1877.11.08

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 7

Τῆς 8 Νοεμβρίου 1877.

(Τρίτη)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Προτείνω ν’ ἀπαλειφθῶσιν ἐκ τῶν πρακτικῶν αἱ λέξεις αἱ διαλαμβάνουσαι περὶ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ ἀναγνωσθέντος χθές.

§2ΧΟΪΔΑΣ. Ὅσον καὶ ἂν εἶναι λογικὴ ἡ ἰδέα τοῦ φιλτάτου συναδέλφου Κέας, νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ὀφείλει νὰ τὴν ἀποδεχθῇ, διότι ἀποκρούει ἓν γεγονὸς τελεσθὲν χθές. Καλῶς ἢ κακῶς ἄλλο ζήτημα. Ἂν ἐζητεῖτο χθὲς ἡ ἀσθενής μου γνώμη, ἤθελον ἀποφανθῆ, ὅπως οὐδέποτε τοιαῦτα τηλεγραφήματα ἀναγινώσκωνται, διότι ἀφ’ ἑνὸς μὲν προσβάλλονται κεκτημέναι ὑπολήψεις προσώπων καὶ ἀφ’ ἑτέρου καθιεροῦται ἡ ἀρχὴ, ὅτι καὶ τοῦ πλέον παραφρονοῦντος καὶ τοῦ πλέον φαύλου τὰ τηλεγραφήματα πρέπει νὰ γίνωνται ἀντικείμενον συζητήσεως. Ἀφηγοῦμαι ὑμῖν ἓν γεγονὸς, ὅπως ἀποδείξω τὸ σφαλερὸν τῆς τοιαύτης ἰδέας. Ἐτύγχανον ὢν ἀντεισαγγελεὺς τῶν ἐφετῶν ἐν περιοδείᾳ κατὰ τὴν Φθιώτιδα, τὴν καταλυμαινομένην ὑπὸ τῆς λῃστείας. Ἐν τῇ πλατείᾳ τῆς Ὑπάτης μετὰ τοῦ ἀνακριτοῦ καὶ τοῦ εἰσαγγελέως τῶν πρωτοδικῶν παρετήρησα αὐθάδη πολίτην ῥωμαλαῖον ἐπιτεθέντα κατὰ ἀσθενοῦς γυναικός. Καὶ ἐκ τῶν καθηκόντων μου καὶ ὡς ἄνθρωπος, ὀφείλω νὰ προστατεύω ἀσθενεῖς γέροντας, παῖδας καὶ γυναῖκας· παρώτρυνα αὐτὸν νὰ μὴ ἐπιμένῃ δαίρων τὴν ἀσθενῆ γυναῖκα, ἀλλ’ ἐκεῖνος ἀντὶ νὰ ὑπακούσῃ ἤγειρε τὴν ῥάβδον του κατ’ ἐμοῦ. Ἐγὼ τὸν συνέλαβον ἐκ τοῦ ὠτὸς, ἀφῄρεσα τὴν ῥάβδον καὶ τὸν ἐκράτησα ἐπὶ εἰκοσιτέσσαρας ὥρας δυνάμει τοῦ νόμου. Ἀκούσατε τί ἐτηλεγράφησε τῷ Βασιλεῖ καὶ τῷ πρωθυπουργῷ Δεληγεώργῃ. «Εἰσαγγελεὺς ἐφετῶν περιοδεύων ᾔκισέ με καὶ ἐφυλάκισε χάριν μιᾶς πόρνης.» Ἀλλ’ οὔτε ὁ Βασιλεὺς, οὔτε ὁ κ. Δεληγεώργης ἐπίστευσεν εἰς ταῦτα, διότι ἐγνώριζον πόσον θρησκευτικῶς ἐκπληρῶ τὸ καθῆκόν μου. Ἂν λοιπὸν πολίτης τις συλλάβῃ τὴν πλέον ἀπονενοημένην ἰδέαν καὶ τηλεγραφήσῃ, θὰ ἐπιτρέψητε σεῖς τὴν ἀνάγνωσιν; Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὁ παθὼν ἠδύνατο ν’ ἀπευθύνῃ αἴτησιν τῷ εἰσαγγελεῖ τῶν πρωτοδικῶν, καὶ ἂν ἐκεῖνος ἐκώφευεν, ν’ ἀπευθυνθῇ τῷ εἰσαγγελεῖ τῶν ἐφετῶν καὶ τῷ ὑπουργῷ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, οἵτινες θὰ ἐπέβαλλον τὴν ὑποχρέωσιν τῷ εἰσαγγελεῖ τῶν πρωτοδικῶν νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του καὶ νὰ αἰτήσῃ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς. Ἀποδοκιμάζω λοιπὸν τὴν ἀνάγνωσιν τοιούτων ἐγγράφων, ἀποκρούω ὅμως καὶ τοὺς συναδέλφους μου τοῦ νὰ μὴ βεβαιωθῇ τὸ γεγονὸς, τὸ χθὲς τελεσθὲν ἐν τῇ Βουλῇ.

§3ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ὑποθέτω, ὅτι πάντες ἀνεγνώρισαν χθὲς, ὅτι ἐγένετο παρεννόησις τῶν ὁρισμῶν τοῦ Κανονισμοῦ καὶ διὰ τοῦτο ἐπρότεινα σήμερον ν’ ἀπαλειφθῇ ἐκ τῶν πρακτικῶν, ἀλλὰ δὲν ἐπιμένω, διότι τὸ ἠθικὸν ἀποτέλεσμα εἶναι τὸ αὐτό.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί ἐννοεῖτε, ὅτι ἐγένετο παρεννόησις τοῦ Κανονισμοῦ;

§5ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ἐσυμφώνησα μὲ τὸν κ. Χοϊδᾶν, ὅτι δὲν ἦλθε κατὰ τύπους ἡ ἀνάγνωσις.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ τὰ πρακτικά;

§7ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. Χθὲς, κύριοι, ἐγένετο μικρὸν λάθος εἰς τὴν κλήρωσιν τῶν τμημάτων, διότι ὁ κ. Καραβίας εἶχε λάβει ψήφους 27· ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ τὴν ἀκύρωσιν τῆς κληρώσεως;

§9ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς εὑρέθησαν τ’ ἀκόλουθα ἔγγραφα· 1) ψήφισμα τοῦ ἐν Ναυπλίῳ συλλόγου τῆς ἀδελφότητος· 2) ψήφισμα τῆς ἐν Καλάμαις ἐκκλησίας τοῦ λαοῦ· 3) ψήφισμα τοῦ συλλόγου ἡ Ἀδελφότης ἐν Κεφαλληνίᾳ· 4) τῆς Ἑρμουπόλεως· 5) τῆς Ἀδελφότητος τοῦ συλλόγου τῶν Ἀθηνῶν. Θέλετε ν’ ἀναγνωσθῶσι;

§11ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§12ΧΟΪΔΑΣ. Λυποῦμαι, διότι μετὰ τοσαύτης ἀγανακτήσεως ἀπεκρούσατε καὶ τὴν ἀνάγνωσιν καὶ τὴν ἐκτύπωσιν τῶν ὑποβληθέντων παρὰ τοῦ λαοῦ ψηφισμάτων τῇ ἀντιπροσωπείᾳ.

§13ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τίνος λαοῦ; τριῶν ἀνθρώπων. Τρεῖς ἄνθρωποι λαὸς εἶναι;

§14ΧΟΪΔΑΣ. Θὰ Σοὶ ἀπαντήσω λογικῶς καὶ ἠρέμα, διότι ἐν τῇ ὀργῇ Σου ἐξετόξευσας πολλὰς κατὰ τοῦ λαοῦ ὕβρεις.

§15ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁμιλῶ περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουν ν’ ἀντιποιηθοῦν ξένα δικαιώματα.

§16ΧΟΪΔΑΣ. Ἐναρετώτεροι ἐμοῦ καὶ τοῦ συγγενοῦς μου κ. Πετσάλη καὶ δικαιότεροι καὶ πολιτικώτεροι ἀπεφήναντο ἄλλως περὶ τοῦ λαοῦ. Προέταξαν τὸν λαὸν πάντων καὶ ἀπέδωκαν αὐτῷ τὴν φωνὴν τοῦ Πλάστου. Εἶπον Popolo e Dio, Dio e Popolo. Λαὸς καὶ Θεός, Θεὸς καὶ Λαός. Ὁ λαὸς ἐκπροσωπεῖ τὸν Πλάστην καὶ τὰς ἰδιότητας αὐτοῦ ἐν τῷ Κόσμῳ, τοῦτο δὲ κατεδείχθη εἰς πολλὰς καὶ σπουδαίας περιστάσεις τῆς ἀνθρωπότητος ἐν γένει καὶ καθόλου καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἰδίᾳ. Ὅταν ἡ πατρίς μας κατὰ τὸ 1821 ὕψωσε τὴν σημαίαν τῆς ἐλευθερίας, τὸν Λαὸν ἐπεκαλέσθη καὶ διὰ τοῦ Λαοῦ καὶ μόνου τοῦ Λαοῦ ἐνίκησε, διότι ὁ μετὰ τοῦ Λαοῦ συναγωνιζόμενος ἀείποτε νικήσει, ὁ ἄνευ αὐτοῦ ἀείποτε ἡττηθήσεται, ὁ κατ’ αὐτοῦ ἀναμφιλέκτως συντριβήσεται. Ὅταν κατὰ τὸ 1843 ὡσαύτως φιλελεύθεροι πολῖται, μὴ ἀνεχόμενοι νὰ σφαγιάζωνται αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Λαοῦ καὶ ποδοπατῶνται οἱ νόμοι τῆς πολιτείας ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς ἐλευθερίας, διὰ τοῦ Λαοῦ ἐνίκησαν. Ὅτε κατὰ τὸ 1862 ἀγαθός, ἀλλὰ κοῦφος Βασιλεὺς μετὰ κολάκων οἰκτρῶν καὶ ἐλεεινῶν παραβιάζων τὸ Σύνταγμα ἐξεδιώχθη, ὁ Λαὸς ἠγέρθη σύσσωμος καὶ ἐξεδίωξεν αὐτόν. Ὅταν κατὰ τὸ 1874 ἀσεβὴς καὶ ἀκόλαστος Κυβέρνησις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ διενοεῖτο νὰ καταλύσῃ τὸ πολίτευμα καὶ ἐπὶ τῶν ἐρειπίων αὐτοῦ νὰ ἐγείρῃ ἀπόλυτον μοναρχίαν, ἄνδρες ἐπιφανεῖς τὸν Λαὸν ἐπεκαλέσθησαν καὶ διὰ τοῦ Λαοῦ ἐνίκησαν. Σήμερον, ὅτε πανταχόθεν διώκεται ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ τὰ συμφέροντα αὐτοῦ παραβλάπτονται, τὸν Λαὸν ἐπικαλεῖσθε καὶ τοῦ Λαοῦ τὰς θυσίας θὰ ἐπικαλεσθῆτε ὑπὲρ τῶν δούλων ἀδελφῶν. Ὅτε ὁ φίλος μου κ. Πετσάλης προσέρχεται εἰς τὰς ἐκλογάς, τοῦ Λαοῦ τὴν ψῆφον αἰτεῖται καὶ διὰ τοῦ Λαοῦ ἐκλέγεται. Θέλετε νὰ μάθητε τί εἶναι ὁ Λαός; Ὁ Λαὸς εἶναι ὁ ἐντολεὺς, καὶ ἡμεῖς οἱ ἐντολοδόχοι του· παραφρονεῖ δὲ ὁ νομίζων ὅτι δύναται ν’ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτοῦ, διότι ἀντιταττόμενος συντριβήσεται. (Χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§17ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐὰν ἐπαναληφθῶσι τοιαῦται πράξεις ἐν τῷ ἀκροατηρίῳ, δηλῶ, ὅτι θὰ ἀποχωρήσω τοῦ Βουλευτηρίου.

§18ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὰ ἀκροατήρια δὲν πταίουν, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν συζητοῦν κοινοβουλευτικῶς.

§19ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ καλὸν πρέπει νὰ καυτηριασθῇ ἐν τῇ ῥίζῃ του· τ’ ἀκροατήρια πρέπει νὰ δεικνύωσι σεβασμὸν εἰς τὴν Βουλήν.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἐπαναληφθῶσιν ἐν τῷ ἀκροατηρίῳ αἱ αὐταὶ ἀταξίαι, θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§21Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχετε τὴν ἄδειαν, κ. Πρόεδρε.

§22ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διὰ τὸ καθῆκον.......

§23ΧΟΪΔΑΣ. Ἂν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Σύρου κ. Μπούμπουλης ἀποχωρήσῃ τοῦ Βουλευτηρίου, θὰ λυπηθῶ πολὺ, ἀλλὰ ἂς ᾖναι βέβαιος, ὅτι ὁ Λαὸς τῆς Σύρου θὰ ἐκλέξῃ ἄλλον, ἴσον κατὰ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν φιλοπατρίαν. Ἂν δὲ ὁ κ. Πετσάλης νομίζῃ, ὅτι ἐγὼ δὲν συζητῶ κοινοβουλευτικῶς......

§24ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν δίδω εἰς κανένα τὸ δικαίωμα νὰ παρεξηγῇ τὴν ἰδέαν μου. Ἂν ὁ κ. Χοϊδᾶς δὲν μὲ ἐνόησε, λυποῦμαι πολὺ καὶ δὲν δίδω ἀπάντησιν.

§25ΧΟΪΔΑΣ. Εἰς τὴν τοιαύτην τοῦ κ. Πετσάλη ἀπάντησιν ἀντιτάττω τὸ μειδίαμα τοῦ Θεοῦ Μώμου. Ὅταν ἔχετε ὑπόθεσίν τινα δικαίαν, ἐμπιστεύεσθε ταύτην εἰς δικηγόρον ἀληθῆ πρόμαχον τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας. Ἐὰν δ’ οὗτος φανῇ ἀμελὴς, ἔχετε τὸ δικαίωμα ν’ ἀποτείνητε αὐτῷ παρατηρήσεις. Τὸ αὐτὸ θέλετε πράξει καὶ ὅταν ἀσθενῇ καὶ κινδυνεύῃ ἡ θυγάτηρ σας· προσκαλεῖτε τὸν ἄριστον τῶν ἰατρῶν καὶ ἂν δὲν ἐπιτύχῃ ἐκεῖνος εἰς τὴν διάγνωσιν τῆς ἀσθενείας καὶ τῆς θεραπείας, προσλαμβάνετε καὶ ἄλλον. Τὸ αὐτὸ πράττει ἤδη καὶ ὁ Λαός. Πιστεύει ἀκραδάντως ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ ὑμῖν τὰς σκέψεις του καὶ καταδείξῃ ἡμῖν τοὺς παλμούς του. Ὄχι, δὲν ὑποβάλλει ἀλλὰ ἐπιβάλλει ἡμῖν τὴν θέλησίν του, καὶ ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ εἶναι ἀνωτέρα τῆς θελήσεως οὐχὶ ἑκατὸν ἐννενήκοντα ἀνθρώπων, οὐχὶ ἑνὸς ἄρχοντος, ἀλλὰ πάντων τῶν τὴν ἀνθρωπότητα πᾶσαν κυβερνώντων. Ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀνήκω μετὰ πολλῶν συναδέλφων μου εἰς πολλοὺς Συλλόγους, ἐργαζομένους ὅπως ἐννοεῖ νὰ ἐργασθῇ ὁ ἐλεύθερος Ἕλλην ὑπὲρ τοῦ δούλου ἀδελφοῦ του. Ἔχω τὴν ὑψηλὴν τιμὴν ν’ ἀνήκω εἰς τὴν Ἀδελφότητα ἐργαζομένην ἀόκνως καὶ ἐνδελεχῶς καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν Καλάμαις καὶ ἐν Ναυπλίῳ καὶ ἐν Κεφαλληνίᾳ καὶ ἁπανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος. Σκεπτόμενοι ὡς ἐλεύθεροι ὑπὲρ τῆς λύσεως τῶν δεσμῶν τῶν δούλων ἀδελφῶν μας ἀνεγράψαμεν τὰς ἰδέας μας εἰς ψήφισμα καὶ τοῦτο ὑπεβάλαμεν τῷ Προέδρῳ τῆς Βουλῆς. Τί τὸ ἐλαττωματικὸν εὑρίσκετε καὶ ἐξανίστασθε κατὰ τῆς ἰδέας ταύτης; Ἂν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐπρόκειτο νὰ παλαίσῃ ὁ Ἑλληνισμός, ὅπως ὀφείλει νὰ παλαίσῃ κατὰ τῶν τυῤῥάνων, μὲ ἄλλην γλῶσσαν νομίζετε ὅτι ἤθελεν ὁμιλήσει ὁ Λαός; Ἀπατᾶσθε ἀπάτην οἰκτράν.

