1877.02.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 78

Τῆς 16 Φεβρουαρίου 1877.

(Τετάρτη.)

Ὥρα 3 μ. μ.

Τῆς Βουλῆς εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ ρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Χθὲς ἐψηφίσθη ἡ πρώτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου 48, ἀποδεχθείσης τῆς Βουλῆς τὴν τροπολογίαν τοῦ ὑπουργείου· ἡ δὲ ά. § ἔχει οὕτω. «Πᾶς Ἕλλην, μὴ κριθεὶς ἀνίκανος διὰ πᾶσαν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διανύει ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ δύω ἔτη» Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θέλει νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις τινάς.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἰδοὺ πῶς ἐξηγήθην χθὲς, καὶ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἔχει ἡ τροπολογία· ἡ ἐξήγησις μάλιστα ἔγεινεν εὐρυτέρα μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Δεληγεώργη. Εἶπον· ἐννοῶ θητείαν τριετῆ ἐνεργὸν, ἐν ὑπηρεσίᾳ δὲ διετῆ, ὅτι μόνον δύω ἔτη θὰ ᾖναι ὑπὸ τὰ ὅπλα· καὶ διατί; Διότι ἐνδέχεται τὸ πρῶτον ἔτος, ἢ καὶ τὸ δεύτερον, ἡ ὑπηρεσία ἢ ἄλλοι λόγοι νὰ μὴν ἐπιτρέπουν τὴν πρόσκλησιν ὅλων τῶν ἀνδρῶν εἰς τὸν στρατὸν, νὰ ἔχῃ τότε τὸ δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις νὰ καλῇ αὐτοὺς τὸ τρίτον ἔτος εἰς στρατοπέδευσιν ἢ εἰς ὑπηρεσίαν. Τοῦτο ἐνόουν, λέγων τριετῆ μὲν θητείαν, διετῆ ὅμως ὑπηρεσίαν.

§3ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αἱ ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας τώρα δίδει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶναι αἱ αὐταὶ ἐκείνων ἃς ἔδωκε χθές. Αἱ ἐξηγήσεις ἐκεῖναι ἐπροκάλεσαν συζήτησιν, κατόπιν τῆς ὁποίας ἔφερε γνώμην καὶ τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία ἐψηφίσθη. Ἀνατρέπομεν λοιπὸν ὅλον τὸ στάδιον ἐκεῖνο τῶν ἐξηγήσεων, κατόπιν τῶν ὁποίων ἐγένετο ἡ ψηφοφορία, καὶ ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν πρὸ τῆς ψηφοφορίας συζήτησιν.

§4ΛΑΠΑΣ. Ποῦ εὑρισκόμεθα; ἂς λάβωμεν μίαν θετικὴν πληροφορίαν (ἱλαρότης).

§5ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ ἔντιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπε σήμερον, ὅτι ἐννοεῖ θητείαν τριετῆ, ἐνεργὸν δὲ ὑπηρεσίαν, εἰς τὰ ὅπλα, διετῆ. Ἡ λέξις θητεία δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ νομοσχέδιον, δὲν πρόκειται περὶ θητείας· ἂν θέλετε νὰ ἐξετάσητε, θητεία σημαίνει ἀπὸ τοῦ 21–40. Τί δὲ λέγει τὸ νομοσχέδιον; «Πᾶς Ἕλλην, μὴ κριθεὶς ἀνίκανος διὰ πᾶσαν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διανύει ἐν τῷ στρατῷ τριετίαν.» Τὸ δὲ 3 μετεβλήθη εἰς 2.

§6ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐψηφίσαμεν πρῶτον τὸ ἓν ἔτος, καὶ ἀπεῤῥίφθη· καὶ ἔπειτα ἦλθε τὸ 2, καὶ ἐψηφίσθη.

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ ἐνοοῦμεν, ὅπως εἶπον.

§8ΖΩΧΙΟΣ. Τί εἴχετε εἰς τὸ κεφάλι σας δὲν ἠξεύρομεν, ἠξεύρομεν τί ἐψηφίσαμεν.

§9ΡΙΚΑΚΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀντικείμενον συζητήσεως· τί θὰ κάμωμεν, θὰ ἀλλάξωμεν τὰ πρακτικά; Καθένας ἂς τὸ ἐξηγήσῃ ὅπως θέλει.

§10ΧΟΪΔΑΣ. Ὅταν ἐπρόκειτο, κύριοι, περὶ τῆς διετοῦς ἢ τριετοῦς θητείας, ὁ κ. Τρικούπης ἔλαβε τὸν λόγον καὶ ἐζήτησεν ἐξηγήσεις παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τοῦ ἐπιμένοντος εἰς τὴν ἐνεργὸν διετῆ ὑπηρεσίαν, τί ἐννοεῖ διὰ ταύτης, ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἄλλην μονοετῆ; καὶ ἀπεφάνθη ὁ κύριος Κουμουδοῦρος, ὅτι ἐννοῶ νὰ καταβιβάσω τὴν τριετῆ θητείαν εἰς διετῆ. Τοῦτο δὲ λέγω ἐγὼ, ὁ ὁποῖος ἤμην ὑπὲρ τῆς τριετοῦς θητείας, διὰ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ ὑπὸ τῶν συναδέλφων μου· παράδοξον δὲ εἶναι ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τροπολογεῖ τὸν κύριον Πρωθυπουργόν. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μνήμην ὅλων ὑμῶν, ἰδίως δὲ τοῦ κ. Τρικούπη, εἰς τὸν ὁποῖον εἶπον: παράδοξον ὁ Πρωθυπουργὸς νὰ τροπολογῇ ἑαυτόν.

§11ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅ,τι εἶπεν ὁ κ. Χοϊδᾶς νομίζω ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν βάσιν, καὶ ἀπόδειξις ὅτι, ὅταν προσήχθη τὸ νομοσχέδιον, ἐνθυμεῖσθε, ἡ ἀμφισβήτησις ἡ μεγάλη ἐγένετο περὶ θητείας· δὲν ἐκανονίζετο ἡ θητεία, ἔλεγον, ἐγὼ δὲ εἶπον τότε πόσον χρόνον θὰ μένωσιν οἱ ἄνδρες εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ κατὰ τὸν ὑπολογισμόν, τὸν ὁποῖον ἐκάμομεν τότε, ὑπεθέτομεν, ὅτι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἤθελον μένει 1 ἢ 1½ ἔτος· αὐτὸ δὲν ἐγγίζει διόλου τὸν χρόνον τῆς θητείας, ἡ ὑποχρέωσις ἐθεωρεῖτο τριετὴς, ἡ ὑπηρεσία θὰ ᾖναι ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἔτους τὸ πολὺ, τὸν ἕτερον χρόνον θέλει διανύει ὁ στρατιώτης εἰς ἄδειαν. Κύριοι, χθὲς, μετὰ πολλὰς συζητήσεις, εἶπον, ὅτι ἡ ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ ὑπηρεσία τῶν ἀνδρῶν θέλει εἶσθαι διετής. Ὁ κ. Δεληγεώργης μοὶ εἶπεν: ἐὰν σᾶς ἐνόησα, δὲν ἐννοεῖτε νὰ μεταβάλετε τὴν θητείαν, ἐννοεῖτε νὰ μείνῃ ἡ θητεία τριετὴς, νὰ ᾖναι δὲ διετὴς ἡ ἐνεργὸς ὑπηρεσία ἐν τῷ στρατῷ, τὸ ὑπόλοιπον δὲ τοῦ ἔτους νὰ μένωσιν ἐν ἀδείᾳ οἱ ἄνδρες· καὶ ἐπανέλαβον τὰς ἰδίας ἰδέας. Ἂν ἡ συζήτησις ἐκρατήθη καλῶς ἀπὸ τοὺς στενογράφους, ἂν τὰ πρακτικὰ τὰ στενογραφημένα ἐκρατήθησαν ἀκριβῶς, ἂς ἀναγνωσθῶσι, καὶ ἐξ αὐτῶν θὰ φανῇ τί εἶπεν ἕκαστος· εἶναι ὅλως εἰλικρινῆ, διότι οὐδεὶς τὰ διώρθωσεν ἀπὸ χθές.

§12ΚΑΤΣΙΝΑΣ. Χθὲς μᾶς ἐκαλέσατε, κύριε πρόεδρε, εἰς ψηφοφορίαν ἐπὶ τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργός· ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἡ ἑρμηνεία, τὴν ὁποίαν ἐδώσατε εἰς τὴν τροπολογίαν, ἦτον, ὅτι τὸ ἄρθρον 48 ἐτροπολογεῖτο, μεταβαλλομένης τῆς «τριετοῦς» θητείας εἰς διετῆ, καὶ αὐτὸ ἐψηφίσθη.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθ’ ὅσον ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι, ὁ Πρωθυπουργὸς τῷ ὄντι ἐνόει οὕτως, ὡς ἐξηγήθη σήμερον. Ἀλλ’ ἡ ἐξήγησις αὕτη ἔπρεπε νὰ μεταβληθῇ εἰς νομοθετικὸν κείμενον, πολλάκις δὲ ἀνέγνωσα τὴν τροπολογίαν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἀναμένων προσθήκην τινά, διότι, ὅπως καὶ ἂν τὸ ἐνόησεν ὁ Πρωθυπουργὸς, ὅπως καὶ ἂν τὸ ἐνόησεν ἡ Βουλὴ, δὲν ἠμπορεῖ νὰ δοθῇ τοιαύτη ἑρμηνεία, ὅταν τὸ ἄρθρον καθιεροῖ δύω ἐτῶν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ. Σήμερον, ἂν πρόκηται νὰ τεθῇ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἡ ἰδέα, πρέπει νὰ τεθῇ ἰδιαιτέρα παράγραφος· δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ δι’ ἑρμηνειῶν, εἶναι καθαρᾶς νομοθετικῆς φύσεως τὸ ζήτημα.

§14ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω ὅτι τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ζητεῖ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὰ ἀποφασισθέντα.

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι, ὄχι.

§16ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αὐτὸ νομίζω ὅτι εἶναι τὸ ἀληθές. Τὸ κατ’ ἐμὲ, εἶμαι προθυμότατος νὰ ἐπανέλθωμεν, δὲν βλέπω δὲ καὶ τὴν ἀδυναμίαν πρὸς τοῦτο, διότι χθὲς δὲν ἐψηφίσθη ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον· ἑπομένως, ψηφιζομένου ὁλοκλήρου τοῦ ἄρθρου, δυνάμεθα νὰ τὸ ψηφίσωμεν ἐκ νέου. Τὰ πρακτικὰ ὅμως νομίζω ὅτι πρέπει νὰ περιέχωσι τὸ ἀληθὲς, τὰ γενόμενα.

§17ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἂς ἐπικυρώσωμεν λοιπὸν τὰ πρακτικὰ, καὶ ὕστερον βλέπομεν.

§18Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἰς τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρχεν ἔκτοτε μία ἀντίφασις πλήρης, διότι ἐν μὲν τῇ πρώτῃ § τοῦ ἄρθρου 48 ἀναγράφεται ἡ διάταξις· «πᾶς Ἕλλην, μὴ κριθεὶς ἀνίκανος διὰ πᾶσαν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διανύει ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ 3 ἔτη·» ἔρχεται ὅμως ἡ ἐπεξηγηματικὴ παράγραφος, ἡ ὁποία λέγει «ὁ ἐνεργὸς στρατὸς ἀποτελεῖται ἐκ πάντων τῶν νέων τῶν κριθέντων ἱκανῶν διά τινα ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, ἀνηκόντων δὲ εἰς τὴν ἀπογραφὴν τῶν 2 τελευταίων ἐτῶν.» Λοιπὸν εἰς μὲν τὴν πρώτην § τοῦ ἄρθρου ἀναγράφει θητείαν τριετῆ, εἰς δὲ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ πρώτου ἄρθρου λέγει ῥητῶς ὅτι οἱ ἄνδρες οἱ ἀποτελέσοντες τὸν ἐνεργὸν στρατὸν ἀνήκουν εἰς τὰς δύω τελευταίας ἀπογραφάς· ἐν ἄλλαις λέξεσιν, εἶναι οἱ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι κληροῦνται ἐπὶ δύω κατὰ συνέχειαν ἔτη. Ἐνόει λοιπὸν ὁ πρωθυπουργὸς ὅτι πράγματι ὁ ἐνεργὸς στρατὸς θὰ συγκροτῆται ἀπὸ ἄνδρας δύω ἀπογραφῶν, ἐν ἄλλαις λέξεσιν, ἡ θητεία θὰ ᾖναι διετής· καὶ κατὰ τὸ κείμενον τοῦ νομοσχεδίου καὶ κατὰ τὰς ἐξηγήσεις τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἡ θητεία εἶναι διετής. Καὶ τί ἐννοοῦμεν θητείαν, κύριοι; Τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ πολίτου εἰς τὰς διαρκεῖς τάξεις τοῦ στρατοῦ· ἡ θητεία λοιπὸν ἀνεγράφη εἰς τὸ νομοσχέδιον ὀνόματι μὲν τριετὴς, πράγματι δὲ διετής· αὐτὴν τὴν διαφορὰν τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου ἐζήτησεν ἡ Βουλὴ χθὲς νὰ διακρίνῃ τοσούτῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἐκτὸς αὐτῆς τῆς ἰδέας τοῦ νομοσχεδίου προετάθησαν καὶ ἄλλαι ἰδέαι, ἡ ἰδέα τῆς μονοετοῦς θητείας, ἥτις ἀπεῤῥίφθη· προετάθη ἡ ἰδέα τοῦ 1½, τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, τὴν ὁποίαν ἀπέσυρε· ἦτο ἡ ἰδέα τῆς Κυβερνήσεως περὶ διετοῦς θητείας, καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον ἤθελε τριετῆ θητείαν. Λοιπὸν δὲν ἐννοῶ διατὶ σήμερον ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἐνῷ χθὲς ἡ Βουλὴ, ἐπὶ τῇ προτάσει αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν ἐθέσατε εἰς ψηφοφορίαν, ἀπεδέχθη τὴν διετῆ θητείαν διὰ μεγάλης πλειονοψηφίας, διατὶ, λέγω, δὲν θέλει νὰ παραδεχθῇ τὴν διετῆ θητείαν· νομίζω δὲ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται, μετὰ μίαν πάνδημον ψηφοφορίαν, νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐλύθη εἰς τὴν συνείδησιν ὅλης τῆς Βουλῆς.

§19ΜΙΛΗΣΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ὅ,τι, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Οἰτύλου σᾶς εἶπε πρὸ μικροῦ, αὐτὸ τοῦτο ἀκριβῶς ἀποτελεῖ τὴν ἐξήγησιν ἅμα καὶ τὴν ἰσχυρὰν δικαιολογίαν τῆς δηλώσεως τοῦ πρωθυπουργοῦ. Ἐν αὐτῷ τῷ σχεδίῳ ὑπάρχει διάκρισις μεταξὺ τῆς ἐνεργοῦ θητείας καὶ τῆς ἐνεργοῦ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας· τὸ ἄρθρον λέγει, ἡ θητεία εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν προσδιορίζεται εἰς τρία ἔτη, ἀμέσως δὲ μετὰ ταῦτα προθέτει, ἡ δὲ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ὁρίζεται εἰς δύω ἔτη.

