1876.11.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

τῆς 23 Νοεμβρίου 1876.

(Τρίτη.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, ἐκηρύχθη ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ προσέξητε εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν, διότι οὔτε τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ οὔτε τὰ ἐπίσημα εἶναι σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψίν μου. Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε, ὅτι τὰ πρακτικὰ θεωροῦν λελυμένον τὸ ζήτημα περὶ τῆς ψηφοφορίας, ὅτι δηλ. ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ ἐπαναληφθῇ.

§3ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγένετο ἡ δήλωσις ἂν ὑπάρχῃ ὁ ὑποστηρίζων τὸ νομοσχέδιον;

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὑπάρχει.

§5ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος ἔχει δίκαιον, διότι τὰ νομοσχέδια παρουσιάσθησαν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις δι’ αὐτῶν ὥριζε τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν αὑτῆς πολιτικήν· ἑπομένως, ὅταν ἡ Κυβέρνησις δυνάμει μιᾶς ψηφοφορίας ἔδωκε τὴν παραίτησίν της, οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ ὑποστηρίζων· ἂν ἡ κυβέρνησις θέλῃ νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ νομοσχέδιον, τοῦτο εἶναι ἄλλο πρᾶγμα.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε πρέπει νὰ τροποποιηθοῦν τὰ πρακτικά.

§7ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. Φιλήμων ἔκαμε τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἡ ψηφοφορία δὲν ἔχει καθόλου σχέσιν μὲ τὸ πραγματικὸν ζήτημα.

§8ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὰ θὰ τ’ ἀποφασίσωμεν ὕστερον.

§9ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὑποχρεοῦμαι, κύριοι βουλευταί, νὰ δώσω μερικὰς ἐξηγήσεις ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας ἔφερα εἰς τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν.

§10ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἐπικυρωθοῦν πρότερον τὰ πρακτικά.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι τὰ πρακτικὰ ἔχουσι καλῶς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κατὰ τὴν προχθεσινὴν ψηφοφορίαν, κύριοι, ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου περὶ δανείου 10 ἑκατομμυρίων ἡ πλειονοψηφία μᾶς ἐγκατέλιπε, μὴ ὑποστηρίξασα τὰς προτάσεις τὰς ὁποίας ὑπεβάλαμεν. Αὐτό, κύριοι, ἡμεῖς τὸ ἐθεωρήσαμεν ὡς λύον τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα καὶ ὡς ἀπόδειξιν ὅτι ἡ πλειοψηφία δὲν μᾶς ὑποστηρίζει πλέον, μᾶς ἐγκαταλείπει· ἑπομένως ἐσπεύσαμεν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Α. Μ. τὴν παραίτησίν μας. Ἡ Α. Μ., κατὰ τὸ εἰκός, καὶ τοιαύτη ἦτο καὶ ἡ ἰδική μας γνώμη, προσεκάλεσε τὸν κ. Δεληγεώργην ὡς ἀντιπολίτευσιν καὶ τὸν ἐπεφόρτισε νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις, ἥτις κατεψήφισε καὶ ἔῤῥιψε τὸ ὑπουργεῖον, ὑποχρεοῦται νὰ σχηματίσῃ ἕτερον. Εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην εἶπεν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἡ Α. Μ., καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης θέλει μὲ διορθώσει ἂν σφάλλω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐνόμισεν, ὅτι ἀπώλεσε τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ κατέθεσε τὴν παραίτησίν του· ὅτι ἑπομένως παρακαλεῖ αὐτὸν νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, ἐπειδὴ τὸ ὑπουργεῖον ἡττήθη. Ὁ κ. Δεληγεώργης, ἀμφιβάλλων περὶ τούτου, εἶπεν, ἀκόμη δὲν εἶναι λελυμένον ἂν ἡττήθη ἢ μὴ τὸ ὑπουργεῖον, ὅτι τὸ ζήτημα μένει ἐκκρεμὲς καὶ μέλλει νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἐκ νέου, καὶ συνεπείᾳ τούτου ἐνόμισεν ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐδικαιούμεθα νὰ παραιτηθῶμεν. Προσεκλήθην καὶ πάλιν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, καὶ ἡ Α. Μ. μοὶ διηγήθη τὰ λεχθέντα. Ἐγὼ εἶπον· καθ’ ἡμᾶς τὸ ζήτημα τῆς κατόπιν ἐπιψηφίσεως ἢ μὴ τοῦ ἄρθρου τοῦ περὶ οὗ πρόκειται δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν πρὸς τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα. Ἡμεῖς εὑρέθημεν ἐν μειονοψηφίᾳ μεταξὺ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν· δι’ ἡμᾶς τὸ ζήτημα τὸ ὑπουργικὸν ἐλύθη, δὲν ὑποβάλλομεν δὲ τοῦτο εἰς νέαν ψηφοφορίαν καὶ ὡς ζήτημα ὑπουργικὸν· ἑπομένως ἡμεῖς θεωροῦμεν ἑαυτοὺς παρῃτημένους ἀμετακλήτως, καὶ ὑπόχρεων τὴν ἀντιπολίτευσιν νὰ σχηματίσῃ, ἐὰν θέλῃ, Κυβέρνησιν. Δι’ ἡμᾶς τὸ ζήτημα τῆς ψηφοφορίας δύναται νὰ ἐπανέλθῃ, δύναται νὰ ἐπιψηφισθῇ τὸ ἄρθρου, αὐτὸ δὲν μεταβάλλει τὴν ἀπόφασίν μας, καὶ διὰ τοῦτο ἐπανέλαβον εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι προκειμένης νέας ψηφοφορίας ἀνέφερον εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ὑπεβάλομεν τὴν παραίτησίν μας, ἵν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἡ νέα ἀπόφασις τῆς Βουλῆς δὲν ἀφορᾷ διόλου ἡμᾶς· θέλει εἶσθαι ἀπόφασις ἀφορῶσα αὐτὴν τὴν Βουλὴν, τὸν κανονισμόν της, τὴν ἐνέργειάν της. Ἡ Α. Μ. ἐκάλεσε μετὰ τοῦτο πάλιν τὸν κ. Δεληγεώργην καὶ τὸν ἐπεφόρτισε νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ πάλιν ἠρνήθη, δὲν εἶναι δὲ ἀνάγκη νὰ σᾶς ἐπαναλάβω τοὺς λόγους. Ὁ κ. Δεληγεώργης, εἰς τὸν ὁποῖον ῥητῶς ὁ Βασιλεὺς εἶπε νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, ἀπήντησεν ὅτι δὲν ἀναδέχεται τὴν εὐθύνην καὶ τὸν κόπον νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον. Κατὰ συνέπειαν, ἐπειδὴ Κυβέρνησις οὕτω δὲν ἠδυνήθη νὰ σχηματισθῇ, ὁ Βασιλεὺς, καλέσας με, μοὶ εἶπεν, ὅτι δὲν παραδέχεται τὴν παραίτησίν μας καὶ ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν μένοντες εἰς τὰς θέσεις μας. Ἐγὼ, κύριοι, ἐπειδὴ τῳόντι ὤφειλον νὰ παράσχω τὰς ὑπηρεσίας μου, ἀφοῦ ἡ ἀντιπολίτευσις ἠρνήθη νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ ὑπακούσω, καὶ διὰ τοῦτο ἀνεκαλέσαμεν τὴν παραίτησίν μας καὶ μένομεν εἰς τὴν θέσιν μας.

