1877.02.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 71

Τῇ 4 Φεβρουαρίου 1877.

Παρασκευή.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν ἐπιτροπὴ ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της· εἶναι ἐκτεταμένη θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Τὴν προσεχῆ ἑβδομάδα θὰ ὁρίσωμεν μίαν ἡμέραν ἵνα συζητήσωμεν τὰ περὶ τῶν ἀναφορῶν. Ὑπάρχει ἀναφορὰ τῶν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν παραπονουμένων ὅτι δὲν πληρόνονται τακτικῶς αἱ συντάξεις των καὶ προτεινόντων μέτρον τι. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν, καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀναφορῶν θέλει γείνει συζήτησις καὶ ἐπ’ αὐτῆς. Διάφοροι κατάδικοι ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰν δι’ ἧς παρακαλοῦσι νὰ συστηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δοθῇ χάρις, διότι ὑπολογιζομένου καὶ τοῦ χρόνου τῆς προφυλακίσεως αὐτῶν ἔχουσι συμπληρώσει τὸν χρόνον τῆς ποινῆς των. Ὁ πρόεδρος τοῦ ἐλεγκτικοῦ συνεδρίου ἀποστέλλει ἀπόφασιν ἐκ τῆς ὁποίας φαίνεται ὅτι κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ τελευταίου νόμου τὸ ἐλεγκτικὸν συνέδριον εὑρέθη εἰς διαφωνίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαῖον καὶ διὰ τοῦτο πρέπει ν’ ἀναβληθῇ εἰς μίαν ἄλλην ἡμέραν. (α).

§2ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ τυπωθῇ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους βουλευτὰς νὰ μὴ ἀποσυρθῶσι καὶ μείνῃ ἡ Βουλὴ ἐν μὴ ἀπαρτίᾳ· νομίζω δὲ ὅτι πρέπει νὰ ἐπαναλάβωμεν τὴν συνεδρίασιν κατὰ τὴν προσεχῆ τρίτην, σήμερον δὲ νὰ μείνωμεν ὀλίγον περισσότερον ἵνα τελειώσωμεν μερικὰ ζητήματα· εἶναι σύμφωνος ἡ Βουλή;

§4ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§5ΡΙΚΑΚΗΣ. Χθές, κύριοι, ἐξεπληρώσαμεν θλιβερὸν καθῆκον τὸ νὰ συνοδεύσωμεν εἰς τὴν τελευταίαν κατοικίαν ἕνα τῶν συναδέλφων μας· νομίζω δὲ ὅτι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἀναλογιζόμενος τὰ τῆς οἰκογενείας τοῦ ἀποβιώσαντος, συναισθάνεται τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ ἐκπληρώσῃ καὶ δεύτερον καθῆκον, θέλει δὲ αἰσθανθῆ ἰδιαιτέραν εὐχαρίστησιν εὑρισκόμενος εἰς θέσιν νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν θεραπείαν καὶ τὴν ἀνακούφισιν τῶν μελῶν τῆς οἰκογενείας αὐτῆς. Βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀπονέμῃ συντάξεις, οὔτε νὰ λαμβάνῃ προτοβουλίαν ἐπὶ τούτῳ. Ἡ Κυβέρνησις πιστεύω ἐντὸς τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἔχει, καὶ ἐντὸς τῆς πιστώσεως, ἣν ἡ Βουλὴ ἐχορήγησε, καὶ συνεπείᾳ τῶν ἀναπτύξεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένετο κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ κεφαλαίου περὶ βοηθημάτων, θέλει θεωρήσει καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ κάμῃ χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου καὶ πρὸς βοήθειαν τοῖς οἰκογενείας αὐτῆς· πιστεύω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει νὰ παραλείψῃ νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν πρότασίν μου ταύτην.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι σύμφωνος ἡ Βουλή;

§7ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ ζητήσωμεν πίστωσιν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ σύστασις θέλει τεθῆ εἰς τὰ πρακτικά. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἔχομεν τὴν γʹ. καὶ τελευταίαν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς προτάσεως τοῦ κυρίου Πετιμεζᾶ καὶ Παπαμιχαλοπούλου.

§10ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ἂν ἐξακολουθήσωμεν αὐτὴν τὴν συζήτησιν θὰ συμβῇ ὅ,τι συνέβη καὶ προχθὲς καὶ θὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ κύριον ἔργον μας.

§11ΤΙΝΕΣ. Ἡ συζήτησις ἤρχισε.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἕκαστος ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησίν του. Δὲν ψηφοφοροῦμεν καλλίτερον;

§13ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ὄχι, θὰ ἀναπτύξωμεν τὸ ζήτημα.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Μπαλάφας ἔχει τὸν λόγον.

§15ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Κύριοι, ἐγὼ δὲν εἶμαι νομικὸς νὰ ἐξετάσω ἂν οἱ τρίτοι διὰ τῶν δηλώσεων ἀπέκτησαν δικαίωμα καὶ ἔχουν δικαίωμα ἀγωγῆς, τοῦτο τὸ ἀφίνω εἰς τοὺς συναδέλφους νομικοὺς νὰ τὸ ἐξετάσωσι· ἐγὼ ἔρχομαι ν’ ἀποδείξω ὅτι οἱ φόβοι τινῶν ὅτι θὰ καταστραφῇ τὸ δημόσιον, δὲν εἶναι βάσιμοι. Διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1871 περὶ δηλώσεων τῶν γαιῶν ἀπέκτησαν πολλοὶ κάτοικοι δικαιώματα καὶ τρίτοι. Μετὰ τρία ἔτη ἐπὶ τῆς ὑπουργείας τοῦ κυρίου Δεληγεώργη ὁ μακαρίτης Χρηστίδης ὑπέβαλεν ἕτερον νόμον καὶ ἔδωκεν νέας προθεσμίας, δὲν διεφύλαξε τὰ δικαιώματα τῶν τρίτων· τί ἔγειναν λοιπὸν ἐκεῖνα τὰ δικαιώματα; ὅλα κατηργήθησαν; Ἀλλὰ πέρυσιν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κύριος Σωτηρόπουλος ὑπέβαλε τὸν νόμον τοῦ 1875 καὶ ἔδωσε νέας προθεσμίας χωρὶς νὰ ἐπιφυλάξῃ δικαιώματα εἰς τοὺς τρίτους, οἵτινες εἶχον ἀποκτήσει τοιαῦτα. Εἶπεν εἰς τὴν ἔκθεσίν του ὁ κύριος Σωτηρόπουλος, ὅτι ἐδημοσίευσεν τὸν νόμον ὅτι αἱ ἐκπρόθεσμοι δηλώσεις τῶν κατόχων θέλουν καταχωρισθῆ εἰς τὰ βιβλία τῶν ἐμπροθέσμων δηλώσεων ἵνα θεωρηθῶσιν ὡς ἐμπρόθεσμοι· τοὺς νόμους αὐτοὺς τοὺς ἐψηφίσατε ὑμεῖς· ἐγὼ δὲν εἶχον λάβει μέρος· τώρα τί ζητεῖτε ἀπὸ ἡμᾶς; ζητεῖτε νὰ ψηφισθῇ νόμος ὅμοιος μὲ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον ἐψηφίσατε, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ δώσῃ μίαν προθεσμίαν. Ὁ νόμος τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κύριος Πετιμεζᾶς εἶναι διαφορετικός, διότι κατὰ τοὺς νόμους ἐκείνους ἠκυρώθη τὸ δικαίωμα τῶν πολιτῶν, ἐδίδετο εἰς ὅλους τὸ δικαίωμα νὰ δηλώσωσι· ἐν ᾧ ἡ πρότασις τοῦ Πετιμεζᾶ ἐπιφυλάττει τὸ δικαίωμα εἰς αὐτούς, καὶ ἀποκλείει τοὺς ἄλλους. Ἐννοῶ, κύριοι, νὰ ἀρνηθῶμεν τὸ δικαίωμα ἐν γένει καὶ νὰ μὴν παραδεχθῶμεν κἀνὲν ἄρθρον τοῦ παρόντος νομοσχεδίου νὰ συμβῇ ὅ,τι συνέβη καὶ εἰς τὰ δάση κατὰ τὰ 1833 ὅπου τὰ ἰδιόκτητα δάση ἐθεωρήθησαν ἐθνικά, διότι οἱ ἰδιοκτῆται αὐτῶν δὲν ἐπαρουσίασαν ἐντὸς τῆς προθεσμίας τὰ ἔγγραφα τῆς ἰδιοκτησίας των· ὁ κύριος Νεζερίτης ἐπρότεινε νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τοὺς μὴ δηλώσαντας ὁλοτελῶς ἕνεκα ἀγνοίας, ἐγὼ λέγω καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ μέρη μας, ὅτι περισσότερον δικαίωμα ἔχουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐδήλωσαν ἐλλειπῶς, καὶ σᾶς λέγω διατὶ ἐδήλωσαν ἐλλειπῶς. Ὅταν ἐδημοσιεύθη ὁ νόμος τοῦ 1871 ἔτρεξαν οἱ ἄνθρωποι νὰ δηλώσουν εἰς τὸν δήμαρχον· εἰς τὰ μέρη μας δὲ αἱ ἰδιοκτησίαι εἶναι μικραὶ καὶ διεσπαρμέναι, μισὸ στρέμμα, 2 στρέμματα, τρία καὶ ὄχι περισσότερον· ὁ συντάττων τὴν δήλωσιν ἠρώτησε τὸν χωρικὸν πόσα στρέμματα ἔχεις, ἀπεκρίνετο δὲν γνωρίζω. Εἰς τὴν πατρίδα μας ὅμως εἶναι κοινῶς παραδεδεγμένον ὅτι εἷς ἀγρὸς σπειρόμενος μ’ ἓν κοιλὸν σπόρου εἶναι δύω στρέμματα· εἶπε λοιπὸν ὅτι εἰς τὴν θέσιν δεῖνα ἔχω ἑνὸς κοιλοῦ χωράφι, τὸ ἐδήλωσε δύω στρέμματα καὶ οὕτω καθεξῆς, κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐδήλωσαν ὅλοι σχεδόν. Μήπως ἐπῆγεν ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ μετρήσῃ καὶ νὰ τὸ παραδώσῃ κατόπιν διὰ ν’ ἀπαλλάξῃ τὸν κάτοχον ἀπὸ τὰ δεινά; ὄχι. Ἐπῆγαν ἄλλοι ἔξυπνοι καὶ κατεμέτρησαν τοὺς ἀγροὺς καὶ εὗρον 1 στρέμμα ἢ καὶ περισσότερον, ἐδήλωναν ἀπὸ τὸ καλὸν μέρος καὶ ἄφινον εἰς τὸν χωρικὸν τὸ χειρότερον· εἰς τὰ μέρη τὰ ἐδικά μας ἐπειδὴ εἶναι ὀρεινά, ἐντὸς τῶν ἀγρῶν ὑπάρχουν καὶ σωρεῖαι πετρῶν, καὶ ἀνεφύησαν καὶ ἄγρια δένδρα, καὶ ποτὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σπαρῶσι· αὐτὰ τὰ μέρη τὰ συμπεριέλαβον εἰς τὴν καταμέτρησιν καὶ ἔπερναν ὅλον τὸ καλὸν καὶ ἄφιναν τὰς πέτρας καὶ ἄγρια δένδρα, ὥστε νομίζω ὅτι αὐτοὶ ἔχουν περισσότερον δικαίωμα· καὶ διὰ νὰ μὴν ἀδικηθοῦν, εἶναι δίκαιον νὰ δοθῇ νέα προθεσμία, νὰ λάβῃ δὲ ἡ Κυβέρνησις τὸ μέτρον νὰ τὸ παραδώσῃ ἵνα γνωρίζωσιν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ποῦ εὑρίσκονται (Θόρυβος). Ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις δὲν παρεδέχθη ἐπιφυλάξεις εἰς τοὺς ἄλλους νόμους, διατί αὐτὴ ἡ ἐξαίρεσις σήμερον!

§16ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά, ἀρκετά.

§17ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουρ. Οἰκον.). Καθὼς γνωρίζετε, κύριοι, οὐσιώδης καὶ κύριος σκοπὸς τοῦ νόμου περὶ διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς ἦτο νὰ δώσῃ τὸ μέσον εἰς τοὺς κατόχους τῆς ἐθνικῆς γῆς νὰ γείνωσι ἰδιοκτῆται, ἀλλ’ ὁ σκοπὸς οὗτος κινδυνεύει νὰ ματαιωθῇ διὰ πολλοὺς τῶν κατόχων, διότι δὲν ἐδήλωσαν ἐμπροθέσμως τὰς γαίας, τὰς ὁποίας κατεῖχον, παραίτιοι δὲ τοῦ κακοῦ τούτου εἶναι αὐτοὶ οὗτοι οἱ κάτοχοι, διότι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἔκαμε πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο ἵνα λάβωσι πᾶσαν εὐκολίαν νὰ ἐξασκήσωσι τὸ δικαίωμά των, διότι οὐ μόνον διὰ τοῦ ἀρχικοῦ νόμου τοῖς ἐδόθη προθεσμία ἑξάμηνος, ἀλλὰ καὶ ἀφοῦ αὕτη ἔληξε, ἐγένετο κατὰ τὸ 1873 παράτασις τῆς προθεσμίας μέχρι τέλους τοῦ αὐτοῦ ἔτους· παρῆλθε τὸ 74 καὶ ὅλον τὸ 75 καὶ αἱ δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐκπροθέσμως ἐδόθησαν κατὰ τὰ ἔτη αὐτά, ἐθεωρήθησαν ἔγκυροι διὰ τοῦ νέου νόμου, ὅστις ἐξεδόθη περὶ τὰ τέλη τοῦ 1875 καὶ ὁ ὁποῖος ἔδωσε νέαν παράτασιν προθεσμίας εἰς τοὺς κατόχους μέχρι τέλους Ἀπριλίου 1876· ὁ τελευταῖος δὲ νόμος ἔλαβε τὴν μεγαλειτέραν δημοσιότητα τὴν ὁποίαν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ νόμος εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι ἀφοῦ εἴχομεν νὰ κάμωμεν μὲ ἀνθρώπους ἀγραμμάτους ἐνομίσαμεν ὅτι ἔπρεπε νὰ τοὺς βάλωμεν εἰς θέσιν νὰ ἐννοήσωσι τὸν μέγαν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ἔτρεχον ἂν δὲν ἐφρόντιζον ν’ ἀσκήσωσι τὸ δικαίωμά των. Ἐνῷ ὅμως ἐγένοντο ὅλα αὐτὰ ἔχομεν σήμερον πτωχοὺς γεωργούς, οἱ ὁποῖοι παρημέλησαν καὶ κινδυνεύουν νὰ χάσουν τὰς γαίας, τὰς ὁποίας πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων κατεῖχον, διότι ἅμα παρῆλθε ἡ προθεσμία διὰ τοὺς κατόχους καὶ ἐδόθη τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς μὴ κατόχους νὰ δηλώσωσιν, εὑρέθησαν ἄνθρωποι, οἵτινες ἐδήλωσαν τὰς γαίας τὰς ὁποίας οἱ γεωργοὶ δὲν ἐδήλωσαν, εἴτε ἐν ὅλῳ εἴτε ἐν μέρει. Ἐμάθετε δὲ ὅτι ὡς ἐκ τούτου ἐγίνοντο συγκρούσεις καὶ διαπληκτισμοὶ καὶ διὰ τοῦτο ἠναγκάσθησάν τινες τῶν συναδέλφων νὰ φέρουν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου σᾶς ζητοῦν νὰ κηρύξητε ἀκύρους τὰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγίνοντο ἀπὸ τοὺς μὴ κατόχους, νὰ δώσητε δὲ τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς κατόχους νὰ δηλώσωσιν ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας· ἐὰν δὲ καὶ πάλιν ἀδιαφορήσουν, τότε αἱ δηλώσεις τῶν μὴ κατόχων νὰ θεωρηθῶσιν ἔγκυροι. Ἡ πρότασις αὕτη, κύριοι, ὡς ἕκαστος δύναται νὰ κρίνῃ, προσβάλλει κεκτημένα δικαιώματα, διότι οἱ δηλώσαντες μὴ κάτοχοι, ἀπέκτησαν δικαίωμα ἐπὶ τῶν γαιῶν, τὰς ὁποίας ἐδήλωσαν.