§20ΖΩΧΙΟΣ. Τί διαφέρουν αὐτὰ τὰ δύω;

§21ΜΙΛΗΣΗΣ. Κατὰ τοὺς συντάκτας τοῦ νομοσχεδίου, ὑπάρχει μεγάλη διαφορὰ· ἡ μὲν ἐνεργὸς στρατιωτικὴ ὑπηρεσία εἶναι ἡ ὑπὸ τὰς σημαίας τοῦ στρατοῦ πραγματικὴ κατάταξις, ἡ δὲ ἐνεργὸς θητεία εἶναι ἡ ὑποχρέωσις τοῦ νὰ ὑπηρετήσῃ τις ἀμέσως ὡς παραστῇ ἡ ἀνάγκη. Καὶ ἠμπορεῖ μὲν, κύριοι, ἡ διάκρισις αὕτη ν’ ἀντίκηται εἰς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἕκαστος ἔχει περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου· ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπὸ τὴν ὑμετέραν συζήτησιν, αὐτὸ τὸ σύστημα ἀκολουθεῖ, τοὐτέστι καθιεροῖ διάκρισιν μεταξὺ τῆς θητείας τῆς ἐνεργοῦ καὶ τῆς ἐνεργοῦ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Αὐτὴ δὲ ἡ διάκρισις, κύριοι, δὲν τίθεται μόνον ἐν γένει εἰς τὸ ἄρθρον 48, ἀλλ’ εἰς τὸ ἄρθρον 52 γίνεται καὶ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς τῆς διακρίσεως. Τί λέγει τὸ ἄρθρον 52; «Ἐκ τῶν κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου κατατασσομένων ἐν τῷ στρατῷ νεοσυλλέκτων, διατηροῦνται πάντοτε ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ μόνον ἄνδρες ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς καθ’ ἕκαστον ἔτος ὑπὸ τοῦ περὶ στρατιωτικῆς δυνάμεως ἐνιαυσίου νόμου ὁριζομένους.» «Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀπολύεται συγχρόνως τῇ κατατάξει τῶν νεοσυλλέκτων ἑκάστης νέας ἀπογραφῆς ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς, λαμβανόμενος ἐκ τῆς ἀρχαιοτέρας ἀπογραφῆς.» «Οἱ οὕτως ἀπολυόμενοι ἀποτελοῦσι τὴν διαθέσιμον δύναμιν τοῦ στρατοῦ, διατελοῦσι δὲ εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ ὑπουργείου τῶν στρατιωτικῶν καὶ ὑποβάλλονται, καθ’ ἃ διὰ κανονισμοῦ ὁρισθήσεται, εἰς ἐπιθεωρήσεις καὶ ἀσκήσεις.» Ἰδοὺ ἡ ἐφαρμογὴ τῆς διατάξεως, τῆς περιεχομένης ἐν τῷ πρώτῳ ἐδαφίῳ τοῦ ἄρθρου 48. Ἐνῷ ὁ νόμος ὁρίζει ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ χρονικὸν διάστημα τριῶν ἐτῶν ἐνεργοῦ θητείας, ἐξ ἄλλου, τροποποιῶν τὴν διάταξιν ταύτην, ὁρίζει ὅτι ἡ ἐνεργὸς στρατιωτικὴ ὑπηρεσία περιστέλλεται εἰς δύω ἔτη· καὶ διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν διάταξιν ταύτην τί πράττει; Ὁρίζει ἐν τῷ ἄρθρ. 52 ὅτι δύνανται νὰ ἀποβληθῶσιν ἐξ ἑκάστης ἀπογραφῆς οἱ ἀρχαιότεροι, καὶ τόσος ἀριθμὸς αὐτῶν, ὅσος ἀπαιτεῖται ἵνα συμπληρωθῇ ὁ ἐνεργὸς στρατός. Τοιοῦτον εἶναι τὸ σύστημα τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν· διὰ τοῦτο ὁ πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπεν ὅτι δεχόμεθα νὰ προσδιορισθῇ ὁ χρόνος τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας εἰς δύω ἔτη. Καὶ εἰς τοῦτο ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Δεληγεώργη· ὅταν ὁ κ. Δεληγεώργης ῥητὴν ἀπηύθυνε περὶ τούτου πρὸς τὸν κ. πρωθυπουργὸν ἐρώτησιν, οὗτος ἀπήντησε σαφῶς καὶ κατηγορητικῶς, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν νὰ τροποποιήσωμεν τὸν χρόνον τῆς θητείας, ἡ θητεία μένει ἄθικτος. Ἂν δὲ, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Βουλῆς διετύπωσε κατ’ ἄλλον τρόπον τὴν πρότασιν, κατὰ τρόπον μὴ ἐκφράζοντα τὴν ἔννοιαν τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ ἐκτρεπομένην ἀπὸ τοῦ συστήματος τοῦ νομοσχεδίου, πιστεύω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θὰ δεχθῇ τὴν διατύπωσιν προτάσεως, ἀπεχούσης ἀπὸ τῆς ἐννοίας τοῦ νομοσχεδίου ἀλλὰ θὰ δεχθῇ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σήμερον δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ τοιαύτη ἑρμηνεία, πρέπει νὰ γείνῃ νέα συζήτησις. Ὑποθέσατε ὅτι τίθεται τοῦτο εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς ἐνόησε τριετῆ θητείαν καὶ ἐνεργὸν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν διετῆ· σᾶς ἐρωτῶ, εἶναι δυνατὸν δι’ αὐτῆς τῆς ἐξηγήσεως νὰ καθιερώσητε ὑποχρέωσιν πρὸς ὑπηρεσίαν;

§23ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἡμεῖς ἐπιθυμοῦμεν νὰ σημειωθῶσιν εἰς τὰ πρακτικὰ τὰ πράγματα ὡς ἔλαβον χώραν.

§24ΖΩΧΙΟΣ. Πρόκειται, νομίζω, περὶ τῶν πρακτικῶν, τί δηλαδὴ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε χθές. Ἀναγκάζομαι νὰ ἀνακαλέσω εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν τὰ γενόμενα Τέσσαρες προτάσεις ὑπῆρχον, θητεία ἑνὸς ἔτους, θητεία ἑνὸς καὶ ἡμίσεως, διετὴς, καὶ κατὰ τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως τριετής. Ἡ ἀπωτέρα πρότασις, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, εἶναι ἡ περὶ μονοετοῦς θητείας· ὁ δὲ κύριος Δεληγεώργης εἶπε: πολὺ καλὰ, θέλετε τὸ ἓν ἔτος ἀλλὰ ἓξ χιλιάδες δὲν δύνανται νὰ πληρώσωσι τὸν στρατὸν, τὶ θὰ κάμετε διὰ τοὺς ἄλλους; ἦλθεν ἡ πρώτη ἀπογραφὴ, μετὰ ταῦτα τί θὰ γείνῃ; Πρόκειται λοιπὸν ν’ ἀκυρώσωμεν τὰ χθὲς γενόμενα. Ἡ πρότασις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ εἶναι ἀξία συζητήσεως καὶ πρέπει νὰ τὴν συζητήσωμεν ἐκ νέου. Σημειωτέον δὲ ὅτι καὶ τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι πιστὰ ἀντίγραφα τοῦ Γαλικοῦ νόμου· τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως ἀρχὴν ἔχει, τέλος δὲν ἔχει, καὶ δι’ αὐτὸ κατεψήφισα καὶ θὰ καταψηφίσω. Θέλετε τώρα τὸ τρίτον ἔτος· ποῦ νὰ τὸ θέσωμεν; πρέπει νὰ προσθέσητε νέαν παράγραφον. Ἄλλοτε ἐννοούσαμεν τὸ τρίτον καὶ τέταρτον ἔτος, διότι ὁ στρατιώτης ἀπελύετο καὶ δὲν εἶχεν ὑποχρεώσεις· σήμερον, ἂν θέλετε θητείαν, πρέπει νὰ παραδεχθῆτε ἀπὸ τοῦ τεσσαρακοστοῦ μέχρι τοῦ πεντηκοστοῦ πέμπτου. Χθὲς μὲ κατηγόρησεν ὁ κ. ὑπουργὸς ὅτι παίζω μὲ τὰ ἱερώτερα· ἀλλ’ ἔχω δίκαιον ἢ ὄχι; Ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐζήτησε νὰ δώσῃ τὴν ἐξήγησιν τοῦ τρίτου ἔτους, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν ἐπιδέχεται ἐξήγησιν. Πρέπει νὰ προσθέσετε νέαν παράγραφον, διότι θὰ ἔχετε ἐνεργὸν στρατὸν, διαθέσιμον, στρατὸν ἐφεδρείας, στρατὸν ἐθνοφρουρᾶς, καὶ εἰς ὅλας αὐτὰς τὰς θαλάσσας κατεποντίσθημεν. Καὶ ὅτι τοῦτο εἶναι ἀληθὲς, σᾶς λέγω καὶ τὸ ἑξῆς· ἀναγινωσκομένων τῶν πρακτικῶν, ὁ πρωθυπουργὸς ἀνέβη καὶ ἐκάθησε πλησίον τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ ἐτέντωσε τὸ αὐτί του, διὰ νὰ ἰδῇ τί λέγουν τὰ πρακτικά. Εἴδετε ποτὲ τὸν πρωθυπουργὸν νὰ πλησιάσῃ νὰ ἰδῇ τί λέγουν τὰ πρακτικά; Ἀλλὰ τὰ πρακτικὰ ἔλεγον ἄλλο, αἱ δεύτεραι δὲ σκέψεις σοφώτεραι τῶν πρώτων· καὶ αὐτὸ ὀρθῶς ἐῤῥέθη, ἀλλ’ ἡ μεταμέλεια καταδικάζει τὸν ἄνθρωπον. Ὁ Πιλάτος ἔδωσε μίαν ἐπιγραφήν. Τοῦ λέγουν, τί ἔκαμες; Ὃ γέγραπται, γέγραπται, λέγει· ἐὰν ἔσφαλα, ἀναχωρῶ, καὶ ἂς ἔλθῃ ἕτερος νὰ τὰ μπαλώσῃ. Αὐτὸ ὅμως τὸ νομοσχέδιον δὲν ἐπιδέχεται μπάλωμα, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ ἐχώνευσε.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βεβαίως μὲ τὸν κ. Ζωχιὸν δὲν δύναμαι νὰ συναγωνισθῶ, διότι δὲν θέλω νὰ πλεύσω τὸ πέλαγος τῶν παραμυθίων καὶ φωνασκιῶν. Ἐγὼ ἤθελον σήμερον νὰ βεβαιωθῇ ἐν τοῖς πρακτικοῖς τί πραγματικῶς χθὲς ἐῤῥέθη, τί εἶπον ἐγὼ, τὶ εἶπον οἱ ἄλλοι, ποίαν ἔννοιαν εἶχον ἐγὼ, ποίαν ἔννοιαν εἶχεν ἡ Βουλὴ· ὅταν δὲ ἔλθωμεν εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον, δυνάμεθα νὰ διορθώσωμεν τὴν ἀσάφειαν. Ὅλα τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε ἐδῶ, εἶναι παραμύθια.

§26ΧΟΪΔΑΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς, εὑρισκόμενος ἐν μεγίστῃ ἀμηχανίᾳ, πειρᾶται νὰ ἐξέλθῃ ταύτης, παριστῶν ἐμὲ μὲν πλανώμενον, τὸν δὲ κ. Ζωχιὸν λέγοντα μύθους. Θὰ καταδείξω ὑμῖν ὅτι οὔτε ἐγὼ πλανῶμαι, οὔτε ὁ κ. Ζωχιὸς λέγει μύθους· ἂν λέγῃ μύθους, ὑπὸ τοὺς μύθους ἐκείνους κρύπτει τὴν ἀλήθειαν. Τί ἐπεκαλέσθη ὁ κ. πρωθυπουργὸς, πρὸς κατάδειξιν ἐμοῦ πλανωμένου καὶ τοῦ κ. Ζωχιοῦ μυθολογοῦντος; ἐπεκαλέσθη τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικά. Ταῦτα καὶ ἐγὼ ἐπικαλοῦμαι, οὐχὶ ἁπλῶς διὰ λέξεων, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐπικλήσεως τῆς ἀναγνώσεως αὐτῶν, καθὼς καὶ τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν. Ἰδοὺ τί φέρεται ἐν τοῖς ἐπισήμοις πρακτικοῖς· ὑπεστήριζον πολλοὶ τὴν μονοετῆ θητείαν, προκειμένου δὲ νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ τροπολογία τοῦ νομοσχεδίου, ἐγείρεται ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς κ. Δεληγεώργης καὶ ἐρωτᾷ τὸν πρωθυπουργὸν ἐὰν πρόκηται νὰ συζητηθῇ τὸ ἄρθρον 48, καθόσον τὸ ἄρθρον τοῦτο ὁρίζει τὴν θητείαν τριετῆ, ἀλλ’ ὡς ἐκ τοῦ ἄρθρου 52 ἡ θητεία θὰ ᾖναι διετὴς ἢ καὶ μικροτέρα· ἀπαντᾷ ὁ πρωθυπουργὸς ὅτι τὴν θητείαν ἐννοεῖ τριετῆ, ἀλλ’ ἡ ἐνεργὸς ὑπηρεσία θὰ ᾖναι διετής. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὑπῆρχον πολλοὶ χθὲς ὑποστηρίζοντες τὴν μονοετῆ θητείαν, μετὰ δὲ τὴν γενομένην ψηφοφορίαν κατεδείχθη ὅτι 27 τὴν ὑπεστήριζον, 90 δὲ τὴν ἀπέκρουον, εὑρέθη εἰς στενόχωρον θέσιν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἰδὼν τοὺς μὲν ὑποστηρίζοντας τὴν μονοετῆ, τοὺς δὲ τὴν διετῆ, καὶ κραυγάζοντας ὅτι δὲν ἐννοοῦν νὰ θέσουν εἰς τὴν δουλείαν τὰ τέκνα των, ὡς ἂν ἐπρόκειτο τὰ τέκνα των νὰ γείνουν δοῦλοι καὶ οὐχὶ νὰ ἐκτελέσωσι καθῆκον (θόρυβος). Ἐρωτᾶται ὁ κ. πρωθυπουργὸς, διὰ τοῦ νομοσχεδίου διετῆ ὑπηρεσίαν ἐνεργὸν ἐννοεῖ καὶ θητείαν διετῆ; καὶ λέγει ναί· κατόπιν δὲ ἐγένετο δι’ ἀναστάσεως παραδεκτὴ ἡ τροπολογία αὕτη, καθ’ ἣν ἡ θητεία εἶναι διετής.

