1877.11.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 8

Τῆς 9 Νοεμβρίου 1877.

(Τετάρτη)

Ὥρα 2 παρὰ ¼ μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν προσφώνησιν τοῦ προεδρείου καὶ τὴν ἀντιφώνησιν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ἐχούσας οὕτως.

§2ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Μεγαλειότατε, Τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς, παρουσιαζόμενον ἐνώπιον τῆς Υ. Μεγαλειότητος, λαμβάνει τὴν τιμὴν νὰ προσφέρῃ τὰ βαθέα σεβάσματά του καὶ ἀγγείλῃ τὴν συγκρότησιν τοῦ Σώματος. Συναισθανόμενον δὲ ὅτι καὶ κατὰ τὰς κρισίμους ταύτας περιστάσεις ὕψιστον μέλημα τῆς Υ. Μεγαλειότητος εἶναι τὸ μεγαλεῖον τοῦ ἔθνους, πέποιθεν ὅτι ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων ἀσμένως θέλει παρέξει πρὸς τοῦτο πᾶσαν τὴν ἑαυτῆς συνδρομήν. Εἴθε ὁ ὕψιστος διαφυλάττοι τὴν Υ. Μεγαλειότητα καὶ σύμπασαν τὴν Βασιλικὴν οἰκογένειαν ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος.» Ἀντιφώνησις τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς. «Χαίρω πολὺ βλέπων σήμερον ἐνώπιόν Μου τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς· ἀποβλέπων δὲ εἰς τὸ κρίσιμον τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ πραγμάτων μετ’ εὐχαριστήσεως ἤκουσα τὴν πρότασίν Σας, ὅτι κατὰ τὰς περιστάσεις ταύτας ἡ Βουλὴ θέλει ἀσμένως παρέξει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν πᾶσαν τὴν ἑαυτῆς συνδρομήν. Εὔχομαι πρὸς τὸν ὕψιστον νὰ διαφυλάττῃ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ ἔθνος ἀπὸ πάσης βλάβης.»

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξ Ἄνδρου ἐλήφθη ψήφισμα τοῦ λαοῦ, τοῦ συλλόγου «Σύνδεσμος» τοῦ δήμου Κορθίου.

§4ΤΙΝΕΣ. Ἄλλα πάλιν, ἄλλα.

§5ΧΟΪΔΑΣ. Διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους χθὲς ἀνέφερον, ἐπιμένω ν’ ἀναγνωσθῇ.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προβαίνομεν εἰς τὴν συζήτησιν.

§7ΣΟΥΤΣΟΣ. Πρὸ τῆς συζητήσεως μίαν λέξιν. Χθὲς πρὶν ἢ ὁ κ. Ζωχιὸς κάμει τὴν ἐπερώτησιν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἴπατε ὅτι δὲν ἔχομεν ἐργασίαν καὶ ἑπομένως, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις. Συνεκλήθημεν ἐνταῦθα ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου· ἤλπιζον, ὅτι εἰς τὸ προεδρεῖον θέλει εἶσθαι κατατεθειμένη ἄφθονος ὕλη διὰ συζήτησιν. Διὰ τοῦτο σᾶς παρακαλῶ νὰ συντάξητε τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ νὰ προβῶμεν εἰς τὰς ἐργασίας μας· ἄλλως, ἔχομεν νομοσχέδια τῆς παρελθούσης Συνόδου εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, ἐπειδὴ συνέπεσεν ἡ ἐπερώτησις τὸ ἀνέβαλον. Εἶναι γνωστὴ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἡμερησία διάταξις τῆς ληξάσης Συνόδου. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσουν οἱ κύριοι Πετσάλης, Χοϊδᾶς, Δημητριάδης, Σ. Πετιμεζᾶς, Μπούμπουλης κλπ.

§9ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπιφυλάσσομαι, κ. πρόεδρε.

§10ΧΟΪΔΑΣ. Νὰ μὲ κατατάξητε τελευταῖον ὅλων.

§11Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, εἰς πᾶσαν περίστασιν ὁ βουλευτὴς πρέπει νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του μετὰ παῤῥησίας καὶ ἄνευ περιτροπῶν· κατ’ ἐξαίρεσιν ὅμως σήμερον ἐξ ἀνάγκης καὶ μετὰ παῤῥησίας νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του καὶ ἄνευ περιτροπῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ εἴπῃ καθαρὰν καὶ γυμνὴν τὴν ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ ὅμως δυστυχῶς ἡ ἀλήθεια εἶναι πικρά, ἐνδέχεται οἱ λόγοι μου ἄλλους νὰ χολώσωσι καὶ ἄλλους νὰ ταράξωσι· παρακαλῶ λοιπὸν τοὺς ὑπουργοὺς καὶ τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἀκούσωσι μὲ ἀταραξίαν. Ἡ πρώτη ὁμιλία τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἡ ὁμιλία τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ἦσαν λίαν προκλητικαὶ πρὸς τὴν Βουλήν. Πιστεύσατέ μοι, ὅτι παρεξενεύθην ἀκούσας οὕτω πως ἀπολογουμένους πρὸς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους καὶ ποίους; ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν ἔχουσι σήμερον, τὴν ἔχουσιν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀναγνωρίζω, κύριοι, καὶ τὰς δυσκόλους περιστάσεις, ἠξεύρω καλῶς καὶ τὰς δυσκόλους περιπτώσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκεται σήμερον ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐκτιμῶ αὐτάς· ἀλλ’ ὁ καλὸς ὁ κυβερνήτης ποῦ διακρίνεται; ὅταν ὑπάρχῃ θύελα· ὅταν ὑπάρχῃ γαλήνη, καὶ ἐγώ, πιστεύσατέ μοι, δύναμαι νὰ κάμω τὸν πλοίαρχον· ἡ περίστασις λοιπὸν αὐτὴ θὰ δείξῃ, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐκτιμᾷ τὰς περιστάσεις, ὅπως ἅπαν τὸ ἔθνος, καὶ ἂν πραγματικῶς αἱ προσδοκίαι τοῦ κοινοῦ θὰ εὐοδωθῶσιν. Ἐγώ, κύριοι, ἤμην ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐναντιώθησαν εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, διότι μετὰ πεποιθήσεως πιστεύω, ὅτι ἡ συμμαχικὴ Κυβέρνησις εἶναι κακή, καὶ τὴν ἰδέαν μου αὐτὴν τὴν ἐνίσχυσαν αἱ φλογεραὶ ἀγορεύσεις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν· ἀλλ’ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ ἔθνους αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν ἠθέλησαν. Ἐνδέχεται ἡ γνώμη αὐτὴ καὶ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἔθνους νὰ μὴ ᾖναι ὀρθή, εἶναι ὅμως σεβαστὴ καὶ ὡς τοιαύτην τὴν ἀπεδέχθην καὶ ἐγώ. Αἱ περιστάσεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἐπροκάλεσαν τὴν σύστασιν τῆς Κυβερνήσεως, αἱ αὐταὶ βεβαίως ὑπάρχουσι καὶ σήμερον, ἡμεῖς δὲ οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζομεν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζωχιοῦ οὐχὶ ἐν ὁλοκλήρῳ, διότι θὰ ὑποβάλλω καὶ ἐγὼ ἄλλην πρότασιν, δὲν εἶμαι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως οὐχί, εἶμαι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως· θέλομεν αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν καὶ τῆς παραχωροῦμεν πληρεστάτην ἐμπιστοσύνην, ἀλλὰ τὴν θέλομεν ὡς τὴν ἀπαιτεῖ ὁ νόμος. Ἡ ἔλλειψις τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργείου δὲν εἶναι ἁπλοῦς τύπος, κύριοι, ὄχι, ἀλλ’ εἶναι ἀναγκαιότατος τύπος, εἶναι αὐτὴ ἡ βάσις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀληθῶς ὁ πρόεδρος ἐκπροσωπεῖ τὴν πολιτικήν, ἡ ὁποία ἰσχύει. Ἀλλ’ αἱ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἐκπροσωπῇ μίαν πολιτικήν, διότι ὅλα τὰ κόμματα, ὅλον τὸ ἔθνος εἶναι ἡνωμένα εἰς μίαν Κυβέρνησιν. Καὶ ἡ Κυβέρνησις ᾐσθάνθη τὴν ἔλλειψιν αὐτήν, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὡμολόγησαν, ὅτι πραγματικῶς εἶναι παρεκτροπὴ συνταγματικὴ ἡ ὕπαρξις Κυβερνήσεως ὡς ἔχει· ἀλλά, λέγουν, αἱ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε πρέπει νὰ συγχωρήσητε αὐτὴν τὴν παρεκτροπήν. Συνομολογῶ καὶ ἐγώ, ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι δύσκολοι, ἀλλὰ φρονεῖτε, ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι τόσον δύσκολοι, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ εἷς πρόεδρος, ἔστω διὰ τὸν τύπον; καὶ φρονεῖτε, ὅτι αἱ πράξεις ὑμῶν θὰ ἔχωσι κῦρος, θὰ ἐπιβάλωνται εἰς τὸν λαὸν καὶ θὰ ᾖναι σεβασταὶ αἱ πράξεις ὑμῶν, ὅταν αἱ πράξεις αὗται ἀντίκεινται εἰς τὸ Σύνταγμα ἔστω καὶ ἂν αἱ περιστάσεις θὰ ᾖναι δύσκολοι; Ἂς ὑπάρξῃ εἷς ὑπουργὸς μὴ ἐκπροσωπῶν μίαν πολιτικὴν ἀλλ’ ἁπλῶς διὰ τὸν τύπον. Φρονεῖτε ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι δύσκολοι; Τουλάχιστον οἱ ὑπουργοὶ δὲν ἐξέθεσεν τοιούτους λόγους ὥστε νὰ μὲ πείσουν, ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ παραδεχθῶμεν ὡς ἔχει τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ὥστε νὰ μὴ ἐπιμένωμεν νὰ διορισθῇ εἷς Πρωθυπουργός. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, ὡς ἔχει, φρονεῖτε, ὅτι δύναται νὰ προβῇ εἰς ἐργασίας ἐν ἑνότητι; ὄχι· διότι ἄν, κύριοι, αἱ πράξεις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν γίνονται ἐν συσκέψει μετὰ τῶν ἄλλων ὑπουργῶν, τότε οὐχὶ ἐπαίνου δὲν εἶναι ἄξιοι οἱ πρωθυπουργοὶ ἀλλ’ εἶναι οἰκτειρμοῦ ἄξιοι. Ἀλλ’ ἔχω πεποίθησιν, ὅτι ἕκαστος ὑπουργὸς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον του πράττει ὅ,τι θέλει, χωρὶς νὰ συνεννοεῖται μετὰ τῶν ἄλλων· βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ἡ ἕνωσις τῶν κομμάτων ὅταν οἱ ἑνούμενοι ἔχωσιν ἄλλας ἀρχὰς, ἄλλα αἰσθήματα καὶ ἄλλους παλμοὺς δὲν δύναται νὰ συντελέσῃ, τὰ δὲ ἔργα αὐτῶν τέρατα θὰ ᾖναι, καθὼς πράγματι εἶναι τέρατα. Παρῆλθε πέρυσιν ὁλόκληρος ἡ σύνοδος καὶ δυστυχῶς παρῆλθε μὲ ἀγόνους συζητήσεις. Αἰωνίως φωνάζομεν πάντες, σπουδαῖαι περιστάσεις, πρέπει νὰ προετοιμασθῶμεν, καὶ ὅμως παρῆλθον πέντε μῆνες ἀπὸ τῆς ὑπάρξεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ οὐδὲν ἐγένετο, καὶ σήμερον πάλιν εἴμεθα εἰς τὴν αὑτὴν θέσιν. Σπουδαῖαι περιστάσεις καὶ ὅμως οὐδὲν πράττομεν. Θέλετε λοιπὸν νὰ πράξωμεν κάτι τί; πρέπει ν’ ἀφήσωμεν πάντες καὶ τὰς φιλοπρωτίας καὶ τοὺς ἐγωϊσμοὺς τοὺς ἀκράτους καὶ τὴν ἀκατανόμαστον φιλαυτίαν καὶ νὰ ἐργασθῶμεν ὡς μία οἰκογένεια ἐν συνέσει καὶ ἐν φρονήσει. Ἂν λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα ὡς ἔχει ἐκτιμᾷ τὰς περιστάσεις καὶ φρονεῖ, διότι αὐτὴ εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ, ὅτι πρέπει νὰ προετοιμασθῶμεν καὶ νὰ κάμωμεν κάτι τι, ὀφείλομεν νὰ τὸ κάμωμεν σπουδαίως καὶ συντόνως· ἂν ὅμως ἡ Κυβέρνησις νομίζει, ὅτι δὲν πρέπει νὰ προετοιμασθῶμεν εὐρύτερον, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὸ σημεῖον, τὸ ὁποῖον εἴμεθα, παρακαλῶ, νὰ ἔχῃ τὸ θάῤῥος καὶ τὴν παῤῥησίαν καὶ νὰ ἀναβοῦν εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ μᾶς εἴπουν, ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε δὲν δυνάμεθα εὐρύτερον νὰ προετοιμασθῶμεν καὶ νὰ κάμωμεν κάτι τι· διότι ἂν δὲν αἰσθάνεται τὸ τοιοῦτον ἡ Κυβέρνησίς μας καὶ ἂν κάμωμεν διὰ τὰ μάτια μόνον προετοιμασίας, εἶναι ἄδικον καὶ μεγίστη ἐντροπὴ νὰ ἀγυρτεύωμεν καὶ νὰ φενακίζωμεν τὸν λαὸν καὶ νὰ τὸν ἐπιβαρύναμεν μὲ φόρους δυσβαστάκτους, ἐνῷ ἐν πεποιθήσει ἡμεῖς πιστεύομεν, ὅτι δὲν προετοιμαζόμεθα, ἀλλὰ τὸ κάμνομεν διὰ τὰ μάτια. Ἐπιμένω, κύριοι, καὶ παρακαλῶ τοὺς ὁμοφρονοῦντας μὲ ἐμὲ νὰ μὴν ἐπιμείνωσιν εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζωγιοῦ, διότι εἶναι λίαν δριμεῖα, ἀλλὰ νὰ παραδεχθῶμεν μίαν πρότασιν μετριωτέραν, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, ἐξακολουθοῦσα νὰ παρέχει τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν ὡς ἔχει καὶ εὐχομένη ὅπως εἰς τὸ μέλλον συμπληρωθῇ ἡ κενὴ θέσις τοῦ πρωθυπουργοῦ, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§12Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Β).

