1876.11.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 33

τῆς 16 Νοεμβρίου 1876.

(Τρίτη)

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΜΙΛΗΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς νομοσχέδια 1) περὶ προσόντων τῶν ὑποψηφίων ἐπισκόπων, 2) περὶ ἀποχωρήσεως τῶν Ἐπισκόπων, 3) Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου περὶ ἐπισκόπων καὶ ἐπισκοπῶν, 4) Περὶ συντάξεως ὑπαλλήλων τινῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ὑπουργοῦ καὶ 5) Περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. (α) Τὰ δύω νομοσχέδια περὶ τῆς δημοτικῆς καὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καταρτίζονται, καὶ ὅσον οὔπω θὰ ὑποβληθοῦν εἰς τὴν ἐπιψήφισίν σας.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, γνωρίζετε, ὅτι πρὸ δύο μηνῶν ἡ Βουλὴ ὑπάρχει συγκεκροτημένη, προϋπολογισμὸς δὲ τῆς Βουλῆς δὲν ἐψηφίσθη. Ἡ Βουλὴ ὀφείλει πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ τηρήσῃ τάξιν καὶ νομιμότητα εἰς τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς ἐργασίαν. Τὸ προεδρεῖον ἀνέλαβε τὴν εὐθύνην διὰ τὰς μέχρι τοῦδε δαπάνας, ἀλλὰ περαιτέρω δὲν μὲ ἀρέσκει ν’ ἀναδέχομαι τὴν εὐθύνην χρηματικῶν δαπανῶν. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν αὔριον νὰ προτάξῃ τὸν προϋπολογισμὸν αὐτῆς πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας, διότι ἄλλως εἶναι πιθανὸν ν’ ἀπολύσω ὅλον τὸ προσωπικόν.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§4ΦΙΛΗΜΩΝ. Παρακαλῶ ἐπίσης νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐκλογὴν ἐφόρου, διότι δὲν ἠμπορῶ καὶ ἐγὼ νὰ φέρω τὴν εὐθύνην διαχειρίσεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχω, καὶ ὀφείλω νὰ παραδώσω εἰς τὸν διάδοχον.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συμφωνεῖ ἡ Βουλὴ νὰ γίνῃ αὔριον ἡ συζήτησις;

§6ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν αὔριον πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας θὰ τεθῇ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Βουλῆς.

§8ΦΙΛΗΜΩΝ. Καὶ ἡ ἐκλογὴ τοῦ ἐφόρου.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον ἠμπορεῖ ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή.

§10Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μίαν ἀναφορὰν καταθέτω τοῦ δήμου Λευκασίων, ἡ ὁποία εἶναι σύμφωνος μὲ τὴν ἀναφορὰν τοῦ δήμου Λαπαθῶν περὶ τῶν δηλώσεων ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν γαιῶν. Ἐπειδὴ ὁ νόμος δὲν ἐξετελέσθη καθ’ ὅλας αὑτοῦ τὰς διατάξεις, γίνεται μία σύγχυσις ἔξω, ἡ ὁποία τείνει ν’ ἀπολήξῃ εἰς ὄχι εὐάρεστον ἀποτέλεσμα· καὶ πράγματι εἰς τὸν δῆμον ἐκεῖνον, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, ἔγειναν ὄχι ἔνοπλοι, ἀλλὰ προσωπικαὶ συγκρούσεις· τὸ κακὸν ὅμως δυνατὸν νὰ προβῇ. Παρακαλῶ ἐκ νέου καὶ Κυβέρνησιν καὶ Βουλὴν νὰ σκεφθῇ ἐπὶ ἑνὸς ζητήματος τόσῳ γενικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει τὴν ὕπαρξιν τῶν χωρικῶν. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἀποβλέπει μόνον τὰ Καλάβρυτα, διότι ἠκούσατε ἀπὸ τὸ στόμα τοῦ ἐντίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἰς τὴν Μεσσηνίαν ἔγειναν καὶ φόνοι. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ἓν μέτρον ὁποιονδήποτε.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἤτοι τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατολογίας. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι οἱ κύριοι Ῥικάκης, Πετιμεζᾶς καὶ Ζωχιός.

§12ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ σύστημα, κύριοι, τῆς γενικῆς στρατολογίας εἶναι βεβαίως σύστημα, τὸ ὁποῖον πάντες ἀποδεχόμεθα· ἀλλὰ πρῶτον καθῆκον καὶ πρῶτον ἀντικείμενον ἐξετάσεως πρέπει νὰ ᾖναι ἐὰν τὸ νέον σύστημα συμβιβάζηται μὲ τοὺς ὑφισταμένους νόμους καὶ ἰδίως μὲ τὸν θεμελιώδη νόμον. Χθὲς πολὺς λόγος ἐγένετο, ὅτι ἀντίκειται εἰς τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος, καὶ πρὸς ἀπάντησιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου ἐπροτάθησαν δύω διαφορετικαὶ ἐξηγήσεις. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν θεωρεῖ ὡς ἀντικειμένην εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος τὴν ἐγγραφὴν μιᾶς ὁλοκλήρου τάξεως ἐν τῷ στρατολογικῷ καταλόγῳ, καθότι ἡ τάξις αὕτη φέρει, οὕτως εἰπεῖν, ἀριθμὸν, ὁ ὁποῖος κατ’ ἔτος θέλει ἐγκρίνεσθαι ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ὁ δὲ κύριος πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι, διὰ νὰ συμβιβάσωμεν τὰς διατάξεις τοῦ νέου νόμου μὲ τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος, θὰ κρατῶμεν τὸν ἀριθμὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον θὰ προσδιορίζῃ ἡ ἐτησία ψήφισις τῆς Βουλῆς. Νομίζω, ὅτι οὔτε ἡ μία ἐξήγησις οὔτε ἡ ἄλλη εἰσὶν ἀποχρῶσαι πρὸς ὑπεκφυγὴν τῆς ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπιβάλλει ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος. Τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος, ὡς γνωρίζετε, λέγει κατὰ γράμμα τὰ ἑξῆς· «Κατ’ ἔτος ἡ Βουλὴ ψηφίζει τὸν προσδιορισμὸν τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως, τὴν στρατολογίαν καὶ τὴν ναυτολογίαν.» Προκύπτει δὲ φανερῶς, ὅτι ἡ θέλησις τῆς Συνελεύσεως ἦτο ἑκάστοτε, ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ προσδιορίζῃ καὶ τὸν φόρον τοῦ αἵματος ὅπως ψηφίζει κατ’ ἔτος καὶ τοὺς χρηματικοὺς φόρους. Ἀκούσατε τώρα τί λέγει τὸ ἄρθρον 26 τοῦ νομοσχεδίου. «Διὰ τὸ πρῶτον μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ παρόντος νόμου ἔτος, εὐθὺς μετὰ τὴν ὑποβολὴν εἰς τὴν διοικητικὴν ἀρχὴν τοῦ ἑτέρου τῶν ἀπογράφων, διὰ δὲ τὰ ἑπόμενα ἔτη κατὰ τὸ πρῶτον δεκαπενθήμερον τοῦ Ἰανουαρίου μηνὸς, ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ συντάσσει ἐκ τοῦ μητρῴου κατάλογον τῶν ἀγόντων τὸ 21 ἔτος τῆς ἡλικίας αὐτῶν ἐν ἑκάστῳ δήμῳ καὶ πέμπει αὐτὸν εἰς τὸν οἰκεῖον Δήμαρχον, ὅστις ὑπὸ ἰδίαν εὐθύνην, ἀποκλειομένης τῆς ἀγνοίας, σημειοῖ ἐντὸς τῶν ἑπομένων 15 ἡμερῶν τοὺς τυχὸν ἀποβιώσαντας, τοὺς ἀπολέσαντας τὸ δικαίωμα τῆς ἑλληνικῆς ἰθαγενείας, τοὺς νομίμως μεταγαγόντας εἰς ἄλλον δῆμον τὸ δημοτικὸν αὐτῶν δικαίωμα καὶ τοὺς ὑπαγομένους εἰς τοὺς ἀποκλεισμοὺς τοῦ ἄρθρου 6 τοῦ παρόντος νόμου.» Καὶ τὸ ἄρθρον 46 λέγει. «Πᾶς ἐγγεγραμμένος ἐν τῷ στρατολογικῷ μητρῴῳ, ἀλλάσσων τόπον ἐγκαταστάσεως, ὀφείλει νὰ δηλώσῃ τοῦτο ἐγγράφως εἰς τὸν δήμαρχον τοῦ δήμου, ὃν ἐγκαταλείπει, καὶ εἰς τὸν τοῦ δήμου, ἐν ᾧ ἐγκαθίσταται.» Ὅστις ἀναγνώσῃ τὴν διάταξιν αὐτὴν, ἡ ὁποία ὁρίζει, ὅτι ἅπαντες οἱ ἔχοντες τὸ 21 ἔτος τῆς ἡλικίας ὀφείλουν ν’ ἀποτελέσουν μέρος τοῦ στρατολογικοῦ καταλόγου, δύναται νὰ συμβιβάσῃ αὐτὴν μὲ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία ἀφῆκεν ἐλεύθερον εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τὸν ἐτήσιον προσδιορισμὸν τῆς δυνάμεως; Διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ περιορίζηται εἰς τὸν ἀριθμὸν, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς διὰ τῆς διατάξεως ταύτης θὰ προσδιορίσωμεν; Ὁ προσδιορισμὸς μιᾶς τάξεως λοιπὸν δὲν δύναται νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὴν ἐλευθερίαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Τὸ ἕτερον τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ ἐπίσης δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι ἀφοῦ κατ’ ἔτος θὰ προσδιορισθῇ, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν στρατευσίμων θὰ ἦναι 2500, καὶ σεῖς καλεῖτε 6000 καὶ τὰς 3500 ἀποστέλλετε ἐν ἀδείᾳ, αὐτοὶ βεβαίως διὰ τῆς ἐγγραφῆς ὑποβάλλονται εἰς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, καὶ δύναται πάντοτε ἡ ἐξουσία νὰ τοὺς προσκαλέσῃ εἰς τὰ ὅπλα. Ὁποιανδήποτε πρᾶξιν καὶ ἂν νομοθετήσητε, εἰς ὁποιανδήποτε κατηγορίαν καὶ ἂν θέσητε τοὺς ἔχοντας τὴν ἡλικίαν, πάντοτε ἀντιστρατεύεσθε κατὰ τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Λοιπὸν οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἕτερον δύναται νὰ μᾶς φέρῃ εἰς νόμιμον ἀποτέλεσμα. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὴν κλήρωσιν γίνονται καταχρήσεις καὶ δύνανται ἄτομά τινα νὰ ἀποφύγωσι τὴν στρατιωτικὴν γύμνασιν· νομίζω ὅμως, ὅτι δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἄλλον τρόπον, ὁ ὁποῖος νὰ συμβιβάσῃ καὶ τὴν διάταξιν τοῦ θεμελιώδους νόμου καὶ τὴν θέλησιν τοῦ νομοθέτου. Π. χ. ἐὰν ἐνεγράφησαν κατὰ τὸ τρέχον ἔτος 6000 ἡλικίας 21 ἔτους, ἐψηφίσθη ὅμως ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ὅτι ἡ ναυτοστρατολογία πρέπει νὰ ἦναι 4000, καὶ κατὰ συνέπειαν πλεονάζουν 2000, δυνάμεθα νὰ θέσωμεν εἰς τὸν νόμον τὴν διάκρισιν, ὅτι χωρὶς νὰ γίνεται κλήρωσις, αἱ 4000 θὰ ἔρχωνται κατὰ τὴν σειρὰν τῆς ἀλφαβητικῆς τάξεως.

§13ΖΩΧΙΟΣ. Θ’ ἀλλάξουν τὰ ὀνόματά των.

§14ΡΙΚΑΚΗΣ. Αἱ δὲ 2000 θὰ ἐγγραφοῦν κατ’ ἀνάγκην εἰς τὸ ἑπόμενον ἔτος, καὶ τοιουτοτρόπως, νομίζω, κατορθόνομεν ὥστε ὅλοι οἱ στρατεύσιμοι τοῦ τρέχοντος ἔτους νὰ μὴ ὑπεκφύγωσι τὴν ὑποχρέωσιν τῆς στρατολογίας, μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι αἱ 4000 θὰ ἐγγραφοῦν τὸ τρέχον ἔτος, οἱ δὲ λοιποὶ τὸ ἑπόμενον.

§15Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι λοιπὸν εἰς τὴν τύχην.

§16ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ κλήρωσις δὲν εἶναι τύχη;

§17Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Τοῦ ἑπομένου ἔτους αἱ 6000 τί θὰ γίνουν;

§18ΡΙΚΑΚΗΣ. Θὰ κρατήσητε ὅσους ἔχετε ἀνάγκην. Ἐπειδὴ δὲν δυνάμεθα νὰ παραβιάσωμεν τὸ Σύνταγμα, εὕρετε ἕνα τρόπον πρακτικώτερον, διὰ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα νὰ συμβιβάσωμεν τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ νὰ διατηρήσωμεν τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ ν’ ἀποφύγωμεν τὴν κλήρωσιν καὶ τὰ ἐλαττώματα αὐτῆς, διότι ὁ νόμος προφανῶς ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἡ παρατήρησις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἔκαμε, νομίζω, ὅτι καταφαίνεται ὀρθότερον ἐὰν ἀναγνώσωμεν ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον 52 «ἐκ τῶν κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου κατατασσομένων ἐν τῷ στρατῷ νεοσυλλέκτων διατηροῦνται πάντοτε ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ μόνον ἄνδρες ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς καθ’ ἕκαστον ἔτος ὑπὸ τοῦ περὶ στρατιωτικῆς δυνάμεως ἐνιαυσίου νόμου ὁριζομένους.» Βλέπετε, ὅτι δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰ προηγούμενα ἄρθρα.

§19ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ στρατευσίμων εἰς τὸν νόμον αὐτόν.

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου εἶναι ἐσφαλμένον, καὶ τοῦτο καταδεικνύεται ἐκ τῆς ἑπομένης παραγράφου. «Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀπολύεται συγχρόνως τῇ κατατάξει τῶν νεοσυλλέκτων ἑκάστης νέας ἀπογραφῆς ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμός, λαμβανόμενος ἐκ τῆς ἀρχαιοτέρας ἀπογραφῆς.» Βλέπετε, ὅτι ἡ δευτέρα παράγραφος εἶναι ἀντιφατική. Πρέπει λοιπὸν κατ’ ἀνάγκην τὸ ἄρθρον 52 νὰ τροποποιηθῇ συμφώνως πρὸς τὴν ἰδέαν σας· ἑπομένως νομίζω, ὅτι οὔτε τὸ ἄρθρον 52, ὅπως εἶναι, δύναται νὰ στηριχθῇ, οὔτε ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου, κατὰ τὴν ὁποίαν προσδιορίζεται ἡ κατὰ κλάσεις ἢ καθ’ ἡλικίαν ὑποχρεωτικὴ ἐγγραφή, δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ, ὡς ἀντικειμένη προφανῶς εἰς τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος. Ὥστε τὸ νομοσχέδιον αὐτό, μολονότι εἶναι εἰς βʹ ἀνάγνωσιν, πρέπει, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, νὰ διορθωθῇ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν βάσιν, καὶ ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλος τρόπος, πρέπει νὰ παραδεχθῇ ἡ γνώμη τοῦ κ. Μαυρομιχάλη, διότι στηρίζεται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς.

§22Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παραιτοῦμαι διὰ τὴν γʹ ἀνάγνωσιν.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιός.

§24ΖΩΧΙΟΣ. Ἐσκόπευον νὰ λαλήσω περὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου τῶν ἀφορώντων τὴν ναυτολογίαν μόνον, ἀλλ’ ὡς ἐν παρόδῳ ἐπιλαμβάνομαι καὶ τῶν ἄλλων, λέγων ὅτι ἀνεδέχθημεν νὰ λύσωμεν πρόβλημα ἄλυτον, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐννοεῖ ὁ εἷς τὸν ἄλλον. Κυρίως δὲ θέλομεν νὰ ἐνισχύσωμεν τὰς στρατιωτικάς μας δυνάμεις, θέλομεν δηλαδὴ νὰ καταστήσωμεν τὸν στρατόν μας καὶ πολυάριθμον καὶ ῥωμαλέον. Ἂς ἐξετάσωμεν ὅμως ἐὰν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον λύῃ τὸ ζήτημα, χωρὶς νὰ αὐξήσωμεν τὸν προϋπολογισμόν μας. Διὰ νὰ ἐννοηθῶμεν δὲ ὡς πρὸς τοὺς ἀριθμούς, ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ἔχομεν στρατὸν ἐν ἐνεργείᾳ 12 χιλιάδες, δέχομαι δὲ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, διότι 6 χιλιάδες εἶναι οἱ κατ’ ἔτος στρατεύσιμοι. Ἔρχονται λοιπὸν τὸ πρῶτον ἔτος 6 χιλιάδες καὶ ἀπολύονται 6 χιλιάδες, οἱ παλαιότεροι· τὸ ἀκόλουθον ἔτος ἔρχονται ἄλλαι 6,000 καὶ ἀπολύονται 6,000, οἱ παλαιότεροι· τοιουτοτρόπως δὲ ὁ παλαιὸς στρατὸς μετὰ δύω ἔτη ἀπελύθη. Διὰ νὰ ἐννοήσετε δὲ τὸ ἄτοπον, ὑποθέσατε ὅτι παραδεχόμεθα θητείαν πενταετῆ, κατὰ μίμησιν τῶν Γάλλων. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ, κ. πρωθυπουργὲ, ἐὰν κατορθώσητε διὰ τῆς παραδοχῆς πενταετοῦς θητείας νὰ συμβιβάσητε αὐτὴν μὲ τὸ νομοσχέδιόν σας.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βέβαια.

§26ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε ἐλέησον! Εἶναι δυνατὸν ὅ,τι λέγετε; οἱ 6,000 ἀπέθανον.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀποθνήσκουν τότε 6.

§28ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ λέγει ὁ νόμος.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν τὸ λέγει.

§30ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρωθυπουργὲ, πρὶν ὑποβάλετε τὰ νομοσχέδιά σας εἰς τὴν Βουλὴν, εἶσθε κύριος νὰ προσθέτετε καὶ νὰ ἀφαιρῆτε ὅ,τι θέλετε· ἔπειτα ὅμως οὔτε προσθήκη ἐπιτρέπεται, οὔτε ἀφαίρεσις. Ἀλλ’ ἰδοὺ τί συμβαίνει. Προχθὲς μᾶς εἴπετε, θέλετε νὰ μείνετε προσκεκολλημένοι εἰς τὸ ἄροτρον; Ἐξακολουθήσατε τὸν δρόμον σας, διότι ἡμεῖς σᾶς προτείνομεν ὡς προτιμητέα τὰ ὅπλα. Χθὲς δὲ μᾶς εἴπετε, μὴ φαντασθῆτε, ὅτι πρόκειται περὶ κατασκευῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως μεγάλης καὶ ἀξιομάχου, διότι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἄλλα κύρια ἔργα. Ἐγὼ δὲ, πιστεύσας τοὺς λόγους σας, τὴν μὲν πρώτην φορὰν κατεδίκασα τὸ ἄροτρον καὶ ἔδραξα τὸ ὅπλον. Χθὲς δὲ ἀπέβαλον τὸ ὅπλον καὶ ἔδραξα τὸ ἄροτρον (ἱλαρότης). Σήμερον δὲ μᾶς λέγετε, λησμονήσατε καὶ τὴν ἀριθμητικήν. Ἀλλὰ δὲν χρειάζεται νὰ ἦναι τις Νεύθων, διὰ νὰ ἐννοήσῃ τὴν πλάνην σας· 12,000 στρατοῦ ἔχομεν ἐν ἐνεργείᾳ· 6,000 εἶναι οἱ κατ’ ἔτος στρατεύσιμοι. Ὅθεν 6,000 στρατοῦ παλαιοῦ ἀπολύονται τὸ πρῶτον ἔτος, ἔρχονται δὲ ἔπειτα αἱ ἄλλαι 6,000 τῶν στρατευσίμων καὶ διώκουσι τὰς ὑπολοίπους 6,000 τῶν παλαιῶν στρατιωτῶν. Ἐὰν δὲ κατορθώσετε διὰ τῆς πενταετοῦς θητείας νὰ πραγματοποιήσετε τὸ νομοσχέδιόν σας, θὰ ἦσθε θαυματουργοί. Ἔχομεν λοιπὸν ὑπ’ ὄψιν ἕνα νόμον ψευδῆ, καὶ θέλετε, κύριοι ὑπουργοί, νὰ μᾶς ἀναγκάσητε νὰ τὸν δεχθῶμεν. Αὐτὰ δὲ τὰ πράγματα εἶναι τόσον προφανῶς ἄτοπα, ὥστε δὲν ἐννοῶ πῶς δὲν τὰ καταλαμβάνετε. Μᾶς εἶπε δὲ ὁ κ. πρωθυπουργὸς, διὰ νὰ φράξῃ τὸ στόμα μας, ὅτι συνεβουλεύθη ἀξιωματικοὺς ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων, καὶ ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ γνώμη των. Ὁ δὲ κ. Πετιμεζᾶς ἀντέταξε τὸν ἑαυτόν του καὶ εἶπε, καὶ ἐγὼ εἶμαι ἀνώτερος ἀξιωματικὸς τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἐναντίαν ἔχω γνώμην. Ἐγὼ ὅμως δὲν δύναμαι νὰ μιμηθῶ τὸν κ. Πετιμεζᾶν, ἤτοι δὲν δύναμαι νὰ ἀντιτάξω τὸν ἑαυτόν μου. Ἠρώτησα ἐν τούτοις ἀνώτερον ἀξιωματικὸν τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν, ὅστις μοὶ ἔδωσε μίαν σημείωσιν, τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς ἀναγνώσω. Ἰδοὺ τί ὁ ἀξιωματικὸς δογματίζει. Διὰ νὰ κατασταθῇ στρατιὰ ἐν δέοντι χρήσιμος, δὲν πρέπει νὰ παύσῃ ποτὲ, πώποτε, ἢ τοὺς ἐχθροὺς παραβλάπτουσα, ἢ ἑαυτὴν βελτιοῦσα. Πρέπει δὲ νὰ ἀποκτήσῃ τοσαύτην ἐν τοῖς ὅπλοις ἄσκησιν, ὥστε ὁ ἀπὸ τῶν πολεμίων φόβος οὐδόλως νὰ ἐκπλήττῃ αὐτήν· ἐπὶ τούτῳ δὲ πρέπει νὰ μάθῃ νὰ φοβῆται μᾶλλον τοὺς ἄρχοντας ἢ τοὺς πολεμίους. Δυσκολωτάτη δὲ εἶναι τῆς πολεμικῆς τέχνης ἡ ἐκμάθησις, διότι πᾶσαν ἄλλην ὑπερβαίνει ἀρετὴν ἡ ἐν μάχαις ἐπιστήμων καρτερία.» Τουτέστι, κύριοι, διὰ νὰ κατασταθῇ στρατιὰ ἀξιόμαχος, δὲν πρέπει νὰ παύσῃ ποτὲ ἢ τοὺς ἐχθροὺς παραβλάπτουσα ἢ ἑαυτὴν βελτιοῦσα, ἤτοι, πρέπει χρόνον μακρὸν νὰ μὴ παύσῃ γυμναζομένη.