§27ΜΙΛΗΣΗΣ. Αὐτοῦ εἶναι τὸ λάθος.

§28ΧΟΪΔΑΣ. Ἐπεκαλέσθην, κύριοι, τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ· ἐπικαλοῦμαι καὶ τὰ ἐστενογραφημένα, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. πρόεδρον νὰ διατάξῃ τὴν ἀνάγνωσιν αὐτῶν, ἵνα καταδειχθῇ ὅτι ἐγὼ δὲν πλανῶμαι καὶ ὁ κ. Ζωχιὸς δὲν μυθολογεῖ, καὶ ὅτι οἱ ἄλλοι Βουλευταὶ δὲν ἔχουσιν ἀσθενῆ τὴν μνήμην.

§29ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀφήσατε τὰ πρακτικά.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ὅσοι φρονοῦν ὅτι τὰ πρακτικὰ ἔχουσι καλῶς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη· τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται.

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἵν’ ἀποφασίσῃ νὰ προτάξῃ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 40, 45, καὶ 46 τοῦ νόμου περὶ διοικήσεως τῶν δημοσίων ἐσόδων καὶ ἐξόδων καὶ περὶ δημοσίου λογιστικοῦ.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ νὰ γείνῃ ἡ πρώτη ἀνάγνωσις;

§33Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι καλὸν νὰ συζητηθῇ αὔριον, ὅπως ἤμεθα ἐν γνώσει.

§34ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἐγγράφεται εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ αὔριον θέλει γείνει ἡ πρώτη συζήτησις.

§36ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ. Διάφοροι ἰδιοκτῆται σταφιδαμπέλων, εἰς τὰς ὁποίας καλλιεργεῖται ἡ Σμυρναϊκὴ σταφὶς, παραπονοῦνται διὰ τὸ βαρὺ τῆς φορολογίας ἥτις ἐπεβλήθη εἰς τὰ κτήματα αὐτὰ, ἐπὶ τῶν ὁποίων πρὸ ὀλίγων χρόνων ἤρχισεν ἡ καλλιέργεια αὕτη· ἐπεβλήθη δὲ εἰς αὐτὰς ὁ φόρος τῶν περιβολίων ὁ ὁποῖος εἶναι βαρύτατος, ἐνῷ οἱ ἀγροὶ εἰς τοὺς ὁποίους καλλιεργεῖται ἡ σταφὶς αὕτη μόλις ἔχουσιν ἀξίαν ἑκατὸν δραχμῶν, ἡ δὲ γῆ τῶν περιβολίων ἔχει ἄνω τῶν 800 καὶ 1000. Ὁ φόρος οὗτος εἶναι ἄδικος διὰ τὴν Ἀττικὴν, καθόσον εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας, ἰδίως εἰς τὴν Κορινθίαν καὶ Ναυπλίαν, ὅπου καλλιεργεῖται τὸ εἶδος τοῦτο τῆς σταφίδος, τὸ ὁποῖον καταναλίσκεται ἐν τῷ τόπῳ καὶ εἰσάγεται εἰς τὴν πρωτεύουσαν καὶ ἄλλα μέρη, δὲν πληρόνουσι φορολογίαν τόσον βαρεῖαν. Ὁ λόγος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίχθη ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν διὰ τὴν φορολογίαν αὐτὴν, εἶναι ὅτι ἡ σταφὶς αὕτη καταναλίσκεται ἐν τῷ τόπῳ. Ἀλλὰ μήπως εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα δὲν καταναλίσκεται ἐν τῷ τόπῳ; Μόλις, κύριοι, ἐν τῇ Ἀττικῇ καλλιεργοῦνται 500 στρέμματα, καὶ ἂν ἐξακολουθῇ ἡ φορολογία αὕτη, θὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ καλλιέργεια. Ὑποβάλλω λοιπὸν ἀναφορὰν τῶν καλλιεργητῶν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ πρόνοιαν, ὅπως ἀπαλλάξῃ τὴν Ἀττικὴν αὐτῆς τῆς φορολογίας.

§37ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Θὰ ἐξετάσω περὶ τούτου, καὶ μίαν ἄλλην ἡμέραν θέλω κάμει λόγον.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὑπέβαλε τὴν προσωρινὴν κατάστασιν τῶν ἐσόδων τοῦ ἔτους 1876. Θὰ τυπωθῇ. Ἔχομεν ἤδη εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγήσεως ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 6,000.

§39ΧΟΪΔΑΣ. Ἂν ᾖναι ἀληθὲς, κύριοι βουλευταὶ, τὸ ἀξίωμα μεγάλου φιλοσόφου, ὅτι ἐκ τοῦ αἵματος τῶν μαρτύρων ἀναβλαστάνει ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἐλευθερία τῶν ἐθνῶν, εἶναι ἀληθέστατον ὅτι καὶ ἐκ τοῦ αἵματος τοῦ ἥρωος Διάκου ἀνεβλάστησε καὶ ἡ ζωὴ καὶ ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδος· δὲν ἐννοῶ δὲ νὰ λησμονήσω τοὺς ἑτέρους μάρτυρας, οἵτινες συναπέθανον καὶ συνηγωνίσθησαν μετ’ αὐτοῦ. Ὁ Διάκος εἶχεν ἀδελφὴν, ὑπὲρ τῆς ὁποίας οὐδόλως ἐμερίμνησεν ἡ πατρὶς διὰ τὴν ὁποίαν ἔχυσε τὸ αἷμά του, μόλις δὲ ἐμνήσθησαν αὐτῆς κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τοῦ βίου της καὶ ἐχορήγησαν εἰκοσάδραχμον σύνταξιν. Ἀπέθανεν ἡ γραῖα ἐκείνη, καταλιποῦσα θυγατέρα, ἥτις ἔχει ἕνα υἱὸν δεκατετραετῆ. Ὅτε ἡ εὐγενὴς νεότης τοῦ Πανεπιστημίου ἐσύστησεν ἐπιτροπὴν πρὸς ἀνέγερσιν μνημείου ὑπὲρ τοῦ μάρτυρος τῆς ἐλευθερίας Διάκου, ἔλαβε φροντίδα συνάμα νὰ καλέσῃ εἰς Ἀθήνας τὸν μικρὸν υἱὸν τῆς ἀνεψιᾶς τοῦ Διάκου καὶ δαπανήσῃ πρὸς ἐκπαίδευσίν του. Ἐξηντλήθη ἡ εὐγενὴς νεότης, καὶ ἡμέραν τινὰ ἀπέστειλεν ἀντιπροσώπους της πρὸς τὸν βουλευτὴν κ. Ἀθ. Πετιμεζᾶν καὶ πρὸς ἐμὲ, καὶ μᾶς παρεκάλεσαν θερμῶς νὰ ἐπιτελέσωμεν ἱερὸν καθῆκον ἀπέναντι τοῦ νέου τούτου, ὀργῶντος πρὸς τὴν παιδείαν, καὶ νὰ παρασταθῶμεν ἐνώπιον τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅπως παραστήσωμεν τὴν ἀνάγκην τῆς τοιαύτης χορηγίας. Ἀληθῶς ὁ κ. Ἀθανάσιος Πετιμεζᾶς, παραλαβών με προσῆλθε τῷ κ. πρωθυπουργῷ καὶ παρέστησε τὴν ἀνάγκην· ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀπεδέξατο τὴν αἴτησιν ταύτην, ὑποσχεθεὶς νὰ χορηγήσῃ πεντηκοντάδραχμον ἢ ἑξηκοντάδραχμον βοήθημα ἐκ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ νέου ἐκείνου. Μετά τινας ἡμέρας προσήγαγεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον περὶ πιστώσεως 6000 δρ. δι’ ὧν νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας δυστυχοῦς οἰκογενείας, πρὸς τὴν ὁποίαν ἡ πατρὶς ὀφείλει προστασίαν· προσῆλθον τῷ κ. πρωθυπουργῷ καὶ τὸν ἠρώτησα ἂν ἐμερίμνησε περὶ τοῦ ἀπογόνου ἐκείνου τοῦ Διάκου, καὶ μοὶ ἀπήντησε ναί, μοὶ ἀπήντησε δὲ ναὶ οὐχὶ ἐκ κακῆς προθέσεως, ἀλλ’ ἐκ λήθης, διότι καὶ σήμερον κατέδειξεν, ὅτι ἐπελάθετο τῶν χθὲς γενομένων (θόρυβος).

§40ΚΑΤΡΙΒΑΝΟΣ. Τί θὰ κάμετε κατηγορητήριον;

§41ΧΟΪΔΑΣ. Εἶναι παρὼν ὁ κ. ὑπουργός, ἔχει δὲ ὀξυτέραν μνήμην τῆς ὑμετέρας καὶ διάνοιαν πλέον ἀνεπτυγμένην τῆς ὑμετέρας, καὶ δύναται νὰ ἀπαντήσῃ· ἐὰν θέλετε νὰ ἀπαντήσητε, ἀνέλθετε τὸ βῆμα, ἀλλὰ μὴ διακόπτετε, σᾶς παρακαλῶ. Ἠρώτησα τὸν κ. πρωθυπουργὸν σήμερον ἂν συμπεριλαμβάνηται εἰς τὸ ποσὸν τῶν 6,000 δραχμῶν καὶ ὁ ἀνεψιὸς τοῦ Διάκου· μοὶ ἀπήντησε δὲ οὔ, καὶ μοὶ προσέθηκεν, εἶναι καλὸν νὰ χορηγηθῇ βοήθημα εἰς τὸν ἀπόγονον τοῦ Διάκου, καὶ δὲν ἀποκρούω τὴν τοιαύτην ὁμιλίαν σου. Ἡ ὁμιλία μου προεκλήθη πρὸ πάντων καὶ ἐκ τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον συναισθάνομαι ὅτι πρέπει νὰ ἐκτελέσω ἀπέναντι τοῦ ἀπογόνου ἑνὸς μάρτυρος τῆς ἐλευθερίας, καὶ διότι ἔλαβον ἐντολὴν παρὰ 300 φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, οἵτινες δι’ ἀναφορᾶς των ἀναφέρονται εἰς τὴν Βουλήν. Τὴν ἀναφορὰν ταύτην παραδίδω εἰς τὸν κ. πρόεδρον, παρακαλῶ δὲ τὸν κ. πρωθυπουργὸν εἰς τὸ ποσὸν τῶν 6,000 δραχμῶν νὰ συμπεριλάβῃ καὶ ποσὸν 50 ἢ 60 δραχμῶν πρὸς ἐκπαίδευσιν καὶ ἀνάπτυξιν τοῦ ἀπογόνου τοῦ μάρτυρος Διάκου· ἂν ὁ πάππος ἀπέθανεν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, δύναται καὶ αὐτὸς νὰ ἀποθάνῃ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως δύναται νὰ τὸν λάβῃ καὶ ὡς ὑπότροφον. Ἂν ὁ ἀγαθὸς πάππος ἐκείνου τοσαῦτα διεπράξατο ὑπὲρ τῆς ἀναγεννήσεως τῆς πατρίδος ἀμαθὴς καὶ ἀγροῖκος, ἀλλ’ ἁγνὸς καὶ ἄδολος πατριώτης, τί δύναται νὰ πράξῃ ὁ Κώστας Διάκος, ἀναπτύσσων τὴν διάνοιάν του;

§42ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τί εἶναι αὐτά; (θόρυβος.)

§43ΧΟΪΔΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ 6,000 δραχ. διὰ τὴν οἰκογένειαν τοῦ Ῥαπτάκη καὶ τοῦ νέου ἥρωος Χατζημιχάλη τοῦ μὴ μάρτυρος, διότι δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἀποθανόντος Χατζημιχάλη εἰς τὸ πεδίον τῆς Κρήτης, ἀλλὰ περὶ νέου ἀγωνιστοῦ ἐκπληρώσαντος τὸ καθῆκόν του εἰς τὸ πεδίον τῆς Κρήτης· εἶναι μέγας ὁ μάρτυς Χατζημιχάλης, ἀλλὰ μεγαλείτερος ὁ Διάκος (θόρυβος) ...

§44ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκετά, ἀρκετά.

§45Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νομίζω, κ. Χοϊδᾶ, ὅτι σεῖς ἀπωλέσατε τὴν μνήμην, διότι προχθὲς ἐγὼ ἔφερον γενικωτέραν πρότασιν, καὶ σεῖς τὴν ἀπεκρούσατε (θόρυβος).

§46ΛΑΠΑΣ. Σᾶς εὐχαριστοῦμεν, κ. Χοϊδᾶ, ὅτι σεῖς ἀπὸ τὴν Ἑπτάνησον ἤλθατε νὰ ὑπερασπισθῆτε ἕνα Ῥουμελιώτην.

§47ΧΟΪΔΑΣ. Ἐγὼ δὲν κάμνω διάκρισιν (θόρυβος).

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἡ πίστωσις δὲν εἶναι διαρκής, εἶναι προσωρινή. Ὁ κ. Χοϊδᾶς δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ ζητήσῃ προσωρινὸν βοήθημα· ἰδοὺ διατί δὲν ἐμνήσθην τοῦ ὀνόματος τοῦ νέου αὐτοῦ. Μετὰ 5 μῆνας θὰ παύσῃ ἡ βοήθεια αὕτη· ἑπομένως πρέπει νὰ ψηφίσητε μίαν νέαν πίστωσιν δι’ αὐτόν.

§49ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ὑποτροφίας δὲν ἔχετε;

§50ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ ὑποτροφία δίδεται διὰ Β. Διατάγματος, καὶ κατόπιν διὰ διαγωνισμοῦ.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος νὰ συστήσῃ εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τὸν νέον αὐτόν, ὅπως δοθῇ βοήθημα;

§52ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ πίστωσις.

§54ΡΑΛΛΗΣ. Μετὰ τὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ διαιρεθῇ· ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ περὶ τῆς ἐκτάκτου πιστώσεως τῶν 6,000 δραχμῶν. Κατὰ τὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ οἰκείου ἄρθρου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, εἴπομεν καὶ ἐπανελάβομεν πολλά, καὶ ἐκεῖ ἦτον ὁ κατάλληλος τόπος διὰ τὸν νέον αὐτόν· νὰ ἐρχώμεθα ἤδη νὰ καθιερώσωμεν ταύτην τὴν ἀρχὴν, αὐτὸ τὸ νομίζω ἄτοπον. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τῆς θυγατρὸς Χατζημιχάλη ἢ τῆς χήρας Ῥαπτάκη, δύναται νὰ σᾶς προτείνῃ περὶ μὲν τῆς χήρας σύνταξιν, περὶ δὲ τῆς θυγατρὸς νὰ τὴν κάμῃ ὑπότροφον. Ἀλλ’ ὅπως δήποτε δὲν πρέπει νὰ γίνεται τὸ ἄτοπον τῶν συντάξεων καὶ τῶν Β. διαταγμάτων.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τινὲς προτείνουν νὰ αὐξηθῇ ἡ πίστωσις κατὰ 600 δραχ.