§13ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τῳόντι, κύριοι, κατὰ τὸ παρελθὸν σάββατον εἰδοποιήθην ὑπὸ τοῦ βασιλέως διὰ τοῦ γραμματέως αὐτοῦ νὰ παρουσιασθῶ τὴν 4 ὥραν μ. μ, διότι τὸ ὑπουργεῖον παρῃτήθη. Ἀπήντησα εἰς τὸν γραμματέα, ὅτι θέλω μεταβῆ κατὰ τὴν ὁρισθεῖσαν ὥραν παρὰ τῷ βασιλεῖ, ἐκφράζων ὅμως μίαν ἀπορίαν: πῶς προσκαλεῖται ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ διαδεχθῇ τὴν παραιτηθεῖσαν κυβέρνησιν, ἀφοῦ μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς κυβερνήσεως κατεστάθη ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἡ κυβέρνησις ἔδωκε τὴν παραίτησίν της. Πρὸ τῆς 4 ὥρας ἔλαβον ἔγγραφον εἰδοποίησιν ἐκ τῶν ἀνακτόρων, ὅτι ἀνεβλήθη ἡ παρουσίασίς μου διὰ τὴν 4½. Πρὸ τῆς 4½ ὁ γραμματεὺς τοῦ βασιλέως ἐπανῆλθε καὶ μοὶ ἀνήγγειλεν, ὅτι, μετὰ τὴν πληροφορίαν ἣν ἔλαβεν ὁ βασιλεὺς παρ’ ἐμοῦ, εἶναι ἠναγκασμένος ν’ ἀναστείλῃ τὴν πρόσκλησίν μου. Τὴν ἑπομένην ἡμέραν, τὴν Κυριακὴν, μετὰ τὸ γεῦμα, καὶ νομίζω τὴν 2 ὥραν μ. μ., ὁ γραμματεὺς τοῦ βασιλέως μὲ ἐπεσκέφθη καὶ μοὶ εἶπεν, ὅτι διετάχθη παρὰ τοῦ βασιλέως νὰ μὲ εἰδοποιήσῃ νὰ μεταβῶ τὴν 3 ὥραν παρ’ αὐτῷ, ὅπου καὶ μετέβην. Ὁ βασιλεὺς μὲ ἠρώτησε περὶ τῶν γεγονότων τῆς παρασκευῆς, δηλαδὴ τῆς ἐπιούσης τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 3· κατόπιν μὲ ἠρώτησεν, ἂν πρέπῃ, κατὰ τὴν γνώμην μου, νὰ θεωρῆται τὸ ὑπουργεῖον ὡς ἡττημένον. Εἰς τὴν ἐρώτησιν ἀπήντησα, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ εἴπῃ τις οὔτε ὅτι τὸ ὑπουργεῖον εἶναι ἡττημένον, οὔτε ὅτι δὲν εἶναι· διότι ἀμφότερα τὰ ζητήματα, καθ’ ἣν στιγμὴν μὲ ἐρωτᾶτε, εἰσὶν ἐκκρεμῆ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ περὶ αὐτῶν θέλει ἀποφανθῆ διὰ μιᾶς νέας ψηφοφορίας ἡ Βουλὴ εἰς μέλλουσαν συνεδρίασιν. Παρεκάλεσα δὲ τὴν Α. Μ. νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ, καὶ μοὶ ἐπέτρεψε, νὰ σημειώσω τὴν ἀπάντησίν μου αὐτὴν εἰς τεμάχιον χάρτου, ὅπερ καὶ ἔπραξα. Χθὲς εἰδοποιήθην κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον νὰ μεταβῶ παρὰ τῷ βασιλεῖ, καὶ μετέβην· μοὶ παρετήρησεν ὁ βασιλεὺς, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν στέργει ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ νὰ μείνῃ ἐν τῇ ἐξουσία, ὅτι ἔδωκε τὴν παραίτησίν του, ὅτι δὲν δύναται νὰ τὴν ἀποσύρῃ, ὅτι θεωρεῖ ἑαυτὸν ἡττημένον καὶ δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐργαζόμενος εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς κυβερνήσεως. Εἰς ταῦτα δὲν εἶχον δικαίωμα νὰ φέρω οὐδεμίαν παρατήρησιν· προσέθηκα μόνον τοῦτο, ὅτι νομίζω πῶς εἶναι ἀνεξάρτητον τὸ ζήτημα τῆς διαθέσεως καὶ τῆς θελήσεως καὶ τῆς ἀποφάσεως τοῦ παραιτηθέντος ὑπουργείου ἀπὸ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὁ βασιλεὺς πρόκειται νὰ λύσῃ. Τὸ ὑπουργεῖον, εἶπον, δύναται νὰ παραιτηθῇ καὶ ὅταν δὲν ἡττήθη, καὶ ὅταν δὲν ἀπώλεσε τὴν πλειονοψηφίαν ἔν τινι ψηφοφορίᾳ, διὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους λόγους. Ἐννοῶ, ὅτι αἱ περιστάσεις, τὸ δημόσιον συμφέρον ἠμποροῦν νὰ ὑπαγορεύσωσιν εἰς τὸν ἡγεμόνα νὰ παρακαλέσῃ, νὰ προτρέψῃ, νὰ συμβουλεύσῃ τὸ ὑπουργεῖον εἰς τοιαύτας περιστάσεις νὰ μείνῃ· ἀλλὰ κανὲν μέσον ἐξαναγκασμοῦ δὲν ὑπάρχει· τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὑφίσταται σήμερον, εἶπον εἰς τὸν βασιλέα, εἶναι ἄλλο· εἶναι ἂν ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ ὑπουργείου καὶ πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, ἣν τὸ σύνταγμα παραχωρεῖ εἰς τὸν βασιλέα, ἀπαντᾷ προσκόμματα ἢ ὄχι. Καὶ τῳόντι ὑπῆρχε τὸ πρόσκομμα, τὸ ὁποῖον ἀπ’ ἀρχῆς ἔλαβα τὴν τιμὴν ν’ ἀναφέρω εἰς τὸν βασιλέα. Νομίζω δὲ, προσέθεσα, ὅτι πρέπει διὰ τοῦτο νὰ παρακληθῇ ἡ Βουλὴ ὅπως λύσῃ τὸ ἐνώπιόν της ἐκκρεμὲς ζήτημα, ἵνα διευκολυνθῇ ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν βασιλικῶν καθηκόντων. Αὗται εἶναι αἱ συνδιαλέξεις μεταξὺ τοῦ βασιλέως καὶ ἐμοῦ καθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς ἡμέρας. Ἂν ἐνθυμοῦμαι δὲ καλῶς, ὁ βασιλεὺς μοὶ εἶπεν, ὅτι θὰ ὁμιλήσῃ ἐκ νέου μετὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ θὰ ἀνακοινώσῃ εἰς αὐτὸν τὰς τελευταίας παρατηρήσεις μου. Μὲ εὐχαρίστησε δὲ συγχρόνως διὰ τὴν μετάβασίν μου καὶ συνδιάλεξιν εἰς τὴν περίστασιν ταύτην. Συγχωρήσατέ μοι ἤδη νὰ κάμω ὀλίγας τινὰς παρατηρήσεις περὶ τοῦ καθήκοντος τῆς ἀντιπολιτεύσεως· διότι κατ’ αὐτὰς τὰς ἡμέρας ἐνήργησα ἐν ὀνόματι αὐτῆς. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἔχει, νομίζω, τὸ καθῆκον νὰ προβαίνῃ εἰς τὸν σχηματισμὸν κυβερνήσεως ὅταν συνεκέντρωσε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ ἐποιήσατο χρῆσιν εἰς ζητήματα οὐσιώδη, ὑπουργικά. Νομίζω δ’ ἐν πρώτοις, ὅτι εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν δὲν εἶχεν ἡ ἀντιπολίτευσις αὐτὸ τὸ καθῆκον, διότι κατὰ τὴν ψηφοφορίαν τῆς παρελθούσης Πέμπτης ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν συνεκέντρωσε τὴν πλειοψηφίαν, ἀλλ’ εἶχε μίαν ψῆφον ὀλιγωτέραν τῶν ψήφων τοῦ ὑπουργείου. Ἐκτὸς τούτου εἰς τὰς ψήφους τῆς ἀντιπολιτεύσεως συμπεριελαμβάνοντο τέσσαρες ἐκ Γόρτυνος, μία ἐξ Ἀθηνῶν καὶ μία ἐκ Ναυπακτίας, περὶ ὧν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Δηλιγιάννης ἐδήλωσεν ὅτι θέλουσι ψηφίσει κατὰ τοῦ νομοσχεδίου οὐχὶ διότι συμμερίζονται τὰς προτάσεις καὶ τὰς γνώμας τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὰς ὁποίας κατὰ τὴν συζήτησιν ἀνεκοίνωσαν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ διότι νομίζουσιν, ὅτι ὁ ἐπὶ τῶν ὠνίων φόρος ἦτο ἀντισυνταγματικὸς, εἶχε δὲ καὶ ἄλλα ἐλαττώματα. Προσέτι ἐντὸς τῆς μειονοψηφίας τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὑπῆρχεν ἑτέρα ψῆφος, συμμεριζομένη ἐν γένει τὰς ἀρχὰς τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ ψηφοφοροῦσα μετὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Ἡ ψῆφος αὕτη προήρχετο ἐκ Σύρου. Λοιπὸν τῳόντι δὲν ἐπαρουσιάσθη ἡ περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἦτο καθῆκον τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, διότι δὲν εἶχε συγκεντρώσει τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην. Ἀλλὰ περὶ τούτων δὲν ἔκαμα ἐγὼ καμμίαν παρατήρησιν εἰς τὸν βασιλέα καὶ δὲν ἠρνήθην τὴν ἐντολήν του ἕνεκεν αὐτοῦ τοῦ λόγου· ἐνόμισα, ὅτι ὑπάρχουσι περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις, παραιτηθείσης τῆς κυβερνήσεως, ὀφείλει νὰ δοκιμάσῃ ἂν δύναται νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον ὑπό τινος πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς. Ἂν καὶ δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν ἡ περίπτωσις τοῦ καθήκοντος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὅπως σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, μολαταῦτα ἐγώ, εἴτε καλῶς ποιῶν εἴτε κακῶς, ἐνόμισα, ὅτι ἠδυνάμην ν’ ἀναδεχθῶ τὴν ἐντολὴν πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν καὶ μὲ αὐτὴν τὴν ἐλπίδα, ἤτοι νὰ δεχθῶ τὴν ἐντολὴν ἂν ἠδυνάμην νὰ κατορθώσω ὥστε ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον ὑποστηριζόμενον ὑπό τινος πλειονοψηφίας. Ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἔργον, κύριοι, δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον καθ’ ἣν ἐποχὴν προσεκλήθην ὑπὸ τοῦ βασιλέως πρὸς σχηματισμὸν κυβερνήσεως, διότι ἔμενεν ἐκκρεμὲς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον ἡ κυβέρνησις παρῃτήθη, καὶ ἔμελλε νὰ ψηφοφορηθῇ κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν νέα κυβέρνησις ἤθελε παρουσιασθῆ. Οὐδὲν ἑπομένως μέσον ὑπῆρχεν ὅπως καταρτισθῇ ὑπουργεῖον πλειοψηφίας, διότι ἡ Βουλὴ ἤθελε θέσει ἐκ νέου εἰς ψηφοφορίαν τὰς δύο γνώμας, τὴν γνώμην, ἣν ὑπεστήριζεν ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις κληθεῖσα εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ τὴν γνώμην, ἣν ὑπεστήριζεν ἡ πρώην κυβέρνησις, ἥτις εἶχε παραιτηθῆ τῆς ἐξουσίας· ἦτο δὲ ἄδηλον ὁποῖον θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ἂν ἡ Βουλὴ θὰ συνεμερίζετο τὴν τῆς κυβερνήσεως γνώμην ἢ τὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τοιαύτη κυβέρνησις, κύριοι, κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην, θὰ ἦτο ἀναξία τοῦ ὀνόματος, δὲν ἤθελεν ἀποδεικνύει ἄλλο τίποτε εἰμὴ ἀκράτητον πόθον ὅπως ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν. Κυβέρνησις, ὑπ’ ὄψιν ἔχουσα ὅτι ἐσχηματίσθη μετὰ μίαν ψηφοφορίαν, καθ’ ἣν εὑρέθη ἐν μειονοψηφίᾳ μιᾶς ψήφου καὶ καθ’ ἣν, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς ὃν ἔφθασεν ἀριθμὸν μειονοψηφίας, ὠφελήθη ἐκ ψήφων μὴ συμμεριζομένων τὰς ἀρχὰς αὐτῆς· κυβέρνησις, λέγω, τοιαῦτα ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν, ἤθελεν εἶσθαι ἀναξία τοῦ ὀνόματος, ἀφοῦ δὲν ἠδύνατο ν’ ἀποφύγῃ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ψηφοφορίας, ἥτις τὴν ἀνεβίβασεν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Κατ’ αὐτὴν τὴν ψηφοφορίαν, ἡ Βουλὴ διῃρέθη εἰς δύο καὶ ἕκαστος ἀπεφάνθη ὁριστικῶς τὶ φρονεῖ περὶ τοῦ ζητήματος. Αὐτὴ ἡ κυβέρνησις δὲν εἶχε στάδιον, ὅπως συγκροτήσῃ πλειοψηφίαν, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἀπεδείκνυεν εἰμὴ πόθον ἀκράτητον νὰ καταλάβῃ τὴν ἐξουσίαν, ἔστω καὶ διὰ μίαν ἡμέραν. Ἑρμηνεύων δὲ τὸ πνεῦμα ὁλοκλήρου τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι δὲν εἶχεν αὕτη καθῆκον νὰ προβῇ εἰς τὸν σχηματισμὸν ὑπουργείου ὑπὸ τοιούτους ὅρους. Νομίζω δὲ, ὅτι, ἀντὶ νὰ παραβῶ τὸ ὀφειλόμενον πρὸς τὴν ὅλην ἀντιπολίτευσιν καθῆκον, ἀπ’ ἐναντίας προσέφερα ὑπηρεσίαν ἐντίμου συναδέλφου.

