1877.12.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

Τῆς 19 Δεκεμβρίου 1877.

(Δευτέρα)

Ὥρα 2½ μ. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολλαὶ ἀναφοραὶ διαφόρων πολιτῶν ὑπάρχουσι κατατεθειμέναι εἰς τὸ γραφεῖον πλέον τῶν 10.

§2ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ν’ ἀναγνωσθῶσι νὰ ἴδωμεν ἀπὸ ποίους εἶναι.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§4ΣΕΡΒΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ μὲ πληροφορήσῃ τὴν αἰτίαν διὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐξετελέσθη ὁ νόμος ὁ προσφάτως ψηφισθεὶς περὶ ἀποδόσεως εἰς τὴν Λευκάδα τοῦ ἀναγκαίου ἅλατος διὰ τὴν κατανάλωσιν, τὸ ὁποῖον εἶναι ὡρισμένον εἰς ἓν ποσόν· ἕνεκα τούτου ἀναγκάζονται οἱ πολῖται νὰ συνεισφέρωσι διπλάσιον φόρον ἀπὸ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος εἶναι κανονισμένος· καὶ ἂν μὲν τὸ ἄδικον προῆλθεν ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, παρακαλῶ νὰ ἐπιφέρῃ ἀμέσως τὴν θεραπείαν· ἂν δὲ προῆλθεν ἐξ ἄλλης τινὸς ἀρχῆς, παρακαλῶ νὰ κατασταλῇ ἡ κατάχρησις αὕτη καὶ νὰ ἐπενεχθῇ ἡ δέουσα θεραπεία· ὁπωσδήποτε θεωρῶ ὡς ἀναγκαῖον μέτρον νὰ προσκληθῶσιν οἱ Δήμαρχοι καὶ ὑποχρεωθῶσι νὰ λάβωσι τὸ ἅλας αὐτὸ καὶ τὸ πληρώνωσιν εἰς τὴν τιμὴν τὴν ὁποίαν ὁ νόμος προνοεῖ.

§5ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ νόμος περὶ τῶν ἁλάτων Λευκάδος, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσατε κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ἐξετελέσθη μεθ’ ὅλης τῆς ἀκριβείας καὶ σπουδῆς· ἐξεδόθη Β. Διάταγμα περὶ τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἐκανόνισεν ὅλας τὰς λεπτομερείας· γίνεται δὲ παρὰ τοῦ Δημοσίου ἤδη ἀπὸ τὸν καιρὸν, ὅπου ὁ νόμος ἐδημοσιεύθη, ἡ διαχείρισις τῶν ἁλάτων τῆς Λευκάδος, καὶ ἐπωλήθη ποσὸν μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου 600,000 ὀκάδας ἅλατος. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν μὴ παραχώρησιν εἰς τοὺς κατοίκους τῆς νήσου τῶν ἁλάτων τῶν ὁποίων ἡ κατανάλωσις χρησιμεύει εἰς τὸν τόπον, παρατηρῶ τὰ ἑξῆς· ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἡ διαχειριστικὴ ἐπιτροπὴ τῶν ἁλάτων τῆς Λευκάδος μετὰ δυσαρεσκείας ἤκουσεν ὅτι εἰσήχθη νόμος εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τοῦ ὁποίου εἰσήγετο εἰς τὸ μονοπώλιον τοῦ ἅλατος καὶ τὸ ἅλας τῆς Λευκάδος, καὶ διὰ τοῦτο ἀπέστειλεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀναφορὰς καὶ τηλεγραφήματα καὶ ἔλεγεν ὅτι αὐτὸ εἶναι φοβερὰ ἀδικία. Ἐνθυμεῖσθε ὡσαύτως, ὅτι πρὸς αὐτὰ ἡ Βουλὴ δὲν ἔδωκε τὴν παραμικρὰν ἀκρόασιν καὶ μάλιστα τὰ ἐθεώρησε οὐχὶ καταλλήλως ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης πεμπόμενα εἰς τὴν Βουλήν. Ἀφοῦ διετάχθη ἡ παράδοσις τῶν ἁλικῶν Λευκάδος εἰς τὸ Δημόσιον, καὶ ἀπεστάλη ἐκεῖ εἷς οἰκονομικὸς ἐπιθεωρητὴς, ὁ Ῥαζικότσικας, καὶ ὁ παρὰ τῷ ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν ὀρυκτολόγος διὰ νὰ παρασταθῶσιν εἰς τὴν παράδοσιν καὶ παραλάβουν τὰ ἅλατα, προσεκλήθη συγχρόνως καὶ ἡ διαχειριστικὴ ἐπιτροπὴ νὰ παρευρεθῇ· ἀλλ’ αὕτη δὲν ἠθέλησε νὰ παρευρεθῇ· ἐπέτρεψα τότε, δυνάμει τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον μοὶ ἐχορηγήσατε πέρυσι περὶ πειθαρχικῆς ἐξουσίας, ἐπέτρεψα εἰς τὸν οἰκονομικὸν ἐπιθεωρητὴν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς αὐτοὺς πειθαρχικὴν ποινὴν καὶ τοὺς ἐπέβαλεν πρόστιμον ἑκάστῳ 50 δραχ. ἀλλὰ φαίνεται, ὅτι οἱ λόγοι ἦσαν πολὺ ὑπέρτεροι τοῦ προστίμου, ὥστε καὶ μετὰ τὴν πληρωμὴν αὐτοῦ δὲν προσῆλθον. Προσεκλήθη τότε εἷς δικαστής, ὁ Ἔπαρχος, καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι ποῖοι ἄλλοι καὶ ἐγένετο ἡ παράδοσις· ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ἀποσταλεῖσα προσεκάλεσε τὴν διαχειριστικὴν νὰ παραλάβῃ ἅλατα διὰ τὴν κατανάλωσιν τοῦ τόπου πληρωνομένης ἑκάστης ὀκᾶς πρὸς λεπτὰ 5 ὅπως ὁ νόμος ἐκεῖνος διαλαμβάνει, καὶ ἡ διαχειριστικὴ ἐπιτροπὴ δὲν ἠθέλησε νὰ παραλάβῃ, ἀλλὰ μάλιστα καὶ διέδωκεν, ὅπως μοὶ ἔγραψαν αἱ ἀρχαί, ὅτι ἡ αἰτία διὰ τὴν ὁποίαν ὁ τόπος δὲν ἔχει ἅλας, ὅπως τὸ ἐλάμβανεν ἄλλοτε εὐθηνὸν πρὸς 5 λεπτὰ, εἶναι ἡ Κυβέρνησις· ἀλλ’ ὁ λαὸς δὲν τὰ ἤκουσεν αὐτά. Ἀφοῦ ἐπί τινα χρόνον ἐπερίμενα καὶ εἶδα ὅτι ὁ τόπος πιθανὸν νὰ ἔχῃ ἀνάγκην ἁλάτων, διέταξα ὅπως ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ διανεμηθῇ τὸ ἅλας τὸ ὁποῖον ὁ νόμος ἀπεφάσισε, διανεμηθῇ εἰς τοὺς Δήμους καὶ προσκληθῶσιν οἱ Δήμαρχοι εἰς τοῦτο. Ἀλλὰ παρατηρῶ ὅτι ὅλα αὐτὰ εἶναι τυπικά, διότι κατ’ οὐσίαν ὁ βουλόμενος νὰ λάβῃ ἅλας δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀνάγκην οὔτε ἀπὸ τὴν διαχειριστικὴν ἐπιτροπὴν οὔτε ἀπὸ τοὺς Δημάρχους, ἀλλὰ δύναται προσερχόμενος νὰ λαμβάνῃ μὲ τὸ ἥμισυ τῆς τιμῆς ἀπὸ ὅ,τι τὸ λαμβάνει τὸ ἄλλον Κράτος.

§6ΣΕΡΒΟΣ. Μετὰ τὴν δήλωσιν αὐτὴν τοῦ ὑπουργοῦ περιττὸς πᾶς λόγος· θέλει νὰ εἰπῇ ὅτι θὰ λάβῃ ἐκτέλεσιν πλέον ὁ νόμος.

§7ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριοι, ἡ μαστίζουσα σήμερον τὴν ἀγορὰν καὶ τὸ ἐμπόριον κρίσις, ἡ προερχομένη ἐκ τῆς ἐλλείψεως τοῦ μεταλλικοῦ, μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν ὅπως ἐρωτήσω τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἂν ἔλαβε μέτρα καὶ ὁποῖα μέτρα πρὸς ἀποσόβησιν τοῦ κινδύνου τοῦ ἐπαπειλοῦντος τὴν βιομηχανίαν καὶ τὸ ἐμπόριον· ἐκτὸς τούτου ἐρωτῶ τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἂν ἐφρόντισε κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης καὶ ἡτοίμασε τὸ νομοσχέδιον ἢ εὗρε τὰ μέσα, δι’ ὧν νὰ ἐκλείψῃ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία. Ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν θέλω κατόπιν λάβει τὸν λόγον.

§8ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (ὑπουργ. τῶν Οἰκονομικῶν). Παρατηρῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα, ὅτι εἶναι ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ὅπως ἀντιπαραταχθῶμεν ἐναντίον τῆς ἐλλείψεως τοῦ νομίσματος. Ἀφοῦ καθιερώσαμεν τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον νομοθετικῶς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἐνθυμεῖται, ὅτι συντελεστικὸν ἐθεωρήθη νὰ ἐπιβληθῇ πρῶτον φόρος ἐπὶ τῶν ἐξαγομένων ἀργυρῶν νομισμάτων, καὶ φόρος σπουδαῖος· δεύτερον, ὅτι τὰ μικρότερα ἀργυρᾶ κέρματα ὑπερετιμήθησαν, διότι τὰ 20 λεπτὰ ἐτιμήθησαν εἰς 25 λεπτά. Αὐτὰ εἶναι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τότε ἡ ἐκτελεστικὴ καὶ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀπὸ κοινοῦ σκεφθεῖσαι ἐθεώρησαν, ὅτι ἦσαν κατάλληλα· μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς δὲν μοὶ ἐγένετο τὸ παραμικρὸν παράπονον καὶ παραμικρὰ ἀνακοίνωσις μήτε ἀπὸ τὰ ἐπιμελητήρια, μήτε ἀπὸ τοὺς ἐμπορικοὺς συλλόγους, οὔτε ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν, οὔτε ἀπὸ δημάρχους ἢ πολίτας, ἢ ἀπὸ Τραπέζας καὶ ἄλλους ἐμπορευομένους, ὅτι τῳόντι ἐγεννήθη τοιαύτη στενοχωρία ἐν τῇ ἀγορᾷ, ὥστε ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ λάβῃ μέτρα· ἀλλ’ οὐχ ἧττον δὲν δύναμαι ν’ ἀρνηθῶ, ὅτι καθὰ μανθάνω καὶ εἶμαι βέβαιος στενοχωρία ὑπάρχει. Πολὺ καλὰ ἐσκέφθη ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, ὅτι τὸ δραστηριότερον μέσον διὰ νὰ ἀρθῇ αὐτὴ ἡ δυσχέρεια εἶναι ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· ἔσφαλεν ὅμως νομίζω ὡς πρὸς τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἐπρότεινε τοῦ νὰ γείνῃ διὰ τοῦτο νομοσχέδιον, διότι μόνον διὰ νομοσχεδίων δὲν αἴρονται αἱ ἀναγκαστικαί κυκλοφορίαι. Ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία τότε μόνον ἐπιβάλλεται, ὅταν ἀναπόδραστοι αἰτίαι καὶ ἀναπόφευκτοι λόγοι τὴν ὑπαγορεύουν· ἂν λοιπὸν αὐταὶ αἱ ἀναπόφευκτοι καὶ ἀναπόδραστοι αἰτίαι δὲν ἐκλείψουν, βεβαίως ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δὲν εἰμπορεῖ διὰ νομοσχεδίων νὰ κατορθωθῇ. Θὰ εἴμεθα πολὺ εὐτυχεῖς ἂν τῳόντι ἠδυνάμεθα δι’ ἑνὸς ψηφίσματος νὰ τὴν καταργήσωμεν, καὶ αὐτὸ τὸ ψήφισμα θὰ ἦτον σύντομον, δὲν θὰ περιεῖχε τίποτε ἄλλο εἰμὴ μόνον τὴν ἀρχὴν τῆς καταργήσεως, διότι ἡ ἐπιστήμη δὲν προσφέρει οὐδὲν μέσον πρὸς τοῦτο. Ἐπειδὴ ὅμως, ὡς σᾶς εἶπον πρίν, ἡ Κυβέρνησις γινώσκει, ὅτι ὑπάρχει στενοχωρία, διὰ τοῦτο ἐσκέφθη περί τινων μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐνόμισεν ὅτι εἶναι πρόσφορα, καὶ εὑρίσκεται εἰς τὴν τακτοποίησιν αὐτῶν· ἐλπίζω ἐντὸς ὀλίγου θὰ κατορθώσωμεν νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον νὰ συντελέσῃ πολὺ εἰς τὴν θεραπείαν τοῦ πράγματος. Ἂν δὲ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς γινώσκει μέσα ἱκανὰ ὅπως θεραπεύσωσι μίαν ὁμολογουμένην ἀνάγκην, ἡ Κυβέρνησις θέλει εἶσθαι πολὺ εὐγνώμων ἂν τὰ διδαχθῇ παρ’ αὐτοῦ.

§9ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ τοῦ λίαν σπουδαίου προετιθέμην νὰ κάμω λόγον μὲν ἐκτενῆ κατὰ τὸν προϋπολογισμόν, ὅταν ἤθελον ἀναλύσει τὰς γενομένας ζημίας καὶ τὰς γενησομένας καὶ τὴν καταστροφήν, ἥτις θέλει σχεδὸν ἀνατρέψει τὴν ἐμπορικὴν κοινωνίαν. Ἐζήτησα σήμερον ἐξηγήσεις τινάς· τοῦτο τὸ ἔπραξα ἴσως ἐπηρεασθεὶς ἀπὸ τὴν ἀνάγκην, ὁ ὁποία μαστίζει τὴν κοινωνίαν τὴν ἐμπορικήν, καὶ ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας, αἵτινες σπουδαῖον λόγον πρὸ ἡμερῶν ποιοῦνται περὶ τοῦ καταστρεπτικοῦ τούτου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τοῦ χαρτονομίσματος μέτρου· ὁ κ. ὑπουργός, δεινὸς περὶ τὸ λέγειν, ἠθέλησε κάπως σκώπτων με νὰ μοῦ παρατηρήσῃ ὅτι δι’ ἁπλῶν νομοθετημάτων δὲν αἴρονται τοιαῦται δυσκολίαι· τοῦτο καὶ εἰς τὸν πλέον ἄμοιρον τῆς οἰκονομολογικῆς ἐπιστήμης εἶναι γνωστὸν, ὥστε ἦτο περιττὸν νὰ μοῦ τὸ ὑπομνήσῃ· ἀλλὰ δὲν ἐνόησεν ἢ δὲν ἠθέλησε νὰ ἐννοήσῃ ὅτι ἐγὼ ἐπερωτήσας αὐτὸν καὶ προβαλὼν τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης ἠννόουν, ὅτι ἡ κοινωνία καὶ ἐγὼ ἐπεριμέναμεν παρ’ αὐτοῦ νὰ μὴ λάβῃ παρὰ προσωρινῶς τὸ μέτρον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ νὰ ἔχῃ ἕτοιμον ἄλλο μέτρον διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἀρθῇ τὸ τοιοῦτον διὰ τὴν κοινωνίαν καὶ τὸν συνεταιρισμὸν τραῦμα. Ὅπως γνωρίζετε, κύριοι, τὰ ἔθνη εἰς λίαν μόνον ἐκτάκτους περιστάσεις, καὶ πάντοτε πρὸς βάρος των λαμβάνουσι τὰ ἔκτακτα αὐτὰ μέτρα· μόνον αἱ Κυβερνήσεις ἐκεῖναι ἢ τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπώλεσαν ἐντελῶς τὴν πίστιν των, ἐκεῖνα μόνον καταφεύγουν εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν.

§10ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ τοιαῦτα εἶναι ἡ Γαλλία, ἡ Αὐστρία, ἡ Ῥωσσία ἡ Ἀμερική.

§11ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἰς τὴν Ἀμερικὴν ἔχουν ἕτοιμον τὸν χρυσὸν ὅπως ἀντικαταστήσουν τὸ χαρτί. Ἂν ᾖναι πρᾶξις, κύριοι, διὰ τὴν ὁποίαν σήμερον ἡ ἱστορία μετὰ σεβασμοῦ ἀναφέρει τὴν ὑπατείαν τοῦ Ναπολέοντος, εἶναι διότι ἡ μόνη πρᾶξις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν, ἅμα κατέλυσε τὸ καθαρτήριον ἐκεῖνο, ἦτον νὰ ἐξαφανίσῃ τὸ χαρτὶ διὰ τῆς μοναστηριακῆς περιουσίας· δύνασθε καὶ σεῖς νὰ μεταχειρισθῆτε τὸ μέτρον ἐκεῖνο, ὄχι ὅμως νὰ ἔχητε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Πολλὰ καὶ διάφορα εἶναι τὰ μέσα, κρίνω δὲ περιττὸν νὰ καταδείξω ταῦτα πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, διότι τότε ἔπρεπε νὰ κληθῶ ἐγὼ νὰ ἐξεύρω τὸ μέσον. Τὸν ἐξέλεξε τὸ ἔθνος καὶ ἡ Βουλὴ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον. Ἐγὼ ἀληθῶς ὀφείλω νὰ τοῦ ὑποδείξω τὸ κακὸν, αὐτὸς δὲ ὡς ὁ κατάλληλος ἰατρὸς νὰ τὸ θεραπεύσῃ. Ταῦτα, κύριοι, ἐπὶ τοῦ παρόντος· ἐπιφυλάσσομαι δὲ ἐν ἐκτάσει ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου νὰ ὁμιλήσω κατὰ τὸν προϋπολογισμόν.

§12Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ἐνθυμεῖσθε ὅτι εἶχον ἀναφέρει εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι καταχρήσεις τινὲς ἐγένοντο εἰς τὴν τακτοποίησιν τῶν ἐγγράφων τῆς ἰθαγενείας ἐν Κωνσταντινουπόλει· ἐπειδὴ φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει ποτὲ νὰ γίνεται κατάχρησις τῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ πολιτικὸν ἀξίωμα, διότι ἡ ἀλήθεια πρέπει νὰ λέγηται εἰς τὴν Βουλὴν πάντοτε καθαρὰ, διὰ τοῦτο ἀφοῦ ἐζήτησα ἀκριβεῖς περὶ ὅλων αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ἀφοῦ ἔλαβον ὅσας ἠδυνάμην πληροφορίας, ἔλαβον ἀκόμη ἐπιστολὰς ἀπὸ τοὺς ὑπαλλήλους ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἀπέβλεπεν ἡ ἐνέργεια καὶ δὲν διστάζω νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι αἱ πληροφορίαι μου δὲν ἦσαν ἀληθεῖς· πρὸς ἱκανοποίησιν λοιπὸν τῶν ἐντίμων ἐκείνων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι βεβαίως ἠδικήθησαν, νομίζω καθῆκόν μου νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος αἰτιάσεως κατὰ τῶν ἀξιοτίμων ἐκείνων ἀνδρῶν.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως εἶναι ἡ τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ γυμνασίου Αἰγίου Ψηφίζεται ἡ ἀρχή. Ψηφίζεται τὸ σύνολον.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις περὶ κυρώσεως τῆς προξενικῆς συμβάσεως μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Γαλλίας. Ψηφίζεται ἡ ἀρχή. Ψηφίζεται τὸ σύνολον.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῶν φόρων. Ψηφίζεται ἡ ἀρχή. Ψηφίζεται τὸ σύνολον.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ· ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς ὑπάρχει ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς τῶν στρατιωτικῶν.

§17ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἂν ἦναι δυνατὸν, ἐπειδὴ μόλις διενεμήθη ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς, νομίζω ὅτι εἶναι καλὸν ν’ ἀναβληθῇ ἡ τρίτη συζήτησις· ἀφοῦ ἐσπευσμένως ἐγένοντο αἱ δύω πρῶται συζητήσεις, ἂς ἀναβληθῇ ἐπί τινας ἡμέρας ἢ τοὐλάχιστον μέχρι τῆς αὔριον διὰ νὰ λάβουν καιρὸν οἱ βουλευταὶ νὰ μελετήσουν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς.

§18ΖΙΜΒΡΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι, ἐσπευσμένως ἡ Βουλὴ ἐψήφισε τὸν προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ· δυστυχῶς συνέβη εἰς ἡμᾶς, ὅ,τι συμβαίνει εἰς ὅλα τὰ Κράτη τὰ μικρά· τὰ μικρὰ Κράτη θέλουν ν’ ἀπομιμῶνται τὰ μεγάλα· ἀλλὰ τὸ φόρεμα ἑνὸς γίγαντος δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸ φορῇ εἷς μικρὸς ἵνα μὴ εἴπω νάνος· τοῦτ’ αὐτὸ συνέβη καὶ εἰς ἡμᾶς· θέλομεν νὰ ἀπομιμηθῶμεν τοὺς ὀργανισμοὺς τῶν εὐρωπαϊκῶν στρατῶν, ἀλλ’ οἱ στρατοὶ αὐτοὶ εἶναι μεγάλοι, ἔχουν ὡς μονάδα τὰ συντάγματα, ἅτινα ἔχουν 3, 4, 5 καὶ 6 τάγματα· ὁ στρατὸς διαιρεῖται εἰς μεραρχίας, αἱ μεραρχίαι εἰς ταξιαρχίας· αὐτὸ τοῦτο ἠθελήσαμεν καὶ ἡμεῖς νὰ πράξωμεν κατ’ ἀπομίμησιν, ὡς εἶπον, τῶν μεγάλων εὐρωπαϊκῶν κρατῶν, νὰ ἐφαρμόσωμεν δηλαδὴ τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον εἰς τὸν μικρὸν στρατόν μας· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις παρετήρησε πολλὰς δυσκολίας εἰς τὴν ἐφαρμογὴν ὡς ἐκ τῆς μὴ συγκεντρώσεως τῶν εἰς τὴν αὐτὴν ταξιαρχίαν ἢ μεραρχίαν ἀνηκόντων σωμάτων· οὕτω ἵνα ἐνεργηθῇ κίνησις τάγματος τινος πρέπει κατὰ τὴν ἱεραρχικὴν τάξιν, αἱ διαταγαὶ νὰ ἐκδοθῶσι πρὸς τὸν μέραρχον, οὗτος δὲ νὰ τὰς διαβιβάσῃ εἰς τὸν ταξίαρχον, ὅστις ἀνακοινώνει ταύτας εἰς τὸν συνταγματάρχην καὶ ὁ συνταγματάρχης εἰς τὸ τάγμα. Ἕνεκα τούτου ἐπέρχεται βραδύτης καὶ ἀπώλεια χρόνου μεγίστη, καθόσον μάλιστα δυστυχῶς αἱ ταξιαρχίαι μας καίτοι συγκείμεναι ἐκ δύω μόνον συνταγμάτων, εἶναι ἀδύνατον νὰ ὦσιν συγκεντρωμέναι εἰς ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σημεῖον· δι’ αὐτὸ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ τάγματα. Ἄλλοτε ὑπῆρχον 10 τάγματα πεζικοῦ καὶ 4 εὐζώνων, ἅτινα ἀπετελοῦντο ἐξ 80 λόχων· ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον, κατὰ τὸν νέον ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον παρεδέχθημεν, νὰ ἔχῃ ἕκαστον τάγμα 4 λόχους, εἵπετο ἐξ 80 λόχων νὰ σχηματισθῶσιν 20 αὐθύπαρκτα τάγματα. Ἐντεῦθεν ὅμως δὲν ἕπεται, ὅτι διὰ τοῦ ὑποβαλλομένου νομοσχεδίου ἐκλείπει καὶ ἡ ἀπαιτουμένη ἑνότης, καθόσον δὲν κατηργήσαμεν ἢ μίαν μόνον βαθμίδα, τὴν τῆς ταξιαρχίας, διότι παρεδέχθημεν ἀρχηγεῖα ὑπὸ τὰ ὁποῖα συγκεντροῦνται 3, 5 τάγματα καὶ αἱ ἀπαιτούμεναι βοηθητικαὶ ὑπηρεσίαι κατὰ τὰς ἑκάστοτε ἀνάγκας, οὕτω δὲ τὸ κώλυμα, τὸ μεσότοιχον, οὕτως εἰπεῖν, τῆς ταξιαρχίας ἐκλείπει· ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλους λόγους ἐκρίθη συμφέρον ἡ τροποποίησις τοῦ περὶ οὗ πρόκειται ὀργανισμοῦ· ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ὅτε ἄλλοτε ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὁμιλήσω περὶ τούτου σᾶς εἶπον· «θὰ προσπαθήσω ὅσῳ τὸ δυνατὸν νὰ ἀποφύγω τὴν αὔξησιν τῶν βαθμοφόρων, ἐκ τῶν ὑπαρχόντων δὲ νὰ οἰκονομήσω τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας·» ἀλλὰ δυστυχῶς ἰδοὺ τί καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου παρετηρήθη· τὰ 8 συντάγματα ἔχουν ἀνὰ 1 λοχαγὸν ὑπασπιστὴν, ὥστε ἀμέσως ἀφαιροῦνται 8 λοχαγοὶ ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν σωμάτων. Αἱ 4 ταξιαρχίαι ὡσαύτως ἀνὰ 1 λοχαγὸν ὑπασπιστὴν, ὥστε γίνονται 12 λοχαγοί· αἱ μεραρχίαι ἀνὰ 1 καὶ ἀνὰ 1 ἑκάτερος τῶν λόχων τῶν νοσοκόμων, ὥστε ἐν συνόλῳ ἀφαιροῦνται 16, χωρὶς νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἄλλοι εἰς ἄλλας ὑπηρεσίας ἐνταῦθα ἀσχολούμενοι. Ἑπομένως ἐλλείπουν ἀπὸ τὰ σώματα οἱ βαθμοφόροι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀπαραίτητοι διὰ τὴν μόρφωσιν τοῦ στρατιώτου, ἰδίως σήμερον ὅτε ἡ δύναμις τῶν λόχων ἀνέρχεται εἰς 250 ἄνδρας ἐλλείπουσι δὲ εἰς ἀριθμὸν τοιοῦτον ὥστε πέντε ὅλα τάγματα μένουσιν ἄνευ λοχαγῶν εἰς οὓς ἰδίως ἀνατίθεται, ὡς ἐῤῥέθη, ἡ μόρφωσις τῶν ἀνδρῶν. Διὸ ἐσκέφθην ν’ ἀναπληρώσω αὐτοὺς καὶ ἐπροκάλεσα Διάταγμα δι’ οὗ ἐπετρέπετο νὰ διορίζωνται εἰς τὰς θέσεις τῶν λοχαγῶν τοῦ πεζικοῦ, ὡς ὑπασπιστῶν τῶν συνταγμάτων, τῶν ταξιαρχιῶν ἢ μεραρχιῶν, ἀξιωματικοὶ τοῦ μηχανικοῦ καὶ τῶν γεν. ἐπιτελῶν· ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν ἐκοινοποίησα, διότι δὲν ἦτο συμφέρον ἀξιωματικοὶ ἄλλων ὅπλων νὰ διορισθῶσιν εἰς θέσεις ἀξιωματικῶν τοῦ πεζικοῦ. Τὸ σύνολον ὅμως τῶν ἕνεκα τοῦ σχηματισμοῦ τῶν μεραρχιῶν, τῶν ταξιαρχιῶν καὶ τῶν συνταγμάτων ἐλλειπόντων ἀξιωματικῶν ἀνέρχεται εἰς 106 ἀξιωματικούς, καὶ ἔπρεπε νὰ γείνωσι πολλοὶ προβιβασμοὶ ἵνα δυνηθῇ ὁ μικρὸς στρατός μας νὰ ἔχῃ πλήρεις τοὺς βαθμοφόρους τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην. Διὰ τοὺς λόγους τούτους λοιπὸν καὶ ἵνα μὴ προβῶ εἰς προβιβασμοὺς καὶ δαπάνας καὶ μὴ ῥίψωμεν, ὅταν μετ’ ὀλίγον αἱ ἀνάγκαι ἐκλείψουν, πολλοὺς ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τοὺς δρόμους, οὐ μόνον ἐγὼ ἀλλ’ ὅλη ἡ Κυβέρνησις ἐσκέφθημεν νὰ οἰκονομήσωμεν τὸ πρᾶγμα ἐπανερχόμενοι εἰς τὰ αὐθύπαρκτα τάγματα. Ἐὰν τώρα μὲ ἐρωτήσετε, εἶναι τακτικὸς καὶ κανονικὸς ὁ ὀργανισμὸς τὸν ὁποῖον προτείνομεν τῶν αὐθυπάρκτων ταγμάτων; Σᾶς λέγω ὄχι· ἀλλ’ ἕνεκα τῶν λόγων, οὓς εἶπον προηγουμένως, δὲν ἠδυνάμεθα παρὰ μόνον τοῦτο νὰ πράξωμεν· δυστυχῶς μικρὰ Κράτη δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμόσουν τοὺς στρατιωτικοὺς ὀργανισμοὺς τῶν μεγάλων· τοιοῦτον δὲ εἶναι καὶ τὸ ἰδικόν μας οὗτινος ὁ μικρὸς στρατὸς ἀσχολεῖται εἰς πολλὰ καὶ διάφορα ἔργα καὶ εἶναι καταμερισμένος εἰς διάφορα μέρη. Διὰ τοῦτο συνῄνεσα νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν μονάδα τῶν ταγμάτων καὶ ἔφερα τὴν τροποποίησιν ταύτην τοῦ νόμου. Ἡ ἐπιτροπὴ εἰργάσθη καὶ ἐσκέφθη ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τοὺς κανόνας τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, καὶ τοὺς ὀργανισμοὺς τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν, ἀλλ’ ὡς σᾶς εἶπον ἐγὼ παρεδέχθην ὡς μονάδα τὰ αὐθύπαρκτα τάγματα, διότι μᾶς ἔλειπον βαθμοφόροι καὶ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ προβιβάσωμεν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως χρηματικῶν μέσων.