§18ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Καὶ τί γίνονται τὰ δικαιώματα τῶν τρίτων μὲ τὸν τελευταῖον νόμον;

§19ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νόμος περὶ διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς διαιρεῖ τοὺς πολίτας εἰς τρεῖς κατηγορίας, εἰς κατόχους, εἰς κατοίκους τοῦ αὐτοῦ χωρίου μὴ κατόχους, καὶ εἰς ἁπλοὺς πολίτας Ἕλληνας· ἡ προθεσμία διὰ τοὺς πολίτας τῆς τελευταίας τάξεως, ἤρχισεν ἀπὸ τὸν μῆνα Σεπτέμβριον 1876. Δυνάμει τοῦ τελευταίου νόμου, πολλοὶ δὲν ἔκαμαν δηλώσεις καὶ ἐζήτησαν ν’ ἀποκτήσωσι γαίας, αἱ ὁποῖαι κατείχοντο καὶ ἐκαλλιεργοῦντο ἀπὸ χωρικοὺς· δυνάμει δὲ τῆς δηλώσεως ταύτης ἀπέκτησαν κατ’ ἐμὲ καὶ δικαίωμα πραγματικὸν, διότι διὰ μόνης τῆς δηλώσεως δύνανται οὗτοι νὰ καταλάβωσι τὰς γαίας ἐξωθοῦντες τοὺς κατόχους, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου τοῦ 1875. Ἡ πρότασις λοιπὸν, ἡ ὁποία σᾶς ὑπεβλήθη, ἀποβλέπει εἰς τὸ νὰ καταστήσῃ νεκρὸν τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον οἱ τρίτοι ἀπέκτησαν, καὶ νὰ δώσῃ νέαν προθεσμίαν εἰς τοὺς κατόχους ὅπως δηλώσωσι τὰς γαίας των. Ὅ,τι πρὸ πάντων ὤφειλον ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ἐξετάσω, εἶναι ἐὰν ἡ προτεινομένη ἀναβολὴ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον οἱ τρίτοι ἀπέκτησαν, ἢ ἡ ἀκύρωσις τῶν δηλώσεων δύναται νὰ ἔχῃ συνεπείας κατὰ τοῦ δημοσίου ἢ ὄχι· ὤφειλον δὲ νὰ ἐξετάσω τοῦτο κατὰ περισότερον λόγον, καθόσον ὅλοι γνωρίζετε, ὅτι ὅταν προσκρούσωμεν εἰς ἰδιωτικὰ δικαιώματα, γεννῶνται ἀπαιτήσεις ὑπέρογκων ἀποζημιώσεων, καὶ τὸ δημόσιον εὑρίσκεται εἰς δύσκολον θέσιν· συνεσκέφθην λοιπὸν περὶ τούτου μετὰ τοῦ δικαστικοῦ συμβούλου καὶ ἔλαβον παρ’ αὐτοῦ ἔγγραφον γνωμοδότησιν, τὴν ὁποίαν καθυποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν· κατὰ τὴν γνωμοδότησιν αὐτὴν, ἡ προκειμένη διάταξις δὲν δύναται εἰμὴ νὰ θεωρηθῇ ὡς δημευτικὴ καὶ ὡς τοιαύτη δὲν ἀσφαλίζει τὸ δημόσιον ἀπὸ τὰς ἐκ τῆς ἀκυρώσεως τῶν δηλώσεων δυναμένας νὰ ἐγερθῶσιν αἰτήσεις ἀποζημιώσεων.

§20ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λέγει τοὺς λόγους, κ. ὑπουργὲ, αὐτοῦ τοῦ νομικοῦ συμπεράσματος;

§21ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι τυπωμένη ἡ γνωμοδότησις...

§22Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸν πληρώνομεν λοιπὸν 800 δραχ. τὸν μῆνα, καὶ στὰ χίλια χρόνια μᾶς ἔστειλε μίαν γνωμοδότησιν καὶ αὐτὴν ἀδικαιολόγητον;

§23ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἁρμόδιος νὰ εἴπω ἂν ἡ γνώμη τοῦ δικαστικοῦ συμβούλου εἶναι ἀλάνθαστος, ἀλλὰ παρατηρῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐὰν ἀποφασίσῃ νὰ δώσῃ νέαν προθεσμίαν εἰς τοὺς κατόχους, πρέπει νὰ περιλάβῃ ῥητὴν διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ κηρυχθῇ τὸ δημόσιον ἀνεύθυνον διὰ πᾶσαν τοιαύτην ἀποζημίωσιν.

§24ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔχει σημασίαν αὐτὴ ἡ διάταξις.

§25ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει φοβοῦμαι μήπως, ὅπως ὁ δικαστικὸς σύμβουλος εὑρέθη ἔχων τοιαύτην γνώμην, εὑρεθῶσι καὶ δικασταὶ συμμεριζόμενοι τὴν ἰδέαν αὐτὴν, καὶ τότε τὸ δημόσιον θέλει εὑρεθῆ λίαν περιπεπλεγμένον, διότι ἐκτὸς τῶν πραγματικῶν ζημιῶν, τὰς ὁποίας εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ὑποστῶσι οἱ τρίτοι δηλώσαντες, θὰ γίνουν καὶ συμπαιγνίαι, αἱ ὁποῖαι θὰ γεννήσουν ἀπείρους δίκας κατὰ τοῦ δημοσίου· διὰ ταῦτα παρακαλῶ τὴν Βουλήν, ἐὰν δεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, νὰ περιλάβῃ καὶ τὴν ἀκόλουθον διάταξιν, ἐξασφαλίζουσαν τὸ δημόσιον κατ’ ἀποζημιώσεων· (ἀναγινώσκει). «Τὸ δημόσιον δὲν εὐθύνεται δι’ ἀποζημίωσίν τινα, οὐδὲ δύναται νὰ ἐναχθῇ ἢ νὰ παρεμβληθῇ εἰς δίκην ἕνεκα τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ παρόντος νόμου».

§26ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι αὐτὸ εἶναι δημευτικώτερον τοῦ δημευτικοῦ νόμου;

§27ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῇ, ἡ πρὸ πολλοῦ ὑποβεβλημένη τροπολογία τοῦ κ. Ζέγγελη. (Ἀναγινώσκεται). «Ἐὰν ἐπέλθῃ δικαστικὴ ἀμφισβήτησις, ἕνεκα τυχὸν προκεκτημένων δικαιωμάτων, πᾶσα συνέπεια βαρύνει τοὺς μὴ δηλώσαντας καὶ οὐχὶ τὸ δημόσιον».

§28ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ὁ νόμος, κύριοι, τοῦ 1871, ἐν ἄρθρῳ 23 λέγει τὰ ἑξῆς· οἱ ἔχοντες τὰ προσόντα τοῦ ἄρθρου 1 πολῖται μὴ κατέχοντες γαίας ἢ κατέχοντες κατωτέρας ἐκτάσεως τῆς ἐν τῷ ἄρθρῳ 6 ὁρισθείσης ἐκτάσεως ......» Οἱ πολῖται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν κατέχουν γαίας.

§29ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπέδωκαν δήλωσιν;

§30ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ἐπέδωκαν βέβαιαι.

§31ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Συγχέετε τοὺς ἐγχωρίους, κύριε Μπαλάφα.

§32ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ὄχι, ὁρίστε ἄρθρον 26. «Οἱ ἔχοντες δ’ οἱ κάτοχοι εἶναι εἰς τὸ ἄρθρον 6, καὶ οἱ κάτοικοι εἶναι εἰς τὸ ἄρθρον 20.

§33ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νόμος τοῦ 1875, ὁ ὁποῖος ἔδωκε παράτασιν προθεσμίας, λέγει, καθόσον αἱ γαῖαι δὲν ἐδηλώθησαν.

§34ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι σωστό· ἐπεφυλάχθητε τὰ δικαιώματά σας μόνον ὡς πρὸς τοὺς ἐγγυητὰς διὰ τὰς φυτείας, καὶ ὡς πρὸς τοὺς ὑποβαλόντας αἰτήσεις φαλαγγίτας Κρήτας πρὸς ἐξαργύρωσιν τῶν γραμματίων των. (Ἀναγινώσκει). «Μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ συμπληρωτικοῦ νόμου .... Τὸ ἄρθρον 3 τοῦ § 3 τοῦ νόμου λέγει τὰ ἑξῆς· «αἱ γαῖαι ὅσαι κατὰ τοὺς κειμένους νόμους δύνανται νὰ παραχωρηθῶσιν εἰς πραγμάτωσιν γραμματίων φαλαγγιτικῶν..... Ἐξαιρεῖτε λοιπὸν δυνάμει τοῦ ἄρθρου....... τοῦ νόμου τοῦ 1875 τὰς γαίας ἐκείνας τὰς ὁποίας προβλέπει τὸ ἄρθρ... Ἐπεφυλάχθη δὲ καὶ τὸ δικαίωμα τὸ ἄλλο διὰ τὰς φυτείας εἰς τοὺς ἐγγυητὰς νὰ δηλώσωσιν αὐτὰς, ἄλλην δὲ οὐδεμίαν ἐπιφύλαξιν δὲν ἐκάματε.

§35ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν ἔγεινε, νομίζω, καμμία δήλωσις.

§36ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ἔγεινεν εἰς τὴν πατρίδα μου.

§37ΝΕΖΕΡΙΤΗΣ. Δύω λέξεις περὶ τοῦ ἂν ὁ νόμος ᾖναι δημευτικός. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας τὰ ἑξῆς· ὁ νόμος λέγει ὅτι ἐντὸς 2 ἐτῶν θέλουσιν ἐκδοθῆ τὰ παραχωρητήρια· ἔρχεται ὁ μετέπειτα νόμος, καὶ λέγει, ὅτι ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἐντὸς τῆς διετίας δὲν ἐκδοθῶσι τὰ παραχωρητήρια, οἱ κάτοχοι τῶν γαιῶν ὀφείλουν νὰ ὑπολογίσωσι τὴν ἀξίαν ἀνὰ τριάκοντα δραχμ. ἕκαστον στρέμμα, νὰ δώσωσι τὰς δόσεις κατὰ τὴν ἐκτίμησιν αὐτὴν καὶ κατὰ συνέπειαν νὰ φορολογηθῶσι τὰ κτήματα ὡς ἰδιόκτητα, καὶ οὐχὶ ὡς ἐθνικά· ὁ αὐτὸς νόμος λέγει τὰ ἑξῆς· «ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν καθυστερήσει τις τὴν πρώτην δόσιν, τότε τὸ δημόσιον ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἐκποιήσεως τοῦ κτήματος, καὶ ἐν περιπτώσει μάλιστα καθ’ ἣν τὸ τίμημα τὸ ἐκ τῆς ἐκποιήσεως εἰσπραχθὲν εἶναι μικρότερον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξετιμήθη, τότε θεωρεῖται ὀφειλέτης τοῦ δημοσίου· δύναται δὲ ὁ ἄλλος ἀγοραστὴς ἀναλαμβάνων τὰς αὐτὰς ὑποχρεώσεις, καὶ τὰς αὐτὰς ὁμολογίας δύναται νὰ πληρώσῃ ἐτησίως. Ἂν λοιπὸν λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, τί θὰ ἰδῆτε; θὰ ἰδῆτε ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἐνασκήσεως τῶν ἀγωγῶν· ὅτι αὐτὸς γίνεται ἐντελῶς κύριος, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει δὲν θά ὑπῆρχε τὸ δικαίωμα τῆς ἐκποιήσεως· τὸ παραχωρητήριον εἶναι μία διατύπωσις· ἂν ὁ νόμος δὲν τὸν ἀναγνωρίζῃ ὡς κύριον, διατί ἐπιτρέπει τὴν ἐκποίησιν πάλιν τοῦ κτήματος;

§38ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Διότι πολλὰ ἐῤῥέθησαν ὡς πρὸς τὸν νόμον περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται, ὅτι ἔχει χαρακτῆρα δημευτικὸν καὶ ὅτι θέλετε πράξει μεγάλην ἀδικίαν, συγχωρήσατέ με νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ἂν καὶ νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ᾖναι φωτισμένη. Ἂν ἐξετάσητε, κύριοι, τὸν νόμον περὶ τῶν γαιῶν καὶ φυτειῶν, εἶμαι βεβαιότατος, ὅτι ὅλοι θέλετε ὁμολογήσει μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ὁ νόμος ἐκεῖνος δύω τινὰ ἐσκόπει· πρῶτον μὲν νὰ προνοήσῃ περὶ τῶν γεωργῶν τῶν καλλιεργούντων καὶ κατεχόντων τὰς ἐθνικὰς γαίας, καὶ τῶν ἐμφυτευσάντων τοιαύτας, καὶ δικαίως, διότι αὐτοὶ τὰς ἐξεχέρσωσαν, τὰς καλλιέργησαν, τὰς ἐνεφύτευσαν καὶ τὰς κατέστησαν παραγωγικάς, καὶ δίκαιον ἦτο νὰ προνοήσωμεν ἰδιαζόντως περὶ αὐτῶν· καὶ ὑπῆρχον, κύριοι, καὶ νόμοι προγενέστεροι, οἱ ὁποῖοι ἀνεγνώριζον τὸ τοιοῦτον δικαίωμα· ὁ νόμος τοῦ 1843 ἔδιδε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν καλλιεργητὴν τὸν καλλιεργοῦντα ἐθνικὴν γῆν, ἢ καὶ τὸν ἐμφυτεύσαντα νὰ μὴ δύναται νὰ ἀποβληθῇ οὔτε παρ’ αὐτοῦ τοῦ δημοσίου. Δεύτερον, κύριοι, ἐσκόπει τῷ ὄντι ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν γεωργικὴν τάξιν, ἥτις διετέλει καὶ ἴσως κατὰ τὸ πλεῖστον δίκην θητὸς, καὶ ἐννοεῖτε πῶς τοῦτο εἶναι σπουδαιότατον, ὄχι μόνον διὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ διὰ τὴν ἠθικὴν μόρφωσιν τοῦ πολίτου. Ἂν, κύριοι, τοῦτο καὶ μόνον λάβετε ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐξετάσητε τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα σήμερον καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ σᾶς ἀνέφερον, φέροντες τῳόντι λόγους ἀξίους τῆς μελέτης ὑμῶν, θέλετε δείξει συγγνώμην καὶ ἀποκλίνει ὑπὲρ τῶν καλλιεργητῶν, κατὰ μείζονα δὲ λόγον ἀφοῦ οἱ καλλιεργηταὶ οὗτοι ἢ ἐξηπατήθησαν ἀπὸ διαφόρους ἐν τῷ χωρίῳ των σκοποῦντας νὰ κερδοσκοπήσωσιν ἐπὶ τῆς ἀμαθείας αὐτῶν, ἢ ὅπως αὐτὸς ὁ ὑπουργὸς εἶπεν, ἕνεκα ἀχρηματίας δὲν ἐνήσκησαν τὸ δικαίωμα τοῦτο· πολὺ δὲ περισσότερον θέλετε ἀποκλίνει ὑπὲρ αὐτῶν καὶ διὰ τὸν ἕτερον λόγον, διότι ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅπως ἐβεβαιώθη δὲν ἐδήλωσαν κἂν τὰς γαίας αὐτὰς οἱ ἐγχώριοί των ἀλλὰ σπεῖρα, ἥτις συνεταιρισθεῖσα, κατὰ τὸ πλεῖστον τοὐλάχιστον, δὲν θέλω νὰ εἴπω περὶ ὅλων, ἐκ κερδοσκόπων, συνέλαβε τὴν ἰδέαν νὰ καταπλεονεκτήσῃ ἐπὶ τῶν πτωχῶν αὐτῶν καὶ τοιουτοτρόπως νὰ ἀποσβέσῃ ἓν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον διὰ κληρονομίας τῶν γαιῶν των ἔλαβον, καὶ ν’ ἀποβῇ οὕτως ἀνεκτέλεστος ὁ σκοπὸς τὸν ὁποῖον ὑμεῖς εἴχετε, τοὐτέστι νὰ ἀποκαταστήσετε τὴν γεωργικὴν τάξιν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀντιτάσσεται καὶ ἐπιμόνως ὁ λόγος ὅτι διὰ τῆς πράξεως αὐτῆς θέλομεν πράξει μίαν δήμευσιν, θέλομεν προσβάλει δικαιώματα τρίτων· ἂν τοῦτο ἦτον ἀληθὲς, βεβαίως ἐγὼ δὲν ἤθελον συνηγορήσει ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ νόμου, ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ παράπαν ὁ νόμος αὐτὸς δὲν ἔχει χαρακτῆρα δημευτικόν· δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ζημίαν τινὰ εἰς τοὺς καλῆς πίστεως δηλώσαντας, οὐδέποτε ὅμως προσβάλλει κεκτημένα δικαιώματα ἄλλων, διότι ὅπως γνωρίζετε, διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τις δικαίωμα πραγματικὸν ἐπὶ τῶν γαιῶν αὐτῶν, δὲν ἀρκεῖ μόνον ἡ δήλωσις.