§31ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Αὐτὸς ὁ ἀξιωματικὸς εἶναι ἀποθαμμένος;

§32ΖΩΧΙΟΣ. Πιθανῶς. Σεῖς δὲ θέλετε μετὰ στρατοῦ νεοσυλλέκτου νὰ κυριεύσετε τὴν Πόλιν. Θέλετε δὲ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸν στρατὸν τὸν ἤδη ὑπάρχοντα νὰ τὸν παραλύσετε, διότι ἐὰν ἐφαρμόσητε κατὰ γράμμα τὸ νομοσχέδιόν σας, θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐσχάτη παραλυσία τοῦ στρατοῦ. Καὶ πρὸς ποῖον σκοπόν; Διότι, κατὰ τὸ λέγειν σας, οἱ Πρῶσσοι καὶ ὅλα ἐν γένει τὰ ἔθνη αὐτὸ τὸ σύστημα παρεδέχθησαν. Δὲν εἶναι ὅμως αὐτὸ ἀληθὲς, ἂς ἀποβλέψωμεν δὲ εἰς τοὺς Ἀμερικανοὺς, τοὺς Ἄγγλους, τοὺς Ἑλβετοὺς, τοὺς Δανούς. Εἰς τὴν Δανίαν μάλιστα ἡ κυβέρνησις ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τοιοῦτον νομοσχέδιον, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ εἶπεν, Οὔ. Ἁρμόζει δὲ τὸ πρωσσικὸν στρατιωτικὸν σύστημα εἰς τὰ μεγάλα ἔθνη, τὰ ἔχοντα καὶ πληθυσμὸν μέγαν καὶ χρήματα πολλά. Καὶ περὶ μὲν τοῦ στρατοῦ ὡς ἐν παρόδῳ ἐλάλησα, μεταβαίνω δὲ εἰς τὸ κύριον ζήτημα, τὸ περὶ ναυτολογίας, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, εἶναι ἔτι χειρότερον. Ὁ δὲ κ. Μπούμπουλης δὲν δύναται, εἰμὴ νὰ συμφωνήσῃ μετ’ ἐμοῦ. Κατὰ τὸν νόμον, τὸν ἤδη ἐπικρατοῦντα, ἡ ναυτολογία κυρίως ἀποτελεῖται ἐξ ἐθελοντῶν ἀνεπιτηδείων, αὐτὸ δὲ τὸ σύστημα παραδέχεται καὶ ὁ νέος περὶ ναυτολογίας νόμος, ὅστις παραδέχεται τὴν μέχρις ἐσχάτου γήρατος διατήρησιν εἰς τὰς τάξεις ναυτῶν ἀχρήστων, ἐν ᾧ πρόκειται νὰ γυμνάσωμεν ὅσον ἔνεστι πλειοτέρους ναύτας εἰς τὰ ὅπλα. Διαφέρει δὲ τοῦ στρατολογουμένου στρατιώτου ὁ στρατολογούμενος ναύτης, διότι οὗτος ἔρχεται ναυτικῶς παρεσκευασμένος, καὶ δὲν ἀπαιτεῖται εἰμὴ νὰ τὸν γυμνάσητε εἰς τὴν χρῆσιν τῶν ὅπλων. Οἱ δὲ ὑπουργοὶ τί λέγουσι; Δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ναυτῶν· ὅταν δὲ λάβωμεν, διὰ Β. Διατάγματος ἀναπληροῦμεν τὰς τάξεις ἐξ ἐθελοντῶν. Συμφέρει ὅμως αὐτό; Ἀφοῦ δὲ ἐδέχθητε τὸ στρατιωτικὸν σύστημα τῶν Γερμανῶν, διατί δὲν δέχεσθε κατὰ θάλασσαν τὴν Γαλλικὴν ναυτολογίαν; Οἱ ναυτικοὶ διαφέρουν τῶν στρατιωτικῶν· ἐν Γαλλίᾳ δὲ οἱ ναῦται δὲν στρατεύονται κατὰ ξηρὰν, ἀλλὰ μόνον κατὰ θάλασσαν. Ἀφοῦ δὲ θέλετε νὰ αὐξήσητε τὰς δυνάμεις τοῦ στρατοῦ, σᾶς ἐρωτῶ, ἔχετε χρήματα; Παρεδέχθη ἡ Γαλλία τὸ πρωσσικὸν σύστημα, ἀλλὰ ἔχει καὶ δαπανᾷ· ἡ δὲ Γερμανία ἀναγκάζεται νὰ δαπανᾷ, πολλὰ δὲ καὶ δεινὰ ὑποφέρει, καὶ δι’ αὐτὸ εἶπεν ὁ Μόλτκε πρὸς τοὺς Γερμανοὺς, Φίλοι μου, πρέπει νὰ τὸ πάρετε ἀπόφασιν, ὅτι ἐπὶ πεντήκοντα ἔτη θὰ συνεισφέρετε φόρους βαρεῖς, καὶ θὰ μένετε ἐν τοῖς ὅπλοις. Καὶ ἡμεῖς λοιπὸν πρέπει νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς φόρους βαρεῖς καὶ εἰς μακροχρόνιον στρατολογίαν. Παρατηρητέον δὲ ὅτι, κατὰ τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον, δὲν εἶναι τριετὴς ἡ θητεία, ἀλλὰ εἶναι διετής. Χθὲς μᾶς εἶπον οἱ ὑπουργοὶ, μετὰ εἴκοσιν ἔτη θὰ πραγματοποιηθῶσι τὰ σχέδιά των. Ἀλλὰ μετὰ 20 ἔτη ἄγνωστον εἶναι εἰς ποίαν κατάστασιν θὰ ᾖναι οὐχὶ ἡ Ἑλλὰς, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ γῆ. Ἤτοι οἱ ὑπουργοὶ ὀνειροπολοῦσι νομοθετοῦντες περὶ πραγμάτων ἀγνώστων, καὶ διὰ τοῦτο πολεμῶ τὰ νομοσχέδιά των καὶ δὲν τὰ δέχομαι διόλου, διόλου. Ὁ κ. Τρικούπης ἐξετάζει τὸ ζήτημα οἰκονομικῶς, ἐγὼ δὲ δὲν τὸ ἐξετάζω οἰκονομικῶς. Τί ζητεῖς τὴν οἰκονομικὴν λύσιν, ἀφοῦ ἡ δύναμις καὶ ἡ ῥώμη τοῦ στρατοῦ δὲν αὐξάνει; Πρὸς τί δὲ ἐπιμένετε; Ἐγὼ προτείνω εἰς τὸν πρωθυπουργὸν πρότασίν τινα, καὶ τὴν προτείνω, διὰ νὰ πέσῃ ὅλον τὸ βάρος ἐπάνω του. Μᾶς εἶπεν ἐν τοῖς προηγουμένοις, ἢ ψηφίζετε ὅλα τὰ νομοσχέδιά μου, ἢ τὸ οὐδὲν, ἐγὼ δὲ λέγω νὰ τὰ ψηφίσωμεν ὅλα, καὶ θὰ ἀποδειχθῇ ἂν θὰ δυνηθῇ νὰ κατορθώσῃ τὸ οὐδὲν (Ἱλαρότης). Ἐπιδιώκει ἀδύνατα πράγματα. Ἐὰν μάλιστα ὑμεῖς καλέσητε 100,000 ἄνδρας εἰς τὰ ὅπλα, ἐννοεῖται ὅτι αἱ 50,000 εἶναι ἔγγαμοι, ἤτοι ἔχουν οἰκογενείας· πῶς θὰ τὰς διαθρέψητε; Εἰς τὴν Γαλλίαν, ἐν ᾗ ἐκλήθησαν οἱ ἔφεδροι, ὑπεσχέθησαν οἱ δῆμοι νὰ διαθρέψωσι τὰς οἰκογενείας αὐτῶν, συνέδραμε δὲ καὶ ἡ κυβέρνησις, συνεισέφερε δὲ καὶ ὁ στρατὸς ὁ ἐν ἐνεργείᾳ. Σεῖς δὲ περὶ ὅλων αὐτῶν τί διανοεῖσθε; Δὲν σφάλλω λοιπὸν ἂν ἐπιμένω ὅτι τὸ νομοσχέδιον, περὶ οὗ πρόκειται, ἀποδεικνύεται ἀδύνατον, καὶ διὰ νὰ τὸ ἐννοήσετε κάλλιον, δεχθῆτε 12,000 στρατοῦ καὶ τὴν πενταετῆ θητείαν, διὰ νὰ ἴδητε τὸ ἄτοπον. Ὡς πρὸς τὸ ναυτικὸν δὲ ὑποστηρίζω τὴν γαλλικὴν ναυτολογίαν. Σᾶς εἶπον δὲ, κατὰ τὸ ἔτος 1847 ὑπεβλήθη τοιοῦτον νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν, τὸ ὁποῖον ὁ ἀοίδιμος Ὄθων ἐσυζήτησεν ἐπὶ ἓξ μῆνας. Διατί δὲ θέλετε νὰ περιπίπτωμεν ἀπὸ ἀτόπου εἰς ἄτοπον; κινεῖ τὴν κεφαλήν του ὁ κ. Μπούμπουλης, ἤτοι συναινεῖ μετ’ ἐμοῦ. Τελευτῶν δὲ ἐπιλέγω, ὅτι κηρύσσομαι ἐναντίος τῆς ἀρχῆς τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου.