§26ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι μίαν διακοπήν. Σᾶς παρατηρῶ, ὅτι οὐδεὶς ὡμίλησε κατὰ τοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον ὑπερασπίζεσθε. Ἂν δὲ αὐτοχειροτόνητοι τινὲς ἵδρυσαν συλλόγους, εἴτε ἐν τῇ πρωτευούσῃ, εἴτε ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, οὐδόλως οὗτοι ἀντιπροσωπεύουσι τὸν λαὸν, διότι οὐδέποτε ὁ λαὸς συνῆλθε, ἵνα ἐκλέξῃ αὐτούς. Ἑπομένως δὲν πρόκειται περὶ τοῦ Λαοῦ, καὶ μάτην ἀγωνίζεσθε νὰ ὑπερασπίσητε αὐτὸν, ὃν οὐδεὶς κατηγόρησε.

§27ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Χοϊδᾶς, ὁ ὁποῖος προχθὲς ἐφώναζεν, ὅτι χάνεται ὁ πολύτιμος καιρὸς, ἔρχεται νὰ κάμῃ λόγον καὶ νὰ ὑπερασπισθῇ τὸν λαὸν, ὃν οὐδεὶς κατηγόρησε.

§28ΧΟΪΔΑΣ. Χαίρω, διότι ὁ φίλτατος συνάδελφος συνῆλθε, εἶχε μεθυσθῇ ὑπὸ τῆς ὀργῆς, καὶ ὅ,τι εἶπεν ἐν τῇ μέθῃ του κατὰ τοῦ λαοῦ τὸ ἀποκρούει. Τὸ πλανᾶσθαι ἀνθρώπινον, ἀλλὰ τὸ ἐμμένειν ἐν τῇ πλάνῃ διαβολικόν. Φίλτατοι συνάδελφοι καὶ ἂν ἀποκρούσητε τὴν ἐκτύπωσιν, δὲν θέλετε ἀποτρέψει τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ. Κατερχόμενος τοῦ βήματος ὑπενθυμίζω ὑμῖν, ὅτι πολλάκις ἀνεγνώσατε τοιαῦτα ψηφίσματα· ὑπενθυμίζω δὲ πρὸς τούτοις, ὅτι ὁ ἀγὼν εἶναι μέγιστος καὶ ὅτι ὁ μετὰ τοῦ Λαοῦ συναγωνιζόμενος νικήσῃ, ὁ ἄνευ αὐτοῦ ἡττηθήσεται, ὁ κατ’ αὐτοῦ συντριβήσεται.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ πρὸ μικροῦ λαλήσας, ἔχει μερικὰ προνόμια, τὰ ὁποῖα δὲν δύναταί τις νὰ τοῦ τὰ ἀφαιρέσῃ. Ὁμιλεῖς περὶ Θεοῦ; Εἶναι ἐξάδελφός του Ἰσιώπα. Ὁμιλεῖς περὶ Χριστοῦ; Εἶναι Χριστὸς δημοκρατικός, μὴ τὸν πειράξῃς. Ὁμιλεῖς περὶ Λαοῦ; Εἶναι ἐδικός του, τὸν ἔχει εἰς τὴν τσέπην του· ἔχει δὲ ἴδια σταθμὰ καὶ ἴδια μέτρα· διὰ τὸν Θεὸν ἔχει μέτρον ἴδιον· ἂν τὸν ἐκλάβῃ τις κατ’ ἄλλον τρόπον, δὲν εἶναι Θεός, εἶναι ψεύστης. Διὰ τὸν Χριστόν, ἂν δὲν τὸν δεχθῇς δημοκρατικὸν καὶ μὲ κοκκίνην σκούφια, δὲν εἶναι Χριστός. Διὰ τὸν Λαόν, ἂν χωρὶς νὰ συνεισφέρῃ τι, ἂν χωρὶς νὰ πάθῃ τι φλυαρῇ, αὐτὸς εἶναι ὁ Λαός. Πῶς θὰ γνωρίσῃ τις τὸν ἀληθῆ Λαόν; Σεῖς, διὰ νὰ εἰσέλθητε εἰς τὴν Βουλὴν, πρέπει νὰ ἐκπληρωθῶσι τύποι ὡρισμένοι, ψηφοφορία, ἐπιστασία, ἔλεγχος, μετὰ δὲ ταῦτα λέγομεν, ὅτι τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μας τάδε τὸν ἔστειλεν ἡ ἐπαρχία. Πόθεν δῆλον; ἰδοὺ αἱ ἀποδείξεις. Πῶς δὲ σὺ, ἀξιότιμε συνάδελφε, ἐννοεῖς τὸν Λαόν, καὶ ἡμεῖς δὲν τὸν ἐννοοῦμεν; Σὺ δὲ τί ζητεῖς; Ζητεῖς νὰ καθαιρέσῃς τὴν ἐξουσίαν τῆς Βουλῆς, ἂν ἐπιμένῃς ἀποδεχόμενος τὰς λεγομένας ἐκκλησίας. Τί ἦτον ὅμως ἡ ἐκκλησία; Ἐν Ἀθήναις ἐλέγετο ἐκκλησία ἡ συγκροτουμένη ἐξ Ἀθηναίων, ἤτοι ἐκ πολιτῶν καταγομένων ἐξ ἀστοῦ καὶ ἐξ ἀστῆς· αὐτοὶ ἦτον Ἀθηναῖοι, καὶ αὐτοὶ ἀπετέλουν τὴν ἐκκλησίαν, καὶ ὄχι τὰ ἀθύρματα· εἶσαι κατατεταγμένος εἰς τὴν Ἀδελφότητα, καὶ αὐτὴν τὴν Ἀδελφότητα τὴν εὐγενῆ, τὴν πανίσχυρον, τὴν δυναμένην, τὴν παραδέχεσαι ὡς ἀντιπροσωπεύουσαν τὸ ἔθνος (εὖγε, εὖγε). Ἀλλά, κ. Χοϊδᾶ, δὲν πρέπει νὰ ἀποτινάξῃ ἡ Βουλὴ αὐτὸν τὸν ζυγόν; Ὁ Ῥόκος εἶναι φίλος μου, ἀλλὰ ἡ τυραννία του εἶναι ἀφόρητος. Ἂν ἀντ’ αὐτοῦ εἶχον ἔμπροσθέν μου ἕνα τύραννον, θὰ τοῦ ἔβγαζα τὰ δύω του μάτια! Ἔχομεν ἐν τούτοις ὑπεράνω ἡμῶν ἕνα ἐργοδιώκτην, ὡς ἂν ἤμεθα Αἰγύπτιοι, καὶ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν μᾶς λέγει, ἐργάσθητε, ὁ χρόνος παρέρχεται· ποῖος ὅμως σὲ ἔταξε, κύριε Χοϊδᾶ, τῆς Βουλῆς ἐργοδιώκτην; Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ, προστατεύουσα, οὐχὶ τὰ συμφέροντά της, ἀλλὰ τὰ δημόσια συμφέροντα, ὀφείλει νὰ ἀποῤῥίψῃ αὐτὰ τὰ χαρτιά. Κύριε πρόεδρε, περιέχεται ἐντὸς αὐτῶν ἓν τοὐλάχιστον λεπτόν;

§30ΧΟΪΔΑΣ. Ἑκατομμύρια, ἑκατομμύρια λιρῶν.

§31ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὰ τὰ ἑκατομμύρια νὰ μοῦ τὰ δείξητε.

§32ΧΟΪΔΑΣ. Ἀποταθῆτε εἰς τὴν ἐθνικὴν ἄμυναν.

§33ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω ἂν ὑπάρχῃ Ἄμυνα, καὶ ἂν ὑπάρχῃ, κακῶς ὑπάρχει, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν δύω κυβερνήσεις, καὶ αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγω ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, τὸ εἶπον καὶ ἐνώπιον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ὅτε ἤμην ὑπουργός. Ἐγὼ δὲ δὲν ἀνήκω εἰμὴ μόνον εἰς τὴν Βουλὴν καὶ μετ’ αὐτῆς θὰ συνεργάζωμαι, δὲν παραδέχομαι δὲ οὐδεμίαν ἄλλην ἐξουσίαν, καὶ διὰ τοῦτο πολεμῶ τὴν Ἄμυναν, καὶ τὴν πολεμῶ πρὸς τὸ συμφέρον τὸ δημόσιον, διότι δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν εἰμὴ τὰς Ἀρχὰς ἐκείνας τὰς ὁποίας τὸ πολίτευμα καθιέρωσε. Ὑπάρχει δὲ καὶ τις Ἀδελφότης· ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς τί σᾶς πταίω ἐγώ; Ἐπιμένω λοιπὸν νὰ μὴ ἀναγνωσθῶσι διόλου τὰ λεγόμενα ψηφίσματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν καὶ καμμίαν ἀπόδειξιν, ὅτι εἶναι ψήφισμα τοῦ Λαοῦ.

§34ΧΟΪΔΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Β).

§35Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρῶτον θὰ παρατηρήσω, ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι θέμα συζητήσεως, καὶ νομίζω, ὅτι καὶ ὁ συντάκτης τῶν πρακτικῶν καὶ τὸ προεδρεῖον ὅταν θὰ πρόκειται μετ’ ὀλίγον νὰ συντάξουν τὰ πρακτικὰ αὐτῆς τῆς συζητήσεως πολὺ θὰ δυσκολευθοῦν· ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον θά παρατηρήσω εἰς τὸν κ. Χοϊδᾶ εἶναι, ὅτι ἡ ἰδέα του εἶναι ἐντελῶς καταδικασμένη, καὶ τὴν κατεδίκασεν αὐτὸς ὁ ἴδιος διὰ τῆς ὁμιλίας του· ὁ κ. Χοϊδᾶς ἀγωνίζεται νὰ ἀποδείξῃ ὅτι διὰ τῶν 3 ἢ 4 συλλόγων οἱ ὁποῖοι ἀπηυθύνθησαν εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς ἐκπροσωπεῖται ἡ Ἑλλάς. Ἄν τοῦτο λέγει ὁ κ. Χοϊδᾶς, πλανᾶται πλάνην φοβερὰν, διότι ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι αὐτοὶ οἱ 3 ἢ 4 σύλλογοι οἵτινες ἀπηυθύνθησαν πρὸς τὸ προεδρεῖον ἐκπροσωποῦσι τὰς ἰδέας τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ εἰς τὰς ὁποίας ἀνῆκεν ἡ ὅλη Ἑλλὰς, ἐσιώπησε καὶ οὐδὲν εἶπε ......... ἑπομένως ἡ ἰδέα εἶναι καταδικαστέα· δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ ὁμιλῇ ἐν ὀνόματι τοῦ λαοῦ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι τὸ θέμα ἐξηντλήθη.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη· ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ προκείμενα ἔγγραφα; Οἱ παραδεχόμενοι νὰ ἐγερθῶσιν. (ἐγείρονται ὀλίγιστοι). Ἡ Βουλὴ δὲν ἐγκρίνει.

§37Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐνόμισα ὅτι μετὰ μηνὸς ἀναβολὴν ἅμα ἡ Βουλὴ συνῆλθε θὰ ἔλειπε ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ πρωτίστου αὐτῆς καθήκοντος ἂν δὲν ἐξήταζε πρὸ πάντων ὁποία εἶναι ἡ κατάστασις τῶν ἀδελφῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἀπὸ μηνῶν πολλῶν εἰς ὅλας τὰς ἐφημερίδας τάς τε ἐγχωρίους καὶ τὰς ξένας ἀναγινώσκομεν περιγραφὰς τῷ ὄντι σπαραξικαρδίους· σχεδὸν αἱ οἰμωγαὶ τῶν ἀναξιοπαθούντων καὶ σφαζομένων ἀδελφῶν ἡμῶν φθάνουν μέχρι τῶν ὤτων ἡμῶν· ἀχνίζει τὸ ζέον ἔλαιον τὸ ὁποῖον χύνεται ἐπὶ τοῦ στήθους αὐτῶν, ὅπως τοῖς ἀφαιρέσωσι τὴν περιουσίαν, τὴν τιμὴν καὶ πᾶν ὅ,τι ἔχουν πολύτιμον. Ἐνόμισα λοιπὸν ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν κοινοβούλιον τὸ ὁποῖον εἰς αὐτὸ τὸ θέμα πρὸ πάντων πρέπει νὰ ἐξοδεύσῃ τοὺς παλμούς του ἔχει καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ περὶ τῆς καταστάσεως αὐτῆς τῶν πραγμάτων· καὶ ἂν μὲν τὰ πράγματα ταῦτα ὦσιν ἀληθῆ νὰ περισφίγξῃ ἐν ἑαυτῷ ὅλην τὴν δύναμιν νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν Κυβέρνησίν του νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ μέλλοντος καὶ τῶν Ἑλλήνων καὶ τῆς Ἑλλάδος, διότι ὅταν ἐξανδραποδισθῇ, ὅταν ἐκλείψῃ ὁ Ἑλληνισμὸς ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος τυγχάνει ὑπὸ τὴν τυραννίαν τοῦ πλέον βαρβάρου τῶν τυράννων, τότε πεισθῆτε ὅτι ἡ Ἑλλὰς πλέον δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ἡ Μακεδονία, ἡ Θεσσαλία, ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Κρήτη σήμερον στενάζουν ὑπὸ τὸ γιαταγάνι καὶ τὸ χαντζάρι τῶν Ζεϊμπέκων καὶ τῶν Κιρκασίων καὶ τῶν Γκέκιδων Βασιβουζούκων τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῶν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως· καὶ ἂν αὐτοὶ τῷ ὄντι ὑπηρετοῦν τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεώς των καὶ βεβαίως τὰς ὑπηρετοῦν, ἀναγκαίως, ἐγὼ τοὐλάχιστον, θὰ εἴπω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὴν ὁποίαν ἐκπροσωποῦν αὐτοὶ ὡς ὄργανά της εἶναι Κυβέρνησις λῃστρική· διότι τὶ ἄλλο εἶναι τὰ ὄργανα αὐτὰ παρὰ οἱ πλέον ἀπαίσιοι, οἱ πλέον φοβεροὶ λῃσταί; τί εἶναι αἱ πράξεις τὰς ὁποίας διενεργοῦν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἐπαρχίας παρὰ λῃστεῖαι καὶ πλέον; Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ καταθέσῃ τὰς ἀλληλογραφίας τῶν προξένων καὶ προξενικῶν ὑπαλλήλων τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς ἐπαρχίας ταύτας, καὶ τὴν Βουλὴν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ γίνῃ εὐρεῖα συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου.