§39ΡΑΛΛΗΣ. Εἰμπορεῖτε νὰ μοὶ δώσητε τὸν ὁρισμὸν, τί ἐστὶ κεκτημένον δικαίωμα;

§40ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Κεκτημένον δικαίωμα ἐπὶ τοῦ πράγματος δὲν ἔχει. Ἔχω μὲν μεγάλην ὑπόληψιν εἰς τὸν ἀξιότιμον δικαστικὸν σύμβουλον, διαφωνῶ ὅμως, διότι διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τις πραγματικὸν δικαίωμα ἐπὶ τῶν δηλωθεισῶν γαιῶν, πρέπει νὰ πραγματοποιηθῶσιν ὅλαι αἱ διατάξεις τοῦ νόμου· δύναται ὅμως τρίτος τις ἐν καλῇ πίστει διατελῶν νὰ δηλώσῃ γαίας, νὰ καταλάβῃ τὸν ἀγρὸν καὶ νὰ προβῇ εἰς καλλιέργειαν, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δίκαιον εἶναι νὰ ἀποζημιοῦται ὁ καλῇ τῇ πίστει ὑποστὰς δαπάνας. Περὶ τούτου προλαμβάνω διὰ τῆς τροπολογίας μου πᾶσαν ἀμφιβολίαν, διότι καὶ ἐγὼ εἶμαι συμφωνότατος μὲ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει τὸ δημόσιον νὰ ἐξασφαλίσωμεν καὶ ἂν ἐκ τοῦ νόμου τούτου γεννηθῇ δικαστικὴ ἀμφισβήτησις, καὶ ἀποφασισθῇ ὅτι ἐπῆλθε ζημία τις ἀπὸ τρίτον, πρέπει ὁ καλῇ πίστει δαπανήσας νὰ ἀποζημιοῦται, ἀλλ’ ἀπὸ τὸν κάτοχον, εἰς δὲ τὸν δικαστὴν ἀπόκειται νὰ ἀποφανθῇ ἐὰν ᾖναι καλῆς πίστεως. Ἐστὲ δὲ βέβαιοι ὅτι θὰ συμβιβασθοῦν πρὸς ἀλλήλους. Ἄλλως, ὁ προλαλήσας εἶπεν, ὅτι ἔκαμε τὴν δήλωσιν ὁ χωρικὸς καὶ τρίτος τις τὸν ἐξηπάτησεν, εἰπὼν, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κάμῃ τὴν δήλωσιν. Ἐὰν ὁ δικαστὴς ἴδῃ ὅτι τοῦτο συνέβη, δὲν θὰ δώσῃ καμμίαν ἀποζημίωσιν. Συλλογισθῆτε δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι συνέβησαν συμπλοκαὶ καὶ συγκρούσεις καὶ ὅτι αἱ ἀπειλαὶ ἐξακολουθοῦσι, καὶ ἂν δὲν παραδεχθῆτε αὐτὴν τὴν πρότασιν, πάντοτε ὅμως ὑπὸ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἔφερον, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θὰ πράξητε μέγα ἄδικον, καὶ συλλογισθῆτε, ὅτι οἱ καλλιεργηταὶ αὐτοὶ δὲν δύνανται πλέον νὰ ἔχουν καμμίαν ὕπαρξιν· τὸ μόνον στήριγμα τῆς οἰκογενείας αὐτῶν εἶναι αὐτὸς ὁ ἀγρὸς καὶ τοῦτο δὲν θὰ ἐγκαταλείψουν ἄνευ μεγάλων θυσιῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ παραδεχθῆτε τὴν πρότασιν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν τροπολογίαν αὐτήν. Μίαν μόνον παρατήρησιν θέλω νὰ κάμω. Ἐπιθυμῶ νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά, ὅτι διὰ τῆς λέξεως κατόχους, ἐννοοῦμεν τοὺς καλλιεργοῦντας τὴν ἐθνικὴν γῆν πρὸ τῶν δηλωσάντων, διότι ὑπὸ τὴν νομικὴν ἔννοιαν, κάτοχος θεωρεῖται ὁ ἀποκτήσας δικαίωμά τι ἐπὶ τῶν γαιῶν. Οὐδέποτε ὅμως εἶχε νομικὴν κατοχήν, ἀλλ’ εἶχεν ἁπλῆν νομήν· αἱ γαῖαι τουτέστι πάντοτε ἀνῆκον εἰς τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου καὶ ἐνήργει τὴν καλλιέργειαν οὐχὶ δι’ ἑαυτόν, ἀλλ’ ὡς ἁπλοῦς καλλιεργητὴς ὑπὸ τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου.

§41ΡΑΛΛΗΣ. Ἀκριβῶς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζέγγελη ἐννοῶ νὰ πολεμήσω, καθόσον τὴν θεωρῶ ὄχι μόνον ἄχρηστον, πολιτικῶς ἀδύνατον, ἀλλ’ ὡς καταστρέφουσαν τὴν ἀρχὴν τῆς προτάσεως τῶν κ.κ. Παπαμιχαλοπούλου καὶ Σ. Πετιμεζᾶ. Πάντες γνωρίζομεν, ὅτι οἱ νόμοι περὶ διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς ἔδωσαν χώραν εἰς ἄτοπα, εἰς ἀδικίας, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον μέχρις ἐσχάτων τὴν κατοχὴν τῶν γαιῶν αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι τὴν ἐκαλλιέργησαν, τὴν ἀνέπτυξαν, ἔτρεφον ἑαυτοὺς καὶ τὰς οἰκογενείας των, ἔχασαν, εἴτε ἕνεκα ἀμελείας, εἴτε ἕνεκα πλάνης ἢ καὶ ἕνεκα παγίδων, τὰς γαίας αὐτάς, καὶ σήμερον εὑρίσκονται ἐκτὸς τῆς κατοχῆς ἢ καὶ ἂν κατέχουν πραγματικῶς, δύνανται οἱ δηλώσαντες δυνάμει τοῦ νόμου τοῦ 1875 νὰ κινήσουν ἀγωγὰς ἐναντίον αὐτῶν· ἀλλ’ ἐὰν πάντες ἀναγνωρίζωμεν τὰ ἄτοπα αὐτά, εἰς τὰ ὁποῖα ἔδωκε χώραν ἡ κακὴ ἐκτέλεσις τῶν νόμων περὶ διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς, ὀφείλομεν ὅμως νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1875 ἐγέννησε δικαιώματα, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτὰ τὰ κεκτημένα δὲν δυνάμεθα νὰ καταστρέψωμεν. Λέγω ὅτι ὑπάρχουν κεκτημένα δικαιώματα καὶ δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἐὰν δυνάμει τοῦ νόμου τοῦ 1875, ἐὰν δυνάμει τῆς δηλώσεως ὁ νῦν κάτοχος κατέστη κύριος, διότι δι’ ἐμὲ κεκτημένον δικαίωμα δὲν εἶναι ἡ κυριότης τοῦ κτήματος, ἀλλὰ πᾶν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ δώσῃ χώραν εἰς ἀγωγὴν καὶ νὰ ὑποστηριχθῇ δι’ ἀγωγῆς. Ἐπειδὴ ὑπάρχει τοιοῦτον δικαίωμα κεκτημένον διὰ τῶν δηλώσεων, δὲν δύνασθε σήμερον σεῖς, κύριοι, τὸ κεκτημένον αὐτὸ δικαίωμα νὰ τὸ καταστρέψητε, διότι ὑπάρχουν δικαστήρια, καὶ ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ἠθέλατε νομοθετήσει, ἤθελεν εἶναι ἄκυρος ἀπέναντι τῶν δικαστηρίων. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπετε ὅταν γνωρίζετε ὅτι ὑπάρχουν κεκτημένα δικαιώματα, ὅτι προσβάλλονται αὐτὰ διὰ τοῦ νόμου, δὲν σᾶς ἐπιτρέπετε, ὅταν ὑπάρχει ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις ἀπαγορεύουσα τὴν δήμευσιν, νὰ προβῆτε εἰς πρότασιν ἀνήθικον καὶ ἀντισυνταγματικὴν κατὰ τοῦ πνεύματος καὶ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐξεύρωμεν τὸν τρόπον διὰ τοῦ ὁποίου νὰ συμβιβάσωμεν καὶ τὰ καθήκοντα ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ Συντάγματος καὶ τὸ δίκαιον, τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ ἐπικαλεσθοῦν οἱ μέχρι σήμερον κάτοχοι. Ἡ πρότασις δὲ, ἡ ὁποία φέρεται ὡς τροπολογία ἐκ μέρους τοῦ κ. Ζέγγελη, δὲν δύναται νὰ συμβιβάσῃ ταῦτα πάντα, διότι εἶναι καὶ ἄσκοπος καὶ δημευτικωτέρα τῆς δημευτικῆς προτάσεως τῶν κ. κ. Παπαμιχαλοπούλου καὶ Σ. Πετιμεζᾶ καὶ πολιτικῶς ἀνήθικος καὶ καταστρέφει τὴν ἀρχὴν τῆς προτάσεως. Ἄσκοπος εἶναι, διότι τὰ δικαστήρια δὲν θὰ σταματήσουν ἀπέναντι αὐτῆς ὅπως καταστήσουν τὸ δημόσιον ὑπεύθυνον διὰ τὴν ἀδικίαν ἀπέναντι τρίτων· εἶναι δὲ δημευτικὴ καὶ δημευτικωτέρα τῆς πρώτης καὶ πολιτικῶς ἀνήθικος, διότι σήμερον ἀναγνωρίζομεν ὅτι προβαίνομεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν προτάσεως πολιτικῶς ἀνηθίκου, ἀντισυνταγματικῆς, καὶ ἐν τούτοις προσπαθοῦμεν μόνον νὰ σώσωμεν τὸ δημόσιον ἀπὸ τὴν ἀγωγὴν περὶ ἀποζημιώσεως. Εἶναι δὲ καὶ καταστρεπτικὴ τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ἐπεδίωξαν τοὐλάχιστον οἱ ὑποβαλόντες τὴν ἀρχικὴν πρότασιν κ. κ. Παπαμιχαλόπουλος καὶ Σ. Πετιμεζᾶς, διότι ἀναγνωρίζεται πλέον ἐν τῷ σώματι αὐτῷ τῆς προτάσεως ὅτι ὑπάρχει δικαίωμα ἀποζημιώσεως, καὶ τὸ δικαίωμα αὐτὸ κατὰ τίνος θὰ ἐνασκηθῇ; κατὰ τοῦ δημοσίου. Ὄχι, λέγετε. Θεωρῶ ὡς χάρτην ἄγραφον αὐτὴν τὴν πρότασιν, ἀλλὰ παραδέχομαι ὅτι ἡ ἀρχὴ αὐτὴ εἶναι ἀληθής. Ἐγὼ ὁ ὁποῖος ἀπέκτησα ἐκ τοῦ νόμου τοῦ 1875 δικαίωμα, τὸ ὁποῖον σήμερον μοῦ προσβάλλεται ὑπ’ αὐτῆς τῆς προτάσεως, κατὰ τίνος θὰ στραφῶ; Δὲν θὰ στραφῶ κατὰ τοῦ μὴ δηλώσαντος κατόχου; καὶ τότε τί θὰ γίνῃ ὁ νόμος; δὲν εἶναι χάρτης ἄγραφος; δὲν εἶναι ἀνήθικος; δὲν εἶναι καταστρεπτικός; δὲν εἶναι μᾶλλον καταστρεπτικὴ ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζέγγελη τῆς προτάσεως τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου καὶ Πετιμεζᾶ; Αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις εἶχον νὰ ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλήν· παρακαλῶ τὸ ζήτημα αὐτὸ νὰ μελετηθῇ σπουδαίως· δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον λύεται ἐξ ἀπροόπτου· πρέπει νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, νὰ ὑποβληθῇ εἰς συμβούλιον νομομαθῶν, οἱ ὁποῖοι νὰ λάβουν ὑπ’ ὄψιν ὅλας τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς καὶ νὰ μᾶς δώσουν ἀκριβῆ γνώμην περὶ ὅλων τῶν ἀποτελεσμάτων καὶ συνεπειῶν καὶ περὶ τοῦ τρόπου, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ δυνηθῶμεν νὰ συμβιβάσωμεν τὸ δίκαιον μὲ τὰ κεκτημένα δικαιώματα.

§42Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐννοεῖται εὐκόλως ποῖος ἦτον ὁ σκοπὸς τῆς μακρᾶς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Ῥάλλη· εἶναι ἡ ἀναβολή.

§43ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι· ἐγὼ ἔχω μάλιστα συμφέρον νὰ ἐπιψηφισθῇ ἡ πρότασις, διότι ὑπῆρξα ἐναγόμενος εἰς πολλὰς δίκας ὡς δικηγόρος καὶ γνωρίζω τί ὑποφέρουν οἱ μέχρι τοῦδε κάτοχοι.

§44Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ ὅμως δὲν εἶμαι νομικὸς καὶ ἑπομένως δὲν εἰμπορῶ νὰ ἔχω τόσην πίστιν εἰς αὐτὰ τὰ πράγματα· ἀλλὰ δὲν εἰμπορῶ νὰ ἐννοήσω καὶ τοὺς νομικούς, διότι βλέπω ὅτι αὐτοὶ οἱ ἴδιοι πίπτουν εἰς ἀντίφασιν. Ὁ κ. Νεζερίτης, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἐζήτησα τετράκις ἐξηγήσεις, σᾶς εἶπεν ὅτι εἶναι ἄξιοι αὐτοῦ τοῦ δικαιώματος οἱ μὴ δηλώσαντες, εἶναι ἀνάξιοι οἱ δηλώσαντες ἐλλειπῶς.

