴν ψῆφόν του, ματαιόνων τὰ γνήσιον ἐκλογικὸν ἀποτέλεσμα, τὴν γνησίαν θέλησιν τῶν ἐκλογέων. Δείξατέ μοι ἀλλαχοῦ σύστημα τοιοῦτον. Ἠξεύρετε, κύριοι, πῶς ὁμοιάζει τὸ σύστημα τοῦτο; Ἐὰν εἴχομεν ψηφοδέλτια, κύριοι, καὶ ἀνεγράφομεν τὴν διάταξιν, ὅτι καταλογίζονται αἱ ψῆφοι, ὁσαδήποτε ὀνόματα καὶ ἂν ἔχῃ τὸ ψηφοδέλτιον, ἂν ὁ ψηφοφόρος ἔχῃ 10 εἰς τὸ ψηφοδέλτιον, νὰ τὰ καταλογίσωμεν καὶ τὰ 10, ἐνῷ 3 π. χ. ἔπρεπε νὰ ἐκλεχθοῦν. Δὲν πιστεύω νὰ ἰσχυρισθῇ τις σπουδαίως, ὅτι τοιοῦτον σύστημα ἔχει βάσιν λογικήν. Εἶπον, κύριοι, ὅτι δυνάμει τοῦ συστήματος τούτου δικαιολογεῖται ἡ ἐπέμβασις τῆς ἐξουσίας, καὶ ὁ ἀξιότιμος φίλος μου ὁ ἐκ Κυπαρισσίας Βουλευτὴς, διὰ τῆς χαρακτηριζούσης αὐτὸν δεινῆς κρίσεως, ἠθέλησε πρὸ πάντων ν’ ἀναιρέσῃ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο· σᾶς εἶπεν, ἡ Κυβέρνησις κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δύναται ν’ ἀποκλείσῃ ἄτομα, δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ ἄτομα, ὁ ἀποκλεισμὸς ὅμως, κατὰ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Κυπαρισίας, θὰ γείνῃ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς δυνάμει βεβαίων μέσων. Αὐτὴν ὅμως τὴν ἐνέργειαν ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι, καὶ ὁσάκις Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ καταφύγῃ εἰς αὐτὴν τὴν ἐσχάτην δύναμιν, τὴν βίαν, ἐπροκάλεσε τὴν ἀγανάκτησιν καὶ κατέπεσεν. Ἀπόδειξιν πασιφανῆ ἔχετε τὴν 10 Ὀκτωβρίου καὶ αὐτὴν τὴν σημερινὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ὅ,τι ἐγὼ φοβοῦμαι εἶναι ἡ ἐπέμβασις τῆς ἐξουσίας διὰ μέσον τοῦ συνδυασμοῦ, διότι ἀρκεῖ εἰς αὐτὴν νὰ γίνωνται οἱ συνδυασμοὶ ἐνταῦθα, καὶ νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι, ἐὰν δὲν κατορθώσῃ νὰ ἔχῃ τὰ ⅔, ἀσφαλέστατα θὰ ἔχῃ πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ. Ὅλοι οἱ ὑποψήφιοι θὰ συῤῥεύσουν εἰς Ἀθήνας, καὶ ἐδῶ εἰς τὸ κέντρον, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ζωγιὸς, θὰ γίνωνται συνδυασμοὶ, ὄχι χάριν πολιτικῶν ἀρχῶν, ἀλλὰ πρὸς ἐπικράτησιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ θὰ ὑποχρεωθοῦν καὶ οἱ ἰσχυρότεροι τῶν κομματαρχῶν νὰ προσλάβωσιν εἰς τὸν συνδυασμόν των τοὺς ὑποψηφίους τῆς Κυβερνήσεως, μόνον διὰ ν’ ἀποφύγωσι τὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως πάλην. Ἐὰν βεβαίως τὸν τόπον αὐτὸν διεῖπον πολιτικαὶ ἀρχαὶ καὶ δοξασίαι, οἱ συνδυασμοὶ δὲν εἶχον τίποτε τὸ κακὸν, διότι ἑκάστη ἐπαρχία θὰ συνδυάσῃ τοὺς πολιτικοὺς τοὺς αὐτὴν τὴν πολιτικὴν ἀρχὴν συμμεριζομένους. Ἀλλὰ δυστυχῶς εἰς τόπον, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν μᾶς διαιροῦσι πολιτικαὶ ἀρχαὶ, γίνονται οἱ συνδυασμοὶ χάριν τῆς ἐπιτυχίας μόνον τῶν προσώπων καὶ ἐπιβάλλονται πρὸς ἐπικράτησιν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, μετὰ τὴν γενομένην εὐρεῖαν συζήτησιν νὰ ἐπιμείνω, ὅπως καταδείξω καὶ τὰ ἄλλα κακὰ, τὰ ὁποῖα οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοί μου ἀνέπτυξαν. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς καταδείξω, πῶς οἱ συνδυασμοί, οὕτω καταρτιζόμενοι, εἶναι, ὅπως ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ἐνώπιον ὑμῶν εἰς ἄλλην συνεδρίασιν, καὶ εὐχαριστῶ ἀπὸ καρδίας τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Πατρῶν διὰ τὴν ἀγαθὴν αὐτοῦ ὑπὲρ ἐμοῦ μνήμην, εἶναι ἐμπορικαὶ ἑταιρίαι, εἰς τὰς ὁποίας ἕκαστος καταβάλλει τὸ κεφάλαιόν του, ὁ μὲν τὴν ἐπιῤῥοήν του, ὁ δὲ ὑποστήριξιν κυβερνητικὴν καὶ ἄλλος ἄλλο, καὶ καταρτίζεται αὐτὸς ὁ συνδιασμὸς ἀνώνυμος ἑταιρία, ἡ ὁποία δὲν ἔχει κἂν τὴν τόλμην νὰ εἴπῃ τὴν πολιτικήν της δοξασίαν, ἑταιρίαι ἀλληλοαναιρούμεναι πολλάκις, διότι ὅταν βλέπῃ τις, ὅτι ἀποτυγχάνει, ὑποκλέπτει τὴν ψῆφον τοῦ συνεταίρου του, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνος καὶ ὄχι ὁ συνέταιρός του. Αὐτοὶ εἶναι οἱ συνδυασμοί, τοὺς ὁποίους ὑμνοῦν καὶ δοξάζουν. Βεβαίως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑμεῖς προτείνομεν, δὲν εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει ἐλαττώματα, διότι κανὲν τῶν ἐκλογικῶν συστημάτων τῶν ἐπικρατούντων δὲν εἶναι ἄνευ ἐλαττώματος· μόνον, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν τὸ σύστημα τοῦ ἐκλογικοῦ ποσοστοῦ, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐξέθηκα, τότε ἴσως ἦτο δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ, ὥστε καὶ ἡ μειοψηφία νὰ ἀντιπροσωπεύηται ἀπολύτως. Ἀλλὰ τὸ σύστημα αὐτὸ προϋποθέτει ἕνα ἐκλογικὸν σύλλογον μέγαν, τὸ σύνολον τοῦ Κράτους, προϋποθέτει ψηφοδέλτια καὶ ἀριθμοὺς ὀνομάτων καὶ κατάταξιν αὐτῶν καὶ διαλογὴν γενικὴν, πράγματα τὰ ὁποῖα βεβαίως οὐδεὶς ἤθελε συμβουλεύσει σήμερον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ὑποβάλλομεν, τοὐλάχιστον μετριάζει τὰ κακὰ τοῦ ἐπικρατοῦντος, ἐλαττόνει τὰς δυσχερείας, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν πρὸς τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ θὰ προκαλέσῃ τὴν δωροδοκίαν, τὴν ἀδελφομαχίαν, τὴν ἐπικράτησιν τῶν τραμπούκων. Τῷ ὄντι, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κυπαρισσίας ὁμολογῶ, ὅτι εἰς τὸ τελευταῖον ὅριον ἀνέπτυξε τὰ ἰσχυρότατα ἐπιχειρήματα κατὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου, ἀλλὰ ἡ ὑπερβολὴ ἕνα σκοπὸν εἶχε, νὰ σᾶς καταπλήξῃ, νὰ σᾶς παραστήσῃ, ὅτι, ἂν δεχθῆτε τὸ σύστημα αὐτὸ, θὰ καταστραφῆτε, νὰ σᾶς πτοήσῃ. Καὶ τοῦτο ἠθέλησε νὰ ἐπιτύχῃ, λαμβάνων τὴν ἐπιφάνειαν μόνον τῶν πραγμάτων καὶ παρουσιάζων ὑμῖν ὑποθετικοὺς φόβους. Καὶ μήπως ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἰσχύον τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου εἰς τὰς δημοτικὰς ἐκλογὰς; πῶς ἐκεῖ, ὅταν εἷς πρόκηται νὰ ἐκλεχθῇ, ὁ πατὴρ δὲν διαπληκτίζεται πρὸς τὸν υἱὸν καὶ ὁ ἀδελφὸς πρὸς τὸν ἀδελφόν; Ὁ κ. Σωτηρόπουλος σᾶς εἶπεν, ὅτι ὑπὸ τὸ ἐπικρατοῦν σύστημα ὑπάρχει τόπος νὰ οἰκονομηθῇ καὶ ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς καὶ οἱ δύο ἀδελφοὶ καὶ οἱ συγγενεῖς, διότι ἐκλέγει ἡ Κορινθία τέσσαρας, καὶ ἑπομένως ἔχουν θέσιν πατὴρ καὶ υἱὸς, ἀλλ’ εἰς τὰς δημοτικὰς ἐκλογὰς, ὅτε πρόκειται νὰ ἐκλεχθῇ εἷς, διατὶ δὲν θέτει ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς κάλπην, ἐνῷ εἶναι μία ἡ θέσις; Ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἔχομεν ἐκλογικὸν σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον εἷς καὶ μόνος Βουλευτὴς ἐκλέγεται κατὰ διαμέρισμα, τότε θὰ ἔχητε, κατὰ τὸν κ. Σωτηρόπουλον, ἀπαύστως συγγενικοὺς διαπληκτισμοὺς καὶ τὰ ἄλλα κακὰ, ἅτινα σᾶς εἶπεν. Ἐν τούτοις ἔχομεν ἐπαρχίας εἰς ἃς εἷς Βουλευτὴς ἐκλέγεται, καὶ δὲν βλέπομεν τὰ κακὰ ταῦτα. Σᾶς εἶπεν ἀκόμη ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ ἔχωμεν τὴν ἐπικράτησιν τῶν τραμπούκων, ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ἄλλο κακὸν, ἄμεσον συνέπειαν τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Συνέβη εἰς τὰς ἐπαρχίας, εἰς τὰς ὁποίας δύο ἰσχυροὶ συνδυασμοὶ ἠγωνίσθησαν, νὰ παρουσιάζηται ὑποψήφιος ζητῶν μίαν ψῆφον, οἱ ἐκλογεῖς δὲ ἐν τῇ ἀγαθότητί των, μὴ ἐλπίζοντες νὰ ἐπιτύχῃ, ψηφοφοροῦντες π. χ. τὸν συνδυασμὸν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, δίδουν μίαν ψῆφον εἰς αὐτὸν, ἀποτέλεσμα δ’ ὑπῆρξεν οὗτος νὰ λάβῃ περισσοτέρους ψήφους ἀπὸ τὸν κ. Δηλιγιάννην, ὁ ὁποῖος εἶχε τὰς περισσοτέρας ψήφους τῆς ἐπαρχίας του, διότι καὶ οἱ ἀντίθετοι ἐπιπολαίως ἐψήφιζον εἰς αὐτόν. Ἀλλ’ ὅπως ἄριστα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς, οἱ ἐκλογικοὶ νόμοι δὲν γίνονται, διὰ νὰ καταστείλωσι τὰς κακὰς ἕξεις τῶν ἐκλογέων καὶ τὰς κακὰς αὐτῶν διαθέσεις. Ἐὰν ὑποθέσητε μίαν κοινωνίαν, εἰς τὴν ὁποίαν τὰ ἤθη εἶναι ἐπὶ τοσοῦτον ἐκλελυμένα, ὥστε χάριν τῆς Βουλευτικῆς θέσεως ὁ υἱὸς νὰ διαπληκτίζηται πρὸς τὸν πατέρα, οἱ τραμποῦκοι νὰ στέλλουν Βουλευτὰς εἰς τὸ Βουλευτήριον, ἢ ὡς ἔχιδναι νὰ τρώγωνται ἀπὸ τὰ τέκνα των οἱ πολιτευόμενοι, τότε βεβαίως δὲν εἶναι ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἡ πανάκεια, διὰ τῆς ὁποίας θὰ κατασταλοῦν αὐτὰ τὰ κακά, διότι ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἀδιαφορεῖ, ἐὰν ἦναι τραμποῦκος ὁ ἐκλεχθησόμενος, ἐὰν ἦναι καλὸς ἢ κακὸς ὁ Βουλευτής. Ὁ νόμος σκοπεῖ νὰ προστατεύῃ τὴν ἐλευθέραν ἔκφρασιν τοῦ πολίτου, νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἡ πλειονοψηφία θέλει. Δὲν θὰ διορθώσῃ ὁ ἐκλογικὸς νόμος τὴν κακὴν κατάστασιν τῆς κοινωνίας. Αὐτὰ εἶναι ἐν ὀλίγοις, τὰ ὁποῖα εἶχον νὰ σᾶς εἴπω. Πιστεύω, ὅτι τὸ ζήτημα ἀνεπτύχθη ἀρκούντως, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἡ ἰδέα ἡμῶν περὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου ἐντὸς ὀλίγου θὰ πραγματοποιηθῇ. Πιθανὸν καὶ σήμερον νὰ ἀποτύχωμεν· εἴμεθα πρὸ δύω ἐτῶν πολὺ ὀλιγώτεροι παρὰ σήμερον, καὶ ἐὰν σήμερον ἀποτύχωμεν, εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν θὰ παρέλθῃ πολὺς καιρὸς, καὶ ἡ ἰδέα ἡμῶν θὰ ἐπικρατήσῃ καὶ θὰ ἰσχύσῃ κατὰ τῶν προκαταλήψεων, διότι ἔχει ὑπὲρ αὐτῆς τὸ ὀρθὸν καὶ τὸ δίκαιον.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, καὶ ὡς Βουλευτὴς, καὶ ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τοσοῦτον σπουδαίου ζητήματος ὀφείλω νὰ ψηφοφορήσω καὶ νὰ δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου. Ὅθεν θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ νὰ τὴν ἀπασχολήσω ἐπὶ μικρόν. Ὅτε τὸ πρῶτον ἐῤῥίφθη ἡ ἰδέα τοῦ προκειμένου Νόμου, ἐπιεζόμεθα ὑπὸ τῶν ἐπεμβάσεων καὶ τῶν καλπονοθεύσεων, καὶ τὸ ἔγκλημα αὐτὸ δὲν ἦτο οὔτε συνέπεια, οὔτε ἀποτέλεσμα τῶν συνδυασμῶν. Οἱ συνδυασμοὶ τὸ ἠκολούθησαν, ἐπιβαλλόμενοι κατόπιν ἐξασκηθείσης πραγματικῆς βίας. Μετὰ ταύτην μόνον οἱ συνδυασμοὶ ἐπανήρχοντο πλήρεις ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας εἰς Ἀθήνας, προηγουμένως δὲ αἵματα πολλὰ ἐχύθησαν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐκλογῶν, καὶ οἱ πολῖται ἠγωνίσθησαν καὶ ἐπάλαισαν κατὰ τῶν συνδυασμῶν, ἐνικήθησαν ὅμως καὶ ὑπέκυψαν εἰς τὴν βίαν. Μετὰ τοῦτο οἱ συνδυασμοί, ἐπαναλέγω, ὅπως συνετάττοντο ἐν Ἀθήναις, ἐπανήρχοντο πλήρεις ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας. Πρὸ τούτου, τὸ ἐπαναλαμβάνω, ποταμοὶ αἱμάτων ἐπλημμύρησαν τὰς ἐπαρχίας, ἀλλεπάλληλοι ἐπαναστάσεις ἐγένοντο καὶ συνωμοσίαι ἐπανελήφθησαν. Τὸ Ἔθνος ἐπάλαισε καὶ ἡττήθη ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς ἐξουσίας. Ἐντεῦθεν ἡ ἰσχὺς τῶν συνδυασμῶν. Οἱ συνδυασμοὶ ὡς τοιοῦτοι δὲν ἔβλαψαν τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐκλογῶν. Εἴχομεν λοιπὸν ὑπ’ ὄψιν, ὅτε προετείναμεν τὴν ἰδέαν αὐτήν, τὴν βίαν, καὶ ἐνομίσαμεν ὅτι δι’ οὐδενὸς ἄλλου τρόπου ἠδύνατο ν’ ἀποφύγῃ τὸ Ἔθνος τὴν βίαν καὶ ν’ ἀσφαλίσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐκλογῶν, πλὴν ἐὰν κατορθώσῃ, ὥστε τὰ σημεῖα, εἰς ἃ ἐξησκεῖτο ἡ βία, νὰ πολλαπλασιασθῶσι. Τοῦτο δὲ ἠδύνατο νὰ πραγματοποιηθῇ διὰ τῆς περιφερείας τοῦ νομοῦ. Ὁ νομὸς οὕτως ἐξέτεινε τὰ σημεῖα, εἰς ἃ συγκροτεῖται ἡ πάλη καὶ ἐξησκεῖτο ἡ βία· ἡ βία κατὰ συνέπειαν, ἵνα ἔχῃ ἀποτέλεσμα, ἔδει νὰ ἀνατρέψῃ πολλὰς, ὅλας τὰς κάλπας τοῦ νομοῦ· τὸ ἔγκλημα οὕτως ἤθελεν εἶσθαι τόσον μέγα, ὥστε ἦτο ἀδύνατον νὰ ὑποστηριχθῇ καὶ νὰ τολμηθῇ. Οὐχὶ οἱ συνδυασμοί, ἀλλ’ ἡ ὀλιγότης τῶν σημείων ἐβοήθει τὴν βίαν, διότι ἤρκει εἰς μίαν ἐπαρχίαν, ἔχουσαν συνήθως πέντε κάλπας, ν’ ἀνατρέψητε μίαν, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ἐπήρχετο. Ἀλλ’ ὅταν 1,000 ψῆφοι, ἐπὶ παραδείγματι, διανέμονται εἰς 50 κάλπας (καὶ 1,000 ψῆφοι ἐκλέγουσι τὸν Βουλευτὴν), τὸ ἔγκλημα, ἵνα ἐπιτύχῃ, πρέπει πλεῖσται κάλπαι ν’ ἀνατραπῶσι καὶ νὰ ἐρευνηθῶσιν ὅλαι, ἵνα εὑρεθῇ ποῦ περιέχονται αἱ ψῆφοι· ἀλλὰ τὸ ἔγκλημα οὕτως ἤθελεν εἶσθαι μέγιστον, ἀναιδέστατον, ἀδύνατον, καὶ ἑπομένως ἀπραγματοποίητον, καὶ πᾶσα Κυβέρνησις ἤθελε σταματήσει. Ἰδοὺ ἡ πρώτη ἰδέα. Δευτέρα ἰδέα· ἀπεκάμομεν ἀπὸ τὰς συνεχεῖς διαλύσεις. Αἱ Κυβερνήσεις τῶν μειονοψηφιῶν ὤφειλον νὰ διαλύωσι τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ στηριχθῶσιν αὐξάνουσαι τὸν ἀριθμὸν τῶν φίλων των διὰ νέων ἐκλογῶν. Τὴν ἐλπίδα αὐτὴν ἔπρεπε νὰ ἀφαιρέσωμεν, νὰ μὴ ἐλπίζουν οἱ ἐνεργοῦντες τὴν ἐκλογὴν, ὅτι δύνανται νὰ ἀποκτήσωσι διὰ τῆς ἐκλογῆς πλειονοψηφίαν. Ὅθεν οὐσιώδης σκοπὸς τοῦ νέου συστήματος ἦτο νὰ μὴ ἔλθῃ δύναμις συγκεντρωμένη ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ αὐτὸ τὸ κακὸν ἐν γνώσει τὸ ἐδεχόμην ἐγὼ, διότι ἀπέναντι τῆς βίας καὶ τῶν κακῶν, τῶν προερχομένων ἀπὸ τὰς συνεχεῖς διαλύσεις, τὰς ὁποίας συνώδευον ἐγκλήματα ἀκατονόμαστα, προτιμότερον ἐπίστευον, ὅτι ἦτο νὰ σχηματισθῇ Βουλὴ, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ἔχωμεν μὲν συνεχεστέρας τὰς διακυμάνσεις τῆς πλειονοψηφίας, νὰ ἀποφύγωμεν ὅμως τὰ μεγαλείτερα