§13ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅταν ἐσπούδαζα εἰς τὸ γυμνάσιον....

§14ΖΩΧΙΟΣ. Ἀπὸ μακρυὰ ἤρχισες.

§15ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅταν ἐσπούδαζα εἰς τὸ γυμνάσιον (ἤρχισα ἀπὸ μακρυὰ διὰ νὰ ἔλθω κοντήτερα) μοὶ ἔλεγεν ὁ διδάσκαλός μου ὅτι ὑπάρχουν ἀλήθειαι αὐταπόδεικτοι, καλούμεναι ἀξιώματα, τὰς ὁποίας δὲν ἔχει τις χρείαν ν’ ἀποδείξῃ, ἀλλὰ γίνονται παραδεκταὶ ἅμα ἀπαγγελθῶσιν· ἀλλ’ ὅτι οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι τὰ ἀξιώματα ταῦτα δὲν θὰ εἴπῃ ὅτι πάντοτε καὶ παντοῦ ἐφαρμόζονται· ὡς γνώρισμα δὲ τοῦ ἐν δεδομένῃ τινὶ περιστάσει μὴ ἐφαρμοσίμου ἑνὸς ἀξιώματος μοὶ εἶπεν ὁ διδάσκαλός μου νὰ ἔχω ὅταν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ἀξιώματος γίνεται πολὺς λόγος ὅπως ἀποδειχθῇ ἡ ἀλήθειά του. Ἀξίωμα κατὰ τοῦ ὁποίου δὲν δύναταί τις νὰ ἀντείπῃ εἶναι ὅτι οὐ μόνον ὑπουργεῖον συνταγματικὸν, ἀλλὰ καὶ ὑπουργεῖον ἀπολυτότατον, καθὼς καὶ πᾶν σωματεῖον εἰς τὸ ὁποῖον ὑπάρχουσι τρεῖς συνηνωμένοι, ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐξ ἀνάγκης ἕνα πρόεδρον, διότι ἐκ τῶν τριῶν ἐὰν παρακαθήσωσι πουθενὰ, ὁ εἷς θὰ παρακαθήσῃ ἐν τῷ μέσῳ. Πρὸς τί αἱ τοσαῦται ἀγορεύσεις πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἀξιώματος τούτου; Διότι τὸ ἀξίωμα δὲν δύναται ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει νὰ ἐφαρμοσθῇ. Τὸ παρὸν ὑπουργεῖον δὲν ἔχει ἕνα πρόεδρον, λέγουσι, δὲν ἔχει πρωθυπουργὸν, ἄρα δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ἐλησμόνησαν ὅμως ὅτι ζητοῦντες ἕνα πρωθυπουργὸν ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τούτου, ἔχουσιν ἐνώπιόν των τέσσαρας, καὶ ἐλησμόνησαν τὸ πρακτικὸν ζήτημα, ὅτι ἢ παραδέχονται τὸ παρὸν ὑπουργεῖον μὲ τοὺς τέσσαρας πρωθυπουργούς του, καὶ δὲν πρέπει νὰ ζητῶσι τὸν ἕνα, ἢ θέλουσι μόνον ἕνα πρωθυπουργὸν, καὶ τότε πρέπει νὰ φέρωσι τὸ ζήτημα καθαρῶς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τὸ παρὸν ὑπουργεῖον. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ἐθεώρησα συνεπεῖς τοὺς λόγους τοῦ κ. Πετιμεζᾶ ζητοῦντος τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως.

§16Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μαλακώτερα· ζητῶ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως.

§17ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ ἴδιον εἶναι. Ἐκεῖνοι ὅμως οἱ ὁποῖοι λέγουσιν ὅτι ὑποστηρίζουσι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρέπει νὰ μείνῃ μὲ ἕνα πρόεδρον, εὑρίσκονται εἰς ἀντίφασιν, διότι ὑπουργεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχετε τέσσαρας πρωθυπουργοὺς, ζητοῦντες μόνον ἕνα, ζητεῖτε νὰ φύγωσιν οἱ ἄλλοι τρεῖς.

§18ΖΩΧΙΟΣ. Πολέντα θὰ ἔχωμεν;

§19ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πολέντα, τὴν ὁποίαν οὔτε σεῖς οὔτε ἐγὼ δυνάμεθα ν’ ἀφαιρέσωμεν, οὔτε αὐτοὶ (οἱ ὑπουργοὶ) ἔχουν διάθεσιν νὰ τὴν ἀφήσουν.—Τὸ ὑπουργεῖον τοῦτο συνέστη σήμερον; ἡ σύστασίς του ἐξετάζεται σήμερον; συνεκροτήθη ἀπὸ τοὺς συγκροτοῦντας αὐτὸ αὐθαιρέτως καὶ εἰς πεῖσμά σας ἢ ἐν ἀγνοίᾳ σας; Γινώσκετε, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κύριος Πετιμεζᾶς, τί ἐφρόνησα καὶ τί φρονῶ περὶ τῆς συγκροτήσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Γινώσκετε, λέγω καὶ ἐγὼ, ποίαν ἰδέαν εἶχον περὶ τῶν συμμαχικῶν Κυβερνήσεων; τὰς ἐπολέμησα μέχρις ἐσχάτων. Γενικὴ φωνὴ ὅμως ἀπῄτησε τὴν συνένωσιν τῶν κομμάτων, ἡ φωνὴ τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ ἐντὸς καὶ τοῦ ἐκτὸς, ἡ ὁποία ὑπέταξεν εἰς ἑαυτὴν καὶ τὴν φωνὴν τῆς Βουλῆς. Ἦτο ἡ ἰδέα ὀρθή; ἦτο σωστή; ἀδιάφορον τοῦτο· ἀλλ’ ὑπερίσχυσεν. Ἡμῶν τῶν ἐν μειονοψηφίᾳ εὑρεθέντων, ἐμοῦ τε π. χ. καὶ τοῦ κυρίου Πετιμεζᾶ, ποῖον εἶναι τὸ καθῆκον; νὰ ὑποκύψωμεν ἕνεκα τοῦ ἐκτάκτου τῶν περιστάσεων, καὶ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία ἐπέβαλε, νὰ προσπαθήσωμεν μὲ κάθε μέσον νὰ μὴ ἀδυνατήσωμεν, ἀλλὰ νὰ τὴν ἐνισχύσωμεν.

§20Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εἶμαι σύμφωνος.

§21ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐκφράζω τὴν ἰδέαν τὴν ἰδικήν μου. Ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς κἄτι νὰ θυσιάσωμεν, καθὼς καὶ αὐτοὶ (οἱ ὑπουργοὶ) ἐθυσίασαν ἵνα συγκροτήσωσι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἦλθον αὐτοπροαιρέτως, μάλιστα δὲν ἦτο ἡ γνώμη των νὰ ἔλθωσι. Μόνος μεταξὺ τῶν νῦν κ. κ. πρωθυπουργῶν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ὑπεστήριξε τὴν ἰδέαν τῆς κοινῆς ἐν τῷ ὑπουργείῳ συμπράξεως, οἱ δὲ λοιποὶ ἀπέκρουσαν τὴν ἰδέαν ταύτην. Ὑπέκυψαν λοιπὸν ἐναντίον τῆς γνώμης των εἰς τὴν γενικὴν φωνὴν καὶ ἐθυσίασαν τὴν ἰδιαιτέραν των φιλοτιμίαν καὶ τὰς ἀξιώσεις τὰς ὁποίας εἶχον, τὰς δικαίας, τοῦ νὰ ᾖναι ὁ καθεὶς ἐξ αὐτῶν ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὑπέκυψαν, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, νὰ κοπῇ ἡ πρωθυπουργικὴ σφραγὶς εἰς τέσσαρα καὶ νὰ κρατήσῃ ἓν τεμάχιον ὁ καθείς.

§22Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὰ τὰ κάμνουν εἰς τὰ μοναστήρια.

§23ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἐξετάζω ἂν τὰ κάμνουν εἰς τὰ μοναστήρια, δὲν ἐρευνῶ αἰτίας, πιστοποιῶ πράγματα, καὶ τὸ πρᾶγμα εἶναι τοῦτο, ὅτι ἡ μεγάλη πλειονοψηφία τοῦ ἔθνους ἀπῄτησε νὰ κόψωσιν εἰς τέσσαρα τὴν πρωθυπουργικὴν σφραγίδα, καὶ νὰ λάβῃ καθεὶς ἓν τεμάχιον, καὶ αὐτοὶ ὑπέκυψαν· οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ τὸ γεγονός. Ἐδῶ δὲ ἐχειροκροτήθη ἡ Κυβέρνησις αὕτη ὡς καλῶς σχηματισθεῖσα, ἐθεωρήθη καὶ ἐκηρύχθη ὁ σχηματισμὸς αὐτῆς ὡς σωτηρία τοῦ ἔθνους. Ἦτο ὀρθὴ ἡ κρίσις αὕτη τῆς πλειονοψηφίας; δὲν τὸ ἐξετάζω· ἐπειδὴ ἐπεβλήθη ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας εἰς κρισίμους στιγμὰς ὀφείλω νὰ τὴν ὑποστηρίξω, ἕως οὗ αὐτοὶ (οἱ ὑπουργοὶ) μοὶ εἴπωσιν, ὅτι δὲν εἶναι πλέον ὠφέλιμοι. Ἤλλαξαν αἱ περιστάσεις, ὥστε νὰ λησμονηθῇ ἡ ἐνθουσιώδης ὑποδοχὴ, ἡ τυφλὴ ὑπακοὴ ἣν ἐδείξαμεν, ἡ πάμψηφος ὑποστήριξις, ἣν ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων ἐδώκαμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; ἂν ἤλλαξαν, ἤλλαξαν κατὰ τοῦτο, ὅτι ἐγένοντο σοβαρώτεραι, σπουδαιότεραι, ἀπειλητικώτεραι.