§19ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Κύριοι, ἴδετε τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς εἰς μίαν στιγμήν, ἀλλὰ δὲν ἐλάβατε καιρὸν νὰ τὴν μελετήσητε ὥστε νὰ προετοιμασθῆτε εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῆς· βλέπω ὅμως ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ἐπέλθῃ μία συζήτησις εὐρυτέρα ἐπὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ ἀπόδειξις εἶναι αἱ τόσαι τροποποιήσεις ἢ μεταβολαὶ τὰς ὁποίας ἐφέραμεν εἰς τὴν στρατιωτικὴν προπαρασκευὴν τοῦ Κράτους. Πρὸ ἑνὸς ἔτους ἐγένετο ὁ πρῶτος ὀργανισμὸς ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ αὐτὸς ἔμεινεν ἄχρηστος· μετ’ ὀλίγον ἐγένετο δεύτερος ὀργανισμὸς ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη, καὶ αὐτὸς κατὰ τὸ ἥμισυ μόνον ἐχρησίμευσεν· ἀκολούθως ἦλθεν ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς τοῦ νῦν ὑπουργείου τὸν ὁποῖον μετὰ σπουδῆς καὶ τὸν παρεδέχθημεν· τέλος ἔρχεται ὁ παρὼν, ὁ ὁποῖος ἀνατρέπει τὸν μόλις πρὸ πέντε μηνῶν ψηφισθέντα διὰ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ πρῶτα. Ποῖος λοιπὸν εἶναι ὁ ἀληθὴς ἐρωτῶ; Δὲν εἶναι εὔκολον, κύριοι, νὰ ἐπέρχωνται τοιαῦται μεταβολαὶ εἰς τὸν στρατὸν χωρὶς νὰ φέρωμεν δισταγμούς, ἀνωμαλίας καὶ δαπάνας. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψετε, κύριοι, ὅπως ἐννοήσετε τὰ περὶ στρατοῦ καλλίτερον, νὰ σᾶς εἴπω ἀπὸ τί πράγματα συγκροτεῖται ἕνας στρατός, διὰ νὰ ἴδωμεν τί ἔχομεν καὶ κρίνωμεν κάλλιον περὶ τῶν σημερινῶν περιστάσεων. Ἕνας στρατός, κύριοι, συνίσταται ἀπὸ τὸν ἐνεργὸν καὶ μὴ ἐνεργὸν, ὅστις ὀνομάζεται ἐθνοφυλακὴ ἢ ἐθνοφρουρά· σήμερον δὲν ἔχομεν ἄλλον ἢ ἐνεργὸν στρατὸν καὶ τὸν ὁποῖον προσεθέσατε εἰς τὴν τακτικὴν καὶ ἔκτακτον ἐφεδρείαν. Βεβαίως, κύριοι, ἕνας στρατὸς ἐξ 25,000 δὲν εἶναι πολὺς διὰ νὰ ὑπηρετήσῃ ὅταν εἶναι ἡ ἀνάγκη τοῦ πολέμου· ἀλλὰ ὁ στρατὸς αὐτὸς τάχα θὰ μείνῃ ὅσος εἶναι; βεβαίως ὄχι. Οὗτος μετὰ μίαν ἐκστρατείαν καὶ δύω ἢ τρεῖς μάχας, ἐξ ἀσθενειῶν καὶ ἐξ ἄλλων κακουχιῶν θὰ χάσῃ τοὐλάχιστον 5,000· ἐσκέφθητε πῶς θὰ τὸν ἀναπληρώσητε; ἰδοὺ διὰ τὶ μία δευτέρα κατηγορία στρατοῦ εἶναι ἀναγκαία ὅπως ἔλθῃ πρὸς ἀναπλήρωσιν· τοιαύτην ὅμως ἐγὼ δὲν βλέπω. Ἔρχομαι εἰς τὴν ἔρευναν τῆς λεπτομερείας τοῦ στρατοῦ· ὁ στρατὸς, καθὼς ἠξεύρετε, σύγκειται ἀπὸ πεζικὸν, ἱππικὸν, πυροβολικὸν, ἐπιτελεῖς, μηχανικὸν καὶ λοιπά. Τὸ πεζικὸν εἶναι τὸ κύριον ὅπλον, αὐτὸ ἀρχίζει καὶ τελειώνει τὰς μάχας, εἶναι τὸ ἀναγκαιότατον καὶ πολυπληθέστατον πάντων. Τοῦτο διῃρέθη παρ’ ἡμῖν εἰς συντάγματα· βεβαίως τὰ συντάγματα εἶναι ἡ πρώτη διαίρεσις καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη μονὰς, ἡ παραδεχθεῖσα εἰς ὅλους τοὺς στρατούς· ἀλλ’ ἂν εἰς μεγάλους στρατοὺς εἶναι ἀναγκαία ἡ διαίρεσις αὕτη, εἰς μικροὺς ὅμως, ὡς τὸν ἰδικόν μας, ὅπου οἱ βαθμοφόροι καὶ τὰ λοιπὰ μέσα λείπουν, τὰ ἀνεξάρτητα τάγματα εἶναι τὰ καλλίτερα. Ἐνῷ δὲ ὁ ὀργανισμὸς οὗτος ὑπῆρχε, τὸ παρὸν ὑπουργεῖον μετέβαλεν αὐτὸν εἰς συντάγματα, καὶ ἐκ τούτου ἐπῆλθε μεγάλη ἀνωμαλία καὶ δαπάνη· νῦν ἐπαναφέρει αὐτὸν εἰς τὸν πρῶτον ὀργανισμὸν καὶ θὰ ἔχωμεν νέας ἀνωμαλίας καὶ νέας δαπάνας. Σήμερον παρεδέχθησαν εἰς τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς μεγάλην τὴν δύναμιν τῶν λόχων, εἰς 250 ἄνδρας· εἰς ὑμᾶς ἡ δύναμις αὕτη εἶναι μεγάλη, διότι καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ ἀκόμη δὲν εἶναι προητοιμασμένοι νὰ διοικήσωσιν ἀπὸ μιᾶς εἰς ἄλλην στιγμὴν τριπλάσιον ἀριθμὸν ἀνδρῶν, καὶ ὁ τόπος εἶναι ὀρεινὸς καὶ ἀνώμαλος, καὶ οἱ πόροι ὀλιγώτεροι, τὸ περιεργότερον ὅμως εἶναι, ὅτι τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν τῶν βαθμοφόρων τοὺς ὁποίους εἴχομεν, ὅταν ὑπῆρχον 14 τάγματα, ἔχομεν καὶ ἤδη, ὅτε ἐσχηματίσαμεν στρατὸν 20 ταγμάτων. Πῶς εἶναι δυνατὸν σήμερον ὅτε ἀπὸ κάθε τάγμα λείπει τὸ ἥμισυ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, νὰ ἔχωμεν καλῶς κατηρτισμένον στρατὸν, ἢ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκπαιδευθῶσι 300 ἄνδρες ἐξ ὧν σύγκειται πράγματι σήμερον εἷς λόχος, ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ἀριθμοῦ τῶν βαθμοφόρων, οὓς εἶχε πρὶν ὅτε μόλις ἡ δύναμις αὐτοῦ ἔφθανε εἰς 100; Ἐὰν ἔχομεν σκοπὸν νὰ προετοιμασθῶμεν, πρέπει νὰ τὸ πράξωμεν σπουδαίως, καὶ νὰ εὕρωμεν καὶ τὰ μέσα. Ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι ἡμεῖς παρεδέχθημεν τυφλῶς τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς ὀργανισμούς. Ἴσα, ἴσα, λέγω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραδεχώμεθα αὐτοὺς τυφλῶς, καὶ πρὸς παράδειγμα σᾶς φέρω τὴν ἐνδυμασίαν αὐτὴν τῶν ἐφέδρων. Ἐνῷ οὗτοι δὲν εἶχον νὰ ὑπηρετήσουν εἰμὴ 6 μῆνας, καὶ ἡ ἡλικία αὐτῶν ἦτον ὀλίγον προκεχωρημένη, καὶ ἐνῷ ἦσαν συνειθισμένοι πάντοτε μὲ τὸ ἀνοικτὸν φόρεμα τῆς πατρίδος των, τοὺς ἐνδύσαμεν αἴφνης εὐρωπαϊκὴν στολὴν, τοὺς ἐστενοχωρήσαμεν τὸ σῶμα καὶ δὲν δύνανται νὰ κινηθῶσι εὐκόλως, καὶ ἐπὶ τέλους ἀντὶ τοῦ ἐλαφροτάτου τσαρουχίου, τοὺς ἐδώκαμεν παπούτσια, τὰ ὁποῖα ὄχι μόνον τοὺς ἐμποδίζουν νὰ περιπατοῦν, ἀλλὰ καὶ τοὺς πληγώνουν εἰς τοὺς πόδας. Ἐπιτέλους τοὺς ἐφόρτωσαν μὲ σάκκους, μὲ πολεμοφόδια, καὶ μὲ ἄλλα βάρη, ὥστε εἶναι ἀδύνατον ἕνας τοιοῦτος ἄνθρωπος μετὰ 6 μηνῶν διατριβὴν ἐν τῷ στρατῷ νὰ ᾖναι ἱκανὸς στρατιώτης· τοῦτο μόνον ἀρκεῖ νὰ τὸν καταστήσῃ ἀνίκανον. Ἔρχομαι εἰς τὸ ἱππικόν. Τὸ σῶμα τοῦτο ἔρχεται κατὰ δεύτερον λόγον μετὰ τὸ πεζικὸν, διότι προφυλάττει τὸν στρατὸν, ὑπερασπίζεται αὐτὸν ἐν ὥρᾳ ὑποχωρήσεως καὶ συντελεῖ εἰς τὰς μάχας· δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ ᾖναι τόσον μικρὸν ὅσον εἶναι σήμερον. Ὑποθέσατε, ὅτι διανέμετε τὸν στρατὸν εἰς δύω μεραρχίας· βεβαίως θὰ θέσητε εἰς κάθε μεραρχίαν ἀνὰ δύω ἴλας καὶ δὲν δύνασθε ὀλιγωτέρα. Λοιπὸν δύω μεραρχίαι ἀπαιτοῦν 4 ἴλας· δὲν μένει παρὰ μία ἴλη ἵνα χρησιμεύσῃ εἰς τὸ ἀρχηγεῖον, ἥτις βεβαίως κατ’ οὐδὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἐν καιρῷ μάχης. Ἐπειδὴ τὸ τοιοῦτον εἶναι ἓν μέγα ἐλάττωμα εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, πρέπει ἐξ ἅπαντος νὰ λείψῃ. Διπλασιαζομένου τοῦ ἱππικοῦ, θὰ μοὶ εἴπουν, ὅτι οἱ ἵπποι εἶναι δυσεύρετοι· ἀλλὰ λέγω, ὅτι ἔπρεπε νὰ καταφύγητε εἰς τοὺς ἵππους τοῦ τόπου, οἵτινες εἶναι πολλὰ κατάλληλοι διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν πυροβολιστῶν. Μεταβαίνω εἰς τὸ πυροβολικόν. Κατὰ τὸν ὀργανισμὸν, τὸ σύνταγμα τοῦ πυροβολικοῦ διαιρεῖται εἰς τρεῖς μοιραρχίας ἐξ ὧν ἡ μία πεδινὴ καὶ αἱ δύω ἄλλαι ὀρειναί. Καί τοι τὸ πεδινὸν ὀλίγον δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἕνεκα τοῦ ὀρεινοῦ τῆς χώρας καὶ τῆς ἐλλείψεως ἁμαξητῶν ὁδῶν, ἀναγκαῖον εἶναι ὅμως νὰ ὑπάρχῃ ὀλίγον, καὶ αἱ τέσσαρες κανονοστοιχίαι δὲν εἶναι πολλαί· ἀλλὰ τὸ ὀρεινὸν εἶναι πολύ. Ἀπατᾶται ὁ νομίζων, ὅτι μὲ τὸ ὀρεινὸν γίνονται αἱ μάχαι. Τὸ ὀρεινὸν πυροβολικὸν σχεδὸν εἰς τίποτε δὲν χρησιμεύει, καὶ ἀπόδειξιν μᾶς χορηγεῖ αὐτὴ ἡ Ἑλβετία, ἡ ὁποία ἔχει μεγαλείτερα ὄρη ἀπὸ ἡμᾶς, καὶ ὅμως δὲν ἔχει παρὰ δύω κανονοστοιχίας ὀρεινάς· ὅστις δὲ ἔχει τὴν πεῖραν τῶν πολέμων, γνωρίζει, ὅτι ὀρεινὸν πυροβολικὸν δὲν εἶναι ἐπίφοβον. Εἰς τὴν Κρήτην π. χ. ἐβεβαιώθην ὁ ἴδιος, ὅτι οὐδόλως ἐχρησίμευσε, διότι εἰς ὅλας τὰς συμπλοκάς, τὰς ὁποίας ἔτυχα νὰ εὑρεθῶ, τὸ ὀρεινὸν πυροβολικὸν οὐδέποτε μᾶς ἔβλαψε, καὶ ὅτι οὐδὲ οἱ Κρῆτες τὸ ἐφοβοῦντο, διότι ἦτο ἀδύνατον νὰ βλάψῃ στρατιώτας διεσκορπισμένους ἐπὶ τῶν ὀρέων καὶ πολεμοῦντας ὄπισθεν τῶν βράχων. Ἐνῷ δὲ ἔχομεν τοσοῦτον ὀρεινὸν μᾶς λείπει καθ’ ὁλοκληρίαν τὸ πυροβολικὸν τῶν φρουρίων, τῶν παραλιῶν, καὶ τῶν θέσεων. Ἑπομένως τὸ ὑπάρχον πυροβολικὸν ἔπρεπε νὰ διαιρεθῇ εἰς τρία ἴσα μέρει, ἐκ πεδινοῦ, ὀρεινοῦ καὶ τῶν φρουρίων. Τοῦ Μηχανικοῦ ἡ διαίρεσις εἶναι καλὴ, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν ὑπῆρξεν ἐλλειπὲς, διότι δὲν ἐξεπλήρωσέν ποτε τὰ καθήκοντά του· ἐστάλη νὰ ἐκπαιδευθῇ εἰς τὴν ἀνέγερσιν ὀχυρωμάτων καὶ εἰς τὴν κατασκευὴν γεφυρῶν ὧν ἡ ἀνάγκη εἶναι ἀπαραίτητος, διότι ἥ τε Ἑλλὰς καὶ ἡ μεθόριος ἐπικράτεια ἔχουσι ποταμοὺς, οἵτινες καί τοι μικροὶ δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ἐμποδίσουν ἕνα στρατὸν καὶ ἐπὶ 24 ὥρας καὶ περισσότερον. Διὰ νὰ περάσω ποτὲ τὸν Ἀχελῶον μὲ 50 στρατιώτας ἔκαμα 6 ὥρας. Αἱ ἐργασίαι δὲ αὗται δὲν κοστίζουν πολὺ, διότι διὰ μὲν τὴν ἀνέγερσιν προσκαίρων ὀχυρωμάτων δὲν ἀπαιτοῦνται ἢ πτυάρια, ἀξίναι καὶ χῶμα, διὰ δὲ τὴν κατασκευὴν προχείρων γεφυρῶν καὶ διὰ μικροὺς ποταμοὺς 1000 ἢ 2000 δραχμῶν. Εἰς τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν ὑπάρχει τὸ σῶμα τῶν ἀγωγέων· τοῦτο εἶναι καλὸν, διότι ἀνεπλήρωσε μίαν σπουδαίαν ἔλλειψιν. Τὸ σῶμα τῶν ἐπιτελῶν ἔπρεπε νὰ ᾖναι εἰς ἀκατάπαυστον ἐνέργειαν διὰ νὰ διδάσκηται τὰ δύσκολα καὶ πολυειδῆ καθήκοντά του καὶ οὐχὶ νὰ μένουν πολλοὶ τῶν ἀξιωματικῶν ἐδῶ ἀργοί. Δὲν ἠξεύρω ἂν ὁ λόχος τῶν τηλεγραφητῶν ἐκπληροῖ τὰ ἔργα του. Εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι ἐργασίαι τὰς ὁποίας δὲν εἶδον πουθενά, π. χ. ὀχύρωσις διαφόρων σημείων, ἀνέγερσις ὀχυρωμένου στρατοπέδου, ἢ ὀχύρωσις μερικῶν στενοπορειῶν, ἢ ὀχύρωσις μερικῶν παραλίων, καὶ δι’ ὅλα αὐτὰ δὲν χρειάζονται, παρὰ πτυάραι, ἀξίναι καὶ χῶμα. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ, ἣν πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ βελτιώσωμεν, ἂν σπουδαίως ἐργαζόμεθα καὶ ἑτοιμαζόμεθα εἰς πόλεμον. Ὑποθέσατε διὰ μίαν στιγμὴν, ὅτι ἔφθασεν ἡ ὥρα· τότε θὰ εἴπωμεν εἰς τὸν ἐχθρὸν, περίμενε διὰ νὰ συμπληρώσωμεν τοὺς βαθμοφόρους, νὰ ὀχυρώσωμεν τὰ παράλιά μας καὶ νὰ προμηθεύσωμεν τὰ ἀναγκαῖον ὑλικὸν κλπ! Αὐτὰ ἐνόμισα καλὸν νὰ σᾶς εἴπω, διὰ νὰ γνωρίζητε ἐν γένει εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι ὁ στρατός· νομίζω δὲ ὅτι τὸ νομοσχέδιον πρέπει νὰ συμπληρωθῇ.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ἀντώνιος Μαυρομιχάλης ἔχει τὸν λόγον.