κακὰ τῶν διαλύσεων. Εὐτυχῶς τῶν κακῶν τούτων ἀπηλλάγημεν. Δὲν πιστεύω πλέον ὄχι μόνον ἕνεκεν τῶν βελτιώσεων καὶ μεταβολῶν, τὰς ὁποίας ἐπεφέραμεν εἰς τὸν νόμον, ἀλλὰ καὶ ἕνεκεν τῆς προόδου τῆς κοινωνίας καὶ τῶν ἀτόμων, ὅτι θέλει ὑπάρξει Κυβέρνησις, ἵνα ἀσεβήσῃ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ παραβιάσῃ τὰς ἐκλογάς. Δὲν πιστεύω, μετὰ τὰ διακηρυχθέντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μετὰ τὴν πολυχρόνιον ἐπιτυχῆ αὐτῶν ἐφαρμογὴν, ὅτι θέλομεν ἔχει καὶ πάλιν Κυβέρνησιν προσωπικὴν ἢ τῆς μειονοψηφίας, ὥστε νὰ εὑρεθῶμεν καὶ πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν διαλύσεων, τῶν παρατόλμων καὶ προσωπικῶν. Ἐὰν οἱ φόβοι αὐτοὶ ἐκλίπωσι, τότε καὶ ὁ δεύτερος λόγος τῆς ὑπάρξεως καὶ τῆς χρησιμότητος τοῦ νόμου ἐκλείπει. Τρίτος λόγος τῆς ἀνάγκης τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἦτο ἡ ἀνάγκη νὰ σώσωμεν τὴν διοίκησιν καὶ τὴν δικαιοσύνην ἀπὸ τὰς πιέσεις. Εἰς τὰς ἐπαρχίας τὰ κόμματα, παλαίοντα καὶ ὑπερισχύοντα, εἶχον τὴν ἀπαίτησιν νὰ ἐπηρεάζουν τὴν διοίκησιν καὶ τὴν δικαιοσύνην, καὶ αὐτὴν τὴν ἀπαίτησιν, ἐνόσῳ περιορίζεται εἰς τὰ ὅρια τῆς τιμῆς καὶ τῆς ἠθικῆς καὶ τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, τὴν ἀποδέχομαι. Καὶ δὲν ἐνόουν τὰ κόμματα, ἐρχόμενα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἦναι ὅλως ξένα τῆς διοικήσεως. Ἵνα θεραπεύσωμεν τὰ ἄτοπα, ἐσκέφθημεν τότε νὰ ἐλαττώσωμεν τὴν δύναμιν τῶν κομμάτων, καὶ τοῦτο ἀφοῦ ἀπέτυχον ὅλαι αἱ ἀπόπειραι περὶ διακρίσεως τῶν ἐξουσιῶν κτλ. Διὰ τῆς διαιρέσεως, διὰ τῆς κατακερματίσεως τῶν κομμάτων, διὰ τῆς ἀντιζηλίας καὶ τῆς ἀντιθέσεως τῶν συμφερόντων περιορίζεται ἡ ἰσχὺς αὐτῶν καὶ ἐλαττοῦται ἡ πίεσις. Ἀντὶ δύω κομμάτων, ὑποθέσατε πέντε ἢ ἓξ εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν, ἕκαστον τῶν ὁποίων διώκει τὸ ἴδιον ἀτομικὸν συμφέρον, διότι ἰδίαν καὶ ἀτομικὴν ὕπαρξιν μόνον δύναται νὰ ἔχῃ· ἓξ κόμματα ἀντιπράττοντα ἐπιβάλλονται εἰς τὴν διοίκησιν ὀλιγώτερον, διότι δὲν δύνανται νὰ συμφωνήσουν. Ἐὰν συμφωνήσουν ἓν ἢ δύω, ἔχουσιν ἀπέναντι τούτων τὴν πλειονοψηφίαν τῶν ἄλλων, ἀντιλεγόντων· ἑπομένως ἡ διοίκησις θὰ ἔχῃ ἰσχυρὸν λόγον ν’ ἀποκρούσῃ τὴν αἴτησιν τῆς μειονοψηφίας, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς δυσαρεσκείας τῶν ἀποτυγχανόντων οὐδεμίαν ἔχει ἐπιῤῥοήν. Καὶ ἐδέχθημεν τὴν ἰδέαν αὐτήν· ἐγὼ, — περὶ ἐμοῦ αὐτοῦ πάντοτε ὁμιλῶ, — ἐδέχθην τὴν ἰδέαν αὐτὴν, ἡ ὁποία ἔβλαπτε πολιτικῶς, διότι κατεκερμάτιζε τὰς δυνάμεις ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ἵνα ὠφεληθῇ ἡ διοίκησις. Πλὴν καὶ εἰς τὴν βλάβην τὴν πολιτικὴν ἐνόμισα, ὅτι ἐπέρχεται θεραπεία, ἐὰν ἀντικαταστήσωμεν τὴν ἀτομικὴν ἐπισημότητα, ἐὰν ἐκτὸς τῶν ἐπαρχιακῶν ἀνθρώπων ὑπάρξωσιν ἄνθρωποι νομαρχιακοὶ, πιστεύω, ὅτι ἡ ἐπισημότης αὕτη εἶναι ἀρκετὴ ἀντικατάστασις τῆς βλάβης, ἡ ὁποία ἐπήρχετο ἀπὸ τὴν ἐπιτόπιον ἐπαρχιακὴν διαίρεσιν. Ἀλλ’ ὅταν μοὶ ἀρνῆσθε τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν, καὶ ἡ ἐπισημότης, ἡ ἐπιδιωκομένη διὰ τῆς ἐνεργείας τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ μεγάλου κύκλου, ὅπου τὰ μικρὰ συμφέροντα δὲν ἰσχύουν, διὰ τῆς ἀναγνωρίσεως αὐτοῦ ἀπὸ μέγαν ἀριθμὸν πολιτῶν, ἐκλείπει, μένει δὲ τότε τὸ κακὸν μόνον τῆς ἐξασθενήσεως τῆς ἐπαρχιακῆς δυνάμεως. Εἶμαι, κύριοι, ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, ὅταν τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ἡ μία ψῆφος φέρει, ἐξασθενίζουσα τὰς ἐπαρχιακὰς δυνάμεις, δυνηθῆτε νὰ ἀντικαταστήσητε μὲ τὸ καλὸν τῆς ἀνυψώσεως τῶν ἀτόμων, διότι, τὸ ἐπ’ ἐμοί, πιστεύω, ὅτι δύναμις ἰσχυρὰ, ἐπίσης σπουδαία, εἶναι ἡ ἀνύψωσις ἀτόμων ἐν τῇ κοινωνίᾳ· ἀλλὰ διὰ τῆς ἐπαρχιακῆς διαιρέσεως τῆς μικρᾶς, καὶ ἡ διοίκησις δὲν ἀπαλλάσσεται, διότι ἡ ἐνέργεια αὐτῆς ἐν τῷ μικρῷ κύκλῳ εἶναι ὁ μόνος σύνδεσμος τῶν κομμάτων, ἅτινα μικρὰ καὶ περιωρισμένα εἰς τὰ ἀτομικὰ συμφέροντα περιορίζονται. Τρίτη ἰδέα, ἡ εἰλικρίνεια τῶν ἐκλογῶν, ἡ εἰλικρίνεια τῶν ἐκλογῶν, οὐχὶ ὑπὸ ἐπιστημονικὴν ἔποψιν. Ἐνθυμηθῆτε πάντοτε τοῦτο, ὄχι ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀληθοῦς ἀντιπροσωπεύσεως· τοῦτο δὲν ἐπετυγχάνετο ὑπὸ τοῦ νέου συστήματος, ἐπηρέαζε πάντοτε τὰς σκέψεις μας ἡ ἔξωθεν ἐξασκουμένη βία, καὶ τὸ ἔγκλημα τοῦτο ἐπολεμοῦμεν. Ἄλλως τὸ σύστημα τοῦτο ὑπὸ τὴν ἀληθῆ ἔποψιν τῆς ἀληθοῦς ἀντιπροσωπεύσεως εἶναι ἐλαττωματικόν. Κύριοι, προσπάθεια γίνεται, καὶ ὅλοι ἐπιζητοῦμεν καὶ πιστεύομεν, ὅτι ἡ ἀλήθεια τῆς ἐκλογῆς καὶ τὸ συμφέρον ἔγκειται εἰς τὴν αὔξησιν τῶν ψηφοφόρων· τῷ ὄντι ἡ κοινωνία ἀντιπροσωπεύεται κατὰ τοσοῦτον ἀληθῶς, καθ’ ὅσον λαμβάνουσι μέρος περισσότερα τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἀλλὰ τὸ προτεινόμενον σύστημα, τὸ κατ’ ἐπαρχίας, εἰς τὸ ἐναντίον φέρει ἀποτέλεσμα, καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτὰς, αἱ ὁποῖαι κατὰ θεωρίαν καὶ κατὰ πρᾶγμα εἶναι ἀληθεῖς καὶ ἀκριβεῖς, ἀμέσως ἀναιρεῖ. Ὑποθέσατε, ὅτι εἰς ἐπαρχίαν τινὰ παρουσιάζεται διπλάσιος ἢ τριπλάσιος ἀριθμὸς ὑποψηφίων· αἱ ψῆφοι 10,000 π. χ. θὰ διανεμηθῶσι μεταξὺ ὅλων αὐτῶν, καὶ ἂν μάλιστα, κατὰ τὸ σύστημα τῆς συζητουμένης προτάσεως, οἱ Βουλευταὶ ἐκλέγονται διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας· διότι βεβαίως ἀπόλυτος πλειονοψηφία εἰς ἐπαρχίας δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ἀπόλυτος δὲ πλειονοψηφία εἶναι τὸ πηλίκον τοῦ ὅλου, διαιρουμένου διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλεγομένων, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ ὅμως εἰς τὰς οὕτω περιωρισμένας ἐκλογικὰς περιφερείας· ἑπομένως, δεχόμενοι τὸ σύστημα τοῦτο, θέλετε εἶσθε ἠναγκασμένοι νὰ ἐπαναλάβητε πολλάκις τὴν ἐκλογήν. Διὰ τοῦ προτεινομένου λοιπὸν συστήματος εἰς τὰς ἐπαρχίας, εἰς ἃς ψηφοφορεῖται διπλάσιος ἢ τριπλάσιος ἀριθμὸς, ὡς εἴρηται, ποῖον θέλει εἶσθαι τὸ ἀποτέλεσμα; Ὑποθέσατε ἐπαρχίαν ἔχουσαν 10,000 ψηφοφόρους, ὡς εἴρηται· θὰ ψηφοφορήσῃ ἕκαστος τὸν φίλον του, ὁ δὲ λαχὼν σχετικοῦ ἀριθμοῦ θὰ ἦναι Βουλευτής· ποῖος δὲ θέλει εἶσθαι ὁ σχετικὸς οὗτος ἀριθμός; ὑποθέσατε μάλιστα τοὺς ἡμίσεις ψηφοφορήσαντας, ὅπως συνειθίζουν νὰ ψηφοφορῶσι, καὶ ὑπάρχει διπλάσιος, τριπλάσιος ἀριθμός, ἤτοι 15 ψηφοφορούμενοι, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ ἀναλογία· ὅταν δεχθῶμεν 10,000 ψηφοφόρους, δύναται βεβαίως νὰ συμβῇ ὥστε 200–300 ψῆφοι ν’ ἀναδεικνύουν τοὺς Βουλευτάς. Εἶναι αὐτὴ ἡ ἀντιπροσωπεία ἡ ἐθνικὴ, ἡ ἀληθής; Ἡ πραγματοποίησις τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ὑπηρετεῖτε, εἶναι λοιπὸν κατὰ θεωρίαν λελανθασμένη, καὶ βεβαίως ἐπιβλαβὲς τὸ σύστημα, διότι ὡς ἀποτέλεσμα ἀναπόφευκτον θέλει ἔχει τὴν ὑπερίσχυσιν τῆς μειονοψηφίας, ἕνεκεν τῆς διαιρέσεως. Θέλει συμβῇ, ἂν δεχθῆτε διὰ πλειονοψηφίας σχετικῆς, ἂν δύναται νὰ ἔλθῃ τις Βουλευτὴς, νὰ ἐκτεθῶσι 50, καὶ παρ’ ἕκαστος δήμαρχος, δυνάμενος νὰ διαθέσῃ 300 ψήφους, διατὶ νὰ τοὺς δώσῃ εἰς ἄλλον; Θὰ θελήσῃ αὐτὸς νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἢ ὁ συγγενής του· ἡ φιλοδοξία θέλει αὐξηθῆ ἐπ’ ἄπειρον, ἐπειδὴ μάλιστα ἡ ἐπιτυχία εἶνε ἐνδεχομένη. Θὰ σχηματίσητε Βουλὴν ἀντιπρόσωπον τῆς μειονοψηφίας τοῦ ἔθνους. Διὰ τοῦ συστήματος τούτου θέλει προτιμᾶσθαι ἆρα τὸ γενικὸν συμφέρον ἀπὸ τοῦ ἰδίου; Δὲν δύνασθε νὰ ἀπαιτήσητε ἀπὸ τὸν λαὸν ἐν γένει—καὶ ὅταν μάλιστα πλήρη δὲν ἔχῃ ἀνάπτυξιν,—νὰ θυσιάσῃ τὰ ἴδια συμφέροντα εἰς τὰς γενικὰς ἰδέας, καὶ ὅταν μάλιστα—σημειώσατέ το καλῶς—δὲν διαιροῦσι τὸ ἔθνος γενικαὶ ἰδέαι καὶ διακρίσεις ῥιζικῶν ἀρχῶν, οὐχὶ διότι δὲν εἴμεθα ἐπιδεκτικοὶ νὰ ἔχωμεν, ἀλλὰ διότι δὲν ὑφίστανται. Ἡ δουλεία μᾶς ἐξίσωσε· δὲν ὑπάρχουσι διακρίσεις καὶ τάξεις ἐν τῇ κοινωνίᾳ μὲ προνόμια, μὲ ἀξιώσεις, μὲ προτιμήσεις, μὲ δικαιώματα προηγούμενα· ὅλοι ἐνεστερνίσθημεν τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα, δὲν ὑπάρχουν ἀρχαὶ ὀπισθοδρομικαί, δὲν ὑπάρχει κλῆρος ἢ προνομιοῦχός τις τάξις. Ὑπάρχει τις ἐξ ὑμῶν, ὁ ὁποῖος δὲν ἀγαπᾷ τὴν πρόοδον καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς πατρίδος; Ὁ λαός, ἔχων ὑπ’ ὄψιν αὐτὴν τὴν κατάστασιν καὶ μὴ δυνάμενος νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰς λεπτὰς διακρίσεις μας, θέλει προσκολληθῆ εἰς τὸ καταφανὲς συμφέρον του, τὸ προσωπικόν, καὶ τὸν ὑποψήφιόν του ἐκ συμπαθείας προσωπικῆς ἢ συμφερόντων θέλει ἀκολουθήσει. Μέχρις οὗ ἀποδείξητε, ὅτι ὁ λαὸς ὁ ἑλληνικὸς ἀνεπτύχθη ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε κατὰ πλειονοψηφίαν θέλει προτιμᾷ τὰ δυσδιάκριτα γενικὰ ζητήματα τῶν ἰδίων, πρέπει νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θέλουν ἔχει ὡς πυξίδα καὶ βάσιν τὰς προσωπικὰς σχέσεις καὶ τὰ προσωπικὰ συμφέροντα· ἕκαστος θὰ ἐκλέγῃ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἀγαπᾷ καὶ τῷ χρησιμεύει εἰς τὰς ὑποθέσεις του. Δὲν ὁδηγεῖται τὸ ἔθνος πρὸς γενικωτέραν καὶ ὑψηλοτέραν ἀνάπτυξιν, ἐν ὅσῳ ἐξακολουθοῦμεν νὰ τὸ προσκολλῶμεν εἰς τὰ ἀτομικὰ συμφέροντα καὶ τὰς προσωπικὰς συμπαθείας. Ἐπίστευον, κύριοι, καὶ πιστεύω, ὅτι εἰς γενικώτερον κύκλον, εἰς τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν, ἐὰν οὐχὶ ἡ πλειονοψηφία, θέλει εὑρεθῆ μερὶς μεγάλη, ὁδηγουμένη ὑπὸ γενικωτέρας ἰδέας, διότι ἐκ πολλῶν χιλιάδων θέλει εὑρεθῆ, φρονοῦσα γενικώτερον, μερὶς ὅσον μικρὰ, ἱκανὴ ὅμως ν’ ἀναδείξῃ Βουλευτὰς, ἵνα ἀντιπροσωπεύωσιν ὑψηλότερα καὶ γενικώτερα συμφέροντα καὶ ἰδέας καὶ νὰ μὴ γίνωνται ὄργανα σκοπῶν εὐτελῶν καὶ ταπεινῶν. Ὅταν ὅμως μοὶ ἀφαιρῆτε αὐτὴν τὴν ἐλπίδα, ὅταν μοὶ ἀφαιρῆτε αὐτὸ τὸ στάδιον, ὅταν μὲ ὑποχρεοῦτε νὰ περιορισθῶ ἐντὸς 300 –200 ἀνθρώπων, τότε πᾶσα σκέψις καὶ πᾶσα ἰδέα γενικωτέρα δὲν εὑρίσκει τόπον, διότι, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, ὁ ἄνθρωπος εἶναι φίλαυτος, θὰ φροντίσῃ πρῶτον νὰ ἀσφαλίσῃ ἑαυτὸν, καὶ ἔπειτα νὰ φροντίσῃ διὰ γενικώτερα. Οἱ Βουλευταὶ θέλουσι φροντίσει ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῶν μικρῶν ὁμάδων. Λοιπὸν, κύριοι, περιορίζοντες οὕτω πως τὸν κύκλον, καταστρέφετε τὴν ἰδέαν, καὶ ἑπομένως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρουσιάζετε, εἶναι ἐπιβλαβές. Ὅλοι ζητοῦμεν ὥστε ἡ θέλησις τοῦ Ἔθνους ν’ ἀντιπροσωπευθῇ ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ πῶς θὰ ἐκφρασθῇ ἡ θέλησις τῆς πλειονοψηφίας, ἀφοῦ ἡ πλειονοψηφία ἀναγκάζεται νὰ κατακερματισθῇ; Ἐν ὅσῳ δὲν δυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ σύστημα, καθ’ ὃ ἀντιπροσωπεύεται καὶ ἡ μειονοψηφία (καὶ ὑπὲρ τούτου εἶμαι), θὰ φροτίσωμεν ὥστε ν’ ἀντιπροσωπεύηται πλήρης ἡ πλειονοψηφία. Ἡ πλειονοψηφία ἀντιπροσωπεύει τὴν θέλησιν τῶν πολλῶν· ἂν κατακερματισθῇ καὶ δὲν δύναται νὰ ἐκφρασθῇ ὑπὲρ ὅλων, τοὺς ὁποίους θὰ στείλῃ ἡ ἐπαρχία, διότι ὑποχρεοῦται νὰ ἐκλέξῃ ἕνα ἐξ αὐτῶν, θέλει ἰσχύει ἡ μειονοψηφία. Βλέπετε ὅτι τὸ σύστημα προσκόπτει καὶ εἰς αὐτὴν τὴν θεωρίαν, διότι ἐμποδίζει τὴν θέλησιν τοῦ πλείστου μέρους τοῦ Ἔθνους νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλήν. Εἰς τὴν Γαλλίαν ὑπερίσχυσαν οἱ Δημοκρατικοί, ἀλλὰ δὲν ὑπερίσχυσαν διὰ τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ζωχιός, ἀλλὰ διότι ἡ πλειονοψηφία, ὡς πλειονοψηφία, κατώρθωσε νὰ ἐξουδετερώσῃ τὴν μειονοψηφίαν καὶ νὰ παρουσιασθῇ ἐν τῇ ἰσχύϊ της εἰς τὴν Βουλήν, διότι ἑκάστη περιφέρεια εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέξῃ ἕνα καὶ μόνον, καὶ ὡς πλειοψηφία συνεκεντροῦτο περὶ τὸν ἀντιπρόσωπόν της. Εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, καὶ ὀρθῶς, ὅτι θὰ κατορθωθῇ νὰ ἰσχύσῃ ἡ πλειονοψηφία, ἐὰν μόνον κατορθωθῇ νὰ διανέμωνται ὡς φασούλια αἱ ψῆφοι. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὑπὸ πάντα λόγον, ὅπως προτείνεται τὸ νομοσχέδιον, δὲν δύναται νὰ γείνῃ δεκτόν. Τὴν γνώμην αὐτὴν ἐξέφρασα καὶ πρὸ δύω ἐτῶν, ὅτε ἔπεσεν ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια. Ἡ ἀρχικὴ ἰδέα παρουσιάσθη ὑπὸ μορφὴν νομαρχιακῆς περιφερείας. Καὶ δύναται ἤδη τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ τὴν μορφὴν τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας νὰ ἐπανέλθῃ; Ἐγὼ εἶμαι τῆς ἰδέας, ὅτι οὐδὲν τὸ κωλύον. Ἡ Βουλὴ ὅμως εἶπεν ὄχι, διότι ἐθεώρησε τὴν πρότασιν ἀντισυνταγματικήν· ἡ Βουλὴ εἶπεν ὅτι τὸ σύνταγμα ἀναφέρει Ἐπαρχίαν, καὶ ἡ Συνέλευσις, ὅτε ἐψήφιζεν αὐτὸ, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ἐπαρχιακὴν διαίρεσιν, ὁποίαν ἔχομεν ἤδη, καὶ δὲν δύνασθε, εἶπεν ἡ Βουλὴ, χωρὶς νὰ παραβιάσητε τὸ Σύνταγμα, νὰ μεταβάλητε τὴν ἐπαρχιακὴν διαίρεσιν, ἡ ὁποία ἴσχυεν, ὅτε συνετάσσετο τὸ Σύνταγμα. Ἐνώπιον τῆς ἰδέας ταύτης, τὴν ὁποίαν ἄλλως ἐγὼ δὲν θεωρῶ καὶ σπουδαίαν, ἐνώπιον τῆς ἐνστάσεως αὐτῆς, ἡ Βουλὴ ὠπισθοχώρησε καὶ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν.