§24ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι μίαν παρατήρησιν. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἀναγνωρίζω ὅτι αἱ περιστάσεις σήμερον εἶναι αἱ αὐταὶ καὶ δεινότεραι, ὡς λέγετε, ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, αἱ περιστάσεις αἱ ἐθνικαὶ, αἱ ὑπαγορεύουσαι τὴν κοινοπραξίαν, ὑπαγορεύουσι καὶ τὴν ἔλλειψιν πρωθυπουργοῦ; αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα· ἐγὼ ὑποστηρίζω Κυβέρνησιν ἐξ ὅλων τῶν κομμάτων· διατί λοιπὸν πολεμεῖτε ἰδέαν, ἣν ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ὑπεστήριξα; Ἠρώτησα καὶ χθὲς καὶ ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον, ποῖον συμφέρον ὑπαγορεύει νὰ μὴ ὑπάρχῃ τῇ μικτῇ ταύτῃ Κυβερνήσει εἷς πρόεδρος; ἐὰν ὑπάρχῃ συμφέρον, δέχομαι καὶ ἐγὼ τὴν ἀνωμαλίαν ταύτην· ἰδοὺ τὸ ζήτημα.

§25ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅστις θέλει ἂς πιστεύσῃ, ὅτι ὁ εὐφυὴς κ. Μίλησης μοὶ ἀπηύθυνε τὴν ἐρώτησιν ταύτην, διότι δῆθεν ἔχει χρείαν νὰ φωτισθῇ ἀπ’ ἐμέ· θέλει νὰ τοῦ εἴπω τί φρονῶ, ἐγὼ ὁ ὁποῖος δὲν συντάσσομαι μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν ὡς αὐτὸς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐκ τῶν ἀρχηγῶν ὅλων τῶν κομμάτων, ἀλλὰ μάλιστα τὸν ἐπολέμησα. Σᾶς λέγω ὅμως καὶ πάλιν, ἐὰν θέλετε τὴν ὕπαρξιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, μὴ ζητεῖτε ἀπὸ αὐτὴν ἕνα πρωθυπουργὸν, διότι ἐντὸς αὐτῆς ἔχει τέσσαρας· εὐχαριστηθῆτε νὰ διατηρηθῇ ἡ κοινοπραξία διὰ τῆς εἰς τέσσαρα διαιρέσεως τῆς πρωθυπουργικῆς σφραγῖδος, καὶ τοῦτο εἶναι ἡ μεγαλειτέρα θυσία, ἣν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ ἀνθρώπους σάρκα φοροῦντας καὶ τὸν κόσμον οἰκοῦντας, θυσίαν τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δὲν ἠθέλομεν ἴσως κάμει, ἂν ἤμεθα εἰς τὴν θέσιν των. Ὑπάρχει εἰς τοῦτο ἀνωμαλία, τὴν ὡμολόγησεν ἡ ἰδία Κυβέρνησις· ἀλλ’ εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ σὲ ὑποχρεώσῃ νὰ φέρῃς τὸν τόπον ὀπίσω εἰς τὴν πάλην περὶ τῆς πρωθυπουργίας εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις; Ἤλλαξαν, εἶπον τινὲς, αἱ περιστάσεις τῆς συμβιώσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀειμνήστου Κανάρη, διότι τότε ὑπῆρχε πρωθυπουργὸς εἷς. Ἀλήθειαν μεγάλην εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, χθὲς, ὅτε εἶπεν ὅτι ἡ ἀνωμαλία ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ ναυάρχου ἦτο μεγαλειτέρα τῆς σημερινῆς. Ἂν ᾖναι ἀνωμαλία ἡ Βουλὴ νὰ δεικνύῃ τέσσαρας εἰς τὴν πρωθυπουργίαν, μένει τοὐλάχιστον ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἠθέλησε τὸ τοιοῦτον ἐνασκοῦσα τὸ δικαίωμά της. Ἀλλὰ οἱ τέσσαρες οὗτοι νὰ συνενωθῶσι καὶ νὰ χρίσωσιν ἕνα πρωθυπουργὸν μὴ ὑποδειχθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς, βεβαίως εἶναι ἀνωμαλία μεγαλειτέρα τῆς σημερινῆς. Ἀλλ’ ἐδικαιολογεῖτο ἐκ τῶν πραγμάτων ἡ ὑπὸ τῶν τεσσάρων ἀνάθεσις τῆς πρωθυπουργίας εἰς τὸν ναύαρχον Κανάρην. Τοῖς ἐπεβλήθη καὶ ὑπέκυψαν νὰ συμπράξωσιν ἐν τῇ Κυβερνήσει χάριν μιᾶς ἰδέας· μόνος ἐπιζῶν ἀγωνιστὴς ἥρως τῆς ἰδέας ἐκείνης τοῦ 1821 ἀπέμεινεν ὁ Κανάρης· ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς δόξης του ἐτέθησαν, ἵνα ἔτι μᾶλλον καταφανὲς γίνῃ ὅτι μόνον ἵνα τὴν ἰδέαν ἐκείνην ὑπηρετήσωσιν ὑπέκυψαν ὅπως ἀπὸ κοινοῦ ἐν τῇ Κυβερνήσει συνεργασθῶσιν. Ἀλλ’ ὅτε ταῦτα ἐγένοντο ἡ Βουλὴ ἦτο παροῦσα, ἐνώπιον αὐτῆς ἐγένοντο καὶ αὐτὴ ἐνθουσιωδῶς τὰ ἐπεκύρωσεν. Ἤλλαξεν ἡ θέσις μετὰ τὴν ἀποβίωσιν τοῦ Κανάρη; Οὐχί. Ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς δόξης τοῦ Κανάρη, ζῶντος αὐτοῦ, ἐτέθησαν, ὑπὸ τὴν σκιὰν αὐτὴν καὶ μετὰ τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐξηκολούθησαν καὶ ὤφειλον νὰ ἐξακολουθήσωσι μένοντες. Πᾶσα ἐμφιλοχώρησις ζῶντος προσώπου μετὰ τὴν ἀποβίωσιν τοῦ Κανάρη, ἂν δὲν ἀλλοιώσῃ, ἀδυνατίζει τὴν σημαίαν· οὕτω τοὐλάχιστον ἐγὼ ἀντιλαμβάνομαι τοῦ πράγματος. Ἀλλὰ παρεκτὸς τούτου, ποῖον εἶχον δικαίωμα οἱ τέσσαρες νὰ χρίσωσιν αὐτοὶ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Κανάρη πρωθυπουργὸν ἕνα μὴ ὑποδειχθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς; Καὶ ὅταν ἡ Βουλὴ ἀδυνατεῖ νὰ τὸ πράξῃ, ποῖον εἶναι τὸ προτιμότερον, τὸ εἰλικρινέστερον καὶ τὸ ὀλιγώτερον ἐπιβλαβές, τὸ νὰ τεθῇ ὑπὸ τῶν τεσσάρων εἷς πρωθυπουργὸς μία σκιὰ, μία σκούφια, ὡς εἶπον τινὲς, ἢ οἱ τέσσαρες ἀλληλεγγύως νὰ ᾖναι ὑπεύθυνοι ἐνώπιον τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Βουλῆς; Δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποχρεώσωμεν αὐτοὺς νὰ διαγράψωσι τὴν θέσιν των, ἣν ἐσχημάτισαν δι’ ἀγώνων πολλῶν χρόνων. Δύνασθε νὰ ἐπιθυμήσητε τὸ τοιοῦτον, ἀλλ’ οὐχὶ νὰ τὸ ἐκβιάσητε. Διάλυσις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἶναί τι ὁμαλώτερον παρὰ τὴν τήρησιν αὐτῆς, τὸν σχηματισμὸν τῆς ὁποίας σεῖς ἐπεβάλετε καὶ ἀπῃτήσατε; Ἀλλ’ ἂς ἐξετάσωμεν καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν τὸ ζήτημα· ἐῤῥέθη καὶ καλῶς ἐῤῥέθη ὅτι τὸ ἔθνος ἐπολέμησεν ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη διὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς θὰ ὑποδεικνύηται ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ὁ εἷς ὅμως καὶ μόνος πρωθυπουργὸς ἀδύνατον νὰ ὑποδειχθῇ ἀπὸ τὴν παροῦσαν Βουλὴν καὶ τὸ ἀπέδειξαν τὰ πάγματα καὶ ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐκφύγῃ ἀπὸ τὸ συμπέρασμα εἰς ὃ ὤφειλε νὰ φθάσῃ ὑποστηρίζων τὴν εὕρεσιν ἑνὸς μόνον πρωθυπουργοῦ, καὶ τοῦτο εἶναι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Εἶναι τοῦτο ὀρθόν; Ἐγὼ λέγω ὄχι. Ἡ Βουλὴ μὴ δυναμένη νὰ ὑποδείξῃ ἕνα πρωθυπουργὸν, δικαιοῦται νὰ ὑποστηρίζῃ τὴν σημερινὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν δικαιοῦται νὰ ἀφήσῃ εἰς κανένα τὸ δικαίωμα νὰ τῆς φέρῃ αὐτὸς ἐνταῦθα πρωθυπουργόν. Εἰς ἐμέ, λέγει ἡ Βουλὴ, ἀνήκει τὸ δικαίωμα τοῦτο, ἐπειδὴ δὲ δὲν εἶμαι εἰς θέσιν σήμερον νὰ τὸ ἐξασκήσω, σταματῶ, ἕως ὅτου ἢ ἔλθωσι καλλίτεραι περιστάσεις δι’ ἐμὲ ἢ ἡ διάδοχός μου Βουλὴ ἐξασκήσῃ αὐτὴ τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐν ὅλῃ τῇ κανονικότητι. Ἐὰν ἀποκρούσωμεν τὴν λύσιν ταύτην, τί μένει; βεβαίως μόνη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ συμβουλεύσῃ τὴν διάλυσιν;

§26Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ, ναί.