§38ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων ἐπικρατοῦσι κανόνες, τοὺς ὁποίους πέπεισμαι, ὅτι ἡ Βουλὴ πρὸ πάντων ἤδη θέλει νὰ ἀκολουθήσῃ· λέγω δὲ πρὸ πάντων ἤδη, διότι αἱ περιστάσεις ἤδη εἶναι κρισιμώταται παρὰ ποτέ· πρώτιστος δὲ κανὼν ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, ἐν τοῖς κοινοβουλίοις προσαγομένων, εἶναι ὅτι, ἐφ’ ὅσον τὰ ζητήματα ταῦτα εἶναι ἐκκρεμῆ, δὲν γίνεται περὶ αὐτῶν συζήτησις, διότι ἡ δημοσία συζήτησις δύναται νὰ παραβλάψῃ τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν· τότε μόνον γίνεται συζήτησις ἐπὶ ἐκκρεμῶν ζητημάτων ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ὅταν εἴτε ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀρωγῆς τῆς Βουλῆς πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἐνεργείας αὐτῆς διὰ τῆς ἀποδείξεως, ὅτι τὸ ἔθνος ὑποστηρίζει τὰ παρ’ αὐτῆς πραττόμενα, εἴτε ὅταν ἡ Βουλὴ δυσπιστῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ θέλῃ διὰ τῆς συζητήσεως νὰ ἐπιβάλῃ εἰς αὐτὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἀμφιβάλλει ἂν αὕτη ἄνευ τοιαύτης συστάσεως ἤθελεν ἀκολουθήσει. Πιστεύω, κύριοι, ὅτι ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ οὐδεμία τῶν δύω τούτων ἀναγκῶν παρουσιάζεται. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐκδηλώσεως τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς, διότι ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς καὶ ἡ γνώμη τοῦ ἔθνους εἶναι γνωσταί· εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὸ ἔθνος ἐπιθυμεῖ καὶ ἡ Βουλὴ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους ἐπιθυμεῖ, ἵνα ἡ Κυβέρνησις προασπίσῃ τὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Δὲν πιστεύω ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι ἡ Βουλὴ δυσπιστεῖ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· δὲν πιστεύω ὅτι ἔλαβεν ἀφορμὰς νὰ φρονῇ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐκτελεῖ τὸ καθῆκον αὐτῆς· ἂν δὲ ἐπὶ τούτου τοῦ θέματος πρόκηται νὰ συζητήσωμεν, εἰμὶ βεβαίως ἕτοιμος νὰ ὑποστηρίξω τὴν διαγωγὴν ἡμῶν· ἀλλὰ δὲν ὑποθέτω, ὅτι τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ πρόθεσις τοῦ προαγορεύσαντος, οὔτε ὅτι τοιαύτη ὑπάρχει ἡ ἐπιθυμία τῆς Βουλῆς. Ἂν λοιπὸν καλῶς ἡρμήνευσα τὴν διάθεσιν ὑμῶν, δύναμαι νὰ προΐδω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θέλει ἐγκρίνει, ὅπως γίνῃ ἐν τῷ παρόντι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος, ἐφ’ οὗ προεκλήθη νὰ συζητήσῃ, καὶ ὅτι τῆς συζητήσεως ταύτης θέλει ἐπιληφθῆ ὅταν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις εἴπῃ εἰς αὐτὴν, ὅτι θεωρεῖ τὴν στιγμὴν κατάλληλον, διότι εἰς τὴν Κυβέρνησιν, γνωρίζουσαν ὡς πρὸς τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται, ἀνήκει ἡ πρωτοβουλία ὡς πρὸς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ δημοσία συζήτησις δὲν θὰ βλάπτῃ καὶ θὰ ᾖναι πρέπουσα.

§39Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἐννοῶ, κύριε ὑπουργὲ, νὰ κάμωμεν συζήτησιν ἐπὶ τοιούτων πραγμάτων, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἐὰν καταθέσητε τὴν ἀλληλογραφίαν, ἥτις δὲν βλάπτει τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ φωτισθῶμεν περὶ τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ συμβαινόντων, δὲν εἶναι τίποτε· ἀλλὰ δὲν ἔχομεν ἀπαίτησιν ἐὰν δὲν εἶναι καὶ τοῦτο.

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι αἱ ἐξηγήσεις τὰς ὁποίας ἐξέφρασα εἰς τὴν αἴτησιν τοῦ ἀξιοτίμου Α. Πετιμεζᾶ εἰσὶν ἀρκεταί. Εἶπον, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰσέτι εἰς στάδιον ἐκκρεμότητος· ἐντὸς τοῦ σταδίου δὲ τούτου εὑρισκόμενοι, φρονῶ ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὴ οὐδ’ ἐπιτετραμμένη ἡ συζήτησις, καὶ τοῦτο τὸ ἐστήριξα εἰς τὸν λόγον, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ πλήρης καὶ πιστεύω, ὅτι καὶ ὑμεῖς δὲν ἐπιθυμεῖτε νὰ εἰσέλθωμεν εἰς συζήτησιν ἀτελῆ.

§41Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ὡμίλησα περὶ συζητήσεως, ἀλλὰ εἶπον μόνον περὶ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ κατατεθῶσι.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅταν ὑποβάλλω ἔγγραφα, καὶ δὲν ὑποβάλλω αὐτὰ πλήρη, ἡ ἔννοια τῶν ὑποβαλλομένων ἐγγράφων δὲν εἶναι ἀκριβὴς, διότι τὴν ἔννοιαν θέλει ἀποδείξει ὁλόκληρος ἡ σειρὰ τῶν ἐγγράφων· ἀλλὰ ὁλόκληρον τὴν σειρὰν δὲν δύναμαι νὰ ὑποβάλλω. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ὑπάρχουν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ κατατεθῶσιν, ἀλλὰ καὶ ταῦτα δὲν πρέπει νὰ ὑποβληθῶσιν, διότι δὲν εἶναι ἐφικτὴ ἡ κατάληψις ἡ πρέπουσα αὐτῶν, ἐν ὅσῳ δὲν ὑποβληθῶσιν ἐν συνόλῳ.

§43Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πολὺ καλῶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι ἡ ἐπερώτησις, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα δὲν εἶχε κᾀμμίαν ἔννοιαν ἐκφράσεως δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὰς πράξεις αὐτῆς, καὶ πολὺ καλῶς ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουν περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας εἶναι λίαν ἐπικίνδυνον διὰ τὴν πολιτείαν καὶ διὰ τὰ συμφέροντα αὐτῆς ἔγγραφα διπλωματικὰ προώρως νὰ κατατίθενται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ γίνωνται ἀντικείμενον δημοσίου συζητήσεως. Συμφωνῶ πληρέστατα καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην τῶν ἰδεῶν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ οὐχ ἧττον, ἐγὼ ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον ν’ ἀπευθύνω αὐτὴν τὴν ἐπερώτησιν. Μοὶ ἦτον ἀδύνατον, λέγω, ἀφοῦ ἅπαξ τὸ Κοινοβούλιον συνῆλθε καὶ δὲν παρέρχεται στιγμὴ ὅπου νὰ μὴ γίνωνται τὰ τοιαῦτα, καὶ ἂν τὴν τελευταίαν ἀνὰ χεῖρας λάβητε ἐφημερίδα, εἴτε ξένην, εἴτε ἐγχώριον, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἴδητε ἐγκλήματα ἐπὶ ἐγκλημάτων διαπραττόμενα κατὰ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, νὰ μὴ κάμω λόγον περὶ τούτου. Νομίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἶναι ἐπικίνδυνον καὶ πρόωρον νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα καὶ τὴν ἀλληλογραφίαν ταύτην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; ἂς ὁρίσῃ τὸν κατάλληλον καιρὸν, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα ταῦτα καὶ τὴν ἀλληλογραφίαν ὁλόκληρον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι ἄλλως θέλει ἀδικηθῇ σπουδαίως καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Βουλὴ, ἐὰν παρέλθῃ χωρὶς νὰ συζητήσῃ τόσῳ σημαντικὴν ὑπόθεσιν.

§44ΧΟΪΔΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Β).

§45ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ ἐπερώτησις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων διηρμήνευσε μίαν εὐχὴν, ἓν αἴσθημα ὁλοκλήρου τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ἐπερώτησις αὕτη εἶχε συγχρόνως τὸ μέγα ἀποτέλεσμα νὰ δηλώσῃ ἐπισήμως ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν διέφυγε τὴν προσοχήν της τὸ ἀντικείμενον περὶ τοῦ ὁποίου διεπραγματεύθη ἡ ἐπερώτησις, ὅτι τὰ παθήματα τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων καὶ ὅλων ἡμῶν, προηγουμένως ἀπησχόλησαν τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται ἐν τῇ διαπραγματεύσει τῶν διαβημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐνόμισεν ἀναγκαῖα πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ζητήματος. Εὑρίσκω ὅμως δικαιολογημένην ἀφ’ ἑτέρου τὴν ἀναβολὴν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπέβαλε, τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ἐξέθηκε, καὶ ἑπομένως παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ἀρκουμένην εἰς τὰς ἐξηγήσεις ταύτας νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§46ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε ψηφοφορίαν;

§48ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὅλοι σύμφωνοι;

§50ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιὸς ἐζήτησε τὸ λόγον.

§52ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ Θεὸς δὲν εἶμαι, διότι οἱ χριστιανοὶ πιστεύουν, ὅτι μόνον ὁ Θεὸς ἐτάζει καρδίας καὶ νεφρά· ὁ δὲ ἀξιότιμος προλαλήσας, ὁ κ. Ῥόκος, εἶπεν, ὅτι ἐνεβάτευσεν εἰς τὰς διανοίας τῶν ὑπουργῶν. Ὁμολογῶ δὲ ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι ὄχι μόνον εἶμαι ὑπήκοος, ἀλλ’ εἶμαι δοῦλος. Διατί; Ἀρχαῖός τις Ἕλλην εἶπεν, ὅτι ἐνίκησαν εἰς τὸν Μαραθῶνα καὶ εἰς τὴν Σαλαμῖνα οἱ Ἕλληνες, διότι ἦσαν δοῦλοι. Τίνος; Τοῦ νόμου. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ὑποβάλω μικράν τινα πρότασιν λίαν κατεπείγουσαν. Ἀφ’ οὗ ἐτελείωσαν οἱ κρότοι, οἱ θρίαμβοι, τὰ τύμπανα, ἂς ὁμιλήσωμεν καὶ ὡς οἰκογένεια. Ὑπάρχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν μία ἀνωμαλία, καὶ δὲν εἶναι ἐκ τῶν μικρῶν. Κατηργήθη τὸ ὕπατον ἀξίωμα τῆς πολιτείας τὸ μετὰ τὸ Βασιλικὸν, καὶ κατηργήθη ἔργῳ. Κατ’ αὐτοῦ δὲ τοῦ ἀξιώματος ὁ ἀοίδιμος Βασιλεὺς Ὄθων ἐπολέμησε μέχρις ἐσχάτων ἕως οὗ κατεβλήθη. Θ’ ἀποδείξω δὲ ὅτι κατεβλήθη, διότι ἡ Ἑλλὰς εἶπε, προτιμῶ τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ ὑπὲρ τὴν Βασιλείαν. Ἡ Βασιλεία ἀπέβη εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν 25 Ἰανουαρίου 1833. Τὸ πρῶτον της ἔργον ἦτο νὰ κυρώσῃ τ’ ἀξιώματα τῶν τότε ὑπουργῶν, προσθέτουσα ἀκόμη ἕνα πρόεδρον τοῦ Ὑπουργείου, τὸν ἀοίδιμον πατέρα τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἦλθεν ἡ 3 Ἀπριλίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους καὶ ἐσχηματίσθη ὑπουργεῖον ὁριστικὸν, τότε ἐδόθη καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Προέδρου εἰς τὸν κ. Τρικούπην καὶ διὰ τοῦτο ὑπεγράφετο ὁ Πρόεδρος. Ἀλλὰ συγχρόνως ἐκανονίσθησαν καὶ τὰ δικαιώματα καὶ τὰ καθήκοντα τῶν ὑπουργῶν, καὶ τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο νομίζω, ὅτι μέχρι τῆς σήμερον ἰσχύει, διότι δὲν κατηργήθη. Ἐν ἄλλοις λόγοις τὸ ἀξίωμα τοῦ Προέδρου τῶν ὑπουργῶν ἀπὸ τῆς 3 Ἀπριλίου τοῦ ἔτους 1833 εἶναι ἐγκατεστημένον. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης, ὁ πατὴρ δηλαδή, ὁ ἀοίδιμος, ἐπίστευσεν, ὅτι ἦτον εἰς Συνταγματικὴν πολιτείαν καὶ ἤθελε νὰ ᾖναι πραγματικὸς Πρόεδρος. Ἀλλὰ δὲν παρῆλθε πολὺς καιρὸς καὶ τὴν 12ην Ὀκτωβρίου ἀπελύθη καὶ ἦλθεν ὡς πρωθυπουργὸς ὁ θεῖος τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ἀοίδιμος Μαυροκορδάτος. Καὶ ἐκεῖνος ὅμως ἠθέλησε νὰ κυβερνήσῃ ὡς Πρόεδρος, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἤρεσεν εἰς τὴν Βασιλείαν, καὶ τὴν 21 Μαΐου 1834 ἀπαλλάττεται καὶ ὁ ἀοίδιμος Μαυροκορδάτος καὶ τί λέγει τὸ διάταγμα: ἡ θέσις τοῦ Προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μένει πρὸς τὸ παρὸν κενή. Τουτέστιν ἡ κεντρικὴ ἐξουσία δὲν ἤθελεν ἀντίπαλον. Ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο ν’ ἀφήσῃ καὶ τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἀκέφαλον, προέθηκε λοιπόν· «Ἡ διεύθυνσις τῶν συνεδριάσεων τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνατίθεται εἰς τὸν Κ. Κωλέτην ὡς ἀρχαιότερον.» Ὁ Κωλέτης δὲ διὰ νὰ ὑποσκελίσῃ τοὺς δύω του ἀντιπάλους ἔστερξε καὶ κατηργήθη τὸ ἀξίωμα τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι ὁ πρόεδρος δὲν προεδρεύει ἁπλῶς τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλ’ ἔχει ἀξίωμα μέγα καὶ ἰσχυρόν. Ἐρχόμεθα εἰς τὸ 1835· ὁ βασιλεὺς γίνεται ἐνῆλιξ τὴν 20 Μαΐου, διορίζει δὲ ἕνα πρωθυπουργὸν μὲ ὅλα τὰ προσόντα καὶ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς σήμερον ἴσχυον. Διώρισε δὲ τότε ὁ βασιλεὺς πρωθυπουργὸν τὸν ἀρχιγραμματέα Ἄρμανσβεργ. Ἀπεδήμησε δὲ ὁ βασιλεὺς, καὶ ἐπιστρέψας ἀπέπεμψε τὸν ἀρχιγραμματέα Ἄρμενσβεργ, καὶ διώρισε τὸν Ῥουδάρτ, εἰς τὸν ὁποῖον ἀνετέθη τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἡ προεδρεία. Ὁ Ῥουδὰρτ ἐδέχθη τὸ ἀξίωμα, ἀλλ’ εἶδε μετ’ ὀλίγον, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ κυβερνήσῃ. Ἀποπέμπεται λοιπόν, τί δὲ λέγει τὸ διάταγμα; «Ἔχομεν σκοπὸν νὰ προεδρεύωμεν συνήθως ἡμεῖς οἱ ἴδιοι τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἰς δὲ ἐκείνας τὰς συνεδριάσεις, εἰς τὰς ὁποίας δὲν παρευρισκόμεθα, νομοθετοῦμεν διὰ τοῦ παρόντος τὴν προεδρείαν εἰς τὸν ἀντιπρόεδρον τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας» ἤτοι εἰς τὸν Κουντουριώτην, ἐν ἐλλείψει δὲ αὐτοῦ εἰς τὸν ἀοίδιμον πατέρα τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τὸν Ζαΐμην. Καὶ διατί; Διότι τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ ἐπέμεινεν ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος νὰ τὸ καταργήσῃ. Συνεδρίασε δὲ τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ Κουντουριώτη ἢ τοῦ Ζαΐμη; Ἀμφιβάλλω. Τὰ πράγματα ὅμως εἶχον δεινωθῇ καὶ ἡ ἀνάγκη τῆς ὑπάρξεως ἑνὸς προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατέστη καταφανής. Ἦλθε τότε εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ ἀοίδιμος Μαυροκορδάτος ὑποστηριζόμενος ὑπὸ τῶν εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Τί νὰ κάμῃ ὁ Ὄθων; Ἐπιέζετο καὶ ἔστερξε τὸν Μαυροκορδάτον, διότι τὸν εἶχαν πνίξει, ἀλλὰ τὸν ἔδεσε χειροπόδαρα. Δὲν τῷ ἐπετράπη νὰ ὑπογράφεται πρόεδρος, ἀλλὰ προεδρεύων, διότι δὲν ὑπέφερεν ὁ βασιλεὺς τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ. Καταλαμβάνετε πόσον ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος ἀπεστρέφετο τὴν προεδρείαν τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Τί δὲ ἔλεγε τὸ Διάταγμα τοῦ διορισμοῦ τοῦ Μαυροκορδάτου; Ἅμα τελειώνουν αἱ συνεδριάσεις τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, πρέπει νὰ μοὶ ὑποβάλλωνται τὰ πρακτικά. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ὁ ἀοίδιμος Μαυρκορδάτος ἠναγκάσθη νὰ φύγῃ. Ἀνεχώρησε δὲ κατὰ τὸ ἔτος 1841. Τί δὲ διέταξεν ὁ βασιλεὺς τὴν 10 Αὐγούστου τοῦ αὐτοῦ ἔτους; «Ὁ κατὰ τὴν ὑπηρεσίαν ἀρχαιότερος γραμματεὺς τῆς Ἐπικρατείας προεδρεύει τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐξηκολούθησε δὲ αὕτη ἡ ταπείνωσις, ἤτοι ἡ κατάργησις τοῦ ἀξιώματος τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τῆς τρίτης Σεπτεμβρίου τοῦ 1843. Ἀλλ’ ἡ πρώτη πρᾶξις τῆς 3 Σεπτεμβρίου, ποία ἦτο; Μεταξᾶς, πρόεδρος. Δὲν ἠδυνήθη δὲ ν’ ἀντιτείνῃ ὁ βασιλεὺς, ἦτο πολιορκημένος. Ἐξηκολούθησε δὲ τὸ σύστημα αὐτὸ μέχρι τέλους. Ἀλλ’ ἠξεύρετε τί ὁ βασιλεὺς ἔπραξεν; ὑπεσκέλιζε τοὺς προέδρους, διορίζων αὐτὸς τοὺς ὑπουργούς. Ἅπαξ δὲ μόνον ἐπὶ Κωλέτου διωρίσθησαν οἱ ὑπουργοὶ κατὰ πρότασιν τοῦ πρωθυπουργοῦ· ἀλλὰ τότε ὁ βασιλεὺς ἠναγκάσθη νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὸν Κωλέτην, διότι αἱ περιστάσεις ἦσαν δειναὶ, καὶ διότι ὁ μακαρίτης Κριεζώτης εἶχε κάμει τὴν ἐπανάστασιν τῆς Εὐβοίας. Ἦλθεν ἐπὶ τέλους ἡ τελευταία μεταβολὴ, καὶ τί ἔγεινε; Πάλιν πρόεδρος, ἀλλὰ πραγματικὸς, καὶ δι’ αὐτὸ οἱ πλεῖστοι τῶν προέδρων, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, κατὰ τὸ λέγειν τῶν Διαταγμάτων, διώρισαν τοὺς ὑπουργούς. Ὁπωσδήποτε δὲ ὅλοι, εἴτε πρόεδροι, εἴτε ἀρχιγραμματεῖς, εἴτε ὁ πρεσβύτερος, προΐσταντο τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀοιδίμου Κανάρη τὸ διάταγμα περὶ προεδρείας, τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ ἐκοιμήθη. Δὲν εἶναι ὅμως δυνατὸν νὰ ἀναστηθῇ; Πρέπει νὰ ἀνασταθῇ. Διατί; Διότι τὸ Σύνταγμα ἐννοεῖ ἕνα πρόεδρον. Καὶ πρόεδρον λέγων, δὲν ἐννοῶ τὸν τύπον, δὲν ἐννοῶ τὴν σκιὰν τοῦ προέδρου, ἀλλὰ τὸν πραγματικὸν πρόεδρον, δηλαδὴ τὸν πρῶτον τῶν πολιτῶν, διὰ νὰ παραδεχθῶ τὸν ὅρον τοῦ κ. Ῥώκου, ἤτοι τὸν πρῶτον τῶν ὑπηκόων, ἂς μὴ εἴπω τοῦ Βασιλέως ἀλλὰ τοῦ νόμου.