§58ΖΑΪΜΗΣ. Ἀλλάζει γνώμην ὅπως ἤλλαξε καὶ εἰς τὸ περὶ ἐφεδρείας.

§59ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Ζαΐμη, μοὶ κακοφαίνεται, σεῖς νὰ λέγητε τοῦτο, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀληθές. Ὑπάρχουν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ μεταβάλλωνται· δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ μέμφησθε κατὰ πρόσωπον καὶ αὐτοὺς ἔτι· ἀλλ’ ἡ Βουλὴ οὔτε μετημελήθη, οὔτε δύναται νὰ κάμῃ ὅ,τι λέγουσιν· οὐδεὶς δὲ δικαιοῦται νὰ ὑβρίσῃ τὴν Βουλήν. Πρέπει νὰ σέβησθε τὴν πλειοψηφίαν αὐτῆς· δὲν πρέπει νὰ λέγηται τοῦτο ἀπὸ ἀνθρώπους σπουδαίους, ὁποῖος εἶσθε ὑμεῖς· ὅταν μάλιστα πρόκηται καὶ περὶ ἀτόμων, ἡ καλὴ συμπεριφορὰ ἀπαιτεῖ νὰ μὴ προσβάλλῃ τις τὴν τιμὴν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν οὔτε αὐτοῦ τοῦ ἀτόμου. Ἰδοὺ, κύριοι, διατὶ εἶμαι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ θὰ προαγάγῃ τὴν διαφωνίαν καὶ διαρκεῖς τὰς ἀντιθέσεις συμφερόντων, οὐδαμοῦ δὲ τὸ ἄτομον θὰ εὕρῃ ἀνάπαυσιν καὶ ἀσφάλειαν εἰμὴ εἰς τὴν καταστροφὴν τῶν ἄλλων· ἕκαστος θὰ φροντίζῃ περὶ τῆς ἰδίας αὑτοῦ ἐπιῤῥοῆς καὶ ὑπάρξεως, ἥτις δὲν δύναται νὰ συμβαδίσῃ μετ’ ἄλλων, καὶ τὰ ἄτομα αἰωνίως θὰ ἀνταγωνίζωνται· εἰς τὰς ἐπαρχίας ἑπομένως ἡ διαφωνία καὶ ἡ ἀμφιβολία θέλει ἐξακολουθεῖ, θέλει μεταφερθῆ δὲ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Βουλήν, ὅπου ὅλαι αἱ ἰδέαι καὶ τὰ συμφέροντα κανονίζονται. Ἡ ἀμφιβολία καὶ ἡ ἀντίθεσις θὰ διαιρέσῃ τὴν Βουλήν εἰς τόσα κόμματα, ὅσαι εἶναι αἱ ἐπαρχίαι, διότι ἕκαστος ὑποχρεοῦται νὰ φροντίσῃ καὶ περὶ τῶν πραγμάτων τοῦ τόπου του. Οἱ συνδυασμοὶ εἶναι κακοί, ἀλλ’ ὑπὸ μίαν ἔποψιν, διότι πολλάκις ἐπαρουσιάσθησαν ὑποψήφιοι Βουλευταὶ ἐν συνδυασμῷ ἀντιθέτων ἰδεῶν. Ἡ διαφωνία δὲν ἦτο ῥιζικὴ, ἀλλὰ συμφερόντων· διὰ τοῦτο, ἅμα τὰ συμφέροντα παύσουν διαπληκτιζόμενα ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ διαφωνία δὲν ὑπάρχει, διαίρεσις δὲν ὑφίσταται· ἑπομένως εἶχε τὸ δικαίωμα ὁ λαὸς νὰ θεωρῇ τοὺς Βουλευτὰς ἐκείνους ὡς μὴ σπουδαιολογοῦντας, ὡς ἐμπορευομένους μᾶλλον τὰ δημόσια, καὶ οὕτως ἡ Βουλὴ ἔπαθε καὶ ἐδόθη χώρα εἰς συκοφαντίας. Ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε τὸν λόγον, ἐξ οὗ προῆλθεν ἡ κατάστασις αὕτη· ἡ κατάστασις αὕτη προῆλθε, διότι παρέστη ἀνάγκη νὰ ἀντιταχθῶσιν οἱ πολῖται κατὰ τῆς καταδυναστεύσεως καὶ τῆς βίας, ἥτις ἠπείλει τὴν πολιτικὴν ὕπαρξίν των· ἡ ἐπέμβασις τοὺς ἠνώχλει καὶ ἐπάλαισαν, ἀλλ’ ἐνικήθησαν, διότι δὲν δύναται τὸ ἄτομον νὰ παλαίσῃ κατὰ τῆς ἐξουσίας. Μετὰ ταῦτα ἀνάγκη ἢ νὰ ἐγκαταλείψωσι τὸ στάδιον, ἢ νὰ ζητήσωσι μέσον σωτηρίας ἄλλο, ἐντεῦθεν δ’ ἐγεννήθησαν οἱ συνδυασμοὶ τῶν ἀντιθέτων κακῶν, ἀλλὰ τέλος πάντων αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὴν τότε κατάστασιν. Μὴ νιμίσητε ὅμως, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ ἔφερον πάντοτε τὰ ἀποτελέσματα πλήρη, καὶ ὅτι οἱ συνδυασθέντες πάντοτε ἐπέτυχον· δὲν βλάπτει, κύριοι, ἐὰν ὁ λαὸς, ἐκλέγων τὸν ἀντιπρόσωπόν του, συνεκλέξῃ καὶ ἄλλον, ὅστις ἀκολουθεῖ τὰς αὐτὰς ἰδέας καὶ ἀρχάς· ἀλλ’ ὅπου τοῦτο δὲν ὑφίσταται, δὲν ἐπέτυχον ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οἱ συνδυασμοί. Ἐπικαλοῦμαι τὴ μαρτυρίαν τοῦ κυρίου Μαυρομιχάλη· ἐπέτυχέ ποτε πλήρης ὁ συνδυασμὸς εἰς τὴν Λακωνίαν; Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα οἱ συνδυασμοὶ πρέπει νὰ καταπέσωσι, νὰ ἀντικατασταθῶσιν ὅμως ἀπὸ κἄτι τι καλλίτερον· ἀλλὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται, εἶναι χιλιάκις χειρότερον, ταπεινοῖ τοὺς ἀνθρώπους, καταντᾷ ἀδύνατον τὴν Κυβέρνησιν, δίδει ἄπειρα τὰ μέσα εἰς τὴν ἐξουσίαν νὰ ἐπεμβῇ, καὶ τέλος πάντων οὐδὲν ὑπόσχεται καλόν. Νοθεύει τὴν ἐνέργειαν τῆς πλειονοψηφίας καὶ φέρει ψευδῆ ἐξαγόμενα· εἰς αὐτὸ πρέπει νὰ προσέξητε. Οἱ ἐπαρχιακοὶ συνδυασμοὶ ὑπῆρξαν πάντοτε, μὴ λησμονεῖτε, δύναμις ἰσχυρὰ κατὰ τῆς κεντρικῆς βίας, καὶ πολλάκις αἱ ἐπαρχιακαὶ δυνάμεις ἀντετάχθησαν ἐπιτυχῶς. Τὸ σύστημά σας ὅμως ἔρχεται νὰ συντρίψῃ τὴν δύναμιν αὐτὴν καὶ δὲν ἀντικαθιστᾷ τὴν ἐπισημότητα τοῦ ἀτόμου, ἡ ὁποία δύναται ν’ ἀντικαταστήσῃ τὴν ζημίαν ταύτην. Διὰ τοῦτο, ὅπως παρουσιάζεται τὸ νομοσχέδιον μὲ περιφέρειαν ἐπαρχιακὴν, εἶμαι κατά.