§33ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας προτείνει τὴν ἀπόῤῥιψιν τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ὡς ἀπραγματοποιήτου, ἕτεροι δὲ προτείνουσιν ἔνστασιν, ἐπίσης ἀπολήγουσαν εἰς τὴν ἀπόῤῥιψιν, τὴν ἔνστασιν τοῦ ἀντισυνταγματικοῦ. Διαφωνῶ πρὸς ἀμφότερα. Νομίζω, ὅτι ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου εἶναι πραγματοποιήσιμος, καί τοι τὸ νομοσχέδιον, ὅπως εἶναι συντεταγμένον, εἶναι ἀπραγματοποίητον. Νομίζω ἐπίσης, ὅτι νομοσχέδιον περὶ γενικῆς ὑποχρεωτικῆς στρατολογίας δύναται νὰ συνταχθῇ κατὰ τρόπον συμβιβαζόμενον πρὸς τὸ Σύνταγμα. Τὸ Σύνταγμα χορηγεῖ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα ἐτησίως ν’ ἀποφαίνηται περὶ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ ἐτησίως νὰ ἐπιτρέπῃ τὴν στρατολογίαν. Πάσης ἄρα νομοθετικῆς διατάξεως, ἀφορώσης εἰς τὸν στρατὸν, τὸ κῦρος εἶναι ὑποτεταγμένον εἰς τὸν διττὸν τοῦτον συνταγματικὸν ὅρον, εἰς τὸν ἐνιαύσιον προσδιορισμὸν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως καὶ εἰς τὴν περὶ στρατολογίας ἄδειαν τῆς Βουλῆς. Δὲν βλέπω δὲ, ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ συμβιβασθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου πρὸς τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς· ἀρκεῖ πρὸς τοῦτο ἡ καταχώρισις ἐν τέλει τοῦ νομοσχεδίου ἄρθρου διαλαμβάνοντος, ὅτι αἱ διατάξεις αὐτοῦ, αἱ ἀφορῶσαι εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὴν στρατολογίαν, ἰσχύουσι διὰ τὸ ἔτος 1877. Ἐὰν δὲ κατὰ τὰ ἐπιόντα ἔτη ἡ Βουλὴ ἐξακολουθῇ φρονοῦσα, ὅτι αἱ αὐταὶ ἀρχαὶ ὀφείλουσι νὰ διέπωσι τὰ τοῦ στρατοῦ, θέλει ἐπιψηφίζει τὴν αὐτὴν διάταξιν· ὅταν δὲ μεταβάλῃ γνώμην, θέλει ἀνακαλέσει ἢ τροποποιήσει τὸν καθεστῶτα νόμον. Ὅμοιον συμβαίνει καὶ ὡς πρὸς τὰ φορολογικά· ἔχομεν περὶ αὐτῶν παγίους νόμους, ἀλλὰ τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς, τὸ τῆς κατ’ ἔτος ἐπιψηφίσεως τῶν φορολογικῶν νόμων, διαμένει ἀκέραιον. Τὸ δικαίωμα τοῦτο ἔχει ταύτην τὴν ἔννοιαν, ὅτι οἱ νόμοι οἱ φορολογικοὶ καὶ οἱ στρατολογικοὶ καθιεροῦσι κανόνας, οἵτινες χρῄζουσιν, ἵνα ἰσχύωσιν ἐντὸς ἑκάστου ἔτους, τῆς προηγουμένης ἐνιαυσίας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ψήφου. Δὲν παρουσιάζεται δὲ τὸ ζήτημα ἐν Ἑλλάδι πρῶτον, ἵνα ὑποθέσωμεν, ὅτι ἐνταῦθα πρόκειται διὰ βεβιασμένης ἑρμηνείας τοῦ Συντάγματος νὰ συμβιβάσωμεν τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ νέου συστήματος στρατολογίας πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ θεμελιώδους νόμου. Αἱ ἐν τῷ θεμελιώδει ἡμῶν νόμῳ διατάξεις εἶναι ἀντίγραφα συνταγμάτων ἄλλων ἐθνῶν· ἐπίσης καὶ τὸ περὶ στρατολογίας νομοσχέδιον εἶναι, ὡς πρὸς τὸ σύστημα, ἀντίγραφον νόμων ἄλλων ἐθνῶν· τὰ δὲ ἔθνη, ἐκ τῶν ὁποίων παρελάβομεν τὰς συνταγματικὰς διατάξεις, καὶ τὰ ἔθνη, ἐκ τῶν ὁποίων παρελάβομεν τὰς ἀρχὰς τοῦ στρατολογικοῦ τούτου νόμου, εἶναι τὰ αὐτά. Ὅπως λοιπὸν εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα ἐσυμβιβάσθη ἡ ἀπαίτησις ἡ συνταγματικὴ μετὰ τῆς πανδήμου πρὸς στράτευσιν ὑποχρεώσεως, οὕτω συμβιβάζεται καὶ ἐνταῦθα· ἄσκοπον ἑπομένως θὰ ἦναι νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερεστέραν τοῦ πράγματος ἐξέτασιν. Παρατηρῶ μόνον, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἔχει διπλοῦν χαρακτῆρα· δὲν ἀφορᾷ μόνον εἰς τὸν μόνιμον στρατὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ὀργανισμὸν τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, ὁ ὁποῖος ἐν τῷ θεμελειώδει νόμῳ ὀνομάζεται ἐθνοφυλακή. Κατὰ τὸν θεμελιώδη νόμον, τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν ἐθνοφυλακὴν δὲν εἶναι ἐνιαύσια, καὶ ἑπομένως ἅπασαι αἱ διατάξεις τοῦ νόμου τούτου, αἱ ἀνταποκρινόμεναι πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς ἐθνοφυλακῆς, δὲν εἶναι ἐνιαύσιοι· ἐνιαύσιοι εἶναι μόναι αἱ διατάξεις αἱ ἀφορῶσαι εἰς τὴν στρατολογίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ μονίμου στρατοῦ· καὶ αὐτὸς ὅμως ὁ μόνιμος στρατὸς, ὡς ἐκ τοῦ πανδήμου τῆς ὑποχρεώσεως, λαμβάνει τώρα μᾶλλον χαρακτῆρα ἐθνοφυλακῆς. Ἀλλὰ περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψωμεν εἰς τὴν ἑρμηνείαν ταύτην, ἀφοῦ, καὶ ἂν ἅπασαι αἱ διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου ἔχρῃζον ἐνιαυσίου ψηφίσεως, μία διάταξις ἀκροτελεύτιος, περὶ ἰσχύος τοῦ νόμου ἐπὶ ἓν ἔτος, συνδυάζει αὐτὸν πρὸς τὸ Σύνταγμα. Δυστυχῶς τὸ ὑπουργεῖον, ὑποβαλὸν κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην νέον περὶ στρατολογίας νομοσχέδιον, δὲν συνώδευσεν αὐτὸ δι’ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως. Ἐνῷ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ᾐτιᾶτο προχθὲς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι δὲν ὑπέβαλε τροπολογίας εἰς τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια, συνοδευομένας ὑπὸ ἐκθέσεων, τὸ ὑπουργεῖον ἀπηξίωσε νὰ συνοδεύσῃ καὶ ἄλλα νομοσχέδια καὶ τοῦτο δι’ οἱασδήποτε εἰσαγωγικῆς διασαφήσεως· ἐκ τούτου δ’ ἐπέρχεται μεγάλη δυσκολία περὶ τὴν συζήτησιν. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι τροπολογία ἑτέρου νομοσχεδίου, οὗτινος προτέτακται ἔκθεσις, καὶ δικαιούμεθα νὰ ζητήσωμεν, ὅπως δι’ ἑτέρας ἐκθέσεως καταδειχθῶσιν αἱ τῶν δύο κειμένων διαφοραὶ, ἐξηγηθῶσι δὲ καὶ οἱ λόγοι τῶν διαφορῶν. Τὴν ἐργασίαν, ἧς ἡ κυβέρνησις δὲν ἠξίωσε τὴν Βουλὴν, ὀφείλομεν νὰ ἐκτελέσωμεν ἡμεῖς· καὶ νομίζω, ὅτι προτιμότερον νὰ τὴν ἐκτελέσωμεν κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην ἀνάγνωσιν. Νομοσχέδια, οἷον τὸ παρὸν, ἀποτελοῦντα κώδικα μᾶλλον ἢ ἁπλοῦν νόμον, δὲν δύνανται νὰ διασκευασθῶσιν ἐν δημοσίᾳ συζητήσει. Ὅ,τι δυνάμεθα ἐνταῦθα ὠφελίμως νὰ πράξωμεν, εἶναι κεφαλαιωδῶς νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ προκαλέσωμεν ἔκφρασιν γνώμης τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου· πρὸς τὴν διατύπωσιν ὅμως τῶν διατάξεων τούτων καὶ τὸν συνδυασμὸν αὐτῶν πρὸς ἄλλας διατάξεις τοῦ αὐτοῦ νομοσχεδίου ἢ ἄλλων νόμων, δὲν εἶναι κατάλληλος ἡ Βουλὴ ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει. Κατάλληλα πρὸς τὴν ἐργασίαν ταύτην εἶναι τὰ γραφεῖα τῶν ὑπουργείων. Ἀντὶ δὲ τὸ ὑπουργεῖον νὰ συνιστᾷ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν τὴν διατύπωσιν τῶν τροπολογιῶν αὐτῆς ἐν ἄρθροις, ὤφειλε νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ περιορισθῇ εἰς ἐνέργειαν, οἵαν περιέγραψα· διότι μέγα εἶναι τὸ προνόμιον τῆς προεισηγήσεως τῶν νόμων καὶ εἰς οὐδένα ὑπόκειται ἐκ τοῦ Συντάγματος περιορισμὸν, ἀλλὰ χάριν τοῦ προσφυοῦς καταρτισμοῦ τῶν νομοθετημάτων, δέον νὰ ποιῆται ἡ Βουλὴ τὴν πρόσφορον τοῦ προνομίου αὑτῆς χρῆσιν, ἐκφράζουσα καὶ ἐπιβάλλουσα τὴν θέλησιν αὐτῆς, ἐπιτρέπουσα δὲ εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ καταστρώνῃ αὕτη τὰ νομοσχέδια συμφώνως πρὸς τὴν ἐκφρασθεῖσαν θέλησιν, ἀφοῦ ἡ κυβέρνησις διαθέτει μέσα, ὧν στερεῖται ἡ Βουλὴ, πρὸς τὴν τῶν νομοσχεδίων τυπικὴν διασκευήν. Ὁ τοιοῦτος δὲ διὰ γενικῶν ἀποφάσεων προσδιορισμὸς τῶν βάσεων τοῦ νομοσχεδίου εἶναι συνήθης εἰς κοινοβουλευτικὰ κράτη. Ἀλλὰ, καὶ ἂν ἀναγκασθῶμεν, ὡς ἐκ τῆς ἀρνήσεως τῆς κυβερνήσεως, νὰ προβῶμεν εἰς τὴν διατύπωσιν τῶν ἄρθρων, πάλιν δὲν δυνάμεθα νὰ καταστρώσωμεν τὰς νέας διατάξεις ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει, καὶ ἐξ ἀνάγκης θέλομεν προσφύγει εἰς βουλευτικὴν ἐπιτροπὴν ἐκ τῶν συναδέλφων ἡμῶν τῶν καταλληλοτέρων πρὸς τὸ ἔργον τοῦτο. Ἐν ἄλλοις κοινοβουλίοις εἴθισται, ὅπως ἡ Βουλὴ παρακαλῇ τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνιστᾷ ἐπιτροπὰς πρὸς ἐπιτέλεσιν εἰδικῶν ἐντολῶν· τοιαύτην δὲ παράκλησιν ἀποτείνω καὶ ἐγὼ εἰς τὴν κυβέρνησιν, ὅπως δηλαδὴ, ἀφοῦ κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην συζήτησιν ἐξετάσωμεν πάσας τὰς οὐσιώδεις διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου καὶ τὰς ἐπ’ αὐτῶν ἀντιῤῥήσεις, ἐκφέρῃ δὲ ἡ Βουλὴ τὴν γνώμην αὑτῆς ἐφ’ ἑκάστης τῶν προτάσεων, ἅπασα ἡ συζήτησις ὑποβληθῇ παρὰ τῆς κυβερνήσεως εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, ὅπως καταστρώσῃ αὕτη τὸ νομοσχέδιον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς, τοῦτο δὲ τὸ ἔργον προσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ τῆς τρίτης συζητήσεως. Ἰδίως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ ἀπαιτεῖται νὰ ποιήσωμεν χρῆσιν ἁπάντων τῶν μέσων, δι’ ὧν δύναται νὰ καταρτισθῇ ὥριμον τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐργασίας ἡμῶν, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, καί τοι παρουσιάζεται συνάμα μετ’ ἄλλων μέτρων ἐκτάκτου παρασκευῆς, εἶναι μέτρον τακτικῆς καὶ διαρκοῦς νομοθεσίας. Τὸ μέτρον τοῦτο δὲν ἔχει σημασίαν ὑπὸ μόνην τὴν στρατιωτικὴν ἔποψιν· ἔχει καὶ σημασίαν κοινωνικὴν μεγίστην. Τοιαύτη εἶναι ἡ σημασία τοῦ νομοσχεδίου, ὥστε ὑπάρχουσι καὶ οἱ φρονοῦντες, ὅτι, ἕνεκα τοῦ ἐκτάκτου τῶν περιστάσεων, ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι εἰς θέσιν σήμερον, ἵνα προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ψήφισιν τοιούτου νομοσχεδίου μετὰ τῆς δεούσης ἐπιμελείας, ἀποῤῥοφωμένης τῆς προσοχῆς αὐτῆς εἰς ἄλλα ἔργα κατεπείγοντα· φρονοῦσι τινὲς μάλιστα, ὅτι ἴσως ἡ ἐξέτασις συνάμα τῶν δύω στρατολογικῶν νομοσχεδίων, ἐκτάκτου καὶ τακτικοῦ, θέλει παραβλάψει καὶ τοῦτο καὶ ἐκεῖνο, καὶ ὅτι ἡ τακτικὴ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς χώρας δὲν δύναται νὰ συμβαδίσῃ μετὰ τῆς ἐκτάκτου, ἄνευ ζημίας ἀμφοτέρων. Ἡ μετάβασις ἀπὸ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, πρὸ ἐτῶν πολλῶν ὑφισταμένου, εἰς ἕτερον ὅλως νέον, εἶναι ἔργον δυσχερές, εἰς οὗ τὴν διεξαγωγὴν δύνανται νὰ φέρωσι προσκόμματα τὰ ἔκτακτα μέτρα, ἅτινα ἐπιβάλλουσιν αἱ σημεριναὶ περιστάσεις· ἀλλὰ καὶ ἡ μετάβασις ἀπὸ τοῦ ὑφισταμένου τακτικοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν εἰς ἄλλον δύναται νὰ καταστήσῃ δυσχερεστέραν τὴν ἔκτακτον στράτευσιν, ἀφαιροῦσα ἀπὸ αὐτῆς τὴν συνδρομήν, ἣν πρὸς ἐπιτέλεσιν τῶν ἐκτάκτων μέτρων ἠδύνατο νὰ παράσχῃ ὁ ὑφιστάμενος τακτικὸς ὀργανισμός, ἂν ἐξηκολούθει λειτουργῶν. Καὶ ἀληθῶς, ἂν ὁ στρατὸς ἡμῶν εἶχεν ὀργανισμὸν εὔρυθμον, ἔστω καὶ διάφορον τοῦ νέου συστήματος, ἤθελον ἴσως συνταχθῆ μετὰ τῶν φρονούντων, ὅτι ὀφείλομεν νὰ μὴ ταράξωμεν αὐτὸν, διαρκουσῶν τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν. Ἀλλ’ ὡς ἔχουσι τὰ τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ, νομίζω, ὅτι καὶ ἡ ἔκτακτος παρασκευὴ θὰ χωλαίνῃ ἐνόσῳ δὲν ἔχει ὡς βάσιν βελτίονα τοῦ ὑπάρχοντος τακτικὸν ὀργανισμόν, διότι οὗτος, ὅπως ἔχει, οὐδεμίαν δύναται νὰ παράσχῃ συνδρομὴν εἰς τὰς ἐκτάκτους παρασκευάς. Ἐῤῥέθη παρὰ πολλῶν, ὅτι λυσιτελὴς θὰ ἦτο πρὸς τὴν ἔκτακτον στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας ἡ αὔξησις τοῦ ὑπάρχοντος στρατοῦ, διὰ τῆς πληρώσεως τῶν στελεχῶν αὐτοῦ πέραν τοῦ ἐπιτρεπομένου ἀριθμοῦ ὑπὸ τοῦ ἰσχύοντος ὀργανισμοῦ. Ὁ τοιοῦτος συνδυασμὸς τῶν ἐκτάκτων μέτρων μετὰ τῶν τακτικῶν πολλὰ θὰ παρεῖχε πλεονεκτήματα ὑπὲρ τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς· ἀλλ’ ὅπως ἔχουσι τὰ τοῦ στρατοῦ τώρα, δὲν παρέχει ὁ ὀργανισμὸς αὐτοῦ τὰ στοιχεῖα πρὸς τοιαύτην ἐνέργειαν, καὶ ἐφ’ ὅσον θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ ἐκείνου ἐν τῇ ἐκτάκτῳ στρατείᾳ, τὰ ἀποτελέσματα πολὺ θ’ ἀπολείπωνται τοῦ ἐπιδιωκομένου σκοποῦ. Δέον ἄρα, χάριν καὶ αὐτῆς τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς τῆς χώρας, ν’ ἀναδιοργανωθῇ ὁ στρατός, ἵνα ὁ νέος αὐτοῦ κανονικὸς ὀργανισμὸς χρησιμεύσῃ καὶ ἐν τῇ ἐκτάκτῳ ἐνεργείᾳ. Καὶ ἰδοὺ ἀμέσως ἐν αὐτῷ τῷ 2 ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτου ὀργανισμοῦ τῶν κατὰ ξηρὰν δυνάμεων προσκόπτομεν εἰς τὰ μητρῷα, τὰ προσδιορίζοντα τοὺς ὑποχρέους εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τὴν ἔκτακτον. Ὅταν συνταχθῶσι τὰ μητρῷα τοῦ νέου περὶ στρατολογίας νόμου, ταῦτα θὰ χρησιμεύσωσι πρὸς τὴν ἔκτακτον στρατολογίαν· ὅ,τι δὲ ἀληθεύει περὶ τῶν μητρῴων, ἀληθεύει καὶ περὶ πλείστων ἄλλων τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς, περὶ ὧν τὴν πραγματοποίησιν προσκόπτομεν, μὴ δυνάμενοι νὰ προσφεύγωμεν ὡς πρὸς αὐτὴν εἰς τὸν τακτικὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ. Ὁ τακτικὸς λοιπὸν ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι μέτρον κατεπειγούσης ἀνάγκης, καὶ ὡς πρὸς αὐτὸν τὸν ἔκτακτον καὶ προσωρινὸν ὀργανισμόν· διότι τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον τὸν ἔκτακτον θέλομεν ψηφίσει καὶ ἐφαρμόσει ἀμέσως καὶ ἐκ τῶν ἐνόντων, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ἐπὶ τὴν ὁμαλὴν αὐτοῦ λειτουργίαν, ἐνόσῳ δὲν συμβαδίζει μετὰ τοῦ νέου κανονικοῦ ὀργανισμοῦ. Ὅθεν νομίζω, ὅτι αἱ συνεδριάσεις, τὰς ὁποίας ἀφιεροῦμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἔργου τούτου τῆς κανονικῆς στρατολογίας, εἶναι συνεδριάσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἀφαιροῦμεν ἀπὸ τοῦ κυρίου ἡμῶν ἔργου, τοῦ τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν. Ἀπεναντίας, ὁ συνδυασμὸς τοῦ ἔργου τῆς τακτικῆς μετὰ τοῦ τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν θεωροῦμεν τὰ τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς ὡς τι ἐπιπόλαιον· ὅτι, καίτοι ἀφορῶσιν εἰς μέτρα προσωρινὰ, ἐννοοῦμεν ὅμως νὰ ὦσι πραγματικὰ καὶ εὔρυθμα· ὅτι δὲν ἔχομεν ἐπιθυμίαν νὰ παρουσιάσωμεν μεγάλους ἀριθμοὺς ἐπὶ τοῦ χάρτου, προδίδοντας διὰ τοῦ ὄγκου τὴν κενότητα αὐτῶν, ἀλλὰ θέλομεν νὰ συντάξωμεν ἐν ὅπλοις ἁπάσας, ἀλλὰ μόνον τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας δύναται νὰ προσφέρῃ ὁ τόπος, δυνάμεις ἀρτιμελεῖς καὶ ὧν ἡ ἀπασχόλησις εἰς τὰ στρατιωτικὰ δὲν θὰ καταστρέψῃ τὴν παραγωγὴν τῆς χώρας. Θέλομεν δὲ πρὸ πάντων τὰς δυνάμεις ταύτας νὰ συντάξωμεν ὅπως ἁρμόζει εἰς ἔθνος πεπολιτισμένον καὶ ἀξιοῦν, ἵνα ἐκπροσωπῇ ἐν τῇ Ἀνατολῇ τὸν πολιτικὸν καὶ κοινωνικὸν βίον τῆς Δύσεως. Καὶ πρὶν ἢ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ στρατιωτικοῦ τούτου νομοσχεδίου, δι’ οὗ προτιθέμεθα νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν χώραν ἡμῶν θεσμὸν ξένον καὶ ἄγνωστον εἰς ἡμᾶς ἐν τῇ ἐφαρμογῇ, νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἕτερον ζήτημα, ἄξιον τῆς μελέτης τῆς Βουλῆς. Δέον νὰ ἐξετάσῃ ἡ Βουλὴ, ἐὰν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ πρέπῃ μόνον νὰ λάβωμεν τὰ νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ἀντιγράφομεν, ἢ ἐὰν δὲν ἔχωμεν ἀνάγκην καὶ ἄλλης συνδρομῆς πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νομοθετημάτων τούτων· διότι εἶναι περιττὸν καὶ ἐπιβλαβὲς ἴσως νὰ εἰσάγωνται τοιαῦτα νομοθετήματα, ὅταν δὲν λαμβάνηται πρόνοια περὶ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῶν. Νομοθετήματα, οἷον τὸ προκείμενον, δύνανται τὸ πρῶτον νὰ ἐφαρμοσθῶσι μόνον ὑπὸ τὴν προσωπικὴν ὁδηγίαν τῶν λαβόντων πεῖραν αὐτῶν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ. Ἡ ἱκανότης τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ εἶναι ἀναμφισβήτητος, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰ ἔργα, ἅτινα ἐκτελοῦσι· προκειμένης ὅλως τῆς εἰσαγωγῆς συστήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ στρατὸς ἡμῶν δὲν ἐγυμνάσθη, φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ φέρωμεν ὡς ὁδηγοὺς κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἐφαρμογὴν τοὺς ἰδόντας αὐτὸ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ καὶ μετασχόντας αὐτῆς· θὰ ἐπεθύμουν μάλιστα νὰ ἐπέβλεπον οὗτοι ἀκόμη καὶ ἐπὶ τοῦ καταρτισμοῦ τῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νομοθετημάτων διατάξεων, συμπράττοντες εἰς τοῦτο μετὰ τῶν ἡμετέρων ἀξιωματικῶν. Οἱ ἡμέτεροι ἀξιωματικοὶ γινώσκουσι τὸν ἕνα τῶν παραγόντων, τὴν κατάστασιν τῆς χώρας, τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα αὐτῆς, διὰ δὲ τῶν κληθησομένων δυνάμεθα νὰ γνωρίσωμεν καλῶς καὶ τὸν ἕτερον τῶν παραγόντων, ἤτοι τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν καὶ τὰ οὐσιώδη συστατικὰ τοῦ νέου θεσμοῦ, καὶ οὕτω διὰ τοῦ συνδυασμοῦ τῆς ἐργασίας δυνάμεθα ἀσφαλῶς νὰ προβῶμεν εἰς τὴν διαμόρφωσιν κανονισμῶν συμφώνων πρός τε τὴν φύσιν τοῦ θεσμοῦ καὶ πρὸς τὰς ἐθνικὰς ἡμῶν περιστάσεις. Οὕτως ἐνεργοῦντες, δυνάμεθα νὰ καινοτομῶμεν, ἄνευ φόβου διαστροφῆς τῆς ἐννοίας τοῦ νομοθετήματος. Εἶναι τὸ θέμα τοῦτο ἄξιον τῆς μερίμνης τοῦ κοινοβουλίου, καὶ νομίζω, ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ ἐδείκνυτο εὐδιάθετος πρὸς ἀποδοχὴν τοιούτου μέτρου, ἤθελε διὰ τούτου περιποιήσει τιμὴν εἰς ἑαυτὴν καὶ εἰς τὸ Ἔθνος, ὅπερ ἀντιπροσωπεύει· διότι τιμᾷ τὰ ἔθνη καὶ ἀποδεικνύει αὐτὰ ἀνδρωθέντα ἡ ἀναγνώρισις τῶν ἐλλείψεων, τῶν μειονεκτημάτων αὐτῶν, καὶ πολὺ περισσότερον θέλει ἐπαινεθῆ τὸ Ἔθνος ἡμῶν, ἐὰν, ὀργῶν πρὸς τὴν πρόοδον καὶ μετριοφρονοῦν, ἀναγνωρίσῃ τὰς ἰδίας ἐλλείψεις καὶ ἐπιφέρῃ τὴν δέουσαν θεραπείαν, ἢ ἐὰν, ἐκ νηπιώδους φιλοτιμίας καὶ ἐπιδιῶκον τὴν σκιὰν ἀντὶ τῶν πραγμάτων, νομίσῃ, ὅτι ἡ ὑπόληψις αὐτοῦ ὑπαγορεύει νὰ καλύψῃ τὰς ὑπαρχούσας ἐλλείψεις, καὶ ἀφήσῃ τὰ πράγματα ὡς ἔχουσιν· εἰσάγον δὲ νόμους, πρὸς ὧν τὴν κατανόησιν καὶ τὴν ἐκτέλεσιν ἀπαιτεῖται ξένη χειραγωγία, προτιμήσῃ τῆς χειραγωγίας ταύτης νὰ ἴδῃ τοὺς εἰσαγομένους θεσμοὺς ναυαγοῦντας. Τὸ νομοσχέδιον, τὸ εἰσαχθὲν παρὰ τοῦ ὑπουργείου κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην, διαφέρει ἐν πολλοῖς τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ εἰσήγαγε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον. Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο οὔτε γονεῖς γνωστοὺς εἶχεν, οὔτε ἀναδόχους ἐν τῇ Βουλῇ, διότι κατ’ ἐντολὴν τῆς προκατόχου κυβερνήσεως εἶχε συνταχθῆ, ἀλλ’ ἡ προκάτοχος κυβέρνησις δὲν εἶχε προφθάσει νὰ λάβῃ γνῶσιν αὐτοῦ, ὅτε παρῄτησε τὴν ἐξουσίαν· ἐγίνωσκε τὰς βάσεις, ἀλλ’ ἡ διατύπωσις καὶ αἱ λεπτομέρειαι ἦσαν ἄγνωστοι εἰς αὐτήν· ἡ δὲ παροῦσα κυβέρνησις, εἰσαγαγοῦσα εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τὸ νομοσχέδιον, διετράνωσεν, ὅτι δὲν υἱοθετεῖ τὰς διατάξεις αὐτοῦ. Νομοσχέδιον, εὐθῦνον τὴν σημερινὴν κυβέρνησιν, εἶναι τὸ νομοσχέδιον τὸ κατὰ τὴν σύνοδον τὴν παροῦσαν εἰσαχθέν. Χρήσιμον δὲ νομίζω νὰ παραβάλω τὰς διατάξεις τῶν δύο τούτων νομοσχεδίων, ἰδίως διότι τὸ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ὑποβληθὲν εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι, ὡς πρὸς τὰς οὐσιώδεις διατάξεις, ὁ γαλλικὸς περὶ στρατολογίας νόμος, καὶ συμφέρει νὰ μάθωμεν κατὰ τί ἀπομακρυνόμεθα ἐν τῷ νέῳ σχεδίῳ ἀπὸ τοῦ γαλλικοῦ νόμου, καὶ νὰ ἐξετάσωμε τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἀπομακρυνόμεθα. Πρώτη διάταξις δοῦσα ἤδη ἀφορμὴν εἰς παρατεταμένας συζητήσεις ἐν αὐτῇ τῇ Βουλῇ περὶ ἣν ἐκαινοτόμησεν ἡ κυβέρνησις ἐν τῷ σχεδίῳ αὐτῆς, εἶναι ἡ ἀφορῶσα εἰς τὴν ἀπογραφὴν, ἐξ ἧς λαμβάνονται οἱ πεμπόμενοι εἰς διαθεσιμότητα ἄνδρες, ὡς πλεονάζοντες ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῆς δυνάμεως τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὸ σχέδιον τῆς παρελθούσης συνόδου ἤτοι κατὰ τὸν νόμον τὸν γαλλικὸν, ὁ πλεονάζων ἀριθμὸς ἀπολύεται ἐκ τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς, προσδιοριζομένης τῆς σειρᾶς τῶν ἀπολυομένων διὰ τῆς πρὸ τῆς στρατεύσεως γενομένης κληρώσεως, ὑποχρεοῦνται δὲ οἱ οὕτω λαχόντες τοῦ δικαιώματος τῆς διαθεσιμότητος εἰς ἑνὸς ἔτους ὑπηρεσίαν, πρὸς ἐκγύμνασιν. Τὸ παρὸν ὅμως νομοσχέδιον τῆς κυβερνήσεως ἀπολύει τοὺς πλεονάζοντας ἐκ τῆς παλαιοτέρας ἀπογραφῆς, εἰς τρόπον ὥστε, ἂν οἱ πλεονάζοντες οὗτοι ἀποτελῶσι τὸν ὅλον ἀριθμὸν τῆς ἀπογραφῆς ἐκείνης, ὅπως συνήθως θὰ συμβαίνῃ, ἡ ὑπηρεσία, ἀντὶ τριετοῦς, καθίσταται διετής. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦ γαλλικοῦ νόμου, ὅπερ παραδέχεται τὸ ἄλλο νομοσχέδιον, ὁ στρατὸς θὰ συνίσταται ἐξ ἀνδρῶν διανυόντων ἄλλων μὲν τὸ τρίτον, ἄλλων δὲ τὸ δεύτερον καὶ ἄλλων τὸ πρῶτον τῆς ὑπηρεσίας ἔτος. Αἱ ἀναλογίαι ἐξαρτῶνται ἐκ τῆς ὀργανικῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ· ἀλλ’ ἵνα ἀποφέρῃ τὸ σύστημα τοὺς καρποὺς αὐτοῦ, δέον ἡ δύναμις αὕτη οὕτω νὰ ῥυθμισθῇ, ὥστε τὸ ἥμισυ τοῦ στρατοῦ νὰ σύγκηται ἐκ τριετῶν καὶ διετῶν κατ’ ἰσομοιρίαν, τὸ δ’ ἕτερον ἥμισυ ἐκ νεοσυλλέκτων. Σημειώσατε δὲ, ὅτι, λέγοντες τριετεῖς καὶ διετεῖς, δὲν ἐννοοῦμεν τοὺς συμπληρώσαντας τριετῆ καὶ διετῆ ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ τοὺς διανύοντας αὐτήν· ἑπομένως κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς νεοσυλλεξίας ἔχομεν, κατὰ τὸ γαλλικὸν σύστημα, στρατιώτας νέους, μονοετεῖς καὶ διετεῖς, κατὰ δὲ τὸ ἄλλο ἔχομεν στρατιώτας νέους καὶ μονοετεῖς. Ἡ παράθεσις αὕτη καταδεικνύει τὰ πλεονεκτήματα τοῦ πρώτου καὶ τοῦ δευτέρου συστήματος, ἂν τοῦτο δύναται νὰ θεωρηθῇ ἔχον πλεονεκτήματα. Τὸ πλεονέκτημα τοῦ πρώτου συστήματος εἶναι, ὅτι ὁ προσερχόμενος νεοσύλλεκτος πρὸς ἐκγύμνασιν εἰσέρχεται εἰς στρατὸν ἔχοντα πυρῆνα γεγυμνασμένον, καὶ ἑπομένως ἡ ἐκγύμνασις αὐτοῦ, γινομένη ἐν τοιούτῳ σώματι, δύναται νὰ θεωρηθῇ σπουδαία, ἐνῷ, κατὰ τὸ ἄλλο σύστημα, ὁ στρατιώτης εἰσέρχεται εἰς σῶμα νεοσυλλέκτων, γυμνάζεται μετ’ ἄλλων ἀγνοούντων τὰ τοῦ στρατιώτου ὡς καὶ αὐτὸς, ἢ γινωσκόντων αὐτὰ ὀλίγον αὐτοῦ βέλτιον, ἀφοῦ οἱ τῆς προγενεστέρας ἀπογραφῆς δὲν δύνανται νὰ θεωρηθῶσι καταστάντες διὰ μονοετοῦς ἐκγυμνάσεως ἠσκημένοι στρατιῶται. Ἔχει ὅμως καὶ τὸ πρῶτον σύστημα τὸ ἐλάττωμα, ὅτι οἱ τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς πεμπόμενοι εἰς διαθεσιμότητα ὑπηρετοῦσιν ἐπὶ ἓν ἔτος, ἀποτελοῦσι δὲ οὗτοι, κατὰ τὴν πρόθεσιν καὶ οἰκονομίαν τοῦ ὀργανικοῦ νόμου, τὸ ἥμισυ περίπου ἑκάστης ἀπογραφῆς. Ἔχομεν λοιπὸν, κατὰ μὲν τὸ πρῶτον σύστημα, στρατὸν διανύοντα κατὰ τὸ ἥμισυ τριετῆ θητείαν καὶ κατὰ τὸ ἥμισυ μονοετῆ, κατὰ δὲ τὸ τοῦ ἐφετεινοῦ ὑπουργικοῦ νομοσχεδίου, στρατὸν διανύοντα θητείαν διετῆ ἢ καὶ ἐλάσσονα, ἀφοῦ καὶ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπεν, ὅτι ὑπολογίζει κατὰ μέσον ὅρον τὴν ὑπηρεσίαν εἰς 18 μῆνας. Νομίζω ὅτι σκοπὸς, εἰς ὃν ἀφορᾷ ἡ Βουλὴ ἐν τῇ νομοθεσίᾳ αὑτῆς τῇ νέᾳ περὶ στρατολογίας, εἶναι ὁ καταρτισμὸς στρατοῦ σπουδαίως συντεταγμένου, ἀξίου τοῦ ὀνόματος καὶ στοιχεῖα ἰσχύος ἔχοντος τὴν ὀργάνωσιν καὶ τὴν ἄσκησιν. Ὁ σκοπὸς οὗτος μαρτυρεῖ, ὅτι τὸ πρῶτον σύστημα θέλει ἀσπασθῆ ἡ Βουλὴ, καὶ ὅτι δὲν θέλομεν ποτὲ παραδεχθῆ ἐν Ἑλλάδι ἰδέαν οὐδαμοῦ ἄλλοθι ἀναγνωρισθεῖσαν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μορφωθῇ τέλειος στρατιώτης, οἷον ἀπαιτεῖ αὐτὸν τὸ σύστημα, ὅπερ θέλομεν ἤδη νὰ εἰσάξωμεν, καὶ μάλιστα ὡς πρὸς τὰ τεχνικὰ ὅπλα, ἐν διαστήματι βραχυτέρῳ τῶν τριῶν ἐτῶν. Δύνανται ἐν διαστήματι ἑνὸς ἔτους νὰ μορφωθῶσιν ἐφ’ ἱκανὸν ἄνδρες, οἵτινες ἐπανερχόμενοι εἰς τὰς ἑστίας των νὰ θεωρῶνται χρήσιμοι πρὸς ὑπηρέτησιν τῆς πατρίδος, ὡς ἔφεδροι, ἀλλὰ στρατὸς, μὴ περιέχων πυρῆνα ἀνδρῶν ὑπηρετησάντων πλέον τῆς διετίας, ἐν οὐδενὶ κράτει ἐθεωρήθη στρατὸς σπουδαῖος, καὶ διὰ τοῦτο ἔχομεν νομοθεσίας ξένας ἀπαιτούσας ὑπηρεσίαν μακροτέραν τῶν τριῶν ἐτῶν, οὐδεμίαν ὅμως ἐκ τῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν τοῦ πρωσσικοῦ συστήματος γινώσκομεν στηρίζουσαν τὸ σύστημα εἰς ὑπηρεσίαν βραχυτέραν τῶν τριῶν ἐτῶν. Ὅσον δὲ καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ καινοτομήσωμεν, πεποιθότες ἐπὶ τὴν ἀξίαν καὶ τὰς στρατιωτικὰς ἰδιότητας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, δὲν φρονῶ, ὅτι ὀρθῶς θὰ σκεφθῶμεν, ἂν στηριχθῶμεν ἐπὶ τῆς ἰδέας, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς λαὸς κατὰ τοσοῦτον διαφέρει ἄλλων λαῶν, ὥστε νὰ δύνηται νὰ ἐκπεραιώσῃ τὴν στρατιωτικὴν αὑτοῦ ἐκμάθησιν ταχύτερον τῶν λαῶν τῶν ὑποβαλλομένων εἰς τὴν βραχυχρονιωτέραν θητείαν. Οὐδὲ φρονῶ, ὅτι, εἰσάγοντες νομοθεσίαν, ἣν δὲν ἔγνωμεν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ καὶ ἣν γινώσκομεν μόλις θεωρητικῶς, θὰ ἐργασθῶμεν ἐμβριθῶς, μεταβάλλοντες χάριν τῶν τοπικῶν περιστάσεων ἐπὶ τοσοῦτον τὰς διατάξεις αὐτῆς, ὥστε νὰ φαίνηται ἐκ πρώτης ὄψεως καταστρεφομένη αὐτὴ ἡ θεμελιώδης ἔννοια τοῦ θεσμοῦ. Ἀλλὰ δὲν καινοτομεῖ κατὰ τοῦτο μόνον τὸ νομοσχέδιον περὶ τὰ τῆς ἀποστολῆς εἰς διαθεσιμότητα, καινοτομεῖ καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τοῦ προσδιορισμοῦ τῶν πεμπομένων ἀνδρῶν εἰς τὰς ἑστίας των ὡς διαθεσίμων· διότι, κατὰ μὲν τὸ περυσινὸν νομοσχέδιον, ἡ σειρὰ τῆς προτιμήσεως ὁρίζεται διὰ κλήρου, κατὰ δὲ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ ἤδη ὑποστηρίζει ἡ κυβέρνησις, ἡ σειρὰ τῆς προτιμήσεως ἀφίνεται εἰς τὰς προϊσταμένας ἀρχάς.