§21Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πρὶν λάβω τὸν λόγον, παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, διότι νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. 120 ὑπάρχουν ἐν τῇ Βουλῇ, ὥστε ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἔχει τὸν λόγον.

§23Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐζήτησα, κύριοι, τὴν παρουσίαν τῆς Βουλῆς, διότι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον εἶναι λίαν σπουδαῖον, ὄχι μόνον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς δαπάνης, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον ὑφίσταται ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. Κατὰ τὴν κατάστασιν, ἣν τελευταῖον ὁ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς ὑπέβαλεν, ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἀνέρχεται ὡς ἔγγιστα εἰς 25,000 ἀνδρῶν. Κατὰ συνέπειαν ἡ δαπάνη πρέπει ν’ ἀναλογισθῇ εἰς πλέον τῶν 20 ἑκατομμυρίων. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς δαπάνης, ὡς προεῖπον, ἡ περαιτέρω ἀθλία κατάστασις τοῦ στρατοῦ ἅπτεται μεγάλων συμφερόντων τοῦ τόπου· καὶ φρονῶ ὅτι ὑπέρτατον καθῆκον τῆς Βουλῆς εἶναι ἐπ’ αὐτοῦ νὰ ἐπιστήσῃ ἰδίᾳ τὴν προσοχήν της. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι πρὸ 6 μηνῶν ἐσπευσμένως ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον, τοῦ ὁποίου σήμερον ζητεῖ τὴν κατάργησιν, καὶ ζητεῖ νὰ μᾶς ἐπαναφέρῃ εἰς τοὺς χρόνους τῆς ἀθλιότητος, τῆς ἀπαιδευσίας, τῆς ἀγνοίας, οἵτινες διεῖπον ἐπὶ 50 ἔτη τὸ στρατόν. Ἔρχεται ἐπισήμως καὶ σᾶς λέγει, νὰ ἐπανέλθητε εἰς μίαν κατάστασιν καταδικασθεῖσαν· συγχωρήσατε νὰ πληρώνωνται ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος ἐπὶ βλάβῃ τῆς κοινωνίας, τοῦ δημοσίου θησαυροῦ, τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ὑπηρετοῦν τὸν στρατόν. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἀρνεῖται ὅτι τὸ ὑποβαλλόμενον νομοσχέδιον εἶναι ἄρνησις τῆς ἐπιστήμης, εἶναι ἄρνησις τοῦ δημοσίου συμφέροντος, ἀλλ’ εἶναι ὑπαγόρευσις μιᾶς κενῆς καὶ ποταπῆς ἀνάγκης. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου του ὁ ὑπουργὸς σᾶς ζητεῖ νὰ ἔχῃ διαρκῶς καταμεμερισμένον τὸν στρατόν· δὲν σᾶς ζητεῖ τίποτε ἄλλο παρὰ οἱ στρατιῶται νὰ ἀκολουθοῦν τοὺς εἰσπράκτορας, νὰ χρησιμεύουν πρὸς σύλληψιν φυγοδίκων καὶ τὰ τοιαῦτα, νὰ μὴ ἀνήκουν εἰς τὸ κράτος, ἀλλ’ εἰς τὰς φατρίας. Αὐτὴ εἶναι σήμερον ἡ ἰδέα, ἡ ὁποία ὡδήγησε τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὑποβάλῃ τοιοῦτον νομοσχέδιον· ὁ στρατὸς δὲν δύναται νὰ ἐκτροχιασθῇ τῆς παλαιᾶς τροχιᾶς, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τόσα ἔτη διήνυσε· καὶ ἂν ἐπὶ στιγμὴν εὑρέθη ὁ στρατὸς συγκεντρωμένος, αὐτὸ ἦτο ἓν ἐπινόημα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. ὑπουργὸς θέλει νὰ καταργήσῃ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια, τὸ πνεῦμα, ἡ ἰδέα, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὸ νομοσχέδιον αὐτό. Ὅταν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἐσυζητοῦμεν τὸν νόμον περὶ ἀπογραφῆς καὶ ἐφεδρείας, σᾶς εἴπομεν τότε, ὅτι εἶναι προτιμότερον διὰ τὸ κράτος νὰ διαλύσητε τὸν ὑπάρχοντα στρατόν, ἐὰν ἐξακολουθῆτε νὰ ἔχητε ὅπως τὸν ἔχετε· καὶ τὰ κατόπιν ἐπελθόντα γεγονότα ἠνάγκασαν τὴν ὕπαρξιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ὑποβολὴν νομοσχεδίου, διὰ τοῦ ὁποίου μετεῤῥυθμίζετο ὁ στρατὸς συμφώνως μὲ τὰς περιστάσεις. Οἱ λόγοι οὓς προέταξεν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῶσι, διότι ὅλοι γνωρίζετε ἐκ τῆς ἰδίας πείρας τὰ κακά, τὰ ὁποῖα ὑπέστη μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τῆς συγκεντρώσεως. Πρέπει ἡ Βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον νὰ ἐννοήσῃ ὅτι, ἐὰν θέλῃ νὰ ἔχῃ στρατόν, δὲν δύναται παρὰ νὰ τὸν ἔχῃ ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης. Τί ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν σᾶς προτείνει; τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν. Εἶναι λόγοι ὑπαγορεύοντες τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν; Ὄχι, δὲν εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ λυποῦμαι πολὺ, διότι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐξεῦρεν ἄλλους λόγους διὰ νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν, διότι οἱ λόγοι, οὓς ἀνέφερεν, εἶναι ἀνάξιοι νὰ φέρωνται εἰς κατάργησιν ἑνὸς ὀργανισμοῦ. Ἀλλὰ μήπως αὐτὸ τὸ μέτρον τῆς ἐπανόδου εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν τὸ ἐφήρμοσεν ἐφ’ ὅλων τῶν ὅπλων; μήπως τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως τὸ ἐφήρμοσεν εἰς ὅλα αὐτὰ τὰ ὅπλα; Ὄχι, κύριοι· καὶ ἐδῶ πλάγιοι λόγοι ὑπῆρξαν, οὔτε εἰς τὴν ἐπιστήμην, οὔτε εἰς τὴν πολεμικὴν τέχνην στηριζόμενοι, διότι τὸ μὲν πυροβολικὸν ἔχει σύνταγμα, τὸ δὲ πεζικὸν ἔχει 14 τάγματα. Κύριοι, ἐὰν τὸ ἔθνος θέλῃ τακτικὸν στρατὸν, ὀφείλει νὰ τὸν ἔχῃ εἴτε σμικρὸν, εἴτε μεγάλον δὲν εἶναι λόγος, ὅτι πρέπει νὰ μεριμνήσῃ περὶ διοργανισμοῦ αὐτοῦ· διότι ἐντὸς τῆς Εὐρώπης ἔχομεν κράτη διαφόρων πληθυσμῶν, ἀλλὰ δὲν παρετηρήσαμεν εἰς κανὲν Κράτος, ὅτι οἱ διοργανισμοὶ του δὲν ἀκολουθοῦν τοὺς γενικοὺς κανόνας καὶ δὲν ὑπάγονται εἰς τὰς βάσεις τοῦ σκοποῦ τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν. Βεβαίως τὸ Βέλγιον, ἡ Ὀλλανδία, ἡ Ἑλβετία δὲν δύνανται νὰ παραβληθῶσι οὔτε μὲ τοὺς στρατοὺς τῆς Γαλλίας ἢ τῆς Γερμανίας, ἀλλ’ οἱ ὀργανισμοὶ αὐτῶν εἶναι κατὰ τὰς αὐτὰς βάσεις· καὶ μήπως ὅλος ὁ ὀργανισμὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου δὲν εἶναι Εὐρωπαϊκός; μήπως ἡμεῖς εἰς τοὺς ὀργανισμοὺς δὲν ἐλάβομεν πάντοτε βάσιν τοὺς ὀργανισμοὺς τῆς Εὐρώπης; μήπως ἐνομίσαμεν ἐν τῇ Ἑλλάδι, διότι εἴμεθα μικρὸν Κράτος, τὰ δικαστήριά μας νὰ μὴ συγκροτοῦνται ἀπὸ τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν δικαστῶν, οἵτινες ἐγγυῶνται τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης; Λοιπὸν εἶναι ἐσφαλμένη ἡ ἀρχὴ, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν Εὐρωπαϊκὸν ὀργανισμόν. Ἐκτὸς, κύριοι, ἂν ἐνοεῖτε νὰ ἐπανέλθητε εἰς τὴν προηγουμένην κατάστασιν, ἡ ὁποία εἶναι πραγματικῶς πολὺ ὠφέλιμος εἴς τινας, διότι ὁ στρατὸς δὲν ἀνήκει εἰς τὸ Κράτος παρὰ ἀνήκει εἰς φατρίας. Στρατὸς ἄνευ συγκεντρώσεως δὲν εἶναι στρατός· στρατὸς ἄνευ ἐκπαιδεύσεως εἶναι μάστιξ, εἶναι τύρανος· στρατὸς ἄνευ μεγάλης πειθαρχίας δὲν δύναται νὰ ἔχῃ δικαιοσύνην. Αὐτὸ τὸ ζήτημα εἰς τὴν βάσιν του πρέπει νὰ τὸ ἐξετάσητε, κύριοι. Ἐὰν δὲ θέλετε στρατὸν διὰ τὴν εἴσπραξιν τῶν δημοσίων φόρων, τὴν καταδίωξιν τῶν φυγοδίκων καὶ τῶν ὀφειλετῶν, αὐτὸς ὁ στρατὸς, ὁ ὁποῖος ὑπάρχει, εἶναι πολυδάπανος καὶ ἄδικος, διότι ἀφαιρεῖ ἀπὸ τὰς οἰκογενείας τοὺς βραχίονας τοὺς ἀναγκαίους διὰ τὴν ζωὴν τόσων δυστυχῶν οἰκογενειῶν. Κάμετε ἓν σῶμα πολιτοφυλάκων ἢ χωροφυλακῆς καὶ ἀναθέσατε τὸ ἔργον τοῦτο εἰς αὐτό· μὴ δαπανᾶτε ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος εἰς τὸν στρατὸν, διότι αὐτὸ εἶναι μάταιον. Τὸ πεζικὸν, κύριοι, τὸ ὁποῖον ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατεδίκασεν εἰς ἀνεξάρτητα τάγματα, ὡς ἐκ τῆς καταγωγῆς του, ἂν καὶ δὲν ἔχουν οἱ ἀξιωματικοί του περισσοτέραν παντὸς ἄλλου ἐκπαίδευσιν, ἔχουν ὅμως τὴν αὐτὴν, ὅπερ ἀρνεῖται ὁ κ. ὑπουργὸς διὰ τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ πυροβολικὸν, τοῦ ὁποίου πράγματι οἱ ἀξιωματικοὶ εἶναι μὲν εὐπαίδευτοι, εἰς αὐτὸ δὲν παραδέχεται τὸν χωρισμὸν, ἀλλὰ καὶ διοικητικῶς καὶ οἰκονομικῶς διατηρεῖ εἰς σύνταγμα. Εἶναι ἄδικος καὶ ἐπίσης σκανδαλώδης ἡ τοιαύτη διαίρεσις μεταξὺ τῶν ὅπλων τὸ νὰ θελήσωμεν νὰ διαγράψωμεν τὸν ὀργανισμὸν τοῦ Συντάγματος ἀπὸ 20,000 καὶ νὰ θέσωμεν αὐτὸ εἰς 1,000. Δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Κυβέρνησιν οὔτε εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐναντίον τῶν ὅρων τῆς ἐπιστήμης νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον καὶ μάλιστα εἰς τοιαύτας περιστάσεις, αἵτινες ἀφορῶσιν εἰς ὕψιστα συμφέροντα. Δὲν θέλω νὰ συζητήσω περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ λέγω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ πράξωσι τοῦτο, διότι ἡ τοιαύτη κατάστασις δύναται νὰ ἔχῃ μεγάλας συνεπείας, αἱ ὁποῖαι δυστυχῶς δὲν θὰ ἐπιβαρύνουν μόνον τοὺς ὑπουργοὺς, ἀλλὰ ὁλόκληρον τὸ Κράτος. Αὐτὴν τὴν κατάστασιν πρόκειται νὰ μᾶς δημιουργήσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτό. Καὶ ἂν πρόκειται, κύριοι, νὰ ἐπανέλθητε εἰς τὰ τετριμμένα, πρέπει νὰ ἐπανέλθητε μὲ τὸ αὐτὸ μέτρον ἄνευ διακρίσεως, ἄνευ πλαγίων λόγων, οἱ ὁποῖοι ὑπαγορεύουν τὴν διαφορὰν τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι ὑπηγόρευσαν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Νὰ ἐπανέλθητε εἰς τοὺς ὀργανισμοὺς τῶν Βασιλικῶν διαταγμάτων, τὰ ὁποῖα διεῖπον τὸν στρατὸν πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ τελευταίου νόμου, καὶ νὰ εἴπετε ὅτι ὁ στρατὸς ἐπανέρχεται εἰς τὴν κατάστασιν τὴν πρὸ τῆς 20 Ἰουνίου ὅτε ἐψηφίσθη ὁ προσωρινὸς οὗτος ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ. Ἐὰν πράξητε τοῦτο, τότε τὸ μέτρον εἶναι πλῆρες πρὸς ὅλους ἄνευ διακρίσεως· δι’ αὐτοῦ τοῦ μέτρου τοὐλάχιστον θὰ ἀποδώσητε δικαιοσύνην εἰς τὰ διάφορα ὅπλα. Τὸ νὰ θελήσητε ὅμως σήμερον ὑπὸ τὴν πρόφασιν προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ νὰ θέσητε θέσεις καὶ ἀφαιρέσητε θέσεις, εἶναι λίαν σκανδαλῶδες, καὶ εἴπατε καλλίτερα ὅτι ἴσως ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑποβάλων τὸ Νομοσχέδιον πρὸ 6 ἡμερῶν ἦτο μάντις τῆς εἰρήνης, ἥτις ἀνακοινοῦται σήμερον, καὶ προῆλθεν εἰς τὸ μέτρον τοῦτο διὰ νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς τὴν εἰρηνικὴν ἐποχὴν τὴν πρὸ τῶν τελευταίων γεγονότων. Ἀλλὰ καὶ εἰς τοιαύτην περίστασιν ἐπαναφέρατε τὰ σώματα ὅπως ἦσαν καὶ μὴ θελήσητε νὰ κάμετε διακρίσεις ἀντιστρατευομένας εἰς τοὺς γενικοὺς κανόνας. Ἐπανέλθετε καθαρὰ καὶ εἴπατε, θὰ ἐξακολουθῶμεν νὰ δαπανῶμεν τὰ 10 ἢ 12 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος διὰ νὰ ἔχωμεν ἕνα στρατὸν, ὁ ὁποῖος νὰ καταγίνεται εἰς τὰς ἐκλογὰς, νὰ καταδιώκῃ φυγοδίκους, νὰ εἰσπράττῃ φόρους, καὶ ἕνεκα τούτου πρέπει νὰ δαπανῶμεν 10 ἢ 12 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος, διότι ὅπως ἐπεψηφίσατε αὐτὸν τὸν ὀργανισμὸν εἶναι ἕν ψεῦδος· ἐὰν τώρα θελήσητε νὰ τὸν καταστρέψητε, μὴ θελήσητε νὰ καταστήσητε διακρίσεις τὸ μὲν πυροβολικὸν καὶ ἱππικὸν νὰ εἶναι κατηρτισμένον εἰς συντάγματα, τὸ δὲ πεζικὸν εἰς τάγματα, καὶ εἰς μὲν τὸ πυροβολικὸν καὶ ἱππικὸν νὰ εἶναι συνταγματάρχαι εἰς δὲ τὸ πεζικὸν αὐτὸς ὁ βαθμὸς νὰ λείπῃ. Δὲν εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην, κύριοι, νὰ συζητήσω κατὰ πόσον εἶναι ἀναγκαῖον εἰς τὸν τόπον αὐτό. Ἀφοῦ ἐπιθυμοῦμεν καὶ θέλομεν νὰ ἔχωμεν στρατὸν, πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν τοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς πείρας. Ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἠρνήθη νὰ εἴπῃ ὅτι τοιοῦτος ὀργανισμὸς ἀντίκειται πρὸς τὴν ἐπιστήμην καὶ δὲν συντελεῖ εἰς τὴν ἐντελῆ στρατιωτικὴν παίδευσιν, ἀλλὰ διατείνεται ὅτι λόγοι οἰκονομίας καὶ λόγοι ἄλλοι τὸν ἠνάγκασαν νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον ὅπως τὸ ὑπέβαλεν. Ἀλλὰ ἐὰν τὸ τοιοῦτον εἶναι ἀληθὲς, τὸ μέτρον αὐτὸ πρέπει νὰ εἶναι πλῆρες. Ἐὰν τὰ τάγματα πρέπει νὰ εἶναι ἀνεξάρτητα, καὶ τὸ πυροβολικὸν πρέπει νὰ ἔχῃ τάγματα ἀνεξάρτητα καὶ τὸ ἱππικὸν, καὶ οὐχὶ τὸ μὲν πυροβολικὸν νὰ εἶναι σύνταγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει ἢ δύω πυροβολαρχίας, τὸ δὲ πεζικὸν νὰ μὴ ἔχῃ, ἐνῷ σύγκειται ἀπὸ 20000 ἀνδρῶν. Ἀλλὰ σᾶς λέγουν, ὅτι ὁ στρατὸς εἶναι καταμεμερισμένος· καὶ διατί; μήπως ἡ Βουλὴ δὲν σᾶς ἔδωκε νόμον νὰ κάμετε χωροφύλακας τοὺς ὁποίους νὰ ἐπασχολήσητε εἰς ὅλας τὰς ὑπηρεσίας; Καὶ ἂν δὲν τὸ κατωρθώσατε πταίουν τὰ τάγματα καὶ πρέπει νὰ καταδικασθῶσιν εἰς διηνεκῆ φυγοδικίαν; Ὄχι, κύριοι· πρέπει νὰ εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν, πρέπει νὰ ἔχητε τὸ θάῤῥος, καὶ τὸ θάῤῥος σᾶς τὸ δίδει ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, νὰ πράξητε ὅ,τι ἀπαιτεῖ τὸ συμφέρον. Ἤδη ἐπειδὴ ὁ ὑπουργὸς λαμβάνει τὴν πρωτοβουλίαν τῆς μετατροπῆς τοῦ ὀργανισμοῦ, θὰ προβάλω πρότασιν δι’ ἧς θὰ ζητήσω νὰ ἐπανέλθουν τὰ πράγματα εἰς ἣν ἦσαν κατάστασιν πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ τελευταίου νόμου περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ· διότι τὸ μέτρον αὐτὸ πρῶτον ὑπαγορεύεται ἀπὸ τὴν δικαιοσύνην· δεύτερον ἀνάγκη μετατροπῆς τοῦ συστήματος ἐκείνου διὰ τῶν ἰδεῶν, ἃς εἰσάγει ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀποδεικνύεται ὅτι δὲν ὑπάρχει· τρίτον νὰ ἐπιφυλαχθῇ ἵνα δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁ κατάλληλος καιρὸς ἢ ὁ ἁρμόδιος χρόνος νὰ ὑποβάλῃ ἀληθῆ ὀργανισμὸν τοῦ μονίμου στρατοῦ καὶ ὑπὸ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι νὰ ἐπιτρέπουν τὴν ἐλευθέραν συζήτησιν, διότι αἱ σημεριναὶ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, αἵτινες καὶ τὴν Κυβέρνησιν ἴσως ἀλλὰ κατὰ μείζονα λόγον τὴν Βουλὴν τὴν ἔχουν δεσμευμένην, διότι ἡ Βουλὴ πρὸ παντὸς ἄλλου ἐννοεῖ τὴν ὕπαρξιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν ἐννοεῖ ἀπέναντι δευτερευόντων ζητημάτων νὰ καταστρέψῃ Κυβέρνησιν τὴν ὁποίαν ἐζήτησαν. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἰς ἣν ἦτο κατάστασιν πρότερον καὶ νὰ ἀφήσωμεν καὶ τὰς μεραρχίας καὶ τὰς ταξιαρχίας τὰς ὁποίας καταργεῖ ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀλλὰ καὶ τὰ συντάγματα, τὰ ὁποῖα ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπεφύλαξε διὰ τὸ πυροβολικὸν καὶ ἱππικόν, καὶ κατὰ συνέπειαν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸν ὀργανισμόν, ὁ ὁποῖος ἴσχυε πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ τελευταίου νόμου περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ.