§60ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὲ προεκάλεσε νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ συζητουμένου θέματος ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης μετὰ τῆς εὐγενείας ἐκείνης, ἥτις τὸν χαρακτηρίζει καὶ διὰ τὴν ὁποίαν τῷ εἶμαι εὐγνώμων· λυποῦμαι, διότι ἔχω νὰ παλαίσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου κατὰ δύο παλαιστῶν τόσῳ ἰσχυρῶν, οἷοι εἶναι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρός μας κ. Σωτηρόπουλος καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργός. Ὁμολογῶ, ὅτι μὲ φοβίζει περισσότερον ἡ πάλη μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Βουλῆς, διότι οὗτος ἔχει ἕν προσὸν, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπήντησα εἰς κανένα τῶν ῥητόρων, οὔτε τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, οὔτε ἄλλου· ἔχει τὸ προσὸν ἀγορεύων νὰ φαίνηται, ὅτι πιστεύει καὶ ὑποστηρίζει μετὰ πλήρους πεποιθήσεως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πιστεύει, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει σπουδαίως, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει εἰρωνικῶς, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει χαριεντιζόμενος. Τὴν αὐτὴν ἔκφανσιν τῆς φωνῆς ἔχει πάντοτε, τὴν αὐτὴν στάσιν τοῦ βήματος, τὴν αὐτὴν φυσιογνωμίαν, καὶ ὁ μὴ προσέχων πολὺ εἰς τοὺς λόγους του κινδυνεύει νὰ πιστεύῃ ὡς ἀληθῆ καὶ κατὰ πεποίθησιν λεγόμενα ὑπὸ τοῦ κ. Σωτηροπούλου καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἁπλῆ εἰρωνεία ἢ χαριεντισμὸς, καὶ ἑπομένως νὰ παρασυρθῇ ἀπὸ τὴν τέχνην καὶ τὸν εἱρμὸν, μὲ τὸν ὁποῖον ἐκφράζει τὰς ἰδέας του. Ἤμην κατὰ τῆς ἰδέας τῆς μιᾶς ψήφου, ἀφότου παρουσιάσθη, ὅτε ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἦτο ἐνθουσιασμένος ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐξηκολούθουν νὰ ἦμαι κατὰ τῆς ἰδέας, καὶ ὅτε ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἦλθε κατὰ τῆς ἰδέας ταύτης, καὶ πολλάκις μετ’ αὐτοῦ συνεζήτησα. Εἶμαι σήμερον ὑπὲρ τῆς ἰδέας, καὶ θὰ σᾶς ἐξηγήσω τὸν λόγον, ἀλλὰ πρῶτον ὀφείλω νὰ παρακολουθήσω τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Βουλῆς εἰς τὰ ἐπιχειρήματά του. Προοιμιάσθη διὰ φανερᾶς εἰρωνείας· εἰς τοῦτο δὲν ἦτο ἀμφιβολία. Ἐνεχωμίασεν εἰρωνικῶς τὴν ἑλληνικὴν εὐφυΐαν, ἡ ὁποία συνέλαβε τὴν ἰδέαν ταύτην, ἐνῷ εἰς κανὲν ἄλλο μέρος δὲν ὑπάρχει ἐφηρμοσμένη. Ἐὰν οἱ νόμοι ἦναι ἔκφρασις τῶν ἀναγκῶν ἑνὸς τόπου, δὲν πιστεύω, ὅτι δύναται νὰ καταδικασθῇ νόμος τόπου τινός, μόνον διότι δὲν ὑπάρχει εἰς τὸν ἄλλον κόσμον. Οἱ προαγορεύσαντες δὲ μᾶς εἶπον, ὅτι ὑπάρχει καὶ εἰς ἄλλους τόπους τοιοῦτόν τι, ἂν οὐχὶ παρόμοιον καθ’ ὅλα· ἀλλὰ μήπως εἶναι τοῦτο μόνον; Εἰς τὸ Σύνταγμα ὑπάρχει διάταξις μοναδικὴ διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει εἰς κανὲν ἄλλο Σύνταγμα, οὔτε εἰς τὰ δημοκρατικὰ, διότι τὸ Σύνταγμά μας δὲν στηρίζεται ἐπὶ τριῶν ποδῶν, λείπει ἡ Γερουσία. Καὶ ἡμεῖς πρὸ δεκαπέντε ἐτῶν εἴμεθα ἄνευ Γερουσίας, καὶ ὅταν κατηργήσαμεν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, οἱ ξένοι μᾶς ἔλεγον· «ποῦ εὑρήκατε τοιαῦτα παραδείγματα; εἰς ποῖον τόπον εἶναι σύνταγμα ἄνευ τριῶν ποδῶν; θὰ πέσῃ, ἢ ἡ Βουλὴ θὰ σύρῃ ἀπὸ τῆς ῥινὸς τὴν ἄλλην ἐξουσίαν· διότι ἡ Γερουσία εἶναι συντηρητικὸν στοιχεῖον καὶ δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ διατηρηθῇ Σύνταγμα μὲ μίαν μόνην Βουλήν.» Δὲν ἕπεται λοιπὸν, ὅτι ἐπειδὴ εἰς τ’ ἄλλα κράτη δὲν ὑπάρχει ὁ περὶ οὗ πρόκειται θεσμὸς, δὲν πρέπει καὶ εἰς ἡμᾶς νὰ ὑφίσταται. Ὁ κ. Πρόεδρος, ὁμιλῶν περὶ τῶν συνδυασμῶν, σᾶς εἶπεν. «Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν συνερχομένων εἰς τὸν περίβολον τοῦτον ὀφείλει τὴν ἐκλογήν του εἰς ἄλλο, παρὰ εἰς τὰς ἰδίας δυνάμεις. Πάντες ἔρχονται εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τῶν ἰδίων δυνάμεων.» Δὲν ἠμπόρεσα νὰ διακρίνω, ἂν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος σπουδαίως ἢ εἰρωνικῶς ἔλεγε τὸ τοιοῦτον· διότι, βλέπετε, ὅτι δὲν ἔκαμεν οὔτε διάκρισιν ἐποχῆς.