§56Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ Βουλὴ πρόκειται νὰ ψηφίσῃ πίστωσιν συμπληρωματικὴν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν· ἡ Βουλὴ δὲν γνωρίζει τίποτε ἄλλο, οὔτε ποῦ θὰ διανεμηθῇ, οὔτε πῶς θὰ διανεμηθῇ, διότι, ἂν ἡ Βουλὴ θελήσῃ νὰ πράξῃ τίποτε ἄλλο περισσότερον, νομίζω ὅτι ἐξέρχεται τῶν ὁρίων τῆς ἐνεργείας, τὴν ὁποίαν διαγράφει τὸ Σύνταγμα.

§57ΧΟΪΔΑΣ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἰδέας τοῦ κ. Ῥάλλη καὶ τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ἂς ἀπαντήσῃ ἡ Βουλὴ· καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν πίστωσιν τῆς προσθήκης τῶν 600 δραχ. κατ’ ἔτος, εἶμαι ἐναντίος· φρονῶ δὲ ὅτι πρέπει νὰ δοθῶσι 200 δρ. εἰς τὴν οἰκογένειαν Ῥαπτάκη (θόρυβος).

§58ΤΙΝΕΣ. Αὐτὸ δὲν ἐπιτρέπεται· εἶναι προσωπικόν.

§59ΧΟΪΔΑΣ. Ἐγὼ ἀποτείνομαι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι οὕτω πως πρέπει νὰ διαχειρισθῇ τὸ ποσόν· 100 πρὸς τὴν θυγατέρα, ἐκείνην, 100 πρὸς τὸν Ἀριστάρχην, οὐχὶ δὲ ἡμεῖς ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ αὐτῶν, ἀλλὰ μόνον περὶ τῶν 6,000 δραχ. Ἀνεγνώσθη καὶ ἐγένετο παραδεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς δευτέραν συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς ἐκτάκτου πιστώσεως τῶν 6,000 δραχ.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὸν νόμον περὶ στρατολογίας· εἶχε ψηφισθῆ ἡ παράγραφος πρώτη τοῦ ἄρθρου 48. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ μέρους τρίτου.

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω ὅτι τὸ ζήτημα τῶν ἐξαιρέσεων πρέπει νὰ συζητηθῇ πρότερον.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τότε νὰ προβῶμεν. Εἴχομεν μείνει εἰς τὸ ἄρθρον 31. Εἶναι δύω συστήματα· ἓν σύστημα ἐξαιρέσεων τοῦ ὑπουργικοῦ νομοσχεδίου, καὶ ἕτερον σύστημα προτεινόμενον ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς.

§63Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μετὰ τὴν παραδοχὴν τῆς διετοῦς θητείας, αἱ ἐξαιρέσεις αἱ προτεινόμεναι ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς δὲν δύνανται νὰ ὑποστηριχθῶσι παρ’ αὐτῆς, διότι τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὴν τριετῆ θητείαν, ἀφοῦ δὲ παρεδέχθη ἡ Βουλὴ τὴν διετῆ θητείαν, αἱ ἐξαιρέσεις δὲν ἔχουν ὑπόστασιν, καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τὰς ἀποκρούει.

§64ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριοι, κηρύττομαι ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῆς ἐπιτροπῆς, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ στάδιον τῶν ἀπαλλαγῶν καὶ ἐξαιρέσεων, καὶ τοῦτο διὰ δύω λόγους· πρῶτον, διότι ἡ θητεία ἔμεινε τριετὴς κατὰ τὴν ἀπόφασιν τὴν χθεσινὴν καὶ τὴν σημερινὴν ἐξήγησιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, καὶ δεύτερον, διότι τότε θὰ ἐκτελεσθῇ ὁ νόμος εὐχερέστερον. Ἐννοεῖται, κύριοι, ὅτι εἶναι περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας καὶ ὁ μᾶλλον ζηλωτὴς πρὸς τὴν πατρίδα θὰ δυσκολευθῇ νὰ συμμορφωθῇ μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Θὰ ᾖναι δὲ διὰ τοῦ ἄλλου συστήματος εὐχερεστέρα ἡ ἐκτέλεσις τοῦ νόμου, διότι πρέπει νὰ κατανοήσητε τὴν θέσιν μιᾶς οἰκογενείας ἐχούσης τέκνα καλούμενα καὶ τὰ δύω συγχρόνως εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, διότι ἠμπορεῖ νὰ συμβῇ τὸ ἓν 21 ἔτους καὶ τὸ ἕτερον 22 ἐτῶν νὰ ἔλθωσι ταὐτοχρόνως εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐκτὸς δὲ τούτου, ποῖος πατὴρ θὰ ἀποσπάσῃ ἀπὸ τὸ πανεπιστήμιον τὸ τέκνον του, ἵνα τὸ θέσῃ εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν;

§65ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ ἔχει.

§66ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Τὸ ἔχει διὰ τοὺς τεταρτοετεῖς.

§67ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΙ ΜΙΛΗΣΗΣ. Διὰ τοὺς σπουδάζοντας εἶναι πολὺ βαρύτερον τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς.

§68ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ συζητήσωμεν τὸ νομοσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς εἰς αὐτὸ τὸ μέρος.

§69ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν ἀρκεῖ ὅπου ἡ θητεία τοῦ στρατοῦ ἔγεινεν ὅπως δὲν ἔπρεπε νὰ γείνῃ, δὲν ἀρκεῖ ὅπου οἱ στρατιῶται θὰ μείνουν ἀγύμναστοι, ἀλλὰ θέλομεν νὰ ἀνοίξωμεν καὶ ἄλλην θύραν, καὶ νὰ μὴν ὑπάγῃ ὁ υἱὸς τοῦ Κατσικαπῆ ἢ ἄλλος τις, ὅστις ἴσως θὰ πάσχῃ ἀπὸ ὀστεαλγίαν. Μόνον ὅσοι εἶναι τυφλοὶ καὶ ἠκρωτηριασμένοι ἢ παράλυτοι πρέπει νὰ ἐξαιρεθοῦν, διότι ἄλλως θὰ γείνουν μεγαλείτεραι καταχρήσεις ἀφ’ ὅ,τι τώρα, καὶ τότε ὄχι μόνον δὲν θὰ γυμνασθοῦν, ἀλλ’ οὔτε θὰ εἰσέλθῃ κανείς.

§70ΤΙΝΕΣ. Καμμία ἐξαίρεσις νὰ μὴ γείνῃ.

§71ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ματαίωσις τοῦ νόμου.

§72ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔχω νὰ ὑποβάλω ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς μίαν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ παραδεκτή. Εἰς τὴν παράγραφον 3 ἡ ἐπιτροπὴ λέγει· «ὁ πρεσβύτερος δύω ἀδελφῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν ἀπογραφὴν, ἐὰν ὁ νεώτερος κριθῇ ἱκανὸς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν,» καὶ τὴν § 4 «ὁ ἔχων ἀδελφὸν ὑπηρετοῦντα ἐν τῷ στρατῷ.»

§73Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ ἐξαιρεθῇ, ἀλλὰ νὰ ἀναβληθῇ ἡ κατάταξίς των.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον;

§75ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κατσικαπῆς ἐπιμένει;

§77ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ τί λέγει;

§78ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§79ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Καὶ ἐγὼ ἐπείσθην ἀπὸ τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. Ῥούκη, καὶ παραιτοῦμαι. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 31.) «Ἀπαλλάσσεται ἐν εἰρήνῃ τῆς ἐνεργοῦ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ὁ μεγαλείτερος ὀρφανὸς πατρὸς ὁ διαχειριζόμενος τὴν πατρικὴν περιουσίαν καὶ συντηρῶν τὴν ὀρφανὴν οἰκογένειαν.»

§80ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ προστεθῶσιν ἐκεῖ δύο παράγραφοι, ἡ § τρίτη τοῦ νομοσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἡ § τετάρτη.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν εἰς τὸ ἄρθρον 31 νὰ προστεθῇ πρῶτον ἡ ἑξῆς παράγραφος «ἀπαλλάσσεται ἐπίσης ὁ πρεσβύτερος δύω ἀδελφῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν ἀπογραφὴν....»

§82ΣΟΥΤΣΟΣ. Μόνον ἐὰν ᾖναι ὀρφανὸς πατρὸς πρέπει νὰ ἐξαιρῆται; ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ πατέρα, ὅστις νὰ ᾖναι χειρότερον παρὰ ἀποθαμμένος, νὰ ᾖναι βάρος τῆς οἰκογενείας· ὥστε πρέπει νὰ προσθέσωμεν «καὶ σωματικῶς ἀνικάνου καὶ κλινήρους.»

§83ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προστεθῇ εἰς τὸ ἐδάφιον πρῶτον τὸ ἑξῆς· «ἢ ὁ ἔχων πατέρα τυφλὸν ἢ ἄγοντα τὸ 70 ἔτος τῆς ἡλικίας του καὶ ἄπορον.»

§84ΤΙΝΕΣ. Νὰ λείψῃ ἡ ἡλικία.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καράπαυλος προσθέτει εἰς τὸ τέλος τοῦ πρώτου ἐδαφίου τὰ ἑξῆς· «ἢ ὁ ἔχων πατέρα τυφλὸν ἢ ἄφαντον ἢ ἐντελῶς ἀνίκανον σωματικῶς.»

§86ΤΙΝΕΣ. Νόμον περὶ ἀφανείας δὲν ἔχομεν, καὶ τότε θὰ γείνουν ὅλοι ἄφαντοι.

§87ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Δὲν ἐπιμένω δι’ αὐτό.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ἔχει τὸ ἄρθρον ὡς ἑξῆς «(ἀναγινώσκει τὸ 31 ἄρθρον) «ἢ ὁ ἔχων πατέρα τυφλὸν ἢ ἐντελῶς ἀνίκανον σωματικῶς.»

§89ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ μὲν ὀρφανὸς πατρὸς δὲν ἀπαλλάσσεται, ὁ δὲ ἔχων πατέρα τυφλὸν ἀπαλλάσσεται.

§90ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶπα νὰ τεθῇ ἡ προσθήκη αὕτη μετὰ τὸ «ὀρφανὸς πατρός,» διὰ ν’ ἀνήκῃ καὶ εἰς τὰ δύω.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν «ἀπαλλάσσεται....... ὁ ὀρφανὸς πατρὸς ἢ ὁ ἔχων..... ὁ διαχειριζόμενος..........»

§92ΤΙΝΕΣ. «Καὶ διαχειριζόμενος.»

§93ΖΩΧΙΟΣ. Ἐὰν διαχειρίζωνται.

§94ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ «καὶ συντηρῶν» νὰ τὸ βάλετε «καὶ συντηρῶσι.»

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ πρώτη § τοῦ ἄρθρου 31 τροπολογεῖται ὡς ἑξῆς· «ἀπαλλάσσεται ἐν εἰρήνῃ τῆς ἐνεργοῦ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ὁ μεγαλείτερος ὀρφανὸς, ἢ ὁ ἔχων πατέρα τυφλὸν ἢ ἐντελῶς ἀνίκανον σωματικῶς, ἐὰν διαχειρίζωνται τὴν πατρικὴν περιουσίαν καὶ συντηρῶσι τὴν πατρικὴν οἰκογένειαν.»

§96ΡΙΚΑΚΗΣ. «Ἢ συντηρῶσι τὴν πατρικὴν οἰκογένειαν.»

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν § πρώτην τοῦ ἄρθρου 31 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἕπεται ἡ παράγραφος, εἰς ἣν θὰ τεθῇ «ἀπαλλάσσεται ὁ πρεσβύτερος δύω ἀδελφῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν ἀπογραφὴν, ἐὰν ὁ νεώτερος κριθῇ ἄξιος διὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν.»

§99ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἐὰν ἡ οἰκογένεια ἔχῃ δύο μόνον τέκνα καὶ ὑπηρετῇ ὁ πρῶτος, πρέπει νὰ πάρετε καὶ τὸν δεύτερον;

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐπροτείνατε αὐτό;

§101ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἐπρότεινα ἐγώ.

§102ΧΟΪΔΑΣ. Τότε ἀνατρέπομεν τὴν βάσιν τοῦ νόμου.

§103ΡΙΚΑΚΗΣ. Μὰ ἐφ’ ὅσον εἶναι ὁ ἀδελφός.

§104ΧΟΪΔΑΣ. Ἐὰν ὁ ἀδελφός του ὑπηρέτησε 12 ἔτη ὑπαξιωματικός.

§105ΜΥΚΩΝΙΟΣ. Τότε δὲν ἀπαλλάσσεται.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρῶτον, κύριοι, νὰ καθήσητε ὅλοι· πρέπει ἐν τάξει καὶ ἐν συνειδήσει νὰ συζητῶμεν ζητήματα βαρύνοντα τὸν λαόν.

§107ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου ἐλήφθησαν ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν Γαλλικὸν νόμον.

§108ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Τί Γαλλικὸν νόμον; αἰωνίως τὸν Γαλλικὸν νόμον.

§109ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἐκεῖ δὲν ἐθεωρήθη, ὅτι καταστρέφουν τὴν οἰκονομίαν τοῦ νόμου, οὔτε τὰς βάσεις του· καὶ ἐκεῖ βάσις εἶναι ἡ πάνδημος στρατολογία, καὶ ὅμως ἐδέχθησαν τὰς ἐξαιρέσεις αὐτάς. Ὅταν λοιπὸν μία οἰκογένεια ἔχῃ δύο τέκνα καὶ ἔχητε τὸ ἓν εἰς τὸν στρατὸν ὡς στρατιώτην ἢ ὡς ὑπαξιωματικόν...

§110ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§111ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἔστω ὡς στρατιώτην· εἶναι ἄδικον ν’ ἀφαιρέσητε καὶ τὸν ἕτερον.

§112ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Πᾶν ἄλλο δύναται νὰ πράξῃ ἡ Βουλὴ ἢ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐξαιρέσεις· διότι ἐγὼ ἔφερον πρότασιν τοιαύτην, τὴν ἀπέῤῥιψεν ἡ Βουλὴ, ἡ δὲ ἐπιτροπὴ ἀπέσυρε τὸ σχέδιόν της. Εἶναι δὲ ἀνακόλουθα τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα τώρα ὑποστηρίζουν αὐτὸ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς.

§113ΧΟΪΔΑΣ. Ἡ Γαλλία ἔχει ἄπειρα ἑκατομμύρια πληθυσμοῦ, ἐκ τῶν ὁποίων πάμπολλοι ὑπηρετοῦν εἰς τὸν στρατὸν, δὲν ἔχει δὲ τὸν λόγον τὸν ὁποῖον ἔχει ἡ Ἑλλὰς, οὔτε τὸν προορισμόν της. Ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Καράπαυλος μίαν οἰκογένειαν ἔχουσαν δύω τέκνα, ἀλλὰ διατί δὲν ἐπεκαλέσθη οἰκογενείας ἐχούσας 10 τέκνα; ἡ ἀρχὴ τῆς γενικῆς στρατολογίας ἀνατρέπεται ἄρδην δι’ αὐτῆς τῆς ἐξαιρέσεως. Ἡμεῖς ἐπιδιώκομεν τὴν γενικὴν ἄσκησιν, θέλομεν πολιτείαν Λακεδαιμονίων.