§14ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Μίαν μόνην λέξιν ἔχω νὰ εἴπω, μὴ εἰσερχόμενος εἰς τὴν ἀνατομίαν τῶν ψήφων βεβαίως. Ἡμεῖς εἴδομεν συνεπεία μιᾶς ψηφοφορίας, ὅτι δὲν ὑπεστήριξε τὸ μέτρον μας ἡ πλειονοψηφία, ὅτι ἡ πλειονοψηφία μᾶς ἐγκαταλείπει· δι’ ἡμᾶς πᾶσα ἄλλη σκέψις ἦτο περιττὴ, ἡ ψηφοφορία δὲν ἦτο ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἑπομένως ὠφείλαμεν ν’ ἀποσυρθῶμεν, ἤλθομεν δὲ σήμερον οὐχὶ νὰ ὑποβάλωμεν τὴν ὕπαρξιν ἢ μὴ τοῦ ὑπουργείου εἰς τὴν νέαν ψηφοφορίαν τοῦ ἄρθρου 3, ἤλθομεν ὡς νέα πλήρης Κυβέρνησις. Τὸ ἄρθρον 3 θὰ ψηφοφορηθῇ ἂν τὸ ὑποστηρίξῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ τοῦτο θὰ ἐγίνετο καὶ διὰ τὸν κ. Δεληγεώργην, ἂν ἐσχημάτιζε Κυβέρνησιν, διότι ἠδύνατο νὰ μὴ τὸ ὑποστηρίξῃ, καὶ οὕτως αὐτὸς ὁ λόγος τῆς ἀμφιβολίας ἔλιπεν. Ἐγὼ ἦλθον σήμερον νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἐμφανιζόμεθα ὡς ὑπουργοί ἀνεξαρτήτως τῆς ψηφοφορίας ἐκείνης, διότι Κυβέρνησιν δὲν ἠδυνήθη νὰ σχηματίσῃ ἡ ἀντιπολίτευσις. Μετὰ τοῦτο θὰ ἴδωμεν ἂν θὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν ψηφοφορίαν ἢ ὄχι· τὸ ζήτημα λοιπὸν εἶναι ἄσχετον, ἔρχεται κατόπιν.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅταν ὑπουργεῖον, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν παραιτηθὲν καὶ ἀνακοινῶσαν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν παραίτησίν του, παρουσιάζηται πάλιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς μὲ τὴν δήλωσιν, ὅτι ἀνεδέχθη ἐκ νέου τὴν ἐξουσίαν, νομίζω, ὅτι ἐπιβάλλεται τὸ καθῆκον εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξετάσῃ, ἂν δικαίως ἡ κυβέρνησις καὶ εὐλόγως προσέφερε τὴν παραίτησιν αὑτῆς κατὰ τὴν παρουσιασθεῖσαν περίστασιν, καὶ ἂν δικαίως καὶ εὐλόγως ἀναλαμβάνῃ ἤδη τὴν κατατεθεῖσαν τότε ἐντολήν. Ἔχομεν τὸ καθῆκον τοῦτο πρὸ πάντων ἤδη, ὅτε ἀπεδόθησαν εἰς τὴν Βουλὴν πλήρη τὰ δικαιώματα αὑτῆς· οὐ μόνον τὰ δικαιώματα τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ θεμελιώδει νόμῳ, ἀλλὰ καὶ τὰ στηριζόμενα ἐπὶ τῶν ἐθίμων τῶν ἐπικρατούντων ἁπανταχοῦ ἄλλοθι, καὶ ἅτινα ἀπό τινος χρόνου ἐνασκοῦνται καὶ ὑπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ κοινοβουλίου. Κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην τὸ στέμμα εἰργάσθη εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥστε τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς εἶναι ἀκέραια· ἀλλὰ διὰ τοῦτο καὶ ἡ εὐθύνη τῆς Βουλῆς εἶναι ἀκεραία. Ὀφείλομεν ἄρα νὰ προβῶμεν μετὰ πλείστης περισκέψεως εἰς τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν ἐπιβαλλομένων ἡμῖν ὑποχρεώσεων· ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν μετὰ πάσης ἀκριβείας, ἂν ἡ Βουλὴ πᾶσα εὑρίσκηται ἐντὸς τῆς εὐθείας, τῆς κοινοβουλευτικῆς ὁδοῦ, ἂν καὶ τὰ κόμματα τὰ ἐν τῇ Βουλῇ ἐργάζωνται, ὡς ὤφειλον νὰ ἐργασθῶσιν, ἀπέναντι τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν. Καὶ ἄρχομαι ἀμέσως ἀπὸ τῆς κυβερνήσεως. Φρονῶ καὶ ἐκφράζω τὸ φρόνημά μου, ὅτι μετὰ τὴν ψηφοφορίαν τῆς παρελθούσης Πέμπτης, οὐ μόνον ὀρθῶς ἔπραξεν ἡ κυβέρνησις παραιτηθεῖσα, ἀλλὰ δὲν τῇ ἐπετρέπετο νὰ πράξῃ ἄλλως ἢ νὰ παραιτηθῇ. Τὴν Παρασκευὴν ἐγένετο ἐξέτασις ἐνταῦθα περὶ τῆς ἐννοίας τῆς ψηφοφορίας ἐκείνης, περὶ τῆς ὁριστικότητος ἢ μὴ ὁριστικότητος αὑτῆς ὡς πρὸς τὸ θέμα, ὅπερ ἦτο ἀντικείμενον τῆς ψηφοφορίας, τουτέστιν, ἂν τὸ τρίτον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου περὶ δανείου 10,000,000 μετὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην ὤφειλε νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀποῤῥιφθὲν εἰς γʹ ἀνάγνωσιν, ἢ ἂν ἡ ψηφοφορία ἦτο ἐκκρεμὴς καὶ ὠφείλομεν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς αὐτὴν ὡς ματαιωθεῖσαν· ἡ δὲ Βουλὴ ἀπεφάσισε, καὶ δὲν ἠδύνατο ν’ ἀποφασίσῃ ἄλλως κατ’ ἐμὴν γνώμην—ὅπως φρονῶ ὅτι ἐν συζητήσει θέλει ἀποδειχθῆ, ἂν θεωρηθῇ ἀναγκαία τοιαύτη συζήτησις—ἀπεφάσισεν, ὅτι τὸ ἄρθρον 3 διὰ τῆς ψηφοφορίας δὲν ἀπεῤῥίφθη. Ἀλλ’ ἡ ἐκκρεμὴς αὕτη ψηφοφορία, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἄλλος κατέστησεν ἐκκρεμῆ, εἰμὴ τὸ Σύνταγμα καὶ ὁ κανονισμός, ποίαν ἔννοιαν εἶχεν ὡς πρὸς τὴν κυβέρνησιν; Τὸ ζήτημα ἐφ’ οὗ ἐψηφίσαμεν, ὅπως ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν ἦτο ζήτημα ἐμπιστοσύνης· τοιοῦτον δὲν τὸ ἐθεώρησεν ἡ ἀντιπολίτευσις, οὐδεμία τῶν μερίδων αὐτῆς, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύουν τὰ λεχθέντα παρὰ τῶν βουλευτῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν· ἀλλὰ καὶ ἡ κυβέρνησις δὲν ἐθεώρησε τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι, ὅτι τῆς ψηφοφορίας μετέσχον καὶ οἱ ὑπουργοί. Ἐκ τοῦ ὅτι ὅμως τὸ ζήτημα δὲν ἦτο ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἕπεται, ὅτι δὲν εἶχεν ἡ ψηφοφορία συνεπείας ἐπὶ τὴν κυβέρνησιν; Τοῦτο οὐδόλως δύναμαι νὰ παραδεχθῶ. Ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς κυβερνήσεως δὲν εἶναι κτῆμα ἑαυτῆς μόνης, εἶναι κτῆμα τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν κυβέρνησιν, ὅταν ψηφοφορία τις, εἴτε ἐμφαίνει πρὸς τὰ δικαιώματα αὐτῆς ὀλιγωρίαν, εἴτε ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθῇ συνεργαζομένη ὡς κυβέρνησις μετὰ τῆς Βουλῆς ὠφελίμως πρὸς τὸ κράτος, νὰ ἐξακολουθῇ κατέχουσα τὴν ἐξουσίαν. Ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς δὲν ἐξεφράσθη ἀμέσως περὶ τῆς κυβερνήσεως· ἀντικείμενον εἶχε τὰ μέτρα αὐτῆς· ποία ὅμως εἶναι ἡ θέσις κυβερνήσεως ἀπέναντι Βουλῆς, ἥτις τὰ μέτρα αὐτῆς καταδικάζει, μέτρα οὐσιώδη; Δὲν ἦτο δὲ ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην ἐδώκαμεν, ψῆφος προωρισμένη νὰ διατελέσῃ μοναδική. Τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην θὰ παρηκολούθει σειρὰ ψηφοφοριῶν ἐπὶ τῶν ἑτέρων νομοσχεδίων τῶν περιεχόντων φορολογικὰς διατάξεις· ἂν δὲ τὸ ὑπουργεῖον εὑρέθη μειονοψηφοῦν ἐπὶ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ψηφοφορησάντων ὡς πρὸς νομοσχέδιον περιέχον μίαν μόνην φορολογικὴν διάταξιν, πόσῳ πιθανώτερον, ὅτι θὰ ἐμειονοψήφει καὶ ὡς πρὸς τὰ νομοσχέδια τὰ ἄλλα, ἐν οἷς αἱ φορολογικαὶ διατάξεις ἦσαν, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, πολυαριθμότεραι; Ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τῆς κυβερνήσεως, ἂν, μετὰ τοιαύτην ψηφοφορίαν, ἐπέμενεν ἐνώπιον Βουλῆς, τοιαύτην ἐκφρασάσης γνώμην περὶ τῶν ἔργων αὐτῆς, ὅπως ψηφίσῃ καὶ τὰ ἕτερα αὐτῆς νομοσχέδια; Ἡ θέσις τῆς κυβερνήσεως θὰ ἦτο ἐξευτελιστικὴ δι’ ἑαυτὴν, θὰ ἦτο ἐξευτελιστικὴ καὶ διὰ τὴν Βουλὴν, τῆς ὁποίας πᾶσα κυβέρνησις εἶναι ἀντιπρόσωπος. Διὰ τοῦτο ἐπαινῶ λίαν τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἔσπευσεν εὐθὺς μετὰ τὴν ψηφοφορίαν νὰ παραιτηθῇ καὶ ὅτι τὴν ἐπαύριον, εὐθὺς ὡς τῇ ἐδόθη ἡ εὐκαιρία, εὐθὺς ἀφοῦ ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ καὶ ἐγένετο ἡ περὶ αὐτῶν συζήτησις, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ὅτι ἡ ψηφοφορία ἔμενεν ἐκκρεμὴς ὡς πρὸς τὸ ἄρθρον 3, ἐνῷ ἀνεγνώρισε τὸ ἐκκρεμὲς αὐτῆς ὡς πρὸς τὸ ἄρθρον, οὐδόλως ἐπελάθετο τῆς ἀξιοπρεπείας αὐτῆς, ὡς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἀνεγνώρισε συνάμα τὴν ἐκ τῆς ψηφοφορίας ἐπιβαλλομένην αὐτῇ ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν Βουλὴν, ἵνα ἐπισήμως ἀνακοινώσῃ αὐτῇ τὴν παραίτησιν, ἣν εἶχεν ἤδη ὑποβάλει εἰς τὸν Βασιλέα. Τὴν Κυβέρνησιν ἄρα οὐδόλως δύναμαι νὰ κατακρίνω δι’ ὅ,τι ἔπραξεν· ἀπεναντίας ὀφείλω ν’ ἀπονείμω εἰς αὐτὴν τὸν προσήκοντα ἔπαινον. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὰ πραχθέντα ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τὸ στέμμα, ὀρθότατα καὶ συνταγματικώτατα σκεπτόμενον, ἀπηυθύνθη ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ εἰς τὸ πολυαριθμότατον τμῆμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τμῆμα τοσοῦτον πολυαριθμότερον τῶν ἄλλων ἀντιπολιτευομένων, ὥστε δὲν ἐπετρέπετο οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἀμφιβολία, ὅτι εἰς τὸ τμῆμα τοῦτο ὤφειλε τὸ στέμμα νὰ ἀποταθῇ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν εἶχεν ἐργασθῆ ὡς ἓν σῶμα ἐπὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης, ὥστε νὰ δύναται τὸ στέμμα νὰ φρονῇ, ὅτι, ἐπιδιώξασα τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο ἕτοιμος καὶ νὰ ἀναλάβῃ τὴν διαδοχὴν αὐτῆς. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἀνάγκῃ, ἐν ᾗ εὑρίσκετο, ἀπέναντι Κυβερνήσεως δικαίως παραιτουμένης, ὅπως ἀποταθῇ εἴς τινα ἐντὸς κοινοβουλίου οὐδεμίαν παρουσιάζοντος πλειονοψηφίαν, νομίζω, ὅτι δὲν ἠδύνατο ν’ ἀποταθῇ ἀλλοῦ εἰμὴ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Αἱ δὲ ἐκφρασθεῖσαι παρὰ τῆς πολυαριθμοτάτης μερίδος τῆς ἀντιπολιτεύσεως διὰ τοῦ ἡγέτου αὐτῆς γνῶμαι ἐπὶ τῶν προτάσεων τοῦ Βασιλέως ὑπῆρξαν διτταὶ, ἐὰν καλῶς ἐνόησα τὸν πρὸ ὀλίγου ἀγορεύσαντα. Πρῶτον μὲν παρέστησεν ὁ κ. Δεληγεώργης εἰς τὸν ἡγεμόνα τὴν ψηφοφορίαν τῆς Πέμπτης ὡς οὖσαν, κατὰ τὴν γνώμην του, ἐκκρεμῆ, οὐ μόνον ὡς πρὸς τὸ ἄρθρον τὸ ὑπὸ συζήτησιν, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὰς συνεπείας αὐτῆς ἐπὶ τὴν κυβέρνησιν. Εἶχε καὶ ἑτέραν γνώμην, ἣν ἐξέφρασεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἴσως δὲν ἠδύνατο νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἕνεκα τῆς θέσεως, ἐν ᾗ εὑρίσκεται ἀπέναντι τῆς ὁλομελείας τῆς Βουλῆς, ἕνεκα θέσεως, ἣν καὶ αὐτὴ ἡ τελευταία ψηφοφορία, ἀσχέτως πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐκκρεμότητος, μαρτυρεῖ. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τὴν ἐπίδρασιν τῆς ἐκκρεμότητος τῆς ψήφου ἡμῶν ἐπὶ τὴν μεταβολὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐξήγησα ἣν ἔχω γνώμην, ἐδήλωσα ὅτι φρονῶ, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ὤφειλεν ἐπὶ τῇ ψήφῳ ἐκείνῃ νὰ παραιτηθῇ· ἑπομένως λέγω ἤδη, ὅτι πᾶς ὁ νομίζων ὅτι δύναται νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, ὅτι ὑπάρχουσι πιθανότητες, ὅτι θὰ ὑποστηριχθῇ ἐν τῇ Βουλῇ ὑπὸ πλειονοψηφίας, ὤφειλε νὰ δεχθῇ τὴν προσφερομένην αὐτῷ ἐντολὴν, ὅπως καθέξῃ θέσιν πρεπόντως κενωθεῖσαν. Ὡς πρὸς τὸ ἕτερον δὲ ζήτημα, τουτέστιν, ἂν ἠδύνατο εὐλόγως νὰ φρονῇ ὁ εἰς ὃν ἀπετάθη ὁ ἡγεμὼν, ὅτι ἦτο ἐφικτὸς ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως πληρούσης τοὺς κοινοβουλευτικοὺς ὅρους, δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ διαφωνήσω πρὸς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Δεληγεώργης. Δυστυχῶς, εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι καταμεμερισμένη εἰς πολλὰ κόμματα, ὅτι, ὡς ἐκ τοῦ καταμερισμοῦ τούτου, διατελοῦμεν ἐν τῇ ἀνάγκῃ εἴτε νὰ ἔχωμεν κυβέρνησιν μειονοψηφίας, λειτουργοῦσαν διὰ τῆς ἀνοχῆς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἢ τοὐλάχιστον τῶν μὴ συμπραττόντων ἐν τῇ Κυβερνήσει, εἴτε νὰ ἔχωμεν Κυβέρνησιν συμμαχικήν· καὶ Κυβέρνησιν συμμαχικὴν ἔχομεν ἤδη, καὶ εἴδομεν ὁποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τοιαύτης Κυβερνήσεως, Κυβερνήσεως, ἥτις πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἶχε πλειονοψηφίαν καὶ ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν ἐνώπιον τῶν πραγμάτων παρέστη ἐντελῶς ἀνίσχυρος, διαλυομένη ἄρδην. Διατί ἡ διαφορὰ αὕτη; διότι αἱ συμμαχίαι δύνανται μὲν νὰ παρουσιάσωσιν ἀριθμὸν ψήφων, ἀλλὰ δὲν δύνανται νὰ φέρωσι τὴν κυβέρνησιν εἰς ἠθικὸν ὕψος, ἵνα ἐπιβάλλῃ εἰς τὸ κοινοβούλιον, ἵνα δύνηται καὶ νὰ ἐργάζηται ὡς κυβέρνησις. Ὅτε ἐν τῇ γενικῇ συζητήσει ἔσχομεν ἀφορμὴν νὰ θίξωμεν καὶ τοῦ ζητήματος τούτου, προείδομεν ἄριστα τὸ φαινόμενον, ὅπερ σήμερον παρουσιάζεται, καὶ εἴπομεν τότε ὅτι, ἂν ἐκηδόμεθα τῆς ταχύτητος, ἣν ὅλοι ἐσυνιστῶμεν περὶ τὴν ἐπιχείρησιν τῆς ἐθνικῆς παρασκευῆς, ἔπρεπεν ἔκτοτε νὰ ἄρωμεν τὰς δυσχερείας, αἵτινες ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἀφεύκτως ἤθελον παρουσιασθῆ κατόπιν, καὶ ὅτι ὁ χρόνος, ὃν ἠθέλομεν ἀπολέσει εἰς συζητήσεις ματαίας ἐπὶ τῶν διατάξεων νομοσχεδίων, πολὺ ἐπωφελέστερον ἤθελε δαπανηθῆ εἰς γενικὴν συζήτησιν περὶ τῶν οὐσιωδῶν τῆς παρασκευῆς τῆς χώρας ὅρων, ἥτις ἀναδεικνύουσα τὰ σημεῖα τῆς ἑνώσεως ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ καὶ ὡς βάσις πρὸς σχηματισμὸν κυβερνήσεως οὐχὶ μειονοψηφούσης καὶ προσωπικῆς, ὑφισταμένης ἐκ τῆς ἀνοχῆς τῶν ἐναντίων ἢ τῶν μὴ ἐν αὐτῇ συμπραττόντων, ἀλλὰ κυβερνήσεως πλειονοψηφούσης καὶ συμπαγοῦς, κυβερνήσεως ἐχούσης ἀρχὴν καὶ στήριγμα τὰς ἰδέας καὶ τὰ πράγματα· τὰ δὲ πράγματα σήμερον συγκεντροῦνται εἰς ἕν, εἰς τὸ ζήτημα τῶν παρασκευῶν. Ἄλλως ὅμως ἐπὶ τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐσκέφθη ἡ Βουλή. Ἐνόμισεν, ὅτι ἡ συμμαχικὴ κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ φέρῃ εἰς πέρας αἴσιον τὸ ἔργον τῆς παρασκευῆς, καὶ ἰδού, ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον ν’ ἀμφισβητῆται, ἂν ψηφοφορίαι περὶ τῶν νομοσχεδίων τῆς συμμαχικῆς κυβερνήσεως ἦναι ἐκκρεμεῖς ἢ οὔ, καὶ νὰ ἦναι βέβαιον ὅτι, ἂν ἡ κυβέρνησις ἐπιμείνῃ εἰς τὰ σχέδια αὐτῆς, ὅ,τι εἶναι ἔτι ἐκκρεμὲς θὰ ἦναι προσεχῶς καὶ ἀναποδράστως κατ’ αὐτῆς. Πιστεύω, ὅτι ἐκ τῆς πορείας ἡμῶν ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην παρουσιασθέντων κυβερνητικῶν ζητημάτων ἐπείσθητε, ὅτι οὐδόλως ἐπεδιώξαμεν τοιαῦτα ζητήματα· ἐπείσθητε, ὅτι περιωρίσθημεν εἰς μόνα τὰ πράγματα, καὶ ὅτι ἠθελήσαμεν διὰ παντὸς μέσου ν’ ἀποφύγωμεν τὰ κυβερνητικὰ ζητήματα· ἀλλὰ τὰ πράγματα ἐθεωρήσαμεν τοσοῦτον σπουδαῖα, ὥστε δὲν ἠθελήσαμέν ποτε νὰ θυσιασθῇ τι οὐσιῶδες χάριν τοῦ ζητήματος τῆς συντηρήσεως τῆς κυβερνήσεως. Ἐὰν ἐφρόνουν, ὅτι, πιπτούσης τῆς κυβερνήσεως, ἦτο πιθανὸν νὰ σχηματισθῇ κυβέρνησις ἄλλη ἰσχυροτέρα τῆς παρούσης καὶ δυναμένη νὰ ἐπιτελέσῃ κάλλιον τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς παρασκευῆς, δὲν ἤθελον περιορισθῆ εἰς τὴν καταπολέμησιν τῶν προτάσεων τῆς κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ἤθελον ἀμέσως φέρει κυβερνητικὸν ζήτημα. Ἐπίσης, ἂν τὰ πράγματα ἦσαν ὁμαλά, ἤθελον θεωρήσει καθῆκόν μου νὰ φέρω ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὡς πρὸς τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν. Ἅπαντες γνωρίζετε ὁποῖον ἔχω φρόνημα περὶ τῆς πορείας τῆς κυβερνήσεως τῆς μέχρι τοῦδε, καὶ τὴν πορείαν ταύτην οὐδέποτε ἠθέλομεν ἀνεχθῆ ἐν τῇ Βουλῇ, ἄνευ καταδικαστικῆς ψήφου, ἂν δὲν ὑπῆρχον ἄλλοι λόγοι, οἵτινες μᾶς ἐπέβαλλον νὰ θεωρήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο ὡς δευτερεῦον. Ἀφ’ ἑτέρου, ἂν εἶχον τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι ἐκ τῆς πτώσεως τῆς κυβερνήσεως ἤθελον προκύψει δυσχέρειαι εἰς τὸν τόπον, ἤθελον καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων σπουδαίως σκεφθῆ, πρὶν δώσω ψῆφον, ἥτις θὰ εἶχεν ἀποτέλεσμα νὰ φέρῃ τὴν παραίτησιν τοῦ ὑπουργείου. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι πίπτουσα ἡ κυβέρνησις θέλει ἀντικατασταθῆ παρὰ κυβερνήσεως ἄλλης, ἥτις οὔτε βελτίων, οὔτε χείρων θέλει εἶσθαι τῆς παρούσης· θέλει εἶσθαι προσωπικὴ, ὡς καὶ ἡ παροῦσα, καὶ θέλει συγκροτηθῆ εἴτε διὰ συμμαχιῶν, εἴτε ἐκ μειοψηφίας ἀναμενούσης τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς ἐκ τῆς ἀνοχῆς τῶν μὴ ἀνηκόντων εἰς τὴν κυβέρνησιν· δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ ἔχωμεν κυβέρνησιν χείρονα τῆς παρούσης, διότι τὰ μέτρα αὐτῆς εἶναι τοιαῦτα, ὥστε οὐ μόνον οἱ ἀντίθετον πρὸς τὴν κυβέρνησιν γνώμην ἔχοντες καταδικάζουσιν αὐτὰ, ἀλλὰ βλέπομεν αὐτὰ καὶ ἐν ταῖς συζητήσεσι ταῖς ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς ψηφοφορίαις καταδικαζόμενα καὶ ὑπὸ ἐκείνων, οἵτινες ἐπεθύμουν τὴν ὑποστήριξιν τῆς κυβερνήσεως. Τοιαύτη εἶναι ἡ θέσις τῶν πραγμάτων, καθ’ ἣν στιγμὴν παρουσιάζεται ἐκ νέου τὸ παραιτηθὲν ὑπουργεῖον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ λέγει πρὸς αὐτήν· δὲν παρουσιάζομαι, ἵνα ζητήσω τὴν ἐπανάληψιν ψηφοφορίας, ἧς τὸ ἐκκρεμὲς οὐδόλως θεωρῶ ἐπηρεάζον τὸ κυβερνητικὸν ζήτημα, ἀλλὰ παρουσιάζομαι ἐν πλήρει κυβερνητικῇ πανοπλίᾳ ὡς κυβέρνησις ἑδραία· καὶ καθῆκον ἔχομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν καλῶς ποιοῦσα παρουσιάζεται οὕτω πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ τί ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ πράξῃ περὶ κυβερνήσεως οὕτω παρουσιαζομένης ἐνώπιον αὐτῆς. Ὀρθῶς ἡ κυβέρνησις δὲν ζητεῖ πρὸς λύσιν τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκκρεμοῦς ψηφοφορίας· ὀρθῶς εἶπε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ ἐπανάληψις τῆς ψηφοφορίας ταύτης ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ ἄρθρου, ἐκ τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς, ἂν θὰ ἐπιμείνῃ εἰς αὐτὸ, ἢ ἂν θὰ τὸ ἀποσύρῃ· ἀλλ’ ἆρα ἐπίσης ὀρθῶς ἡ κυβέρνησις ἐπανέρχεται εἰς τὴν Βουλὴν, καίτοι ἀνεγνώρισεν ὅτι μειονοψηφεῖ; Δύναται εὐπροσώπως κυβέρνησις, ἥτις μειονοψηφοῦσα παρῃτήθη, νὰ παρουσιασθῇ ἐκ νέου ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; Καὶ εἰς τὰς ἐρωτήσεις ταύτας ἀπαντῶσιν αἱ σκέψεις, ἃς προηγουμένως ἀνέπτυξα περὶ τῆς καταστάσεως τῆς Βουλῆς. Ὅπως σήμερον ἔχουσι τὰ τῆς Βουλῆς, εἶναι ἀδύνατον νὰ σχηματισθῇ κυβέρνησις πλειονοψηφοῦσα. Ὀφείλομεν ἄρα νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν ἐν τῇ καταστάσει τῶν πραγμάτων, ὡς ἔχουσιν ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ἡ κυβέρνησις ἡ νῦν παρουσιαζομένη ἦναι τοιαύτη, οἵαν τὰ κοινοβουλευτικὰ νόμιμα ὑπαγορεύουσι νὰ ἀνεχθῶμεν. Τὸ κατ’ ἐμὲ, βεβαίως ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν δὲν δύναμαι νὰ δώσω, ἀλλὰ δὲν προτίθεμαι καὶ νὰ προκαλέσω ψῆφον ἀποδοκιμασίας κατ’ αὐτῆς. Δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι καλῶς ἔπραξεν ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ, ἐν ᾗ τὸ στέμμα εὑρίσκεται ἄνευ κυβερνήσεως, ν’ ἀποδεχθῇ τὴν διδομένην αὐτῇ νέαν ἐντολήν. Ἐπὶ τῶν πραγμάτων λοιπὸν θὰ ἐξετάσωμεν ἐκ νέου τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῶν πραγμάτων θὰ συζητήσωμεν, ἐπὶ τῶν πραγμάτων θὰ ψηφίσωμεν. Οὐδόλως, ὅπως καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν, θὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὰς ἐπὶ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως συνεπείας τῆς ἐπὶ τῶν πραγμάτων ψηφοφορίας. Ἂν ψηφίζοντες ἐπὶ τῶν πραγμάτων προκαλῶμεν διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως, οὐδόλως θὰ ἐπηρεασθῶμεν ἐκ τούτου. Εἶναι ὅμως ἀφ’ ἑτέρου εὐκταῖον νὰ συμπράξωμεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων· ἀπαιτεῖται δὲ πρὸς τοῦτο νὰ εὐαρεστηθῇ ἡ κυβέρνησις ν’ ἀποδεχθῇ ὅ,τι παρεκαλέσαμεν αὐτὴν ἐπανειλημμένως καὶ ἐπιμόνως νὰ πράξῃ, νὰ θελήσῃ νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μετὰ τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν πραγματικῶν τούτων ζητημάτων, ἵνα δυνηθῶμεν τοὐλάχιστον νὰ προβῶμεν μετ’ αὐτῆς ἕως τοῦ καταρτισμοῦ τῶν περὶ τῆς παρασκευῆς νομοθετημάτων. Ἀλλ’ ἐννοοῦμεν τὴν σύμπραξιν ἄνευ παραχωρήσεως ἐπὶ τῶν πραγμάτων, περὶ ὧν σαφῆ καὶ πλήρη διετρανώσαμεν γνώμην. Εἶμαι δὲ πεπεισμένος, ὅτι δύναται ἤδη ἡ κυβέρνησις νὰ ἐπιληφθῇ τοιαύτης ἐνεργείας, ἄνευ οὐδενὸς προσκόμματος. Πρότερον ἀντέταττε λόγους, οὓς οὐδέποτε ἐνέκρινον· σήμερον ὅμως νομίζω, ὅτι καὶ οὗτοι ἐκλείπουσι, διότι σήμερον τὸ ὑπουργεῖον παρουσιάζεται ὡς νέα κυβέρνησις, καὶ νομίζω, ὅτι πράττει καλῶς, παρουσιαζομένη ὡς νέα κυβέρνησις, νὰ παρουσιάσῃ καὶ νέα πράγματα. Ἂν δὲ θεωρήσῃ, χάριν οἰκονομίας χρόνου, ὅτι εἶναι πρέπον νὰ ἐπαναλάβῃ τὰ προγενέστερα νομοσχέδια, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τὸ πράξῃ εἰς τρόπον, ὅστις νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς ἡμᾶς νὰ συνεργασθῶμεν εἰς τὴν διαμόρφωσιν αὐτῶν· νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὰς διατάξεις ὡς πρὸς τὰς ὁποίας ἀπεδείξαμεν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον οὐ μόνον νὰ τὰς δεχθῶμεν, ὡς παρουσιάζονται, ἀλλ’ οὐδὲ καὶ νὰ τὰς τροπολογήσωμεν. Ἐλπίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, παρουσιαζομένη ἤδη ἐνώπιον ἡμῶν, ἵνα ἐπιτελέσῃ τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς παρασκευῆς, δὲν θὰ θελήσῃ ἐκ λόγων ψευδοῦς φιλοτιμίας, μηδόλως προκαλουμένων ἤδη, νὰ παρεμποδίσῃ τὴν προτεινομένην σύμπραξιν. Ἂν ἡ Κυβέρνησις εὐαρεστῆται νὰ ἐπιτρέψῃ, ὅπως ὑπὸ ἐπιτροπῶν ἀναθεωρηθῶσι τὰ νομοσχέδια αὐτῆς καὶ ὑποβληθῶσιν ὑπὸ τῶν ἐπιτροπῶν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ πορίσματα τῶν σκέψεων αὐτῶν, νομίζω, ὅτι ἐπὶ τῶν πορισμάτων τούτων δύναται ἄριστα νὰ θεμελιωθῇ τὸ ἔργον, εἰς ὃ ἅπαντες ἀποβλέπομεν.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀντὶ νὰ λυποῦμαι, κύριοι, διότι ἔπραξα ὅπως ἔπραξα κατὰ τὴν προκειμένην περίστασιν, ἐξεναντίας, μετὰ τὰς παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, χαίρω πολὺ, διότι ἡ συμπεριφορά μου ἐπαρουσίασε, κατὰ τὴν γνώμην αὐτοῦ, μίαν ἀξιόλογον διέξοδον. Θεωρεῖ τὴν Κυβέρνησιν ὡς νέαν, καὶ βεβαίως ὑπολαμβάνει ἐμὲ ὡς τὸν ἀνάδοχον αὐτῆς. Τῇ ἐπιτρέπει ν’ ἀποσύρῃ τὰ νομοσχέδιά της, νὰ παρουσιάσῃ ἄλλα, νὰ εἰσάξῃ τὰ παρόντα εἰς ἐπιτροπὴν, νὰ τὰ μεταῤῥυθμίσῃ δι’ αὐτῆς, καὶ τοιουτοτρόπως νὰ ἐξακολουθήσῃ κυβερνῶσα, καὶ οὕτω δυνηθῶμεν νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ ὅλων τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους μετὰ τοσαύτης εὐγλωττίας κατὰ τὰς παρελθούσας συνεδριάσεις ζωηρῶς ἐχαρακτήρισεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου. Μεγάλη τιμὴ εἶναι εἰς ἐμὲ, κύριοι, ὅτι κατώρθωσα τοιοῦτον μέγα κατόρθωμα· διότι ἐνῷ, κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ, δὲν ἤμην εἰς κατάστασιν νὰ μορφώσω κυβέρνησιν, οὔτε χείρονα μὲν τῆς παρούσης ἀλλ’ οὐδὲ κρείττονα, μόλον τοῦτο, ἀποφυγὼν νὰ σχηματίσω κυβέρνησιν καὶ πράξας ὅ,τι ἔπραξα, εὗρηκα εὐρυτάτην διέξοδον τῶν δημοσίων συμφερόντων. Καὶ δὲν ἔχω μὲν οὐδεμίαν ἀντίῤῥησιν ἐναντίον αὐτῶν τῶν γνωμῶν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου, οὔτε σκοπὸν ἔχω νὰ ἐπικρίνω αὐτὰς, οὐδὲ θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν ταῦτα λέγων ὑπηρετῇ τὸ δημόσιον συμφέρον καὶ τὰς ἰδίας ἑαυτοῦ πεποιθήσεις. Αὐτὰ εἶναι ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀφορῶσιν αὐτὸν μόνον, εἶναι ἰδιοκτησία του, καὶ μόνος δύναται νὰ κρίνῃ καὶ νὰ ἀποφασίσῃ· δὲν δύναμαι ὅμως ν’ ἀφήσω ἄνευ ἀπαντήσεως τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας εὐηρεστήθη νὰ κάμῃ ἐπὶ τῆς διαγωγῆς μου τῶν ἡμερῶν τούτων. Ἐν πρώτοις δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἔφερα τὸν ἡγεμόνα εἰς θέσιν νὰ μὴ δύναται νὰ μορφώσῃ κυβέρνησιν, διότι οὐδεὶς εἶπεν, ὅτι ἠρνήθην ἀπολύτως καὶ ἄνευ ὅρου πρὸς τὸν Βασιλέα ν’ ἀναδεχθῶ τὴν ἐντολήν· τὸ δὲ πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀπῄτησα εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ὥστε δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι εἰς τὴν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν θέλω ἀπευθύνει πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφόν μου, ἡ ἀπάντησις αὐτοῦ θέλει εἶσθαι καταφατική. Ἐὰν τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην, μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ κυρίου προέδρου ἀνακοίνωσιν τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ψηφοφορίας, ἀνίστατο εἷς τῶν βουλευτῶν καὶ ἔλεγεν ὅ,τι ἐῤῥέθη τὴν ἑπομένην ἡμέραν, τὴν Παρασκευὴν, δηλαδὴ ὅτι ἡ ψηφοφορία εἶναι ἄκυρος καὶ ἐπαναληπτέα· ἐὰν ὁ κ. Φιλήμων τὴν Πέμπτην ἤθελεν ἔχει τὴν θείαν ἐκείνην ἔμπνευσιν, ἥτις τὸν ἀνέστησε τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν, ὅπως προβάλῃ τὸ ἄκυρον τῆς ψηφοφορίας ὡς ἀντισυνταγματικῆς καὶ ἀνισχύρου, καὶ ἐζήτει εὐθὺς τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς, ἡ δὲ Βουλὴ συγκατένευεν, ὅπως συγκατένευσε τὴν ἐπιοῦσαν, καὶ ἡ ψηφοφορία εὐθὺς ἀμέσως ἐπανελαμβάνετο, ἀπευθύνω τὴν ἐρώτησιν εἰς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου: τί ἤθελε κανονίσει τὸ δικαίωμα ἢ τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ὑπουργείου πρὸς τὸ παραιτηθῆναι, τὸ δικαίωμα ἢ τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ βασιλέως πρὸς τὸ ἀποδεχθῆναι τὴν παραίτησιν καὶ καλέσαι τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὸ δικαίωμα ἢ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως πρὸς τὸ ἀποδεχθῆναι ἢ ἀποποιηθῆναι τὴν ἐξουσίαν; Ἤθελε κανονίσει τὰ δικαιώματα καὶ καθήκοντα ταῦτα ἡ πρώτη ψηφοφορία, ἢ ἡ δευτέρα; Ἡ ἄκυρος, ἢ ἡ ἔγκυρος; Θὰ ἦτο, ἢ δὲν θὰ ἦτο ἀνάξιον ἀνδρῶν βουλευομένων ἐν ὀνόματι τοῦ τόπου, νὰ εἴπωσι: «Ναί, διαφέρει ἡ μία ψηφοφορία ἀπὸ τῆς ἄλλης· ἡ μὲν ἔδωκε πλειονοψηφίαν εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἡ δὲ ἔδωκε πλειονοψηφίαν εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν. Ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις ἔχει δικαίωμα νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς παραιτήσεως, ὁ Βασιλεὺς τὰ τῆς προσκλήσεως καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις τὰ τῆς ἀποδοχῆς οὐχὶ κατὰ τὴν δευτέραν καὶ ἔγκυρον ψηφοφορίαν, ἀλλὰ κατὰ τὴν πρώτην καὶ ἄκυρον»; Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὄχι τὸν συμπολίτην μου, ὅστις ἔχει τοσαύτην νοημοσύνην, ἀλλ’ οἱονδήποτε ἄτομον, εἰ καὶ εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἄπειρον, ἐρωτῶ πάντα πολίτην ἔχοντα ὀλίγην, ἐλαχίστην τινὰ κρίσιν, τὸν ἐρωτῶ, ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις καὶ ἡ κυβέρνησις καὶ ὁ βασιλεὺς δὲν ὤφειλον νὰ συμμορφωθῶσι καὶ κανονίσωσι τὰ δικαιώματα αὐτῶν καὶ καθήκοντα ἐκ τῆς βʹ ψηφοφορίας καὶ ὄχι ἐκ τῆς πρώτης; Ἀπευθύνω δὲ καὶ τὴν ἐρώτησιν: ἀφοῦ εἶναι λογικώτατον, ὅτι ἡ δευτέρα ψηφοφορία καὶ οὐχὶ ἡ πρώτη καὶ ἄκυρος ἤθελεν ἀποφασίσει τὸ ζήτημα, ἐρωτῶ, διατί ἀξιοῖ τὸ ἀντίστροφον; διατί θέλει νὰ κανονίσωμεν τὰ τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως ἐκ τῆς ἀκύρου ψηφοφορίας, καὶ δὲν ἐγκρίνει τὴν ἀξίωσίν μου, ὅτι ἡ μέλλουσα ψηφοφορία πρέπει καὶ μόνη αὐτὴ δύναται νὰ τὰ κανονίσῃ; Ἐρωτῶ, διατί δὲν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ παρακαλέσω τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα, ἂν θέλῃ νὰ ἀναδεχθῶ τὸν σχηματισμὸν κυβερνήσεως, νὰ παρακαλέσῃ τὸν πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ὅπως αὕτη λύσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα, καὶ οὕτως ἐκτελέσῃ τὴν ἐπιοῦσαν ὅπερ ἠδύνατο νὰ ἐκτελέσῃ τὴν πρώτην ἡμέραν, ἤτοι νὰ ἐπαναλάβῃ τὴν ἀκυρωθεῖσαν ψηφοφορίαν καὶ διευκολύνῃ αὐτὸν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας; Ποῦ ὑπάρχει λοιπὸν τὸ κενὸν τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀφῆκα; Διὰ τίνος μου πράξεως ἢ διὰ τίνος μου ἀπαντήσεως συνετέλεσα εἰς τὸ νὰ μείνῃ ὁ τόπος ἀκυβέρνητος; Δὲν παραδέχομαι ὡσαύτως τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ, εἰπόντος, ὅτι ἐδυνάμην μετὰ τοῦ νέου ὑπουργείου παρουσιαζόμενος εἰς τὴν Βουλὴν, νὰ ἀποσύρω τὸ νομοσχέδιον· ἤθελεν εἶσθαι ἡ πρᾶξις δολία, ἤθελον ὠφεληθῆ μιᾶς εὐκαιρίας, διὰ νὰ καταδολιευθῶ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς καὶ ἐκμεταλλευθῶ τὰς περιστάσεις ἐναντίον αὐτῆς. Ἀλλ’ ἡ ἀπόφασίς μου καὶ τῶν φίλων μου δὲν ἦτο τοιαύτη· δὲν ἠθελήσαμεν νὰ ἐπιζητήσωμεν τὴν ἐξουσίαν διὰ τοιούτων μέσων· δὲν εἴχομεν τὸ δικαίωμα, ἀφοῦ δὲν συνεκεντρώσαμεν ἐν γένει τὴν πλειοψηφίαν, ἀφοῦ οὔτε ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ μοναδικοῦ ζητήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἡ κυβέρνησις μᾶς ὑπερέβη κατὰ μίαν ψῆφον, ἡ ὁριστικὴ ψῆφος τῆς Βουλῆς δὲν ἐξηνέχθη ἀκόμη, δὲν εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλάβωμεν ὅτι ἀντιπροσωπεύομεν τὴν πλειοψηφίαν, καὶ ὅτι εἴχομεν τὴν ἐξουσίαν, ἄνευ οὐδεμιᾶς δοκιμῆς, νὰ ἀποσύρωμεν τὸ νομοσχέδιον. Ἐξ ἐναντίας ἔντιμον ὑπουργεῖον ὤφειλε νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἐξηγήσῃ τὴν θέσιν του· νὰ εἴπῃ εἰς αὐτὴν, ὅτι καίτοι παρακληθέντος καὶ ἅπαξ καὶ δὶς τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ νὰ μείνῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἠρνήθη· καὶ ὅτι διὰ τοῦτον μόνον τὸν λόγον ἠναγκάσθημεν νὰ ἀναλάβωμεν ἡμεῖς αὐτήν. Ὠφείλομεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἠδυνάμεθα ν’ ἀποσύρωμεν τὸ νομοσχέδιον, ἀλλὰ δὲν τὸ πράττομεν, διότι ἀγνοοῦντες τὴν περὶ αὐτοῦ καὶ τῆς γνώμης ἡμῶν ψῆφόν σας, δὲν θέλομεν νὰ ἐκμεταλλευθῶμεν τὰς περιστάσεις, διὰ νὰ σᾶς παρασύρωμεν εἰς ὑποστήριξιν ὑπουργείου, τὴν ὁποίαν δὲν θέλετε ἴσως νὰ χορηγήσητε. Ὅ,τι δὲν ἔγεινεν ἐπὶ τῶν προκατόχων μας θὰ γείνῃ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας. Θὰ ἐρωτηθῆτε καὶ πάλιν, διότι ἐκηρύξατε ἄκυρον τὴν πρώτην ἀπόφασίν σας, ἥτις ἀποτελεῖ τὸν τίτλον τῆς ἀναβάσεώς μας εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ θ’ ἀποφανθῆτε· καὶ μόνον ἐὰν ἐρωτηθέντες ἀποφανθῆτε, ὅτι ἔχετε τὴν αὐτὴν γνώμην ἣν καὶ ἡμεῖς, τότε μόνον θὰ ἐξακολουθήσωμεν νὰ κυβερνῶμεν, διότι τότε μόνον θὰ ἐπαληθεύσῃ ὁ τίτλος μας. Αὐτὸ ἦτο τὸ καθῆκον πάσης ἐντίμου κυβερνήσεως· ὄχι νὰ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον διὰ νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τούτου, διὰ νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ βασιλέως, ἕνεκα τῆς ὁποίας περιεβλήθη τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ νὰ ἐρωτήσῃ τὴν πλειοψηφίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀφ’ ἑνὸς ἔμενε ν’ ἀποφασίσῃ ἡ βουλὴ ἐπαναλαμβάνουσα ψηφοφορίαν, ἥτις ἐθεωρήθη ἄκυρος, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐγεννήθη ἡ ὑπουργικὴ κρίσις. Δὲν ἔπρεπε, δὲν ἦτο ἀξιοπρεπὲς, οὔτε εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα χρήσιμον, νὰ θελήσωμεν, ὅπως ἀνέλθωμεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, νὰ ὠφεληθῶμεν ἐκ μιᾶς ἀκύρου ψηφοφορίας, ἧς τὴν ἀκυρότητα τὸ ἴδιον σῶμα ἐδήλωσε. Καὶ ἐὰν δὲν ἠθέλομεν δεχθῇ νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ἔπρεπεν αὐτὸ νὰ ᾖναι τὸ πρῶτον ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ καλέσωμεν τὴν βουλήν. Ἀλλὰ διὰ τί νὰ τὸ πράξωμεν; Εἶναι τάχα ἡ σύστασις κυβερνήσεως πρᾶξις παιδαριώδης, ἐπιπόλαιος, μηδαμινῆς ἀξίας, καὶ οὐχὶ σοβαρὰ, ἀξία τοῦ βασιλέως καὶ τοῦ τόπου; Πρέπει νὰ σχηματίζωνται τοιαῦται κυβερνήσεις ἐν τοιαύταις περιστάσεσιν, ἐνῷ δύνανται ν’ ἀποφύγωσι καὶ βασιλεὺς καὶ βουλὴ τὴν σύστασιν αὐτῶν, αἵτινες γίνονται γελοῖαι; Ἐνθυμίσαντες τὸ καθῆκον ὅπερ εἶχεν ἡ βουλὴ, ἀφοῦ ἠκύρωσε ψηφοφορίαν γεννήσασαν ὑπουργικὴν κρίσιν, νὰ ἐπαναλάβῃ αὐτὴν, ἐπράξαμεν εἰλικρινὲς καθῆκον εἰς τὸν βασιλέα καὶ εἰς τὸν τόπον. Οὐδεὶς ἄλλος λόγος ἠδύνατο νὰ παρακινήσῃ ἡμᾶς, ὅπως φερθῶμεν ἀντιθέτως καὶ ὅπως μᾶς συμβουλεύουν, εἰ μὴ μία ὑπερβολὴ ἀπληστίας ὅπως κατάσχωμεν τὴν ἐξουσίαν, καὶ ἐπιπολαιότης καὶ παιδαριώδης διάθεσις. Ἄρα δὲν φέρομεν ἡμεῖς τὴν εὐθύνην, διότι δὲν ἐγένοντο τὰ πράγματα ὅπως ἐκδηλοῦμεν. Ἀρκεῖ ἡμῖν, ὅτι μὴ πράττοντες ὅπως ἐπράξαμεν, ἠθέλομεν προσβάλει καὶ τὸν τόπον καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς, καὶ τὸν ἴδιον ἡγεμόνα. Ἐννοῶ, ὅτι κυβέρνησις τις δύναται νὰ χάσῃ καὶ ἐντὸς 2 καὶ 5 καὶ 20 ἡμερῶν τὴν πλειοψηφίαν, ἀλλ’ ὅταν ἔρχεται ἄνευ τῆς πλειοψηφίας καὶ οὐδεμία ἄλλη ἐλπὶς τῆς μένει, καὶ αὐτὴ ἀσθενεστάτη, εἰ μὴ ν’ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἦλθε, φοβουμένη τὴν ἐπανάληψιν τῆς ψηφοφορίας, οὐ μόνον ἔρχεται ἀντισυνταγματικῶς, ἀλλὰ καὶ καὶ πολιτεύεται δολίως. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἤδη νὰ σᾶς ἐνθυμίσω τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, καὶ νὰ κρίνετε ἀνεξαρτήτως ὅλων αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ἂν καὶ πέραν αὐτῶν δὲν ὑπῆρχεν ἀποχρῶν λόγος, ὅπως ἡ προσκληθεῖσα ἀντιπολίτευσις μετὰ πολλῆς αὐστηρότητος κρίνῃ τὰς περιστάσεις ἑαυτῆς. Σᾶς ἐνθυμίζω τοὺς λόγους. Καὶ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ἄνευ τῆς συνδρομῆς τοῦ ὁποίου δὲν ἠδύνατο ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν πλειονοψηφίαν πρὸς τὴν κυβέρνησιν, δὲν ἔχει καμμίαν ἐλπίδα ἀπὸ τὴν προσκληθεῖσαν μερίδα, ὅτι δύναται αὕτη νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν κρείττονα τῆς παρούσης, ἂν καὶ δὲν πιστεύῃ, ὅτι δύναται νὰ σχηματίσῃ χείρονα. Σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν προσκληθέντες εἰς τὰ πράγματα εἴχομεν τὴν πρέπουσαν ἀφορμὴν νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι θὰ εἴχομεν τὴν ὑποστήριξιν τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τῶν φίλων του, ὁποίαν ἀπαιτοῦσιν αἱ ἔκτακτοι περιστάσεις καὶ τὰ τόσον μεγάλα καὶ τολμηρὰ ἔργα, ἅτινα πᾶσα κυβέρνησις ἀξία αὐτῶν ὀφείλει νὰ ἐπιχειρήσῃ!