§61ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ ἐλευθέρων ἐκλογῶν, καὶ ἂν θέλητε νὰ ἐξαγάγητε ἐπιχειρήματα ἐκ τοῦ λόγου ἐκείνου, καλὸν εἶναι νὰ τὰ παραιτήσητε· ὅταν γίνωνται ἐπεμβάσεις, δύνανται νὰ εἰσέλθουν καὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν ψῆφον.

§62ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠδυνήθην νὰ διακρίνω, ἂν καὶ τοῦτο λέγεται σπουδαίως ἢ εἰρωνικῶς, καθότι καὶ εἰς ἄλλας παρελθούσας ἐλευθέρας ἐκλογὰς ὑπάρχουν αἱ ἀγορεύσεις καὶ αἱ ψῆφοι τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου ἡμῶν, αἱ ὁποῖαι ἀναιροῦν τὸν τωρινὸν ἰσχυρισμόν του. Ἄλλο ἐπιχείρημα τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Βουλῆς ἦτο, ὅτι τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου θέλει ἐπαυξήσει τὰς διαιρέσεις, τὰ πάθη εἰς τὰς ἐπαρχίας. Δὲν θὰ ἐκλεχθῶσι δύο ἔχοντες ἐπιῤῥοὴν ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν, ὅπως ἐκ συμφώνου τὰ συμφέροντα τῆς ἐπαρχίας ὑποστηρίξωσι, δὲν θὰ ἐκλεχθῶσιν ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν δύο ἄτομα ἱστορικῆς οἰκογενείας, πατὴρ καὶ υἱὸς ἢ δύο ἀδελφοὶ, καὶ μᾶς ἀνέφερεν ἐκ τοῦ Προδότου τὰ τῆς γεννήσεως τῇ ἐχίδνης.

§63ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά! (Θόρυβος).