§27ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ὄχι. Ἂν δὲ σήμερον πρὸς ἄρσιν δῆθεν τῆς ἀνωμαλίας ἀναγνωρίσετε τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς τέσσαρας, ἢ εἰς τὸν χρεμετισμὸν τοῦ ἵππου των, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ζωχιός, νὰ ἔλθωσι νὰ παρουσιάσωσι ἕνα πρωθυπουργόν, θὰ ἀναγνωρίσητε αὔριον τὸ αὐτὸ δικαίωμα εἰς ἄλλους ἐὰν εὑρεθῆτε εἰς ὁμοίας περιστάσεις. Ναί, ἀνώμαλος εἶναι ἡ κατάστασις, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ δείξωμεν εἰς τὸν ἔξω κόσμον, ὅτι καὶ εἰς τὰς κρισίμους ταύτας στιγμὰς ἐξακολουθοῦμεν νὰ σκεπτώμεθα μόνον νὰ διαλύσωμεν τὴν Βουλὴν καὶ νὰ κάμωμεν ἐκλογάς. Τὸ τοιοῦτον θὰ παραλύσῃ τὰς ἀρξαμένας ὑπὲρ τῆς ἰδέας ἐργασίας τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅσον μικραὶ καὶ ἂν ὑποτεθῶσι. Καλὸν θὰ ἦτο νὰ εἴχομεν ἕνα πρωθυπουργὸν οἷον ἐζωγράφησεν αὐτὸν ὁ κ. Πετιμεζᾶς. Ἐγὼ, ὅστις ὑπεστήριξα τὴν ἰδέαν, ὅτι οὐχὶ αἱ συμμαχικαὶ Κυβερνήσεις, ἀλλ’ οὐδ’ αὐτὴ ἡ ἐξ ἑνὸς κόμματος εἶναι ἡ καταλληλοτέρα ἵνα διευθύνῃ τὰ ἔθνη εἰς σοβαράς των περιστάσεις, καὶ ὅτι τὰ ἔθνη εἰς τὸν κίνδυνόν των δὲν σώζονται εἰμὴ διὰ τῆς φωνῆς ἑνὸς ἀνδρὸς, ἐγὼ δὲν θὰ ἀποκρούσω τὴν ἰδέαν, ὅτι εὐκτέον ἦτο νὰ εἴχωμεν ἕνα πρωθυπουργὸν πράγματι, ἡ φωνὴ τοῦ ὁποίου νὰ ἀκούηται, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ἀπὸ τοῦ Ταινάρου μέχρι Δαμίας· ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποδειχθῇ ὁ πρωθυπουργὸς οὗτος ἐκ τῆς Βουλῆς ταύτης.

§28Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἅμα παραιτηθῇ ἡ Κυβέρνησις, θὰ ὑποδειχθῇ.

§29ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ἔχετε τῳόντι τὴν συνείδησιν ὅτι θὰ ἐπιτύχῃ τὸ τοιοῦτον; ἐλησμονήσατε ὅτι ἐντὸς τῆς Βουλῆς ταύτης καὶ ὁ Τρικούπης καὶ ὁ Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ Ζαΐμης καὶ ὁ Δεληγεώργης, ἂς μοι συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, ἔπεσαν. Ἡμεῖς δὲ οἱ ὁποῖοι δὲν ἤμεθα ὑπὲρ τῆς συγκροτήσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως δὲν βλέπομεν ὄπισθεν αὐτῆς παρὰ μεγαλειτέραν ἀνωμαλίαν, καὶ ταύτην, τὴν στιγμὴν αὐτὴν, προσπαθοῦμεν καὶ θέλομεν ν’ ἀποφύγωμεν. Εἴπατε, ἀλλὰ δὲν ἐδείξατε ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ὑπηρετεῖ τὴν ἰδέαν διὰ τὴν ὁποίαν συνέστη· δὲν μᾶς ἐδείξατε τοὺς κινδύνους, οὓς ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην διατρέχουσι τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου ἢ τοῦ ἔθνους. Ἂν τοῦτο ἐπράττετε, δὲν ἤθελον διστάσει νὰ συμφωνήσω μαζῆ σας καὶ νὰ ἐγκαταλείψω τὴν ἰδέαν τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω ἂν αὐτοὶ εἶναι ἢ ὄχι σύμφωνοι, καὶ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὸ ζητήσετε· ὀφείλετε νὰ τὸ δείξετε· δὲν ἠξεύρω τί ἔπραξαν καὶ τί πράττουν, καὶ δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσητε ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ σᾶς εἴπῃ τί σκέπτεται καὶ τί ἐνεργεῖ περὶ τῆς ὑποθέσεως τὴν ὁποίαν καὶ σεῖς ὑπαινίττεσθε καὶ ἐγὼ ἐννοῶ· δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ τὴν προδοσίαν καὶ νὰ εἴπῃ τοῦτο καὶ τοῦτο πράττω· τὸ πρῶτον καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἡμεῖς σήμερον τὴν στιγμὴν ταύτην εἶναι νὰ δείξωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν Κυβέρνησιν. Ἡ συγκρότησις τοῦ παρόντος ὑπουργείου ὄχι μικρὰν ἐντύπωσιν ἐπροξένησεν ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος· ἡ διάλυσις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως διὰ τὸ ζήτημα τοῦ ποῖος θὰ ᾖναι ὁ πρόεδρος, θὰ προξενήσῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὄχι μόνον δὲν εἴμεθα ἄξιοι νὰ κυβερνηθῶμεν ἢ ἄλλους νὰ κυβερνήσωμεν, ἀλλ’ ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἔξοχοι τῶν πολιτευομένων μας δὲν ἠμποροῦν νὰ συγκυβερνηθῶσι. Δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω. Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς μόνον τὸ οὐσιαστικὸν ζήτημα. Δὲν θυσιάζομεν τίποτε ἀπὸ τὰ δικαιώματά μας τηροῦντες τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐξακολουθοῦντες νὰ τῇ παρέχωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν, διότι τίποτε δὲν μᾶς ἐμποδίζει σήμερον ἢ αὔριον νὰ τῆς τὴν ἀφαιρέσωμεν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐξασφαλίζομεν τὰ δικαιώματά μας.

§30ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ κύριος Λομβάρδος λέγει, ἀντὶ ἑνὸς τὸν ὁποῖον θέλεις σὺ, ἐγὼ σοῦ ἔχω τέσσαρας. Οἱ ὑπουργοὶ εἶναι 7 καὶ ὁ νόμος λέγει ὅτι εἶναι ἴσοι· τώρα μᾶς λέγει ἔχομεν δύω τάξεις ὑπουργῶν, τέσσαρας ἀνωτέρας καὶ τρεῖς τῆς κατωτέρας τάξεως.

§31ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶπον ταῦτα. Ὁ λόγος ἦτο καὶ εἶναι περὶ πρωθυπουργῶν, εἶπον δὲ τοῦτο, ὅτι ἀπὸ τὸν κ. Τρικούπην, καὶ ὁμιλῶ περὶ τοῦ φίλου μου ἵνα μὴ παρεξηγηθῶ, ἠμπορούσατε νὰ ἀπαιτήσετε τὴν ὑποχώρησιν, νὰ θυσιάσῃ τὰς ἰδιαιτέρας πεποιθήσεις τὰς ὁποίας εἶχε περὶ τῆς πολυχρωμάτου Κυβερνήσεως, ἠμπορούσατε νὰ τοῦ εἴπητε, μὴν ἀπαιτῇς νὰ συγκροτήσῃς μόνος Κυβέρνησιν, ὑποχώρησε καὶ παραδέξου νὰ συνεργασθῇς μὲ τὸν Κουμουνδοῦρον, μὲ τὸν Δεληγεώργην, μὲ τὸν Ζαΐμην, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν πρωθυπουργοὶ ὡς σύ· δὲν ἕπεται ὅμως ἐκ τούτου ὅτι ἠμπορεῖτε νὰ ζητήσητε ἀπὸ αὐτὸν καὶ νὰ διαγραφῇ. Ἔχετε ἴσως δικαίωμα νὰ εἴπητε καὶ εἰς τοὺς ἄλλους τρεῖς, ὑποχωρήσατε καὶ καθήσατε μαζῆ ἐπὶ τῆς αὐτῆς τραπέζης· ἀλλὰ δὲν ἔχετε κανὲν δικαίωμα νὰ τοὺς ζητήσητε νὰ διαγραφῶσιν ὅλως διόλου. Καὶ ἐλέχθη ἐπανειλημμένως ἐδῶ περὶ φιλοτιμίας· ἀλλ’ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν φιλοτιμίαν τοιαύτην, δὲν εἶναι ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ τεθῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς ἔθνους. Περιορίσθητε λοιπὸν εἰς ἐφικτὰ ὅρια πιστεύω ὅτι ναὶ μὲν ὡς ἄνθρωποι δύνανται νὰ ἔχωσι διαφωνίας, νὰ σφάλλωσιν, ἀλλ’ ἂν τυχὸν ἴδωσιν ὅτι κινδυνεύουν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος ἕνεκα τῆς νῦν συστάσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἔχουσιν ἀρκετὴν φιλοπατρίαν νὰ μᾶς εἴπωσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπιβάλλετε, δὲν εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς ἰδέας· σκεφθῆτε περὶ ἀντικαταστάσεως· ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ σταθῶμεν πλέον. Ἐνόσῳ ὅμως τοὺς βλέπω ἐκεῖ ἱσταμένους ἔχω τὸ καθῆκον νὰ τοὺς ἐνισχύσω μὲ ὅλα τὰ μέσα, διότι πρόκειται περὶ ζωῆς καὶ θανάτου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ τὴν εὐθύνην τοῦ νὰ γίνω εἰς τοιαύτην στιγμὴν αἴτιος τῆς διαταράξεως Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας τὴν σύστασιν δὲν συνεμερίσθην, ἀλλὰ Κυβερνήσεως ἡ ὁποία ὑφίσταται, τὴν εὐθύνην ταύτην δὲν τὴν ἀναλαμβάνω ποτέ (εὖγε).

§32ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά, κύριε πρόεδρε.

§33ΡΙΚΑΚΗΣ. Δύω λέξεις. Κύριοι, χωρὶς νὰ ἐπαναλαμβάνω καὶ νὰ βραδύνω, διαπραγματευόμενος κατ’ ἀρχὴν τὸ ζήτημα ὅπως τὸ ἐσυζήτησεν ὁ κ. Λομβάρδος, συγχωρήσατέ μοι νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Μίλησην ὡς πρὸς μίαν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς τὸν κ. Λομβάρδον· ὁ κ. Μίλησης συμφωνεῖ ὅτι ἀνώτερον συμφέρον ἀπαιτεῖ τὴν συντήρησιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅτι ἀπέναντι τοῦ ἀνωτάτου αὐτοῦ συμφέροντος ὀφείλομεν νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν ἀνωμαλίαν, τὴν ὁποίαν ἡ κατάστασις αὕτη παρουσιάζει. Ἔχομεν, κύριοι, ἕνα σκοπὸν, ἀπὸ τοῦ 8βρίου 1876 ἐργαζόμεθα καὶ ἀσχολούμεθα εἰς ἐκτάκτους παρασκευὰς καὶ εἰς θυσίας ἐκτάκτους. Ἔχομεν ἕνα σκοπὸν, ἐπιδιώκομεν τὴν πραγματοποίησίν του ὑποβάλλοντες τὸ ἔθνος εἰς θυσίας ἀνυπολογίστους· ἐσκέφθημεν μετὰ πολλὰς δοκιμασίας εἰς τίνος χεῖρας νὰ ἀναθέσωμεν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ μεγάλου τούτου σκοποῦ· ἀπεπειράθημεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰς ἰδέας ἑνὸς ἑκάστου, καὶ ἀπεφάνθημεν ὅτι αἱ ἰδέαι αὗται μία πρὸς μία εἰσὶν ἀνεπαρκεῖς, καὶ ὅτι πρέπει ἅπασαι νὰ συγχωνευθῶσι. Ναί, ἡ ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἐλάβομεν, ἡ κατάρτισις τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἀποδεικνύει ὅτι ἡ μεμονωμένη ἐνέργεια ἐθεωρήθη ἀνεπαρκὴς, ἀποδεικνύει ὅτι ἀνεθέσαμεν εἰς ὡρισμένας χεῖρας τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν· ἐνεπιστεύθημεν τὴν διαχείρισιν 40 ἑκατομ. εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν· ἡ Κυβέρνησις ἤρχισε νὰ ἔρχεται εἰς ἐξωτερικὰς συνεννοήσεις, νὰ βολιδοσκοπῇ τὴν εὐρωπαϊκὴν πολιτικὴν, νὰ σπουδάζῃ καὶ νὰ μελετᾷ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀκολουθήσῃ· θέλετε λοιπὸν νὰ διακινδυνεύσητε καὶ νὰ ματαιώσητε ὅ,τι ἡμεῖς διὰ τῶν παρελθόντων κόπων μας ἠδυνήθημεν νὰ οἰκοδομήσωμεν; Ἰδοὺ λοιπὸν τὸ μέγα συμφέρον, ἡ εὐθύνη, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνομεν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, εἶναι τὸ μέγα συμφέρον ἀπέναντι τοῦ ὁποίου πᾶσα ἰδέα, πᾶς τύπος πρέπει νὰ κοιμηθῇ ἀπέναντι αὐτῆς τῆς μεγάλης ἰδέας.