§53Ρ. ΧΟΪΔΑΣ. Ἀπέθανον οἱ ὑπήκοοι πρὸ πολλοῦ· ζῶσι πολῖται ἐλεύθεροι.

§54ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὴν Σαλαμῖνα ἦσαν δοῦλοι· φυλλολόγησον τὸν Πλάτωνα. Ἐὰν μὲ ἠρώτων, ἔχεις ἀξιοπιστότερον ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἀπὸ τὸν κ. Δεληγεώργην; λέγω ὄχι. Ἄρχομαι δὲ ἀπὸ τὸν κ. Δεληγεώργην, διότι κάθηται πρῶτος. Θέλεις ἱκανώτερον ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν; Βεβαίως ὄχι. Δικαιότερον ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὀξυδερκέστερον ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, εὐφυέστερον ὑπουργὸν τῆς Παιδείας; Ὄχι· παρατρέχω τὸν φίλον μου ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι δὲν παρίσταται. Ἀλλὰ τὸ ὅλον αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ τὸν ἕνα, τὸν ἀντιπροσωποῦντά τι ὡρισμένον. Θέλεις λοιπὸν τὴν κατάργησιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως; Οὐκ ἦλθον καταλύσαι, ἀλλὰ πληρῶσαι. Ἀλλὰ πῶς νὰ πληρώσωμεν τὸ κενόν; Μακαρίτης τις ἔλεγεν, ὅτι προετίμα στρατόπεδον ἐλάφων ἡγουμένου λέοντος, ἢ στρατοπέδου λεόντων ἡγουμένης ἐλάφου. Σεῖς οἱ ὑπουργοὶ εἶσθε ὅλοι λέοντες, οὔτε κἂν ἔλαφον ἔχετε ἡγουμένην. Ποῖος ὀφείλει νὰ διορίσῃ αὐτὸν τὸν ἡγούμενον; Ἐκεῖνος, ὅστις ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς ὑπουργούς. Νομίζω δὲ ἀπαραίτητον τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἀξιώματος αὐτοῦ, ἐκ τῆς ἐλλείψεως τοῦ ὁποίου σᾶς προαπέδειξα, ὅτι ἡ ἄλλη βασιλεία ἐχάθη καὶ συνετρίβη, διότι ἡ Ἑλλὰς, προκειμένου λόγου περὶ πρωθυπουργοῦ, ἀπέδειξεν ὅτι προτιμᾷ μᾶλλον τὸν πρωθυπουργὸν ἢ τὴν βασιλείαν. Καὶ ἐπειδὴ μέχρις ἐσχάτων ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶχε πρόεδρον τὸν Κανάρην, ἡ δὲ τελευταία μονομαχία μεταξὺ τοῦ ἀοιδίμου Ὄθωνος καὶ τοῦ ἀοιδίμου Κανάρη ἦτο τὸ περὶ πρωθυπουργοῦ ζήτημα, ἐξ οὗ προῆλθε ἡ πτῶσις τῆς βασιλείας, νομίζω ἀπαραίτητον τὸν διορισμὸν τοῦ πρωθυπουργοῦ. Τῷ Βασιλεῖ δὲ ἀπόκειται ὁ διορισμὸς αὐτὸς, διότι αὐτὸς μόνος ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν καὶ παύειν.

§55ΧΟΪΔΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Β).

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ δύω προτάσεις θέλουσι τυπωθῆ καὶ ὑποβληθῆ εἰς συζήτησιν.

§57ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Πρόκειται, κύριοι, περὶ ζητήματος τάξεως, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ λύσῃ ἐκ τῶν πρώτων.

§58ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπειδὴ, κύριοι, ὁ λόγος περὶ τάξεως, παρατηρῶ ὅτι οἱ ὑποβαλόντες τὰς προτάσεις κύριοι συνάδελφοι προέλαβον τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὅτι ἡ πρότασις εἶναι πρόωρος, ἡ Κυβέρνησις θέλει φέρει πρῶτον εἰς γνῶσιν τῆς Βουλῆς πῶς ἐνήργησε μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Κ. Κανάρη, τί ἔπραξεν, ὅπως καὶ ἡμεῖς εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ κρίνωμεν.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ ὑπεβλήθη πρότασις θὰ τυπωθῇ.

§60ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ προτάσεως νόμου· ἡ τύπωσις δὲν εἶναι ἀναγκαία.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς λέγει, πᾶσα πρότασις.

§62ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὡς γνωρίζετε ἐκ τῆς πείρας, πολλάκις τοιαῦται προτάσεις καὶ ἐν τέλει μάλιστα τῆς συζητήσεως ὑποβάλλονται καὶ ψηφίζονται ὑπὸ τῆς Βουλῆς χωρὶς νὰ τυπωθῶσι προηγουμένως. Ἐὰν ἡ Βουλὴ θέλει νὰ κάμῃ ἐξαίρεσιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, καὶ ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐναντίος.

§63ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἐπειδὴ τὸ ἀντικείμενον εἶναι σπουδαῖον, καὶ πρόκειται περὶ προτάσεως σοβαρᾶς, εἶναι καλὸν νὰ γνωρίζωμεν καλῶς τί τρέχει.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ τυπωθῇ.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ, κύριοι, τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ, ὅπερ λέγει ὅτι πᾶσα πρότασις τυποῦται καὶ διανέμεται. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ). Ὥστε αἱ προτάσεις θὰ τυπωθῶσι καὶ θὰ διανεμηθῶσιν αὔριον.

§66ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Νομίζω, ὅτι δίκαιον ἔχουσιν οἱ ἰσχυριζόμενοι ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος ἀνέγνωσεν δὲν ἐφαρμόζεται ἐπὶ τῆς περιστάσεως εἰς ἣν εὑρισκόμεθα σήμερον, καὶ ὅτι ἡ σημερινὴ περίστασις εἶναι ἁπλῆ καὶ καθαρὰ ἐπερώτησις ἀπευθυνομένη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀφορῶσα εἰς τὴν σύστασιν καὶ τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς. Αἱ τοιαῦται ἐπερωτήσεις ἀκολουθοῦσι δρόμον γνωστόν. Ἡ Κυβέρνησις ἀπαντᾷ, ἡ συζήτησις ἐξακολουθεῖ, καὶ μόνον μετὰ τὸ πέρας τῆς συζητήσεως ἂν ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν νομίσῃ ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀπολήξῃ εἰς ἓν ὡρισμένον συμπέρασμα καὶ οὐχὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, τότε δίδει τὴν τοιαύτην πρότασιν εἷς τῶν βουλευτῶν. Κατ’ αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν δὲν ἀποκρούεται βεβαίως ἡ ἰδέα ὅτι συζήτησις τοιαύτης φύσεως δύναται νὰ ἀκολουθήσῃ καὶ ἐπὶ δύω καὶ ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας. Ἀλλ’ εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν, κύριοι, αὐτὸ δὲν δύναται νὰ συμβῇ οὐδὲ πρέπει νὰ συμβῇ. Διατί παρατείνονται ἐξ ὁμοίας περιστάσεως αἱ συζητήσεις ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας; διότι ἀπέναντι τῶν ἐπερωτώντων παρουσιάζονται Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι διεκδικοῦν τὴν θέσιν των, καὶ ἐπιθυμοῦν τὴν διαμονήν των ἐν αὐτῇ, ἢ ἀποκρούουν πᾶσαν παρατήρησιν. Ἀλλ’ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, κύριοι, οὔτε ἐγκαλεῖται ἐπὶ παρανόμῳ τινὶ πράξει, οὔτε συμφέρον ἔχει κανὲν, οὔτε διάθεσιν νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι πρέπει νὰ ἐπιμένῃ εἰς τὰ ἑδώλια, τὰ ὁποῖα κατέχει. Ἡ σημερινὴ μομφὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως προῆλθεν ἐκ περιστάσεως ἀνεξαρτήτου τῆς θελήσεώς της, ἐκ περιστάσεως τὴν ὁποίαν ἐγέννησεν ἡ θεία Πρόνοια. Τοιαύτης οὔσης τῆς αἰτιάσεως, ἧς ἕνεκα ἐδόθη ἀφορμὴ εἴς τινας τῶν ῥητόρων νὰ ποιήσωσι παρατηρήσεις ὡς πρὸς τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Κυβέρνησις δὲν αἰσθάνεται καθῆκον νὰ ὑπερασπίσῃ κανὲν συμφέρον αὐτῆς, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον νὰ ἀγωνισθῇ διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ νικήσῃ ἐν τῇ Βουλῇ ἵνα διατηρήσῃ τὴν κυβερνητικὴν θέσιν της. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν, νομίζω ὅτι ἡ ἐξενεχθεῖσα διάθεσις περὶ ἀναβολῆς εἶναι ὅλως παράλογος. Ἡ Κυβέρνησις θὰ διηγηθῇ τὰ γεγονότα, καὶ ἡ Βουλὴ ἂς ἀποφασίσῃ, δὲν θὰ γεννηθῇ δὲ ἀγὼν μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἐπερωτώντων, δὲν ὑπάρχουσι δύω συμφέροντα ἀντίθετα, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀντιτάξῃ ἴδιον αὑτῆς συμφέρον κατὰ τοῦ συμφέροντος, ὅπερ ἔχουσιν οἱ ἐπερωτῶντες. Δὲν συμφέρει δὲ συγχρόνως, κύριοι, αὐτὴ ἡ κατάστασις νὰ παρατείνηται, διότι ἡ Κυβέρνησις θέλουσα καὶ μὴ θέλουσα, καὶ ἂν ἀκόμη εἶναι πεπεισμένη περὶ τῆς εὐμενείας τοῦ πλείστου μέρους τῆς Βουλῆς, καὶ ἂν ὑποθέτῃ ὅτι τὴν ἰδέαν τῶν ἐπερωτώντων δὲν συμμερίζεται ἡ πλειονότης αὐτῆς, δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς τὰ ἔργα τὰ νομοθετικά, διότι ἡ ἐκκρεμότης τοιούτων ζητημάτων, οἷον τὸ σημερινόν, ἀφίνει ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τὸ κυβερνητικὸν καὶ ἤθελεν εἶσθαι παράλογον καὶ ἄσκοπον ἡ Κυβέρνησις νὰ καταγίνεται εἰς νομοθετικὰ ἔργα καὶ νὰ προκαλῇ ἐπ’ αὐτῶν τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ὑφισταμένου τοῦ ζητήματος τούτου.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί θέλει ἡ Βουλή;

§68ΠΟΛΛΟΙ. Σήμερον.

§69ΕΤΕΡΟΙ. Αὔριον.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι δι’ αὔριον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§71ΜΙΛΗΣΗΣ. Πρὶν προχωρήσῃ ἡ συζήτησις ἔχω ἀνάγκην ἐγὼ, μοὶ φαίνεται δὲ καὶ ἡ Βουλὴ, ν’ ἀκούσωμεν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὅ,τι ἔχει νὰ εἴπῃ, ἀφορῶν εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν. Πρῶτον πῶς συμβαίνει νὰ μένῃ ἡ Κυβέρνησις ἄνευ προέδρου, καὶ δεύτερον ἂν σκέπτεται καὶ ᾖναι ἀποφασισμένη νὰ προβῇ εἰς τὴν πλήρωσιν τοῦ προέδρου. Αἱ πληροφορίαι αὗται μᾶς εἶναι ἀπαραίτητοι, ἵνα συζητήσωμεν καὶ ψηφίσωμεν ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων. Λοιπὸν πρὶν λάβωσι τὸν λόγον οἱ κύριοι βουλευταὶ, παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ δώσῃ τὰς ἀναγκαίας ταύτας ἐξηγήσεις.

§72ΧΟΪΔΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ν’ ἀπαντήσῃ, τί διανοεῖται νὰ πράξῃ.

§73ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἐντίμου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπεστήριξεν, ὅτι πρέπει νὰ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις. Τοῦτο σημαίνει ὅτι εἶναι ἤδη ἕτοιμος νὰ δώσῃ τὰς ζητουμένας ἐξηγήσεις. Διατί ἐπέχει νὰ λάβῃ τὸν λόγον;

§74Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Σήμερον κατ’ ἐμὴν γνώμην τὸ ζήτημα εἶναι συνταγματικόν. Πρόκειται περὶ τῆς μὴ κατὰ Σύνταγμα συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχει λοιπὸν καθῆκον ἡ Κυβέρνησις, ὡς ζητήματος τάξεως ὑπάρχοντος, νὰ λάβῃ τὸν λόγον καὶ ἐκθέσῃ τὴν γνώμην της.

§75ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἂν δὲν ἀπαντήσῃ ἡ Κυβέρνησις, προτείνω τὴν ἀναβολὴν, διότι δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι εἰς συζήτησιν καὶ ἀπόφασιν.

§76ΧΟΪΔΑΣ. Ἐγὼ ἀποκρούω τὴν ἀναβολήν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις σιωπήσῃ, συναινῇ. Οἱ ὑποβαλόντες ὅμως τὰς προτάσεις θὰ ἀναπτύξωσιν αὐτάς.