§24ΖΩΧΙΟΣ. Τοὺς κανόνας τῆς στρατιωτικῆς ἐπιστήμης βεβαίως ἐγὼ τοὺς ἀγνοῶ, ἀλλὰ καθὼς ἀκούω κρίνω. Ἤκουσα δὲ τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἤκουσα καὶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Οἰτύλου, ὅστις κάπως παραδέχεται τὰ περὶ ταγμάτων καὶ συνταγμάτων. Δὲν πρόκειται ὅμως περὶ τούτου. Δὲν πρόκειται δηλαδὴ νὰ διοργανίσωμεν τὸν στρατὸν οὕτως ἢ ἄλλως, ἀλλὰ θέλομεν νὰ μάθωμεν ἐὰν ὁ στρατὸς οὕτως ἢ ἄλλως διῃρημένος δύναται νὰ χρησιμεύσῃ. Εἴτε δὲ εἰς τάγματα, εἴτε εἰς συντάγματα, εἴτε εἰς μεραρχίας ὁ στρατὸς διαιρεθῇ, θὰ χρησιμεύσῃ; Ἰδοὺ ποῖον εἶναι τὸ κύριον ζήτημα. Ἡ Κυβέρνησις πρὸ ἓξ μηνῶν μᾶς ἐζήτησε ἕνα προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἕνα ὀργανισμὸν ἔκτακτον. Μᾶς ζητεῖ πάλιν ἕνα ὀργανισμὸν ἔκτακτον, καὶ δι’ αὐτὸ τοῦτο τὸν ὀνομάζουν προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ. Ἐγὼ δὲν ἤκουσά ποτε ὀργανισμοὺς προσωρινούς· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐξαγοράζεται τὰς ἡμέρας καὶ λέγει, δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ ὀργανισμὸν μόνιμον, διότι ἀγνοῶ τί αὔριον θὰ γείνῃ. Περὶ δὲ τῆς λεγομένης ἐπιστήμης θὰ σᾶς φέρω δύω παραδείγματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἐπινοήματα τῆς κεφαλῆς μου. Ἀναφέρω δὲ πρότερον τὸ νεώτερον καὶ μετὰ ταῦτα μεταβαίνω εἰς τὸ ἀρχαιότερον. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν μία ἐκ τῶν ἐπισημοτέρων Γαλλικῶν ἐφημερίδων ἔγραψε τὰ ἑξῆς περίπου. Στρατηγός τις Τοῦρκος σπεύδων κατὰ τῶν πολεμίων προσέβαλεν αὐτοὺς καὶ τοὺς ἐνίκησε κατὰ κράτος. Δὲν ἦτο δὲ κατηρτισμένος ὁ στρατὸς οὔτε οὕτως, οὔτε ἄλλως, κατὰ κανόνας, ἀλλ’ ὅπως αἱ περιστάσεις τὸ ἐπέτρεπον. Ἐὰν δὲ ὁ στρατηγὸς ὁ Τοῦρκος ἠκολούθει τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης, ἀντὶ νὰ καταστρέψῃ, κατεστρέφετο. Ὁ στρατηγὸς δὲ αὐτὸς λέγεται Σουλεϊμάν, ἐνίκησε δὲ παρὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης. Ἰδοὺ δὲ καὶ τὸ ἄλλο παράδειγμα τὸ ἀρχαιότερον. Ὁ Θεμιστοκλῆς ἐπολέμησεν εἰς τὴν Σαλαμῖνα παρὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης καὶ ἐνίκησε. Καὶ ὁ Νέλσων ἐπολέμησε παρὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης καὶ ἐνίκησε κατὰ θάλασσαν τοὺς Γάλλους. Πρόκειται λοιπὸν ὄχι νὰ ἐφαρμόσωμεν τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης, ἀλλὰ νὰ εὕρωμεν τοὺς ἀρχηγούς, τοὺς δυναμένους νὰ ὁδηγήσωσι τὸν στρατὸν καὶ νὰ νικήσωσι καὶ παρὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης. Σᾶς ἐμνημόνευσα δὲ πράξεις μεγάλας καὶ θαυμαστάς, σᾶς ὑπενθυμίζω δὲ καὶ παράδειγμα ἀρχαιότατον καὶ γνωστότατον. Ὁ Δαυῒδ ὑπῆγεν εἰς τὸ στρατόπεδον τῶν ὁμογενῶν του καὶ εὗρεν ἐκφοβίζοντα αὐτοὺς τὸν Γολιὰθ· ὁ βασιλεύς του ἐπεχείρησε νὰ τὸν ὁπλίσῃ κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης μὲ θώρακα, μὲ περικεφαλαίαν. Ἀλλ’ ὁ Δαυῒδ ἀντέστη λέγων, δὲν δύναμαι μὲ αὐτὰ τὰ ὅπλα νὰ πολεμήσω, ἐγὼ ἔχω ὅπλα ἄλλα. Καὶ ἐπολέμησε παρὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης καὶ ἐνίκησεν. Ἀδιάφορον λοιπὸν εἶναι ἂν ὁ προσωρινὸς διοργανισμὸς τοῦ στρατοῦ συνετάχθη κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης, διότι ἡμεῖς ζητοῦμεν πῶς ταχύτερον θὰ παρασκευασθῶμεν, καὶ πῶς βεβαιότερον θὰ νικήσωμεν.

§25ΜΙΛΗΣΗΣ. Λοιπὸν κάτω πᾶς ὀργανισμός.

§26ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε Μίληση, περὶ τῶν στρατιωτικῶν ὀργανισμῶν γινώσκετε τόσα, ὅσα καὶ ἐγὼ γινώσκω. Ἐγὼ δὲν ἀνῆλθον τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐξετάσω τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ διὰ νὰ ὑποδείξω τί δύναται νὰ μᾶς χρησιμεύσῃ. Τὰ σκάφη τὰ κωπήρη πλέουν πλησίον τῶν παραλίων διὰ τὸν ἀκόλουθον λόγον· οἱ κωπηλατοῦντες βλέποντες τὰ παράλια ὀπισθοχωροῦντα, καταλαμβάνουσιν ὅτι προχωροῦσιν. Ἐὰν δὲ ἐξέλθωσιν εἰς μετέωρον πέλαγος, δὲν ἐννοοῦσι ὅτι προχωροῦσι, καὶ διὰ τοῦτο ἀποκάμνουσι καὶ ἀπελπίζονται. Πρέπει λοιπὸν καὶ ἡμεῖς νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι προχωροῦμεν, οὕτως ἢ ἄλλως τὸν στρατὸν ὀργανίζοντες. Ὁ κίνδυνος δὲ ὁ μέγας ἰδοὺ ποῦ κεῖται. Κατὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης, πυρετὸς θὰ καταλάβῃ τὰ πλήθη καὶ θὰ παραφρονήσωσιν οἱ ἄνθρωποι, ἐὰν ἴδωσι τὰς ἐλπίδας των ψευσθείσας. Πρέπει λοιπὸν νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, περὶ τῆς ἡμέρας τοῦ πυρετοῦ, διὰ νὰ μὴ παραφρονήσωμεν. Αὐτὸ δὲ κατ’ ἐμὲ εἶναι τὸ κύριον ζήτημα, περὶ οὗ θὰ σκεφθῇ ἡ Βουλή. Νομίζω δὲ ὅτι εἴτε κατὰ συντάγματα συνταχθῇ ὁ στρατός, εἴτε κατὰ τάγματα, ἐὰν οἱ στρατιῶται ἐκπαιδευθῶσι, μάθωσιν ὅ,τι πρέπει, ἤτοι ἐὰν μάθωσι τὸ πείθεσθαι καὶ τὸ φοβεῖσθαι τοὺς ἄρχοντας μᾶλλον ἢ τοὺς ἐναντίους, δυνατὸν εἶναι νὰ σωθῶμεν. Σημειωτέον δὲ ὅτι οἱ Γάλλοι ἐπολέμησαν τοὺς Γερμανοὺς κατὰ τοὺς κειμένους κανόνας, οἱ δὲ Γερμανοὶ παρὰ τοὺς κανόνας. Ἡ ἐπιστήμη δὲ ἡ στρατιωτικὴ δὲν εἶναι ἐπιστήμη μαθηματική, κανόνας ἔχουσα ἀμεταβλήτους, ἀλλ’ εἶναι ἐπιστήμη, ἣν διέπει ἡ κεφαλὴ τοῦ διοικοῦντος. Ἐγὼ βεβαίως δὲν εἶμαι στρατιωτικός, ἀλλ’ ἤκουσα ὅτι οἱ καλοὶ στρατηγοὶ ἀνατρέπουσι τοὺς κανόνας καὶ νικῶσι. Συμπεραίνω δὲ τὸν λόγον μου οὕτως· ἐν καιρῷ χειμῶνος τὰ πλοῖα, τὰ μικρὰ μάλιστα, ποτὲ δὲν ἀναχωροῦσι πρὸ τοῦ μεσονυκτίου. Διατί; Διὰ νὰ βεβαιωθοῦν ἂν ὁ καιρὸς θὰ μεταβληθῇ ἢ ἂν θὰ μένῃ ὁ αὐτός. Ἀφοῦ δὲ παρέλθῃ τὸ μεσονύκτιον καὶ ὁ καιρὸς μείνῃ ὁ αὐτὸς, τότε ἀποφασίζουν περὶ τοῦ πρακτέου. Νομίζω λοιπὸν ὅτι πρέπει τὸ νομοσχέδιον ν’ ἀναβληθῇ μέχρις οὗ παρέλθῃ τὸ μεσονύκτιον, διὰ νὰ εἴδωμεν ἂν ὁ καιρὸς θὰ πέσῃ ἢ θὰ μείνῃ ὁ αὐτός.