§34ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Κύριοι, καὶ ζήτημα συμφέροντος προτίθεται μέγα καὶ ζήτημα νομιμότητος· καὶ πρῶτον τὸ ζήτημα συμφέροντος εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὑπάρχουσι καὶ σήμερον αἱ ἔκτακτοι περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπέβαλον πέρυσι τὴν ἀνάγκην εἰς τὸ ἔθνος καὶ τὴν Βουλὴν νὰ ζητήσῃ τὴν ἑνότητα πασῶν τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, διὰ νὰ ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῶν καιρῶν τῆς ἐποχῆς; Ὑπάρχουσιν αἱ αὐταὶ ἐξαιρετικαὶ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐβίασαν τὸ ἔθνος καὶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν συμφωνίαν τῶν κομμάτων; αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτον ζήτημα. Νομίζω, ὅτι αἱ περιστάσεις ὑπάρχουν αἱ αὐταὶ καὶ ἐπιτακτικώτεραι· εἶναι περιττὸν νὰ ἀναπτυχθῶ ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ παρὰ πολὺ, εἶναι περιττὸν νὰ εἴπω ὅσα πάντες γνωρίζετε. Ὁ Ἑλληνισμὸς διέρχεται νῦν ἴσως τὴν ἐσχάτην δοκιμασίαν· ὅταν δὲ οἱ καιροὶ οὗτοι εἶναι τοιοῦτοι, συμφέρει ἡ κυβερνητικὴ διαίρεσις κατὰ κόμματα; Μοῦ φαίνεται ἡ ἀπάντησις εἶναι εὔκολος. Ὅταν μία Κυβέρνησις ἐκλονεῖτο παρὰ τοῖς ἀρχαίοις Ἕλλησι καὶ εἰδικώτερον τοῖς Κρησὶν ἐλέγετο ἀκοσμία, δηλαδὴ ἀναρχία. Ἠθέλησάν τινες νὰ καλύψωσιν ἢ κολάσωσι τὴν ἐπίθεσιν αὑτῶν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως λέγοντες: ἂς μᾶς εἴπωσι ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι. Μωροὶ καὶ τυφλοὶ εἶναι ὅσοι ὄντως δὲν εἰξεύρουν, ὅσοι ὄντως δὲν βλέπουν τοὺς λόγους. Ἡ Κυβέρνησις μὴ παραιτηθεῖσα, ἔργῳ καὶ σχεδὸν διαῤῥήδην ἐδήλωσεν ὅτι ἐννοεῖ, ὅτι ὑπάρχει ἡ ἐσχάτη ἀνάγκη διὰ νὰ ὑπάρχῃ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις. Δὲν εἶναι ἄνθρωποι, κύριοι, οἱ σημερινοὶ ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι νὰ θέλωσι νὰ τιμηθῶσι διὰ τῆς θέσεως, ἣν κατέχουσι· πέρυσι τοὺς ἀνεσύραμεν εἰς τὰ ὑπουργεῖα οἱονεὶ περιθέντες βρόχον περὶ τὸν λαιμὸν αὐτῶν. Ἡ ἐμμονὴ αὐτῶν εἶναι ἀπόδειξις ὅτι ὑπάρχει μεγίστη ἀνάγκη. Ὅστις τολμᾷ νὰ εἴπῃ ὅτι σήμερον δυνάμεθα νὰ διαπληκτιζώμεθα ἐδῶ, ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ εἴπῃ ὅτι ἔχει πρόχειρον μίαν Κυβέρνησιν. Φαίνεται ὅτι ἡ συζήτησις εἶναι ὀλίγον Βυζαντινὴ ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν. Οἱ Κιρκάσιοι εἶναι εἰς τὰ μεθόρια ἡμῶν καὶ ἡμεῖς συζητοῦμεν, περὶ τίνος; Κύριοι, ἐγὼ δὲν ἔλαβον τὸν λόγον διὰ τοῦτο. Ἤκουσα τὸν κ. Πετιμεζᾶν ἐξενεγκόντα ἐντεῦθεν τὴν βεβαίωσιν ὅτι διάσημόν τι πρόσωπον ἐκ τῶν συναδέλφων, εὑρισκόμενον καὶ ἐν τῷ ὑπουργείῳ, ὡμολόγησεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀντισυνταγματική. Δι’ αὐτὸ ἔλαβον τὸν λόγον, διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ ψηφίσω ὑπὲρ Κυβερνήσεως παραβιαζούσης τὸ Σύνταγμα, διότι ἐγὼ ἔχω τὴν ἐπιστημονικήν μου πεποίθησιν, ὅτι δὲν εἶναι παντάπασιν ἀντισυνταγματικὴ ἡ Κυβέρνησις αὕτη. Ὑπερψηφίζων ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐννοῶ ὅτι θὰ τῆς κάμω ἄφεσιν τινα ἁμαρτημάτων. Διετυπώθη ὅτι κατὰ τὸ Σύνταγμα ὁ πρωθυπουργὸς δὲν εἶναι ἁπλοῦς ὑπουργός. Κύριοι, πρὶν φέρω τὸν λόγον περὶ τούτου, σᾶς λέγω, ὅτι ὑπάρχουσι νόμοι τριῶν εἰδῶν, τοὺς ὁποίους ἀναγνωρίζει ἡ νομικὴ ἐπιστήμη· ἤτοι νόμοι λεγόμενοι καταστατικοί, lois constitutives, νόμοι ἑρμηνευτικοί, lois declaratives, καὶ ἕτεροι νόμοι καλούμενοι lois réglementaires, ἤτοι νόμοι κανονιστικοί. Οἱ κανονιστικοὶ νόμοι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν χώραν ἐν τῷ Συντάγματι καί, ἂν περιλαμβάνονται ἐν τῷ Συντάγματι, δὲν εἶναι συνταγματικῆς φύσεως. Δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις καταστατικὴ λέγουσα «συνιστᾶται ἕδρα πρωθυπουργοῦ ἔχοντος τὰς ἑξῆς ἐξουσίας.» Ἀδιστάκτως βεβαιῶ ὅτι, ἂν λείπῃ ὁ πρωθυπουργός, τὸ σχῆμα τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἀντισυνταγματικόν. Αἱ διατάξεις αἱ κανονιστικαὶ μεταῤῥυθμίζονται ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Οἱ κανονιστικοὶ νόμοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν καθιστῶσιν ἀρχάς, ἀλλὰ κανονίζουσι τὰς λειτουργίας τῶν ἀρχῶν. Εὑρίσκομεν ὄντως ἐν τῷ Συντάγματι λειτουργίαν τινὰ ἀναγομένην εἰς τὸν πρωθυπουργόν· αὕτη εἶναι ἡ ἐν τῷ ἄρθρῳ 30 τοῦ Συντάγματος, ὅπερ λέγει ὅτι πρέπει νὰ ὑπογράψῃ ὁ διάδοχος πρόεδρος τὸ διάταγμα τῆς παύσεως τῶν προκατόχων, ἐὰν αὐτοὶ δὲν θέλουν νὰ τὸ ὑπογράψωσιν· αὐτὴ ἡ μνεία καὶ μόνη γίνεται ἐν τῷ Συντάγματι περὶ τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργείου· αὐτὴ ἡ μνεία εἶναι κανονιστική, διότι κανονίζει τυχαίαν τινὰ λειτουργίαν τοῦ προέδρου, ἥτις ὅλως τυχαίως ἀποδίδεται εἰς τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἤτοι ἐὰν δὲν εὑρεθῇ ἄλλος τις νὰ ὑπογράψῃ ἐκ τῶν προκατόχων. Ἡ διάταξις, ἡ ὁποία ὑπάρχει ἐν τῷ Συντάγματι, εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, ἁπλῶς κανονιστικὴ δυναμένη νὰ μεταβληθῇ διὰ νόμου· καὶ τὸ σχῆμα τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἔχει δὲν ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα, καί τοι ἐκφράζει ἀνωμαλίαν τινά. Εἰξεύρετε, κύριοι, ποῖα θὰ ᾖναι τὰ ἀποτελέσματα, ἂν εἴπητε ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικὸν τὸ ὑπάρχον σχῆμα τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς, ἅμα πεσόντος ἤτοι ἅμα ἀποθανόντος τοῦ ναυάρχου. Ὅλαι αἱ πράξεις, τὰς ὁποίας ἔκαμον οἱ ὑπουργοὶ ἔκτοτε, θὰ ᾖναι ἄκυροι· οἱ νόμοι τοὺς ὁποίους ἐδημοσίευσαν εἶναι ἄκυροι· καὶ οἱ κύριοι αὐτοὶ πρέπει νὰ ὑπάγωσι εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον καὶ νὰ καταδικασθῶσιν εἰς εἱρκτήν, ἂν ἡ ἰδέα σας εὑρεθῇ ὀρθή. Μία πρότασις ἠδύνατο νὰ εἰσαχθῇ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ τῆς ἀποδοκιμασίας τῆς πολιτικῆς αὐτῆς, διότι δηλαδὴ ἤδη μὴ ἔχουσα πρωθυπουργὸν ἐμμένει ἐν τῇ ἐξουσίᾳ εἰς βλάβην τοῦ Κράτους· ἀλλὰ τοιαύτη δὲν διετυπώθη· ἢ, ἄλλως, ἡ καλλιτέρας πίστεως πρότασις ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἑξῆς: «Τὸ Στέμμα παρέλειψε ἓν τῶν καθηκόντων του μὴ διορίσαν πρωθυπουργόν·» (διότι τὸν πρωθυπουργὸν δὲν τὸν διορίζει ἡ Βουλὴ, οὐδ’ οἱ ὑπουργοί)· «τὴν εὐθύνην δ’ ὑπέχουσιν οἱ σύμβουλοι τοῦ Στέμματος, διότι δὲν ἐσυμβούλευσαν τὸν διορισμὸν αὐτοῦ·» ἀλλ’ οὔτε τοιαύτη πρότασις ἐγένετο. Λοιπὸν ἔλαβον τὸν λόγον οὐχὶ ἵνα ἐξηγήσω πράγματα πασίγνωστα, οὐχὶ διὰ νὰ ἐξεγείρω τὸν πατριωτισμὸν οὐδενὸς, οὐχὶ διὰ νὰ διδάξω τὴν Βουλὴν περὶ τοῦ νομίμου, ἀλλὰ διὰ νὰ διαμαρτυρηθῶ, ὅτι δὲν θεωρῶ ἀντισυνταγματικὸν τὸ σχῆμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Αἱ ἰδέαι αἱ ὑπάρχουσαι περὶ πρωθυπουργοῦ καὶ ὑπουργῶν εἶναι λίαν ἐσφαλμέναι· αἱ ἰδέαι, ἃς ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πετμεζᾶς, εἶναι αἱ παρ’ ἡμῖν δυστυχῶς ἐπικρατοῦσαι, ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ ὅτι οἱ ὑπουργοὶ εἶναι κοπέλια του, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ ἰδέα εἶναι ὅλως ἀντισυνταγματική. Δὲν εἶναι μηδὲν σχεδὸν ὁ πρωθυπουργὸς ἀπέναντι τῶν ὑπουργῶν· ἐν Ἀγγλίᾳ δὲ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶναι δικτάτωρ· καὶ ταῦτα ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς πράγμασι. Θέλεις τοιαύτην ἐλεεινὴν ἑνότητα νὰ ἵσταταί τις ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου νὰ διοικῇ καὶ διέπῃ τοὺς λοιποὺς ὑπουργοὺς διὰ μαστιγίου; ἔχουσι πολὺ κακὴν ἰδέαν περὶ ἐλευθεριῶν ὅσοι ὑποστηρίζουσι τοιαύτας ἰδέας. Ὅταν εἰς τὰ 1852 ἔγινε τὸ coup d’ état ὑπὸ Ναπολέοντος τοῦ Γʹ ὁ Παλμεστρὼν ὑπουργὸς ὢν τῶν Ἐξωτερικῶν ἀνεγνώρισε τὴν μεταβολὴν, χωρὶς νὰ λάβῃ τὴν ἄδειαν τοῦ τότε πρωθυπουργοῦ, χωρὶς οὐδὲ κἂν νὰ τὸν εἰδοποιήσῃ περὶ τῆς ἀποφάσεώς του καὶ ἡ πρᾶξις δὲν ἐθεωρήθη ἀντισυνταγματική.