§34ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι. Διαιροῦμεν τὸν στρατὸν εἰς δύο μερίδας, καὶ ἑκάστην τούτων στέλλομεν εἰς τὰς ἑστίας των· οὐχὶ αὐθαιρέτως.

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλ’ ἂν ὁ ἀριθμὸς δὲν φθάνῃ μέχρι τοῦ τελευταίου ὁρίου ἑκάστης μερίδος, πῶς θέλετε προβῆ εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῆς σειρᾶς ἐντὸς τῆς μερίδος; Κατὰ τὸ σύστημα τοῦ περυσινοῦ νομοσχεδίου, προσδιορίζονται οἱ διαθέσιμοι διὰ τῆς κληρώσεως, κατὰ δὲ τὸ ὑμέτερον ἀφίνεται ἡ ἐκλογὴ εἰς τὰς προϊσταμένας ἀρχάς· τοῦτο τοὐλάχιστον ὑποθέτω, διότι οὐδεὶς γίνεται λόγος ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ τοῦ τρόπου τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς σειρᾶς τῶν πεμπομένων εἰς διαθεσιμότητα. Ὡς πρὸς τὴν κλήρωσιν, ἐῤῥέθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Πατρῶν, ὅτι θὰ ἦτο προτιμοτέρα ἡ ἀλφαβητικὴ τάξις. Δὲν πρόκειται ἤδη περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν θὰ γίνεται ὁ ἐκ τῶν προτέρων ὁρισμὸς τῆς σειρᾶς, ἀλλ’ ἂν θὰ ἔχωμεν σειρὰν προτιμήσεως ἐκ τῶν προτέρων ὡρισμένην, ἢ ἂν ἡ προτίμησις θὰ ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἀποφάσεως προσώπων. Τὴν ἀλφαβητικὴν τάξιν δὲν ἀποκρούω, ἂν καὶ ἄδικον φαίνεται ὁ ἔχων ἀρκτικὸν τοῦ ὀνόματος στοιχεῖον ἐκ τῶν τελευταίων γραμμάτων τοῦ ἀλφαβήτου νὰ ἦναι πάντοτε ἐν τέλει τῆς σειρᾶς. Νομίζω, ὅτι δύναται καὶ ἡ σειρὰ τῶν στοιχείων νὰ κανονίζηται ἐτησίως διὰ κληρώσεως ἐν τῷ Ἀρείῳ Πάγῳ, γινομένης δι’ ὅλον τὸ κράτος. Ἀλλὰ ταῦτα εἶναι λεπτομέρειαι, ἡ δὲ διαφορὰ τῶν συστημάτων εἶναι, ὅτι, κατὰ τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑπουργικὸν, ἐπιτρέπεται εἰς πρόσωπα, εἰς τὰς προϊσταμένας ἀρχὰς, ἡ ἀπόφασις περὶ τῆς προτεραιότητος, ἐνῷ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς πρόσωπα κατὰ τὸ ἄλλο νομοσχέδιον. Ἂν ζητήσωμεν ν’ ἀνεύρωμεν τοὺς λόγους, δι’ οὓς μετέβαλεν ἡ κυβέρνησις ὡς πρὸς τοῦτο τὸ παλαιότερον νομοσχέδιον, οὐδένα δυνάμεθα νὰ διαγνώσωμεν σχετιζόμενον πρὸς τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὰς ἰδιότητας, τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Παρ’ οὐδεμιᾷ ἄλλῃ ἐπικρατείᾳ εὑρίσκομεν διάταξιν, οἵα ἡ ἐν τῷ ὑπουργικῷ νομοσχεδίῳ· πανταχοῦ ἰσχύει ἡ κλήρωσις. Διατί ἐν Ἑλλάδι τὴν καταργοῦμεν; Ἆρα διότι ἔχομεν πεποίθησιν, ἣν ἄλλα ἔθνη δὲν ἔχουσιν, ἐπὶ τὸ ἀπροσωπόληπτον τῶν προϊσταμένων ἀρχῶν; ἄρα διότι ἔχομεν τὴν βεβαιότητα, ὅτι οἱ προϊστάμενοι τῶν προϊσταμένων θὰ ἀπέχωσιν ἀπὸ πάσης παρεμβάσεως εἰς τὸ ἔργον τοῦτο, ὥστε ὅ,τι ἐν Πρωσσίᾳ καὶ Γαλλίᾳ ἐθεωρήθη ἐπικίνδυνον, εἶναι ἐνταῦθα ἀκίνδυνον; Νομίζω, ὅτι, ὅσον ἂν ἔχωμεν πατριωτικὸν ἐγωϊσμόν, δὲν ἐπιχειροῦμεν νὰ ἰσχυρισθῶμεν τοιαῦτα. Ἀπ’ ἐναντίας νομίζω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ἐν ἀληθείᾳ καὶ ἐν πάσῃ μετριοφροσύνῃ, ὅτι, ἂν ἀπαιτῶνται ἐγγυήσεις, ἀπαιτοῦνται μᾶλλον ἐνταῦθα ἢ ἀλλαχοῦ, καὶ ἂν ἀλλαχοῦ ἐθεωρήθη ἀπολύτως ἀναγκαία ἡ ἐγγύησις τῆς κληρώσεως, ἐνταῦθα ἀπαιτεῖται ἐπιτακτικώτερον. Ὅθεν, καὶ ὡς πρὸς τὴν δευτέραν ταύτην διάταξιν φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ περυσινοῦ νομοσχεδίου. Ἑτέρα διαφορὰ σπουδαία μεταξὺ τοῦ νεωτέρου καὶ τοῦ παλαιοτέρου νομοσχεδίου εἶναι ἡ ἀφορῶσα εἰς τὰς ἀπαλλαγὰς ἀπὸ τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας, καὶ παραδόξως βλέπω τὸ νεώτερον νομοσχέδιον ἐλαττοῦν κατὰ πολὺ τὰς ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ προγενεστέρῳ νομοσχεδίῳ περιπτώσεις ἀπαλλαγῆς καὶ περιορίζον αὐτὰς εἰς μίαν. Κατὰ τὸ νεώτερον νομοσχέδιον, περίπτωσις ἐξαιρέσεως εἶναι, ὡς καὶ ἐν τῷ παλαιοτέρῳ νομοσχεδίῳ, ἡ ἕνεκα φυσικῆς ἢ διανοητικῆς βλάβης ἀνικανότης, μόνη δὲ περίπτωσις ἀπαλλαγῆς, ἡ κατάστασις τοῦ μεγαλειτέρου ὀρφανοῦ ἐκ πατρός, τοῦ διαχειριζομένου τὴν πατρικὴν περιουσίαν καὶ συντηροῦντος τὴν ὀρφανικὴν οἰκογένειαν. Τὸ δ’ ἕτερον νομοσχέδιον παραδέχεται ὅλας τὰς διὰ τοῦ γαλλικοῦ νόμου καθιερουμένας περιπτώσεις ἀπαλλαγῆς. Ὁποῖος λόγος δύναται νὰ μᾶς παρακινήσῃ, ἵνα περιορίσωμεν ἐν Ἑλλάδι τὰς περιπτώσεις ἀπαλλαγῆς τοῦ γαλλικοῦ νόμου, τὰς ὁποίας καθιεροῦσιν οἱ στρατιωτικοὶ νόμοι καὶ ἄλλων ἐθνῶν; Μήπως αἱ οἰκογενειακαὶ καὶ κοινωνικαὶ ἀνάγκαι ἐνταῦθα εἶναι μικρότεραι παρὰ εἰς τὰ ἄλλα κράτη; μήπως ἐνταῦθα ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ὀλιγώτερον ἢ ἀλλαχοῦ ζημιοῖ τὸν καλούμενον εἰς αὐτὴν, τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ, αὐτὴν τὴν κοινωνίαν; Ἀπ’ ἐναντίας νομίζω, ὅτι τὸ ἀρτιγενὲς τοῦ κράτους ἡμῶν καθιστᾷ ἀναγκαιοτέρους εἰς τὰς οἰκογενείας αὐτῶν τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν οἰκογενειῶν, ἡ γεωργία καὶ ἡ βιομηχανία πλειότερον παρ’ ἡμῖν αἰσθάνεται τὴν ἔλλειψιν χειρῶν, παρὰ εἰς ἄλλα κράτη ἔχοντα πολλῶν αἰώνων ἀποκατάστασιν. Ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη καινοτομίας, ταύτην ἔπρεπε νὰ φέρωμεν κατ’ ἀντίθετον διεύθυνσιν, δεικνυόμενοι ἐλευθεριώτεροι ἄλλων κρατῶν περὶ τὰς ἀπαλλαγάς. Εἰσάγομεν νομοθέτημα ἐπιβάλλον εἰς τὸν λαὸν ὑποχρεώσεις λίαν βαρείας, καὶ ἵνα κατορθώσωμεν ὅπως γίνῃ ἀλήθεια τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, οὐ μόνον ὀφείλομεν νὰ μὴ ἐπαυξήσωμεν τὴν αὐστηρότητα τῶν διατάξεων, αἵτινες ἰσχύουσι παρὰ ταῖς ἐπικρατείαις, ἔνθα τὸ σύστημα διεμορφώθη ὑπὸ τὴν ἐπαχθεστέραν αὑτοῦ μορφὴν, ἀλλ’ ἐκλέγοντες τὰς ἐπιεικεστέρας τῶν ἀλλαχοῦ ἰσχυουσῶν διατάξεων, ὀφείλομεν νὰ φανῶμεν ἔτι ἐπιεικέστεροι. Εἶναι δὲ τοῦτο δίκαιον, καὶ προτιμότερος νόμος ἐπιεικής, ἀλλ’ ἐφαρμοζόμενος, νόμου αὐστηροῦ, χαλαρῶς ἢ οὐδαμῶς ἐφαρμοζομένου. Προτείνω λοιπὸν καὶ ὡς πρὸς τοῦτο νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ παλαιοτέρου νομοσχεδίου καὶ νὰ κανονίσωμεν τὰς περιπτώσεις τῆς ἀπαλλαγῆς οὕτως εὐρείας, ὥστε νὰ καλῶνται εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν μόνον οἱ δυνάμενοι νὰ ὑπηρετήσωσιν ἄνευ καταστροφῆς τῶν οἰκογενειῶν των. Ἑτέρα διαφορὰ σπουδαία μεταξὺ τοῦ περυσινοῦ καὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου εἶναι αἱ περὶ ἐθελουσίας ἐπὶ ἓν ἔτος κατατάξεως ἐν τῷ στρατῷ διατάξεις τοῦ προγενεστέρου. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, μεγάλη παρέχεται εὐκολία εἰς τοὺς προσφερομένους ἵνα καταταχθῶσιν ἐθελουσίως ἐν τῷ στρατῷ, ὅταν οὗτοι ἀναλαμβάνωσιν ἁπάσας τὰς δαπάνας τῆς ἐν τῷ στρατῷ συντηρήσεως αὑτῶν. Ἡ ἐθελουσία αὕτη κατάταξις, ἀντὶ τριετοῦς, εἶναι μονοετὴς, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ἀντάλλαγμα τῆς ἑκουσίας προσφορᾶς. Ἡ δὲ ὠφέλεια τοῦ δημοσίου δὲν εἶναι μόνον χρηματική. Λίαν σπουδαία εἶναι αὕτη, εἰσαγομένου συστήματος, ὅπερ κατὰ ἑκατομμύρια θὰ αὐξήσῃ τὰ παρόντα ἔξοδα τοῦ κράτους, ἀλλὰ σπουδαιοτέρα ἔτι εἶναι ἡ ὠφέλεια ἡ προερχομένη ἐκ τῆς ἀποδόσεως εἰς τὴν γεωργίαν, τὴν βιομηχανίαν, τὸ ἐμπόριον, τὰ γράμματα, ἢ τὰς ἐπιστήμας προσώπων, ἅτινα ὑποχρεούμενα εἰς τριετῆ ἀπασχόλησιν ἀπὸ τοῦ ἔργου αὑτῶν πρὸς ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ, δύνανται πολλάκις οὐ μόνον ἐν τῷ παρόντι νὰ ζημιωθῶσιν, ἀλλὰ νὰ καταστρέψωσι καὶ τὸ μέλλον των. Εἰς τούτους ἐπιτρέπεται ἡ ἑκουσία προσέλευσις εἰς τὸν στρατόν, ἵνα ὑπηρετήσωσιν ἐν αὐτῷ ἐπὶ ἓν ἔτος, ἤτοι ἐπὶ χρόνον, ὅστις, ἐνῷ δὲν διακόπτει ἐφ’ ἱκανὸν τὰς ἀπασχολήσεις τῶν ἐθελοντῶν, ἵνα ἐπηρεάσῃ τὸ μέλλον, εἶναι ὅμως ἀποχρῶν, ἵνα μορφώσῃ αὐτοὺς ὡς ἐφέδρους· γυμνάζεται ὁ ἐθελοντὴς ἐφ’ ὅσον χρόνον καὶ ὁ νεοσύλλεκτος ὁ πεμπόμενος εἰς διαθεσιμότητα· ὡς ἐκ τῆς συνήθους δὲ μορφώσεως τῶν εἰς τὴν κατηγορίαν ταύτην ἀνηκόντων ἀνδρῶν, ἡ στρατιωτικὴ αὐτῶν παίδευσις εἶναι ταχυτάτη. Ἀποτελοῦσιν ἄρα κοινωνικὴν ἀνάγκην αἱ περὶ τούτου διατάξεις, ἡ δ’ ἔλλειψις πάσης αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μὲ στερεῖ τοῦ μέσου νὰ ἐννοήσω, διὰ τίνα λόγον διατάξεις, ὑπάρχουσαι εἰς τοὺς στρατολογικοὺς νόμους ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τῶν ἀποδεχθέντων τὸ σύστημα τῆς πανδήμου ὑποχρεωτικῆς στρατεύσεως, διεγράφησαν παρ’ ἡμῖν, ἀφοῦ αἱ διατάξεις αὗται φέρουσι καὶ ἑτέραν εὐκολίαν ὅτι ἐπιτρέπουσι τὴν ἀποστολὴν εἰς διαθεσιμότητα μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ τῶν ἐπὶ τριετίαν ὑποχρέων. Προτείνω λοιπόν, ὅπως ἐκφράσῃ γνώμην ἡ Βουλὴ ὑπὲρ τῆς ἐθελουσίας ἐπὶ ἓν ἔτος κατατάξεως, καὶ περιληφθῶσιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ αἱ διαγραφεῖσαι διατάξεις τοῦ παλαιοτέρου νόμου, ἀφοῦ ἐπιθεωρηθῶσι καὶ τροποποιηθῶσιν, ἂν θεωρηθῇ ἀναγκαῖον, ἐν τοῖς καθέκαστον. Τὴν ἐθελουσίαν κατάταξιν ἄνευ ὅρων ἀποδέχεται κατ’ ἀρχὴν ἡ κυβέρνησις ἐν τῷ νέῳ σχεδίῳ, ὅπως εἶχεν ἀποδεχθῆ αὐτὴν καὶ τὸ παλαιὸν νομοσχέδιον· ἀλλ’ ἐν ταῖς διατάξεσιν ὑπάρχει διαφορά, διότι, ἐνῷ τὸ περυσινὸν νομοσχέδιον ἐπιτρέπει τὴν ἐθελουσίαν κατάταξιν καὶ πρὸ τῆς ἡλικίας τῆς ὑποχρεωτικῆς κατατάξεως, ἤτοι ἀπὸ τῆς ἡλικίας τῶν 18 ἐτῶν, ὅταν ὁ προσφερόμενος εἰς ἐθελουσίαν κατάταξιν ἀποδεικνύῃ ὅτι ἔχει τὰ σωματικὰ καὶ διανοητικὰ πρὸς τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην προσόντα, ἐν τῷ νέῳ νομοσχεδίῳ ἡ διάταξις αὕτη διεγράφη, ἄδηλος δὲ ὁ λόγος. Παράδοξον δέ τι παρουσιάζει τὸ νέον νομοσχέδιον ὡς πρὸς τὸν ἐθελουσίως κατατασσόμενον. Ἔχει οὗτος θητείαν διετῆ, παρακαλῶ δὲ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸν κ. πρωθυπουργὸν νὰ ἐξηγήσωσι διατὶ ἡ διαφορὰ αὕτη μεταξὺ τοῦ ἄνευ ὅρων ἐθελουσίως κατατασσομένου καὶ τοῦ καλουμένου ὑποχρεωτικῶς. Νομίζω, ὅτι γινώσκω τὸν λόγον. Ἀρχικῶς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐτροποποίει τὸ παλαιότερον, ἀντικαθιστῶν εἰς τὴν τριετῆ ὑπηρεσίαν ὑπηρεσίαν διετῆ, ἀλλ’ ἔπειτα ἐθεωρήθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν εἶναι πρέπον νὰ παραδοθῇ εἰς τὴν δημοσιότητα σχέδιον νόμου κανονίζοντος στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν διετῆ, διότι στρατὸς τοιοῦτος κινδυνεύει νὰ μὴ θεωρηθῇ σπουδαῖος. Ἀνεγράφη ἄρα ἐν ἄρθρῳ 48 ἡ ὑποχρέωσις ὡς τριετὴς, ἀλλ’ ἐπενοήθη συνάμα ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 52 περὶ ἀπολύσεως τῶν τῆς παλαιοτέρας ἀπογραφῆς, καὶ οὕτω κατέστη πράγματι ἡ θητεία διετὴς, ἢ μᾶλλον 18 μηνῶν. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀνεγράφη τὸ τριετὲς τῆς ὑπηρεσίας ἐν ἄρθρῳ 48, ἠμέλησεν ὁ συντάξας τὸ νομοσχέδιον ν’ ἀντικαταστήσῃ τὴν λέξιν τριετὴς ἀντὶ τῆς λέξεως διετοῦς, ὅπου ἄλλοθι εὑρίσκετο, καὶ διὰ τοῦτο ἐν ἑτέρῳ ἐδαφίῳ τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου 48 ἀναγινώσκομεν τὰ ἑξῆς· «Ὁ ἐνεργὸς στρατὸς ἀποτελεῖται ἐκ πάντων τῶν νέων τῶν κριθέντων ἱκανῶν διά τινα ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, ἀνηκόντων δ’ εἰς τὴν ἀπογραφὴν τῶν δύω τελευταίων ἐτῶν.» Κατὰ τὴν διάταξιν ταύτην, δύω ἔχετε ἀπογραφὰς ἐν νομοσχεδίῳ ἀναγράφοντι τὴν ὑποχρέωσιν τριετοῦς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ δὲν ἐπιμένω εἰς τοῦτο, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι καὶ τὰ τῶν δύω ἀπογραφῶν, ὅπως καὶ τὰ τῆς διετοῦς ὑπηρεσίας τῶν ἐθελοντῶν, εἶναι παραδρομαί. Ἡ ἑτέρα ὅμως διάταξις, καθ’ ἣν ἡ ἐθελουσία κατάταξις ἐπιτρέπεται καὶ εἰς τοὺς 18ετεῖς, εἶναι διάταξις οὐσιώδης, καὶ περὶ ταύτης ἐπίσης προτείνω ὅ,τι καὶ περὶ τῶν ἄλλων. Ἐν συνόλῳ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι πολὺ κατώτερον τοῦ προγενεστέρου, διότι, ὁπουδήποτε παρατηρεῖται διαφορά, ἡ διαφορὰ αὕτη, ἀντὶ νὰ ὑπαγορεύηται ὑπὸ τοῦ μόνου λόγου, ὅστις ἤθελε τὴν δικαιολογήσει, τουτέστιν ἐκ τῆς καταστάσεως τῆς χώρας καὶ ἐκ τῶν ἠθῶν καὶ τῶν ἐθίμων τῶν Ἑλλήνων, ἀντιστρατεύεται πρὸς τὰς ὑπαγορεύσεις αὐτῶν. Περί τινα μάλιστα ἀφορῶντα εἰς τὴν διαδικασίαν, αἱ ἐπενεχθεῖσαι τροποποιήσεις τείνουσιν εἰς τὴν ὑπαγωγὴν αὐτῆς εἰς τὰς τοπικὰς ἐπιῤῥοὰς καὶ εἰς τὴν πολιτικήν. Βλέπω π. χ. ἐν διατάξει τινὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσωπικῆς ἐξετάσεως τῶν στρατευσίμων ὑπὸ τοῦ στρατολογικοῦ συμβουλίου πρὸς βεβαίωσιν τῆς ἀνικανότητος, ὅτι ἕνεκα βαρείας ἀσθενείας, πιστοποιουμένης ὑπὸ τοῦ δημάρχου ὑπὸ ἰδίαν αὐτοῦ εὐθύνην, ἐπιτρέπεται ἡ ἐξέτασις ἐπιτοπίως· ὅταν ὅμως τοῦτο ἐπιτρέπηται, ἅπασα ἡ ἄλλη πρόνοια περὶ συστάσεως στρατολογικοῦ συμβουλίου εἶναι ματαία, διότι κανὼν θὰ καταστῇ ἡ ἐπιτόπιος ἐξέτασις· γινώσκετε δὲ τί σημαίνει ἐπιτόπιος ἐξέτασις. Ὡς πρὸς τὰ τῆς ἀπογραφῆς ἐπίσης βλέπω, ὅτι, ὅπου ἐπηνέχθη μεταβολὴ εἰς τὸ παλαιὸν νομοσχέδιον, σκοπὸν προέθετο τὴν μεταβίβασιν εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς δικαιωμάτων, ἅτινα, κατὰ τὸ ἄλλο νομοσχέδιον, ἀνῆκον εἰς ἄλλας ἀρχάς, παρεχούσας πλειοτέρας ἐγγυήσεις, ὡς πρὸς τὰ ζητήματα τοὐλάχιστον τὰ τοπικά. Μόνη ἴσως διάταξις ἐν τῷ νέῳ νομοσχεδίῳ, προσθέτουσα χρήσιμόν τι εἰς τὰς τοῦ παλαιοτέρου διατάξεις, εἶναι ἡ περὶ καταρτισμοῦ «μητρώου τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων», ἀλλὰ καὶ αὕτη εἶναι οὕτω πως συντεταγμένη, ὥστε καταντᾷ ἄχρηστος, διότι μόνον περὶ τοῦ ἐφάπαξ καταρτισμοῦ τοῦ μητρώου λαμβάνεται πρόνοια, ἐνῷ ἡ κυριωτέρα ἐξ αὐτοῦ ὠφέλεια θά ἦτο ἡ διὰ τῆς ἐτησίας ἐγγραφῆς τῶν γεννωμένων ἀῤῥένων καὶ τῶν ἀποκτώντων διὰ τῆς πολιτογραφήσεως τὴν ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν, τῆς διαγραφῆς δὲ τῶν ἀποβιούντων, ἀναπλήρωσις τῆς ἐλλείψεως τακτικῶν ληξιαρχικῶν βιβλίων. Συμπέρασμα τῶν παρατηρήσεών μου εἶναι, ὅτι δέον νὰ ληφθῇ ὡς βάσις τῶν σκέψεων τῆς Βουλῆς τὸ ἕτερον νομοσχέδιον, ἡ δὲ Βουλὴ νὰ ἐκφρασθῇ ἐπὶ τῶν διαφόρων τροπολογιῶν κατ’ ἀρχὴν, μὴ διατυποῦσα αὐτὰς εἰς ἄρθρα, ὅπως ἡ διατύπωσις καὶ ἡ συναρμολόγησις τῶν διατάξεων γίνῃ ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως, καὶ προσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν κατηρτισμένον τὸ νομοσχέδιον, κατὰ τὰς ἀποφάσεις αὐτῆς, πρὸ τῆς δευτέρας ἢ τρίτης ἀναγνώσεως, ἵνα τότε προβῶμεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον ἐξέτασιν καὶ ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου συμφώνως πρὸς τὸν κανονισμόν.