§77ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δύω προτάσεις, νομίζω, ὑπεβλήθησαν, ἡ μία παρὰ τοῦ κ. Ζωχιοῦ, ἡ ἑτέρα παρὰ τοῦ κ. Χοϊδᾶ. Ὁ πρῶτος ὑποβαλὼν ἔκαμεν ἀνάπτυξιν· εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρουσιάζεται σήμερον ἄνευ προέδρου, καὶ δὲν εὑρίσκει ὑπὸ τύπους συνταγματικοὺς ὀρθὸν τὸ τοιοῦτον, καὶ μᾶς παρέστησε διὰ μιᾶς παλαιᾶς ἱστορίας τὰ ἀτοπήματα τῆς τοιαύτης καταστάσεως. Τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σπουδαῖον, ὥστε ἀπαιτεῖται ἀνάπτυξις· διότι ἡμεῖς οἱ μὴ νομικοὶ, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις μένουσα ἄνευ προέδρου παραβαίνει τὸ Σύνταγμα, εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς προτάσεως. Ἂν ὅμως ἐπέλθῃ ἐκ τούτου κίνδυνος, τί μέλλει γενέσθαι; Διὰ ταῦτα φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ν’ ἀπαντήσῃ ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζωχιοῦ, ἢ ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις μέχρις οὗ ἄλλοι λάβωσι τὸν λόγον καὶ μᾶς φωτίσωσιν· ἄλλως, δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν.

§78Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Κύριοι, οἱ προλαλήσαντες ἐζήτησαν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐξηγήσεις ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς κατατεθείσης ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μέσης κ. Ζωχιοῦ. Αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐσχηματίσθη τὸ ὑπουργεῖον τῆς 26 Μαΐου, εἶναι γνωσταὶ εἰς πάντα, καὶ περιττὸν εἶναι σήμερον νὰ ἐκτεθῶσιν ἐνταῦθα. Ἡ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη, διότι ἐθεωρήθη ὡς ἀναγκαία καὶ ἄφευκτος ἡ σύμπραξις ὅλων τῶν μερίδων, ἀπεδείχθη δὲ ὅτι δύσκολον ἦτο νὰ διατηρηθῇ μονομερὴς Κυβέρνησις. Δυστύχημα ἐθνικὸν, ὁ θάνατος τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργείου, ἐπῆλθε μετ’ ὀλίγον. Αἱ περιστάσεις δὲν ἤλλαξαν· ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐδήλωσε καθαρῶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς σκέψεις καὶ τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει οὔτε σκοπὸν οὔτε διάθεσιν νὰ εἰσέλθῃ εἰς συζήτησιν διὰ νὰ φανῇ νικῶσα εἴτε νικωμένη· διότι ἡ Κυβέρνησις, ἂν διατηρῇ τὴν ἐξουσίαν, ἐὰν τὰ μέλη τοῦ ὑπουργείου μένωσιν εἰς τὰ ἑδώλια αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἄλλοι νομίζουν ἑδώλια ἀναπαύσεως καὶ δόξης, ἡμεῖς δὲ τὰ νομίζομεν ἑδώλια πικρίας, ὀδύνης καὶ ἀμηχανίας, δὲν ἔχομεν οὐδὲν συμφέρον νὰ πολεμήσωμεν ὑπὲρ ἐπικρατήσεως τοιαύτης ἢ τοιαύτης δόξης· δύναται λοιπὸν ἡ Βουλὴ ἐλευθέρως νὰ συζητήσῃ καὶ νὰ ἀποφασίσῃ ὅ,τι ἤθελεν ἐγκρίνει ἐν τῷ ἀπολύτῳ αὐτῆς δικαιώματι· τὸ δὲ ὑπουργεῖον μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπιφυλάσσεται νὰ ἐκφράσῃ πρὸς τὸν Βασιλέα τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ.

§79ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Μετὰ λύπης μου, κύριοι, παρατηρῶ, ὅτι εἰ καὶ ἡ Κυβέρνησις συγκροτεῖται ἀπὸ πολιτικοὺς ἐνδιατρίψαντας εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων ἐπὶ πολλὰ ἔτη, εἰ καὶ οἱ περισσότεροι αὐτῶν εἰσι νομομαθεῖς, οἱ πλεῖστοι ἀγωνισθέντες ἐκθύμως ὑπὲρ τῶν συνταγματικῶν ἰδεῶν, βλέπω αὐτοὺς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ ἡ συγκρότησις αὐτῆς εἶναι ἀντισυνταγματική. Οὐδέποτε σᾶς λέγω ἐπερίμεναν ἐκτὸς τούτου τὴν ἀπάντησιν, ἥτις ἐδόθη, ὅτι δὲν τοὺς μέλλει ἐὰν μένωσιν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἐρωτῶ, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔφερε τοιοῦτον ζήτημα· οὐδεὶς φλέγεται ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας νὰ καταλάβῃ τὰ ἐρειπωμένα ἑδώλια τοῦ ὑπουργείου, οὔτε τις νομίζει, ὅτι εἶναι ἑδώλια ἀναπαύσεως ἢ δόξης. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου, ἀλλὰ πρόκειται νὰ συζητήσωμεν ἓν ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον τὰ ἔθνη τὰ συνταγματικὰ κρουνοὺς αἱμάτων ἔχυσαν καὶ διὰ τὸ ὁποῖον καὶ ἡ Ἑλλὰς δὲν ὑστερεῖ τοιούτων ἱστορικῶν γεγονότων. Ἀπόδειξις δὲ ἡ τελευταία βασιλεία τοῦ Ὄθωνος ὅπως σᾶς ἀπέδειξεν ὁ ἐκ Μέσσης κ. βουλευτὴς Ζωχιός. Σήμερον εἶναι τὸ ζήτημα θεωρητικὸν, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα ἀπὸ τοῦ θανάτου τοῦ θαλασσομάχου ἀνδρὸς Κανάρη εἶναι συνταγματικῶς συγκεκροτημένη. Κύριοι, τὰ ζητήματα ταῦτα εἰσὶ λελυμένα, πολλοὶ συγγραφεῖς ἔλυσαν τὰ ζητήματα ταῦτα ἐκτὸς καὶ τῆς συγχρόνου ἱστορίας ἡμῶν καὶ τῆς τῶν ἄλλων ἐθνῶν. Ἐπιμένομεν εἰς τὸ νὰ μάθωμεν ὁποία εἶναι ἡ γνώμη τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν συγκροτῆται ἢ οὐ συνταγματικῶς.

§80ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὴν εἶπον.

§81ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν εἶπον τίποτε.—Πρόκειται λοιπὸν, κύριοι, νὰ μάθωμεν τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐὰν δὲν ᾖναι σύμφωνος μὲ τὴν ἰδικήν μας, τότε θέλομεν σᾶς ἀποδείξει ἐὰν ἔχουν δίκαιον ἢ ὄχι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις εἶναι συνταγματικῶς συγκεκροτημένη.

§82ΖΩΧΙΟΣ. Ὅσα φρούρια δὲν κυριεύονται ἐξ ἐφόδου, πολιορκοῦνται, οἱ δὲ πολιορκοῦντες παντοῖα ἐπινοοῦσι τεχνάσματα. Ἡμεῖς διϊσχυριζόμεθα ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι κατὰ τὰ κείμενα συντεταγμένη, καὶ τί μᾶς λέγει ἡ Κυβέρνησις; Σὰν δὲν σοῦ ἀρέσει, ἔλα πάρε τὴν θέσιν μας. Κύριοι, τὰ ἔθνη δὲν ἔχουν ἕνα μόνον πρωθυπουργὸν, ἀλλὰ δύω ἐξ ὧν ὁ μὲν εἶναι ἐν ἐνεργείᾳ, ὁ δὲ διαθέσιμος. Ἡμεῖς δὲ ὄχι μόνον τοὺς δύω δὲν ἔχομεν, ἀλλ’ οὔτε τὸν ἕνα. Μᾶς λέγουσιν οἱ ὑπουργοί, δὲν ἠξεύρετε ὅτι καθήμεθα εἰς τὰ ἀγκάθια; Ποῖος σᾶς ἐρωτᾷ; Τὸ ἔθνος ἐπιμένει θέλον πρωθυπουργόν· διατί δὲ θέλει τὸν πρωθυπουργόν; Ἡ μοναρχία ἔχει πολλὰ προτερήματα, ἓν ἐξ καὶ τὸ μόνιμον· χάριν δὲ τοῦ μονίμου ἐγένετο στερκτὴ ἡ διαδοχή. Ἀλλ’ ἡ φύσις εἶναι παράδοξος· ὁ Φίλιππος ὁ Μακεδὼν εἶχεν υἱὸν αὐτοῦ κρείττονα, ὁ ἐγγονὸς ὅμως ἦτο ζῶον. Εἶναι δὲ ἀδύνατον ἡ φύσις νὰ φθάσῃ μέχρι τρίτου καὶ τετάρτου προσώπου παράγουσα ἄνθρωπον τέλειον. Κατ’ αὐτῆς δὲ τῆς ἐπιβουλῆς τῆς φύσεως τὰ Συντάγματα ἐπενόησαν τὸν πρωθυπουργόν. Ἀντὶ τοῦ Βασιλέως, τοῦ μὴ κυβερνῶντος, παραδέχεται τὸ ἔθνος πότε τὸν ἕνα καὶ πότε τὸν ἄλλον κυβερνήτην πρωθυπουργόν. Ἐγὼ δὲ προκαλῶ ἕνα ἕκαστον τῶν ὑπουργῶν νὰ μοῦ ἀποκριθῇ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἤτοι ἂν ᾖναι συνταγματικῶς συντεταγμένον τὸ ὑπουργεῖον, ναὶ ἢ οὔ. Ἡμεῖς δὲν προκαλοῦμεν ὑπουργικὸν ζήτημα, θέλομεν μόνον νὰ συμπληρωθῆτε, καὶ ἂν δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εὕρητε μεταξύ σας τὸν πρωθυπουργόν, παρακαλέσατε τὸν Βασιλέα, τοῦ ὁποίου εἶναι δικαίωμα καὶ καθῆκον, νὰ εὕρῃ πρωθυπουργόν.

§83ΧΟΪΔΑΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε.

§84ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ νῦν ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐκλήθη ποτὲ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως νὰ δεχθῇ τὴν πρωθυπουργίαν, ἀλλ’ ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἀπεκρίθη λέγων, ὅτι οὕτως δύναμαι νὰ χρησιμεύσω ὡς πρωθυπουργός· ὁ δὲ Βασιλεὺς ἀνταπεκρίθη, καθὼς θέλεις σύ, ἐγὼ δὲν θέλω. Τώρα ὅμως οὔτε τὴν σκιὰν τοῦ πρωθυπουργοῦ δέχονται οἱ ὑπουργοί μας· ἀλλὰ τί μᾶς λέγουν; Σὰν δὲν σᾶς ἀρέσει, πάρτε τὴν θέσιν μας. Ἀλλ’ εἶναι ἀπόκρισις αὐτή; Ἂν ὁ Θεὸς σᾶς πάρῃ, τί νὰ κάμωμεν ἡμεῖς οἱ περιλειπόμενοι; Νὰ κρεμασθῶμεν; Θὰ ᾖναι λυπηρὸν, ὅτι τόσοι ἀξιότιμοι πολιτικοὶ ἀπέθανον, ἀλλὰ δὲν θὰ ἀποθάνῃ καὶ τὸ ἔθνος. Ἡμεῖς χωρὶς νὰ κατηγορήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν τῆς λέγομεν, συμπληρωθῆτε. Ὁ Φίλιππος ὁ Μακεδὼν ἐκάθητο μίαν φορὰν ἀπρεπῶς, εἷς δὲ ἰδιώτης, ἐπειδὴ οἱ φίλοι του δὲν ἐτόλμων νὰ τῷ εἴπουν τὴν ἀλήθειαν, τοῦ λέγει, εἶμαι φίλος σου πατρικὸς καὶ σοῦ λέγω ὅτι κάθησαι ἀπρεπῶς. Καὶ τῷ ὄντι εἶδεν ὁ Βασιλεὺς τὴν ἀτοπίαν καὶ ἐκάλυψε τὸ αἶσχός του. Λοιπὸν σᾶς λέγομεν καὶ ἡμεῖς, ὅτι κάθεσθε ἀπρεπῶς (ἱλαρότης)· σκεπασθῆτε. Εἶπον δὲ καὶ προηγουμένως ὅτι ἐγὼ ἂν ἐξετάσω ἰδίᾳ ἕκαστον ὑπουργὸν, δὲν θέλω καλλίτερον· ἀλλὰ τὸ ὅλον; Τὸ ὅλον εἶναι τίποτε, διότι δὲν ἀποτελεῖτε δύναμιν. Λοιπὸν παρακαλῶ τοὺς ὑπουργοὺς νὰ μὴ διαστρέφουν τὸ ζήτημα καὶ νὰ μὴ ἀποδίδουν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι φθονεῖ τὴν θέσιν των. Ἐσκότωσαν ἑπτὰ Πέρσαι τὸν Ψευδοσμέρδην, περὶ δὲ τῆς διαδοχῆς ἐγένοντο πολλαὶ ἀμφισβητήσεις· ἐπὶ τέλους δὲ συνεφώνησαν νὰ ἱππεύσουν ἕκαστος ἕνα ἵππον καὶ οὗ τινος ὁ ἵππος χρεμετίσει πρῶτος κατὰ τὴν ἀνατολὴν τοῦ ἡλίου νὰ γείνῃ Βασιλεύς. Ἱππεύσατε καὶ σεῖς, καὶ οὗ τινος ὁ ἵππος χρεμετίσει πρῶτος ἂς γείνῃ πρωθυπουργὸς (γέλως).