§45ΝΕΖΕΡΙΤΗΣ. Ὄχι, δὲν εἶπον αὐτὸ....

§46Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὴ μὲ διακόπτετε. Δὲν ἠμπόρεσα νὰ ἐννοήσω πῶς θὰ γίνῃ αὐτὸ καὶ νὰ διαιρέσουν τὰ δικαστήρια εἰς δύω μέρη τὸν νόμον. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Ῥάλλης σᾶς λέγει, κεκτημένον δικαίωμα εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ παράξῃ δικαίωμα εἰς ἀγωγήν· καὶ εἶναι κανὲν πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν παράγει δικαίωμα εἰς ἀγωγήν;

§47ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν ἐγὼ σᾶς ὁμιλῶ νομικὰ καὶ σεῖς μοῦ ὁμιλεῖτε περὶ πυροβολικῆς, τότε δὲν ἠμποροῦμεν νὰ συνεννοηθῶμεν (ἱλαρότης).

§48Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἠξεύρετε τί συμβαίνει μὲ τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι πηγαίνουν νὰ ἐκτοπίσουν τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι πρὸ 40 ἐτῶν πασχίζουν νὰ γείνουν κάτοχοι; φέρουν γκέκιδες καὶ τούρκους διὰ νὰ δηλώσουν ἐν ὀνόματι τρίτων. Κύριοι, ἀποζημίωσις, κατ’ ἐμέ, ὁ ὁποῖος ἠξεύρω τὰ κανόνια, ἀλλ’ ἐννοῶ καὶ τὰ νομικά, εἶναι νὰ ἀναπληρώσω τὴν ζημίαν, τὴν ὁποίαν ἐπροξένησα εἰς ἕνα ἄνθρωπον. Νὰ ἀποζημιωθοῦν λοιπὸν οἱ τρίτοι, οἱ ὁποῖοι ἐδήλωσαν. Μίαν καὶ ἡμίσειαν δραχμὴν ἔδωσαν, νὰ τὴν πάρουν ὀπίσω. Καὶ ἐτόλμησε κανεὶς νὰ θέσῃ τὸν πόδα του ἐκεῖ ὅπου ἦσαν κάτοχοι; Ὅσοι ἐτόλμησαν ἢ εἶναι μακαρῖται ἢ ἀκόμη θεραπεύονται, διότι μὴ νομίζετε, ὅτι ὁ νόμος εἶναι ἱκανὸς νὰ ἀποξενώσῃ ἕνα λαὸν ὁλόκληρον τῆς ἰδιοκτησίας του. Δήμευσις εἶναι ἐκείνη τῶν συμμοριῶν, αἱ ὁποῖαι ἠνώθησαν μὲ ὑπαλλήλους τῶν ἐφοριῶν διὰ νὰ διώξουν τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ἀπὸ τὴν ἰδιοκτησίαν των. Ἐγὼ παρατηρῶ καὶ εἰς τὸν ἔντιμον ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι δὲν ἐννοῶ διὰ τὶ ἔφερε μίαν ἔκθεσιν τοῦ συμβούλου χωρὶς νὰ εἴπῃ καὶ τοὺς νομικοὺς λόγους καὶ τὰς σκέψεις· τὸν πληρώνομεν 800 δραχ. κατὰ μῆνα καὶ τοῦ παρέχομεν τόσα δικαιώματα καὶ προνόμια, καὶ δὲν μᾶς ἔφερε τοὐλάχιστον μίαν ἔκθεσιν δικαιολογημένην; Καὶ τί εἶναι αὐτός; Εἶναι λίαν ἔντιμος ἄνθρωπος, νομικὸς ἄριστος, ἀλλὰ δὲν εἶναι καλλίτερος ἀπὸ ὅλους τοὺς ἄλλους ἐδῶ νομικούς. Ἡ νομικὴ ἐπιστήμη εἶναι πολὺ ἐλαστική, καὶ σοφοὶ ἄνθρωποι ἔχουν ὑπογράψει γνωμοδοτήσεις ἀντιφατικάς, καὶ τὰς ἔχω ἐγώ, καὶ ὅποτε θέλετε σᾶς τὰς παρουσιάζω. Καὶ μὲ τοιαῦτα πράγματα θέλουν νὰ σᾶς φοβίζουν διὰ νὰ ἀδικήσητε λαοὺς ὁλοκλήρους! Ἠξεύρετε τί κάμνουν οἱ χωρικοὶ ὅταν θέλουν νὰ σκιάξουν τὰ πτηνὰ ἀπὸ τοὺς ἀγρούς; βάζουν ἕνα πανὶ μαῦρο καὶ αὐτὸ τὸ σκιάχαρτο μᾶς ἔφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς μὲ τὴν ἔκθεσίν του. Ἐνθυμοῦμαι ὅταν ἐπρόκειτο νὰ πνίξουν Σελὶμ Σουλτάνον, ὅπως ἐψαλήδισαν τὸν ἄλλον, ἀφοῦ τὸν ἔβαλαν εἰς τὴν φυλακὴν ἐζήτησαν φετφᾶν, ὁ δὲ Σεϊχισλὰμ εἶπεν, ὅταν δύω πατιφᾶ συναντηθῶσιν, ὁ ἕνας κόβει τὸν ἄλλον. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνωμοδότησις τοῦ συμβούλου.

§49ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ὑποβάλλω τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς τῶν Οἰκονομικῶν ἐπὶ τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων.

§50ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λοιπόν, κύριοι, δὲν ἀνέχομαι νὰ προσβάλληται ἡ πρότασίς μου ὡς δημευτική, ὡς πολιτικῶς ἀνήθικος, ὡς καταστρεπτική, κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου, διότι καμμίαν προσοχὴν δὲν πρέπει νὰ δώσητε εἰς τὰ λεγόμενα νομικὰ ἐπιχειρήματα, ἀφοῦ βλέπετε ὅτι καθ’ ἑκάστην δικάζονται 10,000 ἄνθρωποι, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ 5,000 ἔχουν ἄδικον καὶ ὅμως ὅλοι εὑρίσκουν ἄπειρα ἐπιχειρήματα ἀπὸ τὸν κώδηκα. Δὲν εἶναι λοιπὸν πάντοτε ἀσφαλῆ αὐτὰ τὰ ἐπιχειρήματα τῶν νομικῶν, καθὼς δὲν εἶναι ἀσφαλεῖς αἱ γνώσεις τῶν στρατιωτικῶν καὶ τῶν ἰατρῶν, καὶ μόνον αἱ μαθηματικαὶ ἐπιστῆμαι εἶναι ἀπολύτως ἀληθεῖς. Ἔχετε λοιπὸν ὑπ’ ὄψιν τὴν πρότασίν μου, τὴν ὁποίαν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ καὶ κανὲν δικαίωμα δὲν θὰ πάθῃ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον γίνεται εἶναι καὶ ἄδικον καὶ παράνομον καὶ ἀδύνατον νὰ ἐκτελεσθῇ, διότι διατί ἔγειναν αἱ συγκρούσεις; καὶ τί ἄλλο καλλίτερον εἶναι διὰ τὸν χωρικὸν παρὰ νὰ τὸν σκοτώσῃς, ἐὰν πρόκηται νὰ τοῦ πάρῃς τὰς γαίας, τὰς ὁποίας πρὸ 45 ἐτῶν ἐκαλλιέργει; ἅμα τοῦ ἀφαιρέσῃς τὸ χωράφι του, εἶναι προτιμότερον νὰ τὸν σκοτώσῃς. Ἀφήσατε λοιπὸν αὐτὴν τὴν παράτασιν, δὲν ἀδικεῖτε κανένα. Ἐὰν, κύριε ὑπουργέ, ἔγραψας εἰς τὴν ἐφημερίδα καὶ νὰ τὰ δημοσιεύσουν, καὶ δὲν ἔγινε τίποτε ἀπὸ αὐτά, τί πταίουν αὐτοί; διότι πρῶτον δὲν ὑπάρχει πάρεδρος πουθενά· ποῦ ὑπάρχουν πάρεδροι καθ’ ὅλον τὸ Κράτος; Ἡμεῖς εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Καλαβρύτων δὲν ἐξελέξαμεν κἀνένα· ἀφοῦ δὲν ὑπάρχουν τὰ ἐπίσημα ὄργανα, πῶς ἐξετέλεσας τὰς ἐγγράφους ὁδηγίας; Μάλιστα ἐγὼ ἐκτιμῶ τὴν πρόθεσίν σου, ἀλλὰ τὸ νὰ λέγῃς καὶ ὅτι ἐξετελέσθη! μολονότι δὲν τὸ εἶπες αὐτό, ἀλλὰ μόνον, ὅτι ἐγράψατε καὶ ἔκαμες πολὺ καλά. Λοιπὸν ὕστερον ἀπὸ ὅλην αὐτὴν τὴν ἀξιέπαινον πρόθεσίν σας, οὔτε ἡ Βουλὴ οὔτε ἡ Κυβέρνησις θέλει ἀντισταθῆ. Λοιπὸν σᾶς παρακαλῶ ἐπιψηφίσατέ το νὰ τελειώσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ὁλόκληροι δῆμοι τοῦ Κράτους κατήντησαν εἰς κατάστασιν ἀηδεστάτην.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ τῶν οἰκονομικῶν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἔκθεσιν αὑτῆς ἐπὶ τῶν προσθέτων φόρων. Ὑπάρχει ἔκθεσις πλειονοψηφίας καὶ μειονοψηφίας λίαν ἐκτεταμένη· θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ εἰς τοὺς κ. βουλευτάς.

§52Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν;

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὁ κ. Διαμαντόπουλος.

§54ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην, ἂς προηγηθῇ.

§55Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅταν ἐσυζητεῖτο κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς ἀνάγνωσιν ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ἀντέστην κατ’ αὐτῆς· μετὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἔλαβον 70 καὶ πλέον ἐπιστολὰς ἐξ ἐπαρχιωτῶν μου, οἱ ὁποῖοι μοὶ παρίστων τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ὑφίσταντο οἱ κάτοχοι ἐθνικῶν γαιῶν καὶ μὲ παρεκάλουν νὰ συντελέσω ἵνα ψηφισθῇ ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον οἱ συνάδελφοι. Δὲν εἶχον ἀμφιβολίαν, κ. πρόεδρε, ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1871 ἤθελεν ἐπιφέρει τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἐπήνεγκε, καὶ ὧν ἕνεκα σήμερον συζητοῦμεν, διότι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι κατέβαλον κεφάλαια καὶ ἐργασίαν διὰ νὰ ἐκχερσώσωσι γαίας, αὐτοὶ ἕνεκα τοῦ νόμου καὶ τῆς ἀμελείας των ἀποπέμπονται ἀπὸ τὰς γαίας αὐτὰς, αἵτινες περιέρχονται εἰς τὴν κατοχὴν ἄλλων. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν οἱ ἔντιμοι συνάδελφοι ὑπέβαλον, εἶναι πρότασις, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ θεωρήσωμεν ὡς πρότασιν νόμου εὐεργετικοῦ. Καὶ δὲν γνωρίζω μὲν ποῖον τὸ Κράτος ἔχει μέσον, ἵνα θεραπεύσῃ τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, οἱ συνάδελφοι ὅμως ἐφεῦρον ὡς μέσον θεραπείας τὴν ἑαυτῶν πρότασιν. Κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον εἷς Σουλτάνος ἔκρινεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προσφέρῃ πρὸς ἐξιλασμὸν εἰς τὸν θεὸν τὸν μέγαν βεζύρην. Καὶ οἱ προτείναντες τὴν πρότασιν προτείνουσι νὰ προσφέρωμεν πρὸς θεραπείαν τῶν δεινῶν τῶν ἀποβληθέντων κατόχων τὰ ὑπὸ τῶν δηλωσάντων τὰς γαίας αὐτὰς νομίμως ἀποκτηθέντα δικαιώματα· προτείνουσι νὰ εὐεργετήσωμεν τὴν τάξιν τῶν κατόχων, μὴ ἀναγνωρίζοντες τα δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀπέκτησαν ὅσοι ἐδήλωσαν τὰς γαίας αὐτάς· δηλονότι νὰ διαθέσωμεν πρὸς θεραπείαν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνήκει εἰς τὴν πολιτείαν ἢ εἰς τὸ δημόσιον, ἀλλ’ ἀνήκει εἰς ἰδιώτας, οἱ ὁποῖοι τὸ ἀπέκτησαν δυνάμει τοῦ νόμου. Πολλοὶ τῶν ἐντίμων συναδέλφων, καὶ ἰδίως ἄνθρωποι ἐνασχολούμενοι περὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων, οὗ ἕνεκα ἡ γνώμη των ἔχει κῦρος, ἐδήλωσαν, ὅτι οἱ δηλώσαντες γαίας μὴ δηλωθείσας ὑπὸ τῶν κατόχων αὐτῶν, δὲν ἀπέκτησαν κανὲν δικαίωμα, διότι πρέπει νὰ παρέλθῃ ὁ ὁρισθεὶς χρόνος καὶ νὰ συμμορφωθῶσι μέχρι τέλους μὲ τὸν νόμον. Ἀλλὰ καὶ ἂν κανὲν ἄλλο δικαίωμα δὲν ἀπέκτησαν οὗτοι, ἀπέκτησαν ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ καταλάβωσι τὰς γαίας καὶ γίνωσι κάτοχοί των. Νομίζω δὲ, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ὥστε δύναμαι νὰ ἀφήσω ὅλα τὰ ἄλλα καὶ νὰ φέρω ἓν παράδειγμα. Ὑποθέσατε, ὅτι πωλῶ τὴν οἰκίαν μου εἰς τὸν Α, καὶ ἀφοῦ κλείσω τὴν συμφωνίαν, τὴν ἐπιοῦσαν πωλῶ τὴν οἰκίαν μου εἰς τὸν Β, ὁ Α δὲν ἔχει δικαίωμα πρὸς ἀποζημίωσιν; Οἱ δηλώσαντες τὰς γαίας αὐτὰς ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦτο, καὶ ἐνόσῳ δὲν ἀθετήσουν τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, οὐδεὶς δύναται νὰ τοὺς ἀποκλείσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο, τὴν δύναμιν αὐτὴν, τὴν ὁποίαν ἔχουν ἀποκτήσει. Νομίζω λοιπὸν ὅτι πρόκειται νὰ καθιερώσωμεν εὐεργετικὸν νόμον εὐεργετοῦντα τάξιν ἀνθρώπων διὰ δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα εἰς ἄλλους ἀνήκουσιν, ἀφαιροῦντες αὐτὰ ἀπ’ αὐτῶν. Ἑπομένως ἐὰν δημόσιος ἀνάγκη δὲν ἐπιβάλλῃ αὐτὸ, ἡ πολιτεία δὲν δύναται νὰ τὸ πράξῃ. Ὅθεν εὐλόγως ἐπροτάθη τὸ ἀπαράδεκτον τῆς προτάσεως. Ἤθελον δὲ νὰ ᾖναι γνωσταὶ αἱ συνέπειαι τῆς προτάσεως ταύτης, καὶ νὰ ἐγνωρίζομεν μέχρι τίνος ποσοῦ ἠδύναντο νὰ φθάσωσιν αἱ ἀποζημιώσεις τοῦ δημοσίου εἰς τὰς ὁποίας θέλει ὑποβληθῆ, καὶ τότε ἠθέλατε καὶ ὑμεῖς κρίνει ἂν πρέπῃ νὰ ψηφίσητε τὸν νόμον καὶ ὑποβάλετε τὸ δημόσιον εἰς ἀποζημίωσιν· ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν γνωρίζω μέχρι τίνος ποσοῦ θέλει φθάσει ἡ ἀποζημίωσις. Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ λησμονήσητε ὅτι ἔχετε ἔλλειμμα ἐπὶ τοῦ χάρτου 1,480,000, πράγματι δὲ πλέον τῶν 2,500,000. Ἡ ἐντολὴ ἡμῶν εἶναι περιωρισμένη ὑπὸ τοῦ καθήκοντος νὰ ἀποφεύγητε νὰ ἀνοίγητε πληγὰς, τὰς ὁποίας δὲν δύναται νὰ θεραπεύσῃ τὸ δημόσιον ταμεῖον. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους προτείνω τὸ ἀπαράδεκτον.