§36ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Μοὶ φαίνεται ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινεν ὁ κ. Τρικούπης, εἶναι ὅλως διόλου πρωτοφανὲς, ν’ ἀφαιρέσῃ δηλ. ἡ Βουλὴ τὸ νομοσχέδιον ἀπὸ τὰς χεῖράς της καὶ νὰ τὸ στείλῃ εἰς ἀνθρώπους ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, νὰ κηρύξῃ δηλ. ἑαυτὴν ὑποχρεωμένην ν’ ἀκούσῃ γνώμας ξένας, ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία ὑποτίθεται ὅτι ἐν ἑαυτῇ ἐμπεριλαμβάνει τὰς ἀναγκαίας γνώσεις πρὸς καταρτισμὸν νομοσχεδίου τοιούτου. Δὲν εἶναι δύσκολον ἕκαστος τῶν κυρίων βουλευτῶν νὰ λάβῃ ὁποίας θέλει πληροφορίας καὶ νὰ τὰς φέρῃ. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ μετὰ συζήτησιν τοσούτων ἡμερῶν νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν ἀνίκανον καὶ νὰ στείλῃ τὰ νομοσχέδια ἔξω, τοῦτο εἶναι πρωτοφανές.

§37Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ δὲν τὸ εἶπε κανείς.

§38ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ δώσω μίαν διασάφησιν. Οὐδέποτε ἐπρότεινα ἐγὼ νὰ ζητήσωμεν γνωμοδότησιν παρ’ ἄλλων· εἶπον, τὴν διατύπωσιν τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς ν’ ἀναθέσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις θέλει προβῆ εἰς τὴν σύστασιν ἐπιτροπῆς καταλλήλου ὅπως μελετήσῃ τὸ ἔργον τοῦτο, διότι, νομίζω, τοιαῦται διατυπώσεις νόμων ἐχόντων χαρακτῆρα κωδίκων μᾶλλον ἢ νόμων, τοιαῦται διατυπώσεις δὲν δύνανται νὰ γείνωσιν ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει, τὰ τῆς ὑπηρεσίας δὲ, γνωρίζει καλλίτερον ἡ Κυβέρνησις· ἐκείνη γνωρίζει πῶς ὀφείλει νὰ προβῇ χάριν τῆς συσχετίσεως τῶν ἄρθρων πρὸς τὴν ἄλλην νομοθεσίαν τοῦ Κράτους· αὐτὴ γνωρίζει τὰ διατάγματα, τοὺς κανονισμοὺς, οἵτινες διαφεύγουν τὰς γνώσεις τῆς Βουλῆς. Ἡ ἐργασία τῆς διατυπώσεως τῶν νόμων εἶναι ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. πρωθυπουργὸς θέλει ν’ ἀπαλλαχθῇ τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἄλλος ἐγγεγραμμένος· ζητεῖ τις τὸν λόγον;

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἂν θὰ προβῶμεν εἰς ψηφοφορίαν, προτείνω ἐγὼ τὰ ἑξῆς θέματα. Νὰ ψηφισθῇ πρῶτον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀποστολῆς εἰς διαθεσιμότητα τῶν πλεοναζόντων, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀποδέχεται τὴν ἀρχὴν, ὅπως οὗτοι ἀποστέλλωνται ἐκ τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς καὶ ὄχι ἐκ τῆς παλαιοτέρας· τοῦτο εἶναι τὸ πρῶτον θέμα. Θέλω δὲ προβῆ εἰς τὴν διατύπωσιν ἑνὸς ἑκάστου ἐκ τῶν θεμάτων ἐφ’ ὅσον προβαίνομεν, ἂν ἡ Βουλὴ ἀποδεχθῇ τὸν τρόπον τοῦτον τῆς ἐνεργείας.

§41ΜΙΛΗΣΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Κύριοι, γνωστὸς εἶναι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν συζητοῦνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὅλα τὰ νομοσχέδια. Συζητεῖται ἡ ἀρχὴ ἑκάστου αὐτῶν, καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτὴν ἀποτελοῦσιν αἱ γενικαὶ καὶ θεμελιώδεις διατάξεις· ἄν τις τῶν κυρίων βουλευτῶν δὲν ἀποδέχηται τὰς θεμελιώδεις ταύτας βάσεις, ψηφίζει κατὰ τῆς ἀρχῆς· ὅταν ἀποδέχηται τὴν ἀρχὴν, ἡ Βουλὴ προβαίνει εἰς τὰ καθέκαστα· καὶ ὅστις τῶν κυρίων βουλευτῶν ἔχει γνώμην, ὅτι πρέπει νὰ τροποποιηθῇ διάταξίς τις τοῦ νομοσχεδίου, ὑποβάλλει τροποποίησιν ἐπὶ τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου. Οὕτω γίνεται ἡ συζήτησις πάντοτε. Ἂν τώρα θελήσητε ν’ ἀρχίσητε τὴν μέθοδον ταύτην καὶ ν’ ἀναλύσητε τὰ νομοσχέδια εἰς γενικάς τινας ἀρχὰς, πρῶτον δὲν δύνασθε νὰ τὸ πράξητε, διότι ἀντιβαίνει εἰς τὸν κανονισμὸν καὶ εἰς τὸν θεμελιώδη νόμον· ἐπὶ ἑκάστου ἄρθρου εἰδικῶς προτείνατε ἣν νομίζετε κατάλληλον τροπολογίαν, ἀλλὰ θὰ ψηφίσητε τὴν ἀρχὴν ἑκάστου νομοσχεδίου, εἶτα δὲ θὰ συζητήσητε τὰ ἄρθρα καὶ ὅπου ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἀκούει τὴν γνώμην σας μετ’ εὐλαβείας, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπέλθῃ τροποποίησις, τὴν ψηφίζομεν. Αὐτὴ εἶναι ἡ τάξις, αὐτὴν τὴν τάξιν ἠκολουθήσαμεν πάντοτε. Πῶς θὰ παραιτήσητε ταῦτα πάντα καὶ θὰ ἀκολουθήσητε σήμερον ἐξαιρετικὴν μέθοδον, νὰ ἀναλύσητε τὰ νομοσχέδια εἰς γενικὰς ἀρχὰς καὶ νὰ ψηφίσητε ἑκάστοτε αὐτάς, παραιτοῦντες τὰ ἄρθρα; Διὰ τοῦτο, κύριοι, παρακαλοῦμεν τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ εἰς συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τῶν νομοσχεδίων, ὅπως οἱ νόμοι διακελεύουσι.