§27ΣΟΥΤΣΟΣ. Εἶμαι, κύριοι, ὑπὲρ τῆς πληρεστάτης ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου, ὄχι μόνον διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους εἶπεν ὁ κ. ὑπουργός, ἀλλ’ ἀκόμη διότι καὶ ἡ διάταξις αὕτη συμφωνεῖ μὲ τὰς σημερινὰς ἀνάγκας ἡμῶν· καὶ καθ’ ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὸ πρῶτον μέρος δὲν εἶναι τόσῳ μικρὸν ὅπως ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ ἐξ Οἰτύλου βουλευτής· ἔχομεν σήμερον ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς καὶ λοχαγοὺς πολὺ καλούς. Εἰς τί καταγίνονται αὐτοὶ οἱ ἄξιοι διοικηταὶ τῶν ταγμάτων Μακρῆς, Καμπάνης καὶ ἄλλοι; εἰς τὸ νὰ μεταβιβάζουν διαταγὰς τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τ’ ἀνάπαλιν. Καὶ ἔχουν δίκαιον ν’ ἀγανακτοῦν διὰ τὴν παθητικὴν αὐτὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν τοὺς ἔθεσεν ὁ περυσινὸς νόμος. Ὁ διοικητὴς τοῦ τάγματος θέλει νὰ ἔχῃ τάγμα, νὰ τὸ μορφώνῃ, νὰ τὸ διοικῇ καὶ νὰ τὸ διευθύνῃ. Ἐκτὸς τούτου τὴν σήμερον μονάδες ἐνεργείας εἶναι τὰ τάγματα εἰς τὸ πεζικόν, καὶ αἱ πυροβολαρχίαι εἰς τὸ πυροβολικόν. Καὶ ἡ ἐκπαίδευσις τῶν μονάδων αὐτῶν εἶναι ἐφικτὴ διὰ τὸν σημερινὸν πόλεμον. Οἱ ἔφεδροι ἀναχωροῦν μετ’ οὐ πολὺ εἰς τί ἐχρησίμευσαν αἱ μεραρχίαι, αἱ ταξιαρχίαι καὶ τὰ συντάγματα; Ἔκαμαν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι γυμνάσματα τοιαῦτα; Ἤθελον ἀρκεσθῆ ἂν καλῶς ἐγνώριζον μόνον τὰ γυμνάσια τάγματος.

§28Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔχετε δίκαιον, διότι δὲν ὑπήρξατε ποτὲ μάχιμος ἀξιωματικός. Ἡ συγκέντρωσις εἰς τὸν στρατὸν ἀφορᾷ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ ὄχι τοὺς στρατιώτας.

§29ΣΟΥΤΣΟΣ. Πολὺ καλά. Οἱ ἔφεδροι λοιπὸν αὐτοὶ ἂς ἐκπαιδευθῶσι καλῶς εἰς τὰ γυμνάσια τοῦ τάγματος, τὰ ἄλλα ἂς μᾶς λείψουν. Εἰς τὴν Ἑλλάδα τάγματα θὰ πολεμήσουν, ἂν πολεμήσουν καὶ ὄχι μεραρχίαι καὶ συντάγματα. Πρέπει νὰ φροντίσωμεν περὶ ἀξίων διοικητῶν, οἱ ὁποῖοι νὰ μορφώσουν τάγματα ἑτοιμοπόλεμα. Καὶ εἰς τοὺς στρατοὺς τῆς Εὐρώπης τείνουσιν ἤδη ν’ ἁπλοποιήσωσι τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατοῦ, βασιζόμενοι εἰς τὸ νέον σύστημα τῶν ὅπλων κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν δύνανται νὰ γείνουν ἐπιθέσεις διὰ πυκνῆς φάλαγγος.

§30ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Πῶς θὰ γείνῃ, ἐὰν ἔξαφνα εὑρεθοῦν δύω τάγματα νὰ ἐνεργήσουν μαζῆ;

§31ΣΟΥΤΣΟΣ. Πολὺ εὐκολώτερον εἶναι εἰς τὸν στρατηγὸν, τὸν μέλλοντα νὰ στείλῃ δύω τάγματα εἰς τὸν ἐχθρὸν, νὰ στείλῃ ἀπὸ ἕνα ὑπασπιστὴν εἰς ἕκαστον τῶν ταγμάτων παρὰ νὰ στείλῃ εἰς τὸν διοικητὴν τοῦ συντάγματος καὶ αὐτὸς νὰ στέλλῃ εἰς τὰ δύω τάγματα. Προτιμότερον εἶναι νὰ λαμβάνουν αἱ μονάδες κατ’ εὐθεῖαν διαταγάς.

§32ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Καὶ ποῖον εὑρίσκετε καλλίτερον, ὁ ταξίαρχος νὰ δώσῃ τὰς διαταγάς του εἰς ἕκαστον ἐκ τῶν τεσσάρων ταγμάτων ἐκ τῶν ὁποίων τὰ δύω νὰ ἦναι πολὺ ἀπομεμακρυσμένα ἢ καλλίτερον νὰ δώσῃ τὰς διαταγάς του εἰς τὰ δύω συντάγματα;

§33ΣΟΥΤΣΟΣ. Ταχύτερον εἶναι νὰ δώσῃ τὰς διαταγάς του κατ’ εὐθεῖαν. Ὡμίλησα μὲ ἀξιωματικοὺς τοῦ πυροβολικοῦ, οἱ ὁποῖοι ἔχουν μέγιστον συμφέρον νὰ γείνουν ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ καὶ λέγουν ἐναντίον τῆς προαγωγῆς καὶ τοῦ συμφέροντός των ὅτι δὲν δύναται παρὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον νὰ γείνῃ. Καθόσον ἀφορᾷ ὅτι θὰ ἐπέλθῃ σύγχυσις, δὲν βλέπω τοιοῦτόν τι· τὰ τάγματα θ’ ἀνταποκρίνωνται ἀπ’ εὐθείας μὲ τὸν ἀρχηγόν. Ἤδη διὰ τὴν ὕπαρξιν συνταγματάρχου τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τὴν μὴ ὕπαρξιν ἀναλόγου ἀριθμοῦ τοῦ πεζικοῦ καὶ συνεπῶς τὴν μεταξὺ τῶν σωμάτων τούτων ἀντιζηλίαν, τοῦτο νομίζω δὲν ἔπρεπε οὐδὲ κἂν νὰ λεχθῇ. Οὐδεὶς δὲ ὑποθέτει ὅτι πλάγιοι σκοποὶ ὑπηγόρευσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὑποβάλῃ αὐτό.

§34ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πῶς δικαιολογοῦσι τὴν ὕπαρξιν συντάγματος τοῦ πυροβολικοῦ;

§35ΣΟΥΤΣΟΣ. Ἀπαιτεῖται νὰ ὑπάρχῃ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς συγκεντρώσεως τοῦ ὑλικοῦ. Κατόπιν λοιπὸν ὅλων τούτων συμπεραίνω καὶ νομίζω, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ δὲν ἀντίκειται οὔτε εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, οὔτε πρόκειται ν’ ἀδικηθῇ κανένας· εἶναι δὲ καὶ σύμφωνος μὲ τοὺς κανόνας τῆς νέας ἐπιστήμης, τοὺς ἐπιβαλλομένους μάλιστα ἡμῖν εἰδικῶς εἰς ἣν κατάστασιν εὑρισκόμεθα.

§36ΖΙΜΒΡΑΚΑΚΗΣ (ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν). Νομίζω περιττὸν, νὰ λέγωμεν τὰ αὐτὰ πράγματα. Ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον ἕνεκα λόγων οἰκονομικῶν καὶ ἄλλων, τοὺς ὁποίους δυστυχῶς δὲν δύναμαι νὰ ἐκθέσω, νὰ κάμῃ ἁπλοποίησιν τοῦ ὀργανισμοῦ. Οὐδόλως ὅμως ἐπῆλθεν εἰς τὸν ὑπουργὸν ἡ ἰδέα νὰ χαλάσῃ τὰ συντάγματα τοῦ πεζικοῦ καὶ νὰ διατηρήσῃ τὸ τοῦ πυροβολικοῦ διὰ νὰ ὠφεληθῇ αὐτὸς ἢ νὰ ὠφελήσῃ ἄλλον τινά. Ὡς εἶπον, αὐτὸ ἦτο μέτρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὸ παρεδέχθη. Τὸ σύνταγμα τοῦ πυροβολικοῦ ἔμεινε, ὄχι διότι θεωρῶ τὸ τοιοῦτον ἀναγκαῖον διὰ τὸν πόλεμον, καθόσον ἐδῶ μὲ τὸν ὀλίγον στρατὸν, τὸν ὁποῖον ἔχομεν, συντάγματα πυροβολικοῦ βεβαίως δὲν θὰ στείλωμεν ἀφοῦ εἶναι ἓν καὶ μόνον, ἀλλὰ διότι ἐδῶ ἡ μονὰς εἶναι ἡ κανονοστοιχία, καὶ αἱ κανονοστοιχίαι βεβαίως δὲν δύνανται νὰ ἔχουν ἰδίαν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἰδίαν ἐκγύμνασιν. Τοῦτ’ αὐτὸ ἐφαρμόζεται καὶ διὰ τὸ ἱππικόν. Ὅτι δὲ δὲν ἀπέβλεπαν εἰς κανὲν συμφέρον, ἐπικαλοῦμαι τὸν διορισμὸν τοῦ συνταγματάρχου Σαπουντζάκη ὡς διοικητοῦ τοῦ πυροβολικοῦ, ὅστις ἐὰν ἤδη κατέχει ἑτέραν θέσιν, ἐξ ἀνάγκης θέλει καταλάβει, ἅμα ἐκλείψῃ ἡ ἀνάγκη, καὶ αὖθις τὴν θέσιν τοῦ διοικητοῦ τοῦ συντάγματος, ὢν συνταγματάρχης. Εἶπον ὅτι ἡ τροποποίησις τοῦ νομοσχεδίου δὲν εἶναι τῶν πεποιθήσεών μου, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἤθελε, δι’ οὓς λόγους προεξέθεσα, τὴν παρεδέχθην.

§37ΖΩΧΙΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, (ἂς ὁμιλήσωμεν καὶ περὶ ἐπιστήμης) μᾶς ἔφερε νομοσχέδια χωρὶς κεφαλήν. Κύριε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπάρχει ὀργανισμὸς στρατοῦ χωρὶς ἐπιτελείου; Τὸ ἐπιτελεῖον μάλιστα τὸ Πρωσικόν, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, εἶναι ὅλως αὐτοκέφαλον καὶ ἀνεξάρτητον καὶ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Αὐτὸ δὲ κατ’ ἔτος ὁρίζει τὸ σύστημα τοῦ πολέμου, τὸ ὁποῖον θ’ ἀκολοθήσῃ. Ποῖος δὲ παρ’ ἡμῖν θὰ ἀποφασίσῃ τί πρέπει νὰ πράξῃ ὁ στρατὸς ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης; Τὸ ἐπιτελεῖον θὰ φέρῃ εἰς αἴσιον πέρας τὸν πόλεμον, ἡμεῖς δὲ δυστυχῶς οὐδὲ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἔχομεν. Σᾶς εἶπον δὲ καὶ ἄλλοτε καὶ ἤδη τὸ ἐπαναλαμβάνω, καὶ θὰ τὸ ἐπαναλάβω πάλιν ὅταν μεθαύριον φθάσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅτι δὲν ἔχομεν ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν σᾶς εἶπεν, οἱ συνάδελφοί μου ἐπρότειναν, ἐγὼ δὲ ἐνέδωκα. Ἀλλ’ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἔπρεπε νὰ ἐνδώσῃ, καὶ κακῶς ποιῶν ἐνέδωκε, διότι αὐτὸς κάλλιον τῶν συναδέλφων του γινώσκει τί τὸ στρατιωτικῶς πρακτέον. Τίς δὲ παρὰ τὴν ἰδίαν αὑτοῦ πεφωτισμένην κρίσιν παραδέχεται ἀκρίτους κρίσεις ἄλλων ἐναντίον τῆς συνειδήσεώς του;

§38ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§39Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἀναγκάζομαι νὰ ζητήσω μίαν διασάφησιν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν μετὰ τὴν τελευταίαν ὁμιλίαν τοῦ ἐντίμου ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, εἰπόντος ῥητῶς καὶ καθαρῶς ὅτι τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον εἶναι ἐναντίον τῆς πεποιθήσεώς του, ὅτι ὑπεστήριξε τὰς πεποιθήσεις του ἀντιθέτως πρὸς τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον. Ἐπειδὴ λοιπὸν αἱ ἰδέαι τοῦ νομοσχεδίου ἐκπροσωποῦν τὰς ἰδέας τῆς Κυβερνήσεως, εὐκτέον θὰ ἦτο ἐάν τις τῶν ἄλλων ὑπουργῶν ἤθελεν ὑποδείξει τοὺς λόγους, οἵτινες ἠνάγκασαν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῆς τροποποιήσεως τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, διότι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ῥητῶς ἐδήλωσεν ὅτι ἀποκρούει τὰς ἰδέας αὐτὰς, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἠδύνατο νὰ φέρῃ τὰ ἐπιχειρήματα.

§40ΖΙΜΒΡΑΚΑΚΗΣ (ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν). Ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶπε καθαρῶς τοῦτο· εἶπεν ὅτι παρεδέχθη τὴν ἰδέαν τῶν συναδέλφων του· εἶπεν ὅτι βεβαίως τὸ ὑποβαλλόμενον σχέδιον δὲν εἶναι κατὰ τοὺς κανόνας τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, ἀλλὰ λόγοι ἄλλοι πολὺ ἰσχυροὶ, εἴτε οἰκονομικοὶ εἴτε ἄλλοι, ἔπεισαν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν τροποποίησιν αὐτήν.

§41ΡΙΚΑΚΗΣ. Κύριε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, αὐτὸς ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς ἐψηφίσθη· σᾶς ἐρωτῶ ἐθέσατε τοὺς καταλλήλους βαθμοφόρους καὶ ἔχετε νὰ τοὺς θέσητε; διορίσατε συνταγματάρχας ἀρχηγοὺς συνταγμάτων, στρατηγοὺς ἀρχηγοὺς τῶν μεραρχιῶν; Διατί δὲν λέγομεν τὴν ἀλήθειαν; Δὲν ἔχομεν προσωπικόν, καὶ εἶναι ἀντιγραφὴ κωμικὴ νὰ ζητῶμεν ὀργανισμοὺς κατὰ τοὺς στρατιωτικοὺς κανόνας, χωρὶς νὰ ἔχωμεν τὰ κατάλληλα πρόσωπα. Ἔξοδα δὲν θέλομεν νὰ κάμωμεν, προβιβασμοὺς δὲν θέλομεν νὰ κάμωμεν, προσωπικὸν δὲν ἔχομεν, τί φιλονεικοῦμεν λοιπὸν περὶ ταξιαρχιῶν καὶ μεραρχιῶν;

§42ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἀρκετὰ ἐλέχθησαν· ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἐπιμένει εἰς τὴν πρότασίν του;

§44ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μάλιστα. Ἐγὼ συμπεραίνω ὅτι, ἐπειδὴ διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἐπανέρχονται τὰ πράγματα εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν, ἐννοῶ ἡ αὐτὴ κατάστασις νὰ ἐπέλθῃ καὶ διὰ τὰ ἄλλα ὅπλα, καὶ κατὰ συνέπειαν ὁ στρατὸς νὰ μένῃ ὅπως εἶχε πρὸ τῆς νομοθετήσεως τοῦ τελευταίου νόμου.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διατυπώσατε τὴν πρότασίν σας καὶ καταθέσατέ την εἰς τὸ προεδρεῖον.