§56ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω, κύριοι, σᾶς εἴπει καθαρῶς καὶ ἀκριβῶς τὶ τρέχει. Ἀκούσατε εἰς πόσας κατηγορίας δύνανται ν’ ἀναχθοῦν αἱ δηλώσεις. Ὑπάρχουν ἄνθρωποι, οἵτινες ἐξαπατήσαντες τοὺς χωρικοὺς τοὺς εἶπον, μὴ δηλώσετε καὶ ἐδήλωσαν αὐτοί· δευτέρα κατηγορία, ὑπῆρξάν τινες, οἱ ὁποῖοι κατεῖχον θέσεις δημοσίους, αὐτοὶ δὲ, διότι ἔπρεπε νὰ ἐπικυρώσουν τὰς ὑπογραφὰς τῶν δηλούντων ἔβαλον ἄλλους καὶ ἐδήλωσαν καὶ οἱ δυστυχεῖς χωρικοὶ εὑρέθησαν ἔξαφνα ἄνευ γαιῶν καίτοι ἔχοντες πληρωμένα, διότι ἄλλος ἐδήλωσε τὰ κτήματά των· τρίτη κατηγορία, ὑπῆρξαν χωριὰ, τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο εἰς δίκην μὲ τὸ δημόσιον, διότι ἐνῷ ἔλεγε τὸ δημόσιον ὅτι ἀνήκουν αἱ γαῖαι εἰς αὐτὸ οἱ χωρικοὶ ἔλεγον εἰς αὐτοὺς, ἀλλ’ ἕνεκα τούτου δὲν ἠδύναντο νὰ δηλώσωσι, (εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου ὑπάρχουσι δύω ὁλόκληρα χωρία), καὶ αἱ γαῖαι αὗται ἐδηλώθησαν ἀπὸ ἄλλους· τετάρτη κατηγορία, ὑπῆρξαν ἄλλοι οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ εἶχον δηλώσῃ οἱ κάτοχοι 20 στρέμματα, καὶ ταῦτα ἦσαν 21½ καὶ ἐδήλωνον καὶ τὸ 1½· πέμπτη κατηγορία, ὑπῆρξάν τινες, οἵτινες δὲν ἐδήλωσαν, διότι δὲν εἶχον λεπτὰ καὶ ἔπρεπε νὰ δανεισθοῦν καὶ δὲν εὕρισκον. Εἷς ἔντιμος πολίτης τῶν Πατρῶν διὰ νὰ δηλώσῃ ἐβιάσθη νὰ πληρώσῃ 60–80 δραχ. κατὰ στρέμμα. Βλέπετε πόσοι λόγοι συνετέλεσαν, ὅπως οἱ χωρικοὶ μὴ δηλώσωσι. Τώρα ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ τις εἰς δύω χωρία ὁλόκληρα, φύγετε εἰς ἄλλον τόπον; Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον εἴτε εὐεργετικὸν τὸν θεωρήσατε τὸν νόμον εἴτε ἄλλως πρέπει νὰ τὸν ἀποδεχθῆτε. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶναι εἰς γνῶσιν μερικῶν πραγμάτων, καὶ πιστεύω ὅτι δυνάμεθα νὰ λάβωμεν οἱαδήποτε μέτρα, νὰ ἀποζημιώσῃ μὲν αὐτοὺς τὸ δημόσιον ἀλλὰ νὰ μείνῃ καὶ εἰς ἡμᾶς ἡ ἰδιοκτησία μας.

§57ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἤθελα νὰ ὁμιλήσω, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ τοῦ ἐκ Γορτυνίας πρέπει νὰ προκαλέσωσιν εὐρυτέραν συζήτησιν· ἑπομένως ἐγὼ πρῶτος αἰσθάνομαι τὸ καθῆκον νὰ ἀκροασθῶ τῶν συζητήσεων καὶ μετάσχω αὐτῶν, καθότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι προβαίνομεν ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων μας. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κατεπολέμησε τὴν πρότασιν ὡς ἀντισυνταγματικὴν, διότι τὴν ἐθεώρησεν ὡς δήμευσιν· καὶ αὐτὸ εἶναι σπουδαῖον. Κατὰ τὸ Σύνταγμα οὐδεὶς στερεῖται τῆς περιουσίας του ἄνευ ἀποζημιώσεως, καὶ δεύτερον, ἡ γενικὴ δήμευσις ἀπαγορεύεται. Πρέπει νὰ ἐξετάσητε, ἐὰν ἡ προκειμένη περίστασις ὑπόκειται εἰς μίαν ἐξ αὐτῶν καὶ ἐὰν παραβιάζεται ἓν τῶν δύω ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι ἀφαιροῦμεν περιουσίαν ἄνευ ἀποζημιώσεως; ὄχι· δήμευσις δὲν γίνεται, διότι ἡ δήλωσις δὲν ἠννόει νὰ χορηγήσῃ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον εἰς τοὺς κατόχους, καὶ ἑπομένως δὲν δύνανται οἱ δηλώσαντες νὰ θεωρηθῶσιν ὡς κύριοι· γενικὴ δήμευσις; ὄχι, διότι τὸ τοιοῦτον δὲν θεωρεῖται δήμευσις καὶ πρὸ πάντων γενική. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι οὔτε εἰς τὴν μίαν οὔτε εἰς τὴν ἄλλην ἰδέαν δύναται νὰ ὑπαχθῇ· δύναται νὰ ᾖναι οἱαδήποτε παράβασις, ἀλλ’ οὐχὶ ὅπως ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς εἶπεν. Ἔρχομαι λοιπὸν νὰ ἐξετάσω ἐὰν ἡμεῖς εἴμεθα ἁρμόδιοι, νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν ὑπάρχῃ κεκτημένον δικαίωμα· ἁρμόδιοι δὲν εἴμεθα, διότι αὐτὸ ἀνήκει εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν, ἥτις ἔχει τὸ τοιοῦτον δικαίωμα. Λοιπὸν ἡμεῖς τί πρόκειται σήμερον ν’ ἀποφασίσωμεν; Νὰ χορηγήσωμεν μίαν προθεσμίαν πρὸς ἐκτέλεσιν νόμου, ἡ πραγματοποίησις τοῦ ὁποίου ἐξηρτήθη ἐκ προθεσμίας ὡρισμένης δὶς κατ’ ἐπανάληψιν παραταθείσης. Τί κάμωμεν ἡμεῖς ἐκ περισσοῦ διὰ τῶν τελευταίων τροπολογιῶν; Ἐὰν ἐχορηγήθη οἱονδήποτε δικαίωμα, καὶ αὐτὸ προσκρούεται ἐκ τοῦ νόμου τούτου, ὁ κάτοχος εὐθύνεται διὰ τὴν ἀποζημίωσιν καὶ οὐχὶ τὸ δημόσιον· ἡ παρεμπόδισις ἑνὸς δικαιώματος χορηγεῖ δικαίωμα εἰς ἀποζημίωσιν, δὲν εἶναι καὶ δικαίωμα· καὶ ἐὰν ἐχορηγήθη δικαίωμα, ἐπειδὴ παραβιάζεται διὰ τοῦ νόμου καὶ προέρχεται ζημία δὲν ἔχει εἰμὴ τὸ δικαίωμα τῆς ἀποζημιώσεως. Καὶ τί λέγει ὁ νόμος; ἐὰν ὑπάρχῃ δικαίωμα ἀποζημιώσεως, διὰ τὴν ἀποζημίωσιν εὐθύνεται ὁ κάτοχος. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος, κύριος Θ. Δηλιγιάννης, σᾶς ἔφερε παράδειγμα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τοιαύτην περίστασιν, ἐὰν ὑποσχεθῇ τις νὰ πωλήσῃ τὴν οἰκίαν του ὑπὸ ὡρισμένον τίμημα καὶ ὅρους καὶ τὴν ἐπιοῦσαν τὴν πωλήσῃ εἰς ἄλλον τί θέλει προκύψει;

§58ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι τὸ ἴδιον πρᾶγμα· ὁ κ. Δηλιγιάννης εἶχε δίκαιον νὰ φέρῃ αὐτὸ τὸ παράδειγμα. Τὸ δικαίωμα αὐτὸ τί εἶναι.....;

§59ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπὶ τοῦ πράγματος δὲν ἀπέκτησε τίποτε, ἀπέκτησε προτίμησιν, ἐὰν παραβιασθῇ.

§60ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι προσωπικὸν ἢ πραγματικὸν τὸ δικαίωμα;

§61ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἶναι δικαίωμα προτιμήσεως· αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη ἡ ἰδική μου. Νομίζω λοιπὸν ὅπως ὑποβάλλεται ἡ πρότασις, συνοδευομένη ὑπὸ τῆς τροπολογίας, εἶναι πρότασις πλήρης μὴ παραβιάζουσα ἢ ἀφαιροῦσα δικαιώματα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐντὸς τοῦ δικαιώματος τῆς ἰδιοκτησίας, καὶ ἐξασφαλίζουσα τὸ δημόσιον διὰ πᾶσαν ἀποζημίωσιν, ἥτις δύναται νὰ γεννηθῇ ἐπὶ παραβιάσει οἱουδήποτε δικαιώματος.

§62ΠΑΠΠΑΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Συμφωνῶ πληρέστατα μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἁπλοῦν καὶ πρέπει νὰ τὸ συζητήσωμεν σπουδαίως, διότι κατόπιν θὰ εὑρεθῶμεν εἰς πολλὰς δυσκολίας. Τὸ ζήτημα εἶναι καθαρόν· ὑπῆρξε νόμος διὰ τοῦ ὁποίου διετίθετο ἡ ἐθνικὴ περιουσία ὑπὸ ὅρους ὡρισμένους καὶ ὑποχρεώσεις· ὁμολογουμένως τοὺς ὅρους τοὺς ἐξεπλήρωσαν οἱ δηλώσαντες γαίας καὶ κατέβαλον καὶ τὸ τίμημα. Ἐρωτῶ κατηρτίσθη τέλειον τὸ συνάλλαγμα; βέβαια, καὶ τὸ λέγει καὶ ὁ νόμος ὁ τελευταῖος, ὅτι κατηρτίσθη τὸ συνάλλαγμα καὶ παρέτεινε τὴν προθεσμίαν. ΦΞΖʹ. λέγει «...... δίδεται μέχρι τέλους Ἀπριλίου......» δηλαδὴ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία καὶ διὰ τοῦ δευτέρου νόμου ἀναγνωρίζει τὸ δικαίωμα αὐτό· πῶς δυνάμεθα νὰ τὸ προσβάλωμεν ἄνευ ἀποζημιώσεως; Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπουν, τί ἐζημιώθης; σοῦ ἐπιστρέφω τὸ τίμημα. Ἀλλ’ ἡ ζημία εἶναι τὸ ἐνδιαφέρον, διότι ὅταν κινῶ τὴν ἀγωγὴν, τί θὰ ζητήσω; θὰ ζητήσω τὸ ἐνδιαφέρον τῆς τιμῆς πρὸς τὴν ἀξίαν. Συλλογισθῆτε λοιπὸν τί ζημίας θὰ ὑποστῇ τὸ δημόσιον. Τώρα λέγουν, νὰ μετατοπίσωμεν τὰς εὐθύνας. Ἀλλὰ τότε δὲν βλάπτωμεν τοὺς χωρικούς; Τί θὰ συμβῇ; Θὰ ἔλθῃ ὁ χωρικὸς νὰ εἴπῃ, κύριε, ἔχω τὸ δικαίωμα δυνάμει τῆς προθεσμίας νὰ λάβω τὸ κτῆμα, ποῖον εἶναι τὸ δικαίωμά μου; βέβαια τὸ ἐνδιαφέρον· τότε δὲν θὰ πάρῃ τὸ αὐτό; Λοιπὸν ὅ,τι θέλομεν νὰ θεραπεύσωμεν δὲν τὸ κάμωμεν διὰ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Ζέγγελη. Καὶ ἄνευ τοῦ τίτλου ἔχουσι δικαίωμα πρὸς ἀποζημίωσιν, καὶ αὐτὸ τὸ λέγει καὶ ὁ νόμος.

§63ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὀλίγας λέξεις. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς μᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μᾶς ἔθεσεν ἐνώπιόν μας ἓν σκίακτρον, ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Πετιμεζᾶς ἔβαλεν ἐνώπιόν μας ἓν ἄλλο σκίακτρον, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μᾶς θέτει τὸ σκίακτρον μήπως παραβιάσωμεν τὸ Σύνταγμα καὶ μήπως ἐκθέσωμεν τὸ δημόσιον εἰς ἀποζημιώσεις· ὁ κ. Πετιμεζᾶς, νὰ μὴν ἀποστερήσωμεν τὴν περιουσίαν τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὰς ἰδιοκτησίας των πρὸ 40–50 ἐτῶν.

§64Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σκίακτρο εἶναι αὐτό;

§65ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουν σχηματίσει πεποίθησιν σταθερὰν ποῖον ἀπὸ τὰ δύω σκίακτρα εἶναι ἀληθὲς δύνανται νὰ ψηφίσωσι· ἀλλὰ ὑπάρχουν καὶ μερικαὶ μεταξὺ τῶν ὁποίων εἶμαι καὶ ἐγὼ οἱ ὁποῖοι, καὶ ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των καὶ ὡς ἐκ τῆς ἐπαρχίας εἰς ἣν ἀνήκουν καὶ ὡς ἐκ τῆς ἐπιστήμης ἣν ἐξασκοῦσι δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ κρίνωσι ποῖον ἀπὸ τὰ δύω σκίακτρα εἶναι ψευδές· πῶς θὰ ψηφίσωμεν; Εἰς τὴν θέσιν ταύτην ὀφείλουν οἱ βουλευταὶ οὗτοι ἵνα τὰ σκίακτρα ταῦτα διασαφήσουν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ διαφωτίζουν τὴν Βουλήν· ζητῶ λοιπὸν ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ μᾶς εἴπῃ καθαρὰ τί γνώμην ἔχει ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος. Ἄν ἐπρόκειτο περὶ ὀλίγων χιλιάδων δραχμῶν, καὶ ἐγὼ δὲν ἤθελον διστάσει νὰ εἴπω ναὶ, ἀλλ’ ἂν πρόκειται ἴσως περί τινων ἑκατοντάδων χιλιάδων, πρέπει, κύριοι, νὰ σκεφθῶ πολὺ πρὶν ἢ δώσω τὴν ψῆφόν μου· τότε ἂν ἡ Κυβέρνησις μᾶς ἀφήσῃ εἰς αὐτὴν τὴν ἀμφιβολίαν, θὰ ὑποστηρίξω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγουν, ἂς ἀφήσωμεν τὸ ζήτημα εἰς μίαν εἰδικὴν ἐπιτροπὴν ἐκ νομομαθῶν. Ἑπομένως παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μᾶς εἴπῃ καθαρὰ τὴν γνώμην της.