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ἐννοῶ κάλλιστα τὸν τελευταῖον λόγον τοῦ κ. Δεληγεώργη, τὴν τελευταίαν αἰτίαν, ἕνεκεν τῆς ὁποίας δὲν ἐσχημάτισε ὑπουργεῖον, καὶ διὰ τοῦτο ἀποφεύγω νὰ συζητήσω τὴν προτελευταίαν, τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὸ νομοσχέδιον. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἐξήγησεν εἰς τὸν δεύτερον λόγον οὐσιώδη τὴν μὴ ὑποστήριξιν ἐκ μέρους ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ τοῦτο ἦτο ἱκανὸν βεβαίως. Ἔχω μόνον ν’ ἀντικρούσω ἕνα ἰσχυρισμὸν, ὅτι δὲν ἐπεφορτίσθη νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον. Τὸ ἐναντίον βεβαιῶ, ὅτι δὶς ἔλαβε τὴν ἐντολὴν αὐτήν. Κύριοι, ἔχομεν σκοπὸν καὶ εἰς τὸ ἑξῆς, ἐν ὅσῳ μένομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐν ὅσῳ καθήμεθα εἰς τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα, νὰ διατηρήσωμεν πλήρη τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ ἐλευθερίαν εἰς τὰς ἐνεργείας μας καὶ ἀποφάσεις μας. Δὲν θέλομεν ἐπιζητήσει τὴν συνδρομὴν οὐδενὸς διὰ παραχωρήσεων, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐν τῇ ἰδίᾳ συνειδήσει ἡμῶν καὶ τῷ συμφέροντι τοῦ τόπου δὲν θὰ θεωρήσωμεν ἀναγκαίας.