§85ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Νομίζω, κύριοι, ὅτι προσπαθοῦν νὰ σᾶς σύρωσι τῷ ὄντι εἰς ἀπρεπῆ, ἀπρεπεστάτην πρᾶξιν· ἕως τώρα ἐγνώριζον ὅτι κοινοβουλευτικὸν ὑπουργεῖον εἶναι τὸ ὑποδεικνυόμενον ἐκ τῆς Βουλῆς, ὅτι πρωθυπουργὸς ὁ παρ’ αὐτῆς ὑποδεικνυόμενος. Ὅτε ἐγὼ παρουσιασθεὶς ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως εἶπον δέχομαι νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν μὲ τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον πρόγραμμα, τὸ εἶπον, διότι εἶχον ὄπισθέν μου τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἥτις μὲ ὑπεστήριζε. Καὶ ἡ Κυβέρνησις συνεκροτήθη, ἀφοῦ ἔπεσαν ἀλληλοδιαδόχως ἅπασαι αἱ Κυβερνήσεις αἱ κομματικαὶ, καὶ ἦτο, κύριοι, κατ’ ἐμὲ πρᾶξις φρονήσεως ὄχι φιλαρχίας καὶ συναρπαγῆς ἡ πρᾶξις ἐκείνη τῆς Βουλῆς· διατί; διότι εἰς τὰς κρισίμους καὶ σπουδαίας περιστάσεις εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα καὶ τότε καὶ ἤδη τὸ ἔθνος ἤθελε νὰ συγκεντρώσῃ ὅλην τὴν ἐνέργειάν του εἰς ἓν καὶ νὰ μὴ ἀφήσῃ ἐκτὸς πολιτικὰς δυνάμεις· ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ, τῆς ἀντιθέσεως καὶ τῶν ποικίλων ἀποχρώσεων ἠθέλησε καὶ ἤλπισαν ἀσφαλὲς καὶ βέβαιον. Ἰδοὺ διατί, κύριοι, ἡ Βουλὴ τότε δὲν ἐνεπιστεύθη ἀποκλειστικῶς εἰς ἓν κόμμα, ἀλλὰ εἰς ὅλα τὰ κόμματα ἡνωμένα ἔβλεπε καὶ τὴν δύναμιν καὶ οὕτω ἤλπιζεν φρόνιμον καὶ λυσιτελῆ ἐνέργειαν, ἡμεῖς διὰ τοῦτο ἐδέχθημεν, καὶ διότι, κύριοι, ἐκτὸς τῶν κομμάτων εὑρέθη ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος παρουσίαζε τὴν κυρίαν ἰδέαν τῆς ἐποχῆς, τὴν δόξαν τῆς ἐπαναστάσεως· οὕτω συνεπληροῦτο ὅλη ἡ ἐπιθυμία καὶ ὅλη ἡ ἰδέα τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους καὶ διὰ τοῦτο συνεκροτήθη ἡ παρὰ τὰ Κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα Κυβέρνησις ἡμῶν. Κύριοι, σήμερον ἐξέλειπον αἱ περιστάσεις ἐκεῖναι; σήμερον αἱ περιστάσεις δὲν εἶναι αἱ αὐταί; δύναται τὸ ἔθνος σήμερον νὰ προτιμήσῃ ἓν κόμμα, ἕνα πολιτικὸν ἀποκλειστικῶς; καὶ πρέπει νὰ τὸ πράξῃ; καὶ ἂν δύναται, προτίμησις τοιαύτη δὲν θέλει γεννήσει κίνδυνον, δυσκολίας, ἄτοπα; Ἂν, κύριοι, τὰ πράγματα καὶ αἱ ἀνάγκαι εἶναι αἱ αὐταί, πρέπει νὰ ἀφήσετε τὰ πράγματα ὅπως ἔχουσι, διότι ἡ παραμικρὰ παρεκτροπὴ ἤθελε κατὰ τὴν πεποίθησίν μας βλάψει. Κύριοι, οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ἔχομεν, ὅτι εἴμεθα συγκροτημένοι συνταγματικῶς. Βεβαίως Κοινοβουλευτική τις παρεκτροπὴ ὑπάρχει, ἀλλ’ ἡ τοιαύτη συγκρότησις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τέκνον τῆς ἀνάγκης τῆς καλῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀνάγκη ἄλλη μᾶς ὑπαγορεύει τὴν παρεκτροπὴν αὐτήν, τὴν ὁποίαν, κύριοι, πρέπει νὰ προτιμήσωμεν· ἡ παρεκτροπὴ εἰς τὴν ὁποίαν σᾶς ὠθοῦν εἶναι μεγαλειτέρα, διότι σεῖς σήμερον πρόκειται νὰ ἀρνηθῆτε τὸ μέγα δικαίωμα τοῦ νὰ ὑποδεικνύετε τὸν πρωθυπουργὸν καὶ νὰ τὸ παραδώσετε πρὸς ἡμᾶς κατὰ τύχην· τί σᾶς εἶπεν ὁ κ. Ζωχιός; Ἱππεύσατε καὶ οὗτινος ὁ ἵππος χλιμιτρήσῃ αὐτὸς νὰ γείνῃ πρωθυπουργός. Αὐτός, κύριοι, δὲν εἶναι ὁ πρωθυπουργὸς Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως· καὶ ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ προέδρου Κυβερνήσεως, ὁμιλοῦμεν οὐχὶ περὶ τύπου· ἀλλ’ ὅπως τὸν προτείνουσι, εἶναι ἁπλοῦς τύπος ἄνευ ἐξουσίας· μὲ ἐξουσίαν καὶ ἰσχὺν πρωθυπουργὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἔρχεται τῇ προτάσει ὑμῶν πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος κατὰ συμφωνίαν ἐκτὸς ὑμῶν παρουσιάζεται, εἶναι τύπος, ὁ ὁποῖος καταργεῖ τῷ ὄντι τὴν ἰδέαν, τὸν ἀληθῆ πρόεδρον τῆς Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως· ἰδοὺ διατί νομίζομεν, ὅτι ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν προτείνουν οὔτε ὀρθὴ εἶναι, οὔτε παραδεκτὴ πρέπει νὰ γείνῃ.

§86ΧΟΪΔΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Β).

§87Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὑποβάλλω πρότασιν ἀναβολῆς διὰ τοὺς ἑξῆς λόγους. Ὅπως ἀπήντησεν ἡ Κυβέρνησις καὶ ὅπως ἔθετε τὸ ζήτημα ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζωχιοῦ δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποφασίσωμεν σήμερον· πρέπει νὰ παρέλθῃ μία νὺξ διὰ νὰ σκεφθῶμεν, διότι νὰ εἴπωμεν ναὶ εἶναι κακόν, νὰ εἴπωμεν ὄχι εἶναι κακόν. Ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, θὰ λάβω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον καὶ ὁ κ. Μίλησης καὶ τόσοι ἄλλοι· λοιπὸν παρακαλῶ νὰ ἀναβληθῇ.

§88ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως περὶ ἀναβολῆς θὰ εἴπω δύω λέξεις μόνον. Δὲν πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν. Ὑποθέτω ὅτι οὐδ’ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τοῦτο· πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσωμεν ἁπλῶς τὴν συζήτησιν, καὶ πρὸς τοῦτο δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μεσολαβήσῃ νύξ. Ἡ συζήτησις ἂς ἐξακολουθήσῃ καὶ μετ’ αὐτὴν θ’ ἀποφασίσωμεν, ἀφοῦ βέβαια παρεμπέσῃ καὶ μία τοὐλάχιστον νύξ. Εἰσέρχομαι λοιπὸν εἰς τὸ ζήτημα.

§89Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι, ἔκαμα πρότασιν ἀναβολῆς.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔγεινε καὶ πρότερον πρότασις περὶ ἀναβολῆς, ἀλλ’ ἀπεῤῥίφθη.

§91Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τελειώσῃ ἡ συζήτησις ἀπόψε.

§92ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς ἔχω νὰ εἴπω δύω λέξεις. Τὸ ζήτημα καὶ ἡ ἀναβολή, ὅπως τὸ παρουσίασεν ὁ ἔντιμος βουλευτής, ἔχει τι τὸ σπουδαῖον, καθόσον δὲν πρόκειτο σήμερον νὰ ῥίψωμεν τὴν Κυβέρνησιν, οὔτε ἐχθροὶ εἴμεθα τῆς Κυβερνήσεως. Ἡμεῖς θέλομεν νὰ πληρωθῇ εἷς συνταγματικὸς τύπος, ἄνευ τοῦ ὁποίου νομίζομεν, ὅτι θέλουν παραβλαφθῆ σπουδαῖα συμφέροντα καὶ δικαιώματα. Λοιπὸν ἐπειδὴ ἡ πρότασις αὕτη δὲν εἶναι προσωπικὴ καὶ ἠμπορεῖ νὰ συμφωνήσουν οἱ κύριοι ὑπουργοὶ, ἂς ὁμιλήσῃ ὁ κ. Μίλησης καὶ αὔριον δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, ὅτε καὶ οἱ κύριοι ὑπουργοὶ δύνανται ν’ ἀπαντήσουν καὶ ἡμεῖς ἐν συνειδήσει ν’ ἀποφασίσωμεν.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θεοχάρης καὶ Ῥοῦφος ὑπέβαλον τὴν ἑξῆς πρότασιν· (ἀναγινώσκει).

§94ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριοι, χρεωστῶ νὰ δώσω μίαν διασάφησιν, διότι πρῶτος ὡμίλησα κἄπως ἐναντίον τῆς ἀναβολῆς. Ὡμίλησα κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, κύριοι καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω τὸ αὐτὸ φρόνημα δι’ ἕνα ἁπλούστατον λόγον. Δὲν φρονῶ, ὅτι τὸ ζήτημα τὸ συζητούμενον σήμερον εἶναι ὅπως τινὲς φρονοῦν, ζήτημα θεωρητικόν. Τινὲς ἐπαρουσίασαν αὐτὸ ὡς θεωρίαν συνταγματικὴν καὶ δὲν ἐδίστασαν διὰ τοῦτο ν’ ἀποτείνουν εἰς τοὺς ὑπουργοὺς ὡς νομομαθεῖς τὴν ἐρώτησιν, ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον τὸ σημερινὸν ἔχει τὸν τύπον τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ. Ὡμίλησα ἐναντίον τῆς ἀναβολῆς, διότι φρονῶ, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ζήτημα πρακτικόν. Ἂς ἐξετάσωμεν τὰ πρακτικά. Δύω εἰδῶν Κυβερνήσεις γνωρίζομεν. Τὸ ἓν εἶδος εἶναι τὸ συγκροτούμενον ὑπὸ τῶν πρεσβευόντων τὰς αὐτὰς ἀρχὰς, ὑπερασπιζομένων αὐτὰς καὶ ἐργαζομένων ὑπὲρ αὐτῶν καὶ ἐπικρατούντων ἐπὶ τέλους, οἱ ὁποῖοι ὡς βραβεῖον τῆς νίκης λαμβάνουν τὴν συγκρότησιν ὑπουργείου καὶ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ Ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων τῆς πατρίδος. Εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην προΐσταται εἷς, ὅστις εἶναι ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ μὲν αὐτοκράτωρ καὶ δεσπότης, διότι ἡ ἐντολή του εἶναι νὰ ἐφαρμόσῃ καὶ ἐν τῇ ἐξωτερικῇ διοικήσει καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ φρονήματα τῶν συναποτελούντων τὴν δύναμιν, ἥτις ἔφερεν αὐτὸν καὶ τοὺς συναδέλφους του εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ εἶναι ἀληθὴς ἀρχηγὸς, διευθύνων τὰς ἰδέας καὶ τὰ πράγματα. Γνωρίζομεν καὶ ἄλλο εἶδος Κυβερνήσεως, Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ὑπαγόρευσαν εἰς ὅλους ἡμᾶς τοὺς ἐνταῦθα καθημένους αἱ περιστάσεις καὶ αἱ δοκιμασίαι, καὶ οὐχὶ μόνον αἱ περιστάσεις καὶ αἱ δοκιμασίαι, ἀλλὰ καὶ αἱ εὐχαὶ καὶ αἱ ἀπαιτήσεις αἱ ἔξωθεν τοῦ βουλευτηρίου ἐκφρασθεῖσαι. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι αὐτὸ ἀληθές; Τί Κυβέρνησιν ἐσχηματίσαμεν ἐκ τῶν περιστάσεων καὶ τῶν ἀπαιτήσεων τούτων; Ὅλα τὰ φρονήματα τῆς Βουλῆς καὶ ὅλαι αἱ συστηματικαὶ περὶ ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς διοικήσεως τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου ἰδέαι εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις, εἴπομεν καὶ μᾶς εἶπον νὰ μὴ καταναλίσκωνται εἰς ἀγόνους διαπληκτισμοὺς καὶ θεωρίας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ὠφέλιμοι εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις ἀλλ’ αὐτὴ ἡ δύναμις ὅλη πρέπει νὰ στραφῇ πρὸς ἕνα σκοπὸν, εἰς τὸν ὁποῖον κεῖται τὸ συμφέρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ οὐσία τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ πρωθυπουργὸς ἦτο μία δόξα, τὸ ὄνομά του ἦτον ὁ πρωθυπουργός. Ὁ πρωθυπουργὸς δὲν ἦτον ὁ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως. Τῆς δόξης του ἡ Κυβέρνησις εἶχε μεγίστην ἀνάγκην. Ἡ δόξα του ὑπῆρξε πολύτιμος, τὸ ὄνομά του προσέφερε μεγάλας ἐκδουλεύσεις, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἦτον ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως· διότι ὁ περιφανὴς ἐκεῖνος ἀνὴρ εἶχε πρὸ πολλοῦ ἀποσυρθῆ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων καὶ μήτε εἰς τ’ ἀφορῶντα τὴν ἐξωτερικὴν διοίκησιν, μήτε εἰς τ’ ἀφορῶντα τὴν ἐσωτερικὴν ἐν συστήματι ἐνδιέτριβε καὶ εἰργάζετο. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν αὐτὴν ἔπεται καθαρῶς ὁποῖον χαρακτῆρα ἔχει τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον σήμερον ἀνακινεῖται. Ἕπεται καταφανέστατα, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ συνταγματικῆς θεωρίας, καὶ εἶναι σόλοικον νὰ ζητῶσι παρ’ ἡμῶν ἀπάντησιν, ἐὰν ἔχωμεν μορφὴν συνταγματικοῦ ὑπουργείου. Τὸ ζήτημα εἶναι καθαρῶς πολιτικόν. Αἱ Κυβερνήσεις προέρχονται ἀπὸ τὴν ταὐτιζομένην θέλησιν τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη. Τὸ Κοινοβούλιον, ὡς εἶπον καὶ ἐν ἀρχῇ, οὕτως ὁμοθύμως ἠθέλησεν, ἡμεῖς δ’ ἐξακολουθοῦμεν νὰ εἴμεθα τὰ ὄργανα αὐτοῦ· ἀλλὰ εἰς αὐτὸ ἀπόκειται, κύριοι νὰ σκεφθῇ καὶ πάλιν περὶ τῶν περιστάσεων καὶ ν’ ἀποφασίσῃ πρακτικῶς περὶ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ συζητήσωμεν τὰς θεωρίας τὰς συνταγματικάς, διότι τὸ ζήτημα εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἱστορικῆς καὶ πρακτικῆς καταγωγῆς· αὐτὴ εἶναι ἡ λύσις, ἣν ὁ τόπος, οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ καὶ ὁ Βασιλεὺς ἕνεκα τῶν περιστάσεων καὶ τῶν δοκιμασιῶν, ἃς ἀνωφελῶς διήλθομεν, ἀπεφάσισαν νὰ δώσουν. Διατί ἔρχεσθε καὶ ἐγείρετε τέλος τὸ ζήτημα αὐτὸ τὸ συνταγματικόν; Φοβεῖσθε ὅτι ἡμεῖς εἴτε χάριν τοῦ χαρτοφυλακίου, εἴτε χάριν ἄλλης αἰτίας ἐρχόμεθα νὰ καθιερώσωμεν προηγούμενον τὸ ὁποῖον εἰς ἄλλας περιστάσεις δύναται νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς βλάβην τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου; Οὔτε τὸ ἐζητήσαμεν, οὔτε ἐπιμένομεν. Ἀλλ’ ἐὰν αὐτὸ δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ τὸ διανοηθῆτε καὶ ὑποθέσητε, πρὸς τί ἐγείρετε τὸ ζήτημα; Δὲν ἠδυνήθητε, κύριοι, προαγορεύσαντες νὰ δώσητε κανένα λόγον· ἐδώσατε ἕνα, ὁ ὁποῖος Σᾶς ἀδικεῖ. Εἴπατε, θέλομεν πρωθυπουργόν, ἤτοι ἔχομεν ἀξίωσιν ἁπλουστάτην, οὐδὲν ἄλλο ἀπαιτοῦμεν παρὰ μίαν σκιάν. Ἐὰν τοῦτο θέλουν οἱ κύριοι, εἶναι ἀνάξιον ἀπαντήσεως, δὲν εἶναι αὐτὸς λόγος.

§95ΧΟΪΔΑΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§96ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Οἱ συνάδελφοι δὲν εἶναι ἀνάξιοι ἀπαντήσεως. Αὐτοὶ εἶναι λόγοι, τοὺς ὁποίους εἰς οὐδένα θὰ ἐπιτρέψω ἐγὼ τοὐλάχιστον νὰ ὑβρισθῶ καὶ οὐχὶ εἰς ὑμᾶς.