§64ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὰ τῆς γεννήσεως τῆς ἐχίδνης δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ τὰ εὕρῃ τις εἰς τὸν Ἡρόδοτον, τὰ εὑρίσκει εἰς τὴν κοινωνίαν, μεταξὺ τῶν χωρικῶν, οἵτινες διηγοῦνται εἰς τὰ παιδιά των, ὅτι ἡ ἔχιδνα τρυπᾷ τὴν κοιλίαν τῆς μητρός της διὰ νὰ ἐξέλθῃ. Δὲν εἰξεύρω ὅμως πῶς ἐφαρμόζεται τὸ τοιοῦτον εἰς τὸ προκείμενον ζήτημα. Δὲν θέλω νὰ ἐπαναλάβω ὅσα οἱ πρὸ ἐμοῦ κατὰ τὸ μέρος τοῦτο τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Σωτηροπούλου ἀγορεύσαντες εἶπον· προσθέτω μόνον τοῦτο. Καθόσον ἀποβλέπει τὸν ἰσχυρισμὸν, ὅτι δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐξέλθωσι δύο ἀπὸ μίαν ἔξοχον οἰκογένειαν εἰς μίαν ἐπαρχίαν καὶ ὅτι δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν δύο ἔξοχα πρόσωπα μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας νὰ ἠμπορέσουν νὰ ἐκλεχθῶσιν ἀντιπρόσωποι τῆς ἐπαρχίας ταύτης, ὅπως ἀπὸ κοινοῦ τὰ συμφέροντά της ὑποστηρίξωσι· λέγω, ἐὰν ἄνθρωποι, ἔχοντες ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἐπαρχίαν, ἐὰν οἱ κκ. Νοταραῖοι π. χ. ἔρχωνται τώρα ἐδῶ πατὴρ καὶ υἱός, ὡς καὶ οἱ κκ. Ῥοῦφοι, δύο ἀδελφοὶ, θὰ ἔλθωσι καὶ τότε. Διατὶ δύο ἔξοχοι, εἰς μίαν ἐπαρχίαν ἔχοντες ἐπιῤῥοὴν, δὲν θὰ ἠμπορέσουν νὰ ἔλθουν, ἀφοῦ τώρα ἔρχονται; Ἐὰν τοῦτο συμβαίνῃ σήμερον, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον θέλει συμβῆ καὶ διὰ τοῦ νέου συστήματος, καὶ οἱ αὐτοὶ τὴν αὐτὴν καὶ τότε θὰ τηρήσωσι πορείαν ὡς πρὸς τὰ τῆς ἐπαρχίας. Τώρα οἱ δύο Ῥοῦφοι, ποῦ εἶναι ὁ εἷς καὶ ποῦ εἶναι ὁ ἄλλος, οἱ ὁποῖοι ἐκλέγονται ἀπὸ τὴν αὐτὴν ἐπαρχίαν; Ὁ Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ Ἀντωνόπουλος εἰς ποίαν πτέρυγα ἕκαστος εὑρίσκεται; Δὲν εἶναι κεχωρισμένοι ἐντὸς τῆς Βουλῆς; Ἂν τὸ σύστημα τὸ σημερινὸν δὲν τοὺς ἐμποδίζῃ νὰ ἐκτελῶσι τὰ συμφέροντα τῆς ἐπαρχίας των, δὲν θὰ τοὺς ἐμποδίζῃ καὶ τὸ ἄλλο. Μὲ τὸ σύστημα τὸ σημερινὸν θὰ ἐνεργήσωμεν ὀλιγώτερον διὰ τὰ συμφέροντα τῆς ἐπαρχίας ὅλης, παρὰ μὲ τὸ σύστημα τὸ προτεινόμενον. Καὶ ἐξηγοῦμαι. Σήμερον ὁ ὑποψήφιος Α, ὁ ἐκλεγόμενος ὑπὸ τῆς ἐπαρχίας Α, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν ἐπιῤῥοήν του ἐν τοῖς δήμοις Β καὶ Γ τῆς ἐπαρχίας καὶ ὁ ὁποῖος, ὅταν ἐξέρχηται Βουλευτὴς, διὰ νὰ ἐξέλθῃ, συνδυάζεται μετὰ ἄλλου ἔχοντος ἐπιῤῥοὴν ἐν τοῖς δήμοις Δ καὶ Ε, τί πράττει σήμερον; Δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν εἰμὴ τοὺς δήμους ἐκείνους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἔχει τὰς ψήφους, διὰ νὰ τὰς ἀσφαλίσῃ ἔτι περισσότερον δὲν φροντίζει τί θὰ συμβῇ διὰ τοὺς δήμους τοὺς ἄλλους τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας, ἀλλ’ ἀδιαφορεῖ, καθότι γνωρίζει, ὅτι τὰς ψήφους τῶν ἄλλων δήμων θὰ τοῦ τὰς φέρῃ κατὰ τὴν ἐκλογὴν ὁ συνάδελφός του, καθὼς καὶ ἐκεῖνος θὰ τοῦ δώσῃ τὰς ἰδικάς του. Ἐνῷ, ὅταν καθιερώσωμεν τὴν μίαν ψῆφον, ὁ ὑποψήφιος ἔχει ἀνάγκην, διὰ νὰ ἐκλεχθῇ, νὰ φροντίσῃ καὶ διὰ τοὺς ἄλλους δήμους, διότι εἰς τοὺς ἰδικούς του θὰ τοῦ γεννηθῇ ἐξ ἀνάγκης ἀντιπολίτευσις, ἑπομένως ἐξ ἀνάγκης θὰ ἦναι γενικώτερος, καὶ ἡ ἐνέργειά του ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦναι γενικωτέρα παρὰ σήμερον, ὅτε ἔχει ἀνάγκην ν’ ἀσφαλίσῃ μόνος τοὺς δύο ἰδικούς του δήμους, διότι θὰ τοῦ φέρῃ ὁ συνάδελφός του τοὺς ἄλλους. Ἑπομένως μὲ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον ἔχομεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα φοβεῖται ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὄχι μὲ τὸ σύστημα τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. «Διὰ τῶν συνδυασμῶν δὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ ἡ Κυβέρνησις εἰμὴ δι’ ἐπεμβάσεως βανδαλικῆς καὶ διὰ μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐξεγείρουν τὴν δημοσίαν συνείδησιν», εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Καὶ ἐνταῦθα ἀγνοῶ, ἐὰν ἐῤῥέθη σπουδαίως, ἢ πρὸς χαριεντισμὸν, ὅτι διὰ τῶν συνδυασμῶν δὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ ἡ Κυβέρνησις, εἰμὴ δι’ ἐπεμβάσεως βανδαλικῆς, καὶ ὅτι μὲ τὸ σημερινὸν σύστημα τῶν συνδυασμῶν, διὰ ν’ ἀποκλείσῃ ἕνα συνδυασμὸν ἡ ἐξουσία θὰ μεταχειρισθῇ πάντοτε τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα σᾶς εἶπεν. Ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, ὅτι δύναται ἡ ἐξουσία μὲ τὸ προτεινόμενον νομοσχέδιον ν’ ἀποκλείσῃ δι’ οἱωνδήποτε μέσων ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας πλέον τοῦ ἑνός; Οὐχὶ βεβαίως, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄλλου συστήματος δύναται ν’ ἀποκλείσῃ ὁλόκληρον συνδυασμόν. Διὰ βανδαλικὰ μέσα δὲν ἔχει ἀνάγκην παρὰ εἰς μίαν, δύο ἢ τρεῖς ἐπαρχίας· διὰ τὰς ἄλλας ἐπαρχίας ἀρκεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ μεταχειρισθῇ τὰ ἄλλα, τὰ λεγόμενα ἠθικὰ μέσα, ὅπως ὁ συνδυασμός της πάντοτε ὑπερισχύσῃ. Καὶ ὡς πρὸς τοῦτο σᾶς ἀναφέρω ἓν παράδειγμα τῶν ἐκλογῶν τῶν γενομένων κατὰ τὸ 1875. Τότε φίλος μου ἰδιαίτερος, ἐξ ἐπαρχίας τῆς παλαιᾶς Ἑλλάδος, ἦλθε καὶ μοὶ εἶπεν, ὅτι θὰ ἐκτεθῇ εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ ὅτι θὰ ἦναι ὑπουργικός, ἐὰν ἐκλεχθῇ· πρὸς τούτοις μοὶ ἐζήτησε τὰ λεγόμενα ἠθικὰ μέσα τῆς Κυβερνήσεως, μοὶ ἐζήτησε ν’ ἀλλάξω τὸν ταμίαν, ν’ ἀλλάξω δύο εἰρηνοδίκας, διότι εἶναι μικρὰ ἡ ἐπαρχία του καὶ δὲν εἶχεν ἀνάγκην ν’ ἀλλάξῃ πολλούς, καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι καὶ τί ἄλλο, ἀλλὰ νομίζω, τὸν ἀρχηγὸν τῆς χωροφυλακῆς. Τῷ εἶπον τότε, ὅτι τὸν εὐχαριστῶ, διότι, ἂν ἐκλεχθῇ θὰ ἦναι κυβερνητικὸς, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, τῷ εἶπα, ἔχει στερεὰν ἀπόφασιν νὰ μὴ ἀναμιχθῇ καθόλου. Οὗτος δὲ τότε μοὶ λέγει, ἀλλ’ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον κάμνετε, δὲν εἶναι ἐπέμβασις; Καὶ ποῖον; τὸν λέγω. Ὁ ἀντίπαλός μου, λέγει, ὑπῆρξεν ἐπανειλημμένως Ὑπουργός· πρὸ τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν ἔχει διορίσει ὅλους τοὺς ὑπαλλήλους, ἐὰν δὲ αὐτοὺς τοὺς ὑπαλλήλους τοὺς ἀφήσητε, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀνήκωσιν εἰς αὐτὸν καὶ θὰ ἦναι ὑπὸ τὰ νεύματά του, δὲν εἶναι ἐπέμβασις τὴν ὁποίαν κάμνετε; Τότε, τὸν εἶπον, ὅτι ὡς πρὸς τοῦτο ἔχει δίκαιον· ἐὰν οἱ ὑπάλληλοι τῆς ἐπαρχίας σας κάμωσι τὴν παραμικρὰν ἐπέμβασιν, δὲν ἔχεις παρὰ νὰ μοὶ τὸ ἀναγγείλῃς· καθόσον δὲ ἀφορᾷ τὸν ταμίαν, δὲν ἠμπορῶ νὰ τὸν ἀπομακρύνω, διότι τῆς παρούσης κυβερνήσεως ἀπόφασις εἶναι νὰ μὴ κάμῃ μετάθεσιν ταμιῶν, ἵνα μὴ σταματῶσιν αἱ εἰσπράξεις· καθ’ ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τοὺς εἰρηνοδίκας, θέλω τοὺς παύσει, ἀλλὰ δὲν θέλω στείλει ἰδικούς σου, ἀλλὰ τῆς ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ ἐπὶ τέλους, τὸν λέγω, φίλε μου, εἰς τὴν ἐπαρχίαν σου εἶναι γνωστόν, ὅτι ὑπάρχει ἐπιῤῥοὴ ἰσχυρὰ καὶ ἀποκλειστικὴ, καὶ ὄχι ἀπὸ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγεις, ἀλλὰ καὶ ἐὰν στείλωμεν στρατὸν κατὰ τοῦ ἀντιπάλου σου, δὲν θὰ δυνηθῇς νὰ ὑπερισχύσῃς οὔτε κατ’ αὐτοῦ, οὔτε κατὰ τοῦ συντρόφου του. Τότε, μοὶ εἶπε, «σοὶ τὸ λέγω τώρα, διότι θὰ σοὶ τὸ εἴπω μετὰ τὴν ἐκλογήν. Μὲ μόνους τοὺς εἰρηνοδίκας, ἂν τοὺς ἀλλάξῃς, θὰ ὑποσκελίσω τὸν σύντροφόν του, καὶ ἂν μοῦ ἤλλαζες καὶ τὸν ταμίαν, ἤθελον ἀποκλείσει καὶ αὐτόν.» Τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο ἐπῆλθε, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει πόσον καὶ διὰ τῆς πλέον ἐλαφρᾶς ὑποστηρίξεως τῆς ἐξουσίας μεταβάλλονται τὰ πράγματα κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καὶ αὐτὸ τοῦτο ἀποδεικνύει ὅλη ἡ ἱστορία τοῦ τόπου μας. «Μὲ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, λέγει ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρός μας, ἡ Κυβέρνησις θὰ ἠμπορῇ νὰ ἀποκλείῃ ὅποιον θέλει καὶ θὰ ἠμπορῇ νὰ ἐκλέγῃ ὅποιον θέλει». Τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἠμπορῇ νὰ ὑποστηρίξῃ ἕνα εἰς πᾶσαν ἐπαρχίαν καὶ διὰ τοῦ συστήματος τοῦ μονοψήφου, δὲν τὸ ἀρνοῦμαι· ὅτι ὅμως θὰ ἠμπορῇ νὰ ἀποκλείσῃ ὅποιον θέλει δὲν εἶναι δυνατὸν, ἢ θὰ ἦναι πολὺ δύσκολον· καὶ ἂν κατορθώσῃ νὰ ἀποκλείσῃ ἕνα εἴς τινα ἐπαρχίαν, δὲν θὰ ἦναι τὸ αὐτὸ ὡς νὰ ἠμπορῇ νὰ ἀποκλείσῃ τοὺς τρεῖς ἢ τέσσαρας ἢ πέντε ὁμοῦ. Περὶ δωροδοκίας ἄλλοι ἐλάλησαν, καὶ εἶναι περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τοῦτο. Πιστεύω δὲ καὶ ἐγὼ, ὅτι δυσκολωτέρα θὰ ἦναι ἡ δωροδοκία μὲ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου παρὰ μὲ τὸ σύστημα τὸ ἐπικρατοῦν, τὰ δὲ ἀποτελέσματα δὲν θὰ ἦναι ὁποῖα μὲ τὸ τωρινὸν σύστημα· διότι σήμερον, ἐὰν εἷς συνδυασμὸς βλέπῃ, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἀπὸ 100 ἢ 200 ἢ 300 ψήφους, ὁ συνδυασμὸς εὐκολώτερον θὰ δύναται νὰ καταθέσῃ τὰ ἀπαιτούμενα χρήματα μὲ τὸ σύστημα τὸ ἐπικρατοῦν σήμερον, καὶ ὁ ἐκλογεὺς εἶναι εὐκολώτερον καὶ τὰ χρήματα νὰ πάρῃ καὶ νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν καὶ νὰ ψηφίσῃ καὶ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἐπιθυμεῖ· τὸ κάμνει τοῦτο πολὺ εὐκολώτερον τώρα παρὰ τότε, ὅτε, διὰ νὰ μὴ ψηφίσῃ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον θέλει, θὰ λάβῃ τὰ χρήματα, τὸ δὲ ἀποτέλεσμα τῆς δωροδοκίας θὰ ἦναι διὰ μίαν κάλπην, ἐνῷ, ἐὰν ὑπάρχῃ συνδυασμὸς, τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦναι γενικώτερα. «Θὰ ἐκλεχθῶσιν οἱ ἐγκληματίαι». Ὁμολογῶ, ὅτι τὸν εἶχον καὶ ἐγὼ τὸν φόβον, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῇ τοῦτο. Δὲν εἶναι εὔκολον νὰ συσσωματωθῶσιν οἱ ἐγκληματίαι, ἀλλὰ, καὶ ἂν τοῦτο, ὑποθέσῃ τις ὅτι ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ, λέγω καὶ ἐγὼ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κύριος Φιλήμων, ὅτι ἂν οἱ ἐγκληματίαι ὑψώσωσι σημαίαν, ἡ κοινωνία θέλει κηρυχθῆ σύσσωμος κατ’ αὐτῶν. «Δυσκολία σχηματισμοῦ κυβερνήσεως, εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, διότι διὰ τοῦ συστήματος τοῦ μονοψήφου δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν ποτὲ νὰ σχηματισθῶσι τὰ δύω κόμματα» τὰ ὁποῖα ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ οὐχὶ ὀλιγώτερον τοῦ κ. Σωτηροπούλου. Ἀλλὰ τὰ δύω κόμματα ὑπὸ τὸ τωρινὸν σύστημα εἶναι δυνατόν ποτε νὰ καταρτισθῶσιν; Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐπιθυμεῖ κόμματα ἀρχῶν, κόμματα ἰδεῶν, δὲν ἐπιθυμεῖ βεβαίως κόμματα, τὰ ὁποῖα νὰ ἔχωσι κατὰ τύπους τὴν πλειονοψηφίαν διὰ τοῦ τρόπου τῶν ἐκλογῶν· εἶναι δυνατὸν μὲ τὸ σύστημα τὸ τωρινὸν νὰ ἔχωμεν κόμματα ἀρχῶν; βεβαίως ὄχι. Μὲ τὸ ἄλλο σύστημα θέλω σᾶς εἴπει, τί κατ’ ἐμὲ δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν, ὅταν κατόπιν λάβω τὴν τιμὴν ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἀλλὰ μέγιστον καὶ τελευταῖον τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου μας εἶναι, ὅτι δὲν θὰ ἔχωμεν διὰ τῆς μιᾶς ψήφου ἔκφρασιν κοινῆς γνώμης ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ τῆς μιᾶς ψήφου νὰ γείνῃ διάκρισις ἀρχῆς ὑποστηριζομένης ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἐπαρχιῶν. Τοῦτο εἶναι σωστὸν, καὶ θὰ ἔλθω κατόπιν. Προσέτι δὲ, ὅτι δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἀντιπροσωπευθῇ ἡ μειονοψηφία. Ἀπολύτως δὲν εἶναι ὀρθὸν τοῦτο, διότι ἡ μειονοψηφία μειονοψηφίας θὰ ἦναι πάντοτε· ἀλλ’ ἡ ἔνστασις αὕτη τοῦ κ. Προέδρου μας τὸν δικαιοῖ νὰ θέσωμεν ἕνα ἐλάχιστον ὅρον, ἔστω τὸ πηλίκον τῶν ἐκλογέων διὰ τοῦ ἀριθμοῦ ἐκλεκτέων· ἀλλὰ τοῦτο ἀνήκει εἰς τὰ καθέκαστα καὶ δὲν ἐπηρεάζει καθόλου τὴν ἀρχήν. Ἔρχομαι εἰς ἀπάντησιν τῶν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ λεχθέντων, ἐπιφυλασσόμενος, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον, ὅστις εἶπεν, ὅτι διὰ τοῦ μονοκουκίου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ ἔκφρασις κοινῆς γνώμης τῶν ἐπαρχιῶν, ὁποία ὑπῆρχε κατὰ τὸ παρελθόν. Ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν, ὅτι ὑπεστήριζε καὶ ὑποστηρίζει ἀκόμη τὴν ἰδέαν τῆς μιᾶς ψήφου, ὅτι τὴν ὑπεστήριξε κατὰ πρῶτον ἐκ τῆς ἰδέας νὰ τεθῇ φραγμὸς εἰς τὴν βίαν καὶ εἰς τὰς συχνὰς διαλύσεις· ἀλλὰ περὶ τούτου λέγει, δὲν πρόκειται σήμερον· τὸ παραδέχομαι καὶ ἐγώ. «Ἠθέλομεν, προσέθεσε, νὰ σώσωμεν τὴν διοίκησιν καὶ τὴν δικαιοσύνην διὰ τοῦ κατακερματισμοῦ τῶν κομμάτων.» Ὡς πρὸς τὴν ἰδέαν ταύτην ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἠμπόρεσα νὰ τὴν ἐννοήσω· ἐὰν ἐννοῇ τι, τοῦτο καὶ σήμερον ὑπάρχει· διατί λοιπὸν ἀποκρούεται; Διατί σήμερον ὑπὸ τὰ αὐτὰ αἴτια δὲν εἶναι φόβος ἐπηρεασμοῦ τῆς διοικήσεως καὶ τῆς δικαιοσύνης; Ἀλλὰ, κύριοι, ἐὰν δὲν ἔχωμεν νὰ φοβώμεθα πλέον τὴν βίαν, ἐὰν δὲν ἔχωμεν νὰ φοβώμεθα πλέον τὰς ἐπανειλημμένας διαλύσεις, δὲν πρέπει νὰ φροντίσωμεν ὅπως τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα καὶ τὸ Σύνταγμα καταστῇ πράγματι παρ’ ἡμῖν; καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρός μας καὶ ἄλλοι ἀγορεύσαντες μᾶς εἶπον ὅτι εἰς τὸ προκείμενον νομοσχέδιον πρέπει νὰ προσέξωμεν, διότι πρόκειται περὶ λειτουργίας καὶ ὑπάρξεως τοῦ Συντάγματος. Τοῦτο, κύριοι, εἶναι ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρός μας πρέπει νὰ σκεφθῇ καλῶς, καὶ ἴσως τότε ἀλλάξει ὡς ἄλλοτε γνώμην. Διὰ νὰ σκεφθῶμεν, κύριοι, καὶ κρίνωμεν καθαρῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, πρέπει κατὰ πρῶτον νὰ ἐκδυθῶμεν ἀπὸ παντὸς ἐπαρχιακοῦ συμφέροντος. Ἀνήκω εἰς ἐπαρχίαν, ἡ ὁποία, ὡς ἐκ τῶν παρελθουσῶν περιστάσεων εἰς τὰς ὁποίας εὑρέθη, ἐμόρφωσεν, εἶχε καὶ ἔχει ἑδραίαν κοινὴν γνώμην, καὶ ὄχι μόνον ἀφ’ ὅτου εἰσῆλθον ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, ἀλλὰ καὶ πολὺ πρότερον, ἐμὲ μετὰ τῶν συναδέλφων μου ὑπεστήριξεν ἡ ἐπαρχία ἐκείνη διὰ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας ὑποστηρίζομεν. Δὲν λέγω τοῦτο, διὰ νὰ ἐπαινέσω τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην· αἱ περιστάσεις ἦσαν τοιαῦται. Ἡ ἐπαρχία ἐκείνη ἐπολέμησεν ἐπὶ πολλὰ ἔτη πρὸς ἀπόκτησιν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, κατόπιν δὲ ἐπὶ 15 ἔτη μᾶς ἀπέστειλεν εἰς τὸ κοινοβούλιον, ὅπως τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος ὑποστηρίξωμεν, ἤτοι τὰς ἀρχὰς, αἵτινες ἐπάλαισαν καὶ ὑπερίσχυσαν. Ὑπάρχει λοιπὸν αὐτὴ ἡ κοινὴ γνώμη μορφωμένη εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην· εἰς ἐμὲ δὲ ὅστις ἀνήκω εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην εἶναι ζημία τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, διότι θὰ μοὶ ἀφαιρέσῃ ἕνα ἢ δύω τῶν συναδέλφων. Ἀλλὰ παραβλέπω τὸ ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέρον ἐμὲ, καὶ τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ ἐπιφέρῃ βλάβην, καὶ σκέπτομαι, ἂν εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας ὑπερισχύουν ἰδέαι, ὑπάρχουν ἀρχαί; Οὐχὶ βεβαίως. Δὲν τὸ λέγω τοῦτο διὰ νὰ καταβιβάσω, διότι ἄλλα ὑπῆρξαν τὰ αἴτια καὶ ἡ κατάστασις τῆς ἐπαρχίας μου, ἄλλα δὲ τὰ αἴτια καὶ ἡ κατάστασις εἰς τὰς λοιπὰς ἐπαρχίας. Εἰς αὐτὰς δὲν ἔχουν ἀρχὰς, διότι δὲν εὑρέθη περίπτωσις νὰ ὑπάρχωσι. Ἐσκέφθην, τί θὰ μὲ ὠφελήσῃ, ἐὰν ἐξέλθω Βουλευτὴς μεθ’ ὅλων τῶν συναδέλφων μου, ὅταν δὲν κατορθωθῇ νὰ ὑπάρχωσιν ἀρχαὶ καὶ ἰδέαι καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας; τί θὰ ὠφελήσῃ τοὺς συμπολίτας μου, ἂν ἐπιμένω εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν περὶ μονοψήφου εἶχα, καὶ ἂν τὴν πολεμήσω καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς; Κατ’ οὐδὲν θὰ ὠφεληθῶμεν, ἐὰν καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας δὲν κατορθωθῇ νὰ σχηματισθῇ κοινὴ γνώμη, ὅπως εἰς τὴν ἡμετέραν. Τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ καθιερώσῃ ἀρχάς; Οὐχὶ, κύριοι. Ἂς στρέψωμεν τὸ βλέμμα ὄπισθεν ἡμῶν εἰς τὴν ἱστορίαν. Κατὰ τὴν πρώτην δυναστείαν ἐνοθεύθη τὸ Κοινοβούλιον, ἐν αὐτῷ τῷ Κοινοβουλίῳ. Ὁ μακαρίτης βασιλεὺς Ὄθων εἶχε πολλὰς βεβαίως ἀρετὰς, ἀλλὰ εἶχε τὴν ἔλλειψιν, τὴν ὁποίαν ὅλοι παρετήρησαν, νὰ θέλῃ νὰ νοθεύσῃ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, τὴν Βουλὴν τὴν ἠθέλησε βωβήν. Μετὰ τὴν ἔξωσιν τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ ἡ δοθεῖσα πρώτη ὤθησις· ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς φανερῶς εἶχε κηρύξει τὴν ἀπόφασίν του, καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ τὴν τηρῇ, ὅτι τὴν Βουλὴν τὴν θέλει Βουλήν. Τί μᾶς μένει, κύριοι, τώρα, ὅπως τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα καρποφορήσῃ παρ’ ἡμῖν; Μένει τι ἀκόμη, νὰ λάβωμεν ἰδέας, ἀρχάς. Ἐὰν κατὰ τὴν προηγουμένην συνταγματικήν μας περίοδον, κύριοι, ἐνοθεύθη ἡ Βουλὴ ἐν τῇ Βουλῇ, ἂς εἴμεθα, κύριοι, εἰλικρινεῖς, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐκφρασθῶ μὲ ὅλην τὴν ἐλευθερίαν, κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην περίοδον τῆς συνταγματικῆς ζωῆς μας διεφθάρη ἡ καθολικὴ ψηφοφορία. Ἡ ἰδέα τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, γινώσκετε, κύριοι, ὅτι ἔχει πολλοὺς τοὺς ὑποστηρίζοντας αὐτὴν, καὶ πολλοὺς τοὺς ἐναντίους. Εἰς κανὲν μέρος τοῦ κόσμου ὁ τρόπος οὗτος τῆς ψηφοφορίας δὲν ἐφηρμόσθη, καὶ δὲν ἐφαρμόζεται εἰς τόσην ἔκτασιν ὅπως εἰς ἡμᾶς. Καὶ αὐτοὶ οἱ πλέον ἔνθερμοι ὑποστηρικταὶ τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας ὁμολογοῦσιν, ὅτι, ἂν αὕτη διαφθαρῇ, εἶναι τὸ μέγιστον τῶν κακῶν. Σᾶς εἶπεν αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ποίαν ἐντύπωσιν ἔπρεπε νὰ κάμωσιν ἐξ ἀνάγκης ἐνώπιον τοῦ λαοῦ οἱ παρουσιαζόμενοι ἐν συνδυασμῷ, ἐνῷ φρονοῦσι τὰ ἀντίθετα μεταξύ των, ὄχι μόνον εἰς τὴν πολιτείαν, ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἰδιαίτερον βίον των, καὶ οἱ παρουσιαζόμενοι ἡνωμένοι λέγουσι, ψηφίσατέ μας, διὰ νὰ γείνωμεν Βουλευταί. Ποῖος ὁ τρόπος διὰ νὰ θεραπεύσωμεν τὴν διαφθαρεῖσαν ἐκ τούτων καθολικὴν ψηφοφορίαν; Διότι ἄνευ τούτου μὴ ἐλπίσωμεν, ὅτι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα θὰ ῥιζοβολήσῃ ἐν ἡμῖν. Νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ αὐτὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὴν διαφθοράν; Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρός μας, ὅτι αἱ ἰδέαι πηγάζουσιν ἐκ τῶν ἐκλογέων, καὶ ἐκεῖθεν εἰσέρχονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Δὲν πιστεύω νὰ ἦναι αὕτη ἡ ἀληθὴς ἱστορία τῆς παρὰ ταῖς ὁμάσιν ἐνσαρκώσεως τῶν ἰδεῶν. Ναὶ μὲν αἱ ὁμάδες ἐπαναστατοῦσιν ἕνεκα ἑνὸς ἢ ἄλλου κινήτρου· ναὶ μὲν μετὰ τὰς ἐπαναστάσεις ἐξέρχονται ἰδέαι ἐνσαρκούμεναι εἰς ὅλην τὴν κοινωνίαν, ἀλλ’ αὐταὶ αἱ ἰδέαι δὲν εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ὑπηγόρευσαν τὰς μεταβολάς. Ἂς ἐξετάσωμεν τὴν ἱστορίαν τῶν ἐπαναστάσεων τῆς Ἀγγλίας ἢ τῆς Γαλλίας, καὶ θὰ ἴδωμεν, ὅτι αἱ ἰδέαι, αἱ ὁποῖαι ἐνεσαρκώθησαν εἰς τὰς κοινωνίας ἐκείνας μετὰ τὰς ἐπαναστάσεις, ἔλαβον τὴν μορφήν των ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ἐκεῖθεν ἐξῆλθον, καὶ ἡ κοινωνία τὰς παρέλαβε καὶ ταῖς ἔδωκε σάρκα. Ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν νὰ κάμνωμεν τὰς ἐκλογὰς, καθὼς τώρα τὰς κάμνομεν, μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς παρούσης καὶ τῶν μελλουσῶν, ὁποίαν θέλετε νὰ ἐμπνεύσῃ ἀρχὴν ἢ ἰδέαν εἰς τοὺς ὑπ’ αὐτῆς ψηφιζομένους ἡ διαφθαρεῖσα καθολικὴ ψηφοφορία, ὁποίαν οἱ ὑπ’ αὐτῆς ἐκλεγόμενοι ὡς Κυβερνητικοὶ ὑποψήφιοι ν’ ἀναπτύξωσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ; καὶ ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει ἄλλος τρόπος νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὰς ἐκλογὰς, θὰ φροντίσωμεν νὰ τιθέμεθα ὑποψήφιοι τῆς Κυβερνήσεως ἢ τοὐλάχιστον ὑπ’ αὐτῆς ὑποστηριζόμενοι. Ἤδη τὸ ὡμολόγησαν οἱ πρὸ ἐμοῦ καταβάντες τοῦ βήματος· ἀπελευθερώσατε λοιπὸν τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, ἰδοὺ τὸ μέγα ζήτημα. Ὅσον καὶ ἂν διεφθάρη ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, μεταξὺ 10 χιλ. π. χ. ἐκλογέων, οἱ ὁποῖοι σήμερον πνίγονται ἐντὸς τῶν συνδυασμῶν, δὲν εἰμπορεῖτε νὰ ἀρνηθῆτε, ὅτι εἰμποροῦν νὰ εὑρεθοῦν 1000 ἢ 2000, οἱ ὁποῖοι εἰμποροῦν νὰ μείνουν ἐλεύθεροι μὲ τὴν ψῆφον εἰς τὰς χεῖρας, καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ κυττάζουν παρὰ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ὁ νοῦς των καὶ ἡ πεποίθησίς των τοὺς λέγει, ὅτι πρέπει νὰ ψηφίσωσι, καὶ ὁ ὁποῖος νὰ ἔλθῃ ἴσως καὶ χωρὶς διόλου νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφόν των. Εἶναι καλὸν, ἀξιότιμε κύριε Πρόεδρε, νὰ ἔρχωμαι διὰ τοῦ νῦν συστήματος ἐγὼ μὲ τέσσαρας, νὰ ἔρχησθε καὶ σεῖς μετὰ δύο ἢ τριῶν, ἀλλ’ ἂν τὸ σύστημα τοῦτο καρφώνῃ τὰς ἄλλας ἐπαρχίας, καὶ δὲν δύναται ἡ ψῆφος ἡ καθολικὴ ν’ ἀπαλλαχθῇ ἀπὸ τὰ δεσμὰ, εἰς τὰ ὁποῖα εὑρίσκεται τόρα ὅπως ἐκλέξῃ τὸν ἱκανώτερον, ἂς ἀφήσωμεν αὐτὴν τὴν τύχην, τὴν ὁποίαν μᾶς ἐχάρισαν αἱ περιστάσεις, καὶ ἂς ἔλθωμεν, ἔστω καὶ μόνοι, καθότι, ἂν ὑπάρχῃ ἱκανὸς Σωτηρόπουλος ἐν Τριφυλίᾳ, εἰμπορεῖ νὰ ἦναι καὶ ἄλλος Σωτηρόπουλος ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις, καὶ τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ ἐπιθυμῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ τοὺς ἔχῃ πλησίον ἢ ἀντικρύ του, καὶ τοὺς ὁποίους μὲ τὸ ὑπάρχον σύστημα δὲν θὰ τοὺς ἔχῃ ποτέ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε, παραδέχομαι τὸ νομοσχέδιον, ἀλλὰ τὸ παραδέχομαι μὲ τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν· ὁλονὲν συζητοῦμεν τὴν ἀρχὴν, δὲν συζητοῦμεν πῶς θὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ μία ψῆφος, καὶ ἂν μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ ἐκφράσω τὴν ἰδιαιτέραν μου ἰδέαν ἐπὶ τοῦ τί εἶναι συμφωνότερον μὲ τὰς ἰδέας τῆς ἐπιστήμης, ἀφοῦ πρόκειται νὰ δώσωμεν εἰς τὸν ἐκλογέα μίαν ψῆφον, τὸ νὰ τὸν περιορίσωμεν ἐντὸς τῆς περιφερείας τῆς ἐπαρχίας, ἢ νὰ τὸν ἐπεκτείνωμεν εἰς τὸν νομὸν; Λέγω, ὅτι τὸ δεύτερον, τουτέστιν ὁ νομὸς, παρουσιάζει περισσοτέραν ἀντίφασιν κατὰ τῆς θεωρίας, καθότι ἐὰν οἱ Βουλευταὶ δὲν ἦναι ἄλλο παρὰ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, ἂν ἑπομένως ὡς ἐκ τούτου ἕκαστος ἐκλογεὺς ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ψηφοφορῇ δι’ 190 Βουλευτὰς, καὶ ἂν τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ ὡς ἐκ τούτου ἔρχονται ἐκλογικαὶ περιφέρειαι, ἐν δὲ τῇ ἐκλογικῇ περιφερείᾳ ἀντίφασις ὑπάρχει πρὸς τὴν θεωρίαν, ἐνῷ ἔχει δικαίωμα νὰ ψηφίσῃ ἐν αὐτῇ 5 ἢ 6, νὰ τὸν περιορίσωμεν νὰ ψηφίζῃ ἕνα μόνον, δὲν εἶναι ἀντίφασις μεγαλειτέρα, ἐὰν τὸν θέσωμεν οὐχὶ εἰς ἐπαρχίαν, ἀλλ’ εἰς νομὸν, καὶ τοῦ εἴπομεν, ἀντὶ νὰ ψηφίσῃς 15, πρέπει νὰ ψηφίσῃς ἕνα; Διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἑνιαίας ψήφου θὰ ἔλθουν ἄνθρωποι, καθὼς ὁ ἴδιος Πρωθυπουργὸς τοὺς ὠνόμασεν, ἀνωτέρας περιωπῆς.