§18ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ. Κύριε πρωθυπουργὲ, μὲ συγχωρεῖτε.

§19ΠΟΛΛΟΙ. Μὴ διακόπτετε.

§20ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριε πρωθυπουργὲ, σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐπαναλάβητε, διότι δὲν ἤμην παρών.

§21ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὁ Βασιλεὺς σᾶς ἀνέθεσε τὸν σχηματισμὸν κυβερνήσεως. Εἰς τὴν δευτέραν περίστασιν εἰς τὸν Βασιλέα εἴπετε, ὅτι νομίζετε, ὅτι οὔτε λυσιτελὲς εἶναι, ὅτι οὔτε ἁρμόζει, οὔτε πρέπει νὰ σχηματίσητε ὑπουργεῖον· πρὸς δὲ, ὅτι οὔτε θὰ χρησιμεύσητε, καὶ εἷς τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους βεβαίως εἴπετε εἰς τὸν Βασιλέα, εἶναι καὶ ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον ἀνεπτύξατε, περὶ τῆς ἐλλείψεως συνδρομῆς ἐκ μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Λοιπὸν, κύριοι, θέλομεν ἐμμείνει εἰς τὰς πεποιθήσεις μας, δὲν θέλομεν ὑποχωρήσει δι’ οὐδένα πλάγιον σκοπὸν, ὅταν δὲ πεισθῶμεν, ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ τόπου καὶ τὸ συμφέρον τῶν μέτρων ἡμῶν μᾶς ὑπαγορεύει νὰ ὑποχωρήσωμεν, δεχόμενοι μέτρα ἢ προτάσεις ἐναντία ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ὑποβάλλομεν, θέλομεν τὸ πράξει. Ἐρχόμεθα μὲ αὐτὴν τὴν ἀπόφασιν καὶ διατηροῦμεν πλήρη τὴν ἐλευθερίαν τῆς ἐνεργείας ἡμῶν.

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ὁμιλήσω καὶ πάλιν, ἐὰν δὲν ὤφειλα ν’ ἀπαντήσω εἰς ὅ,τι ἀνεκοινώθη ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰς τὴν Βουλὴν, ὡς ῥηθὲν παρ’ ἐμοῦ εἰς τὸν Βασιλέα. Τῷ ὄντι, ὅτε τὴν τελευταίαν φορὰν εἶδον τὸν Βασιλέα καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπιμένει, ἀπήντησα πρὸς αὐτόν: Μεγαλειότατε, ἐνδεχόμενον ἡ γνώμη μου νὰ μὴ ᾖναι ὀρθὴ, ἠμπορεῖ ἄλλοι νὰ ἔχουν γνώμην ἐναντίαν, ἀλλ’ ἐγὼ ἐμμένω εἰς τὴν γνώμην μου καὶ θεωρῶ, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι παιδαριῶδες ἐκ μέρους μου ἢ ἤθελε προδίδει ἀπληστίαν ἀσυγχώρητον πρὸς τὸ κατασχεῖν τὴν ἐξουσίαν, ἐὰν, καί τοι ἔχων ἐνώπιόν μου ὅτι ἡ Βουλὴ πρόκειται νὰ ἀποφασίσῃ ἐκ νέου διὰ νέας ψηφοφορίας τὸ αὐτὸ θέμα, περὶ οὗ ἡ ἀκυρωθεῖσα, ἐδεχόμην νὰ σχηματίσω κυβέρνησιν καὶ νὰ συμβῶσιν ὅλα ὅσα σᾶς προεξέθεσα. Δὲν εἶναι λοιπὸν διόλου ἀκριβὲς, ὅτι ἀνεξαρτήτως τῶν λόγων τοὺς ὁποίους ἐξέθεσα, καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν αὐτολεξεὶ ὅπως τοὺς ἀνεκοίνωσα εἰς τὴν Βουλὴν, λέγω, ὅτι ἀνεξαρτήτως τῶν λόγων τούτων ἠρνήθην νὰ σχηματίσω κυβέρνησιν. Ἀπεναντίας μάλιστα εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι ἂν καὶ δὲν συνεκέντρωσε, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἡ ἀντιπολίτευσις τὴν πλειοψηφίαν, μ’ ὅλα ταῦτα, ἕνεκα τῶν περιστάσεων, ὀφείλει ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ δοκιμάσῃ, μήπως δυνηθῇ νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, ὑποστηριζομένην ὑπό τινος πλειοψηφίας. Ἀλλ’ εἶναι παιδαριῶδες, ἀνάξιον ἡμῶν, ἀσύμφορον εἰς τὸν Βασιλέα, ἀσύμφορον εἰς τὸν τόπον, ἐξευτελεστικὸν διὰ τὴν ἐξουσίαν, νὰ σχηματισθῇ κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἀπὸ τοῦδε γινώσκει ὅτι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα δὲν θὰ σταθῇ οὔτε στιγμὴν, καὶ προσέθηκα, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς δύναται αὐτὴ ἡ κυβέρνησις νὰ ᾖναι δικαιολογημένη, ἐνῷ ὅλα ταῦτα, καὶ ἀναξιοπρέπεια καὶ ἔλλειψις σοβαρότητος, ἠδύναντο νὰ λείψωσιν, ἐὰν εἰς τὸ ἁπλούστατον τῶν καθηκόντων μας εὐθὺς ἀμέσως προσεκαλεῖτο ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄλλος δὲν ζητεῖ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος· ἑπομένως δυνάμεθα νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§24ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρῶτον ἀντικείμενον αὐτῆς εἶναι ἡ γʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ συνομολογήσεως δανείου 10 ἑκατομμυρίων φράγκων. Κατὰ τὰ πρακτικά, θὰ ἐπαναληφθῇ ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ 3 ἄρθρου. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον λέγουν ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὸ λέγουν ὄχι. Ἐνταῦθα γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου καταλαμβάνει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Τσαμαδός. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 163· ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τοῦ ναὶ 81 καὶ ὑπὲρ τοῦ ὄχι 82. Ἐπομένως τὸ ἄρθρον ἀπεῤῥίφθη. (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα τινὰ ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου καταλαμβάνει ὁ πρόεδρος κύριος Ζαΐμης.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 4 δὲν ἠμποροῦμεν νὰ προχωρήσωμεν, διότι τὸ ὑπουργεῖον δὲν ὑποστηρίζει πλέον τὸ νομοσχέδιον, μετὰ τὴν ἀπόῤῥιψιν τοῦ 3 ἄρθρου.

§28ΤΙΝΕΣ. Παρακάτω.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διαλύσατε τὴν συνεδρίασιν, κύριε πρόεδρε.

§30Ν. ΜΕΤΑΞΑΣ. Διατί; εἶναι πλήρης ἡ Βουλή.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πλήρης εἶναι, ἀλλὰ τί νὰ κάμωμεν;

§32ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν μᾶς ἄφησεν ὁ θόρυβος νὰ ἀκούσωμεν τί ἀνεκοινώσατε.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅτι τὸ ὑπουργεῖον μετὰ τὴν ἀπόῤῥιψιν τοῦ ἄρθρου 3 δὲν ἐπιμένει νὰ ψηφοφορηθῇ τὸ νομοσχέδιον· ἐπομένως εἰσερχόμεθα εἰς νέαν κρίσιν. Λοιπὸν λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 3 παρὰ ¼ μ. μ.)