1876.11.05

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 26

τῆς 5 Νοεμβρίου 1876.

(Παρασκευή).

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔχει τὸν λόγον πρὸς ἐξακολούθησιν τῆς χθεσινῆς ἀγορεύσεώς του.

§2ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πρὶν εἰσέλθω, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ νέου προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, θέλω ἐξετάσει μίαν ἀκόμη δικαιολόγησιν αὐτῆς ἀφορῶσαν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τοῦ παρελθόντος δωδεκαμήνου. Ἡ Κυβέρνησις ἰσχυρίσθη ὅτι, ὅτε ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα, εὗρε τὴν μεγάλην ἰδέαν εἰς ἔκπτωσιν, εὗρε τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς εἰς διάστασιν, καὶ ὅτι αἰτία τῆς καταστάσεως αὐτῆς, ἥτις ἔδεσε τῆς Κυβερνήσεως τὰς χεῖρας, ὑπῆρξεν ἡ πολιτικὴ τοῦ 1872. Ἡ ἐξέτασις τῆς δικαιολογήσεως ταύτης εἶναι τόσον στενῶς συνδεδεμένη μετὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος, ὥστε καὶ ἂν δὲν ἤθελε φέρει αὐτὴν εἰς μέσον ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἐχρεωστοῦμεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰ περὶ τούτου, ἤτοι περὶ τῆς διαστάσεως τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς. Ἀπορῶ πῶς ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἐξενίσθη καὶ ἐδήλωσεν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι παράδοξον εἰς αὐτὸν ἐφάνη τὸ πρᾶγμα. Ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἔλαβε πεῖραν τοῦ πράγματος κατὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ 1867. Ἐνῷ αὐτὸς ἀπήγγελλεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὸ πρόγραμμα τῆς πρωθυπουργίας του καὶ προσεκάλει τοὺς λαοὺς εἰς ἕνωσιν, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ τῆς πεποιθήσεως περὶ ἑνώσεως καὶ συμπράξεως αὐτῶν καὶ ἀδελφοποιήσεως ἐθεμελίου τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν τότε προεκήρυττεν, εἷς τῶν λαῶν τούτων, ὁ τῆς Σερβίας, διεπραγματεύετο μετὰ τῆς Πύλης πρὸς ἀπόκτησιν ἰδίων συμφερόντων. Πέντε δὲ μῆνας μετὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἤτοι μετὰ τὴν ἀνάβασιν τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Κουμουνδούρου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Σερβία ἔκλεισε καὶ ὑπέγραψε μετὰ τῆς Τουρκίας, μεσολαβούσης τῆς Αὐστρίας καὶ Γαλλίας, συνθήκην, δυνάμει τῆς ὁποίας ἀπῆλθον τῆς χώρας τὰ τουρκικὰ στρατεύματα, παρέλαβε δὲ ἡ Σερβία τὰ φρούρια καὶ ἐξέφρασε πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐπισήμως καὶ πανδήμως τὴν μεγίστην εὐγνωμοσύνην καὶ τὴν ἄκραν αὐτῆς πρὸς τὸν Σουλτάνον ἀφοσίωσιν, καθ’ ἣν ἐποχὴν τῆς Κρήτης ὁ ἀγὼν ἦτο εἰς τὴν μεγάλην αὐτοῦ ἀκμὴν καὶ τὸ αἷμα ἔῤῥεεν ἀφθόνως. Ἡ διάστασις τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς δὲν εἶναι σημερινὴ, οὔτε ἐπαρουσιάσθη κατὰ πρῶτον τὸ 1872. Ἡ διάστασις εἶναι πολὺ παλαιὰ, ἀπὸ δὲ τοῦ 1850 ἐκορυφώθη. Ὁ πανσλαυισμὸς ἀτενίζει πρὸς πολλοὺς σκοπούς. Ἐπιθυμεῖ κατακτήσεις, ἀπειλεῖ τὴν πολιτικὴν ἰσοῤῥοπίαν, καὶ ζητεῖ νὰ ἐπικρατήσῃ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Περὶ τῶν δύω πρώτων δὲν γίνεται λόγος ἐν καιρῷ εἰρήνης, ἀλλὰ μόνον ἐν πολέμῳ· περὶ δὲ τοῦ τελευταίου ἐν καιρῷ εἰρήνης μόνον γίνονται αἱ ἐργασίαι αὐτοῦ καὶ προσπάθειαι. Αἱ δὲ ἐργασίαι καὶ προσπάθειαι δὲν εἶναι νέαι ἀλλὰ παλαιαὶ, ὡς προεῖπον, τὰ δὲ μαρτύρια τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν γένει τὸ ἀποδεικνύουσιν. Ἐν εἰρήνῃ ὑπ’ ὄψιν ἔχει τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς καὶ τὰς δύω ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι κυβερνῶσιν αὐτοὺς, τὴν πολιτικὴν, δηλονότι τὸν Σουλτάνον, καὶ τὴν πνευματικὴν, δηλονότι τὴν Ἐκκλησίαν τὴν Ἑλληνικήν. Τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν ἕνεκα τῆς μεγάλης αὐτοῦ ἰσχύος ἄγει καὶ φέρει ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ κατὰ θέλησιν. Οἱ πανσλαυισταὶ δὲν κρατοῦσιν ἀδιακόπως τῆς Πύλης, ἀλλ’ ὁσάκις συλλαμβάνουσιν αὐτὴν τὴν ἐξαντλοῦσι πρὸς τοὺς ἰδίους αὐτῶν σκοπούς. Πρὸς δὲ τοὺς λαοὺς φέρεται μετὰ μεγίστης δραστηριότητος ὅπως διαιρέσῃ αὐτοὺς, καὶ ζητεῖ τοὺς μὲν νὰ ἐνισχύσῃ, τοὺς δὲ νὰ ἐξαντλήσῃ. Ἐνεργεῖ δι’ ὅλων τῶν μέσων τὰ ὁποῖα ἔχει εἰς τὴν ἐξουσίαν του, χρημάτων, πρακτόρων παντὸς εἴδους, ἀποστόλων, διδασκάλων, κληρικῶν, κομιτάτων καὶ ὑποκομιτάτων. Διήρπασε