§97ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριοι, ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω εἰς τὴν παρατήρησιν, καί τοι μὲ τρόπον θυμώδη ἐκφρασθεῖσαν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ξηροχωρίου, ὅτι ἐὰν ἄφινε νὰ τελειώσω ἤθελεν ἰδεῖ, ὅτι δὲν ἐνόησα νὰ προσβάλω οὔτε αὐτὸν οὔτε τοὺς συναδέλφους· διότι τοὺς πάντας σέβομαι ὡς ὁμοίους μου. Εἶπον, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἀνάξιοι ἀπαντήσεως, ἐὰν οἱ λόγοι εἶχον αὐτὴν τὴν σημασίαν· ἀλλὰ δὲν φρονῶ, κύριοι, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος τοὺς παρακινεῖ, ὅτι ἐπιθυμοῦν νὰ φέρουν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Κυβερνήσεως μίαν σκιὰν καὶ διὰ τοῦτο ἐργάζονται· διότι τὸ ἐπαναλέγω ὅτι ἐὰν τῳόντι ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ οὐδενὸς ἄλλου στερεῖται ἢ μιᾶς σκιᾶς, τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἀξίζει τὸν κόπον ν’ ἀσχολεῖται περὶ τὰ τοιαῦτα. Ὑποθέτω, ὅτι οἱ ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες παρακινοῦνται ἀπὸ ἰδέας ἐχούσας πλήρη οὐσίαν καὶ ἐπιδιωκούσας σκοπὸν μεγαλεῖτερον καὶ διὰ τοῦτο ἀνέβην τὸ βῆμα νὰ τοὺς παρακαλέσω νὰ ἐξηγηθοῦν. Ἐζήτησαν ἡ Κυβέρνησις νὰ τοὺς ἀπαντήσῃ, ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἰς ὅσα εἶπαν ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ δώσῃ ἄλλην ἀπάντησιν. Ἐὰν ἐπιθυμοῦν νὰ δώσωσι εὐρύτητα περισσοτέραν καὶ ἀποκαλύψωσι τὰς σπουδαίας παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἠνάγκασαν αὐτοὺς νὰ θέσωσι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὅσον καὶ ἂν λέγουν, ὅτι δὲν εἶναι τὸ Κυβερνητικὸν, εἶναι πάντοτε τοιοῦτον, τότε καὶ ἡ εὐρύτης τῆς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἀπαντήσεως θέλει εἶσθαι ἀνάλογος. Ἀλλὰ τώρα, κύριοι, οἱ Ὑπουργοὶ τί θέλετε ν’ ἀπαντήσουν; Διὰ τίνος μηχανοῤῥαφίας προσεπάθησαν οἱ Ὑπουργοὶ νὰ κατορθώσωσι τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως; Δὲν ὑπῆρξε ἡ γενικὴ θέλησις ὅλων μας; Ἀπόκειται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξετάσῃ ἐὰν τὰ αἴτια τὰ ὑπαγορεύσαντα αὐτὸν τὸν ὅλως ἔκτακτον σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ὑφίστανται ἢ δὲν ὑφίστανται καὶ ἐὰν ἡ σπουδαιότης αὐτῶν εἶναι τοσαύτη, ὥστε νὰ δεχθῶσι καὶ αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις διὰ τὰς ὁποίας εἰς τὴν ἔκφρασίν μου ἐθορυβήθησαν. Καὶ μήπως ὁ τύπος, ὃν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ Κανάρη, ἦτο καθαρὸς Κοινοβουλευτικός; Ἐγὼ τοὐλάχιστον, κύριοι, εὑρεθεὶς ἄλλοτε πρὸ ἐτῶν εἰς πάλην σπουδαίαν περὶ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ ζητήματος, καθόσον ἀφορᾷ τὸν πρωθυπουργὸν ἐὰν πρέπει νὰ λαμβάνεται καὶ ἔξωθεν τοῦ Βουλευτηρίου, ὑπεστήριξα ἐπιμόνως, ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς οὐδέποτε δύναται νὰ λαμβάνεται ἔξωθεν τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ δὲν ἀμφιβάλλω διόλου, κύριοι, ὅτι ἡ μεγίστη πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἔχει τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ ἐπρέσβευον.

§98ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§99ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐρωτῶ αὐτοὺς τοὺς ἴδιους, οἵτινες ἔρχονται καὶ ζητοῦν ἀπάντησιν παρ’ ἡμῶν ὡς νομομαθῶν διατί ἠνέχθησαν καὶ ἐπεδοκίμασαν ἀλλὰ καὶ πᾶσαν δύναμιν κατέβαλον νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ συγκρότησις τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης; Πρόκειται λοιπὸν σήμερον περὶ συγκρίσεως παρεκτροπῆς πρὸς παρεκτροπὴν, περὶ ζυγίσεως, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ βάρους τῆς μιᾶς πρὸς τὴν ἄλλην; Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Βουλὴ, κύριοι, καὶ ὁ βασιλεὺς καὶ τὸ ἔθνος δὲν ἠνόουν, παραδεχθέντες ὑπουργεῖον ὑπὸ τὴν πρωθυπουργίαν τοῦ Κανάρη, ἀνδρὸς ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου, νὰ καθιερώσουν ἐν τῷ μέλλοντι παράδειγμα, ὅπως χρησιμεύσῃ εἰς ἐπιβουλὴν τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν εἰς ἄλλας περιστάσεις. Νομίζω, ὅτι δὲν ἁρμόζει οὐδὲ σήμερον, ἐὰν ἡ συνείδησις τῆς Βουλῆς εἶναι ἀναπαυμένη ἐκ τῆς ὑπάρξεως τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀνακινῆται ζήτημα, τὸ ὁποῖον κατ’ οὐδὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὑπέρτερον τὴν σπουδαιότητα τοῦ ζητήματος, ὅπερ οὐδέποτε τοὺς ἠνόχλησεν, οὐδὲ νῦν· διότι ἐὰν εἶναι ἐπικίνδυνον εἰς τοὺς συνταγματικοὺς θεσμοὺς, οἱ ὑπουργοὶ νὰ ληφθῶσιν ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου μὲ τὴν κοινὴν συγκατάθεσιν ἁπάντων τῶν μελῶν αὐτοῦ, καὶ νὰ ὑποστηρίζωνται ὑπὸ πάντων μετ’ ἀληθοῦς πεποιθήσεως, ὅτι καὶ ἀντιπροσωπεύουν τὰ φρονήματά των, καὶ ἀντιπροσωπεύουν τὴν ἁγνότητα τῶν αἰσθημάτων των, καὶ ὅλον τὸν πατριωτισμὸν αὐτῶν ἔχουν, ἐὰν εἶναι, λέγω, ἡ συγκρότησις Κυβερνήσεως τοιαύτης, ἀντισυνταγματικὴ καὶ βλαβερὰ εἰς τὸν τόπον, μόνον διότι δὲν ἔχει πρωθυπουργὸν, μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἀπείρως πλέον ἐπικίνδυνος ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν παραδεχθέντες τὸ ὑπουργεῖον Κανάρη παρεδέχθημεν. Ἡ παραλαβὴ ἑνὸς πρωθυπουργοῦ ἔξωθεν ὡς ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὰς εἰς πολὺ μεγαλειτέρας παρεκτροπὰς, παρ’ ὅ,τι δύναται τυχὸν νὰ δώσῃ ἀφορμὰς τὸ σύστημα τὸ ἕτερον. Ἀλλὰ, κύριοι, νὰ μὲ συγχωρήσητε, διότι ἐγὼ ὁ ἴδιος παρεξετράπην. Ἐγὼ ἐμμένω εἰς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἀπ’ ἀρχῆς σᾶς εἶπον, ὅτι οἱ ὑπουργοὶ δὲν ἔρχονται νὰ ὑπερασπίσουν τὴν ὕπαρξίν των ἐν τῇ Κυβερνήσῃ· ἐὰν δὲ ἦλθον καὶ ἔκαμον ἀπολογίαν, τὸ ἔπραξα μόνον, διὰ νὰ δείξω, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ νομικοῦ ζητήματος καὶ κοινοβουλευτικοῦ, ὅτι πρὸ πολλοῦ ἕνεκα τῶν περιστάσεων καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου ἀπεφασίσαμεν, νὰ ἐξέλθωμεν τῶν αὐστηρῶν τύπων, ὅτι τὸ ζήτημα ἔχει πρακτικὴν ἀξίαν, καὶ εἶναι πρακτικὸν καὶ οὐχὶ θεωρητικὸν, καὶ ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα οἱ πρῶτοι, οἱ ὁποῖοι θέλομεν στέρξει, καθ’ ὅσον δυνάμεθα, εἰς τὸ νὰ ἐξενεχθῇ τῆς Βουλῆς ἡ γνώμη, πάνυ ἐλευθέρως καὶ μάλιστα καθ’ ἡμῶν.

§100ΤΙΝΕΣ. Ν’ ἀναβληθῇ.

§101ΜΙΛΗΣΗΣ. Οἱ κύριοι ὑπουργοὶ, ἂν δὲν ὑπῆρξαν σύμφωνοι εἰς τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκαν, συνεφώνησαν ὅμως εἰς τοῦτο, ὅτι οἱ ὑποβαλόντες τὴν πρότασιν καὶ οἱ ὑπὲρ αὐτῆς ὅπως δήποτε ἀγορεύσαντες διώκομεν τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὀφείλω, κύριοι, δημοσίᾳ νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς παρεξηγήσεως ταύτης.

§102ΙΩ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν σᾶς πιστεύομεν.

§103ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἰλικρινῶς πάντοτε πολιτευόμενος, οὐδέποτε ἀπέκρυψα τὰ διανοήματά μου. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ — καὶ τὰ ἴδια μόνον φρονήματα ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ διερμηνεύω — ὄχι μόνον δὲν ἐπιδιώκω τὴν πτῶσιν τοῦ ὑπουργείου, ἀλλὰ τοὐναντίον θέλω, εὔχομαι, ἐπιθυμῶ καὶ θὰ προσπαθήσω ἐκ παντὸς τρόπου, νὰ μείνῃ ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις, ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον ἐξακολουθοῦσιν αἱ ὑφιστάμεναι ἔκτακτοι περιστάσεις ἐν τῇ Ἀνατολῇ· διότι φρονῶ, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἡ μόνη, ἡ ὁποία δύναται ν’ ἀνταποκριθῇ, σχετικῶς τοὐλάχιστον πρὸς πᾶσαν ἄλλην μονομερῆ, εἰς τὰς ἐκτάκτους τῆς πατρίδος ἀνάγκας.

§104Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Διαφωνοῦμεν ἐντελῶς· εἶναι ἡ πλέον ἀκατάλληλος.

§105ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὴν διαφωνίαν σας θὰ διερμηνεύσητε μετ’ ὀλίγον ἀπὸ τοῦ βήματος. — Ἐθαύμασα λοιπὸν, κύριοι, ὅτε ἤκουσα τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ λέγῃ, ὅτι ζητοῦμεν νὰ ἐξωθήσωμεν τὴν Βουλὴν εἰς ἀπρεπῆ, ὡς τὴν ὠνόμασε πρᾶξιν, ὅτι ζητοῦμεν νὰ καταστρέψωμεν ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ λαοῦ. Ἂς μείνῃ ἥσυχος ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν· ἐκ μέρους μου δὲν θὰ εὕρῃ ποτὲ τοιαύτην ἀντίδρασιν. Εἶναι, κύριοι, γνωστὸν, πῶς ἐσχηματίσθη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εἶναι γνωστὸν, ὅτι δὲν εἶναι αὕτη ἀπόῤῥοια τῆς πρωτοβουλίας οὔτε τοῦ Ἡγεμόνος, οὔτε τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἶναι προϊὸν τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων καὶ τῆς πρωτοβουλίας τοῦ λαοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπενέδωκαν καὶ ὁ Ἡγεμὼν καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία. Ἀναντίῤῥητον, καὶ οἱ ἴδιοι οἱ ὑπουργοὶ τὸ ἀναγνωρίζουν, ὅτι ἡ καταγωγὴ αὐτῆς ἀποτελεῖ ἀνωμαλίαν συνταγματικὴν, διότι ἀνωμαλία πρόδηλος εἶναι νὰ μὴ προέρχηται τὸ συνταγματικὸν ὑπουργεῖον ἐκ τῆς συνταυτίσεως τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ τῆς τοῦ Ἡγεμόνος, ὅθεν δήποτε ἄλλοθεν καὶ ἂν προέρχηται. Ἀλλὰ διατί παρεδέχθημεν τὴν τοιαύτην ἀνωμαλίαν; Διότι εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡμεῖς καὶ ὁ Ἡγεμὼν συμφέρον ὑπέρτατον καὶ ἐπιτακτικὸν τῆς πατρίδος. Ἦτο ἀνάγκη, κύριοι, νὰ παύσῃ πᾶσα ἀντίδρασις ἔν τε τῇ πολιτείᾳ καὶ τῇ κοινωνίᾳ· ἦτο ἀνάγκη νὰ συμπράξουν ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, νὰ ἑνωθῇ τὸ ἔθνος εἰς ἓν καὶ νὰ παρουσιάσῃ ἡνωμένας ὅλας του τὰς δυνάμεις κατὰ παντὸς ἐνδεχομένου κινδύνου. Ἀλλὰ σήμερον ἔχομεν δευτέραν ἀνωμαλίαν. Αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ἀνωμάλως συγκροτηθὲν, παρουσιάζεται νῦν καὶ ἄνευ κεφαλῆς, ἄνευ προέδρου. Καὶ λοιπὸν, εὑρίσκετε παράλογον, ὅτι ἡ Βουλὴ, ἔχουσα ἀπέναντι αὐτῆς τὴν δευτέραν ταύτην ἀνωμαλίαν, σᾶς ἐρωτᾷ, πόθεν αὕτη; Ἐὰν καὶ ταύτην ὑπαγορεύει δημόσιον συμφέρον, ἐθνικὴ ἀνάγκη, ὑποχωρῶ πρῶτος ἐγώ. Ἰδοὺ διατὶ σᾶς ἐζητήσαμεν ἐξηγήσεις. Καὶ ἐπειδὴ ἀπεφύγετε νὰ ἐξηγηθῆτε καθαρῶς, σᾶς ἀπευθύνομεν κατηγορητικώτερον τὴν ἐρώτησιν: Ὑπάρχει περίστασίς τις πολιτικὴ, ἐθνικόν τι συμφέρον, τὸ ὁποῖον ὑπαγορεύει νὰ μὴ ἔχωμεν πρωθυπουργόν; Ὑποδείξατέ το, καὶ ἀσμένως κύπτομεν. Ἐὰν ὅμως δὲν ὑπάρχῃ τοιοῦτον συμφέρον, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ τοιαύτη ἀνάγκη, ἀλλ’ ἁπλοῦν αἴσθημα φιλοτιμίας ἀτομικῆς, ἀπευθύνομαι εἰς τὴν συνείδησίν σας καὶ ἐρωτῶ, εἶναι ἄρα ἄξιον ἡμῶν, ὡς ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, ἄξιον αὐτῶν τῶν ὑπουργῶν, ἀτομικὴ φιλοτιμία, ὅσον δήποτε εὔλογος καὶ ἂν ᾖναι, νὰ μᾶς ἐπιβάλῃ τὴν ἀπὸ τῶν νομίμων ἐκτροπήν; Συμφωνῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι δὲν εἴμεθα συνέδριον νομομαθῶν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ λύσωμεν καθαρῶς νομικὰ ζητήματα. Ἀλλὰ μὴ λησμονῆτε, ὅτι εἴμεθα καὶ ἐντεταλμένοι φρουροὶ τοῦ θεμελιώδους νόμου, καὶ ἐὰν πρόκηται νὰ κλείσωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς μίαν παρεκτροπὴν ἀπὸ τῶν αὐστηρῶν τύπων τοῦ Συντάγματος χάριν δημοσίας τινὸς ἀνάγκης, χάριν τοῦ συμφέροντος τῆς πατρίδος, ὑπομονή· θὰ εἴπω καὶ ἐγὼ τότε, salus populi suprema lex. Ἀλλὰ μάτην ζητῶ τὴν ἀνάγκην ταύτην, μάτην ζητῶ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον· οὐδεὶς μοὶ ὑποδεικνύει τοιοῦτόν τι· μόνην δ’ ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τὴν φιλοτιμίαν, τὴν ἁπλῆν τὴν ἀτομικὴν φιλοτιμίαν, καὶ οὐδὲν πλέον. Ἀλλὰ πῶς θὰ δικαιολογηθῶμεν, κύριοι, καὶ ἀπέναντι τοῦ ἔθνους καὶ ἀπέναντι τῆς ἰδίας ἡμῶν συνειδήσεως, παραβιάζοντες τὸ Σύνταγμα χάριν φιλοτιμίας τῶν ἀτόμων; Σημειώσατε δὲ, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἐπουσιώδους τινὸς τύπου· δὲν πρόκειται περὶ σκιᾶς, ὡς μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, οὔτε περὶ ἱστορικῆς δόξης, ὅπως μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν· πρόκειται περὶ ἀνάγκης πραγματικῆς καὶ τὰ μάλιστα οὐσιώδους. Θέλω, κύριοι, τὸν πρωθυπουργὸν πρὸ πάντων ὡς ἔνδειξιν τοῦ ὅτι ὑπάρχει ἑνότης ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ὅταν λείπῃ ὁ πρωθυπουργὸς, ὅστις ἐκπροσωπεῖ τὴν πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου, δυνάμεθα νὰ ἤμεθα βέβαιοι, ὅτι ὑπάρχει ἡ ἀπαιτουμένη ἑνότης τῆς Κυβερνήσεως; Ἐὰν μᾶς ἐπαρουσίαζον ἓν συμφέρον ἐθνικὸν, τὸ ὁποῖον νὰ ὑπαγορεύῃ τὴν ἔλλειψιν τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἠδυνάμεθα κατά τινα τρόπον ν’ ἀνεύρωμεν τὴν κυβερνητικὴν ἑνότητα ἐν τῇ παρ’ ἁπάντων τῶν ὑπουργῶν ἀναγνωρίσει τοῦ συμφέροντος τούτου· ἀλλ’ ἐνόσῳ τοιοῦτον συμφέρον δὲν προβάλλεται, ἐνόσῳ εἴμεθα ἠναγκασμένοι ν’ ἀποδίδωμεν εἰς προσωπικὸν καθαρῶς λόγον τὴν ἔλλειψιν τοῦ πρωθυπουργοῦ, σᾶς ἐρωτῶ, ποίαν ἔχομεν ἐγγύησιν ὅτι ὑπάρχει ἑνότης ἐν τῇ ἐξουσίᾳ; ἢ μᾶλλον δὲν ἔχομεν τὴν περὶ τοῦ ἐναντίου ἀπόδειξιν, ὅταν δὲν συμφωνοῦσιν οὔτε περὶ τοῦ πρωθυπουργοῦ; Ἡ ὕπαρξις λοιπὸν τοῦ πρωθυπουργοῦ δὲν ζητεῖται ἁπλῶς διὰ τὸν τύπον, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀπόδειξις καὶ ἐγγύησις τῆς ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἑνότητος, ἥτις εἶναι ἀπαραίτητος, ἵνα διαπραχθῶσι μεγάλα ἔργα, ὁποῖα ἀπαιτοῦμεν καὶ ἀπεκδεχόμεθα ἀπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο, κύριοι, εὑρίσκομαι καὶ πάλιν εἰς τὴν λυπηρὰν ἀνάγκην, ἵνα παρακαλέσω τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς νὰ μοὶ δώσωσι καθαρωτέρας ἐξηγήσεις. Ἡ πρώτη ἀνωμαλία δὲν συνεπάγεται ἀναγκαίως τὴν δευτέραν. Ἐκείνη ἐδικαιολογήθη, ἂς δικαιολογήσουν καὶ τὴν παροῦσαν, καὶ θὰ τὴν δικαιολογήσουν ἀποδεικνύοντες τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, ὅπερ ἀπαιτεῖ νὰ μείνῃ τὸ ὑπουργεῖον ἄνευ πρωθυπουργοῦ. Ἐὰν τοιαύτη δικαιολογία προταθῇ, ἐγὼ πρῶτος θὰ ψηφίσω κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζωχιοῦ, διότι θέτω τὸ ἀνώτατον συμφέρον τῆς πατρίδος ὑπεράνω τῆς συνταγματικῆς ἀνωμαλίας, τὴν ὁποίαν θεωρῶ παροδικὴν, καὶ μὴ δυναμένην νὰ χρησιμεύσῃ ὡς κακὸν προηγούμενον.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος.