§66ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν σᾶς ἐξήγησε τί φρονοῦμεν ἡμεῖς. Νομίζομεν, ὅτι κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1875 κατὰ τὸ ἄρθρον 4 τὸ δικαίωμα τοῦ δηλώσαντος εἶναι πραγματικὸν, καθόσον δυνάμει τοῦ νόμου ὁ δηλώσας ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ καταλάβῃ τὸ ἀκίνητον καὶ ἐγείρει ἀγωγήν· νομίζομεν ἑπομένως, ὅτι αὐτὸ γεννᾷ ἀναμφισβήτητον δικαίωμα πρὸς ἀποζημίωσιν κατὰ τοῦ δημοσίου· ἀλλὰ μολονότι, κύριοι, ἔχομεν αὐτὴν τὴν πεποίθησιν, ἐπειδὴ σήμερον πρόκειται περὶ συμφερόντων μεγάλων, διότι πολλοὶ κάτοχοι ἐστερήθησαν τὰ δικαιώματά των καὶ συνέβησαν πολλὰ καὶ μεγάλα δυστυχήματα, ἐπειδὴ εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι πολλοὶ κερδοσκόποι ἔκαμον αὐτὴν τὴν ἐπιχείρησιν καὶ ἀφῄρεσαν τὰς γαίας ἀπὸ τοὺς πτωχοὺς γεωργοὺς, δὲν εἴμεθα ἐναντίοι νὰ ἀναβληθῇ ἡ ὑπόθεσις αὐτὴ καὶ νὰ ἐξετασθῇ διὰ νὰ λυθῇ ἀσφαλέστερα τὸ ζήτημα. Ἂν σήμερον ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν αὐτὴν, ἡμεῖς βεβαίως εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ψηφίσωμεν κατὰ, διότι ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκτίθεται τὸ δημόσιον.

§67Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχομεν τροπολογίαν.

§68ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζομεν, ὅτι ἂν ὁ νόμος ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι ἂν ὁ δηλώσας ἔχει δικαίωμα πραγματικὸν, ἡ πρότασις αὕτη εἶναι καθαρὰ δήμευσις· ἂν ὁ νόμος λοιπὸν καθιεροῖ δήμευσιν, ἡ ἀσφάλεια ἡ ὁποία διὰ τῆς τροπολογίας προτείνεται δὲν εἶναι ἰσχυρά.

§69Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἂς ψηφισθῇ ὁ νόμος καὶ ἂς σκεφθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἂν πρέπει νὰ τὸν ἐπικυρώσῃ ἢ ὄχι.

§70ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἀντιτείνω, κύριοι, κατὰ τῆς γνώμης τοῦ πρωθυπουργοῦ, οὐδὲ ἐπιλαμβάνομαι νὰ ὁμιλήσω πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτόν· ἀλλ’ ἐπειδὴ μακρὰ συζήτησις ἔγεινε σήμερον περὶ τοῦ ζητήματος καὶ πολλαὶ ἀμφιβολίαι ἠγέρθησαν, ἐνόμισα ὅτι ὀφείλω νὰ ἐξηγήσω τὴν γνώμην μου. Ἐν πρώτοις φρονῶ, ὅτι ἡ τροπολογία τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μαντινείας κ. Ζέγγελη ἀπαλλάττει τὴν πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν καλούμεθα νὰ νομοθετήσωμεν, ἀπὸ πάσης μομφῆς καὶ ἀπὸ παντὸς κινδύνου, οἱονδήποτε χαρακτῆρα καὶ ἂν θελήσῃ τις νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὸ νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ὑπέβαλον οἱ ἀξιότιμοι βουλευταὶ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς καὶ Καλαβρύτων. Πρὶν τοῦτο ἀποδείξω θέλω ἐξετάσει τὸ κεκτημένον δικαίωμα ἐν ὀλίγοις· καὶ πρῶτον κάμνω τὴν παρατήρησιν ὅτι ἡ πραγματικὴ ἀγωγὴ, τὴν ὁποίαν φρονεῖ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὅτι δυνάμει τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ νόμου ἔλαβον οἱ δηλώσαντες μὴ κάτοχοι, ὅτι αὐτὴ δὲν εἶναι πραγματικὴ ἀγωγὴ πρωτότυπος ἀνήκουσα εἰς αὐτοὺς, διότι ἐδήλωσαν καὶ κατέβαλον δραχμ. 1½ ἢ δραχμὰς 2 κατὰ στρέμμα, ἀλλ’ εἶναι ὁ ἀγωγὴ τοῦ δημοσίου, καὶ αὐτὸ ἠννόησεν ὁ νόμος νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ δημόσιον δὲν ἔχει τὴν κατοχὴν τῶν γαιῶν αὐτῶν, παραχωρεῖται ὅμως διὰ τοῦ νόμου τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς δηλώσαντας νὰ τὴν ἐξασκήσωσι κατὰ τῶν κατόχων. Ἂν θελήσετε νὰ ἐξετάσητε τὸ δικαίωμα αὐτῶν εἰς δύω μόνον ὑποθέσεις ἠμπορεῖτε νὰ καταντήσετε, φρονῶ· πρῶτον, ἂν ἐτελέσθη ἀγοραπωλησία, ἢ, δεύτερον, ἂν ὑπάρχῃ τετελεσμένη ὑπόσχεσις ἀγοραπωλησίας· ὅσοι φρονοῦν ὅτι πρόκειται περὶ κεκτημένου δικαιώματος, νομίζω, ὅτι τίποτε ἄλλο δὲν δύνανται νὰ ἐπινοήσωσι, ἢ θὰ ἰσχυρισθῶσιν, ὅτι ἐτελέσθη ἀγοραπωλησία ἢ θὰ ἰσχυρισθῶσιν ὅτι ἐτελέσθη συμβόλαιον μεταξὺ αὐτῶν καὶ τοῦ δημοσίου περὶ ὑποσχέσεως ἀγοραπωλησίας· ἀγοραπωλησία δὲν ὑπάρχει, καὶ τὸ βέβαιον εἶναι ὅτι αὐτοὶ οἱ νόμοι δὲν γίνονται κατὰ τὴν ἰδέαν μου μὲ ὅλην τὴν νομικὴν ἀκρίβειαν τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἔχουν νόμοι ἀφορῶντες εἰς συναλλάγματα τοῦ κοινοῦ δικαίου· διὰ τοῦτο ἴσως ἔχουν καὶ ἄλλας ἀτελείας, ἔχουν δὲ καὶ αὐτὴν, ὅτι διὰ τῶν νόμων περὶ διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς ὡρίσθη εἷς πωλητὴς, εὑρέθη ἓν κτῆμα προσδιωρίσθη εἷς ἀγοραστὴς, ἀλλὰ λείπει τὸ οὐσιωδέστερον ἵνα καταρτισθῇ συνάλλαγμα, ὅπερ εἶναι τὸ τίμημα, καὶ τὴν σήμερον ἄπειρον πλῆθος πολιτῶν κατέχουν γαίας χωρὶς νὰ γνωρίζουν αὐτὰς τὰς γαίας διὰ πόσον τὰς ἠγόρασαν· καὶ δὲν εἶναι μὲν πιθανὸν ὅτι ὅλαι αἱ ἐκτιμήσεις καθ’ ὅλον τὸ κράτος ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξουν ἄδικοι, ἀλλ’ ὅστις θέλει νὰ κρίνῃ τὴν τελειότητα ἢ τὴν ἀτέλειαν ἑνὸς νόμου, πρέπει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τοῦ ἑνὸς ἀκόμη τὴν ἀδικίαν· πολλοὶ δὲ πλέον ἢ εἷς μόνον θέλουν ἀδικηθῆ ἐκ τοῦ συστήματος τοῦ νόμου· ἐγένετο, ὡς γνωρίζετε, ἐπὶ μιᾶς ἐκτιμήσεως ἀλλ’ ἐξηρτήθη κατὰ τὸν νόμον ἐκ τῆς κρίσεως τοῦ ὑπουργοῦ νὰ ἀκυρώσῃ τὴν ἐκτίμησιν, νὰ διατάξῃ δὲ ἄλλην ἐκτίμησιν, καὶ ἡ νέα δὲ αὕτη ἐκτίμησις δύναται νὰ δημιουργήσῃ τίμημα πολὺ ἀνώτερον τῆς ἐλπίδος, ἣν εἶχεν ὁ δηλώσας καὶ ὁ ὁποῖος σήμερον θεωρεῖται ὅτι εἶναι ἀγοραστής· καὶ τοῦτο δὲν θὰ ἔβλαπτε τόσον, ὅσον βλάπτει ἡ σιωπὴ τοῦ νόμου ὡς πρὸς τὴν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν ἔχει αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος μετὰ τὴν δευτέραν αὐτὴν ἐκτίμησιν νὰ παραιτηθῇ τῆς ἀγοραπωλησίας.

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Τὴν ἔχει.

§72ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἄ, τότε δὲν τὴν ἔχει τὴν ἀτέλειαν. Ἀλλ’ ἐν τούτοις μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ δευτέρα ἐκτίμησις θέλει θεωρηθῆ ὡς τὸ τίμημα τῆς ἀγοραπωλησίας, κατὰ τοὺς κειμένους νόμους ὅλων τῶν ἐθνῶν, ἀγοραπωλησία δὲν ὑπάρχει· τὸ συνάλλαγμα τῆς ἀγοραπωλησίας ἔχει αὐτὸ τὸ ἰδιαίτερον ὅλως διόλου χαρακτηριστικὸν, ἔχει ἓν συστατικὸν τὸ ὁποῖον κατασταίνει τὸ συνάλλαγμα ἄκυρον καὶ μὴ ὑπάρχον ἂν καὶ ὑπάρχουν ὅλοι οἱ ὅροι αὐτοῦ. Ἀλλὰ τοῦτο ἐπιτρέπει νὰ ὑπάρξῃ ὑπόσχεσις ἀγοραπωλησίας; αὐτὸ εἶναι τὸ σπουδαιότερον τῶν ζητημάτων. Νομίζω, ὅτι οὐδὲ ὑπόσχεσις ἀγοραπωλησίας δὲν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ τετελεσμένη, ἂν τῷ ὄντι δὲν ὑπάρχῃ συμφωνία περὶ τοῦ τιμήματος· ἡ ὑπόσχεσις τότε μόνον δύναται νὰ παραγάγῃ ἀγωγὴν, ὅταν ὅλοι οἱ ὅροι οἱ ἀπαιτούμενοι πρὸς συγκρότησιν τῆς ἀγοραπωλησίας ὑπάρχουν· ἐὰν δέ τις ἐξ αὐτῶν δὲν ὑπάρχει, καὶ συμφωνία περὶ αὐτῆς καὶ συναίνεσις πλήρης δὲν ὑπάρχει· τότε καὶ ἡ ὑπόσχεσις δὲν δύναται νὰ ἰσχύῃ· ἡ ὑπόσχεσις γεννᾷ ἀγωγὴν ἐκβιάζουσαν τὴν ἐκτέλεσιν· ἀλλ’ ὅταν διὰ τὴν ἔλλειψιν ἑνὸς στοιχείου δὲν ὑπάρχει ἀγοραπωλησία, ἂν αὐτὴ ἡ ἔλλειψις ἀπαντᾶται καὶ εἰς τὴν ὑπόσχεσιν, ἐννοεῖται ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐγερθῇ ἀγωγὴ πρὸς ἐπιδίωξιν τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἀγοραπωλησίας· ὥστε βλέπετε, ὅτι καὶ τὰ δύω ζητήματα ἐξαρτῶνται ἐξ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ὅρου, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς εἰδικῆς περιστάσεως, ἂν ὑπάρχῃ τίμημα συμπεφωνημένον ναὶ ἢ ὄχι· καὶ ἐὰν ἡ μὴ ὕπαρξις τιμήματος ἐμποδίζῃ τὸ συνάλλαγμα τῆς ἀγοραπωλησίας νὰ θεωρηθῇ τετελεσμένον, τότε οὔτε ἡ ὑπόσχεσις ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ ὅτι δίδει δικαίωμα ἀγωγῆς, οὔτε ὅτι ἀποτελεῖ κεκτημένα δικαιώματα. Περιπλέον ὅμως νομίζω εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν ὅτι ὑπάρχει καὶ ἑτέρα ἔλλειψις εἰς τὸ συνάλλαγμα, ἡ ὁποία ἐμποδίζει τὸ νὰ θεωρηθῇ αὐτὴ ἡ ῥήτρα τοῦ νόμου, ὅτι μετὰ τὴν παρέλευσιν ὡρισμένης προθεσμίας οἱ συγχώριοι ἢ οἱ πολῖται δύνανται νὰ δηλώσωσι τὰς γαίας τὰς κατεχομένας ὑπὸ ἀρχαίων κατόχων, ἐμποδίζει λέγω τὸ δικαίωμα τοῦτο νὰ θεωρηθῇ ὡς δίδον ἀφορμὴν εἰς ἀγωγὴν πρὸς ὑπεράσπισιν κεκτημένου δικαιώματος, ἡ ἔλλειψις ὅτι ἡ ἔκδοσις τοῦ παραχωρητηρίου ἐξηρτήθη ἐκ πολλῶν ἄλλων ὅρων, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἐκπληρωθοῦν καὶ ὧν ἡ μὴ ἐκπλήρωσις διαῤῥηγνύει πᾶσαν σχέσιν μεταξὺ δημοσίου καὶ κατόχου. Δὲν φρονῶ, κύριοι, ὅτι ἡ ἔποψις ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐξήτασα τὸ ζήτημα ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ τόσον ἀναμφισβήτητος καὶ ἀσφαλὴς ὥστε ἂν ἡ Βουλὴ ἐπιθυμῇ νὰ ἀποφασίσῃ ἄνευ οὐδενὸς δισταγμοῦ νὰ μὴν ἔχῃ ἀνάγκην νὰ προσφύγῃ εἰς τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπρότεινε. Ἐξετάζω ἤδη τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη, διότι ἴσως τοῦτο συντελέσει ἔτι μᾶλλον εἰς τὸ νὰ ἀναπαύσῃ τὰς συνειδήσεις ὑμῶν. Ἀκούσατε τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη· (ἀναγινώσκει) «ἂν ἐπέλθῃ δικαστικὴ ἀμφισβήτησις ἕνεκα τυχὸν προκεκτημένων....» (οὐχὶ «προκεκτημένων» ἀλλὰ «τυχὸν προκεκτημένων») «πᾶσα συνέπεια βαρύνει τοὺς μὴ δηλώσαντας κατόχους καὶ οὐχὶ τὸ δημόσιον». Κατ’ αὐτῆς τῆς τροπολογίας εἶπον πολλά· ἂς μοῦ συγχωρηθῇ νὰ παρατηρήσω ὅτι οὐδεμία τῶν αἰτιάσεων τούτων εἶναι κατὰ τὴν γνώμην μου ὀρθὴ καὶ βάσιμος. Εἶναι, εἶπον, δημευτική. Τίνος δικαιώματος εἶναι δημευτική; ὁ νομοθέτης λέγει ἐάν τις πρὶν ἐκδώσω τὴν προκειμένην διάταξιν εἶχε τυχὸν ἀποκτήσει δικαίωμα, τὸ ὁποῖον οἱ νόμοι καὶ τὰ δικαστήρια ἔχουν ὑπὸ τὴν αἰγίδα των, εἰς τοιαύτην περίστασιν τὸ κεκτημένον αὐτὸ δικαίωμα θέλει ἐπιδιωχθῇ κατὰ τοῦ κατόχου εἰς ὃν τὸ κτῆμα παραχωρεῖται· δημεύεται κανὲν δικαίωμα τοῦ κατόχου; ὁμολογουμένως ὄχι, διότι αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀποφασίζομεν νὰ τοῦ δώσωμεν δικαίωμα, μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς δὲν ἔχει· ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ τις ὅτι ὑπάρχει δήμευσις εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν νὰ θεωρήσῃ δήμευσιν τὸ ὅτι ἐδημεύθη μία ἀγωγή; ἀλλὰ μόνον πάταγος δύναται νὰ γίνῃ δι’ αὐτοῦ τοῦ μέσου, καθότι εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν ἡ ἀγωγή, ἡ ὁποία διατηρεῖται κατὰ τοῦ κατόχου, εἶναι πλήρης καὶ ἐπαρκὴς καὶ δὲν ἀφίνει νὰ γεννηθῇ ἡ ἐλαχίστη ζημία εἰς τὸν τοιοῦτον, διότι τὸ κτῆμα εἶναι εἰς τὴν ἐξουσίαν του· δὲν πιστεύω δὲ νὰ ἔχῃ νὰ ζητήσῃ τι περισσότερον ἀπὸ τὸ κτῆμα. Οἱ κάτοχοι μετὰ τὴν τροπολογίαν αὐτήν, ἂν θέλουν, δύνανται νὰ ποιήσουν χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ τοῖς παραχωρήσωμεν σήμερον, ἂν δὲν θέλουν, ἂς ἀναγνώσουν αὐτὴν τὴν τροπολογίαν καὶ εἴπωσιν, ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ τρέχωμεν εἰς τὰ δικαστήρια, τότε δὲν ποιοῦνται χρῆσιν τοῦ προκειμένου δικαιώματος· θὰ εἴπητε, ἀλλὰ τότε ζημιοῦνται· ζημιοῦνται, διατί; διότι αὐτοὶ οἱ ἴδιοι παρέλειψαν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ δικαιώματός των· ἡ δὲ νομοθετικὴ ἐξουσία ἦλθεν εἰς ἀρωγὴν αὐτῶν, ἀλλὰ μέχρι τινὸς ὁρίου, δὲν δύναται νὰ κηρυχθῇ τὸ Κράτος ὑπεύθυνον διὰ τὴν ἀμέλειαν αὐτῶν· τὸ Κράτος ἐπιθυμεῖ νὰ τοὺς καταστήσῃ κυρίους καὶ τοῖς ἔδωσε τόσας καὶ τόσας προθεσμίας, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἕνεκα τῆς ἀμελείας των ἐνδεχόμενον νὰ γεννηθῇ ἓν δικαίωμα ἀποζημιώσεως, τοὺς ἀφίνει νὰ ἐκλέξωσι ἢ νὰ τρέξωσιν εἰς τὰ δικαστήρια ἢ νὰ ἀφήσωσι τὸ δικαίωμά των· ὥστε βλέπετε ὅτι καὶ ἂν ἡ θεωρία τὴν ὁποίαν ἐξέθεσα ἠμπορῇ νὰ ἔχῃ ἐπικριτάς, ἡ τελευταία αὕτη πρότασις τὴν ἀσφαλίζει ἐντελῶς.