§65ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι μὲ τὴν ἐπαρχιακὴν περιφέρειαν.

§66ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω πῶς τὸ αὐτὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἰς μίαν περιφέρειαν θὰ ἔχῃ αὐτὰ τ’ ἀποτελέσματα, πῶς εἰς μίαν μικροτέραν δὲν θὰ τὰ ἔχῃ, ἔστω καὶ ὅτι θὰ τὰ ἔχῃ μικρότερα. Ἐλευθερώσατε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς ἀπὸ τὸ Mandat impératif, τὸ ὁποῖον λαμβάνει ἐν τῇ ὑπουργικῇ ὑποψηφιότητι, τὸ ὁποῖον εἶναι χειρότερον τῆς ἐποχῆς τοῦ Mirabeau, ὅστις ἔλεγε πρὸς τοὺς φέροντας αὐτὸ «φύγετε ἀπ’ ἐδὼ καὶ ἀφήσατε τὰ τετράδια σας, τὴν αὐτὴν θὰ προσφέρωσιν ὑπηρεσίαν.» Τὸ mandat impératif, καθὼς ἐννοεῖται ἡ ὑποχρέωσις τοῦ Βουλευτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι τοιοῦτον, ὥστε ὑποχρεόνει καὶ τὰ βήματα, τὰ ὁποῖα γίνονται, ἐὰν ἦναι σύμφωνα μὲ τὴν ἰδέαν, ὡς τὴν ἐννοοῦσι, τῆς τιμῆς, ἡ ὁποία εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἐμποδίζει καὶ εἰς ἐμὲ (διὰ νὰ ὁμιλήσω δι’ ἐμὲ) νὰ ὑπάγω τώρα εἰς τὸν οἶκον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ προσφέρω τὰ σεβάσματά μου εἰς τὴν κυρίαν, διότι, ἐὰν μὲ ἰδῇ τις ἀναβαίνοντα τὴν κλίμακα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θὰ εἴπῃ, τί τρέχει; Καὶ ἂν ἤμην ὑπουργικὸς καὶ ἐπήγαινα εἰς τὸν οἶκον τοῦ κ. Ζαΐμη, τὰ αὐτὰ θὰ ἐλέγετε. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ νῦν θέσις μας, κύριοι, πολὺ δὲ χειρότερον, ὅταν ἡμεῖς νομίζωμεν, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν ὀφείλομεν τὴν ἐπιτυχίαν μας ὡς Βουλευταί. Θὰ ἔλθῃ διὰ τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος, ἐὰν οἱαδήποτε Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ ὑποστηρίξῃ τοὺς ὑποψηφίους της, θὰ ἔλθῃ βεβαίως μεγάλη πλειονοψηφία, ἀλλὰ πλειονοψηφία, τῆς ὁποίας καὶ ἄλλοτε ἐφάνη ποία εἶναι ἡ δύναμις. Ὁ κόσμος (καὶ τὸ ὡμολόγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸ ὀλίγου) ἤρχισε νὰ καταβιβάζῃ εἰς τὸν νοῦν του τὴν ὑπόληψιν τῆς Βουλῆς. Ἐν τῷ μέσῳ τῆς γενικῆς νάρκης δύο ἐνεργείας βλέπετε· ἡ μία χαίρεται διὰ τὰ γενόμενα, διότι ἐπῆλθεν ἡ στιγμὴ διὰ νὰ προβῇ περαιτέρω, καὶ λέγει· ἰδοὺ ἡ Βουλὴ πταίει, παρεμποδίζουσα τὴν ἐθνικὴν πρόοδον. Ἄλλη ἐνέργεια πλέον ζωηρὰ ἀπ’ αὐτὴν ἀπαντᾷ, ναὶ συμφωνῶ ὅτι ἡ Βουλὴ πταίει, ἀλλὰ πταίεις καὶ σύ. Ὅταν αἱ δύο αὗται ἄκραι ἐνέργειαι εἰς οἱανδήποτε ἐπικράτειαν παρουσιασθοῦν, ἡ ἱστορία, κύριοι, σᾶς δεικνύει, ὅτι ἡ ἐνέργεια τῶν μέσων, τῶν συντηρητικῶν, δὲν συντείνει εἰς ἄλλο παρὰ νὰ ἐπισχύνῃ τὸν θρίαμβον τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης τῶν ἄκρων. Ἀκριβῶς εἰς τὴν περίστασιν ταύτην εὑρισκόμεθα, καὶ τὸ διορατικὸν βλέμμα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν τὸν ἀπατᾷ εἰς τοῦτο. Ἂς προλάβωμεν, ἂς ἀνυψώσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν τὴν θέσιν τῆς Βουλῆς, ἂς δώσωμεν καὶ εἰς αὐτὰς τὰς πλέον ἐξημμένας ἰδέας τὸ μέσον, ὅπως ἐδῶ ἔλθωσιν, ἵνα τὰς παρεμποδίσωμεν ἀπὸ ἄλλας ἐνεργείας. Ἔστω, κύριε Πρόεδρε τῆς Βουλῆς, ὅτι θὰ ἴδῃς ἐδῶ μέσα καὶ οὓς δὲν ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλ’ ἂς ἔλθουν ἐδῶ ὅλοι νὰ συζητήσωμεν, ἵνα δικάσῃ ἡ κοινὴ γνώμη, καὶ τότε μόνον θὰ λάβωμεν κόμματα ἀρχῶν. Ἂν δέ ποτε, κ. Πρόεδρε, φθάσῃ ἡ στιγμὴ ἐκείνη, τοῦ νὰ φανερωθοῦν εἰς μίαν κάλπην ἓξ ἢ ἑπτὰ χιλιάδες μεταξὺ 10,000 ψηφοφόρων, καὶ εἰς τὰς ἄλλας κάλπας νὰ εὑρεθοῦν κατατετμημέναι 100, 200, 300 ψῆφοι, τότε σᾶς λέγω, ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, διότι τότε εἶναι ἡ ἀπόδειξις, ὅτι ἐσχηματίσθη κοινὴ γνώμη, καὶ τότε εἶναι περίστασις ν’ ἀπαλλάξητε τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν ἀπὸ τὸν περιορισμόν, εἰς τὸν ὁποῖον διὰ τοῦ μονοψήφου θὰ τεθῇ, τότε σᾶς λέγω ἡ καθολικὴ ψηφοφορία θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν τροχιάν της καὶ θὰ φανῶσιν αἱ εὐάρεστοι αὐτῆς συνέπειαι· ἄλλως μὲ τὸ σημερινὸν τῆς διαφθορᾶς σύστημα μὴ περιμένετε νὰ ῥιζοβολήσῃ εἰς τὸν τόπον ποτὲ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα.

§67ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε.

§68ΕΤΕΡΟΙ. (δεξιόθεν). Ἀπόψε θὰ τελειώσωμεν (θόρυβος).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως.»

§70ΤΙΝΕΣ. Αὔριον· ἐκουράσθημεν.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βαλσαμάκης εἶναι ἐγγεγραμμένος (θόρυβος).

§72ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἡ ὄψις τῆς Βουλῆς, κύριοι, δὲν μὲ ἐνθαῤῥύνει......

§73Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν ζητεῖ κανεὶς νὰ παρεμβάλῃ προσκόμματα· ἀλλὰ τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαῖον.

§74ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Δύω χρόνια συζητεῖται.

§75Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐννοῶ, κύριοι, ὅτι δὲν τὸ θεωρεῖτε σπουδαῖον. Λοιπὸν παρακαλῶ τὴν πλειονοψηφίαν καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἦναι βεβαία, ὅτι εἰς τὴν ἐπανάληψιν τοῦ λόγου, τὸν ὁποῖον θὰ κάμω, δὲν θὰ κρατήσω πολὺ τὴν Βουλήν. Θ’ ἀπαντήσω μόνον εἰς ὀλίγα τινά, ἐπὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν (θόρυβος).

§77ΖΑΪΜΗΣ. Ὑπάρχει ὥρα τεταγμένη εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς ὥστε ἡμεῖς εἴμεθα ἐλεύθεροι ν’ ἀπέλθωμεν. Ἡ πλειονοψηφία δὲν εἰπορεῖ νὰ πιέζῃ τὴν μειονοψηφίαν· ἔχομεν ὥραν τεταγμένην. Εἶναι ἤδη 7.

§78ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Διὰ τῆς βίας θέλετε νὰ πιέσητε νὰ ὁμιλήσῃ......

§79ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δὲν μὲ ἐνθαῤῥύνει ἡ ὄψις τῆς Βουλῆς νὰ παρατείνω τὸν λόγον...... (θόρυβος).

§80ΔΟΥΜΑΣ. Δὲν εἶναι ἀπαρτία, κ. Πρόεδρε. (Ἐπὶ τῇ ἐνστάσει ταύτῃ ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος· εὑρίσκονται δὲ παρόντες Βουλευταὶ 87.)

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 7 μ. μ.