§114ΣΟΥΤΣΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν; Δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν αὐτὸ ἀπολύτως, διότι μία οἰκογένεια ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἑπτὰ, ὀκτὼ ἀδελφούς· αὐτὸ τὸ ἄρθρον εἰς τὸν γαλλικὸν νόμον συνδυάζεται μὲ τὴν τελευταίαν παράγραφον, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κατὰ τὰ ἐδάφια δʹ. καὶ εʹ. ἀπαλλαγὴ ἐφαρμόζεται εἰς ἕνα μόνον ἀδελφὸν ἑκάστοτε. Τώρα εἶμαι τῆς ἰδέας, ὅτι αὐτὴ ἡ διάταξις δὲν πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ διὰ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς ἢ ἀξιωματικούς.

§115ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Θέσατε τότε, «ὁ ἔχων ἀδελφὸν ὑπηρετοῦντα ὡς στρατιώτην.»

§116ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ὅταν ἔχητε διετῆ θητείαν, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἔχητε καὶ τρίτον καὶ τέταρτον καὶ πέμπτον ἀδελφόν.

§117ΜΥΚΩΝΙΟΣ. Ὁ ἀνώτατος χρόνος εἶναι δύω ἔτη, ὥστε θὰ κάμουν 1½ ἔτος· θὰ τὸν ἐξαιρέσητε λοιπὸν δι’ ἓξ μῆνας, καὶ τότε γειρεύετέ τον. Δὲν πρέπει νὰ γείνῃ ἐξαίρεσις διὰ 1½ ἔτος.

§118ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Νομίζω, ματαιοπονοῦμεν. Ὁ κ. Σοῦτσος περιέπεσεν εἰς πλάνην, διότι ἀπαλλαγὴ θὰ γίνεται ἁπλῶς διὰ τοὺς στρατιώτας καὶ ὄχι διὰ τοὺς ὑπαξιωματικούς· ὥστε δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς φόβος, διότι ἡ ὑπηρεσία εἶναι διετὴς καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ὅλη ἡ οἰκογένεια νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν ἡλικίαν. Ἀδίκως λοιπὸν περιπλανώμεθα εἰς πλάνην μὴ ἔχουσαν οὐδόλως ὑπόστασιν· νὰ γείνῃ διασάφησις, ὁ ἔχων ἀδελφὸν στρατιώτην.

§119ΖΩΧΙΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι κατατάσσομαι εἰς τὸν στρατὸν, ἔχω δὲ ἀδελφόν· δὲν ἠμπορῶ νὰ γείνω ὑπαξιωματικὸς, καὶ δὲν θέλω, διότι θὰ καταστρέψω τὸν ἀδελφόν μου.

§120Ν. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ τεθῇ, ἐν ὅσῳ διαρκεῖ ἡ ὑποχρέωσίς του.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπροτάθη ν’ ἀπαλλαγῇ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ὁ ἔχων ἀδελφὸν ὑπηρετοῦντα ὡς στρατιώτην· λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἐξαίρεσιν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη τὴν ἐξαίρεσιν. Ψηφοφορεῖται τὸ ἄρθρον 31 ὡς ἐτροπολογήθη· οἱ παραδεχόμενοι αὐτὸ νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 32. Οἱ μαθηταὶ τῆς στρατιωτικῆς σχολῆς τῶν εὐελπίδων, οἱ προωρισμένοι διὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, ὡς καὶ οἱ μαθηταὶ τῶν ναυτικῶν στρατιωτικῶν σχολείων, ἀπαλλάσσονται τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ἐν περιπτώσει ἀποβολῆς πρὸ τοῦ πέρατος τῶν σπουδῶν των, ἢ μὴ κατατάξεως ἐν τῇ στρατιωτικῇ ὑπηρεσίᾳ, κατατάσσονται εἰς τὸν στρατὸν, ἐγγραφόμενοι αὐτοδικαίως ἐν τῷ στρατολογικῷ καταλόγῳ τοῦ ἑπομένου ἔτους.»

§122ΣΟΥΤΣΟΣ. Παρακαλῶ νὰ διορθωθῇ τὸ λεκτικὸν, διότι ὅπως ἔχει, οἱ μαθηταὶ οἱ ἐξερχόμενοι ἐκ τῆς στρατιωτικῆς σχολῆς δὲν θὰ ἠμποροῦν νὰ ὑπηρετήσουν εἰς τὸν στρατὸν, διότι ἐξαιροῦνται τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας.

§123ΜΙΛΗΣΗΣ. Οἱ μαθηταὶ ἀπαλλάσσονται. Ἅμα παύσουν νὰ ἦνε μαθηταὶ, δὲν ἀπαλλάσσονται.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 32 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 33. Ἀπαλλάσσονται τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ὑπὸ ὅρον οἱ μαθηταὶ τῶν δημοσίων Ἱερατικῶν Σχολῶν, τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ῥιζαρείου Σχολῆς καὶ οἱ φοιτηταὶ τῆς Θεολογικῆς τοῦ Πανεπιστημίου Σχολῆς, ἐὰν πρὸ τῆς συμπληρώσεως τοῦ 20 ἔτους τῆς ἡλικίας αὐτῶν ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δεχθῶσι τὸ ἱερατικὸν σχῆμα, ἅμα φθάσωσι τὴν ὑπὸ τῶν κανόνων ὁριζομένην ἡλικίαν καὶ ἐὰν τηρήσωσιν αὐτὸ ἐπὶ δεκαετίαν. Οἱ διακόψαντες τὰς σπουδὰς, ὧν χάριν ἀπηλλάγησαν, ἢ μὴ δεχθέντες ἐν καιρῷ κατὰ τὴν ὑποχρέωσίν των τὸ ἱερατικὸν σχῆμα, ἢ ἀποβαλόντες αὐτὸ πρὸ τῆς συμπληρώσεως δεκαετίας, ἐγγράφονται ἐν τῷ πρώτῳ συνταχθησομένῳ στρατολογικῷ καταλόγῳ, ἵνα ἐκπληρώσωσι τὴν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ καὶ τῇ ἐφεδρείᾳ αὐτοῦ ὑποχρέωσίν των οἱανδήποτε ἄγωσιν ἡλικίαν, καὶ ἀκολούθως τάσσονται ἐν τῇ ἐθνοφρουρᾷ.»

§125ΖΩΧΙΟΣ. Ἐξαιροῦμεν τὸν ῥασοφόρον ἐν ὅσῳ εἶνε μαθητής. Διὰ νὰ γείνῃ διάκος, πρέπει νὰ ᾖναι 25 ἐτῶν, διὰ νὰ γείνῃ ἱερεύς, 30· ἐὰν δὲν ᾖνε 10 χρόνια ἱερωμένος, νὰ τὸν τσακώνωμεν. Ἔγεινε 25 ἐτῶν διάκος, ἔμεινεν 9 ἔτη καὶ ἔπειτα τὰ ἐξούρισε. Μὰ δὲν εἶνε γιὰ στρατιώτης ὁ κατεργάρης αὐτός. Αὐτὸς θὰ κλεισθῇ εἰς μοναστῆρι κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κανόνας.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιὸς προτείνει....

§127ΖΩΧΙΟΣ. Ὄχι· παραιτοῦμαι.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 33 νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 34. Οἱ νέοι οἱ ἐκπληροῦντες ὑπηρεσίαν ἐν θέσει νενομοθετημένῃ ἐν τῷ κατὰ γῆν ἢ κατὰ θάλασσαν στρατῷ, δυνάμει διορισμοῦ, ἀπαλλάσσονται ἐπίσης τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ἀλλ’ ὅταν παύσωσιν ἐκτελοῦντες τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, ἐγγράφονται ἐν τῷ πρώτῳ συνταχθησομένῳ στρατολογικῷ καταλόγῳ μετὰ τὴν ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ἀπόλυσίν των. Τὰ ἔτη, ὅσα διήνυσαν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ταύτῃ, ἀφαιροῦνται τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ἐτῶν, ὅσα ὀφείλουσι νὰ ὑπηρετήσωσιν.»

§129ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριοι, νομίζω ὅτι δὲν εἶνε ἀνάγκη νὰ ἐκθέσωμεν τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους πρέπει ν’ ἀπαλειφθῇ τὸ ἄρθρον αὐτό.

§130ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§131ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Θὰ παρακαλέσω μόνον, τοὺς ὑπαλλήλους τοῦ στρατοδικείου....

§132ΠΟΛΛΟΙ. Κανένα.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρ. 34 παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀπάλειψιν. Κατόπιν ἐγένετο δεκτὸν τὸ ἄρθρον 35, γενόμενον 34, ἔχον ὡς ἑξῆς. «Ἄρθρον 34. Οἱ ἐν τῷ ἀνωτέρῳ ἄρθρ. 33 νέοι, ἅμα παύσωσιν ὑπαγόμενοι εἰς τὴν κατηγορίαν τοῦ ἄρθρου τούτου, ἧς ἕνεκα ἀπηλλάγησαν ὑπὸ ὅρον τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ὀφείλουσι νὰ δηλώσωσι τοῦτο ἐγγράφως ἐντὸς δύο μηνῶν εἰς τὸν οἰκεῖον δήμαρχον ἐπὶ ἀποδείξει, καὶ ὑποβάλωσιν ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς τὴν ἀπόδειξιν ταύτην εἰς τὴν θεώρησιν τοῦ Νομάρχου· ἄλλως τιμωροῦνται κατὰ τὸ ἄρθρον 73 τοῦ παρόντος νόμου. Ὁ χρόνος ὁ ἀπὸ τῆς παύσεως τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ 33 ὑποχρεώσεων μέχρι τῆς ὑπὸ τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς θεωρήσεως τῆς ἀποδείξεως δὲν ἐκπίπτεται ἀπὸ τοῦ χρόνου, ἐφ’ ὃν πᾶς Ἕλλην ὀφείλει νὰ ὑπηρετήσῃ.» «Ἄρθρον 35. Οἱ μαθηταὶ τῶν Πανεπιστημίων κατατάσσονται ἐν τῷ στρατῷ, ἐὰν αἰτήσωνται ἀναβολὴν, μετὰ παρέλευσιν 5 ἐτῶν ἀπὸ τῆς πρώτης ἐγγραφῆς των ἐν αὐτοῖς. Ὁμοία ἀναβολὴ διατάσσεται καὶ ὑπὲρ τῶν μαθητῶν τῶν ἀνεγνωρισμένων σχολείων τῶν τεχνῶν ἐπὶ τρία ἔτη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 35 ὡς ἀνεγνώσθη νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 36. Οἱ νέοι οἱ ἀπαλλαγέντες τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 31 τοῦ παρόντος νόμου, καὶ οἱ τυχόντες ἀναβολῆς κατατάξεως, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 35, ἐκτελοῦσι γυμνάσια, ὁρισθησόμενα ὑπὸ τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργοῦ, διὰ διοικητικοῦ κανονισμοῦ. Ἅμα δ’ ὡς οἱ λόγοι τῆς ἀπαλλαγῆς ἢ τῆς ἀναβολῆς ἐκλείψωσιν, οἱ νέοι ὑποβάλλονται εἰς ἁπάσας τὰς ὑποχρεώσεις τῆς ἀπογραφῆς εἰς ἣν ἀνήκουσιν. Ἐν ὥρᾳ δὲ πολέμου, καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ καλοῦνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὡς οἱ λοιποὶ ἄνδρες τῆς αὐτῆς ἀπογραφῆς.»

§134ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Εἶμαι, κύριοι, κατὰ τῆς ἀναβολῆς τῶν μαθητῶν τοῦ γυμνασίου· διὰ νὰ καταταχθῇ τις εἰς τὸν στρατὸν, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ τὸ 21 συμπεπληρωμένον· ἑπομένως, νομίζω, κακὸς μαθητὴς γυμνασίου εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ γυμνάσιον ὢν συνεπλήρωσε τὸ 21 ἔτος.

§135ΖΩΧΙΟΣ. Ὅταν θέλωμεν συμφέρον τι, λέγομεν, τὸ θέλει ὁ Γαλλικὸς νόμος· ὅταν δὲν ἔχωμεν συμφέρον, τὸν ἀφίνομεν τὸν Γαλλικὸν νόμον. Ἐξαιροῦνται ποῖοι; αἱ πόλεις, οἱ προστατευόμενοι. Καὶ εἰς τίνας θὰ πέσῃ τὸ βάρος; εἰς τὸν κακομοίρη, τὸν χαμάλη τὸν λαόν. Ἐξαιροῦν οἱ Γάλλοι, ἀλλ’ εἰς εἰδικὰ σχολεῖα, εἶναι τὸ école de..........· καὶ ἐκεῖ θὰ ὑποσχεθῇ ὁ μαθητὴς ὅτι θὰ ὑπηρετήσῃ 10 ἔτη· ἡμεῖς θὰ ἐξαιρέσωμεν ὅλους τοὺς μαθητάς.

§136ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Ζωχιὲ, δὲν ἐξαιροῦμεν........

§137ΖΩΧΙΟΣ. Ὅταν ἐψηφίζαμεν τὴν πάνδημον στρατολογίαν, ἔπρεπε νὰ τὰ συλλογισθῆτε αὐτὰ, καὶ Σᾶς εἶπον ὅτι πρέπει νὰ ἀφαιρέσητε ὅλους τοὺς ναύτας, ὅλους τοὺς ἐμπορευομένους, ὅλους τοὺς ἔχοντας ἐργοστάσια. Δείξατέ μου ἕνα νόμον Εὐρωπαϊκὸν, ὁ ὁποῖος νὰ τὸ λέγῃ. Τί θὰ εἰπῇ λοιπὸν πάνδημος στρατολογία; πάνδημος κουτολογία.