ναοὺς ἑλληνικοὺς, σχολεῖα ἑλληνικὰ, Μονὰς ἑλληνικὰς, ἐπροκάλεσε πολλάκις ρήξεις, κακώσεις, διαρπαγὰς καὶ αἱματοχυσίας· ἐδήμευσε περιουσίας ἀνηκούσας εἰς τὸν Ἑλληνισμόν· εἰσῆλθεν εἰς τὸ Ἅγιον Ὄρος, ἐκεῖ ὅπου οὐδέποτε εἶχε πατήσει· ὑπέθαλψε δὲ καὶ διήγειρεν ἀξιώσεις ἀνυπάρκτους καὶ ἀδίκους ἑτέρων φυλῶν, ὡς φέρ’ εἰπεῖν τῶν Ἀράβων ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ, πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν τῆς ἐξοντώσεως. Ὑπάρχουσι δύω ἄνδρες ἐνταῦθα, οἵτινες ἐδύναντο νὰ προσαγάγωσιν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς ἐπροξένουν τὴν μεγαλειτέραν ἀγανάκτησιν, θὰ διήγειρον τὴν χολήν σας, καὶ ἤθελον σᾶς πείσει ὅτι ἡ διάστασις, ἥτις ἐνεσπάρη καὶ ἐπιμελῶς καλλιεργεῖται, ἔχει σκοποὺς ὀλεθριωτάτους καὶ βαδίζει μετὰ μεγίστης τόλμης πρὸς ἐπίτευξιν αὐτῶν. Οἱ ἄνδρες οὗτοι εἶναι ὁ κύριος Κοντόσταυλος καὶ ὁ κύριος Μαυροκορδάτος, ὁ μὲν ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ δὲ ὡς πρόεδρος τοῦ Συλλόγου πρὸς διάδοσιν τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων. Ἀληθῶς τὰ ἀρχεῖα καὶ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τοῦ Συλλόγου εἶναι πλήρη τοιούτων ἀποδείξεων. Ἀλλὰ τέλος πάντων κατὰ τὸ 1869 ἠδυνήθησαν ν’ ἀποσπάσωσιν ἀπὸ τὰς χεῖρας τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας ἓν φιρμάνιον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ δεσπότης ἐνέδιδεν εἰς τοὺς σκοποὺς τοῦ πανσλαυϊσμοῦ καὶ ἀπεφάσισεν ἐπὶ τέλους νὰ προικίσῃ αὐτὸν μὲ τὴν βουλγαρικὴν ἐξαρχίαν. Ὁ πατριάρχης Γρηγόριος ἔδωκε τὴν παραίτησίν του, ἡ δὲ Ἱερὰ Σύνοδος διεμαρτυρήθη καὶ ἐξέδωκε τὸ τολμηρότερον τῶν ἐγγράφων, ὅσα ποτὲ τὸ Σῶμα ἐκεῖνο ὑπέγραψεν, ἀποτεινόμενον πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν. «Ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς (εἶπεν ἡ Ἱερὰ Σύνοδος) Ἐκκλησία δὲν ὑπάρχει καὶ αἰτία εἶσαι σύ.» Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ ἐξουσία ἐπέμεινε, καὶ τὸ φιρμάνιον ἐχορηγήθη εἰς τοὺς ζητοῦντας. Ὁ θρόνος τῆς Πατριαρχείας ἐκενώθη, ἡ ἀντίστασις ἐλύγισε, καὶ ὅτε ἐνεφανίσθη ἡ πολιτικὴ, περὶ ἧς ἡ κατάκρισις, εἶχον ἀρχίσει αἱ διαπραγματεύσεις πρὸς καταστροφὴν τοῦ ἔργου, ὅπερ ἐπὶ τέσσαρας αἰῶνας ἔσωσε τὴν ἑνότητα τοῦ Γένους. Ὁποῖαι θὰ ἦσαν αἱ συνέπειαι τοῦ φιρμανίου ἐκείνου; ὁποίας θυσίας ἐπροκάλει ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ;—μία ἀπαρίθμησις τοῦ πληθυσμοῦ ἔμελλε ν’ ἀποσπάσῃ τοὺς Ἕλληνας ἀπὸ τῆς πνευματικῆς καὶ πολιτικῆς ἐξουσίας τοῦ Πατριαρχείου καὶ παραδώσῃ αὐτοὺς ὑποχειρίους τοῖς Βουλγάροις· τὰ δὲ ὅρια τῆς διαρπαγῆς ταύτης καὶ ἀπογυμνώσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ ὁποῖα ἔθετον οἱ Βούλγαροι, ἔφθανον μέχρις Ἀδριανουπόλεως ἐν Θράκῃ καὶ μέχρι Σεῤῥῶν ἐν Μακεδονίᾳ. Ὁ Ἑλληνισμὸς ἐπρόκειτο, μένων ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου, ν’ ἀποκτήσῃ καὶ δεύτερον δεσπότην, πρὸ πάντων δὲ ν’ ἀπολέσῃ τὴν αὐτεξουσιότητα, ἡ ὁποία ἦτο ἰσχυρὰ παραμυθία τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς κατακτήσεως. Κατεδικάζετο ν’ ἀκούῃ τὴν λειτουργίαν σλαυωνιστὶ, καὶ νὰ ἐμπιστευθῇ τὴν ἐκπαίδευσίν του εἰς χεῖρας τῶν Βουλγάρων, οἵτινες ἀνεγνωρίζοντο κατὰ πρώτην φορὰν τότε ὡς αὐθύπαρκτος καὶ αὐτοτελὴς ἐθνισμὸς ἐντὸς τοῦ Γένους, καὶ ὁ ὁποῖος δὲν περιωρίζετο μόνον εἰς τὴν βουλγαρικὴν φυλὴν, ἀλλ’ ἀπεῤῥόφα συγχρόνως καὶ τὴν ἑλληνικήν. Τὸ ἔθνος εἶδε μετὰ μεγίστης λύπης καὶ ἀπελπισίας τὴν ἐπελθοῦσαν αὐτῷ συμφοράν. Ἡ Ἐκκλησία ἐσπάραξε στερουμένη βοηθείας, πρὸ πάντων δὲ τῆς ἀπαιτουμένης εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἑνότητος καὶ ὁδηγίας, ἀπέναντι οὖσα πολυμηχάνου καὶ πολυδυνάμου ἐχθροῦ καὶ πολιτικῆς ἐξουσίας ἡ ὁποία, πρὸ πάντων, ἕνεκα τῶν κατὰ τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα συμβεβηκότων, εἶχε κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀγανακτήσει, προέταττε δ’ ἐναντίον καὶ τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀντίστασιν ἀνυπέρβλητον. Ὡμίλησεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς περὶ μεγάλης ἰδέας, ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὅτι ἀπὸ τὸν καιρὸν κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ μεγάλη ἰδέα εἶχε τὴν μορφὴν, ἣν εἶχε καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἰς τὸν νοῦν, ἐγεννήθη μία ἄλλη μεγάλη ἰδέα, μὴ ὑπάρχουσα πρότερον, ἡ μεγάλη ἰδέα τοῦ πανσλαυϊσμοῦ, ὅπως ὑπῆρχεν ἀνέκαθεν μία μεγάλη ἰδέα, ἡ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διὰ νὰ ἐκτιμήσῃ δὲ δικαίως τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην πρέπει νὰ θέσῃ εἰς ἑαυτὸν αὐτὸ τὸ ζήτημα· ἡ Κυβέρνησις, ὑπὸ φιλοπατρίας ὁδηγουμένη καὶ ἐνώπιον τῶν δύω μεγάλων αὐτῶν ἰδεῶν εὑρεθεῖσα, τί ὤφειλε νὰ πράξῃ; Κυβέρνησις τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου, δυναμένη νὰ συντελέσῃ ὅπως ἀποκρουσθῇ ἡ ἐπελθοῦσα συμφορὰ καὶ σωθῇ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπὸ τοιούτων κινδύνων, ὤφειλεν ἐπὶ μίαν κἂν στιγμὴν νὰ διστάσῃ νὰ τὸ πράξῃ; Εἴχαμεν δίκαιον εἰς τὸν ἀγῶνα ἐκεῖνον; Ἐπῆλθον ἀποτελέσματα ὠφέλιμα; Αὐτὰ εἶναι τὰ ζητήματα εἰς τὰ ὁποῖα ὤφειλεν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς νὰ στρέψῃ τὴν προσοχήν του, ἀντὶ νὰ καταγγέλλῃ ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος ὡς ἠκούσατε. Ἡ σύμπραξις τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου ὑπὸ τὴν βοήθειαν πρὸ πάντων τοῦ Ὑψίστου ἔφερε πολύτιμα ἀποτελέσματα. Ἡ Ἐκκλησία διετήρησεν ἀκέραια τὰ δικαιώματά της, ἀνέπαφα τὰ προνόμιά της, ἀκεραίας τὰς συνθήκας, αἵτινες ἐσώζοντο ἀπὸ τὴν ἐποχὴν τῆς κατακτήσεως. Ὁ Ἑλληνισμὸς διετήρησε τὴν χώραν του, δὲν κατεδικάσθη ν’ ἀκούῃ τὴν λειτουργίαν του εἰς γλῶσσαν ξένην, οὔτε ν’ ἀπογυμνωθῇ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας καὶ φιλολογίας, διὰ τῆς ὁποίας ἔθνη ἐπὶ κορυφῆς ἱστάμενα τοῦ πολιτισμοῦ ζητοῦσι ν’ ἀνατραφῶσι καὶ παιδαγωγηθῶσι. Δὲν ἀπώλεσε τὴν πνευματικὴν ἐξουσίαν, ἥτις ἀνήκει ὁλόκληρος εἰς τὸν ἑλληνισμόν· δὲν ἀπώλεσεν ἐπίσης τὴν πολιτικὴν καὶ δικαστικὴν, οὐδὲ κατεδικάσθη νὰ λαμβάνῃ δικαιοσύνην παρὰ τῶν Ἐπισκόπων τῶν Βουλγάρων. Ἀλλὰ πρὸ πάντων τὸ σπουδαιότατον ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον συνέχεται στενῶς μετὰ τῶν πραγμάτων ἅτινα σήμερον συζητοῦμεν, εἶναι, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος καὶ ἡ Ἐκκλησία καὶ τὸ βασίλειον ἐξετέλεσαν ἔργον γενικοῦ εὐρωπαϊκοῦ συμφέροντος, ὅπερ δὲν ἐδύνατο ἡ Εὐρώπη νὰ κατορθώσῃ. Ἀνεχαίτισαν τὸν πανσλαυισμὸν νὰ ὑπερβῇ τὸν Αἷμον, νὰ παρασκευάσῃ τὰς κατακτήσεις του, καὶ νὰ ἀπειλήσῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν τῆς Εὐρώπης. Τὰ γινόμενα σήμερον, τὰ προσκόμματα τὰ ὁποῖα ἡ πολιτικὴ ἀπαντᾷ, εἶναι ἀπόδειξις τῶν συμπερασμάτων, τὰ ὁποῖα ἤδη σᾶς διηγοῦμαι. Τί ἐσταμάτησε πρὸ μικροῦ, κύριοι, τὴν λύσιν τῆς διαφορᾶς, ἥτις ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους ἐγεννήθη ἐν τῇ Ἀνατολῇ; Οἱ Σλαῦοι δὲν ἀπέκρουσαν τὰς προτάσεις τῆς Εὐρώπης· ἀπεναντίας τὰς ἐδέχθησαν, ἀλλ’ ἐζήτησαν νὰ γείνῃ ἡ βουλγαρικὴ ὁροθεσία· ἡ Εὐρώπη ὅμως ἀπήντησεν, ὅτι ἡ ἀξίωσις εἶναι ἀνυπόστατος. Ἐπεκαλέσθησαν τὸ ἀποτυχὸν ἐκεῖνο φιρμάνιον, ἀλλ’ ἡ Εὐρώπη ἀπήντησεν ὅτι φιρμάνιον δὲν ὑπάρχει, οὐ μόνον διότι δὲν ἐξετελέσθη, ἀλλὰ καὶ διότι ἐλθοῦσα ἡ Ἐκκλησία διὰ τοῦ Ὅρου τὸ ἐξέσχισε καὶ τὸ ἐμηδένισεν. Ἐὰν σήμερον οἱ Σλαῦοι ἤθελον παραιτηθῆ τῆς ἀξιώσεως περὶ ὁροθεσίας τοῦ βουλγαρισμοῦ καὶ περὶ ὑπερβάσεως τοῦ Αἵμου, ἢ ἐὰν ἡ Εὐρώπη ἤθελεν ἐνδώσει εἰς τοῦτο, ἡ εἰρήνη δὲν ἤθελεν ἀπειλεῖται ὅπως ἀπειλεῖται. Ἡ σημασία λοιπὸν τῶν συμβεβηκότων τοῦ 1872 εἶναι καταφανής. Ὑπ’ αὐτῶν ὁρίζονται σήμερον τὰ ὅρια μεταξὺ εἰρήνης καὶ πολέμου. Ἡ ἐκδούλευσις λοιπὸν, τὴν ὁποίαν ἡ πολιτικὴ τοῦ 1872 προσήνεγκεν, εἶναι ἀποδεδειγμένη, καὶ δὲν ἔχω τὴν παραμικρὰν ἀμφιβολίαν, ὅτι ὡς τίτλον ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ πρὸς περίθαλψιν αὐτῶν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν παρουσιάζει τὸν ἀγῶνα τοῦ 1872, ὁπόταν συνδιαλέγεται μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Δύσεως, καὶ τὴν ἀντίστασιν ἐκείνην καὶ τὸ κατόρθωμα ἐκεῖνο ἐπικαλεῖται ὡς ἀπόδειξιν, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι ἄριστος σύμμαχος τῆς πολιτικῆς αὐτῶν. Δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ πολιτικὴ τοῦ 1872 καὶ ὅλη ἡ σειρὰ τῆς ἀντιστάσεως, ἣν τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος, καὶ ἡ Ἐκκλησία ἔδειξαν ἀπὸ 20 καὶ πλέον ἐτῶν, εἶναι ἡ μόνη ἄγκυρα, εἰς ἣν εἶναι ἀνατεθειμέναι πᾶσαι τῆς Κυβερνήσεως αἱ ἐλπίδες. Οὔτε λοιπὸν ἡμεῖς ἐδημιουργήσαμεν τὴν διάστασιν τῶν λαῶν, οὔτε ἀξιώσεις διηγείραμεν διὰ τῶν ὁποίων ἐζητήσαμεν νὰ ἐνοχλήσωμεν τὰ δικαιώματα τῶν ἄλλων, οὔτε ἐξεπίτηδες καὶ ἄνευ αἰτίας, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ ἔλθωμεν εἰς ῥῆξιν πρὸς τοὺς ἄλλους λαοὺς ἐπράξαμεν ὅ,τι ἐπράξαμεν. Τοὺς εὕρομεν καθ’ ἣν στιγμὴν εἶχον κερδήσει τὰ ἐννέα δέκατα τοῦ ὅλου, καὶ ὅ,τι ἠδυνάμεθα ἐπράξαμεν σύμφωνα πρὸς τὴν φωνὴν καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ ἔθνους ὅπως ἀποτραπῇ ὁ κίνδυνος οὗτος τῆς καταστροφῆς μας καὶ διατηρηθῶσιν ἀλώβητα τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μεταβαίνω ἤδη, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ νέου προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ περὶ τούτου θέμα περιέχεται εἰς τὴν αἴτησιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἣν ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτε μᾶς ἐπληροφόρησε τὰ περὶ τούτου καὶ μᾶς ὑπέβαλε νόμους διὰ τῶν ὁποίων ἐπιδιώκει τὴν ἐκτέλεσίν του. «Ἰδοὺ, κύριοι, τὸ σύστημά μας, εἶπε, τὸ ὑποβάλλομεν πλῆρες εἰς τὴν κρίσιν ὑμῶν· ἀπαιτοῦμεν μεγάλας θυσίας, ἀλλ’ ἄνευ τοιούτων ἀδύνατον νὰ κατορθώσωμεν σπουδαῖόν τι. Πρέπει νὰ ἀποφασίσητε ἢ νὰ δεχθῆτε ἐντελῶς τὰς προτάσεις μας, ἢ νὰ τὰς ἀποῤῥίψητε· εἰς τὸ μέσον δὲν πρέπει νὰ σταθῶμεν. Εἴπατε, ἂν τὸ νομίζητε συμφέρον, καθαρῶς ὅτι θὰ ἀφιερωθῆτε εἰς τὸ ἄροτρον, εἰς τὴν βιομηχανίαν καὶ τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης καὶ ἀποῤῥίψατε ὅλας αὐτὰς τὰς προτάσεις ὡς χαρτία ἄχρηστα, ἢ ἄλλως τὰ μέτρα μας ὁλοκλήρως παραδεχθῆτε.» Μετὰ τὴν ἀξίωσιν ταύτην, ἕπεται ὡς πρῶτον ζήτημα τὸ περὶ τῆς ἀρχῆς τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν, καὶ ἐρωτᾶται ἡ Βουλὴ ἂν θέλει δεχθῆ τὴν ἀρχὴν αὐτὴν, ναὶ ἢ ὄχι. Αἱ ἔκτακτοι παρασκευαὶ, κύριοι, εἶναι πάντοτε τῆς πρωτοβουλίας τῆς Κυβερνήσεως· αὐτὴ δίδει τὴν ὤθησιν, καθὼς ἀπευθύνει τὴν αἴτησιν, καὶ αὐτὴ γινώσκει τὸ μυστήριον ἐκ τοῦ ὁποίου προέρχονται ἀμφότερα. Ἡ αἴτησις περὶ ἐκτάκτων παρασκευῶν προϋποθέτει ἐπαπειλοῦντας κινδύνους, καὶ οὐδεὶς ἄλλος πλὴν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ τοὺς γνωρίζῃ. Τὰ ἔθνη εἰς τοιαύτας περιστάσεις χρεωστοῦν νὰ παρέχωσιν ὅλα τὰ μέσα πρὸς τὰς Κυβερνήσεις, τὰς ὁποίας ἐμπιστεύονται, ὅπως τὰς διευκολύνωσιν εἰς τὸ ἔργον των· τὸ δὲ ἔργον των εἶναι ἡ σωτηρία τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου. Καὶ εἰς ἄλλας ἐποχὰς ἐπαρουσιάσθησαν Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐζήτησαν τὰ αὐτά. Μίαν ἡμέραν ὁ ἀξιότιμος κ. Βούλγαρης, ὡς πρωθυπουργὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, μᾶς εἶπεν ὅτι εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ἀναλάβωμεν τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, ὅτι πρὸς τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἐσχεδίασε τὰ κατάλληλα μέτρα καὶ προσήρχετο ζητοῦσα νὰ τὴν ὑποστηρίξωμεν καὶ ἐφοδιάσωμεν δι’ αὐτῶν. Δὲν ὑποθέτω, κύριοι, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις δύνανται νὰ καταντῶσιν εἰς τοιαύτας προτάσεις, χωρὶς νὰ ἔχωσι πλήρη πεποίθησιν περὶ τῶν ἐνδεχομένων, καὶ χωρὶς νὰ ἀναμετρήσωσιν ὅλην τὴν βαρύτητα καὶ τὴν ἐσωτερικὴν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν, ἥτις παρακολουθεῖ τὰς προτάσεις ταύτας. Ὁποία δὲ εἶναι ἡ θέσις ἑνὸς Κοινοβουλίου, ὅπερ ἐν ἀγνοίᾳ τῶν πραγμάτων ἅτινα ὁδηγοῦσι τὴν Κυβέρνησιν, θέτει καὶ συζητεῖ τὴν ἀρχὴν περὶ ἐκτάκτων παρασκευῶν προωρισμένων δι’ ἐκτάκτους κινδύνους; Τὰ Κοινοβούλια εἰς τοιαύτας περιστάσεις δὲν ἔχουν ἄλλο καθῆκον εἰμὴ μόνον νὰ σκεφθῶσιν περὶ τῆς εἰλικρινείας, τῆς ἱκανότητος, τῆς φιλοπατρίας καὶ τῆς προνοίας τῶν κυβερνώντων· ἂν δὲ τοιαύτη πεποίθησις εἰς τὸ Κοινοβούλιον ὑπάρχει περὶ αὐτῶν, ἡ ἀρχὴ τῶν παρασκευῶν δὲν εἶναι ζήτημα. Ἡ Κυβέρνησις μάλιστα ἡ σημερινὴ κατὰ μείζονα λόγον δύναται νὰ αἰτήσῃ τὰς παρασκευὰς καὶ μᾶς ὁδηγήσῃ, διότι αὐτὴ, ὡς ἠκούσατε παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὡς πολιτικὴν ἀκολουθεῖ τὰς συμβουλὰς ὅλων. Ἂν αἱ συμβουλαὶ ὅλων τείνωσι πρὸς αὐτὸ, τίς καλλιτέρα εὐκαιρία ὅπως περιπτυχθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὑποστηρίξωμεν τὰ μέτρα της; Ἐννοῶ ὅτι ἡ συμβουλὴ ὅλων τοῦ νὰ μείνωμεν ἀτάραχοι, τοῦ νὰ κοιμηθῶμεν νήδυμον ὕπνον, τοῦ νὰ μένωμεν ἐν ἀπραξίᾳ καὶ νὰ ἀναθέσωμεν τὰς ἐλπίδας μας εἰς τὴν δικαιοσύνην, ἐδύνατο καὶ ὤφειλε ν’ ἀπαντήσῃ ἀντίῤῥησιν καὶ ἀντίστασιν, διότι τὰ παραδείγματα τοῦ παρελθόντος, ὅσα ἔλαβον τὴν τιμὴν πολλάκις ν’ ἀναφέρω ὑμῖν, ἦσαν ἀποθαῤῥυντικὰ, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι, μὴ ὑπάρχοντος ζητήματος