§35ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Παρητήθη ἕνεκα τούτου.

§36ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ναὶ, ἀλλὰ δὲν ἐθεωρήθη ὡς ἀντισυνταγματικὸν τὸ βῆμα αὐτοῦ.

§37ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν τὸ ἐννοεῖτε.

§38ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγὼ εἰμπορῶ νὰ σᾶς φέρω τὸν Fischel ἀλλὰ σὺ δὲν εἰμπορεῖς οὐδὲ νὰ ἀναγνώσῃς τὸν Fischel. Ὁ πρωθυπουργὸς εἶναι Σύμβουλος τοῦ Στέμματος, ὁ μεσιτεύων μεταξὺ ἑνὸς κόμματος καὶ τοῦ Βασιλέως διὰ νὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις ἰσχυρά. Ὁ πρωθυπουργὸς εἶναι μὲν ὁ γνώμων ὁ κανονίζων τὴν πολιτικὴν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ ἐνδέχεται νὰ μὴν εἶναι ὅλως διόλου ὑπουργὸς, ἤτοι νὰ μὴ ἔχῃ ἐκ τοῦ νόμου οὐδεμίαν ἐξουσίαν· τοιοῦτος δ’ ἦτο κατ’ ἐμὲ ὁ περίφημος Déac τῆς Οὐγγαρίας, ὁ ὁποῖος διώριζε πάντοτε τοὺς πρωθυπουργοὺς τῆς Οὐγγαρίας, ὁ ὁποῖος ἐκανόνιζε τὴν πολιτικὴν αὐτῆς. Ὁ πρωθυπουργὸς εἶναι ὁ ἀνάδοχος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ αὗται αἱ ὑψηλαὶ λειτουργίαι εἶναι ἀστικαὶ, οὕτως εἰπεῖν, λειτουργίαι καὶ οὐχὶ δημοσία τις ἐξουσία· δὲν ἔχουσι τὴν πηγήν των εἰς τὸν νόμον, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ἀξίαν τοῦ ἀνδρὸς καὶ εἰς τὴν προσωπικὴν αὐτοῦ αὐθεντίαν καὶ βαρύτητα. Ἀλλ’ ἔχομεν ἀνάγκην τοιαύτης τινὸς βαρύτητος, ἐκτὸς τῆς βαρύτητος τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ ὑπάρχοντες ὑπουργοὶ, διὰ νὰ σχηματίσωμεν ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν; καὶ ἂν ἔχωμεν ἀνάγκην, δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἤδη ἕνα νέον Κανάρην; Σᾶς εἶπα ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι εἰς ἄλλην θέσιν ἐφέτος παρὰ πέρυσι, ὥστε νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην ἐφέτος τῆς συμπνοίας τῶν κομμάτων· ἔχομεν ἀνάγκην δυνάμεως καὶ διὰ νὰ εἴπω ἓν γαλλικὸν ἢ βελγικὸν ἀπόφθεγμα, σᾶς λέγω «L'union fait la force». Καὶ εἰς τὴν ἀρχαιότητα εἰς κρισίμους περιστάσεις εἰς τὸν Ἄρειον Πάγον ἀνετίθετο ἡ ἐξουσία, ἤτοι ἀπὸ τῶν πολλῶν εἰς ὀλίγους, ὡς ἐγένετο ἐπὶ τῶν Μηδικῶν. Εἶπον ἄλλοτε, ὅτι ἐν Ῥώμῃ, ὁσάκις ἐνέσκηπτε κίνδυνός τις τοῦ Κράτους, ἐπεζητεῖτο ἄκρα ἑνότης καὶ ἐστηρίζετο ὑπὲρ ἑνὸς δικτατορία ἢ ἐστηρίζετο τὸ περίφημον «caveant consules ne quid respublica detrimenti capiat». Ἡ κομματικὴ Κυβέρνησις εἶναι καλή, ἀλλ’ εἶναι Κυβέρνησις καταμερισμοῦ· ἐν καιρῷ δὲ πολέμου ἡ σύστασις καὶ ἡ πυκνότης φέρει τὴν δύναμιν ἐν τῇ ἀντιστάσει ἢ τῇ ἐπιθέσει καὶ οὐχὶ ἡ διαίρεσις. Ἄς μὴ εἴμεθα ἀγνώμονες· ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις τῆς πάντων τῶν κομμάτων ἑνότητος, ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἦτο κυρία τῆς πολιτικῆς της αὐτὴ, ἀλλ’ αἱ ἀγυιαὶ αὐτῆς. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους θὰ ὑπερψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ θὰ ὑπερψηφίσω καὶ διότι τὸ διαβατικὸν τοῦτο σχῆμα τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα. Δὲν ἐννοῶ δὲ βεβαίως νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀνωμαλία, ἀλλ’ ἡ ἁπλῆ ἀνωμαλία δὲν εἶναι ἔγκλημα παραβάσεως τοῦ Συντάγματος· ἴσως δ’ ἡ ἰδία Κυβέρνησις εὕρῃ τρόπον νὰ συμβιβάσῃ τὸ σχῆμα πρὸς τοὺς καιρούς. Τελευτῶν παρατηρῶ, ὅτι ἡ ἱστορία ἡμῶν παρέδωκεν ἡμῖν παραδείγματα περιφανῆ δύω ἐνδόξων παρανομιῶν, ἃς ἐνέκρινε τὸ ἔθνος· ὅταν ὁ Ἐπαμινώνδας ἐβιωτάρχησε τρεῖς ἡμέρας πλέον τοῦ τακτικοῦ χρόνου καὶ ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἐνίκησεν ἐν Λεύκτροις, καὶ ὅταν ὁ Περικλῆς κοσμῶν τὴν Ἀκρόπολιν διὰ τῶν προπυλαίων ὑπερέβη τὰ τακτικὰ χρήματα, ἤτοι τὸν προϋπολογισμόν· ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐγὼ δὲν ἔχω ἀνάγκην τῶν τοιούτων παραδειγμάτων, διότι πεποίθησιν ἔχω ἀκράδαντον, ὅτι τὸ Σύνταγμα οὐδαμῶς παραβιάζεται διὰ τοῦ διαβατικοῦ τούτου σχήματος, οὐδ’ ἄλλος τις νόμος.