§138ΜΙΛΗΣΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Δὲν πρόκειται περὶ ὁριστικῆς ἐξαιρέσεως τῶν μαθητῶν τῶν γυμνασίων· ἂν περὶ τούτου ἐπρόκειτο, βεβαίως ὁ νόμος θὰ καθιέρου προνόμιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἠθέλομεν ὑποστηρίξει· πρόκειται ἁπλῶς περὶ ἀναβολῆς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ὑποχρεώσεως, ἀναβολῆς, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλει αὐτὴ ἡ φύσις τῶν πραγμάτων. Ἂν θέλωμεν νὰ ψηφίσωμεν νόμον σπουδαῖον, νόμον δυνάμενον νὰ ἐφαρμοσθῇ, σᾶς ἐρωτῶ, δύνασθε νὰ πάρετε ἕνα μαθητὴν ἀπὸ τὸ γυμνάσιον, νὰ τὸν ὑποχρεώσητε νὰ ὑπηρετήσῃ δύω ἔτη εἰς τὸν στρατὸν, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ γυμνάσιον ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὰς σπουδάς του; Εἶναι τοῦτο δυνατόν; Ἂν θέλετε κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ ματαιώσητε τὰ ἀποτελέσματα τοῦ νόμου, σᾶς ἐννοῶ. Εἶπον, κύριοι, ὅτι, ἐπειδὴ ὁρίζεται τὸ 21ον ἔτος τῆς ἡλικίας ὡς χρονικὸν ὅριον τῆς κατατάξεως τῶν πολιτῶν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διανύῃ τὸ 21ον ἔτος ὁ μαθητὴς ἐν τῷ γυμνασίῳ. Ἀλλ’ ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος ἀντιβαίνει εἰς τὰ πράγματα· πολλάκις νέος ἄριστος, εἴτε λόγῳ ἀσθενείας, εἴτε λόγῳ οἰκογενειακῶν περιστάσεων διαφόρων, καθυστερεῖ εἰς τὰς σπουδάς του, καὶ διὰ τοῦτο οὐχὶ λίαν σπανίως βλέπετε νέους διανύοντας τὸ 22 ἔτος νὰ φοιτῶσιν εἰς τὸ γυμνάσιον. Διατί θὰ ἐξαιρέσητε τούτους......;

§139Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτοὶ εἶναι ἀνάξιοι προσοχῆς.

§140ΜΙΛΗΣΗΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς παρατηρήσω, ὅτι πολλάκις ἔκτακτοι ἄνδρες καθυστέρησαν εἰς τὰς σπουδάς των, ἄνδρες, οἵτινες διεκόσμησαν τὰς ἐπιστήμας, εἰς τὰς ὁποίας ἐνησχολήθησαν· ἂν ἐξ ὀκνηρίας ἐξακολουθῇ νὰ φοιτᾷ νέος 21 ἐτῶν, μάλιστα· ἀλλὰ κατὰ τῆς ὀκνηρίας ὁ κείμενος νόμος μᾶς προστατεύει, διότι μαθητὴς, ὅστις μένει ἐν τῇ αὐτῇ τάξει δύω ἔτη, ἀποβάλλεται αὐτοδικαίως. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὴν ἀδικήσῃ ἱκανοὺς νέους, σπουδάζοντας ἐν τοῖς γυμνασίοις καὶ ἀθώους διὰ τὴν καθυστέρησιν τῶν σπουδῶν των.

§141ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Κύριοι, ἐγὼ εἶμαι ἐναντίος τῆς ἀναβολῆς, διότι φρονῶ ὅτι ἡ ἀναβολὴ εἶναι βλάβη τῶν μαθητῶν τῶν γυμνασίων καθὼς καὶ τῶν φοιτητῶν. Ὑποθέτω ὅτι οἱ φοιτηταὶ λαμβάνουν τὴν ἀναβολὴν, περατόνουν τὰς σπουδάς των, δίδουν τὰς ἐξετάσεις των, λαμβάνουσι τὸ πτυχίον των· βεβαίως αὐτοὶ ἔχουν νὰ τρέξουν βιοποριστικὸν στάδιον, ἀλλὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν δύνανται νὰ τὸ ἀρχίσωσιν, εἶνε ἠναγκασμένοι νὰ ἔλθωσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ· τοὺς ὠφελεῖτε; ὄχι. Ἡμεῖς εἰς τὰ νομοθετήματά μας φωτιζόμεθα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀπὸ τὰ ξένα ἔθνη. Ὅταν, κύριοι, κατὰ τὸ 1846 ἐπῆγα εἰς τὸ Βερολῖνον καὶ ἐπῆγα εἰς τὸ πανεπιστήμιον, εἶδον στολάς· ἐξήτασα τί τρέχει, μοῦ εἶπον δὲ ὅτι εἶναι ὅλοι φοιτηταί, οἱ φοιτηταὶ τῆς νομικῆς, τῆς ἰατρικῆς, τῆς θεολογίας καὶ καθεξῆς· ἐξετέλουν ἐν τῷ στρατῷ τὸν χρόνον τῆς θητείας των, ἓν προνόμιον εἶχον μόνον τοῦ νὰ ἐκτελῶσι τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ἐκεῖ ὅπου ἦσαν Πανεπιστήμια, τρεῖς δὲ πόλεις εἶχον τότε Πανεπιστήμια· εἶχον δὲ καὶ ἓν ἄλλο προνόμιον, ὅτι ἡ θητεία αὐτῶν ἦτο κατὰ ἓν ἔτος μικροτέρα τῶν ἄλλων.

§142ΡΙΚΑΚΗΣ. Ποῦ διαιτῶνται ἐκεῖ;

§143ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Εἰς τὸν στρατῶνα.

§144ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἰς τὰς οἰκίας των.

§145ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Δὲν ἠξεύρω ἂν μετεβλήθη κατόπιν· ὅτε ἤμην ἐγώ, εἰς τὸν στρατῶνα ἔμεναν.

§146ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἰς τὰς οἰκίας των τώρα.

§147ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Οὕτω κατωρθοῦτο καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο, καὶ τοιουτοτρόπως ἐξερχόμενοι ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιον αὐτοὶ οἱ νέοι εἶχον καὶ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ἐκτελέσει καὶ τὴν ἐκπαίδευσίν των τελειώσει, καὶ εἰσήρχοντο εἰς τὸ στάδιόν των. Νομίζω λοιπὸν ὅτι τοῦτο ἦτο πολὺ ὠφέλιμον, καὶ νομίζω ὅτι καὶ εἰς τοὺς ἡμετέρους φοιτητὰς θὰ ἦναι ἐπίσης ὠφέλιμον, διότι, πρέπει νὰ τὸ συλλογισθῆτε καλά, εἶναι πολὺ δύσκολον δι’ ἕνα νέον, ὁ ὁποῖος ἐπεράτωσε τὰς σπουδάς του καὶ θέλει νὰ ἀρχίσῃ τὸ στάδιόν του, νὰ τοῦ φέρετε τὸ πρόσκομμα τοῦ στρατοῦ· ὅταν σήμερον ἡμεῖς ὑποχρεόνομεν τοὺς φοιτητὰς νὰ ἐκτελῶσι γυμνάσια τῆς φάλαγγος, τί περισσότερον ἔχουσι νὰ κάμωσιν ἂν καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατόν;

§148ΜΙΛΗΣΗΣ. Θὰ ἐκτελοῦν ἐνεργὸν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν.

§149ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Κανονίσατέ την καὶ τώρα, διότι δὲν βλέπω κατὰ τὶ θὰ τοὺς ὠφελήσητε μὲ τὴν ἀναβολὴν, θὰ τοὺς βλάψητε. Αὐτὴν τὴν ἰδέαν ἔχω ὅσον ἀφορᾷ, τοὺς φοιτητάς· ὅσον δ’ ἀφορᾷ μαθητὰς τῶν γυμνασίων, ἐπειδὴ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ὀλίγοι εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπεράτωσαν τὰς σπουδάς των ἔχοντες τὸ 21ον ἔτος τῆς ἡλικίας των, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον λέγω, ὅτι καὶ δι’ αὐτοὺς δὲν πρέπει νὰ γείνῃ καμμία ἀναβολή.

§150ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν ὅτι οὐδεμίαν δυσκολίαν πρέπει νὰ φέρωμεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν νέων, διότι δὲν εἴμεθα τῆς ἰδέας ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι προσδιωρισμένοι νὰ ζήσουν καὶ νὰ ἀποθάνουν χειρώνακτες, ἀλλ’ ἔχουν ὑψηλότερον προορισμὸν, εἰς τὸν ὁποῖον τὰ γράμματα συντελοῦν πρὸ πάντων. Ἡμεῖς, κύριοι, δὲν σκοπεύομεν νὰ ἀπαλλάξωμεν τοὺς νέους αὐτῆς τῆς ὑποχρεώσεως, ἀλλ’ ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ διακόψωμεν τὰς σπουδάς των, διότι ὅταν εἷς νέος ἀποσπασθῇ δύω ἔτη ἀπὸ τὰς σπουδάς του, αὐτὸς ἐχάθη· δὲν ἠμπορεῖ πλέον νὰ ἦναι μαθητής, οὔτε ἠμπορεῖ νὰ ἐξακολουθῇ τὰς σπουδάς του. Τὸ σύστημα τὸ προταθὲν παρὰ τοῦ κ. Καραλιβάνου δὲν ἠμποροῦμεν βεβαίως νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, διότι δὲν πρόκειται νὰ ἐξασκήσωμεν μόνον εἰς γυμνάσια τοὺς νέους, πρόκειται τοὺς νέους νὰ κάμωμεν στρατιώτας, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ὑποβληθοῦν εἰς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ στρατιώτου· ἂν ὁ νέος ἔχῃ μόνην ὑποχρέωσιν νὰ γυμνάζηται δύω ὥρας εἰς τὰ γυμνάσια, πρῶτον δὲν θὰ γείνῃ στρατιώτης, δεύτερον θὰ χάνῃ δύω ὥρας, καθ’ ἃς δύναται νὰ ἀκούσῃ ἓν σπουδαῖον μάθημα· τίποτε ἄλλο δὲν θὰ γείνῃ. Διὰ τοῦτο νομίζω, ἐπειδὴ δὲν πρόκειται καμμία νὰ ἐπέλθῃ ζημία, νὰ δοθῇ ἀναβολὴ εἰς τοὺς μαθητάς.

§151ΡΑΛΛΗΣ. Οἱ μαθηταὶ τοῦ γυμνασίου θὰ ἔχουν ἀναβολὴν 9 ἐτῶν;

§152ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ὄχι· ὅταν τελειώσῃ ἡ τετραετία των, θὰ κατατάσσωνται ἐν τῷ στρατῷ, ἅμα δὲ τελειώσῃ ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας, τότε νὰ μεταβαίνουν εἰς τὸ πανεπιστήμιον· τὸ ἓν εἶναι ἀνεξάρτητον τοῦ ἄλλου.

§153ΚΑΤΣΙΝΑΣ. Δὲν ἠμποροῦν νὰ διακόψουν τὰ μαθήματα εἶναι συνέχεια.

§154ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατ’ οὐδένα λοιπὸν λόγον ἠμπορεῖ νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ σύστημα τοῦ κ. Καραλιβάνου, διότι εἰς τὴν Γερμανίαν εἶναι ὁ στρατὸς διῃρημένος κατ’ ἐπαρχίας, οἱ κάτοικοι ἑκάστης ἐπαρχίας μένουν εἰς τὴν ἐπαρχίαν των, ἐκεῖ γυμνάζονται· ἑπομένως οἱ μαθηταὶ, μένοντες ὅπου μένουν ἔχουν, τὸν στρατῶνά των. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν αὐτὸ τὸ σύστημα· ἢ θὰ τοὺς δώσωμεν ἀναβολὴν, ἢ δὲν θὰ τοὺς δώσωμεν.

§155ΖΩΧΙΟΣ. Ἦλθεν ὁ κόμπος εἰς τὸ κτένι. Τὰ συντάγματα λέγουν «ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τῶν νόμων·» ἐξαιρεῖται ὁ Ζωχιός ὅμως. Μέχρι τῆς χθὲς ἔλεγον, ὅλος ὁ κόσμος ἔχει τὴν πάνδημον στρατολογίαν, πῶς ἡμεῖς δὲν τὴν ἔχομεν; πρέπει καὶ ἡμεῖς νὰ τὴν δεχθῶμεν, διὰ νὰ γείνωμεν ἰσχυροί. Προκειμένου περὶ ἐξαιρέσεων, ὑπάρχει ἐξαίρεσις εἰς νόμον κανένα τοιαύτη; Ὄχι ἐγὼ σᾶς λέγω· νὰ μὲ κάμετε ὑπότροφον, νὰ μὲ διατηρήσητε εἰς τὸ γυμνάσιον, εἰς τὸ πανεπιστήμιον, καὶ ὕστερον σᾶς λέγω, Σᾶς εὐχαριστῶ, ἡ Ἀνατολὴ μὲ δέχεται. Λοιπὸν ἡμεῖς νὰ παρασκευάσωμεν διὰ τοὺς ξένους; καὶ εἰς ποῖον θὰ πέσῃ τὸ βάρος; εἰς τοὺς γεωργούς. Αὐτὰ ἔπρεπε νὰ τὰ σκεφθῆτε ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι αὐτὸς ὁ νόμος δὲν χωνεύεται εἰς τὴν Ἑλλάδα· μὴ λέγετε λοιπὸν ὅτι θέλετε τὴν πάνδημον στρατολογίαν. Ἕως χθὲς ἐλέγετε νὰ ἀναμίξωμεν τὰς τάξεις τὰς σοφὰς μὲ τὰς τάξεις τὰς ἀμαθεῖς. Οἱ γεωργοὶ λέγουν· στεῖλέ μου ἕνα παπᾶ, νὰ μάθουν τὰ παιδιὰ νὰ ἀναγινώσκουν. Ὅταν λέγουν πάνδημον στρατολογίαν εἰς τὴν Εὐρώπην, ἐννοοῦν νὰ πέσῃ ἡ φλὸξ καὶ εἰς τὰς οἰκογενείας τὰς ἐκλεκτὰς, διὰ νὰ ἐννοήσουν τί εἶναι τὸ βάρος τὸ στρατιωτικόν (θόρυβος). Δὲν ἔχω ὄρεξιν νὰ πειράξω τὸν νόμον, νὰ ἦσθε βέβαιοι, διότι ὁ νόμος Σας δὲν ἐφαρμόζεται. Δώσατε δὲ ὅπλα εἰς αὐτοὺς, καὶ θὰ σᾶς σπάσουν τὸ κεφάλι· πρέπει νὰ ἦνε τρελλοὶ, διὰ νὰ σᾶς ὑποφέρουν· νὰ βλέπουν καθ’ ἑκάστην ἐξαιρέσεις, αὐτὸ μήτε ὁ διάβολος δὲν τὸ θέλει. Οἱ Πρῶσσοι δὲν ἐξαιροῦν, οἱ Γάλλοι δὲν ἐξαιροῦν.

§156ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἐξαίρεσις.

§157ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν ὑπάρχει οὔτε αὐτὴ ἡ ἀναβολή. Ἆ! μᾶς λέγουν, θὰ κλείσουν τὰ σχολεῖα. Ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ τὸ ἔχητε κατὰ νοῦν τοῦτο, ἔπρεπε νὰ τὸ ἐνθυμηθῆτε ὅταν ἐλέγετε ἀπαιτοῦνται θυσίαι. Ἠξεύρετε ποῖος πάλιν θὰ ὑποφέρῃ τὰ βάρη; Ὁ χωρικὸς· ἐκεῖνος θὰ κάμνῃ τοὺς ἄρτους, ἡμεῖς θὰ τοὺς μοιράζωμεν· αὐτὸ εἶναι ἡ πάνδημος στρατολογία. Πρέπει νὰ μιμηθῆτε τοὺς Εὐρωπαίους καὶ νὰ κατατάξητε εἰς τὰς τάξεις ὅλους καθ’ ἡλικίαν, καὶ νὰ ἐφαρμόσητε τὸ Σύνταγμα κατὰ γράμμα, τὸ ὁποῖον δὲν δέχεται ἐξαιρέσεις, διότι ὅλοι οἱ πολῖται εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου.