§42ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, κατὰ τίνα τρόπον ἤρξατο ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου τούτου χθές. Ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἠρώτησε τὸ Σῶμα τί ἀποφαίνεται περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ὁ δὲ συνάδελφός μας κ. Μαυρομιχάλης ἐνόμισεν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, εὐθὺς ἀμέσως καὶ πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὴν ἀπόφασιν εἴτε περὶ τῆς ἀρχῆς εἴτε περὶ τῶν καθέκαστα, ἐπὶ ἑνὸς ἄρθρου, ὅπερ κατὰ τὴν γνώμην του, τὴν πολλὰ ὀρθήν, ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ νέου συστήματος, τὸ ὁποῖον τὸ προκείμενον νομοσχέδιον εἰσάγει. Δὲν εἶναι ἀληθές, κύριοι, τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι κατέκρινα ὡς ἀντισυνταγματικὸν τὸ σύστημα περὶ γενικῆς στρατολογίας. Ὡς ἀντισυνταγματικὸν κατέκρινα τὸ σύστημα τοῦ ὑπ’ ὄψιν μας νομοσχεδίου. Ὤφειλα νὰ σᾶς ὑποβάλω αὐτὴν τὴν παρατήρησιν, ὅπως οὐδεὶς τῶν ἀκουόντων ὑπολάβῃ, ὅτι κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην ἀντίκειται τὸ Σύνταγμα εἰς τὴν εἰσαγωγὴν ἑνὸς συστήματος, τὸ ὁποῖον ἔφερε τόσον ἀξιολόγους καρποὺς εἰς τὰ ἄλλα ἔθνη. Δὲν ἰσχυρίζομαι, ὅτι τὸ σύστημα τῆς γενικῆς στρατολογίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὸν τόπον, διότι δῆθεν ὁ θεμελιώδης νόμος ἀντίκειται· ἰσχυρίζομαι, ὅτι ἡ ῥήτρα τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, δι’ ἧς ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ νὰ εἰσάξῃ τὴν γενικὴν στρατολογίαν, ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἅμα θελήσητε ν’ ἀπομακρυνθῆτε ἀπὸ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, ἢ ἅμα θελήσητε ἓν ἄρθρον αὐτοῦ νὰ μεταβάλητε εἴτε κατὰ ἕνα τρόπον εἴτε κατ’ ἄλλον εἴτε κατὰ τρίτον, ἀνοίγετε τὴν ὁδὸν, διὰ τῆς ὁποίας δύνασθε νὰ εἰσάξητε εἰς τὴν πολιτείαν μας τὸν πολύτιμον αὐτὸν θεσμὸν τῆς γενικῆς στρατολογίας. Ἀφοῦ ἔδωσα τὴν διασάφησιν ταύτην, ὀφείλω ἤδη νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἂν τῷ ὄντι ἀντιβαίνῃ εἰς τὸν θεμελιώδη νόμον ἡ διάταξις ἡ συζητουμένη τοῦ ὑπουργικοῦ νομοσχεδίου, τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινεν ὁ κ. Τρικούπης, δὲν αἴρει τὴν δυσκολίαν. Ὁ κ. Τρικούπης σᾶς εἶπε, προσθέσατε ἐν τέλει τοῦ νόμου, ὅτι αἱ διατάξεις αὐτοῦ αἱ ἀφορῶσαι εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ στρατοῦ εἶναι ἐτήσιαι καὶ ἰσχύουσιν ἐπὶ ἓν μόνον ἔτος, καὶ τότε αἴρεται πᾶσα δυσχέρεια. Τοῦτο ὁμοιάζει ὡσανεὶ ἠθέλαμεν ψηφίσει γενικὸν νόμον, ὁρίζοντα τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα τοῦ Κράτους καὶ τὴν ὑπὸ τοῦ λαοῦ ὀφειλομένην φορολογίαν δι’ ἅπαντα τὸν μέλλοντα χρόνον, προσθέτοντες ἐν τέλει «ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου εἶναι ἐτήσιαι μόνον, καὶ ἔχουσιν ἰσχὺν ἑνὸς καὶ μόνου ἔτους». Ἐνταῦθα μάλιστα τὸ ἄτοπον αὐτὸ οὐ μόνον δὲν ἐπιτρέπεται, ἀλλὰ εἶναι πολὺ μέγα, διότι ἡ συζητουμένη διάταξις τοῦ νομοσχεδίου ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ περὶ γενικῆς στρατολογίας συστήματος· ἅμα δὲ ὑποθέσητε, ὅτι αὐτὴ ἡ βεβαιότης περὶ ἐτησίας στρατολογίας ὁλοκλήρου τῆς κλάσεως τῶν ἀγόντων τὸ 21 ἔτος δὲν ὑπάρχει· ἅμα ὑποθέσητε, ὅτι ἡ βάσις αὐτὴ τοῦ νέου συστήματος δὲν ἠξεύρομεν ἂν θὰ ψηφισθῇ καὶ τὸ ἑπόμενον ἔτος, οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι εἰσήγαγε νέον σύστημα, ὅτι εἰσήγαγε τὴν γενικὴν στρατολογίαν, ὅτι ἐνεωτέρισεν εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς θεσμούς, ὅτι ὁ τόπος δύναται ν’ ἀναπαυθῇ, ὅτι τὸ μέχρι τοῦδε ἐλάττωμα τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου κατέπαυσεν, ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς, ἀπαλλαχθέντες τῶν ἐλαττωμάτων τούτων, ἠθέλομεν ἔχει μετά τινα χρόνον στρατὸν ἀξιόμαχον καὶ δὲν θὰ εὑρισκόμεθα ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα ἤδη μετὰ 40 ἐτῶν ἀνεξαρτησίαν. Πῶς ἠμπορεῖ τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι εἰσήγαγε τῷ ὄντι ὅλα αὐτὰ τὰ πλεονεκτήματα εἰς τὴν νομοθεσίαν, ὅταν ἐν τέλει τοῦ νομοθετήματος, δι’ οὗ φρονεῖ ὅτι αὐτὰ εἰσήγαγε, κηρύττει, ὅτι τὰ εἰσαγόμενα εἶναι ἐτήσια; Τὸ κύριον λοιπὸν ζήτημα εἶναι, ἂν τῷ ὄντι οἱ ἰσχυριζόμενοι, ὅτι ἀντιβαίνει ἡ συζητουμένη διάταξις πρὸς τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος, ἔχουσι δίκαιον, ναὶ ἢ ὄχι. Πιθανὸν νὰ ὑπάρχῃ πλάνη· ἂν ὑπάρχῃ πλάνη, αἴρεται τὸ πρόσκομμα. Ἂν ὅμως πλάνη δὲν ὑπάρχῃ, τὸ πρόσκομμα ὑφίσταται, ἡ διάταξις δὲν δύναται νὰ ψηφισθῇ, οὔτε πρέπει, καὶ τὸ σύστημα, διὰ νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀπαιτεῖται νὰ λάβῃ ἀντ’ αὐτῆς τῆς διατάξεως ἄλλην διάταξιν, ἡ ὁποία νὰ ἀνοίγῃ τὸν δρόμον πρὸς εἰσαγωγὴν τοῦ συστήματος τῆς γενικῆς στρατολογίας. Χθὲς εἶπον ἱκανὰ περὶ τούτου. Παρέστησα δηλονότι πῶς τὸ Σύνταγμα δὲν ἐπιτρέπει ἐκ τῶν προτέρων καὶ διὰ γενικοῦ νόμου, ὡς διὰ παγίου νόμου περὶ φορολογίας, τὸν προσδιορισμὸν τῶν ἀνδρῶν, τοὺς ὁποίους θέλει λαμβάνει ἐκ τῶν πολιτῶν κατ’ ἔτος ὁ στρατὸς, διότι τοῦτο καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος εἶναι ἐναντίον. Κατ’ αὐτὸ, οὐδεμία ἐξουσία, οὐδ’ αὐτῆς τῆς νομοθετικῆς ἐξαιρουμένης, ἠμπορεῖ νὰ γνωρίζῃ τί θέλει γίνει τὸ ἐπιὸν ἔτος· διότι ὁ νομοθέτης, ἡ συντακτικὴ συνέλευσις, ἐπεθύμει κατὰ τὰς περιστάσεις καὶ τὰς ἀνάγκας, καὶ λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν πολλῶν δεδομένων, ν’ ἀποφασίζηται ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας τὸ σπουδαῖον αὐτὸ ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς εἰσφορᾶς. Ἀλλὰ περιπλέον, κύριοι, καὶ ἂν παραδεχθῶμεν ὅτι τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη προτεινόμενον εἶναι ἀληθὴς διόρθωσις καὶ ἄρσις ἀληθῶς τοῦ προσκόμματος, ἰσχυρίζομαι ὅτι δὲν καινοτομοῦμεν· διότι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον διὰ νέου νόμου θὰ εἰσάξωμεν, δυνάμεθα νὰ τὸ πράξωμεν καὶ σήμερον, χωρὶς νὰ μετακινήσωμεν τοὺς κειμένους περὶ στρατολογίας νόμους. Διότι, ἐρωτῶ, τί ἐμποδίζει τὴν Βουλὴν καὶ τὸν Βασιλέα ν’ ἀποφασίζωσι κατ’ ἔτος ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς μείζονα ἀριθμὸν νεοσυλλέκτων ἀφ’ ὅ,τι ἀπεφαίνετο ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία κατὰ τὸ παρελθόν; μείζονα ἀριθμὸν νεοσυλλέκτων τοῦ ἀριθμοῦ, ὅστις ἀποτελεῖ τὸ ⅓ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ τῆς διὰ στρατολογίας διατηρουμένης; τί ἐμποδίζει τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, χωρὶς νὰ μετακινήσῃ τοὺς κειμένους περὶ στρατολογίας νόμους, ν’ ἀποφαίνηται κατ’ ἔτος, ὅτι ἀντὶ 2,500 ἢ 2,800 ἀνδρῶν ὡς μέχρι τοῦδε, θέλει δοθῆ τὸ εὐθὺς ἐπιὸν ἔτος 3,000 ἢ 4,000 ἢ 5,000; Ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λαμβάνων αὐτὴν τὴν δύναμιν, τί θέλει πράξει καὶ τί ὀφείλει νὰ πράξῃ; θὰ ἀπολύσῃ ἐκ τῶν ἀπογραφῶν τῶν παρελθόντων ἐτῶν τὴν μὲν παλαιοτέραν ὁλόκληρον, ἐκ δὲ τῶν δύω ἑτέρων, τῶν μεταγενεστέρων, ἀριθμὸν ἴσον μὲ τὸν ἀπαιτούμενον, ὅπως ἄνευ ὑπερβάσεως τῆς κατ’ ἔτος ψηφιζομένης δυνάμεως τοῦ στρατοῦ δυνηθοῦν νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸν στρατὸν ὅλοι οἱ νεοσύλλεκτοι, τοὺς ὁποίους ἡ Βουλὴ ἐψήφισεν. Ὥστε δὲν εἰσάγομεν νέον σύστημα στρατολογίας, εὐθὺς ἅμα καὶ μετὰ τὴν εἰσαγωγὴν αὐτοῦ τοῦ συστήματος θὰ ἀποφασίζηται κατ’ ἔτος πόσοι ἄνδρες ἐκ τῆς κλάσεως τῶν ἐχόντων τὸ 21 ἔτος θὰ στρατολογηθῶσι· δὲν εἰσάγομεν, λέγω, νέον σύστημα, διότι καὶ κατὰ τὸ ὑπάρχον σήμερον ἠμπορεῖ κατ’ ἔτος ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφασίζῃ περὶ μείζονος ἀριθμοῦ ἢ ὅ,τι ἀπαιτεῖται πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ τρίτου. Τοιοῦτον λοιπὸν νομοθέτημα ἠμπορεῖ νὰ ὀνομασθῇ καινοτομία καὶ μεταῤῥύθμισις τῶν κειμένων; καὶ δύνανται νὰ ἰσχυρισθῶσιν οἱ εἰσάγοντες αὐτὸ, ὅτι φέρουν τῷ ὄντι μεταβολὴν διὰ νέου συστήματος εἰς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα; εἶναι δὲ ἄξιον ἡμῶν μετὰ τὴν μεγάλην πεῖραν, ἣν ἐκ τῶν στρατιωτικῶν κρατῶν τῆς Εὐρώπης διδασκόμεθα περὶ τῆς μεγάλης χρησιμότητος τοῦ συστήματος τῆς γενικῆς στρατολογίας, εἶναι ἄξιον ἡμῶν νὰ κατασκευάσωμεν νομοθέτημα διατηροῦν παρ’ ἡμῖν τὴν αὐτὴν ἀδυναμίαν, ἣν διατηρεῖ καὶ τὸ σημερινόν; Ἀντὶ νὰ καταγινώμεθα νὰ εὕρωμεν τρόπον, ὅπως ἄνευ δισταγμῶν, ἄνευ ἀμφιβολιῶν, καὶ χωρὶς νὰ ἐξαρτήσωμεν ἐκ τῆς ἐτησίας καὶ μεταγενεστέρας ἀποφάσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, εἰσάξωμεν ὁριστικῶς τὴν γενικὴν στρατολογίαν ἅπαξ καὶ διὰ παντὸς, εὐχαριστούμεθα καὶ ἐπιχαίρομεν εἰς μίαν πλάνην! Τόσον πολύτιμον σύστημα δὲν εἶναι ἄξιον αὐτῆς τῆς ἐξετάσεως, αὐτῆς τῆς προσπαθείας; Τοῦτο τὸ τελευταῖον ἀναφέρω, διὰ νὰ δείξω, ὅτι δὲν εἶναι ἀδιάφορον πρᾶγμα ἡ συζήτησις περὶ τοῦ θέματος τούτου. Δὲν εἶναι ἀδιάφορον τὸ νὰ παραδεχθῶμεν τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει, συλλογιζόμενοι δῆθεν, ὅτι, ἀφοῦ δὲν φέρωμεν καινοτομίαν εἰς τὰ ὑπάρχοντα, ἄρα δὲν ὑπάρχει καὶ καμμία δυσκολία νὰ παραδεχθῶμεν τὸν νεωτερισμόν· διότι, λέγω, ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν νεωτερισμὸν ὠφέλιμον, ἀλλὰ καὶ νὰ εὕρωμεν τὸ μέσον πῶς νὰ εἰσάξωμεν τὸν εὐεργετικὸν αὐτὸν θεσμὸν, τὸν ὁποῖον εἴδομεν παρέχοντα εἰς τὰ στρατιωτικὰ κράτη τόσον μεγάλα ὠφελήματα, νὰ τὸν εἰσάξωμεν καὶ παρ’ ἡμῖν μετὰ πάσης ἀναπαύσεως καὶ βεβαιότητος. Ὡσαύτως ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω εἰς τὴν παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, ὅτι πρέπει νὰ ἐξαρτήσωμεν τὸν νόμον περὶ ἐκτάκτου στρατολογίας ἐκ τοῦ διαρκοῦς νόμου τὸν ὁποῖον συζητοῦμεν σήμερον, συλλογιζόμενοι, ὅτι αἱ ἀτέλειαι, ἃς ἔχει ὁ νόμος τῆς ἐκτάκτου στρατολογίας, θέλουσιν ἀφεύκτως συμπληρωθῆ, καὶ πρέπει νὰ συμπληρωθῶσιν ἐκ τοῦ νόμου τοῦ ὁριστικοῦ, τὸν ὁποῖον σήμερον θὰ ψηφίσωμεν. Διαφωνῶ διὰ τὸν ἑξῆς ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἔχων τὸ αὐτὸ φρόνημα, ὅπερ καὶ ὁ συμπολίτης μου περὶ τῆς σπουδῆς μεθ’ ἧς ὀφείλομεν νὰ ψηφίσωμεν τὰς ἐκτάκτους στρατιωτικὰς παρασκευὰς, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ποιήσωμεν αὐτὴν τὴν ἐξάρτησιν τῶν ἐκτάκτων ἀπὸ τῶν τακτικῶν, τοῦ ἐκτάκτου νομοσχεδίου ἀπὸ τοῦ τακτικοῦ. Ἐκφράζω μάλιστα τὸν θαυμασμόν μου διατί ἡ Κυβέρνησις ἐναντίον τοῦ προγράμματός της, ὅπερ ἐν ἀρχῇ τῆς παρούσης συνόδου ἐξέθεσε πρὸς ἡμᾶς καὶ πρὸς τὸ ἔθνος, καὶ μετὰ τοσαύτας συζητήσεις, κατὰ τὰς ὁποίας πολλαὶ ἐξηνέχθησαν γνῶμαι περὶ τροποποιήσεως τῶν ἰδεῶν αὐτῆς ὡς πρὸς τὰς ἐκτάκτους παρασκευὰς, ἔτι δὲ καὶ μετὰ τὴν πάροδον τοσούτου χρόνου, ὅστις μετὰ σπουδῆς φέρει τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, ἃς ἡ Κυβέρνησις προβλέπουσα ἐσχεδίασε σύστημα ἐκτάκτου παρασκευῆς, ὀκνεῖ μέχρι σήμερον νὰ μᾶς ὑποβάλῃ, ὅπως συζητήσωμεν μετὰ πάσης ταχύτητος, μέτρα ἐπανορθοῦντα ὅ,τι τυχὸν εἶναι εἰς τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον τῆς ἐκτάκτου στρατολογίας ἐσφαλμένον. Καὶ ἂν δὲν ἤθελε νὰ παραδεχθῇ τὰς ἰδικάς μας γνώμας, ὤφειλε νὰ παρουσιάσῃ ἑτέρας· ἀλλὰ νὰ ζητήσῃ πρὸ παντὸς ἄλλου κατεπειγόντως τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία Βουλὴ τὰ τῆς σπουδῆς, φυσικῷ τῷ λόγῳ, δανείζεται καὶ ὀφείλει νὰ δανείζηται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις γνωρίζει εἰς ὁποίαν κατάστασιν εἶναι ἡ πολιτικὴ καὶ κατὰ πόσον αὐξάνει ἢ ἐλαττοῦται ἡ ἀνάγκη τῆς κατεσπευσμένης ἐκτάκτου στρατιωτικῆς παρασκευῆς. Ἐγὼ, κύριοι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὅταν πρώτην φορὰν ὡμίλησα εἰς τὸ γενικὸν ζήτημα, ἐξέφρασα μίαν ἰδέαν, καὶ ὀφείλω νὰ τὴν ἐπαναλάβω, ζητῶν συγγνώμην παρ’ ὑμῶν ὅτι καὶ πάλιν τὸ πράττω. Ὀφείλω νὰ τὸ πράξω, ὅπως ἀποστομώσω τοὺς ἰσχυριζομένους, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν προτείνει ὡρισμένα πράγματα, ἀλλ’ ὅτι ψέγει μόνον οὐδὲν ἐπινοοῦσα, οὐδὲν συμβουλεύουσα, καὶ οὐδὲν φέρουσα εἰς μέσον, ἐνῷ συμβαίνει ὅλως τὸ ἐναντίον. Ποτὲ δὲν ἐγένετο οὐσιώδης ἐπίκρισις τῶν προτάσεων τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ ἐξενεχθῇ παρὰ τῶν ἐλεγχόντων καὶ μία γνώμη. Ἄλλο εἶναι τὸ ζήτημα ἂν ἡ γνώμη ἦναι ὀρθὴ ἢ δὲν ἦναι ὀρθή· τούτου κριτὴς εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλή· ἄλλο ὅμως εἶναι καὶ τὸ ζήτημα ἂν οἱ ἐπικρίνοντες εἰς τοῦτο μόνον περιορίζωνται, ἢ ἐκφέρουσι συγχρόνως καὶ γνώμας καὶ προτάσεις. Εἶπον λοιπὸν ἔκτοτε, ὅτι τὸ πρῶτον καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ παρελθὸν δωδεκάμηνον ἦτο νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὴν Βουλὴν νόμον ἔκτακτον περὶ νεοσυλλεξίας καὶ ἀπογραφῆς, τὸ δὲ ἔκτακτον τοῦτο, εἶπον, ὅτι ἔπρεπε νὰ περιστρέφηται εἰς δύω πράγματα, νὰ ἐπιζητῆται πρῶτον ἡ ταχύτης περὶ τὴν νεοσυλλεξίαν καὶ δεύτερον ἡ ἀποφυγὴ τῶν ἀδικιῶν, διότι ἀμφότερα, ἡ βραδύτης καὶ αἱ ἀδικίαι τοῦ ὑπάρχοντος μέχρι σήμερον συστήματος τῆς ἀπογραφῆς, κατέστησαν τὴν ἀπογραφὴν ἀνεπίδεκτον ἐκτελέσεως κατὰ τὰ πλεῖστα, καὶ συγχρόνως μισητήν. Εἶπον ὅτι, ὅταν Κυβέρνησίς τις φρονῇ, ὅτι πρέπει διὰ πάσης ταχύτητος νὰ παρασκευασθῇ ὁ τόπος στρατιωτικῶς, τὸ πρῶτον της ἔργον ὤφειλε νὰ ᾖναι τοῦτο. Τὸ ἔκτακτον μάλιστα τῶν περιστάσεων, κύριοι, ἐπιτρέπει πάντοτε, καὶ θὰ ἐπέτρεπε μάλιστα ἐπὶ στρατιωτικῆς παρασκευῆς ἐκτάκτου, αὐστηρότητα διατάξεων· ἐδύνατο ἡ Κυβέρνησις, πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ, νὰ συντάξῃ τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος νὰ ἐφοδιάζῃ αὐτὴν μὲ ὅλην τὴν δύναμιν, ἥτις ἐδύνατο νὰ θέσῃ εἰς χεῖρας αὐτῆς εὐκόλως τὴν νεοσυλλεξίαν, τῆς ὁποίας εἶχεν ἀνάγκην. Προσέθηκα, ὅτι τὸν νόμον τοῦτον ὤφειλε νὰ μεταχειρισθῇ πρὸς τοὺς ἑξῆς σκοπούς. Ὁ πρῶτος σκοπὸς ἦτο, ὅπως συμπληρώσῃ τὰς ἀραιὰς τάξεις τοῦ μονίμου στρατοῦ, διότι, κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κατ’ αἴτησίν μου σημείωσιν, μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου τρέχοντος ἔτους τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐστερεῖτο 3,654 νεοσυλλέκτων πρὸς συμπλήρωσιν τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, τὴν ὁποίαν ὁ ὀργανικὸς νόμος ὁρίζει ἢ ὁ προϋπολογισμὸς, δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς. Ἐννοεῖται δὲ, ὅτι αὐτὸ τὸ κενὸν ἦτο πολὺ μεῖζον πρὸ 6, 8, ἢ 10 μηνῶν. Αὐτὸς εἶναι ὁ πρῶτος σκοπὸς, διὰ τὸν ὁποῖον ὤφειλε νὰ ζητήσῃ παρ’ ἡμῶν τοιοῦτον νόμον. Ὁ δεύτερος σκοπὸς εἶπον, ὅτι ἦτο ν’ αὐξήσῃ τὴν στρατολογίαν πέραν τῆς συνήθους ἐτησίας δυνάμεως, ὅπως ἀναβιβάσῃ τὴν δύναμιν τῶν λόχων μέχρι τῆς ἐν πολέμῳ καταστάσεως αὐτῶν. Τοιουτοτρόπως ἤθελε διευκολυνθῇ σφόδρα εἰς τὸ νὰ καταρτίσῃ, κατὰ τοὺς κειμένους ὀργανικοὺς νόμους, τὸν ὑπάρχοντα μόνιμον στρατὸν πλήρη, πληρέστατον. Εἶπον δὲ συγχρόνως, ὅτι, ἐπειδὴ τὸ κυριώτατον ἐλάττωμα τοῦ παρελθόντος εἶναι τὸ νὰ μὴ δυνηθῶμεν νὰ κατασκευάσωμεν διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἀπογραφῆς καὶ τοῦ νῦν ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἐφεδρείαν ἀξιόμαχον, ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ζητήσῃ νὰ κατασκευάσῃ διὰ μιᾶς τὸ σῶμα τοῦτο τῆς ἐφεδρείας. Πρὸς τοῦτο ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ δυνάμει νόμου τὴν ἄδειαν στρατολογίας 20,000 ἀνδρῶν, ὑπὸ θητείαν ἢ ἐτησίαν ἢ ἑξαμηνιαίαν. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν φρονῶ, ὅτι αὗται αἱ γνῶμαι εἶναι αἱ κάλλισται. Αὗται εἶναι αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἐγὼ ἔχω διὰ τὴν περίστασιν, περὶ ἧς πρόκειται· ἄλλος τις ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἑτέρας γνώμας, δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅμως, ὅτι ἐπικρίνας δὲν προέτεινα. Αὐτὰ δὲν ἐγένοντο κατὰ τὸ παρελθὸν δωδεκάμηνον· ἂς ἐκτελεσθῶσι λοιπὸν ἤδη. Κατόπιν προσέθηκα, ὅτι εἰς αὐτὰ, ἅπερ κατὰ τὴν γνώμην μου εἶναι τὰ προσφυέστατα ὅπως φθάσωμεν σπουδαίως εἰς ἀπόκτησιν δυνάμεως, ὤφειλεν ἡ κυβέρνησις νὰ δείξῃ σπουδὴν καὶ φειδὼ τοῦ χρόνου· διότι πρὸ παντὸς ἄλλου, πρὸς ἐνίσχυσιν στρατιωτικὴν ἑνὸς Κράτους, ἀπαιτοῦνται βεβαίως ἐφόδια, ὄργανα, μέσα παντὸς εἴδους, ἀλλὰ καὶ ἄνθρωποι. Ἀλλ’ ἐκ τῶν δύο τούτων κατηγοριῶν ἡ προμήθεια τῶν ἀνθρώπων εἶναι τὸ δυσκολώτερον καὶ τὸ βραδύτερον, καὶ εἰς τοῦτο ἔπρεπε νὰ στρέψωμεν παρευθὺς τὴν προσοχήν μας. Ἔχετε ἀνάγκην ὅπλων; δύνασθε νὰ τὰ προμηθευθῆτε εἰς ἓν ἔτος, ἀλλ’ ἠμπορεῖτε καὶ εἰς ἓξ μῆνας καὶ εἰς τρεῖς, ἴσως δὲ καὶ εἰς δύο, ἀναλόγως τῆς προσφορᾶς· ἀλλ’ ἐπὶ κατασκευῆς ἀνθρώπων, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ καταργήσητε τὰς προθεσμίας. Οἱ ἄνθρωποι δὲν πωλοῦνται, καθὼς πωλοῦνται τὰ ἐφόδια· ἑπομένως ἡ κατασκευὴ τῆς δυνάμεως καθαρῶς ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν ἀνθρώπων. Δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ζήτησιν καὶ προσφορὰν, οὔτε ἀπὸ τὰς ἄλλας περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι παρακολουθοῦν τὰς προμηθείας. Ἡ κυβέρνησις λοιπὸν ἠδύνατο καὶ ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ ἄλλο σύστημα, ὅλως διόλου διάφορον τοῦ ὑπ’ αὐτῆς προταθέντος. Ἄλλος τις ἠμπόρει νὰ ἐπικρίνῃ τὸ ἔργον της, δὲν ἔβλαπτε τίποτε, ἀρκεῖ νὰ ὑπηρέτει τὴν ἀνάγκην τῆς ταχύτητος καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐν τῇ νεοσυλλεξίᾳ· διότι δὲν πρόκειται περὶ προσωπικῆς φιλοτιμίας, οὔτε περὶ προσωπικοῦ ζητήματος, πρόκειται περὶ τοῦ δημοσίου συμφέροντος, ὅπερ ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν, ἀλλὰ πάντως ἡ κυβέρνησις εἰς τοῦτο ὤφειλε νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της. Ἡ κυβέρνησις ὤφειλε ν’ ἀναπληρώσῃ αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν, ἥτις εἶναι ἤδη πολλὰ ἐπαισθητὴ ἐκ τοῦ παρελθόντος χρόνου, ἐκ τοῦ παρελθόντος δωδεκαμήνου. Τοιαύτας ἰδέας ἔχων, κύριοι, δὲν φρονῶ, τὸ ἐννοεῖτε, ὅτι ἐὰν τὰ μητρῷα τῆς ἐθνοφυλακῆς, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται ὁ ἔκτακτος στρατολογικὸς νόμος, εἶναι ἐσφαλμένα ὡς εἰκονικὰ, ὅτι ἡ κυβέρνησις δὲν ὤφειλεν ἀπὸ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐδιδάξαμεν αὐτὴν περὶ τούτου, νὰ φροντίσῃ περὶ ἀνευρέσεως τοῦ προσήκοντος τρόπου, ὅπως ποιήσηται τὴν ἔκτακτον στρατολογίαν. Δὲν εἶναι δὲ ἀνάγκη νὰ ψηφισθῇ πρὸς τοῦτο ὁ διαρκὴς νόμος περὶ στρατολογίας, τὸν ὁποῖον σήμερον συζητοῦμεν, ὅπως καταρτισθέντων ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας τῶν ἄρθρων τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν μητρῴων, ἡ Κυβέρνησις ἐκτελέσῃ αὐτὸν, μορφώσῃ τὰ μητρῷα καὶ παραλάβῃ δι’ αὐτῶν τὴν δύναμιν τῆς ἐκτάκτου στρατολογίας. Ἤθελε καταντήσει τὸ πρᾶγμα πλέον ἀντὶ ἐκτάκτου, οὐχὶ τακτικὸν, ἀλλὰ μέλλοντος μακροῦ, διότι, ὡς γνωρίζετε, οἱ τακτικοὶ καὶ μόνιμοι νόμοι ἀπαιτοῦν καὶ περισσοτέραν ἀκρίβειαν, ὑποβάλλονται εἰς μεγίστην βάσανον, διὰ νὰ μὴ συμβῇ ἡ παραμικρὰ ἀδικία καὶ παρεκτροπή· ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ ἐκτάκτων μέτρων, τότε ὅλα ταῦτα κρίνονται ἐπιεικέστερον καὶ προσδίδεται τῇ Κυβερνήσει δύναμις μεγαλειτέρα. Μετὰ τὴν ἀφήγησιν ταύτην, μεταβαίνω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ὁριστικοῦ στρατολογικοῦ νόμου. Εἶναι πολὺ οὐσιῶδες νὰ γνωρίζωμεν ἐὰν τὸ στρατολογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν ἢ τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ἡμῖν πέρυσιν, ἐκπληροῖ τὰς ἀνάγκας διὰ τὰς ὁποίας συνετάχθη· διότι ἐὰν τοῦτο δὲν ἐξετάσωμεν, αἱ συζητήσεις μας εἶναι περιτταί. Ἔχομεν δὲ ὑπ’ ὄψιν δύο στρατολογικοὺς νόμους, τὸν μὲν ἕνα συνταχθέντα ὑπὸ ἐπιτροπῆς ἣν ἐσύστησεν ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις καὶ ἧς τὸ ἔργον ἐπεραιώθη ἐπὶ τῆς σημερινῆς, τὸν δὲ ὑπὸ ἐπιτροπῆς, ἣν ἐσύστησεν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, ἢ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἰδίας, διότι δὲν γνωρίζω. Ἀμφότεροι τῷ ὄντι οἱ νόμοι βάσιν εἶχον τὸν γαλλικὸν νόμον, οὐχὶ τὸ γαλλικὸν σύστημα, ἀλλὰ τὸν γαλλικὸν νόμον, καὶ διὰ τοῦτο παρατηρεῖτε, ὅτι, πλὴν ὀλιγίστων ἐξαιρέσεων, εἰσὶ μετάφρασις αὐτοῦ καὶ ἀντιγραφή. Θέλω ἐξετάσει ἤδη, περιοριζόμενος εἰς μόνον τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἤγειρε, καὶ παραλείπω τὰ λοιπὰ, ὅπως ἴδω ἐὰν τὰ δύω αὐτὰ συστήματα ἔχουν τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ζητοῦμεν, ἢ σφάλλουν, καὶ κατὰ τί. Τὸ περυσινὸν νομοσχέδιον εἰσάγει ὅπως καὶ τὸ ἐφετεινὸν εἰς τὰ μητρῷα τοῦ στρατοῦ ἅπαντας τοὺς νέους τοὺς ἄγοντας τὸ 21 ἔτος. Τὸ δὲ ἄρθρον 35 τοῦ περυσινοῦ καὶ τὸ ἄρθρον 51 τοῦ ἐφετεινοῦ, ὡς ἐπίσης τὸ ἄρθρον 32 τοῦ Γαλλικοῦ, εἶναι ἀπαράλλακτα. Τὸ περυσινὸν ἐν ἄρθρῳ 36 προσθέτει τὰ ἑξῆς· «Ἐκ τῶν κατὰ τὸ ἀνωτέρω ἄρθρον νεοσυλλέκτων, μεθ’ ἑνὸς ἔτους ὑπηρεσίαν, διατηροῦνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ μόνον ἄνδρες ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς κατ’ ἔτος ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὁριζομένους·» εἶναι δηλαδὴ κατὰ λέξιν μετάφρασις τοῦ Γαλλικοῦ ἄρθρου, τὸ ὁποῖον λέγει· «Après une année de service des jeunes soldats ne sont plus maintenus sous les drapeaux’ que les hommes dont le chiffre est fixé chaque année par le ministre de la guerre»· ἤτοι «μετὰ ἐτησίαν ὑπηρεσίαν τῶν νέων στρατιωτῶν δὲν διατηροῦνται ὑπὸ τὰς σημαίας, εἰμὴ ἀριθμὸς ἀνδρῶν ἴσος μὲ τὸν κατ’ ἔτος ἀποφασιζόμενον ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τοῦ πολέμου.» Ἑπομένως τὸ σύστημα τὸ περυσινὸν ἔχει ὅλα τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἐφετεινοῦ, ἅπερ ἀνέφερα χθές, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι τὸ ἐφετεινὸν ἐννοεῖ τὰ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν χθεσινὴν ἑσπέραν δηλωθέντα. Ἀφίνω κατὰ μέρος τὴν γνώμην τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ νομοσχεδίου, περὶ ἧς θὰ ὁμιλήσω κατόπιν. Ἀλλὰ περιέχει προσέτι ὁ περυσινὸς νόμος καὶ πλέον τι, διότι ὁ μὲν ἐφετεινὸς διαλαμβάνει «διατηροῦνται πάντοτε ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ μόνον ἄνδρες ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς καθ’ ἕκαστον ἔτος ὑπὸ τοῦ περὶ στρατιωτικῆς δυνάμεως ἐνιαυσίου νόμου ὁριζομένους»· ἑπομένως ἀφίνει ἐπὶ τέλους τὸν προσδιορισμὸν τῶν κατ’ ἔτος νεοσυλλέκτων εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Ἀλλὰ τὸ περυσινὸν νομοσχέδιον ἀναθέτει εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὸ ἔργον «διατηροῦνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ μόνον ἄνδρες ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς κατ’ ἔτος ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὁριζομένους.» Ἀμφότερα τὰ νομοσχέδια παραλαμβάνουσιν ἅπαντας τοὺς ἄγοντας τὸ 21, ἀλλὰ τὸ μὲν ἐφετεινὸν δὲν κατατάσσει εἰμὴ ὅσους κατ’ ἔτος ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐπιτρέψει νεοσυλλέκτους, ἐλπίζει δὲ μόνον ὅτι θὰ ἐπιτρέψῃ τὴν κατάταξιν ὅλων (6, 8 ἢ 10 χιλιάδων). Τὸ δὲ περυσινὸν καταργεῖ τὸ δικαίωμα τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ ὑποκαθιστᾷ τὴν θέλησιν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐπειδὴ ὑπ’ ὄψιν εἶχεν ἡ περυσινὴ ἐπιτροπὴ τὸν Γαλλικὸν νόμον, καὶ οὕτω διαλαμβάνει ὁ Γαλλικὸς νόμος, μετέφερε τὴν διάταξιν ἀπαραλλάκτως καὶ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν νομοσχέδιον. Ὁ δ’ ἐφετεινὸς νόμος, εἴτε ἐπιτροπὴ τὸν συνέταξεν, εἴτε ἡ κυβέρνησις, ἐδέχθη μὲν τὴν ἀρχὴν (καθ’ ἃ ἡρμήνευσε χθὲς ὁ κ. πρωθυπουργός, διαφωνήσας πρὸς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν), ὅτι ὁλόκληρον τὴν κλάσιν θέλει εἰσάγει εἰς τὰ μητρῷα τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ δὲν θὰ εἰσάγῃ εἰς τὰς τάξεις αὐτοῦ εἰμὴ μόνον τόσον ἀριθμὸν ἐκ τῶν ἀνδρῶν τῆς κλάσεως, ὅσος ἀπεφασίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Βασιλέως, τοὺς δὲ λοιποὺς θέλει πέμπει εἰς τοὺς διαθεσίμους τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ. Καὶ ἐὰν εὑρεθῇ τις ἑρμηνεία, ἥτις ν’ ἀποσπάσῃ τὸ ἐφετεινὸν νομοσχέδιον ἀπὸ τῆς ἀντισυνταγματικότητος, τὸ περυσινὸν ὅμως εἶναι ἀδύνατον νὰ τὸ ἀποσπάσῃ, διότι κατ’ αὐτὸ (ἄρθρ. 36) εἰσάγεται εἰς τὰς τάξεις ὁλόκληρος ἡ κλάσις, μένει ὑπὸ τὰς σημαίας ἓν ἔτος, ἀπολύονται δὲ κατόπιν ἐξ αὐτῆς ὅσους ὁ ὑπουργὸς θελήσῃ, ἡ δὲ νομοθετικὴ ἐξουσία μένει ἄνευ δικαιώματος. Αὐτὴ δὲ ἡ ἀντισυνταγματικότης δὲν εἶναι ἡ συζητουμένη ἀπὸ χθές, δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ ζήτημα τὸ συνταγματικόν, ἐὰν ἠμπορῇ διὰ παγίου νόμου νὰ προσδιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν νεοσυλλέκτων πλὴν τῶν μελλόντων ἐτῶν, ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ αὐτῆς καὶ περὶ ἑτέρας ἀντισυνταγματικότητος, ὅτι οὐχὶ ἐν τοῖς μητρώοις καὶ τῇ διαθεσιμότητι καὶ ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ὁλόκληρος ἡ κλάσις, ἀλλ’ ἐν τῷ στρατῷ καὶ ὑπὸ τὰς σημαίας κατατάσσονται καὶ μετὰ ἓν ἔτος ἀπολύονται, κατὰ τὴν θέλησιν οὐχὶ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ τοῦ ὑπουργοῦ. Πλὴν τούτου, κατὰ τὸ ὁποῖον διαφέρουσι τὰ δύο νομοσχέδια, κατὰ τὰ λοιπὰ εἶναι ὅμοια, πλὴν ὅσον ἀφορᾷ τὴν διάταξιν περὶ ἀσκήσεως τῶν ἀνδρῶν. Περὶ αὐτοῦ θὰ λαλήσω κατόπιν. Εἶπον, ὅτι τὸ παλαιὸν νομοσχέδιον περιέχει τ’ αὐτὰ ἀτοπήματα τοῦ ἐφετεινοῦ κατὰ τὴν ἔννοιαν, ἣν εἰς τοῦτο ἀπέδωκε χθὲς ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐνθυμεῖσθε δὲ, ὅτι χθὲς ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω εὐθὺς μετὰ τὴν ἐξήγησιν αὐτοῦ, ὅτι τὸ σύστημά του εἶναι ἀνεπίδεκτον πραγματοποιήσεως, ἐκτὸς ἐὰν ἀποφασίσωμεν νὰ καταστρέψωμεν τὰς ἀρχὰς τῆς πολεμικῆς τακτικῆς καὶ πᾶσαν ἰσότητα καθιερωμένην διὰ τοῦ πολιτεύματος· διότι εἰσάγοντες ὁλόκληρον τὴν κλάσιν, κατὰ τὴν ἐξήγησιν τοῦ κυρίου Καραϊσκάκη, εἰς τὸν στρατὸν, θ’ ἀπολύωμεν μέγαν ἀριθμὸν παλαιῶν στρατιωτῶν, ἂν ὄχι πάντας, καὶ οὕτω δὲν θὰ ἔχωμεν οὔτε ἱππικὸν, οὔτε πυροβολικὸν, ἅπερ ἀπαιτοῦν πλειοτέραν τῆς ἐτησίας ἀσκήσεως. Ἐὰν δὲ ἐξαιρέσωμεν τοὺς ἱππεῖς καὶ πυροβολιστὰς τοῦ δικαιώματος τῆς ἐξόδου, ὅπερ χορηγοῦμεν εἰς τοὺς ἄλλους κληρούχους στρατιώτας, ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσουν: Δὲν ὑποκείμεθα ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἰς τὰ αὐτὰ βάρη; ὅλοι ὅσοι ἐστρατολογήθημεν κατὰ τὸ αὐτὸ ἔτος, δὲν ὀφείλομεν νὰ διανύσωμεν τριετίαν; καὶ ἐὰν ὁ νόμος δίδῃ εἰς τοὺς ἄλλους ἓν εὐεργέτημα, τοῦ νὰ ἐξέλθωσι ταχύτερον τῆς θητείας, ὁποῖος νόμος ἐπιτρέπει ν’ ἀποκλείσητε ἡμᾶς τῆς συμμετοχῆς εἰς τὸ προνόμιον αὐτό; ὅπως κληρόνετε τοὺς ἄλλους, ὅπως ἀποφασισθῇ διὰ κλήρου τίνες θὰ ἐξέλθουν μετὰ τὸ πρῶτον ἔτος, καὶ τίνες θὰ μείνουν, οὕτω θέτατε καὶ ἡμῶν τὰ ὀνόματα εἰς τὴν κληρωτίδα. Ἐπειδὴ δὲ ἐγεννήθη χθὲς τὸ ζήτημα ὁπόσος τις εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῆς κλάσεως τῶν ἀγόντων τὸ 21, διότι ἐκ τούτου ἐξαρτᾶται ὁ ὑπολογισμὸς τοῦ ἀτοπήματος καὶ ἡ ἰδέα, ἣν πρέπει νὰ μορφώσωμεν περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν συστήματος, θὰ μοὶ συγχωρήσητε νὰ σᾶς πληροφορήσω περὶ τοῦ πράγματος ὁριστικώτερον. Χθὲς σᾶς εἶπον, ὅτι κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς στατιστικῆς οἱ ἀπὸ τοῦ 20 μέχρι τοῦ 30 ἄῤῥενες εἶναι τὸ ἕκτον τοῦ πληθυσμοῦ τῶν ἀῤῥένων πάσης ἐπικρατείας καὶ τῆς Ἑλλάδος. Ἐν Ἑλλάδι τοῦ πληθυσμοῦ τῶν ἀῤῥένων ὄντος 750,000, τὸ ἕκτον εἶναι 125,000, περιλαμβάνον δέκα ἡλικίας, καὶ ἑπομένως ἡ μία τῶν ἡλικιῶν ἢ κλάσεων εἶναι τὸ δέκατον. Ὅθεν ἡ κλάσις τῶν ἀγόντων τὸ 21 περιλαμβάνει 12,000 ἀνδρῶν. Ἀλλὰ προσέτρεξα εἰς τὰς ἀπογραφὰς τῶν παρελθόντων ἐτῶν. Ἔτυχεν εὐτυχῶς νὰ ἔχω ἀπογραφὰς τοιαύτας, καὶ μάλιστα τὴν τοῦ 1867, ἣν ἐνήργησεν ὁ ἀξιότιμος νῦν πρωθυπουργός. Γνωρίζετε ὅτι αἱ ἀπογραφαὶ ἐν Ἑλλάδι γίνονται μετὰ πολλῆς ἀδικίας καὶ ὅτι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ὁ ἀριθμὸς τῶν νεοσυλλέκτων, οὓς ἀπογράφουσιν, εἶναι ἐλάσσων τοῦ ἀληθοῦς. Μόλον τοῦτο τοῦ 1867 ἡ ἀπογραφὴ τῶν νέων, οἵτινες ἐκληρώθησαν, ἀναβαίνει εἰς 48,433, περιέχει δὲ, ὡς γνωρίζετε, ἡ ἀπογραφὴ αὕτη τοὺς νέους ἀπὸ 19–24 ἐτῶν, δηλ. ἓξ ἡλικίας· ὅθεν ἀναλογοῦν ὀκτὼ χιλιάδες εἰς ἑκάστην ἡλικίαν. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι καὶ κατ’ αὐτοὺς τοὺς ἀπογραφικοὺς πίνακας, τοὺς ἐλεεινοὺς καὶ ἀθλίους, ἡ κλάσις τοῦ 21 ἔτους περιλαμβάνει ὀκτὼ χιλιάδας ἄνδρας καὶ ἐπέκεινα. Ὅθεν ἡ τάξις τῶν ἀγόντων τὸ 21 ἔτος, τὴν ὁποίαν ὁλόκληρον στρατολογεῖ τὸ νέον νομοσχέδιον, θέλει εἶσθαι μεταξὺ ὀκτὼ καὶ δώδεκα χιλιάδων ἀνδρῶν. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦ ἐφετεινοῦ νομοσχεδίου (ἐξηγουμένου ὅπως ἐξήγησεν αὐτὸ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν χθὲς), θὰ σχηματισθῇ ἐφεδρεία, διότι ἀφοῦ θὰ εἰσάγηται ὁλόκληρος ἡ κλάσις, οἱ δὲ παλαιοὶ καὶ ὑπὲρ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ θέλουν ἀποστέλλεσθαι εἰς διαθεσιμότητα, ἕπεται ὅτι θὰ σχηματίζηται ἐφεδρεία, διότι πάντες ὅσοι θὰ ἐξέρχωνται θὰ ἔχουν μίαν ἄσκησιν οἱ μὲν ἑνὸς ἔτους, οἱ δὲ ὀλιγώτερον ἢ κατά τι περισσότερον. Κατὰ τὸ σχέδιον ἐπίσης τὸ περυσινὸν θὰ εἰσάγωνται πάντες εἰς τὸν στρατὸν, θὰ μένουν ἐπὶ ἓν ἔτος, καὶ κατὰ τὸ ἑπόμενον ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν θ’ ἀπολύῃ ὅσους ἐγκρίνῃ, οἵτινες θὰ ἦναι ἀξιολογώτατοι ἔφεδροι. Ἀλλὰ βλέπετε ὅτι πρόκειται περὶ συστήματος, τὸ ὁποῖον φέρει εἰς ἄπειρα ἄλλα ἀτοπήματα· παραλείπω τὸ ἀντισυνταγματικόν. Ἴδετε ὅτι ἐσταματήσαμεν εἰς τὴν δυσκολίαν, τίνι τρόπῳ θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἔχωμεν τὰ δύω τεχνικὰ ὅπλα, καὶ δὲν ὑπάρχει τρόπος κανείς. Ἀφίνω ὅτι, καθὼς σᾶς εἶπα καὶ χθὲς, καὶ αὐτὸ τὸ πεζικὸν δὲν πρέπει νὰ συγκροτηθῇ ὁλόκληρον ἀπὸ μονοετεῖς. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τάξητε εἰς αὐτὸ ἄνδρας τοιούτους, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ βάσις συγκροτουμένη ὑπὸ ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι κατηνάλωσαν πλείονα χρόνον εἰς ἀσκήσεις καὶ εἰς στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ πειθαρχίαν. Ἀμφότερα λοιπὸν τὰ νομοσχέδια σχηματίζουσιν ἐφεδρείαν, ἀλλὰ καταστρέφεται ὁ μόνιμος στρατός. Πλὴν τούτου παρατηρῶ, ὅτι, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ περυσινοῦ νομοσχεδίου, θέλει γίνεται καὶ ὑπέρβασις τῶν πιστώσεων, ἐκτὸς ἐὰν ὑπάρχῃ μέσον, τὸ ὁποῖον δὲν παρετήρησα ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Τώρα ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς νὰ συζητήσω τὴν ἰδικήν του ἰδέαν, ἡ ὁποία, ὡς ἠκούσατε καὶ χθὲς, διαφέρει σφόδρα τῆς ἰδέας τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν δέχεται τίποτε ἀπὸ αὐτά. Δὲν ἀνέχεται νὰ κατακριθῇ, ὅτι εἰσήγαγε νόμον προσβάλλοντα κατ’ ἐλάχιστον τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος· δὲν ἀνέχεται προσέτι νὰ ὑποληφθῇ, ὅτι εἰσήγαγε νόμον διαλύοντα τὸν μόνιμον στρατὸν, καταστρέφοντα τὰς βάσεις αὐτοῦ, ἀναιροῦντα πρόῤῥιζα τὰς θεμελιώδεις ἀρχὰς τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Διὰ τοῦτο ἀποκρούει τὴν ἰδέαν, ὅτι θὰ παραλάβῃ ὁλόκληρον τὴν κλάσιν καὶ θὰ τὴν εἰσαγάγῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ· ὅτι θὰ εἰσάξῃ ὀκτὼ ἢ ἐννέα χιλιάδας· ὅτι θὰ διαλύσῃ τοιουτοτρόπως τὸν ὑπάρχοντα στρατὸν ἢ θὰ τὸν ἀνανεώσῃ διὰ νεοσυλλέκτων· ὅτι θὰ διαλύσῃ τὸ ἱππικὸν, τὸ πυροβολικὸν καὶ τὸ μηχανικόν· ὅτι θὰ ἔχωμεν σκαπανεῖς ἢ πυροβολιστὰς καὶ ἱππεῖς, διανύσαντας τὸ ἔτος καὶ μετὰ τοῦτο ἀπερχομένους. Ὅλα ταῦτα τ’ ἀπέκρουσε καὶ σᾶς εἶπε: τῷ ὄντι στρατολογῶ ὁλόκληρον τὴν κλάσιν, ἀλλὰ μόνον ὅπως ποιήσω τὴν καταγραφὴν αὐτῶν εἰς τὰ μητρῷα, δὲν ἐννοῶ δὲ νὰ ὑπερβῶ τὸν ἀριθμὸν, ὃν κατ’ ἔτος ἐπιτρέπει ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία πρὸς νεοσυλλεξίαν. Δὲν ἐμβαίνω εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς σήμερον ἐσυζήτησεν, ἂν ᾖναι ἢ δὲν ᾖναι ἀντισυνταγματικὸν νὰ καταγράψῃ εἰς τὰ μητρῷα πέραν τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἀποφασιζομένου κατ’ ἔτος ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ νὰ παραπέμψῃ αὐτοὺς εἰς τὴν κατάστασιν τῆς διαθεσιμότητος, καὶ κατόπιν εἰς τὴν ἐφεδρείαν· διότι ἔχομεν ἄλλην συζήτησιν, τὴν γʹ διὰ νὰ συζητήσωμεν τὸ πρᾶγμα, ἐὰν παρουσιασθῇ ἀνάγκη· ἀλλὰ πρὸ πάντων, ὑπάρχουν πολὺ ἁρμοδιώτεροι ἐμοῦ, ὥστε νὰ ἀποφανθῶσι περὶ αὐτοῦ. Ἀφοῦ διετύπωσα τὴν γνώμην τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἐξετάζω ἤδη αὐτὴν καὶ εὑρίσκω μὲ λύπην μου, ὅτι οὐδεμία τῶν ἐπαγγελιῶν, ὅσας χθὲς ἐξέθεσεν, ἐκπληροῦται. Σᾶς εἶπε χθὲς, ὅτι ἔπρεπε νὰ φροντίσωμεν ν’ ἀπαλλάξωμεν τὸν λαὸν ἀπὸ τὸ νῦν ἀφόρητον βάρος τῆς νεοσυλλεξίας, τὸ ὁποῖον κατέστη εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ ἀπεχθές; Κατωρθώσαμεν, εἶπε, διὰ τοῦ νέου νόμου νὰ καταστήσωμεν τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν φορητήν· ἑπομένως νὰ παύσῃ ἡ πρὸς αὐτὴν ἀποστροφὴ, νὰ διευκολυνθῇ δὲ ὁ πολίτης εἰς τὰ ἔργα του ἢ εἰς τὰ συμφέροντά του, καὶ νὰ μὴ εὑρίσκωνται τὰ ἰδιαίτερα καὶ ἰδιωτικὰ εἰς τόσον μεγάλην ἀντίθεσιν, ὅπως εὑρίσκονται μέχρι σήμερον, πρὸς τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἀλλ’ ὅμως, κύριοι, δὲν κατώρθωσεν αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπερ εἶναι τῷ ὄντι ποθητόν. Μία παρατήρησις ἀρκεῖ νὰ τὸ ἀποδείξῃ. Τί προξενεῖ τὴν σήμερον αὐτὴν τὴν δυσκολίαν, καὶ κατὰ συνέπειαν τὴν ἀπέχθειαν; τὸ τριετὲς τῆς θητείας. Ὁ πολίτης συλλογιζόμενος, ὅτι ἐπὶ τρία ἔτη θέλει ἀποσπασθῆ ἀπὸ τὸ κέντρον τῶν ὑποθέσεών του καὶ τὴν οἰκογένειάν του, αἰσθάνεται ἀποστροφὴν καὶ ἀπέχθειαν. Αὐτὸς ὅμως ὁ ὅρος διατηρεῖται καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ἀφοῦ δὲ κατὰ τὴν ἐξήγησιν τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ, δὲν θὰ εἰσάγῃ εἰς τὸν στρατὸν κατ’ ἔτος εἰμὴ μόνον τὸν ἀριθμὸν τῆς νεοσυλλεξίας, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἀποφασίζει, καὶ ἀφοῦ πρὸς ἀποφυγὴν τῶν ἀδικημάτων, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερα πρίν, εἴτε ἀδικημάτων καταστρεφόντων τὰς βάσεις τῆς πολεμικῆς τέχνης, εἴτε ἀδικημάτων πρὸς τὸ ἄτομον τοῦ στρατιώτου, δὲν θὰ γίνηται διάκρισις μεταξὺ ἀτόμου καὶ ἀτόμων τῆς αὐτῆς κλάσεως, ἀλλὰ χρεωστεῖ ν’ ἀπολύῃ ἀκεραίας τὰς κλάσεις· ἕπεται ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἀποφασίζει πάντοτε κατ’ ἔτος νὰ δίδῃ τόσην δύναμιν, ὅση χρειάζεται διὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ ἕνεκα τῆς ἀπολύσεως τῆς πρὸ τριῶν ἐτῶν εἰσαχθείσης κλάσεως, ὥστε θὰ ἔχωμεν τὰ αὐτὰ, ὅπως σᾶς προεξέθεσα. Λοιπὸν καὶ μὲ τὸ σύστημα, ὅπερ εἰσάγομεν σήμερον, ὁ πολίτης θέλει ἔχει ὑπ’ ὄψιν, ὅτι στρατεύεται διὰ τρία ἔτη, ὡς καὶ μέχρι σήμερον, μὲ μίαν διαφορὰν μόνον, ἡ ὁποία εἶναι, ὅτι χειροτερεύει τὴν θέσιν του. Ἡ διαφορὰ εἶνε, ὅτι ὑπῆρχε τὸ δικαίωμα τῆς ἀντικαταστάσεως μέχρι τοῦδε, ἤδη δὲ δὲν θέλει ὑπάρχει. Ἡ ἀντικατάστασις, ἥτις ἐπέφερε μέγα κακὸν εἰς τὴν ἀνατροφὴν τοῦ λαοῦ καὶ εἶναι ἐκ τῶν κυριωτέρων αἰτίων, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἐμορφώθη παρ’ ἡμῖν στρατιωτικὴ δύναμις, ἦτο ὅμως μία διέξοδος ἀπὸ τῶν δυσκολιῶν τῆς στρατολογίας, καὶ ἐνῷ, καί τοι ὑπάρχοντος τοῦ δικαιώματος τῆς ἀντικαταστάσεως, ὁ θεσμὸς ἦτο ἀπεχθὴς, συλλογισθῆτε πόσον ἀπεχθὴς θὰ ᾖναι ὅταν τὸ δικαίωμα τῆς ἀντικαταστάσεως καταργηθῇ! Τί θὰ συμβῇ τὴν σήμερον; Ὁ πολίτης, διὰ ν’ ἀποφύγῃ τὴν τριετῆ θητείαν καὶ τὰς ζημίας, ἃς ἤθελεν ὑποστῆ προσερχόμενος εἰς τὸν στρατὸν, ἀπεφάσιζε νὰ πληρώσῃ 700 δραχμὰς καὶ ἀντικαταστήσῃ ἄλλον εἰς τὴν θέσιν του. Συλλογιζόμενος, ὅτι ἐκ τοῦ ἔργου του κερδίζει τρεῖς δραχμὰς τὴν ἡμέραν, κατ’ ἔτος δὲ χιλίας, εἰς δὲ τρία ἔτη τρεῖς χιλιάδας, ἀποφασίζει 700, διὰ νὰ ὠφεληθῇ τὰς ἐπιλοίπους· ἀλλὰ ἐὰν, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, κατ’ ἔτος θὰ εἰσάγωνται εἰς τὸν στρατὸν νεοσύλλεκτοι ὅσοι ἀποτελοῦσι τὸ ἓν τρίτον τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, τὸ ἀποτελούμενον διὰ νεοσυλλέκτων, ὁ πολίτης χρεωστεῖ νὰ ὑπηρετήσῃ τρία ἔτη, ἀφοῦ καταργηθῇ ἡ ἀντικατάστασις. Ἡ ζημία λοιπὸν ἔσεται μεγαλειτέρα, πρὸς δὲ καὶ τριετὴς βίος στρατιώτου· ὅθεν ἡ ἀπέχθεια πρὸς τὸν θεσμὸν θὰ ᾖνε πολλῷ μείζων. Ἡ δευτέρα ἐπαγγελία τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ εἶναι, ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον διὰ τοῦ νόμου θὰ δημιουργηθῇ ἐφεδρεία ἀξιόλογος. Ἐννοεῖτε ὅτι καὶ τοῦτο πίπτει τὸ ἀγαθὸν, διότι, ἐὰν εἰσάγωνται εἰς τὸν στρατὸν νεοσύλλεκτοι ὅσοι ἀπαιτοῦνται πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν θέσεων ἕνεκα τῆς ἀναχωρήσεως τῶν τριετῶν, ἕπεται, ὅτι ἡ ἐφεδρεία θέλει περιλαμβάνει κατ’ ἔτος τόσους ἄνδρας, ὅσους καὶ ἡ ἐτησία νεοσυλλεξία. Καὶ ἠξεύρετε, κύριοι, τί θὰ συμβῇ περιπλέον; θὰ συμβῇ ἀτόπημα, ὅπερ δὲν θέλει ἀπέχει κατὰ πολὺ τοῦ συμβαίνοντος μέχρι τῆς σήμερον ὡς πρὸς τὴν ἐφεδρείαν· τὴν σήμερον ἐκ τῶν κληρουμένων προσέρχονται τινὲς αὐτοπροσώπως, τινὲς δι’ ἀντικαταστάσεως, καὶ οἱ λοιποὶ γίνονται φυγόστρατοι. Θὰ προσέρχωνται ὅσοι προσήρχοντο καὶ τὴν σήμερον αὐτοπροσώπως, οἱ δὲ νῦν ἀντικαθιστῶντες τί νομίζετε θὰ πράξουν, ἀφοῦ δὲν θὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα τῆς ἀντικαταστάσεως; Κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ μήτε ὅτι θὰ γείνουν φυγόστρατοι, μήτε ὅτι θὰ προσέλθωσιν· ἀλλὰ δὲν ἀπέχομεν τῆς ἀληθείας, ἐὰν εἴπωμεν ὅτι τὸ ἥμισυ θὰ πράξῃ τὸ μὲν, καὶ τὸ ἥμισυ θὰ πράξῃ τὸ δέ. Ἡ κατηγορία δὲ τῶν φυγοστράτων θὰ πράξῃ ὅπως καὶ νῦν, διότι ὡς πρὸς αὐτοὺς δὲν ὑπάρχει μεταβολή· αὐτοὶ θ’ ἀποφεύγουν ὅπως ἀπέφευγον τὴν στρατολογίαν, ἐπειδὴ δὲν εἶχον τὰ μέσα τῆς ἀντικαταστάσεως. Καὶ τότε, κύριοι, ἀντὶ νὰ ᾖναι ἡ δύναμις τῆς ἐφεδρείας ἐκ 17,000 ἀνδρῶν μετὰ μίαν ἑπταετίαν (ὑποτιθεμένου ὅτι 2,500 νεοσύλλεκτοι θὰ προσέρχωνται κατ’ ἔτος), ἀπεναντίας, ἡ ἑπταετὴς ἐφεδρεία δὲν θὰ ὑπερβαίνῃ τὰς 10,000. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν κατάστασιν τῆς νεοσυλλεξίας τῶν ἐτῶν 1868, 1869, 1870, 1871, 1872, καθ’ ἣν ἐνῷ ἡ μερὶς τῶν κληρούχων ἦτο 11,493, προσῆλθον αὐτοπροσώπως 4,913, ἀντικαταστάται δὲ 3,638, ὥστε ὑπελείφθησαν φυγόστρατοι 2,942. Ἐξ αὐτῶν τῶν ἀριθμῶν ἐξάγονται αἱ ἑξῆς ἀναλογίαι· ὅτι κληροῦχοι προσῆλθον κατὰ τὸ παρελθὸν κατ’ αὐτὴν τὴν πενταετῆ περίοδον 43%, ἀντικαταστάται δὲ 33%, ἐγένοντο δὲ φυγόστρατοι 25%. Ἐὰν ὑποθέσητε ὅτι ἡ νεοσυλλεξία ὁρίζεται κατ’ ἔτος, ὅπως μέχρι σήμερον, εἰς 2500, θὰ ἔχητε εἰς τὰ ἑπτὰ ἔτη 17,700. Ἐὰν δ’ ἐκ τῶν ἀντικαταστατῶν τὸ ἥμισυ προσέρχεται, οἱ δὲ λοιποὶ καθυστεροῦν, θέλομεν ἔχει καθυστέρησιν κατὰ 16%. Ἀφοῦ δὲ οἱ νῦν φυγόστρατοι ἀναλογοῦν ὡς 25%, ἔπεται, ὅτι εἰς τὰ ἑπτὰ ἔτη ἡ ἐφεδρεία θέλει συγκροτεῖσθαι ἐκ 10,730 ἀνδρῶν. Ταῦτα, κύριοι, ἀνέφερα χάριν ἁπλῆς περιεργίας, δὲν ἐπιμένω δὲ εἰς τοὺς ἀριθμούς, δὲν φρονῶ, ὅτι ἀδιστάκτως οὕτω θὰ συμβῇ· πιθανὸν αἱ διατάξεις τοῦ νόμου νὰ προξενήσωσιν ἄλλην ἐντύπωσιν εἰς τὸ πλῆθος, καὶ μολονότι ἡ θητεία διατηρεῖται ἡ αὐτὴ, μολονότι ἡ ἀντικατάστασις δὲν ἐπιτρέπεται, πιθανὸν τὰ αἰσθήματα νὰ ἀλλοιωθῶσι, ὥστε αἱ καθυστερήσεις νὰ ἦναι ὀλιγώτεραι· ἀλλὰ πρὶν τὸ ἴδω, δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ τὸ ὑποθέσω. Ἐὰν ὅμως τὰ πράγματα συμβοῦν ἄλλως, τότε εἰς τὸ διάστημα τῆς ἑπταετίας δὲν θὰ ἔχητε περισσοτέρους τῶν 10,000 ἀνδρῶν, κατ’ αὐτὰ τὰ διδόμενα. Εἶναι δὲ περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω, καὶ διὰ τοῦτο περιορίζομαι μόνον νὰ ὑπομνήσω ὅσα χθὲς διὰ μακρῶν ὑπεστήριξα, ὅτι κατ’ αὐτὸ τὸ σύστημα τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ ἡ ἐφεδρεία δὲν θέλει αὐξήσει διὰ τῶν πλεοναζόντων ἀνδρῶν τῆς κλάσεως τοῦ 21ου, τοὺς ὁποίους θὰ στρατολογήσῃ μόνον, ἀλλὰ δὲν θὰ εἰσάξῃ εἰς τὰς τάξεις, ὡς ὑπερβαίνοντας τὸν ἀριθμὸν τῶν κατ’ ἔτος νεοσυλλέκτων. Αὐτοὶ εἶναι ἄχρηστοι εἰς τὴν ἐφεδρείαν, διότι δὲν ἐγυμνάσθησαν εἰς τὸν μόνιμον στρατὸν, οὔτε κατὰ τὸ διάστημα, τὸ ὁποῖον διαρκεῖ ἡ εἰς τὴν διαθεσιμότητα διαμονή των, ἡ ὁποία εἶναι τριετής. Θὰ ἀσκηθῶσι δὲ μόνον εἰς τὴν ἐφεδρείαν τὰς ἀσκήσεις, τὰς ὁποίας ὁ νόμος περιλαμβάνει, ἤτοι τρεῖς ἀσκήσεις ἐντὸς 7 ἐτῶν, ὧν ἑκάστη δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὰς τέσσαρας ἑβδομάδας. Ἐκ τοιούτων ἀνδρῶν φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιμένητε ἐφεδρείαν.

§43Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Βʹ.) Λύεται ἡ συνεδρίασις περὶ ὥραν 6 καὶ ἡμίσειαν μ. μ.