§39ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Μόλον ὅτι εἶναι ἐξηντλημένον τὸ ζήτημα, ἔλαβον τὸν λόγον, διότι μοὶ ἐφάνη περίεργον, καθότι καὶ αὐτοὶ οἱ ὑποστηρίζοντες τὸν συνταγματικὸν καταρτισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως δὲν συμφωνοῦσι μεταξύ των. Πρῶτος ἦλθεν ὁ κ. Ῥικάκης, ὁ ὁποῖος τί μᾶς εἶπεν; Ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι γνωστὸν πῶς κατηρτίσθη· μᾶς ὑπέμνησε δὲ ὅτι κατηρτίσθη τῇ ἐπιθυμίᾳ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ λαοῦ. Μετὰ ταῦτα ἦλθεν ὁ κ. Ῥοντήρης, ὁ ὁποῖος σᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ κανονιστικὸς νόμος οὐδαμοῦ ἀναφέρει τὸ πρόσωπον τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἐκτὸς μόνον τοῦ τριακοστοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ὅπερ δὲν εἰξεύρω πῶς καὶ τοῦτο ἐν τῇ μεγάλῃ ἐπιεικείᾳ του εὗρε. Μᾶς ἀνέφερε μάλιστα καὶ τὴν ἀναξίαν λόγου ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου τούτου, ὅπερ ὡς ἑξῆς ἄρχεται «ὅταν πρόκηται νὰ ὑπογραφῇ τὸ διάταγμα τοῦ διορισμοῦ νέου ὑπουργείου κτλ.» Τρίτος ἦλθεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργός· οὗτος τί μᾶς εἶπε; «Πῶς κ. ἐδέχθητε τὸν τύπον τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ ὑπουργείου Κανάρη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς; Ἄν ἐκεῖνος ἦτο ἀντισυνταγματικός, καὶ ἡμεῖς εἴμεθα ἀντισυνταγματικοί.» Θέλω κατὰ σειρὰν ἀπαντήσει λακωνικώτατα πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου μου, ἄρχομαι δὲ ἀπὸ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ. Ἥ τε Βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος, οὗ ἐντολοδόχοι εἴμεθα, ἐζήτησαν τὴν ἕνωσιν τῶν κομμάτων, ἐπειδὴ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἦσαν τοιαῦτα αἱ δὲ περιστάσεις ἀπῄτουν τὴν κοινὴν σύμπραξιν, ὅπως δι’ αὐτῆς ὑπάρχῃ ἡ ἀπαιτουμένη ἰσχὺς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐσωτερικῶς τε καὶ ἐξωτερικῶς. Ἡ Βουλὴ ἐνδοῦσα εἰς τὴν δικαίαν ἀπαίτησιν τοῦ ἔθνους ηὐχήθη ὁμοθύμως καὶ διὰ τῆς μεγαλειτέρας πλειοψηφίας ἄνευ σχεδὸν ἀντιπολιτεύσεως, τὴν κοινὴν σύμπραξιν τῶν κομμάτων, ἀλλ’ ἐζήτησε προσέτι ὡς ἔνδειξιν τῆς πραγματικῆς ἑνώσεως τούτων νὰ καταδείξωσιν οἱ ἡγέται τῶν κομμάτων τὸν πρωθυπουργόν των, ἄρα ἐζήτει τὴν διατήρησιν τοῦ συμβόλου τούτου τῆς συνταγματικῆς Κυβερνήσεως· διὰ τοῦτο ηὐχήθη ὅπως τὸ ὑπουργεῖον σχηματισθῇ ὑπὸ τὸν Κανάρην, ἢ ὑπὸ οἱονδήποτε ἄλλον κριθέντα κατάλληλον ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν. Καὶ διατί, κύριοι βουλευταί, ἄφησεν ἡ ἡ Βουλὴ ἐλευθέραν τὴν θέλησιν τῶν ἀρχηγῶν; Διὰ νὰ καταδείξωσιν, ὅτι ἦσαν σύμφωνοι, καὶ ὅτι ὑπέσχοντο τὴν τελείαν ἕνωσίν των καὶ ὁμόνοιαν πρὸς τὸ ἔθνος. Διὰ τῆς εὑρέσεως καὶ τῆς καταδείξεως τοῦ πρωθυπουργοῦ προϋπέσχοντο, ὅτι ὡς ἓν κόμμα, ὅπερ καλεῖται ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἵνα ἐφαρμόσῃ τὰς ἰδέας του, ἤθελον διοικήσει τὰ κοινά. Δὲν ἐνοήσαμεν νὰ καταργήσωμεν τὸ διακρῖνον τὸν συνταγματικὸν καταρτισμὸν τῆς συνταγματικῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ἐνομίζαμεν, ὅτι χάριν σμικροτήτων ἤθελον παραλείψει οἱ κύριοι ὑπουργοὶ τὴν ἐντολὴν τῆς Βουλῆς ὡς πρὸς τὴν μορφὴν τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ ὑπουργείου, ἀφοῦ τό τε ἔθνος καὶ ἡ Βουλὴ ἀπῄτησαν ὡς ἔνδειξιν τῆς συμπράξεώς των ταύτην. Ἐὰν καὶ τότε καὶ σήμερον ἐν ὁμονοίᾳ ἐργάζονται, τοῦτο ἀποσιωπῶ καὶ ἀποφεύγω νὰ κατέλθω εἰς λεπτομερείας περὶ τῆς ἐν γένει ἁρμονίας τῶν κ. ὑπουργῶν, χάριν αὐτῶν τούτων τῶν κυρίων καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Σώματος τούτου· διὰ τοῦτο δὲν σᾶς ἀναφέρω γεγονότα λαβόντα χώραν ἢ λεπτομερείας τινὰς, ἵνα βεβαιωθῆτε, ὅτι δὲν εἶναι κατὰ πάντα σύμφωνοι· ἄρα καὶ ὁ λόγος, δι’ ὃν τό τε ἔθνος καὶ ἡ Βουλὴ ἀπῄτησαν τὴν σύμπραξιν δὲν ὑφίσταται, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἀφοῦ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἐνδόξου Κανάρη δὲν ἠδυνήθησαν διὰ τῆς συμπληρώσεως τοῦ πρωθυπουργοῦ νὰ μᾶς βεβαιώσωσιν, ὅτι εἶναι σύμφωνοι μεταξύ των. Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργόν. Τινὲς ἀνέφερον, κύριοι, ὅτι ὁ νόμος δὲν ἀναφέρει περὶ πρωθυπουργοῦ· θὰ μὲ συγχωρήσητε νὰ σᾶς ἀναφέρω ἕνα τῶν συνταγματικωτέρων συγγραφέων, οὗ τὴν αὐθεντίαν πάντες γνωρίζετε, τὸν Ragehot, ὅστις εἰς τὸ κεφάλαιον περὶ καταρτισμοῦ τοῦ συνταγματικοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅπερ ἐπιγράφει Cabinet, λέγει ὡς ἔγγιστα τὰ ἑξῆς «τὸ συνταγματικὸν Ὑπουργικὸν Συμβούλιον πρέπει νὰ συγκροτῆται ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς καὶ ἀπὸ τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, αὐτὸν τὸν πρωθυπουργόν, ὅστις εἶναι τὸ ἐκλεκτὸν πρόσωπον τῆς πλειονοψηφίας, μεθ’ οὗ ὁ Βασιλεὺς συνεννοεῖται». Διακρίνων δὲ ὁ συγγραφεὺς τὸν πρωθυπουργὸν ὡς πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν καὶ τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεων, λέγει, ὅτι le presidant du ministere c’ est la sourse des affaires, et le roi c’ est la sourse des honeurs». Ἑπομένως τὸ πρόσωπον τοῦ πρωθυπουργοῦ τὸ θεωρεῖ ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ, καὶ ἄνευ τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ Συνταγματικὴ Κυβέρνησις. Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναφέρω τὴν ἱστορίαν τῆς Ἀγγλίας, διότι διὰ τῶν μεγάλων ἰδεῶν, τὰς ὁποίας οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες ἐφήρμοσαν, θέλετε βεβαιωθῆ, ὅτι ἀπὸ τοῦ Γουλιέλμου τρίτου τὸ ζήτημα τοῦ πρωθυπουργοῦ ἔχει λυθῆ, καὶ ῥητῶς ἡ ἱστορία ἀναφέρει, ὅτι ἦτο ὁ τελευταῖος Βασιλεὺς, ὅστις ὡς πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου διὰ τελευταίαν φορὰν προήδρευσεν. Ὤφειλε λοιπὸν ὁ προλαλήσας συνάδελφος νὰ γνωρίζῃ καὶ τὰς ἐλαχίστας λεπτότητας καὶ μερικότητας τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου, ἀφοῦ καὶ περὶ τοῦ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι συνέγραψε, καὶ ὄχι ν’ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι τὸ σύμβολον οὕτως εἰπεῖν τοῦ συνταγματικοῦ ὑπουργείου εἶναι ὁ πρωθυπουργός. Τὸ ἔθνος ὅ,τι ἐζήτησε κατὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ ὑπουργείου Κανάρη, αὐτὸ τοῦτο ζητεῖ καὶ σήμερον. Πρέπει νὰ ᾖ ἀδαής τις τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου, νὰ μὴ ἀνέγνωσε τὴν συνταγματικὴν ἱστορίαν τῶν ἐθνῶν, διὰ νὰ μὴ ἀμφιβάλλῃ καλῇ τῇ πίστει, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν συγγραφέων διαφωνεῖ. Οὔτε ὁ Τ. E. May, οὔτε S. Mil, οὔτε ὁ Ragehot, οὔτε ὁ Hallam· πάντες δὲ οὗτοι δι’ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν λόγον θέλουσι τὴν ὕπαρξιν πρωθυπουργοῦ τοῦ καὶ προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἀποφαίνονται δὲ ὡς ἑξῆς: (ὅρα May σελ. 156. Τομ. Αʹ. Bagehot σελ. 4,14 κτλ.) «ὁ Πρόεδρος εἶναι ἀνάγκη, διότι δι’ αὐτοῦ ὁ Βασιλεὺς διευθετεῖ τὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, συνάμα δὲ εἶναι ἐντεταλμένος, ἐὰν συμβῶσι διαφωνίαι μεταξὺ Βασιλέως καὶ ὑπουργῶν, οὗτος νὰ διαλύῃ ταύτας· κτλ.» Ἐκ τούτων πάντων, δὲν ἀμφιβάλλω, κ. βουλευταί, ὅτι θὰ ἐπείσθητε, ὅτι ἄνευ πρωθυπουργοῦ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ συνταγματικὴ Κυβέρνησις. Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, οὐδὲ θέλομεν νὰ ἐπιφέρωμεν τὴν πτῶσιν ταύτης, ἀλλὰ συνάμα δὲν θέλομεν νὰ καθιερώσωμεν ἓν κακὸν προηγούμενον. Ἔλθετε, μᾶς λέγουσιν οἱ κ. ὑπουργοί, νὰ υἱοθετήσητε μίαν παρανομίαν. Τοῦτο χάριν οὐδενὸς δὲν θέλομεν ποτε πράξει, καὶ ἂν οἱ κ. ὑπουργοὶ ἐλησμόνησαν τὰς ἰδέας, ὑπὲρ ὧν ἄλλοτε ὑπερεμάχησαν, ἡμεῖς δὲν τὰς λησμονοῦμεν, τοὐναντίον ἀπαιτοῦμεν νὰ δείξωσιν, ὅτι εἶναι ὑπεράνω τῶν παθῶν, καὶ ἀναγνωρίζοντες καὶ οὗτοι τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων ὡς ἔνδειξιν τῆς ὁμοφροσύνης των καὶ τῆς ὁμονοίας των νὰ ἐκλέξωσι τὸν πρωθυπουργόν των· ἄλλως, ἂς ἀναλάβωσιν οὗτοι τὴν εὐθύνην τῶν παρανόμως πεπραγμένων. Θέλω διορθώσει καὶ ἓν ἱστορικὸν γεγονός, ὅπερ ἠθέλησε νὰ παραμορφώσῃ ὁ προλαλήσας καὶ θὰ περάνω τὸν λόγον μου. Ὁ κ. Ῥοντήρης μᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ Πάλμερστων, εἰ καὶ εἶχε κατὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον ἐναντίαν τῶν συναδέλφων του γνώμην, δὲν ἐπέβαλε ταύτην. Τοὐναντίον, κύριοι, εἶχε τοσοῦτον ἐκτεθῆ, ὥστε ἠναγκάσθη κατόπιν νὰ ὑποχωρήσῃ, καὶ νὰ δώσῃ τὴν προεδρείαν εἰς τὸν Ῥοῦσελ. Ἐκ τούτων πάντων ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν εἶναι συνταγματικῶς συγκεκροτημένη· οὐδεμία δὲ Κυβέρνησις δύναται νὰ θεωρηθῇ συνταγματικῶς ἔχουσα ἄνευ Προέδρου. Τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα δὲν ἀναφέρει, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἔχῃ Πρόεδρον, καὶ ὅμως ἔχει, οὐδὲ ἄνευ τούτου δύναται νὰ προβῇ εἰς συζητήσεις. Δὲν ὁμιλεῖ περὶ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καὶ ὅμως ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἔχει Πρόεδρον. Πᾶν ὅ,τι ᾐσθανόμην ὡς πρὸς τὸν πλημμελῆ καταρτισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως πρὸς ἀπόδειξιν τούτου σᾶς τὸ ἀνέφερον· ἐκεῖνο δέ, ὅπερ μὲ κάμνει νὰ ἐξίσταμαι εἶναι πῶς οἱ παρόντες ὑπουργοὶ τολμῶσι νὰ παρίστανται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διχογνωμοῦντες. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζωγιοῦ, διότι τὴν θεωρῶ ὡς ὀρθὴν καὶ μὴ ἀπάδουσαν εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ θεμελιώδους νόμου τοῦ Κράτους. Πρὸς δὲ τοὺς ὑπουργοὺς ἀπευθυνόμενος λέγω ὅτι ἂς ἀναλογισθῶσι τὴν εὐθύνην, ἣν λαμβάνουσι διὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ τοιούτου καταρτισμοῦ τοῦ ὑπουργείου, ἀναλαμβάνοντες δὲ τὴν εὐθύνην ἂς προτρέψωσιν ὑμᾶς νὰ τὸν δεχθῆτε, καὶ τὸν κυρώσητε διὰ τῆς ψήφου σας.