§158ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ὅσον εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι πρέπει νὰ προστατευθῶσιν οἱ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, τόσον μοὶ φαίνεται ἄδικον νὰ ἐκτείνω τὰς ἐξαιρέσεις καὶ εἰς τοὺς φοιτῶντας ἐν τοῖς Γυμνασίοις, διότι φοβοῦμαι πρὸ πάντων τὰς καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ προκύπτωσι, διότι πολλοὶ θὰ ἐγγράφωνται ἐν τοῖς Γυμνασίοις, ἵνα ἀποφεύγωσι τὴν στρατεύσιμον ἡλικίαν· καὶ τὸ ἄρθρον εἶναι ὅπως ἐγὼ τὸ ἐξήγησα. Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο, οἱ μαθηταὶ τῶν γυμνασίων καὶ τοῦ πανεπιστημίου δὲν κατατάσσονται· κατὰ τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ὑπηρετῶσιν ὡς στρατιῶται, δὲν ὑπηρετοῦσι παρὰ εἷς τινας ἀσκήσεις κανονιζομένας διὰ διατάγματος, μετὰ τοῦτο δ’ ἔρχονται εἰς τὴν κλάσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν λήγει ἡ ἀπογραφή των, δηλ. εἰς τὴν ἐφεδρείαν ἢ εἰς τὴν ἐθνοφυλακήν· ἄρα τοὺς ἀπηλλάξαμεν ἐντελῶς. Ὅτι δὲ ὑποστηρίζομεν τὴν ὀρθοτέραν ἰδέαν, ἀποδεικνύεται καὶ ἐκ τοῦ ἄρθρου 59· μὴ νομίσωμεν ὅτι οἱ μαθηταὶ τῶν γυμνασίων θὰ ὑπηρετήσωσι, καὶ ἂν δὲν τοὺς ἐξαιρέσωμεν, 3 ἔτη· ὄχι, διότι κατὰ τὸ ἄρθρου 59 οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου καὶ οἱ μαθηταὶ τῶν γυμνασίων, οἱ μὴ αἰτήσαντες ἀναβολὴν κατατάξεως, δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσι μόνον ἓξ μῆνας. Λοιπὸν 6 μῆνας οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ὑποχρεοῦνται νὰ ὑπηρετήσωσιν ἐν τῷ στρατῷ, καὶ θέλετε καὶ αὐτὴν τὴν ὑπηρεσίαν νὰ τὴν ἀφαιρέσητε; Εἶναι λοιπὸν ὀρθὸν νὰ τοὺς περιλάβητε εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν, ἵνα μὴ ὑποτεθῇ ὅτι θέλετε νὰ κάμητε ἐξαιρέσεις. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, συμφωνῶ καὶ ἐγὼ νὰ ἐξαιρεθῶσιν οἱ ἐν τοῖς πανεπιστημίοις σπουδάζοντες.

§159ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ ἄρθρον 59, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος κ. Καράπαυλος, ἐξαρτᾷ τὴν ἑξάμηνον ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ τῶν μαθητῶν τοῦ Γυμνασίου καὶ τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου ἀπὸ τοῦ γεγονότος, ὅτι ἐξησκήθησαν εἰς ὅλα τὰ διατεταγμένα ἐν τοῖς οἰκείοις ἐκπαιδευτηρίοις γυμνάσια. Ἄρα οὐχὶ πᾶς φοιτητὴς τοῦ Πανεπιστημίου, ἀλλ’ ὁ ἀποδεικνύων ὅτι εἶναι ἤδη ἐξησκημένος εἰς ὅλα τὰ τεταγμένα εἰς τὸ Πανεπιστήμιον γυμνάσια· οὗτος, καὶ μόνον οὗτος, δύναται νὰ ὑπηρετήσῃ 6 μῆνας εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν, καὶ μετὰ ἐξετάσεις εὐδοκίμους νὰ ἀπαλλαγῇ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ἐὰν λοιπὸν ὑποθέσητε φοιτητὰς, διανύοντας τὸ 21 τῆς ἡλικίας των ἔτος, πρωτοετεῖς ἢ δευτεροετεῖς, μήπω δὲ ἐξησκημένους εἰς ὅλα τὰ διατεταγμένα εἰς τὸ Πανεπιστήμιον γυμνάσια, αὐτοὶ δὲν ὑπάγονται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 59. Ποῦ ὑπάρχει ἐνταῦθα τὸ προνόμιον;

§160ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἄν ὁμιλῆτε περὶ τῶν φοιτητῶν, δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§161ΜΙΛΗΣΗΣ. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ἀφίνεται ἡ ἐκλογὴ εἰς τοὺς μαθητὰς, ἢ νὰ παράσχωσι τὴν ὑπηρεσίαν των τὴν στρατιωτικὴν ἀφοῦ ἀποπερατώσωσι τὰς σπουδάς των (καὶ ἡ ἀναβολὴ αὕτη δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ προνόμιον, τὸ ἀποκρούω), ἢ νὰ τὴν προσφέρωσι διαρκούσης τῆς σπουδῆς των ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ· ἂν προτιμήσουν τὸ πρῶτον, ἡ ὑπηρεσία των θὰ ᾖναι προδήλως πολιτιμοτέρα διὰ τὴν πολιτείαν. Τί δὲ πρόκειται σεῖς νὰ πράξητε; Νὰ καταστρέψητε τὸ προαιρετικὸν τοῦτο δικαίωμα καὶ νὰ εἴπητε εἰς τοὺς μαθητὰς: Ὄχι· θέλομεν νὰ διακόψητε τὰς σπουδάς σας, θέλομεν νὰ ὑπηρετήσητε ὡς μαθηταὶ εἰς τὸν στρατὸν, καὶ οὐχὶ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ὅπου σπουδάζετε, ἀλλ’ ὅπου θέλει ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπου ἀπαιτεῖ ἡ ἀνάγκη τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, καὶ μετὰ διετίαν, ἀφοῦ καταστραφεῖτε, ἠμπορεῖτε νὰ ἐπανέλθητε καὶ νὰ ἐξακολουθήσητε τὰς σπουδάς σας. Αὐτὸ, κύριοι, συγχωρήσατέ μοι τὴν φράσιν, δὲν εἶναι σπουδαῖον. Ἡ Βουλὴ δύναται βέβαια νὰ τὸ κάμῃ ὡς κυρίαρχος· ἀλλὰ πρέπει νὰ ᾖναι βεβαία, ὅτι θὰ φέρῃ τραῦμα καίριον εἰς τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, τουτέστιν εἰς τὸ πολιτιμότερον χρῆμα, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἡ Ἑλλάς· διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἂν ἡ Ἑλλὰς πρέπῃ νὰ ὁπλισθῇ διὰ νὰ αὐξήσῃ τὴν ὑλικὴν της ἰσχὺν, ἡ ἀκαταμάχητος ὅμως δύναμίς της ἐν τῇ Ἀνατολῇ εἶναι τὰ σχολεῖα, ἡ παιδεία. Ἀλλοίμονον, ἂν παραγνωρίσωμεν τὴν στοιχειώδη ταύτην ἀλήθειαν.

§162ΣΠ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ὅταν προχθὲς ἰσχυρίσθην ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν μετά τινα ἐν τῷ στρατῷ χρονικὴν ὑπηρεσίαν ἀντικατάστασιν, εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου αὐτὰς τὰς δυσκολίας, τὰς ὁποίας σήμερον ἀνέπτυξεν ἐνώπιόν σας αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις· εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου τὰς δυσχερείας, τὰς ὁποίας ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις θέλει ἀπαντήσει ἡ στρατολογία, καταργουμένου ἀπολύτως τοῦ δικαιώματος τῆς ἀντικαταστάσεως ὑπὸ τοῦ νόμου. Καὶ τί μᾶς εἶπε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ; ὅτι τὸ ἔθνος ἀπαιτεῖ νὰ ἔχῃ πάνδημον στρατολογίαν, ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ συμφέρον του καὶ ὀφείλει ἑπομένως νὰ ὑποκύψῃ εἰς θυσίας, αἱ δὲ θυσίαι πρέπει νὰ ᾖναι μεγάλαι. Σήμερον ὅμως ἀπέναντι τοιούτων διακηρυχθεισῶν ἀρχῶν, ἔρχονται καὶ μᾶς προτείνουσι νὰ καταστρέψωμεν τὴν πάνδημον στρατολογίαν διὰ τῶν ἐξαιρέσεων τῶν ποικίλων. Διότι ὁμολογουμένως ἐφ’ ὅσον πλεῖον θέλετε ἐπεκτείνει τὰς ἐξαιρέσεις καὶ τὰς ἀναβολάς, ἐπὶ τοσοῦτον θέλετε πολλαπλασιάσει τὰ μέσα τῆς ὑπεκφυγῆς τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως. Αἱ ἐξαιρέσεις, κύριοι, ἐὰν ὄντως ἦσθε ὑπὲρ τῆς πανδήμου στρατολογίας, πρέπει νὰ ᾖναι πολὺ περιωρισμέναι καὶ νὰ μὴ ἔχωσι τὴν ἔκτασιν, τὴν ὁποίαν θέλουσι νὰ δώσωσιν. Ἡ ἔκτασις τῶν ἐξαιρέσεων εἶναι ὑπεκφυγή· ἑπομένως, ἂν ἡ ἀρχή μας ᾖναι ὅτι ὀφείλουν πάντες οἱ ἔχοντες μίαν τινὰ ἡλικίαν νὰ ὑπηρετοῦν τὴν πατρίδα, πρέπει νὰ ἤμεθα πολὺ προσεκτικοὶ καὶ φειδωλοὶ εἰς τὰς ἐξαιρέσεις. Ὅταν ἀπαιτῶμεν μόνον τὴν προσωρινὴν ἀπαλλαγὴν τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, οἵτινες συνήθως ἔχουσιν ἡλικίαν 22 ἐτῶν, ὅτε εἰσέρχονται εἰς τὸ Πανεπιστήμιον ἢ ὅτε διανύουσι τὸ 2ον καὶ 3ον ἔτος τῆς εἰς αὐτὸ φοιτήσεώς των, εἶναι μικρὸν τὸ κακόν. Ἐὰν ὅμως αὐτὸ τοῦτο νομοθετήσωμεν καὶ διὰ τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων, ἠξεύρετε τὶ θέλει ἐπέλθει; θέλετε ἐπαυξήσει τὰς προσωρινὰς ἀπαλλαγὰς, αἵτινες θέλουσι καταστῆ ὁριστικαί, διότι οὐδεὶς θέλει ἐνθυμηθῆ νὰ φέρῃ μετὰ δέκα ἔτη αὐτοὺς εἰς τὸν στρατόν. Διὰ τοιαύτης διατάξεως θέλετε κατορθώσει δύω ἀτοπήματα. Πρῶτον, θέλετε δώσει δικαίωμα εἰς τοὺς κατὰ καιρὸν ὑπουργοὺς καὶ δημάρχους νὰ ἐνθυμῶνται καὶ καταζητῶσι μόνους τοὺς υἱοὺς τῶν ἀντιπάλων των, καὶ δεύτερον, ἐνισχύετε μίαν τάξιν, τὴν τῶν πλουσίων, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ διατηρήσωσι τοὺς υἱούς των περισσότερον χρόνον ἐν ταῖς σπουδαῖς καὶ οἵτινες θέλουσι προτιμήσει τοῦτο παρὰ νὰ τοὺς στείλωσιν εἰς τὸν στρατόν. Ἄν λάβητε, κύριοι, ὑπ’ ὄψιν τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων, πρέπει νὰ συμπεριλάβητε καὶ τοὺς βιομηχάνους καὶ τοὺς ναύτας· τότε περιλάβετε ὅλας τὰς τάξεις. Ἀλλὰ τότε ἀφ’ ἑνὸς μὲν θὰ ἔχωμεν ἐν τῷ νόμῳ τὴν πάνδημον στρατολογίαν, ἀφ’ ἑτέρου δ’ εἰς τὸ πρᾶγμα θέλομεν ἔχει στρατολογίαν περιωρισμένην εἰς ὀλίγους. Ἄν φρονῆτε, κύριοι, ὅτι πρέπει τὸ ἔθνος νὰ ἐκπαιδευθῇ στρατιωτικῶς, ὀφείλομεν νὰ ἤμεθα ὅσον τὸ δυνατὸν φειδωλοὶ εἰς τὰς ἐξαιρέσεις. Ἐὰν δὲ θέλῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ περιορισθῇ εἰς ἁπλᾶς διὰ τοῦ χάρτου ἐπιδείξεις, τότε αἱ περὶ ἀπαλλαγῆς προσωρινῆς καὶ περὶ ἐξαιρέσεων διατάξεις συντελοῦσι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον· διότι φαινόμεθα οὕτως, ὅτι νομοθετοῦμεν μεγάλα, ἐν ᾧ πράγματι οὐδὲν σπουδαῖον διὰ τοῦ νόμου ἀποτέλεσμα θέλομεν ἔχει. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κηρυττόμενος κατὰ τῶν πολυειδῶν ἐξαιρέσεων καὶ προσωρινῶν ἀναβολῶν, προτείνω νὰ περιορισθῇ ἡ ἀναβολὴ εἰς μόνους τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, οὐχὶ δὲ καὶ εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων.

§163ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ τρόπος, μὲ τὸν ὁποῖον ἐλάλησάν τινες, ἠδύνατο νὰ κάμῃ νὰ πιστεύσῃ τις ὅτι ἡμεῖς οἱ ἄλλοι εἴμεθα φωτοσβέσται, καὶ ἀπορῶ πῶς δὲν εὑρέθη καὶ κανεὶς νὰ μᾶς ἀποδώσῃ τὸ ἐπίθετον αὐτό. Δὲν προτιθέμεθα νὰ ἐμποδίσωμεν κανένα ἀπὸ τὰς σπουδάς του· τὸ ζήτημα εἶναι, ἂν ὁ μαθητὴς τοῦ Πανεπιστημίου ἢ τοῦ Γυμνασίου δύναται νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ στρατιωτικὸν καθῆκον τοῦ πολίτου. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἶπεν, ὅτι εὐκολώτερον θὰ ᾖναι εἰς ἕνα νέον 25 ἐτῶν ἡλικίας, ὁ ὁποῖος ἀπὸ χιλίας ἀνάγκας πιέζεται ἅμα ἀποπερατώσῃ τὰς σπουδάς του, νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, παρὰ εἰς τὸν μαθητὴν τοῦ Γυμνασίου τὸν ἄγοντα τὸ 22 ἔτος καὶ μὴ ἐπειγόμενον ἀπὸ βιωτικὰς ἀνάγκας, ἐνῷ εὐκολώτερον εἶναι εἰς τοῦτον ν’ ἀπαλλαγῇ ἐντὸς ἑξαμήνου. Δὲν ὑπολαμβάνω ὡς σπουδαῖα ὅσα ἐῤῥέθησαν παρὰ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας ὡς πρὸς τὰς ἐξετάσεις τὰς στρατιωτικάς, εἰς τὰς ὁποίας θὰ ὑποβάλλεται ὁ μαθητὴς τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῶν Γυμνασίων, διότι αὐταὶ θὰ ᾖναι ἀνάλογοι πρὸς τὰς ἐξετάσεις τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Ἀλλὰ πλὴν τούτων, ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον 36, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν, εἶναι ἐντελῶς ἄδικον, διότι ὑποθέτω ὅτι ὁ ὀψίγονος μαθητὴς τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ ὁ ἄγων τὸ 22 ἔτος δὲν θὰ εὑρίσκηται οὔτε εἰς τὴν κατωτέραν τάξιν, ἀλλ’ οὔτε εἰς τὴν ἀνωτέραν τοῦ Γυμνασίου· δὲν προσδοκῶμεν λοιπὸν τὴν ἐκπολίτισιν τῆς Ἀνατολῆς ἐκ τοῦ μαθητοῦ ἐκείνου (θόρυβος). Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι τὸ ἄρθρον πρέπει νὰ ἀπαλειφθῇ.