§107ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§108ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι ὑπὸ συζήτησιν ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς τοῦ κ. Δημητριάδου. Καθὼς ὑπεστήριξα καὶ τὴν πρώτην πρότασιν περὶ ἀναβολῆς, ὑποστηρίζω καὶ τὴν δευτέραν. Δὲν πρόκειται περὶ τύπου ἁπλοῦ, πρόκειται περὶ οὐσιαστικωτάτου καὶ πραγματικωτάτου ζητήματος. Ἕκαστος ἡμῶν ἔχει βεβαίως τὴν πεποίθησίν του, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ φανῇ, ὅτι ψηφίζομεν κατεπειγόντως μία τοιαύτην πρότασιν. Ὁ κ. Μίλησης πρὸ ὀλίγου ἔθεσε πάλιν ζητήματα εἰς τὸ ὑπουργεῖον. Ἂς ἐπιτραπῇ καὶ εἰς ἐμὲ, νὰ θέσω μίαν ἐρώτησιν, διὰ νὰ σχηματίσω καὶ ἐγὼ τὴν πεποίθησίν μου. Εἷς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μὲ τόσην ζωηρότητα ὑπεστήριζον τὴν συγκρότησιν τῆς οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶμαι ἐγὼ, τὴν ἐπολέμησα μέχρις ἐσχάτων, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις αὕτη ὑπάρχει. Ἐρωτῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὴν ἰδέαν τῆς Κυβερνήσεως ταύτης τοσοῦτον ἐκθύμως ὑπεστήριζον, ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐκήρυξαν, ὅτι ἡ σωτηρία τοῦ ἔθνους ἐξήρταται ἀπὸ τὴν συγκρότησιν τοιαύτης Κυβερνήσεως, ἤλλαξαν πεποίθησιν; Νομίζουν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη δὲν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις; ἤλλαξαν αἱ περιστάσεις; Ὁ ἀξιότιμος κ. Μίλησης, ὁ θέτων τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐξακολουθῶν νὰ ζητῇ πληροφορίας ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, παρεδέχθη, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη εἶναι ἡ μόνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ διευθύνουσα τὰς ὑποθέσεις τοῦ ἔθνους, ἕως οὗ αἱ περιστάσεις εὑρίσκονται ὡς εὑρίσκονται. Μετὰ ταῦτα προσέθεσεν, ὅτι δὲν θέλει νὰ φέρῃ ζήτημα κυβερνητικὸν, τὸ ὁποῖον νὰ κλονίσῃ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἡ ὑποστήριξις τῆς προτάσεως ταύτης τὶ ἄλλο εἶναι, παρὰ ὑπουργικὸν ζήτημα μετὰ τὰς δηλώσεις μάλιστα τοῦ ὑπουργείου; Ἐρωτᾶτε τὴν Κυβέρνησιν, νὰ σᾶς εἴπῃ, ποῖον εἶναι τὸ συμφέρον νὰ ὑπάρχῃ ἐκεῖ, ἐνῷ σεῖς ὁ ἴδιος ὁμολογεῖτε, ὅτι ἡ ὕπαρξις αὐτῆς εἶναι τὸ μόνον συμφέρον τοῦ ἔθνους.

§109ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἐρωτῶ αὐτό· ἐρωτῶ μόνον, ποῖον συμφέρον ἐθνικὸν ὑπαγορεύει νὰ μὴ ὑπάρχῃ πρωθυπουργός. Διατί ἀναμιγνύετε ξένον θέμα;

§110ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐδῶ θὰ ἔλθωμεν νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα τοῦ πρωθυπουργοῦ. Ἐὰν νομίζετε νὰ τελειώσωμεν ἀπόψε, θὰ ἐξακολουθήσω τὸν λόγον μου, ἀλλὰ δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι πρέπον εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόψε νὰ τὸ λύσῃ. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐὰν γείνῃ πλέον ἐκτεταμένη συζήτησις, αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔφερον τὴν πρότασιν, θέλουν συμφωνήσει μὲ τὴν πρότασιν νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ τοῦτο ὀφείλομεν ὅλοι νὰ ἐπιδιώξωμεν................ Ἐγὼ, ἐὰν θέλετε, ἐξακολουθῶ, ἀλλὰ ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς.

§111ΦΙΛΗΜΩΝ. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωσεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν δύω ἀξιοτίμων ὑπουργῶν, τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα ἁπλοποιήθη, καὶ διευκολύνθη ἡ λύσις, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ τῆς ἀναβολῆς πρόκειται, κύριε βουλευτά.

§113ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς ἀκριβῶς ὁμιλῶ. Τὸ συνταγματικὸν ζήτημα, τὸ κύριον, οὐδεὶς ἠμφισβήτησε· τοὐναντίον μάλιστα ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν εὐχαριστίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι διὰ τῶν ἐξηγήσεων, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ἐπανειλημμένως, ὁ μὲν ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀναγνωρίζων τὴν ἀνωμαλίαν, ὁ δὲ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὁμολογῶν, ὅτι θεωρητικῶς δὲν δύνανται νὰ ἦναι διτταὶ αἱ γνῶμαι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διὰ τῶν ἐξηγήσεων τούτων ἐδόθη μία πανηγυρικὴ ὁμολογία ἐπὶ τοῦ κυρίου ζητήματος, καὶ πράγματι ἐκερδήθη. Ἀπομένει ἤδη ἕτερον ζήτημα, τὸ τῶν περιστάσεων. Πρέπει νὰ σκεφθῶμεν μετὰ τὴν παραδοχὴν τῆς προτάσεως, ποῦ θὰ καταλήξωμεν· θὰ καταλήξωμεν εἰς ὑπουργικὴν κρίσιν. Ἡ ὑπουργικὴ κρίσις εἶναι συμφέρουσα εἰς τὰς ἐνεστώσας περιστάσεις; δυνάμεθα νὰ τὴν διέλθωμεν ἀκινδύνως; Νομίζω ἐνταῦθα, ὅτι οἱ κύριοι συνάδελφοι, οἵτινες ὑπέβαλον διαφόρους προτάσεις, καλῶς θὰ πράξουν νὰ τὰς ἀποσύρουν, καὶ ἡ Βουλὴ ἀμέσως νὰ προβῇ εἰς τὴν ψηφοφορίαν διὰ νὰ λυθῇ μία ἀνωμαλία πραγματική. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἀνεγνώρισε τὴν συνταγματικὴν ἀνωμαλίαν αὐτὴν, θὰ σπεύσῃ ἀμέσως νὰ τὴν ἄρῃ ἐκ τοῦ μέσου.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δημητριάδης ἀποσύρει τὴν πρότασίν του περὶ ἀναβολῆς;

§115ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐὰν ὁ κ. Ζωχιὸς καὶ ὁ κ. Χαϊδᾶς ἀποσύρουν τὰς προτάσεις των, τότε ἡ ἀναβολὴ δὲν ἔχει σκοπόν· ἐὰν ὅμως δὲν τὰς ἀποσύρουν, τότε ἔχει σκοπόν.

§116Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι μόνον συνταγματικὸν, οὔτε ἡ Βουλὴ εἶναι νομικὴ σχολὴ, οὔτε ἡμεῖς εἴμεθα νομικοί. Τὸ ζήτημα εἶναι πολιτικὸν, καὶ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν, βλάπτει αὐτὴ ἡ κατάστασις τὸν τόπον ἢ ὄχι; Ἡ ἰδέα τοῦ Κ. Φιλήμωνος, ὅτι ἐσώθη τὸ νομικὸν ζήτημα, δι’ ἐμὲ εἶναι πράγματα ἀκατάληπτα· καὶ τί μὲ μέλει; Ὠφελεῖ ἢ δὲν ὠφελεῖ τὸν τόπον; Καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κάλλιστα ἔθεσεν αὐτὸ τὸ ζήτημα, εὐφυέστατα, νὰ εἴπῃ, θὰ μᾶς ἀνεχθῆτε, ὅπως ὑπάρχομεν. Τώρα λοιπὸν ἐγὼ λέγω, ἡ Βουλὴ ἠμπορεῖ νὰ τὸ δεχθῇ ἢ ὄχι; Λοιπὸν τὸ ζήτημα δὲν ἀνεπτύχθη διόλου ἀκόμη, παρὰ μόνον ὑπὸ τὴν νομικὴν ἔποψιν, ἡ ὁποία εἶναι ἡ πλέον ἐπουσιώδης, ἡ πλέον ἀναξία. Ἐὰν ἡ Βουλὴ πεισθῇ μετὰ μίαν συζήτησιν μεγάλην, ὅτι ἡ κατάστασις αὐτὴ ὠφελεῖ τὴν πατρίδα, ἂς τὴν παραδεχθῇ. Ἐὰν ὅμως πεισθῇ περὶ τοῦ ἐναντίου; Λοιπὸν μόλις ἐθίξαμεν τὸ ζήτημα, καὶ ἓν ζήτημα τόσον σοβαρὸν τὸ εὑρίσκουν τινὲς τόσον μικρὸν ὡς νὰ ἐψηφίζομεν περὶ τοῦ φόρου τῶν βδελλῶν, ἐνῷ ἐγὼ πολιτευόμενος ἀπὸ 15 χρόνων δὲν ἐνθυμοῦμαι ἄλλο τοιοῦτον σπουδαῖον. Πρέπει λοιπὸν νὰ μελετήσωμεν τὴν οὐσίαν τοῦ πράγματος καὶ νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ τῶν λόγων τῶν ὑπουργῶν. Ἐγὼ εἶμαι ἕτοιμος νὰ ἐκθέσω ἀπὸ τοῦ βήματος ὅλας τὰς ἰδέας μου, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι αὐτὸς ὁ τρόπος τῆς πιέσεως δὲν εἶναι ἀξιοπρεπής. Διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι οὐδεὶς κίνδυνος ὑπάρχει, ἐὰν ἡ συζήτησις ἐξακολουθήσῃ καὶ αὔριον. Τάχα πρόκειται νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον; Ἔχομεν κανὲν νομοσχέδιον ὑπ’ ὄψιν; Ἔχομεν ἄλλην πρᾶξιν ἕτοιμον; Καὶ ἐὰν ὑποβληθοῦν αὔριον νομοσχέδια, δὲν ἠμποροῦν νὰ συζητηθοῦν αὔριον. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ὑποστηρίζω, νὰ συζητήσωμεν καὶ αὔριον.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιός.

§118ΖΩΧΙΟΣ. Κύριοι, ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν σᾶς εἶπεν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ θεωρητικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ περὶ πρακτικοῦ, καὶ ἡμεῖς ὡς τὸν παπᾶ, ὅστις φοβεῖται μὴ χάσῃ τὴν παπαδιά του, ἵνα μὴ σᾶς χάσωμεν ἐνδίδομεν. Ἂν δεχθῆτε αὐτὸ τὸ ἀξίωμα, αὔριον θὰ σᾶς φέρουν προτάσεις νὰ δεχθῆτε τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, καὶ ἂν δὲν τὸ δεχθῆτε θὰ σᾶς λέγουν, παραιτούμεθα.

§119ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τί ἔχομεν ἄλλο· τί ἄλλο ἔχει ὁ συνταγματικὸς ὑπουργός; Εἰς τοῦτο τὸ ἀξίωμα τείνει ὁ συνταγματισμός, καὶ ὁ χαρακτὴρ τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρός.

§120ΖΩΧΙΟΣ. Συνομολογῶ· ἀλλὰ συνίσταται καὶ εἰς τοῦτο, νὰ τηρῇ τοὺς ὅρκους, τοὺς ὁποίους ἔδωκεν, καὶ ὑπεσχέθη τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Συνάγματος. Δὲν μᾶς ἐδείξατε δὲ ὅτι εἶναι ἀνυπέρβλητον τὸ ἐμπόδιον. Ὁ κ. Μίλησης ἔθεσε καλῶς τὸ ζήτημα. Ὑπάρχει ἀνυπέρβλητος ἀνάγκη καὶ πρέπει νὰ ὑποκύψῃ ἡ Βουλή; Τὸ ζήτημα ὅμως εἶναι, δὲν ἐνδίδω, δὲν ἐνδίδω· προτιμῶ ν’ ἀνατραπῇ τὸ πᾶν, ἀλλὰ δὲν ἐνδίδω. Εἰς τὸν Μαραθῶνα ἐστάλησαν 10 στρατηγοί, οἵτινες εἶπον, ὑποχωροῦμεν εἰς τὸν ἕνα. Σεῖς δὲν ὑποχωρεῖτε. Λέγετε, ἐδέχθημεν τὴν δόξαν τοῦ Κανάρη ὡς σημαίαν, καὶ ὡμολογήσατε, ὅτι, ἀφαιρουμένης τῆς δόξης, ἦτο μηδέν· τουλάχιστον εἰς τὴν μνήμην του ἔπρεπε νὰ δείξετε πλειότερον σεβασμόν. Σεῖς ἔπρεπε νὰ εἰπῆτε τοῦ Βασιλέως, Μεγαλειότατε, ἔχεις καθῆκον νὰ ἐκλέξῃς πρωθυπουργὸν καὶ ἡμεῖς ὑπακούομεν. Τὸ ἐπιτάσσει τοῦτο τὸ Σύνταγμα. Ἐγώ, κύριοι, ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου. Ἰδοὺ δὲ, κύριοι, τί λέγει καὶ τὸ Σύνταγμα ἄρθρον 30 (ἀναγινώσκει). Δὲν εἶναι δὲ μόνον τὸ κακὸν ὅτι τώρα θὰ δεχθῆτε αὐτὴν τὴν πρότασιν τῶν ὑπουργῶν, ἀλλὰ πάντοτε θὰ κάμνουν τὴν πρότασιν ταύτην, θὰ σᾶς λέγουν, ἢ δέχεσθε τὰς προτάσεις μας ἢ παραιτούμεθα. Ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου καὶ ἡ Βουλὴ ἂς πράξῃ ὅ,τι θέλει.

§121ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 6½.