Ἑλληνικοῦ, ἠδύνατο νὰ βελτιωθῶσι τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐκ μόνης τῆς δικαιοσύνης. Ἂν ὅμως ἡ Κυβέρνησις, τὸ αὐτὸ σύστημα ἀκολουθοῦσα, τοῦ νὰ πείθηται τῇ γνώμῃ ὅλων, ἤκουσε νῦν παρ’ αὐτῶν ὅτι ἀνάγκη εἶναι ἐκτάκτων παρασκευῶν, καὶ ὅτι πρέπει νὰ τραπῶμεν πρὸς ἣν αἱ ἔκτακται παρασκευαὶ φέρουσι, τὸ πρᾶγμα εἶναι ὅλως ἀντιθέτου ἀξίας· αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ἰσχυροὶ μᾶς παρακαλοῦσι καὶ μᾶς προτρέπουσιν ὅπως μορφώσωμεν μίαν ἑλληνικὴν ἀνάγκην, ἥτις ἐν καιρῷ τῷ δέοντι θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὑποστήριγμα τῆς δικαιοσύνης, καὶ ὡς μοχλὸς αὐτῆς. Ἀλλὰ περιπλέον ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, ἔχει καὶ ἄλλην δικαιολογίαν ἵνα ζητήσῃ παρ’ ἡμῶν τὴν παραδοχὴν τῆς ἀρχῆς τῶν παρασκευῶν, διὰ τὸν λόγον ὅτι οὐδεμίαν μᾶς ἔδωκεν ἐξήγησιν εἰποῦσα μόνον ἡμῖν ὅτι τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς εἶναι τεθολωμένα, καὶ ὅτι τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα δὲν φροντίζουσι περὶ ἀναπτύξεως τῶν ἰδίων αὑτῶν δυνάμεων, δύνανται μὲν νὰ μὴ καταστραφῶσι καὶ νὰ ὑπάρχωσι κατ’ ἀνοχὴν, ἀλλὰ θέλουσι μένει πάντοτε περιφρονημένα. Ἀλλ’ αὐταὶ αἱ πληροφορίαι δὲν εἶναι ἀρκεταὶ ὅπως δὲν εἶναι ἀρκεταὶ ὅπως μᾶς ὁδηγήσωσιν ἵνα κρίνωμεν ἂν συμφέρει ἢ δὲν συμφέρει νὰ ἐκτελεσθῇ τὸ πρᾶγμα κατεπειγόντως. Δὲν κακίζω διὰ τοῦτο τὴν Κυβέρνησιν. Οὕτω φερομένη δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι εὑρίσκεται εἰς δύσκολον θέσιν νὰ προχωρήσῃ εἰς παραιτέρω ἐξηγήσεις· ἀλλ’ ἐξάγω ἐκ τούτου τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα τὴν ἀρχὴν περὶ ἐκτάκτων παρασκευῶν οὔτε νὰ τὴν συζητήσωμεν, οὔτε νὰ τὴν ἀποῤῥίψωμεν. Ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν μόνον ἂν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν παρουσιάζει, εἶναι τῷ ὄντι τὰ χρησιμώτατα καὶ φέροντα εὐθέως εἰς τὸν σκοπὸν τοῦτον, πρὸς ἔκτακτον παρασκευήν. Ὡς γνωρίζετε, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἐπαρουσίασε δύω νόμους στρατολογικοὺς καὶ προσέτι διάφορα νομοσχέδια διὰ τῶν ὁποίων ζητεῖ νὰ ἐφοδιασθῇ διὰ τῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ προγράμματός της μέσων. Ἐκ τῶν νομοσχεδίων τούτων τὸ μὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν στρατολογίαν τὴν τακτικὴν καὶ δὲν ἔχει τίποτε ἔκτακτον, τὸ δὲ δεύτερον σκοπὸν ἔχει τὸ δεύτερον. Περὶ τοῦ πρώτου ἦτο περιττὸν κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ γείνῃ κἂν λόγος, διότι ὡς ἡ ἰδία Κυβέρνησις ὁμολογεῖ καὶ ὡς ἡ ἀνάγνωσις αὐτοῦ ἀποδεικνύει, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο πρόκειται νὰ παρασκευάσῃ διὰ μακροῦ χρόνου δυνάμεις εἰς τὸν τόπον. Μόλον τοῦτο παρατηρῶ καὶ ὡς πρὸς αὐτὸ ὅτι ὁ σκοπὸς δὲν ἐπιτυγχάνεται. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ διατηρεῖται ὁ αὐτὸς χρόνος τῆς θητείας καὶ εἶναι τριετής· ὑποτίθεται προσέτι ὁ αὐτὸς στρατιωτικὸς ὀργανισμός. Ἑπομένως δὲν δύνασθε νὰ περιμένετε ἀποτελέσματα ἀνώτερα τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ σημερινὸν καὶ ἰσχύον σύστημα ἐπαρουσίασεν. Ὡς γνωρίζετε, κατ’ ἔτος ζητοῦνται περίπου 2500–2800 ἄνδρες, διότι ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ, περὶ ἧς οὐδεμία καινοτομία, δὲν ἀπαιτεῖ πρὸς ἐτησίαν συμπλήρωσιν τῶν τάξεων στρατολογίαν μεγαλειτέραν. Ἡ ἐκ τοῦ στρατοῦ ἔξοδος καὶ εἰς τὴν ἐφεδρείαν μετάβασις 2500 ἢ 2800 ἀνδρῶν κατ’ ἔτος ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτηδεία ἵνα κατασκευάσῃ τὸν στρατὸν, τοῦ ὁποίου ὁ τόπος ἔχει ἀνάγκην. Ἀνεγνώσατε βεβαίως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ ὁλόκληρον μίαν κλάσιν, τὴν κλάσιν τῶν ἀγόντων 21 ἔτος τῆς ἡλικίας των, καὶ ὅτι εἰσάγουσα αὐτὴν ὁλόκληρον ἐν τῷ στρατῷ θέλει ἀπολύει κατὰ βούλησιν τῆς διοικήσεως τοὺς τῶν προγενεστέρων στρατολογιῶν ἄνδρας εἰ καὶ δὲν ἀποπεράτωσεν τὸν τῆς θητείας χρόνον. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ὑπὸ τοῦ Συντάγματος· τὸ ἀναφέρω δὲ, διότι εἶναι ἡ βάσις καὶ τὸ ἔρισμα τοῦ νέου συστήματος, ὅπερ, ἂν τῳόντι ὑπάρχῃ πρόσκομμα τοσοῦτον ἰσχυρὸν καὶ ἀνυπέρβλητον, ἔπεται ὅτι πίπτει ὡς ἀδύνατον καὶ ἀπαράδεκτον σύστημα. Τί σημαίνει ἡ ῥήτρα τοῦ νόμου, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ στρατολογῇ κατ’ ἔτος ὁλόκληρον τὴν τάξιν τῶν ἀγόντων ἡλικίαν 21 ἔτους; ὅτι ἐκ προοιμίων καὶ διὰ παντὸς προσδιορίζει ἡ Νομοθετικὴ ἐξουσία τὸ ποσὸν τῆς ἐτησίας στρατολογίας. Ἀλλὰ κατὰ τὸν θεμελειώδη νόμον ἡ στρατολογία ἀποφασίζεται κατ’ ἔτος. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἐπιτετραμμένον νὰ εἴπωμεν ὅτι κατ’ ἔτος θέλουν ἀπογράφεσθαι καὶ στρατολογεῖσθαι ἑξακισχίλιοι, ὀκτακισχίλιοι, δεκακισχίλιοι, διότι ὁ νόμος αὐτὸς καὶ ψηφισθεὶς εἶναι ἄχρηστος, εἶναι ἄκυρος, ἐχούσης τῆς Βουλῆς κατ’ ἔτος τὸ δικαίωμα καὶ τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὑποχρέωσιν νὰ παρουσιάζῃ νόμον ἀποφασίζοντα περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν τοῦ ἔτους νεοσυλλέκτων. Κατὰ τὸν διαρκῆ λοιπὸν περὶ στρατολογίας νόμον, ὃν μᾶς εἰσάγουσι σήμερον, μετὰ δέκα ἔτη ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐν ἐφεδρείᾳ πλείονας τῶν 20–25 χιλιάδων ἀνδρῶν. Μεταβαίνω εἰς τὸν δεύτερον νόμον, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ νόμος τῆς ἐποχῆς. Δι’ αὐτοῦ ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ νὰ ἐφοδιάσῃ τὸ Κράτος μὲ τοὺς ἀπαιτουμένους ὁπλίτας διὰ τὴν ἔκτακτον καὶ προσεχῆ καὶ ἐπικειμένην ἀνάγκην· τὸ νομοσχέδιον ὅμως αὐτὸ, κύριοι, δὲν ἐπινοεῖ σύστημα νέον, διότι οὐδὲν ἄλλο ζητεῖ παρ’ ἡμῶν εἰμὴ νὰ δώσωμεν αὐτῇ τὴν ἐξουσίαν νὰ προσδιορίσῃ διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων τὰς ἀσκήσεις, εἰς τὰς ὁποίας οἱ ἐν τοῖς μητρῴοις τῆς ἐθνοφυλακῆς ἀπογραφέντες πολῖται θέλουσιν ὑποβληθῆ. Αἱ ἀσκήσεις ὅμως αὗται δὲν ἠμποροῦν νὰ διαφέρωσι τῶν ἀσκήσεων τῆς ἐθνοφυλακῆς, διὰ δὲ τῶν ἀσκήσεων τῆς ἐθνοφυλακῆς δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως νὰ καταρτισθῇ τακτικὸς στρατὸς δι’ ἐκτάκτους περιστάσεις, οὔτε δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ παρ’ ἡμῶν τὴν ἄδειαν ὅπως διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων ἐξέλθῃ τῶν στενῶν ὁρίων αὐτῆς τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ πολίτου. Εἰς τὸν πολίτην, μὴ ἀποσπώμενον διαρκῶς ἀπὸ τὰς ἐργασίας του, ἐξακολουθοῦντα νὰ ἔχῃ διαρκῶς τὸν τίτλον τοῦ πολίτου, δὲν δύναται νὰ ἐπιβάλῃ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος θητείαν· διότι ἡ θητεία εἶναι ἀντικείμενον νομοθετικῆς πράξεως, ἡ θητεία μεταμορφώνει ὁλοκλήρως τὸν πολίτην εἰς στρατιώτην, τὸν φέρει εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ διαρκῶς καὶ τὸν κρατεῖ ἐκεῖ δι’ ὡρισμένον χρόνον. Πλὴν ὅμως τοῦ συνταγματικοῦ αὐτοῦ προσκόμματος, δὲν εἶναι κἂν δυνατὸν οὔτε ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ τοιαύτην ἄδειαν, οὔτε ἡμεῖς νὰ τὴν χορηγήσωμεν χωρὶς νὰ διατρέξωμεν δύω κινδύνους. Ἡ Κυβέρνησις, εἴτε ἡ παροῦσα εἴτε ἄλλη τις, δύναται ν’ ἀπαιτήσῃ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος θυσίας παρὰ τοῦ πολίτου ἀνεπαρκεῖς ἢ νὰ ἀπαιτήσῃ παρ’ αὐτοῦ θυσίας ὑπερβολικάς. Οὔτε εἶναι κἂν ἀνάγκη νὰ μᾶς ἀποκρύψῃ καὶ νὰ μᾶς ἀφήσῃ ἐν τῇ ἀγνοίᾳ περὶ τοῦ ζητήματος «ὁποίας ὑποχρεώσεις διὰ τοῦ νόμου τούτου ἐπιβάλλομεν εἰς τοὺς πολίτας», οὔτε πρέπει νὰ μᾶς στερήσῃ κἂν τῆς εὐχαριστήσεως νὰ γνωρίζομεν, ψηφίζοντες τὸν νόμον, ὅτι ἐψηφίσαμεν διάταξιν φέρουσαν ἀμέσως εἰς τὸν σκοπὸν τῆς πραγματικῆς καὶ ἀληθοῦς αὐξήσεως τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, πρὸς ὃ ἡ ψῆφός μας ἐδόθη. Τέλος ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ νομοσχεδίου της δὲν ἐννοεῖ θητείαν, ἀλλ’ ἀσκήσεις τοῦ πολίτου. Περὶ τούτου εἶμαι βέβαιος. Περὶ τίνος ὅμως ζητήματος πρόκειται, κύριοι; ἰσχυρίζονται ὅτι ὅσον οὔπω ἡ Ἑλλὰς ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀντικρύσῃ ἕνα οἱονδήποτε ἐχθρόν· καὶ ἐν τοσούτῳ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον μᾶς παρουσιάζεται, μᾶς προσκαλεῖ νὰ παίξωμεν μόνον. Ἰσχυρίζεται ἡ Κυβέρνησις ὅτι θέλει ἀπογράψει ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μητρῴων τῆς ἐθνοφυλακῆς τοὺς ἄγοντας τὸ 20ὸν ἕως τὸ 30ὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των καὶ ἐπιφυλάττεται διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων νὰ ὁρίσῃ τὰς ἀσκήσεις αὐτῶν. Μᾶς ἀφίνουν ἀφ’ ἑνὸς εἰς ἐντελῆ ἄγνοιαν ἂν ἐπράξαμεν τὸ καθῆκόν μας, ὡς προεῖπον, καὶ συγχρόνως ἀποδεικνύουν ὅτι δὲν ἔχουσιν ἀκριβῆ γνῶσιν τῶν πραγμάτων τὰ ὁποῖα ζητοῦν, καὶ τοῦ σκοποῦ πρὸς τὸν ὁποῖον τὰ ζητοῦν. Ἄλλως, τίς ἦν ἡ ἀνάγκη νὰ διστάσωσι; φοβοῦνται ὅτι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸν πατριωτισμόν, καὶ ὅτι ἡμεῖς δὲν θὰ ἐπιζητήσωμεν ἤδη, ὅτε ὁ χρόνος μᾶς