§40ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, δύω λέξεις θὰ εἴπω, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Οὐδένα ἀποχρῶντα λόγον ἤκουσα, οὔτε ἐπιστημονικὸν ἢ νομικόν, οὔτε πολιτικόν, δικαιολογοῦντα τὴν ὑφισταμένην κυβερνητικὴν ἀνωμαλίαν, τουτέστι τὴν ἔλλειψιν πρωθυπουργοῦ· ὁ κ. Ῥοντήρης μόνος, ὑπερβάλων κατὰ τὸν ζῆλον καὶ αὐτοὺς τοὺς ὑπουργούς, ἐπειράθη νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι ἡ ἔλλειψις τοῦ πρωθυπουργοῦ δὲν εἶναι κἀμμία ἀνωμαλία. Ἂν ἀναφέρεται ὁ πρωθυπουργὸς εἰς τὸ Σύνταγμα, μὴ τὸ λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν· ὑπάρχουν ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεις κανονιστικαί, αἱ ὁποῖαι τυχαίως ἐῤῥίφθησαν ἐν αὐτῷ, καὶ τὰς ὁποίας ἕκαστος δύναται νὰ διαγράφῃ κατὰ τὸ ἑκάστοτε συμφέρον. Ἐάν, κύριοι, δεχθῆτε τὴν νέαν ταύτην θεωρίαν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ναυπακτίας, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ψηφίσητε καὶ μέτρον τι κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ δυνηθῶμεν νὰ σώσωμεν τὸ Σύνταγμα· διότι ἕως τώρα τὸ Σύνταγμα ἐθεωροῦμεν ἄθικτον καὶ ἀπρόσβλητον· μὲ τὴν θεωρίαν ὅμως τῶν κανονιστικῶν καὶ περιττῶν διατάξεων, κινδυνεύομεν κατὰ τὸν βαθμὸν τῆς αὐθαιρεσίας ἑκάστου κυβερνήτου νὰ ἴδωμεν ἐξαλειφομένας ὅλας τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ὑποθέτω, ὅτι εἰς τὴν περίεργον ταύτην θεωρίαν ἔδωκεν ἀφορμὴν τοῦτο, ὅτι εἰς τὰ περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος γίνεται λόγος περὶ θεμελιωδῶν διατάξεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάγονται εἰς ἀναθεώρησιν. Ἀλλ’ ἐκεῖ εἶναι πρόδηλος ὁ λόγος τῆς διακρίσεως. Ὁ νομοθέτης ἠθέλησε νὰ προφυλάξῃ τὸ Σύνταγμα ἀπὸ ἐντελοῦς ἀναιρέσεως ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς ἀναθεωρήσεως· διὰ τοῦτο διατάξεις ἀπαραιτήτους εἰς τὴν συνταγματικὴν τῆς πολιτείας μορφὴν εὐλόγως ἐξῄρεσε τῆς ἀναθεωρήσεως· παραδείγματος χάριν τὸν θεσμὸν τῆς συνταγματικῆς πολιτείας δὲν εἰμπορεῖτε νὰ ὑπαγάγητε εἰς ἀναθεώρησιν. Ἀλλά, κύριοι, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω, ὅτι τὸ νὰ ἐξαγάγῃ τις ἐντεῦθεν, ὅτι ὑπάρχουν ἐν τῷ Συντάγματι καὶ διατάξεις περιτταὶ ἢ κανονιστικαὶ, τῶν ὁποίων οἱ παράβασις εἰμπορεῖ νὰ μὴ παρατηρηθῇ, τοιαύτη θεωρία εἶναι οὐ μόνο ἀλλόκοτος, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπικίνδυνος, καὶ βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν θὰ τὴν ἀσπασθῇ. Δὲν ἐδόθη λοιπόν, κύριοι, ὡς βλέπετε, νομικὸς λόγος ἀποχρῶν ἢ τοὐλάχιστον ἄξιος σπουδαίας ἀμφισβητήσεως. Δὲν ἐδόθη δὲ οὔτε πολιτικός, διότι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν ἐπειράθη οὐχὶ νὰ δώσῃ τοιοῦτον λόγον, ἀλλὰ νὰ ὑπεκφύγῃ. Ὅταν τῷ ὄντι μᾶς ἀπαντῶσιν, ὅτι ἐὰν ἀπαιτήσωμεν τὴν ἄρσιν τῆς κυβερνητικῆς ἀνωμαλίας, ἐξαναγκάζομεν τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἧς ἡ ὕπαρξις εἶναι ἐθνικὴ ἀνάγκη, οὐδὲν ἄλλο μᾶς λέγουν εἰμὴ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνυπάρξῃ πρωθυπουργὸς καὶ παροῦσα Κυβέρνησις. Ἀλλ’ εἶναι αὕτη ἀπάντησις, εἶναι δικαιολογία, ἢ εἶναι τὸ αὐτὸ ζήτημα ὑπὸ ἄλλας λέξεις; Τοῦτο ἀκριβῶς ἐρωτᾶται, ποῖος ὁ λόγος ὁ καθιστῶν ἀσυμβίβαστον τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως μετὰ προέδρου. Διατί λοιπὸν ἐπισείουν τὴν ἀνάγκην τῆς μικτῆς Κυβερνήσεως; Μάλιστα θέλομεν, ὑποστηρίζομεν τὴν μικτὴν Κυβέρνησιν, διότι ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ἐθνικὴ ἀνάγκη ὑπηγόρευσε καὶ ὑπαγορεύει τὴν σύστασίν της, καὶ τὴν ὑποστηρίζομεν, μηδόλως ἀποβλέποντες ἕνεκα τῆς ἀνάγκης εἰς τῆς γενέσεως αὐτῆς τὴν πρώτην ἐκείνην ἀνωμαλίαν. Εἴμεθα πρόθυμοι ν’ ἀνεχθῶμεν καὶ δευτέραν ἀνωμαλίαν, ἀλλὰ ἐρωτῶμεν, διατί τάχα εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀρθῇ ἡ ἀνωμαλία αὕτη; Δὲν θὰ ἦτο εὐπρεπέστερον διὰ τὴν Κυβέρνησιν νὰ παρουσιασθῇ ἀρτιμελὴς καὶ διὰ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν νὰ ἔχῃ ἀπέναντί της Κυβέρνησιν ὁμαλήν; Ἰδού, κύριοι, πῶς ἔθεσα ἐξ ἀρχῆς τὸ ζήτημα, καὶ εἰς τὴν ἐρώτησίν μου ταύτην οὐδεμία ἐδόθη ἀπάντησις, διότι δὲν ἦτο βεβαίως ἀπάντησις τὸ περὶ 4 πρωθυπουργῶν εὐφυὲς ἐπινόημα τοῦ κ. Λομβάρδου.

§41ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἐπιτρέπατε καὶ εἰς ἐμὲ νὰ σᾶς ἐρωτήσω ἐὰν σεῖς δὲν γνωρίζετε τὸν λόγον;

§42ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε συνάδελφε, ἠμπορῶ νὰ ὑποπτεύω τὸν λόγον, δὲν τολμῶ ὅμως μή τε νὰ τὸν πιστεύσω, διότι ἀναγνωρίζω εἰς τοὺς ὑπουργοὺς πολὺ μείζονα πατριωτισμόν, ἢ ὥστε νὰ ὑποθέσω, ὅτι εἰς τόσον κρισίμους περιστάσεις ἄγονται ἐξ ἀτομικῆς ἁπλῶς φιλοτιμίας. Κατανοοῦσι φρονῶ, ὅτι ἡ πρώτη προπαρασκευή, τῆς ὁποίας ἔχομεν ἀνάγκην, εἶναι νὰ θυσιάσωμεν ἕκαστος τὰ ἰδίας ἀδυναμίας, καὶ νὰ πράξωμεν ὅ,τι οἱ ἀρχηγοὶ παντὸς ἔθνους κεκλημένου εἰς μεγάλα ἔργα, ὅ,τι οἱ ἀρχηγοὶ αὐτοῦ τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἔπραξαν ἄλλοτε πρὸ τοῦ ἀγῶνος τῆς ἀνεξαρτησίας, νὰ θύσωμεν δηλονότι ἐπὶ τοῦ βωμοῦ τῆς πατρίδος τὴν ἰδίαν ἕκαστος φιλοτιμίαν καὶ τὰς ἰδίας ἀδυναμίας.

§43ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Λοιπὸν ῥίψατέ το.

§44ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ πέσῃ διὰ τοιοῦτον λόγον, ὄχι, ποτέ.

§45ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Κατανοεῖτε τὸν λόγον· θὰ τοὺς ἀναγκάσητε ν’ ἀποσυρθοῦν.

§46ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν πιστεύω ἐκ φιλοτιμίας ἀτομικῆς νὰ καταλίπωσι τὴν θέσιν των, θὰ ἦτο καθαρὰ λιποταξία. Ἡ ὑφιστῶσα κυβερνητικὴ ἀνωμαλία δὲν δικαιολογεῖται, κύριοι· ἔπρεπε νὰ διορθωθῇ, ἀλλὰ χωρὶς νὰ εἰσέλθῃ μεγαλείτερον κακόν, ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως· ὅμως βλέπω, ὅτι τοῦτο εἶναι δυστυχῶς ἀδύνατον. Ἐπειδὴ τὴν ὕπαρξιν μικτῆς Κυβερνήσεως θεωρῶ ἐθνικὴν ἀνάγκην, εὑρισκόμενος μεταξὺ δύο κακῶν, θὰ προτιμήσω τὸ ὀλιγώτερον κακόν· θὰ ἀνεχθῶ καὶ τὴν ἀνωμαλίαν ταύτην, ἐπικαλούμενος τὸν πατριωτισμὸν τῶν ὑπουργῶν καὶ παρακαλῶν αὐτοὺς νὰ σπεύσωσιν ἀνυπερθέτως εἰς διόρθωσιν τῆς ἀνωμαλίας ταύτης. Θὰ ψηφίσω λοιπὸν κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζωγιοῦ.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος εἶναι ἐγγεγραμμένος, ἑπομένως κηρύσσω περατωμένην τὴν συζήτησιν.

§48ΧΟΪΔΑΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κ. πρόεδρε.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τέσσαρες εἶναι αἱ προτάσεις, ὅπως γνωρίζετε, ἡ τοῦ κ. Ζωγιοῦ, ἡ τοῦ κ. Χοϊδᾶ, ἡ τῶν κ. Θεοχάρη καὶ Ῥούφου, καὶ ἡ τοῦ κ. Δημητριάδη· ἡ ἀπωτέρω τούτων εἶναι ἡ τῶν κ. Θεοχάρη καὶ Ῥούφου.

§50ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κ. πρόεδρε.

§51ΤΙΝΕΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ πρότασις.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. «Ἡ Βουλὴ, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν σπουδαιότητα τῶν σημερινῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Ῥούφου καὶ Πετσάλη. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· «Ἡ Βουλὴ ἀποβλέπουσα εἰς τὴν σπουδαιότητα τῶν σημερινῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, ἀρκεῖται εἰς τὰ λεχθέντα καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν».

Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 112, ἐξ αὐτῶν 90 ὑπὲρ τῆς προτάσεως καὶ 22 κατ’ αὐτῆς, ὥστε ἡ Βουλὴ παρεδέχθη διὰ ψήφων 90 τὴν πρότασιν. Παρακαλῶ τοὺς κ. βουλευτὰς νὰ καθήσουν νὰ κανονίσωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Κατὰ τὸ ἄρθρον 57 τοῦ Κανονισμοῦ, γνωρίζετε ὅτι ὅσα νομοσχέδια μείνουν ἐκκρεμῆ ἐπαναλαμβάνονται εἰς τὴν ἑπομένην σύνοδον.

§53ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δύνανται, ἐὰν ζητηθῶσι.

§54ΧΟΪΔΑΣ. Ἔχω νὰ προτείνω μίαν παράκλησιν. Ποταμοὶ αἱμάτων χύνονται χάριν τῆς ἐλευθερίας καὶ ἐν τούτοις ἐν ἐλευθέρα καὶ συνταγματικῇ πολιτείᾳ ὁ ἐλεύθερος πολίτης χάριν εὐτελοῦς ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐδανείσθη ὑπὸ κερδοσκόπου, στερεῖται τῆς ἐλευθερίας. Κατὰ τοῦ νόμου τούτου, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ πολίτης ὁ ἐλεύθερος στερεῖται τῆς ἐλευθερίας, χάριν ἐπαναλέγω εὐτελοῦς ποσοῦ, ὑπέβαλον τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῆς προσωπικῆς κρατήσεως. Ἡ πρότασις αὕτη, παρακαλῶ τὴν Βουλήν, νὰ ἐγκρίνῃ νὰ τεθῇ μεταξὺ τῶν πρώτων ψηφισμάτων, διότι πλεῖστοι νέοι περιῆλθον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δανεισθῶσιν εὐτελῆ ποσὰ καὶ σήμερον ὅτε ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην ἡ πατρὶς αὐτῶν στεροῦνται τῆς προσωπικῆς των ἐλευθερίας. Λοιπόν, κ. πρόεδρε, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ προκαλέσητε ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἥτις πιστεύω θὰ ἦναι σύμφωνος μὲ τὴν παράκλησίν μου.

§55ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, κ. πρόεδρε, διὰ νὰ μᾶς εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις τίνα νομοσχέδια θέλει νὰ προτάξῃ.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον θὰ ἀποφασίσωμεν, πῶς θὰ κανονίσωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 5½ μ. μ.