§164Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μετὰ τὰ λεχθέντα νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα πρέπει νὰ ὑποδιαιρεθῇ, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ τὸ ψηφίσωμεν. Αἱ συζητήσεις ὑπέδειξαν διαφόρους γνώμας· ὑπάρχουσί τινες τῶν συναδέλφων φρονοῦντες, ὅτι πρέπει αἱ ἐξαιρέσεις νὰ ᾖναι πλήρεις, ἄλλοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν τοιαύτας, καὶ ἄλλοι ἔχουσι μέσην τινα γνώμην. Ἡ περὶ μαθητῶν διάταξις ἐν μὲν τῷ νομοσχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς ἐλήφθη ἐκ τοῦ Γαλλικοῦ κειμένου, ἡ διάταξις δὲ τοῦ ὑπουργικοῦ νομοσχεδίου ἔχει κἄτι τι πλῆρες, ἀποῤῥέον ἐκ τῶν πεποιθήσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ, κύριοι, αἱ ἐξαιρέσεις τοῦ νομοσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς σήμερον δὲν δύνανται νὰ ἰσχύσωσι, διότι μετεβλήθη ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου. Λάβετε δὲ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ ἐπιτροπή σας παρεδέχθη τοιαύτας ἐξαιρέσεις, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τριετῆ διαμονὴν ἐν τῷ στρατῷ. Ἤδη ὅμως ἔχομεν κατ’ ἀνώτατον ὅρον διετῆ διαμονὴν, κατὰ δὲ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἔτους, κατὰ δὲ τὴν ἰδικήν μου γνώμην ἑνὸς ἔτους. Ἐκ τούτου ἤδη δὲν ὑπάρχουσι λόγοι σπουδαῖοι πρὸς ὑποστήριξιν ἐξαιρέσεων, πολὺ δὲ περισσότερον ἐκείνων, ἃς τὸ νομοσχέδιον ὑποβάλλει. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐνδιατρίψω κἂν ὡς πρὸς τοὺς μαθητὰς τοῦ Γυμνασίου, διότι οὗτοι συνήθως πρὸ τοῦ 21 ἔτους εἶναι τελειόφοιτοι τῶν γυμνασίων. Ἂν ὑπάρχωσί τινες ἀνωτέρας ἡλικίας, περὶ τούτων δὲν δύναται νὰ προβλέψῃ ὁ νόμος, διότι λαμβάνει γενικὸν μέτρον, χωρὶς νὰ προβλέψῃ, ὅτι εἰς ἓν Γυμνάσιον δύνανται νὰ ᾖναι καὶ νέοι 22 καὶ 24 ἐτῶν· ἑπομένως ἡ ἐξαίρεσις δὲν πρέπει νὰ ἐκταθῇ εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν γυμνασίων, ἀλλ’ ἅμα οὗτοι ἔρχονται εἰς τὸ 21 ἔτος τῆς ἡλικίας των, πρέπει νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Ἔχομεν ἤδη τοὺς μαθητὰς τοῦ Πανεπιστημίου. Ὑποθέτω, ὅτι ὁ νόμος θὰ ἐφαρμοσθῇ μετὰ τὸν νόμον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ ἔχῃ τὸ πλεονέκτημα, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει καὶ εἰς τὸ Γερμανικὸν Κράτος, δηλαδὴ νὰ διαιρεθῇ ἡ χώρα εἰς στρατιωτικὰς περιφερείας, ἑπομένως νὰ ἰσχύσῃ περὶ τῶν φοιτητῶν ἡ διάταξις ἡ ἐν Γερμανίᾳ ἐφαρμοζομένη, ὅπου ὁ φοιτητὴς κατατάσσεται εἰς τὴν στρατιωτικὴν περιφέρειαν εἰς ἣν ὑπάρχει τὸ Πανεπιστήμιον ἔνθα φοιτᾷ. Ἑπομένως μετὰ τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας, μετὰ τὴν διάταξιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν 6 μηνῶν, μετὰ τὰς διατάξεις περὶ τῆς ἐθελουσίας κατατάξεως ἰδίᾳ δαπάνῃ, πᾶσα ἐξαίρεσις εἶναι περιττή. Ἐρχόμεθα δὲ σήμερον, εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἀναγνωρίζομεν τὴν ἀρχὴν τοῦ νὰ ὑποβάλλωνται ὅλοι εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν, καὶ λέγομεν ὅτι ἄχρι τοῦδε τὸ στρατιωτικὸν σύστημα δὲν ηὐδοκίμησε, διότι ὁ στρατὸς ἐλαμβάνετο ἀπὸ τὰς τελευταίας τάξεις τῆς κοινωνίας, καὶ κάμνομεν ἐξαιρέσεις. Κύριοι, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν ἡ Βουλὴ ὅτι ἅπαξ ἀναγράφουσα τὴν αὐτοπρόσωπον ὑπηρεσίαν δὲν πρέπει νὰ κάμῃ ἐξαιρέσεις, διότι αἱ ἐξαιρέσεις θὰ ἔχουν πολλὰ ἄτοπα.

§165ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Προτείνω τὴν διαίρεσιν.

§166ΡΙΚΑΚΗΣ. Ά.) Νὰ ψηφίσωμεν περὶ τῶν μαθητῶν τῶν Γυμνασίων καὶ βʹ) τοῦ Πανεπιστημίου.

§167ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ζήτημα τῶν Γυμνασίων δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει.

§168ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Δὲν θὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν μαθητῶν τῶν Γυμνασίων, ἀλλὰ περὶ τῶν μαθητῶν τοῦ Πανεπιστημίου. Αὐτοὶ συνήθως ἔχουν τὸ βʹ. ἢ τὸ γʹ. ἔτος, πρόκειται δὲ νὰ διακόψουν τὰ μαθήματά των. Τοῦτο ἴσως εἶναι σκληρὸν, ὥστε καλὸν εἶναι νὰ μὴ διακόψωσι τὰ μαθήματά των, ἀλλὰ ὑπὸ τὸν ἑξῆς ὅρον, ὅτι ἅμα γείνῃ ἡ ἀποφοίτησις, ἅμα λήξῃ ἡ τετραετία, ὁ μαθητὴς ὀφείλει νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του τόσον μᾶλλον, καθ’ ὅσον δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη μεγάλη ἐξασκήσεως, καθόσον θὰ ᾖναι πλέον ἐξησκημένοι, ἑπομένως θὰ δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς τὸν στρατὸν μόνον ἓξ μῆνας. Θὰ δυνηθῶσι λοιπὸν μετὰ τὴν ἀποφοίτησίν των νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον, χωρὶς νὰ διατρέξωσι τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ζωχιός.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπιμένει διὰ τὰ Γυμνάσια· ἑπομένως νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§170ΣΟΥΤΣΟΣ. Κ. πρόεδρε, νὰ προστεθῇ «καὶ τῶν ξένων Πανεπιστημίων.»

§171ΜΙΛΗΣΗΣ. Αὐτὸ ἐννοεῖται, ἀλλὰ ἂς σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ὅτι ἐννοεῖται.

§172ΖΩΧΙΟΣ. «Ἐν Πανεπιστημίῳ, ὄχι ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ.»

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. Ῥάλλη· οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§174ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Οἱ μαθηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου κατατάσσονται ἐν τῷ στρατῷ, ἐὰν αἰτήσωνται τοῦτο, μετὰ παρέλευσιν πέντε ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἐγγραφῆς των.»

§175ΤΙΝΕΣ. Ὄχι πέντε ἔτη, τέσσαρα ἔτη πρέπει νὰ βάλλητε.

§176ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. «Μετὰ τὴν ἀποφοίτησιν.»

§177ΡΑΛΛΗΣ. «Ἐὰν αἰτήσωνται» τί σημαίνει; ἐὰν δὲν αἰτήσωνται;

§178ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἡ λέξις «τοῦτο» νὰ διαγραφῇ, καὶ νὰ τεθῇ «ἐὰν αἰτήσωνται ἀναβολήν.»

§179ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. «Οἱ μαθηταὶ τῶν Πανεπιστημίων κατατάσσονται ἐν τῷ στρατῷ, ἐὰν αἰτήσωνται ἀναβολὴν μετὰ παρέλευσιν πέντε ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἐγγραφῆς των ἐν αὐτοῖς.»

§180ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Διαμαρτύρομαι κατ’ αὐτῆς τῆς ἐκφράσεως «ἐν αὐτοῖς.»

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον......

§182ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τίνων Πανεπιστημίων ἐννοεῖ, κ. πρόεδρε;

§183Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ ἐπρότεινα νὰ συμπεριληφθοῦν καὶ οἱ σπουδάζοντες ἐν τοῖς Πανεπιστημίοις τῆς Εὐρώπης.

§184ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἑρμηνευθῇ καὶ ὁ τρόπος.

§185ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ποία εἶναι ἡ ἀπόδειξις περὶ τῆς ἐγγραφῆς;

§186Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐκείνη, ἡ ὁποία εἶναι καὶ εἰς τὸ ἡμέτερον Πανεπιστήμιον, τουτέστι τὰ εἰσιτήρια.

§187ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ἁϊδελμβέργην δὲν συμβαίνει τοῦτο.

§188Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστευθῇ τοῦτο.

§189ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι παραδείγματα.

§190Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅ,τι γίνεται εἰς ὅλον τὸν κόσμον γίνεται καὶ ἐδῶ.

§191ΛΑΠΑΣ. Κύριε πρόεδρε, νὰ τελειώσωμεν.

§192ΧΟΪΔΑΣ. Ἐὰν παραδεχθῶμεν μόνον πέντε ἔτη ἀπὸ τῆς ἐγγραφῆς, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποπέσωμεν εἰς τὸ ἑξῆς ἄτοπον. Ἐγγράφεταί τις μαθητὴς ἐν τῷ ἡμετέρῳ Πανεπιστημίῳ, διανύει δύω ἢ τρία ἔτη, κατόπιν μεταβαίνει εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ ἐγγράφεται εἰς ἄλλο Πανεπιστήμιον, διανύει δὲ καὶ ἐκεῖ τρία ἔτη· ποίαν ἐγγραφὴν θὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν;

§193ΜΙΛΗΣΗΣ. Μία εἶναι ἡ ἐγγραφὴ, ἡ πρώτη.

§194ΧΟΪΔΑΣ. Νὰ γείνῃ ἐξήγησις ὅτι ἄρχεται ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς ἐγγραφῆς μέχρι τῆς πενταετίας, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ γείνῃ αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπον, παρακαλῶ δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐπισήμοις πρακτικοῖς νὰ τεθῇ ἡ ἐξήγησις αὕτη.

§195ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἐδάφιον ά. τοῦ ἄρθρου 36 ὅπως ἀνεγνώσθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἐδ. πρῶτον τοῦ ἄρθρου 36.

§196ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. «Ὁμοία ἀναβολὴ διατάσσεται καὶ ὑπὲρ τῶν μαθητῶν τοῦ σχολείου τῶν τεχνῶν ἐπὶ τὸν χρόνον, ὅστις κατὰ τὸν κανονισμὸν τοῦ σχολείου τούτου ὁρίζεται πρὸς περαίωσιν τῶν σπουδῶν τοῦ οἰκείου κλάδου».

§197ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὴν Εὐρώπην ἔχουν σχολεῖα τεχνῶν ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ τελειότερα· ἐὰν δὲ δεχθῶμεν αὐτὴν τὴν ἀναβολὴν διὰ τὸ ἰδικόν μας, πρέπει νὰ τὴν δεχθῶμεν καὶ δι’ αὐτὰ, διότι αὐτὰ ἔχουν δύναμιν Πανεπιστημίου· ὥστε νὰ τεθῇ «τῶν σχολείων τῶν τεχνῶν».

§198ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ἐν τῇ Εὐρώπῃ τὰ σχολεῖα τῶν τεχνῶν εἶναι ἐν τοῖς Πανεπιστημίοις.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ζωχιὸς λέγει «τῶν σχολείων τῶν τεχνῶν».

§200ΡΑΛΛΗΣ. «Τῶν νενομισμένων σχολείων τῶν τεχνῶν».

§201ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. «Ὁμοία ἀναβολὴ διατάσσεται καὶ ὑπὲρ τῶν μαθητῶν τῶν νενομισμένων σχολείων τῶν τεχνῶν ἐπὶ τὸν χρόνον, ὅστις κατὰ τὸν κανονισμὸν τῶν σχολείων τούτων ὁρίζεται πρὸς περαίωσιν τῶν σπουδῶν τοῦ οἰκείου κλάδου».

§202ΤΙΝΕΣ. Προτείνομεν τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἐδαφίου.

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ὑπουργεῖον τί λέγει;

§204ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅ,τι θέλει ἡ Βουλὴ ἂς κάμῃ· ἀλλὰ νομίζω ὅτι θὰ ᾖναι ἐπιβλαβὲς τὸ νὰ μὴ ἐξαιρέσωμεν καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διδάσκονται πράγματα χρήσιμα καὶ οὐσιώδη.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἡ ἀπάλειψις τοῦ ἐδαφίου· λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀπάλειψιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον ὅπως ἀνεγνώσθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§206ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. Ἄρθρον 37. (Ἀναγινώσκεται.)

§207ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἠξεύρω ἐὰν, ὅπως ἔχει, ᾖναι καλῶς συντεταγμένον. Τὸ ἄρθρον ἐννοεῖ, ὅτι αὐτοὶ θὰ ἀποτελοῦν μέρος ἀπὸ τοῦ χρόνου τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, ὄχι τῆς θητείας.

§208ΧΟΪΔΑΣ. Τὸ γράμμα τῆς διατάξεως δὲν εἶναι αὐτό.

§209ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς μείνῃ νὰ διευκρινισθῇ αὔριον.

§210ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§211ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6½ μ. μ.