§46ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Θὰ μὲ συγχωρήσητε μίαν μικρὰν παρεκτροπὴν τυπικὴν, ὅτι θὰ δώσω διασαφήσεις τινὰς εἰς τὴν Βουλὴν, ὡς πρὸς τὴν τελευταίαν παρεννόησιν περὶ τῶν γνωμῶν τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ὡς πρὸς τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα. Λέγω, ὅτι εἶναι παρεκτροπὴ, ἀλλὰ τὴν ὀνομάζω τυπικὴν, διότι χρησιμεύει πρὸς πληροφορίαν τῆς Βουλῆς. Εἶναι δὲ παρεκτροπὴ φυσικῷ τῷ λόγῳ, διότι ἐπροχώρησεν ἡ Βουλὴ εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ θέματος. Ἀκριβῶς ἐξεταζομένων, κύριοι, τῶν πραγμάτων, ποτὲ δὲν ὑπῆρξε καμμία διαφωνία μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πρὸς τὸ θέμα τὸ ὁποῖον τινὲς τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων συνεζήτησαν σήμερον. Ἠμπορεῖ νὰ ἔγεινε λόγος ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ περὶ περιστάσεως πολὺ πλέον ἐκτάκτου, ἀφ’ ὅ,τι φαίνεται ἡ σημερινή· ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν πρὸς τὴν ἔκτακτον ἐκείνην περίστασιν. Τινὲς συνεζήτησαν τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐν πολέμῳ τάξεως. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει αὐτὴν τὴν βάσιν. Ἡ ἐν πολέμῳ τάξις, ἐάν ποτε ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἀναγκασθῆ νὰ θέσῃ τοιοῦτον ζήτημα, βεβαίως θέλει γείνει κατὰ τοὺς κανόνας τοὺς ὁποίους ὁ τακτικῶς πολεμῶν στρατὸς παρεδέχθη. Καὶ δὲν πρόκειται νὰ ποιήσωμεν διὰ νομοσχεδίων μεταβολὰς καὶ καινοτομίας, δηλονότι νὰ θελήσωμεν διὰ τῆς συζητήσεως ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ νὰ μεταβάλωμεν τοὺς παραδεδεγμένους κανόνας τῆς πολεμικῆς. Ἑπομένως ἐὰν τὸ μόνον σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπεται νὰ ἀκολουθήσῃ τακτικὸς στρατὸς ἐν πολέμῳ, ᾖναι τὸ νὰ διαιρῆται εἰς μεραρχίας καὶ εἰς ταξιαρχίας καὶ εἰς συντάγματα, ἐὰν ἡ τύχη τοῦ πολέμου ἐδίδαξεν ὅτι καὶ μετὰ τὰς γενομένας μεταβολὰς εἰς τὴν πολεμικὴν τέχνην, πάλιν αὐτὸ τὸ σύστημα εἶναι τὸ μόνον κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπιτυχῶς δύναται νὰ κυβερνηθῶσιν οἱ στρατιῶται εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης, φυσικῷ τῷ λόγῳ καὶ ἡ Ἑλλὰς, ὅπως πᾶν ἄλλο κράτος, ἤθελεν ἀκολουθήσει τὸν ἴδιον δρόμον, τὴν ἰδίαν τάξιν. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἐφέραμεν νομοσχέδιον διὰ ν’ ἀποφασίσῃ μετὰ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἡ νομοθετικὴ τοιαύτας καινοτομίας. Ἀρχικῶς ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος ὑπῆρξε τὸ νὰ παρασκευάσῃ τὰς στρατιωτικὰς ἐκείνας δυνάμεις, τὰς ὁποίας ἕνεκα διαφόρων λόγων παρημέλησε κατὰ τὸ παρελθόν· καὶ αὐτὴν τὴν βάσιν ἀκόμη ἐξακολουθεῖ καὶ αὐτὴ ἀκόμη εἶναι τὸ στήριγμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θεμελιοῦνται αἱ στρατιωτικαὶ ἐργασίαι τῆς Κυβερνήσεως. Πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν ὁ ὀργανισμὸς, ὁ παρουσιαζόμενος σήμερον, δὲν φέρει κανὲν πρόσκομμα, κανὲν ἐμπόδιον. Καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν ὀργανισμὸν, τὴν κατὰ τάγματα δηλονότι διαίρεσιν τοῦ πεζικοῦ καὶ τὴν κατὰ σύνταγμα τοῦ ἱππικοῦ καὶ τοῦ πυροβολικοῦ, δύνανται νὰ γείνουν συγκεντρώσεις μεγάλου στρατοῦ διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν ὅλοι οἱ κανόνες τῆς τῆς πολεμικῆς περὶ τὴν ἄσκησιν τοῦ συγκεντρωμένου οὕτω πως στρατοῦ, καὶ δύναται ν’ ἀσκηθῇ ὁ συγκεντρωμένος αὐτὸς στρατὸς συναρμολογῶν καὶ τὰ τρία ὅπλα. Ἐὰν ὅμως εἰς περίπτωσιν πολέμου ἐν τῷ πεδίῳ τῆς μάχης ἀπαιτεῖται διαφορετικός τις ὀργανισμὸς, διότι αὐτὸς διευκολύνει, εἶναι καταλληλότερος, καὶ ἀπεδείχθη ἐκ τῆς πείρας προσφορώτερος διὰ τὴν κίνησιν, διὰ τοὺς ἑλιγμοὺς καὶ δι’ ὅλας τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐν πολέμῳ συμβαίνουν, αὐτὸ εἶναι ζήτημα ἄσχετον ὅλως. Τὴν σήμερον ὁ στρατὸς καταγίνεται εἰς τὴν ἄσκησιν ὅσον τὸ δυνατὸν μείζονος ἀριθμοῦ νεοσυλλέκτων, καὶ συγχρόνως ὁ παλαιὸς καὶ ὁ νέος στρατὸς καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὰς ἀσκήσεις του, χρεωστεῖ νὰ γυμνάζηται ἐν συνδυασμῷ καὶ ἐν ὅσῳ τὸ δυνατὸν μείζονι συγκεντρώσει. Πρὸς ὅλα αὐτὰ ἐπικαλοῦμαι τὴν γνώμην τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀξιωματικοὶ καὶ περὶ τοιαῦτα ἐντριβεῖς, νὰ εἴπουν ἐὰν ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς φέρει παραμικρὸν ἐμπόδιον. Ἐνόμισα δὲ οὕτω ὅτι πρέπει νὰ διευκρινισθῇ αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ νὰ μὴ μείνῃ ἡ ἐντύπωσις εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ὑπάρχει πράγματι διαφωνία τις, ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, ὡς πρὸς ἓν ζήτημα τόσον μέγα ὅσον εἶναι τὸ τῆς παρατάξεως τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ πολέμου. Περὶ τούτου, κύριοι δὲν πρόκειται παντελῶς. Τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει τὸν σκοπὸν νὰ θίξῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα, καὶ νὰ λύσῃ αὐτὸ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον περικλείει ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμός, ὃν ψηφίζητε, εἶναι ἁπλῶς καὶ καθαρῶς ζήτημα παρασκευῆς. Ἐὰν νομίζουν οἱ στρατιωτικοὶ, ὅτι καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν χωλαίνει τὸ σύστημα τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, τότε ἠμπορῶ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι τῷ ὄντι αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον σφάλλει, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν χωλαίνει εἰς τοῦτο.

§47ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἐπειδὴ ἐρωτᾶτε, κ. ὑπουργὲ, θὰ σᾶς παρατηρήσω ὅτι διὰ νὰ ᾖναι καλῶς προητοιμασμένος εἷς στρατὸς διὰ πόλεμον πρέπει νὰ διδαχθῇ καὶ νὰ συνειθίσῃ ἀπὸ τὸν καιρὸν τῆς εἰρήνης, διότι ἂν οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ δὲν ᾖναι προησκημένοι, ὥστε νὰ διοικήσωσιν ἀνωτέρους στρατοὺς ἀπὸ ὅ,τι διοικοῦν ἐν εἰρήνῃ, δὲν θὰ ᾖναι εἰς κατάστασιν νὰ τὸ πράξωσιν ἐν ὥρᾳ πολέμου· ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον δι’ αὐτὸ αἱ διαιρέσεις τῶν μονάδων ἀναγκαῖαι, εἶναι δι’ ὅλην τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, καὶ διὰ τὴν πειθαρχίαν.

§48ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον διὰ τὰς ἐξηγήσεις τὰς ὁποίας μοὶ ἔδωσε· διότι αὐτὴ ἡ ἐξήγησις φέρει ἄλλας ἐξηγήσεις καὶ καταλληλοτέραν διευκρίνισιν τοῦ πράγματος. Ὅταν εἶπον ὅτι αὐτὸς ὁ προσωρινὸς ὀργανισμὸς δὲν ἐμποδίζει τὴν συγκέντρωσιν καὶ τὴν ἄσκησιν, ἠνόησα ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ ὁποῖα προτείνει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος δύνανται νὰ γείνουν χωρὶς νὰ ἀπαιτῆται νὰ ὑπάρχῃ καθεστηκυῖα ταξιαρχία καὶ καθεστηκὸς σύνταγμα· τὸ σύνταγμα σύγκειται ἐκ δύω ταγμάτων κατὰ τὸν ὑπάρχοντα νόμον, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ καταργήσωμεν· δὲν ὑπάρχει δὲ οὐδὲν ἐμπόδιον τὰ δύω τάγματα κατὰ τὰς ἀσκήσεις νὰ ἑνοῦνται καὶ νὰ συμπράττωσιν ὑπὸ τὸν αὐτὸν ἀρχηγὸν, ὑπὸ τὸν διοικητὴν τοῦ ἑνὸς τῶν δύω ταγμάτων. Ἂν ἀκόμη αἱ ἀσκήσεις πρέπει τοσοῦτον νὰ προχωρήσωσιν ὥστε πλείονα συντάγματα νὰ συμπράξωσιν, ἐπίσης δὲν θὰ ὑπάρξῃ δυσκολία νὰ ἐκτελεσθῇ καὶ τοῦτο· τὸ δυσκολώτερον πάντων θὰ ᾖναι ὁ συνδυασμὸς τῶν τριῶν ὅπλων καὶ εἰς τοῦτο ὑποθέτω ὅτι οἱ βαθμοφόροι θὰ ἔχουν μείζονα ἀνάγκην ἀσκήσεως· ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἂν διότι δὲν ἔχωμεν συντάγματα ὑπάρχῃ ἐμπόδιόν τι εἰς τὸ νὰ συνδυασθῶσιν ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ αὐτοῦ διοικητοῦ καὶ ἡ ἀνάλογος δύναμις τοῦ ἱππικοῦ καὶ ἡ ἀνάλογος δύναμις τοῦ πυροβολικοῦ καὶ νὰ ἐκτελεσθῶσιν ὅλαι ἐκεῖναι αἱ πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἤθελον ἐκτελεσθῆ ἂν αὐτὸς ὁ ὁδηγῶν τὰ τρία ὅπλα εἶχε βαθμὸν ἀνώτερον καὶ ὄνομα διαφορετικόν.... Βεβαίως, κύριοι, ἠδύνατο νὰ γίνῃ καὶ ὅπως τινὲς ἐξ ὑμῶν προτείνετε, ἀλλ’ ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἐλαττωματικὸν τὸ σύστημά σας, ἠμποροῦσε νὰ ὑπερβαίνῃ τὴν ἀνάγκην καὶ νὰ ἀφίνῃ συνεπείας δυσεπανορθώτους· διὰ τοῦτο ἐπροτιμήθη, ἀφοῦ οὐδεμία ζημία θὰ ἐπέλθῃ, νὰ ψηφίσωμεν τοιοῦτον ὀργανισμόν, νὰ ἐκτελεσθῶσι δὲ τὰ πράγματα καὶ νὰ τεθῶσι κατὰ μέρος τὰ ὀνόματα. Αὐτὴ ἡ ἐξήγησις, κύριοι, ἐθεώρησα ὅτι ἦτον ἀναγκαία διὰ τὸν λόγον τὸν ὁποῖον σᾶς προεῖπον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑπολάβητε ὅτι ὑπάρχει ἐν τῷ πνεύματι τῆς Κυβερνήσεως παραγνώρισις τῶν ἀρχῶν, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ διέπουν τὴν κατάστασιν τὴν ἐμπόλεμον, καὶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει ἄλλον σκοπὸν εἰμὴ μόνον νὰ διευκολύνῃ τὴν μέχρι τοῦδε ψηφισθεῖσαν ἀρχὴν τῆς παρασκευῆς.