§73ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Δίδομεν καὶ δὲν δίδομεν τίποτε· διότι, ἐγὼ λέγω, ὅτι ἂν τῷ ὄντι ὑπάρχῃ δικαίωμα ἀγωγῆς πρέπει νὰ τὸ ἀρνηθῶμεν ἀμέσως, πρέπει νὰ εἴμεθα εἰλικρινεῖς· δίδομεν ἓν δικαίωμα δι’ ἑνὸς νόμου, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑποκείμενον εἰς ἀποζημιώσεις, τοῦτο θὰ ἦτο πρωτοφανές.

§74ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία οὕτω πράττει καὶ τὸ πράττει λίαν εὐλόγως· λέγω οὕτω πράττει ὅταν πρόκειται περὶ ἀμφισβητήσεων προερχομένων ἐκ τῶν νόμων, τοὺς ὁποίους ψηφίζει, ἀμφισβητήσεων δικαστικῶν· εἰς τοιαύτην περίστασιν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν ἔχει οὐδὲν μέσον νὰ ἐπιβάλῃ τὴν γνώμην της εἰς τὰ δικαστήρια, προφυλάττει πάντοτε ἀπὸ τὰ ἐνδεχόμενα τὸ Κράτος· εἰς πολλὰς περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀποφασίζει τι, ὅπερ ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ θίγῃ δικαιώματα ἰδιωτῶν, κάμνει πάντοτε αὐτὴν τὴν διάκρισιν· δὲν εἶναι διόλου πρωτοφανὲς νὰ εἴπῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, παραχωρῶ αὐτὸ τὸ δικαίωμα, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ τὸ Κράτος νὰ εὐθύνεται. Δὲν πρέπει δὲ νὰ ὑπολαμβάνουν τινὲς ἐξ ὑμῶν, ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δι’ αὐτοῦ τοῦ νομοθετήματος πράττει τίποτε ἀδικαιολόγητον καὶ ἔξω τῶν ὁρίων τῆς ἐξουσίας, ἥτις εἶναι ἐπιτετραμμένη εἰς τὸν νομοθέτην, οὐδὲ τῶν ὁρίων τῆς αὐστηρᾶς δικαιοσύνης, ἣν ὁ νομοθέτης πρέπει ν’ ἀκολουθῇ, διότι συλλογισθῆτε τὰ πράγματα πρακτικότερα διὰ νὰ ἴδετε περὶ τίνος πρόκειται. Τὸ Κράτος εἶχε περιουσίαν ἀκίνητον, τὴν ὁποίαν ἐκαλλιέργησαν πολλοί, κατέβαλον δαπάνας καὶ κόπους διὰ νὰ τὴν καταστήσωσι παραγωγὸν ἐνῷ ἦτο πρὶν ἄγονος, χέρσος καὶ οὐδεμίαν παράγουσα ὠφέλειαν. Ἀπεφάσισε δὲ αὐτὴν τὴν περιουσίαν νὰ τὴν δώσῃ, φυσικῷ τῷ λόγῳ, ὑπὸ ὅρους ὡρισμένους εἰς τὴν κυριότητα τῶν κατόχων· δὶς δὲ καὶ ἤδη τρίτην φορὰν ἐτέθη ἐνώπιον τοῦ Κράτους τὸ ἑξῆς ζήτημα· αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι παρέλειψαν τὴν προθεσμίαν, τὴν ὁποίαν τὸ ἴδιον Κράτος ὥρισεν εἰς ἓξ μῆνας, ἓν ἔτος, ἢ τρία ἔτη· τὸ ἴδιον Κράτος ὥρισε τὴν προθεσμίαν, ὅπερ ἠδύνατο νὰ ἐπιτρέψῃ αὐτὴν ἐπὶ μακρότερον χρόνον. Λέγω ὅτι ἐτέθη τρὶς αὐτὸ τὸ ζήτημα· ἐάν, διότι παρῆλθεν αὐτὴ ἡ προθεσμία, τὴν ὁποίαν τὸ ἴδιον κράτος ἔδωσεν, ἕπεται ὅτι δὲν δύναται νὰ δώσῃ καὶ ἄλλην καὶ ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους πρὸς ἐκείνους, οἵτινες δὲν ἐσυμμορφώθησαν, καὶ ἂν ὀφείλῃ ν’ ἀποβάλῃ αὐτούς· μόνον διὰ τὴν παράλειψιν αὐτήν, καὶ ἂν δὲν ὑπάρχουν λόγοι δικαιολογοῦντες τὴν εἰρημένην παράλειψιν, ὥστε νὰ ὑπάρξῃ καὶ τρίτη ἢ καὶ τετάρτη ἢ καὶ πέμπτη προθεσμία. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον τίθεται ἀλληλοδιαδόχως ἐνώπιον τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, καὶ τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ πᾶσαν πρόνοιαν ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες πολλὰ ἐμόχθησαν καὶ ἐδαπάνησαν εἰς τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος γῆν· καὶ τοῦτο ἄνευ οὐδεμιᾶς ζημίας τῶν τρίτων, διότι ἡ ζημία τῶν τρίτων συνίσταται εἰς τὴν δήλωσιν καὶ τὴν προκαταβολήν, ἣν θὰ λάβουν ὀπίσω· ἐὰν δὲ θέλετε νὰ ἦσθε δίκαιοι, δύνασθε νὰ εἴπητε νὰ πληρωθῇ αὐτοῖς καὶ ὁ τόκος καὶ ὅ,τι ἄλλο ἂν ἐζημιώθησαν. Ὁ δηλώσας δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ σᾶς ζητήσῃ τὰ ἔξοδά του καὶ πᾶν ὅ,τι κατέβαλεν, ὥστε ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀδικίας, ἥτις νὰ ὑπαγορεύῃ πικροτάτους λόγους κατὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας.

§75ΡΑΛΛΗΣ. Ἄγονον τῷ ὄντι ἔργον εἶναι νὰ συζητῇ τις νομικὰ μετὰ τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου. Κατ’ ἐμὲ πραγματικὴ ἀγωγὴ εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν δύναταί τις νὰ ἐνασκῇ ἕνεκα πράγματος καὶ κατὰ παντὸς τρίτου· καὶ ποία εἶναι ἡ ἀγωγὴ κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1875; δὲν λέγει εἰς πάντα, δήλωσε μὴ κατεχομένας γαίας διὰ νὰ ἔχῃς ἀγωγήν; καὶ ὅταν εἶναι τοιαύτη ἡ διάταξις τοῦ νόμου, δὲν πρόκειται περὶ πραγματικῆς ἀγωγῆς; ταῦτα περὶ τῆς πραγματικῆς ἀγωγῆς.

§76ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τί ἐννοεῖτε πραγματικὴν ἀγωγήν;

§77ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκείνην, ἥτις ἐνασκεῖται περὶ πράγματος κατὰ παντὸς τρίτου.

§78ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ κυριότητος;

§79ΡΑΛΛΗΣ. Πρόκειται περὶ τοῦ ἄρθρου 4ου, διότι λέγει ὅτι δύναται ὁ δηλώσας νὰ ἐνασκῇ τὴν ἀγωγήν. Ὑπάρχει κεκτημένον δικαίωμα; Ὁ βουλευτὴς Μεσολογγίου ἔκαμε δύω ὑποθέσεις, ὑπάρχει ἀγοραπωλησία; ὑπάρχει ὑπόσχεσις ἀγοραπωλησίας; καὶ τίς ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ χαρακτηρισθῇ τὸ συνάλλαγμα ὡς συνάλλαγμα ἀγοραπωλησίας; ὡς συνάλλαγμα ὑποσχέσεως; Εἶναι συνάλλαγμα, τὸ ὁποῖον θὰ καταρτισθῇ, ὅταν γίνουν οἱ ὅροι, ὅσους ὁ νόμος περιέχει· ἄρα δὲν θὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑφίσταται ἡ πραγματικὴ ἀγωγή, τὴν ὁποίαν διαγράφει ὁ νόμος, τὴν ὁποίαν δὲν ἠξεύρω τὶ θὰ κάμετε ἐὰν παραδεχθῆτε οὕτως ἢ ἄλλως τὴν πρότασιν, διότι ὑπάρχει ἀπόφασις ὁριστική.

§80ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ὑπάρχει ἀπόφασις;

§81ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα. Ἔγινε δήλωσις τῶν μὴ κατόχων ἀπ’ ἀρχῆς. Πρόκειται περὶ μὴ κατόχων δηλωσάντων καὶ ζητούντων τὴν κατοχὴν κατὰ τῶν κατόχων τῶν μὴ δηλωσάντων. Λοιπὸν δὲν ὑπάρχει μήτε ἀγοραπωλησία, μήτε ὑπόσχεσις ἀγοραπωλησίας. Ἐγὼ ἔχω συμφέρον νὰ ἐπιψηφισθῇ ἡ πρότασις, ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ προβῆτε εἰς ἐπιψήφισιν νόμου, ὅστις προσεβλήθη ὡς δημευτικὸς καὶ ὅστις δύναται νὰ φέρῃ τόσας δυσκολίας, καὶ προτείνω ῥητῶς τὴν ἀναβολὴν τῆς ἐπιψηφίσεως μέχρις οὗ συζητηθῇ τὸ ζήτημα πραγματικῶς καὶ δυνηθῶμεν νὰ τὸ ἐπιψηφίσωμεν ἐν γνώσει.

§82Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μίαν λέξιν θὰ εἴπω. Ἀπορῶ δι’ ὅσα λέγονται καὶ ἀπορῶ ἔτι περισσότερον, διότι δὲν εἶμαι νομομαθὴς διὰ νὰ ἐννοήσω τοὺς διαφόρους ὅρους τοὺς ἐπιστημονικούς, τοὺς ὁποίους ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ τῶν συναδέλφων, διὰ νὰ ἀποδείξουν οἱ μὲν ὅτι οἱ δηλώσαντες ἀπέκτησαν πληρέστατον καὶ ἀναμφισβήτητον δικαίωμα καὶ οἱ δὲ ὅτι δὲν ἀπέκτησαν. Συλλογιζόμενος ὅμως τὸ πρᾶγμα τοῦτο, κ. πρόεδρε, ἐγὼ νομίζω ὅτι οἱ δηλώσαντες ἀπέκτησαν δικαίωμα πληρέστατον καὶ ἀναμφισβήτητον. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι πολῖται Ἕλληνες δηλώσαντες 500,000 στρεμμάτων γαιῶν, καὶ ὅτι οἱ δηλώσαντες αὐτὰς τὰς γαίας κατέβαλλον εἰς τὰ διάφορα ταμεῖα τοῦ κράτους 1,500,000 δραχμάς· μετὰ τὴν δήλωσιν αὐτὴν καὶ τὴν καταβολὴν τῶν χρημάτων οἱ δηλώσαντες μετανοοῦν καὶ λέγουν εἰς τὸ δημόσιον, δῶσέ μας τὰ λεπτά, τὰ ὁποῖα κατεβάλαμεν, ὀπίσω, διότι ἔχομεν καιρὸν νὰ σκεφθῶμεν ἀκόμη ἐπὶ 6 μῆνας ἐὰν θέλωμεν νὰ θεωρήσωμεν τὴν δήλωσιν ἰσχυράν, καὶ τὸ δημόσιον ἐκρατοῦσε τὰ χρήματα αὐτά· ἤθελον ἐρωτήσει τοὺς κυρίους, οἱ δηλώσαντες καὶ ἀρνηθέντες δι’ αὐτὸν τὸν ὅρον νὰ πραγματοποιήσωσι τὴν δήλωσιν ἔχουν δικαίωμα ἀγωγῆς κατὰ τοῦ δημοσίου; βεβαίως ὄχι. Λοιπὸν τὸ δημόσιον ἔχει δικαίωμα κατὰ τῆς περιουσίας. Λοιπὸν ἀφοῦ τὸ δημόσιον ἔχει δικαίωμα κατὰ τῆς περιουσίας τοῦ κατόχου, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι καταβάλλουν τὰ χρήματα δὲν ἔχουν ἐπίσης τὸ αὐτὸ δικαίωμα; Αὐτὸ μοὶ φαίνεται παράδοξον νὰ κατορθώσουν νὰ ἀποδείξουν, ὅτι ἐκεῖνοι χάνουσι τὸ δικαίωμα, τὸ δὲ δημόσιον εἶναι κύριον νὰ δημεύῃ τὴν περιουσίαν. Ἐὰν τὸ δημόσιον ἔχει αὐτὸ τὸ δικαίωμα νὰ κατακρατήσῃ τὰ χρήματα τοῦ δηλώσαντος, τὸ αὐτὸ δικαίωμα ἔχει καὶ ἐκεῖνος νὰ ἐνάξῃ τὸ δημόσιον ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, καὶ οὔτε ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλον, οὔτε ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζέγγελη εἶναι ἱκανὴ καὶ δύναται νὰ προφυλάξῃ τὸ δημόσιον.