§49ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶμαι ἠναγκασμένος, κύριοι, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, κατόπιν τῶν ἰδεῶν τὰς ὁποίας ἐξήνεγκεν ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργός, ὄχι δι’ ἄλλον λόγον παρὰ διὰ νὰ ἀναιρέσω ἰδέας τινάς, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν γνώμην μου, ἂν ἔμενον ἄνευ ἀναιρέσεως, ἠδύναντο νὰ πιστευθῶσι. Καὶ ἐν πρώτοις ἀναγνωρίζω καὶ εἶμαι πληρέστατα σύμφωνος μὲ τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἰδέαν, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ· ὅτι...... Ἐν αὐτῷ δὲν ἐπρόκειτο νὰ μεταβάλῃ τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, δὲν ἐπρόκειτο νὰ διΐδῃ τις διὰ τῆς ὑποβολῆς τοῦ νομοσχεδίου πολιτικὴν ἀλλοίαν ἐκείνης τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἡ Κυβέρνησις καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ νὰ μὴ κριθῇ ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς τακτικῆς τοῦ πολέμου, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν φαίνεται ἠγνόει, ὅτι πᾶν μέτρον ἁπτόμενον τοῦ στρατοῦ ἔχει ὑπ’ ὄψιν πάντοτε τὸν πόλεμον· οἱοσδήποτε ὀργανισμός, οἱαδήποτε ἐφεύρεσις, οἱαδήποτε τροποποίησις, φερομένη εἴτε ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ εἴτε ἐπὶ τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ, δὲν ἔχει σκοπὸν ἄλλον παρὰ νὰ καλύψῃ ἀνάγκας, αἵτινες δύνανται νὰ παρουσιασθῶσιν ἐν πολέμῳ, διότι ἄλλως, ἂν τοιαῦται ἰδέαι δὲν ἐπεκρατοῦσαν εἰς τὴν σύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν ὀργανισμῶν, ἡ θέσις τῶν κρατῶν, ὅσα δὲν εὑρίσκονται εἰς πόλεμον, ἤθελεν εἶσθαι λίαν εὐχάριστος, διότι δὲν ἤθελον ὑποβάλλεσθαι εἰς αὐτὰς τὰς κολοσιαίας δαπάνας. Λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἴτε σήμερον συζητούμενον, εἴτε εἰς ἐποχὴν ἀπολύτου εἰρήνης καὶ ἡσυχίας δὲν δύναται νὰ κριθῇ παρὰ ὑπὸ τοὺς ὅρους ἐκείνους ὑπὸ τοὺς ὁποίους κρίνεται πᾶν πρᾶγμα ἁπτόμενον ἀπ’ εὐθείας τοῦ στρατοῦ. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅ,τι εἶπεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι διὰ τοῦ καταρτισμοῦ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου δὲν παρακωλύεται ἡ ἐκγύμνασις οὔτε ἡ ἐκπαίδευσις, ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τοῦ εἴπω, ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις ἐν τῷ στρατῷ γίνεται πολλαχῶς, ἐνεργεῖται εἰς τὰ σχολεῖα τῶν ἀξιωματικῶν, εἰς τὰ σχολεῖα τῶν στρατιωτῶν καὶ εἰς τὰ πεδία τῶν ἀσκήσεων, ὅτι τμῆμα τοῦ στρατοῦ μὴ διοικούμενον ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πρόσωπον δὲν παρέχει τὰ στοιχεῖα τῆς ἐκπαιδεύσεως, τὰ ὁποῖα παρέχει ἡ ἐκπαίδευσις ἐκείνη, ἥτις γίνεται πάντοτε καὶ διαρκῶς ἀπὸ τὸ αὐτὸ πρόσωπον· καὶ, κύριοι, αὐτὸ τὸ σύστημα τῶν ἰδεῶν ἐπεκράτει μέχρι μιᾶς ἐποχῆς, καὶ πράγματι οἱ στρατοὶ ἐν Εὐρώπῃ ἄλλως διωργανίζοντο ἐν εἰρήνῃ καὶ ἄλλως ἐν πολέμῳ, ἀλλὰ ἐκ τῶν τελευταίων γεγονότων ἰδίως ἀπὸ τὸ 1866 μέχρι σήμερον ἐπείσθησαν οἱ πάντες, ὅτι ὄχι μόνον ὁ αὐτὸς ὀργανισμὸς ὀφείλει νὰ διέπῃ τὸν στρατὸν καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης καὶ ἐν καιρῷ πολέμου, ἀλλ’ ἂν ᾖναι δυνατὸν καὶ τὰ αὐτὰ πρόσωπα νὰ διοικοῦν· ἀπεδείχθη δὲ διὰ τῶν πραγμάτων, ὅτι, ὅταν τὸ αὐτὸ πρόσωπον διοικεῖ, ἐπιδρᾷ μεγάλως ἐπὶ τῆς τύχης μιᾶς νίκης· ἀξιωματικοὶ ἐξησκημένοι νὰ διοικῶνται ἀπὸ πρόσωπον τοῦ ὁποίου γνωρίζουν τὸν χαρακτῆρα καὶ αὐτὸς κατώρθωσε νὰ διαγνώσῃ ὅλων τὸν χαρακτῆρα καὶ τὰς ἰδιοτροπίας ὅλων τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα διοικεῖ, εἶναι εἰς μᾶλλον εὐχάριστον θέσιν νὰ διοικῇ αὐτὸς τοὺς ἀνθρώπους ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ παρὰ εἷς αὐτοχειροτόνητος ἀρχηγὸς εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ περιβάλλεται ἀπὸ ὅλην τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν ἀγάπην τοῦ στρατοῦ καὶ ὁ ὁποῖος νὰ ᾖναι εἰς τὸ ὕψος τῆς γνώσεως τοῦ χαρακτῆρος καὶ τοῦ τελευταίου στρατιώτου. Μάθετε δὲ, κύριοι, ὅτι αὐτὸ τὸ σύστημα σήμερον ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον, ὄχι μόνον διὰ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν σωμάτων, ἀλλὰ καὶ δι’ αὐτοὺς, τοὺς δεκανεῖς, καὶ ἐννοοῦν σήμερον οἱ μεγάλοι δημοσιολόγοι στρατιωτικοὶ, ὅτι καὶ ὁ δεκανεὺς πρέπει νὰ ἔχῃ, ἂν ᾖναι δυνατὸν, τοὺς ἄνδρας τοὺς ὁποίους ἐδιοικοῦσεν ἐν καιρῷ εἰρήνης. Διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἐπιμένω φρονῶν, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς ἔστω καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς μᾶλλον εἰρηνικῆς πολιτικῆς, πρέπει νὰ βασίζεται εἰς τὰς ἰδέας ἐκείνας, δυνάμει τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην τῆς τάξεως τῶν στρατιωτικῶν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἡ κατὰ μονάδας διαίρεσις, ἥτις συγκεντρώνει τοὺς ἀξιωματικοὺς ὑπὸ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἀρχηγὸν, ἂν θεωρεῖται ἀναγκαῖον διὰ τὴν εἰρήνην, εἶναι ὑπερτάτη ὑποχρέωσις ἐν καιρῷ πολέμου, καὶ θὰ ᾖναι δύσκολον καὶ διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὑποκειμένους καὶ διὰ τὸν ἀξιωματικὸν τὸν διατάττοντα νὰ διατάξῃ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα πρώτην φορὰν βλέπει. Δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι ἂν σήμερον ἡ Κυβέρνησις δὲν λάβῃ τὸν ἀνάλογον καιρὸν νὰ σκεφθῇ περὶ μονίμου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς ἣν πρότερον ἦσαν κατάστασιν καὶ χωρὶς νὰ θελήσῃ νὰ καινοτομήσῃ τοῦτο μὲν εἰς τὸ πεζικὸν, ἐκεῖνο δὲ εἰς τὰ λοιπὰ ὅπλα, διότι ἂν αὐτὴ ἡ ἀνάγκη ὑφίσταται τὸ νὰ ἐπανέλθωμεν ἕνεκα διαφόρων λόγων εἰς τὸ παρελθὸν, αὐτὴ ἡ ἀνάγκη πρέπει νὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τοῦ πυροβολικοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ ἱππικοῦ. Ἡ γνώμη μου δὲ ἀποτεινομένη εἰς τὸν κ. πρόεδρον δὲν εἶναι πρότασις νόμου.

§50ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριοι, δὲν θὰ ἔχω τὴν ἀδιακρισίαν νὰ ἀναμιχθῶ εἰς τὰς εἰδικὰς συζητήσεις περὶ τῆς ἀξίας ἑκατέρου τῶν ὀργανισμῶν τοῦ στρατοῦ· ἡ ἀνάμιξίς μου κατ’ οὐδὲν ἤθελε χρησιμεύσει εἰς τὴν διαφώτισιν τοῦ σώματος καὶ μάλιστα ἐπὶ ζητήματος εἰς τὸ ὁποῖον διΐστανται αἱ γνῶμαι καὶ κυμαίνονται εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥστε περιμένει τις νὰ ἐκδοθῶσι τὰ φυλλάδια τῆς Ἐφημερίδος τῶν στρατιωτικῶν ἐν Γαλλίᾳ διὰ νὰ ἴδῃ πῶς πρέπει νὰ ὀργανίσῃ τὸν στρατὸν ἐν Ἑλλάδι· ἂν ἐζήτησα καὶ λαμβάνω τὸν λόγον, τὸ πράττω, κύριοι, διὰ νὰ ἐκδηλώσω αἴσθημά τι περιεργείας, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐγέννησεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Πρώτην φορὰν ἀκούω ὑπουργὸν, ἀνομολογοῦντα δημοσίᾳ ὅτι νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσάγει εἰς τὴν Βουλὴν, εἶναι ἀπόῤῥοια οὐχὶ τῶν ἰδίων αὑτοῦ πεποιθήσεων, ἀλλὰ γνώμης ἀλλοτρίας, καὶ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον δὲν ἀφορᾷ εἰς μικρὸν καὶ ἀσήμαντον πρᾶγμα, ἀλλὰ εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, τουτέστιν εἰς τὴν κυριωτάτην τῆς ἐποχῆς ἀνάγκην καὶ εἰς τὸ πρώτιστον τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἔργον. Ἐζήτησα λοιπὸν τὸν λόγον, διὰ νὰ ἐρωτήσω καὶ μάθω τοὐλάχιστον ἀπὸ τοὺς λοιποὺς ὑπουργοὺς, ποῖα τὰ αἴτια τὰ ὑπαγορεύσαντα τὴν ἀνάκλησιν τοῦ πρὸ 4 μηνῶν μόλις ψηφισθέντος ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἀνάκλησις, ἥτις ἐγέννησε τὴν ἐν τῷ ὑπουργείῳ διάστασιν· ἐνόμισα δὲ, ὅτι ὁ πρὸ ἐμοῦ λαλήσας ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔμελλε νὰ θεραπεύσῃ τὴν εὔλογον, ὑποθέτω, ταύτην περιέργειάν μου. Ἀλλὰ τὸν ἠκούσατε, κύριοι. Ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς ἠσχολήθη τοὐναντίον νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ διχοστασία, ἡ διχογνωμία, ἢ ὅπως ἄλλως θέλετε ὀνομάσατέ την, τὴν ὁποίαν παρέστησεν ἐνώπιον ἡμῶν ὁ συνάδελφός του ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν εἶναι πραγματικὴ, ἀλλὰ φαινομένη· διὰ τί; διότι ὁ νέος ὀργανισμὸς δὲν ἐγένετο, λέγει, πρὸς κανονισμὸν τῆς ἐν πολέμῳ καταστάσεως τοῦ ἔθνους. Ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἐνόησα πολὺ τὴν δύναμιν τοῦ ἐπιχειρήματος. Ἂν ὁ νέος κανονισμὸς ἐγένετο, ἵνα κανονίσῃ ὁριστικῶς καὶ ἐν καιρῷ ἔτι εἰρήνης τὰ τοῦ στρατοῦ, τότε διατὶ λαμβάνει τὴν ὀνομασίαν τοῦ προσωρινοῦ; Ποίαν ἔννοιαν ἔχει ἡ προσωρινότης, ὅταν ὁ κανονισμὸς προτίθεται νὰ κανονίσῃ ὁριστικῶς δεδομένην τινὰ λειτουργίαν τῆς πολιτείας; Ἀλλ’ ἀντιπαρερχόμενος τοῦτο, παρατηρῶ ὅτι ἡ περιέργειά μου ηὔξησε τώρα, ἀντὶ νὰ θεραπευθῇ. Καὶ τῳόντι ὁ μὲν εἷς ὑπουργὸς βεβαιοῖ δημοσίᾳ καὶ ἀνεπιφυλάκτως ὅτι περὶ τοῦ νέου κανονισμοῦ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ὑπάρχει διχογνωμία μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῶν ἄλλων συναδέλφων, ὁ δὲ ἄλλος ὑπουργὸς ὁμιλῶν ἐπίσης καθαρῶς βεβαιοῖ τὸ ἐναντίον. Τί τρέχει λοιπόν; ὑπάρχει διχογνωμία ἢ δὲν ὑπάρχει; Ἄν δὲν ὑπάρχῃ, τότε, κύριοι, συγχωρήσατέ μου τὴν ἀδιάκριτον παρατήρησιν, ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐννοεῖ λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον, περὶ οὗ πρόκειται· μὴ ἐννοῶν δὲ αὐτὸ, πῶς θὰ τὸ ἐκτελέσῃ; Ἄν δὲ ὑπάρχῃ τῳόντι διχογνωμία μεταξὺ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν λοιπῶν συναδέλφων του, τότε θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα εὐαρεστηθῇ νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ τοὺς λόγους ἑκατέρας τῶν γνωμῶν, διὰ νὰ ἴδωμεν, ποτέραν τούτων πρέπει νὰ προτιμήσωμεν....

§51ΛΑΠΑΣ. Αὐτὰ τὰ λέγετε διὰ νὰ περνᾷ ἡ ὥρα.

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Καταλαμβάνω, κ. Λάππα, ὅτι εἶναι ἁπλῆ δαπάνη χρόνου ὅσα λέγω, ἀλλά...... (θόρυβος) Κύριοι, ἕως τώρα εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ βλέπω τὰς προτάσεις μου ἀποῤῥιπτομένας, τὴν μίαν κατόπιν τῆς ἄλλης. Τώρα παρατηρῶ, ὅτι δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται μήτε διὰ τοῦ λόγου νὰ ἐπασχολήσω τὰς πολυτίμους στιγμὰς τοῦ Κοινοβουλίου· διὰ τοῦτο, μὴ ἐπιθυμῶν νὰ γείνω ὀχληρὸς, ἀφίνω αὐτὸ ἐλεύθερον νὰ ψηφίσῃ ὅ,τι θέλει (θόρυβος). Ὄχι, δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἐννοεῖ βεβαίως νὰ φέρῃ τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου. Ὁ κ. Ζωχιὸς φέρει πρότασιν ἀναβολῆς.

§54ΖΩΧΙΟΣ. Τὴν ἀποσύρω. Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου. Ἀναγινώσκεται τὸ 1 ἄρθρον.

§55ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν εἴμεθα πλήρεις, κ. πρόεδρε.

§56ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἀφίνετε, βλέπω, τίποτε πίσω.

§57ΜΙΛΗΣΗΣ. Μετὰ τοιαύτην τυραννικὴν, ἀκατανόμαστον πίεσιν ὅλα τὰ ἐν τῷ κανονισμῷ δικαιώματά μου θὰ ἐξασκήσω. Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος, εὑρέθησαν δὲ παρόντες βουλευταὶ 93.

§58ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριε πρόεδρε, θὰ σᾶς παρακαλέσω, ὅταν θὰ ᾖναι ἀπαρτία αὔριον νὰ γείνῃ αὐτὴ ἡ παρατήρησις, ὅτι ἂν ἐπαναλαμβάνεται αὐτὸ τόσον συχνὰ μάλιστα ὅπως ἐγένετο κατὰ τὰς παρελθούσας καὶ σήμερον τὸ νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀπαρτία, τότε ὄχι μόνον τοῦτο εἶναι ἀσυμβίβαστον πρὸς τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ συγχρόνως διὰ τὸν ἑαυτόν μου τοὐλάχιστον παρατηρῶ, ὅτι ἐγὼ δὲν εἰμπορῶ νὰ σταθῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, Νομίζω, ὅτι δὲν συμβιβάζεται αὐτὸ μὲ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχει εἷς ὑπουργὸς εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις, εἰς αὐτὰς τὰς ἡμέρας. Προσθέτουν δὲ οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοί μου τώρα, ὅτι τὸ αὐτὸ σκέπτονται καὶ αὐτοί, ὅτι δηλαδὴ εἴτε ἐξ ἀδιαφορίας εἴτε ἐπίτηδες ἂν ἀπέρχονται ταχέως ἐκ τῆς συνεδριάσεως οἱ κύριοι βουλευταὶ καὶ τοιουτρόπως συνεδρίασις νὰ μὴ γίνεται, ὅτι αὐτὸ δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν σήμερον.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν ἀπ’ ἀρχῆς νὰ συνερχώμεθα τὴν πρώτην μετὰ μεσημβρίαν· σᾶς λέγω λοιπόν, ὅτι πλεῖστοι τῶν κ. βουλευτῶν, Ζωχιὸς καὶ λοιποί, ἔρχονται ἀκριβῶς τὴν 1 μ. μ. ἀλλ’ ὡς βλέπετε μόλις τὴν 3 ἀρχίζει ἡ συνεδρίασις καὶ μετὰ δυσκολίας· ἑπομένως ἂν θέλῃ ἡ Βουλὴ νὰ συνεδριάζῃ τακτικῶς, νὰ συνερχώμεθα εἰς τὰς 2. Λύεται ἡ συνεδρίασις· ὥρᾳ 6 μ. μ.