§83Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταί, δὲν ἔχετε ἀνάγκην πλέον πολλὰ νὰ ἐννοήσητε· ἐδῶ εἶναι τὸ ζήτημα καθαρὸν, πρόκειται νὰ φέρητε ψῆφον περὶ τῆς προτάσεως· καὶ ἐπειδὴ ἐκινδύνευε νὰ γίνῃ παραδεκτή, ἐσυλλογίσθησαν νὰ φέρωσιν εἰς τὸ μέσον τὴν ἀναβολὴν, διὰ νὰ ἔλθουν οἱ νομικοὶ νὰ σᾶς δώσουν γνώμην νὰ φωτισθῆτε· ἀλλ’ ὅλα αὐτὰ εἶναι λόγια. Σᾶς παρακαλῶ διὰ τοῦτο νὰ ἀποφασίσητε νὰ σκεφθῆτε σύμφωνα μὲ τὸ συμφέρον τῆς κοινωνίας καὶ νὰ λύσητε τὸ ζήτημα.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύττω περαιωμένην τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ἑπομένως τὴν 3 συζήτησιν· πρὸ πάντων θὰ ψηφίσητε ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναβολῆς.

§85ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀορίστως ἡ ἀναβολή; μέχρι τίνος ἡμέρας;

§86ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ δεχθῇ τὴν ἀναβολὴν, ὁ κ. πρόεδρος νὰ ὁρίσῃ μίαν εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, ἥτις ν’ ἀποφανθῇ μέχρι τῆς Τρίτης.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰδικὴ ἐπιτροπὴ ἐντὸς τῆς Βουλῆς εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνῃ.

§88ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν ἂς προχωρήσωμεν.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναβολῆς· οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (τὸ ἀποτέλεσμα ἀμφίβολον). Ἐπειδὴ ἡ διαφορὰ εἶναι πολὺ μικρὰ, πρέπει νὰ κάμωμεν ὀνομαστικὴν κλῆσιν (θόρυβος). Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Ν. Πετιμεζᾶ καὶ Μαλέα). Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· «Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως τῆς προτάσεως νόμου περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τοῦ περὶ διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς νόμου καὶ ἐμφυτεύσεων, ναὶ ἢ ὄχι;

Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 110, ἐξ ὧν 46 εἶπον ναὶ καὶ 64 ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη καὶ προβαίνομεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου· θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Προβαίνομεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται).

§90ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω τροπολογίαν· ἡ προθεσμία ν’ ἀρχίσῃ τὴν 1 Μαρτίου καὶ νὰ λήξῃ τὴν 31 Ἀπριλίου.

§91Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀπὸ τῆς κυρώσεως τοῦ νόμου νὰ δοθῇ προθεσμία 4–5 μηνῶν.

§92ΤΙΝΕΣ. Ἐντὸς 5 μηνῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τεθῇ οὕτω «Ἡ προθεσμία αὐτῆς τῆς δηλώσεως ἄρχεται ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου καὶ διαρκεῖ ἐπὶ 5 μῆνας».

§94ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ λῆξις πρέπει νὰ ᾖναι ὡρισμένη. Λοιπὸν θὰ εἴπητε ἢ τὴν 31 Ἰουλίου ἢ τὴν 31 Αὐγούστου.

§95ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν ἄρχεται ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου καὶ λήγει τὴν 31 Αὐγούστου.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν καταρτίζεται οὕτω τὸ ἄρθρον. «Εἰς τοὺς κατόχους παντὸς εἴδους ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν, τοὺς μὴ δηλώσαντας ταύτας ἐντὸς τῶν διὰ τῶν σχετικῶν νόμων ὁρισθεισῶν προθεσμιῶν, χορηγεῖται νέα καὶ τελευταία προθεσμία ὅπως δηλώσωσι τὰς φυτείας ταύτας κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ΤΗΣΤʹ. ἀπὸ 24 Μαρτίου τοῦ ἔτους 1871 Νόμου, καθόσον δὲν ἐδηλώθησαν αἱ αὐταὶ φυτεῖαι παρὰ δανειστῶν κατὰ τὰ ἄρθρα 10 καὶ 19 τοῦ ἰδίου Νόμου. Ἡ προθεσμία αὕτη τῆς δηλώσεως ἄρχεται ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος Νόμου καὶ λήγει τὴν 31 Αὐγούστου 1877».

§97ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸν Αὔγουστον οἱ ἄνθρωποι εἶναι εἰς τὰ ἁλώνια καὶ δὲν ἔχουν χρήματα· τὴν 31 Σεπτεμβρίου νὰ βάλετε.

§98ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, κ. πρόεδρε.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον μετὰ τῆς γενομένης τροπολογίας παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 2. (Ἀναγινώσκεται). Ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος νὰ ἀναβληθῇ ἡ προθεσμία μέχρι τέλους Αὐγούστου;

§100ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι τροπολογία τοῦ κ. Ζέγγελη καὶ τοῦ κ. ὑπουργοῦ.

§102ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀποσύρω τὴν ἐδικήν μου.

§103ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ἡ τροπολογία πρέπει νὰ τεθῇ εἰς τὸ τέλος.

§104ΠΟΛΛΟΙ. Ἐμπρὸς νὰ τελειώσωμεν.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκούσατε τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη. «Ἐὰν ἐπέλθῃ δικαστικὴ ἀμφισβήτησις ἕνεκα τυχὸν προκεκτημένων δικαιωμάτων, πᾶσα συνέπεια βαρύνει τοὺς μὴ δηλώσαντας κατόχους καὶ οὐχὶ τὸ Δημόσιον».

§106ΝΕΖΕΡΙΤΗΣ. Παρακαλῶ νὰ κάμωμεν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἤδη καὶ ὁ κ. Ζέγγελης. Ἐκεῖ ποῦ λέγει μὴ δηλώσαντας κατόχους νὰ τεθῇ ἡ ἔκφρασις μὴ δηλώσαντες καλλιεργητάς.

§107ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι!

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τὸ ἄρθρον 2 ἐτροπολογήθη ὡς ἑξῆς· «Ἄρθρ. 2. Ἡ πραγματοποίησις τῶν παρὰ μὴ κατόχων πολιτῶν κατὰ τὸ ἄρθρον 26 τοῦ νόμου ΥΛΑʹ. ἀπὸ 25 Μαρτίου 1871 γενομένων δηλώσεων ἐπὶ γαιῶν, κατεχομένων παρ’ ἄλλων, ἀναβάλλεται μέχρι τέλους Αὐγούστου 1877. Διαρκούσης τῆς ἀναβολῆς ταύτης δύνανται οἱ κάτοχοι τῶν γαιῶν ὅσοι δὲν ἐξήντλησαν τὸ κατὰ τὸ ἄρθρον 6 τοῦ αὐτοῦ νόμου χορηγούμενον αὐτοῖς δικαίωμα νὰ δηλώσωσιν, ἢ ἐὰν τὰς ἐδήλωσαν ἐλλιπῶς νὰ συμπληρώσωσι τὰς δηλώσεις των συμμορφούμενοι μὲ τὰς διατάξεις τῶν ΥΛΑʹ. ἀπὸ 25 Μαρτίου 1871, ΥΠΓʹ. ἀπὸ 30 Ἰουλίου 1872 καὶ ΦΞΖʹ. ἀπὸ 24 Δεκεμβρίου 1875 σχετικῶν νόμων. Παρελθούσης τῆς ἀνωτέρω προθεσμίας, ἔχουσι πλήρη τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ κῦρος αἱ δηλώσεις τῶν μὴ κατόχων, ἐὰν αἱ γαῖαι δὲν ἐδηλώθησαν παρὰ τῶν κατόχων· τουναντίον αἱ δηλώσεις τῶν μὴ κατόχων θεωροῦνται ὡς μὴ γενόμεναι, ἐπιστρέφονται δ’ αὐτοῖς αἱ προκαταβολαί». Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὸ παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι.) Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρ. 3. Ἡ κατὰ τὸ ἄρθρον 14 τοῦ ΥΛΑʹ. νόμου συγκροτουμένη ἐπιτροπή, τῇ προσλήψει τοῦ τε δημάρχου καὶ τοῦ προέδρου τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου τοῦ οἰκείου δήμου, ἀποφαίνεται ὁριστικῶς ἐπὶ πάσης διενέξεως περὶ τοῦ ἂν αἱ γαῖαι εἶναι ποτιστικαὶ ἢ ξερικαί. Ἐὰν αἱ γαῖαι, δηλωθεῖσαι ὡς ξηρικαί, ἐχαρακτηρίσθησαν παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης ὡς ποτιστικαί, αἱ δηλώσεις ἔχουσι νόμιμον κῦρος ἐφόσον ἡ δηλωθεῖσα ἔκτασις δὲν ὑπερβαίνει τὸν ἐν τῷ ἄρθρῳ 6 τοῦ ΥΛΑʹ. νόμου διαλαμβανόμενον ἀνώτατον ὅρον ποτιστικῶν γαιῶν.»

§109ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Παρακαλῶ, κύριε ὑπουργὲ, ἡ τροπολογία τοῦ κυρίου Ζέγγελη θὰ ἔχῃ ἰσχὺν καὶ διὰ τὰ λοιπὰ ἄρθρα; διότι καὶ ἐκεῖ προσβάλλονται δικαιώματα τρίτων. Λοιπὸν πρέπει νὰ ἔχῃ ἰσχύν.

§110ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ὀρθὴ ἡ παρατήρησις.

§111ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν νὰ τεθῇ ἐν ταῖς πρακτικοῖς ὅτι ἡ Βουλὴ ἐννοεῖ, ὅτι ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ζέγγελη ἐφαρμόζεται καὶ ἐπὶ τῶν περιπτώσεων τοῦ ἄρθρου 3 καὶ 4.

§113ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Καὶ εἰς τὸ 3 καὶ 4...... (θόρυβος.)

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ζέγγελη ἠμπορεῖ νὰ τεθῇ εἰς τὸ τέλος. Συμφωνεῖ ἡ Βουλή;

§115ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 4, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου.

§117ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ λόγος περὶ ἐξαιρέσεων, παρακαλῶ τὴν Βουλήν, ἐὰν ἐγκρίνῃ, νὰ δεχθῇ καὶ μίαν ἄλλην ἐξαίρεσιν. Γνωρίζετε, ὅτι εἶναι πολλοὶ τόποι, εἰς τοὺς ὁποίους εἶναι δυνατὸν νὰ κατασκευασθοῦν ὑδρόμυλοι. Οἱ τόποι αὐτοὶ ὡς γαῖαι θεωρούμενοι ἔχουν πολὺ μικρὰν ἀξίαν, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς δουλείας τοῦ ὕδατος εἶναι πολύτιμοι· δὲν θεωρῶ ὀρθὸν, νὰ ὑπαχθοῦν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἁπλῶν γαιῶν καὶ νὰ παραχωρηθοῦν ἀντὶ ὀλίγων δραχμῶν. Πρέπει νὰ ἐξαιρεθοῦν καὶ νὰ ἐκποιηθοῦν κατὰ τὸν περὶ φθαρτῶν κτημάτων νόμον. Παρακαλῶ δὲ ἀντὶ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου νὰ γείνῃ δεκτὴ αὕτη.

§118ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Κ. πρόεδρε, ποῖαι γαῖαι εἶναι αὗται, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐξαιρεθῶσι; διότι κατοχὴ εἰς τὰ ἐκκλησιαστικὰ δὲν ὑπάρχει.

§119ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς πολλὰς ἐπαρχίας, εἰς τὴν Ἀκαρνανίαν πρὸ πάντων, ὅπου εἶναι μεγάλα λειβάδια ἐκκλησιαστικά, ὑπάρχουν ἐν τῷ μεταξὺ ὀλίγαι γαῖαι καλλιεργούμεναι πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων ἀπὸ τοὺς κατοίκους. Αὐτοὶ τὰς ἐδήλωσαν, καὶ δὲν εἶναι δίκαιον νὰ τοὺς στερήσωμεν τὸ δικαίωμα, διότι ἡ καλλιέργεια αὐτὴ οὐδὲν πρόσκομμα φέρει εἰς τὴν διάθεσιν τῶν λειβαδίων. Θέλομεν μόνον νὰ ἐμποδίσωμεν μερικοὺς κερδοσκόπους, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ καταστήσουν ἄχρηστα τὰ ἐκκλησιαστικὰ λειβάδια, δηλώνοντας σποραδικῶς γαίας ἐντὸς αὐτῶν.

§120ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ἔχουν εἰς τὴν κατοχήν των τὰς γαίας αὐτάς;

§121ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα!

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 4. Ἄρθρον 4. (Ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπήνεγκε μίαν ὑποτροπολογίαν εἰς τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου. (Ἀναγινώσκεται).

§123ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ μίαν διασάφησιν. Τί ἐννοοῦμεν μὲ Ἑλληνικὰ φρούρια;

§124ΤΙΝΕΣ. Εἶναι καὶ ἄλλα.

§125ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῆς Μαντινείας ὑπάρχει ἡ πόλις Μαντινεία, ἡ ὁποία ἦτο περιτετειχισμένη. Αὐτὴ ἡ ἔκτασις περιλαμβάνει ἀγροὺς, οἱ ὁποῖοι καλλιεργοῦνται πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων. Ἐξαιροῦνται καὶ αὐτοί;

§126ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§127ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρόκειται περὶ ἀκροπόλεων, διότι ἐὰν δώσητε αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, πρέπει νὰ καταστρέψετε καὶ χωρία. Εἰς τὴν Ἰθώμην ἐντὸς τοῦ τοίχους εἶναι χωρία ὁλόκληρα.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ τεθῇ «ἐντὸς ἀρχαίων Ἑλληνικῶν ἀκροπόλεων». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παραδέχθη. Τὸ ἄρθρον 4 ἐτροπολογήθη λοιπὸν ὡς ἑξῆς· «Ἄρθρον 4. Αἱ ἐντὸς τῶν ἐνοικιαζομένων ἐκκλησιαστικῶν λειβαδίων γαῖαι ἐξαιροῦνται τῆς διανομῆς. Εἰς τὴν ἐξαίρεσιν ταύτην δὲν συμπεριλαμβάνονται αἱ γαῖαι, ὅσαι ἐκαλλιεργοῦντο καὶ ἐσπείροντο, ἐδηλώθησαν δὲ παρὰ τῶν κατόχων μέχρι τέλους Ἀπριλίου 1876. Ἐξαιροῦνται ὡσαύτως τῆς διανομῆς 1) Αἱ ἐντὸς ἀρχαίων Ἑλληνικῶν ἀκροπόλεων καὶ ἐντὸς περιτοιχισμένων περιοχῶν τῶν διαλελυμένων ἢ διατηρουμένων Μονῶν κείμεναι ἐθνικαὶ καὶ ἐκκλησιαστικαὶ γαῖαι, καὶ 2) αἱ ἐπιτήδειαι πρὸς κατασκευὴν ὑδρομύλων θέσεις. Αἱ θέσεις αὗται μετὰ τῆς ἀναγκαίας περιοχῆς καὶ τῆς δουλείας τοῦ ὕδατος ἐκποιοῦνται κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ περὶ ἐκποιήσεως φθαρτῶν κτημάτων νόμου.» Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 4 παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι.) Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τώρα θὰ καταλάβῃ θέσιν 5 ἄρθρου ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ζέγγελη, τὴν ὁποίαν ἐψηφίσαμεν, καὶ ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἄρθρον 5. Ἐὰν ἐπέλθῃ δικαστικὴ ἀμφισβήτησις ἕνεκα τυχὸν προκεκτημένων δικαιωμάτων, πᾶσα συνέπεια βαρύνει τοὺς μὴ δηλώσαντας κατόχους καὶ οὐχὶ τὸ Δημόσιον.»

§129ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα!

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§131ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ παρῆλθεν ἡ ὥρα.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν Τρίτην ἔχομεν τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6 μ. μ.