ἐστενοχώρησε, τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἔργου μας ὅσῳ τὸ δυνατὸν ἐντελέστερον καὶ πρακτικώτερον; Ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐμόρφωσεν ἓν σχέδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ κανονίσῃ τὴν ἔκτακτον αὐτὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν, διατί δὲν ἀνεκοίνωνεν αὐτὸ διὰ τοῦ νόμου εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἐπιφυλάσσεται διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων καὶ ἄνευ ἡμῶν ν’ ἀποφασίσῃ; διὰ τί μᾶς ἀφίνουσιν αὐτὸν τὸν δισταγμὸν, ὅτι ψηφίζοντες τὸν νόμον δὲν ψηφίζομεν πράγματα ἐπαρκῆ, ἀφοῦ μᾶς ὁμιλῶσι περὶ ἁπλῶν ἀσκήσεων; Τὸ πρᾶγμα, κύριοι, εἶναι ἁπλούστατον καὶ οὕτως ἔπρεπε νὰ ἐκτελεσθῇ ἤδη· ἐδύνατο δὲ καὶ ἔπρεπε νὰ ἐκτελεσθῇ κατὰ τὸ παρελθὸν δωδεκάμηνον. Ὅτε ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰ πράγματα, εἶχε στρατὸν τοῦ ὁποίου αἱ τάξεις ἦσαν ἀραιαί. Ἔλειπον δύω στρατολογίαι, ἡ τοῦ 1875 καὶ ἡ τοῦ 1876. Τί ἔβλαπτε νὰ συλλογισθῶσι περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον ἔπρεπε διὰ πάσης ταχύτητος νὰ συμπληρώσωσι τὰς τάξεις ταύτας; τίς τοὺς ἐμπόδιζε νὰ παρουσιασθῶσι πρὸ 12 μηνῶν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, φέροντες ἔκτακτόν τινα νόμον περὶ στρατολογίας, ὅστις νὰ διευκολύνῃ αὐτήν; ὅστις νὰ μὴ ἔχῃ τὰ ἐλαττώματα ἐκεῖνα τοῦ παλαιοῦ, τὰ ὁποῖα δίδουσιν ἀφορμὰς εἰς τοσαύτας ἀδικίας καὶ τοσαύτας καταχρήσεις, καὶ ὅστις διὰ πάσης ταχύτητος νὰ θέσῃ ὑπὸ τὴν χεῖρα τῆς ἐξουσίας τοὺς ἄνδρας τῶν δύω στρατολογιῶν; Τὸ καθῆκον τοῦτο, κύριοι, τὸ παρέλειψαν καὶ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι, καὶ μετὰ 12 μῆνας, αἱ στρατολογίαι ἐκεῖναι ἔχουσιν ὡς ἑξῆς κατὰ τὴν κατατεθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ, τῇ αἰτήσει μου, κατάστασιν: ἀπογραφὴ τοῦ 1875—ἐλήφθησαν 1441—καθυστεροῦνται 1359 ἀπογραφὴ τοῦ 1876—ἐλήφθησαν 505—καθυστεροῦνται 2295 τὸ ὅλον ἐλήφθησαν 1946—καθυστεροῦνται 3654 Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου. Καθυστεροῦνται ἐν τῷ στρατῷ κατὰ τὸ δωδεκάμηνον διάστημα ἄνδρες 3654 ἐξ ἀπογραφῆς. Δυνάμει τοῦ αὐτοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε προσέτι καὶ ἠδύνατο καὶ ἔπρεπεν ἀπὸ πέρυσι νὰ ζητήσῃ δύναμιν ἀνωτέραν τῆς συνήθους· διότι, ὡς κάλλιον ἐμοῦ γνωρίζουσιν οἱ ἀξιότιμοι στρατιωτικοὶ συνάδελφοί μας, ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ πολέμου, διατηρουμένου τοῦ ἰδίου στελέχους, εἶναι κατὰ λόχους ἀνωτέρα, ἤτοι μείζων ὁ ἀριθμὸς τῶν στρατιωτῶν, οἵτινες συγκροτοῦσι τοὺς λόχους. Ἐδύνατο τοιουτοτρόπως νὰ αὐξήσῃ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ, ἄνευ δαπανῶν πρὸς δημιουργίαν νέων βαθμοφόρων. Ταῦτα ἠδύναντο νὰ ἐκτελεσθῶσιν ἀπὸ τῆς παρελθούσης Συνόδου· ἦτο δὲ ἁπλούστατον καὶ προχειρότατον, ἦτο πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν Κυβερνήσεως μὴ λησμονούσης τὴν ἐντολήν της, οὐδὲ κοιμωμένης ἐνώπιον τῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι μᾶς περιστοιχίζουσιν. Ἀλλὰ περιπλέον, ἔπρεπε νὰ ἐξετάσῃ ὁποῖα εἶναι τὰ ἐλαττώματα τοῦ στρατιωτικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει μέχρι τοῦδε. Ἤθελεν εὕρει ὅτι τὸ κυριώτατον πάντων εἶναι ὅτι δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ κατασκευάσῃ μεγάλην ἐφεδρείαν. Ἔπρεπε δὲ νὰ συλλογισθῇ ὅτι, ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς παρέλειψεν αὐτὸ τὸ ἔργον καὶ ἔζησε τόσους χρόνους μὲ αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν, ὤφειλεν ἤδη διὰ μιᾶς νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν ἑαυτῆς καὶ νὰ κατασκευάσῃ ἔκτακτον ἐφεδρείαν, ἧς τὴν ἐστέρησεν ὁ παρελθὼν χρόνος. Δυνάμει τοῦ αὐτοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, ὃν προανέφερα, ἔπρεπε νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ εἴπῃ: «ἀξίζει διὰ νὰ ἀναπληρώσωμεν σφάλμα μακροχρόνιον νὰ ἐξοδεύσωμεν ἤδη καὶ 8 καὶ 10 ἑκατομμύρια, διότι πάντοτε θὰ τὰ ἐξοδεύσωμεν, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι, μὴ ἔχοντες ἐφεδρείαν οὔτε εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, οὔτε εἰς ἄλλας, αἵτινες ἠμποροῦν λίαν προσεχῶς νὰ παρουσιασθῶσι, θέλομεν ἀναγκασθῆ ἀνέτοιμοι ὄντες νὰ παραλείψωμεν καὶ νὰ καταφρονήσωμεν τὰ πολιτικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Τί εἶναι, κύριοι, ἡ ἐφεδρεία; εἶναι στρατὸς ἀπογυμνασθεὶς ἐν τῷ μονίμῳ στρατῷ. Ὁ στρατιώτης ἐν Ἑλλάδι δύναται δι’ ὀλιγίστου χρόνου νὰ ἐκπαιδευθῇ. Ἐνθυμοῦμαι τὸν μακαρίτην Βότσαρην, ὅστις μοι εἶπεν ὅτι ἀπεδείχθη ἐκ τῶν πειραμάτων, ὅτι ὁ Ἕλλην στρατιώτης ἐν στρατοπέδῳ ἐξασκούμενος μετὰ 50 ἡμέρας εἶναι στρατιώτης τέλειος. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θέλω τοῦτο, κύριοι, ἤθελα διὰ νόμου νὰ ζητήσω τὴν σύστασιν ἐκτάκτου ἐφεδρείας ὑπὸ θητείαν ἔστω καὶ ἑνὸς ἔτους ἢ ἓξ μηνῶν, διότι ἓξ μῆνες ἤρκουν. Μὲ δαπάνην ὀλίγων ἑκατομμυρίων, ἀλλ’ ἔστω καὶ πολλῶν, ἠθέλαμεν χρησιμοποιήσει τὸ παρελθὸν ἤδη ἔτος, ὅπως κατασκευάσωμεν δύναμιν, ἥτις παρὰ τῷ στρατῷ τῷ μονίμῳ ἤθελεν εἶσθαι λίαν ἀξιόμαχος, καὶ τὴν ὁποίαν ἐπὶ πολλὰ ἔτη μὲ τὸ σύστημα τῆς στρατολογίας τὸ ὑπάρχον ἢ τὸ εἰσαχθὲν ἤδη δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ καταστήσητε. Πολίτης, ὅστις δὲν μεταβαίνει ὡς στρατιώτης ἐν στρατοπέδῳ, δὲν ἐξασκεῖται μετὰ τοῦ στρατοῦ, δὲν διδάσκεται τοὺς κόπους, τὰς ταλαιπωρίας, τὸ πνεῦμα τὸ στρατιωτικὸν καὶ τὴν πειθαρχίαν ἢ ἐπὶ μακρότερον χρόνον ἢ ἐπὶ συντομώτερον, αὐτὸς δὲν λέγεται στρατιώτης· ἠμπορεῖτε νὰ τὸν βαπτίσετε ἔφεδρον, ἀλλ’ ἔφεδρος δὲν εἶναι. Ἐὰν δὲ ἀληθῶς κατέχῃ τὸ ἔθνος αἴσθημα μεγαλουργὸν, ὅπερ προϋποτίθεται καὶ πρέπει νὰ ὑποτίθεται καὶ βεβαίως ὑπάρχει, ὅπως σᾶς ἀκολουθήσῃ εἰς τὸν νέον δρόμον, εἰς ὃν τὸν ὁδηγεῖται ἤδη, μὴ ζητεῖτε διὰ μισῶν μέτρων νὰ ὠφεληθῆτε ἀπὸ μόνον τὸ αἴσθημά του, ἀλλὰ δημιουργήσατε αὐτῷ δύναμιν. Μὴ ζητεῖτε νὰ ὁδηγήσητε εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης ἁπλοῦς πολίτας, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ πολεμήσωσιν ὅπως ἐκ τῆς πείρας, τὴν ὁποίαν ἡ ἀγριότης τοῦ τόπου καὶ ὁ ἔνοπλος βίος τοὺς ἐδίδαξεν, ἠξεύρουν νὰ πολεμῶσιν, ἀλλ’ ὅπως ἡ τέχνη τῶν τακτικῶν πολέμων ἀπαιτεῖ. Ἐὰν δὲ καταντήσωμεν εἰς τοῦτο ὑπὸ τοιοῦτον νόμον καὶ τοιαῦτα μέτρα, φοβοῦμαι μήπως τὴν κατάστασιν αὐτὴν παρακολουθήσῃ μία ταπείνωσις. Ἀπόκειται εἰς τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ γινώσκοντα ἐπακριβῶς αὐτὰ τὰ πράγματα, ὅπως μᾶς προσδιορίσωσιν ὁποία δαπάνη ἀπαιτεῖται κατ’ ἄτομον πρὸς κατασκευὴν τοιούτου πολυτίμου Σώματος. Ἀλλὰ, κύριοι, ὡς προεῖπον, ἡ δαπάνη εἶναι οὐδὲν ἀπέναντι τῆς ἀνάγκης καὶ τῆς ἀξίας τοῦ πράγματος· δὲν εἶναι δὲ ὑπερβολικὴ, διότι ἀρκεῖ ἡ δαπάνη τῆς ἑξαμηνίας, εἴτε καὶ τοῦ ἔτους πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτόν. Ἡ δὲ δαπάνη τοῦ ὁπλισμοῦ δὲν εἶναι τοῦ συστήματος ὅπερ προτείνω ἀποτέλεσμα, ἀλλ’ ἐν γένει τῆς ἀρχῆς τῶν προπαρασκευῶν. Ἡ δὲ ἄσκησις ἐν στρατοπέδῳ, ἥτις ἀναμφισβητήτως εἶναι διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις ἀναγκαιοτάτη, προέρχεται καὶ αὐτὴ ἐκ τῆς ἀρχῆς τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὅλαι αὗται αἱ δαπάναι καὶ αἱ μὲν καὶ αἱ δὲ ἤθελον εἶσθαι ἀπόῤῥοια τῆς προτάσεώς μου, ἵνα σχηματίσωμεν ἐφεδρείαν, τῆς ὁποίας στερούμεθα καὶ ἥτις ἕνεκα τῆς πολυτιμότητος τοῦ πράγματος ἔπρεπε νὰ γείνῃ, δὲν ἔγεινε καὶ πρέπει νὰ γείνῃ ἤδη, πάλιν αἱ δαπάναι πρέπει νὰ μὴ μᾶς σταματήσωσι. Σᾶς ἐξορκίζω, κύριοι, νὰ μὴ συναινέσητε εἰς μέτρα, ἅτινα δὲν θὰ ἀναπαύσωσι τὴν συνείδησίν σας. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ παρασκευῆς διὰ μικροῦ χρόνου ἔστω νὰ μὴ ἠθέλαμεν κρίνει αὐτὴν μὲ ὑπερβάλλουσαν αὐστηρότητα· ἀλλ’ ὅταν πρόκειται περὶ ἐπικειμένου κινδύνου, τὰ ἔγγραφα ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ θέσητε τὴν ὑπογραφήν σας, δὲν πρέπει νὰ ἐξασφαλίζωσι τὴν τιμὴν τοῦ τόπου; Θὰ μᾶς εἴπωσιν ἴσως ὅτι χρειάζεται χρόνος διὰ νὰ κατασκευασθῇ ἐφεδρεία δι’ ἑξαμήνου θητείας· ἕως οὗ ὁ νόμος αὐτὸς παρασκευασθῇ πρὸς ἐκτέλεσιν καὶ ἐκτελεσθῶσι τὰ ἀπαιτούμενα ἡ ἑξαμηνία θέλει αὐξήσει εἰς ἓν ὁλόκληρον ἔτος, καὶ ὅτι μόνον μετὰ παρέλευσιν ἑνὸς ἔτους θέλομεν ἔχει στρατὸν ἄξιον τοῦ ὀνόματος τῆς ἐφεδρείας. Ἀλλὰ πῶς; θέλετε τὰ ἀδύνατα; θεωρῶ δὲ ἠθικῶς ἀδύνατον ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ μέτρα, εἰς ἃ ὀφείλει νὰ μὴ ἔχῃ πεποίθησιν, καὶ νὰ ἐπιθέσῃ αὐτὴ ἡ ἰδία τὴν σφραγῖδα μιᾶς μελλούσης συμφορᾶς. Βεβαίως ἐὰν τὸ μέτρον τοῦτο ἐλάμβανεν ἡ Κυβέρνησις πρὸ ἑνὸς ἔτους, ἤθελεν ἔχει τὸν στρατὸν αὐτὸν κατηρτισμένον ἐξ εἴκοσι χιλιάδων, ἤθελεν ἔχει τὸν ἐνεργὸν τακτικὸν στρατὸν ἐκ 14,000, ἤθελεν ἔχει τὴν ἤδη ὑπάρχουσαν ἐφεδρείαν περὶ τὰς 6,000 τοὐλάχιστον, καὶ ἤθελεν ἔχει τοιουτοτρόπως στρατὸν καλῶς γεγυμνασμένον ἐκ 40,000 ἀνδρῶν, ὄχι μὲ λόγους, ἀλλὰ μὲ ἔργα καὶ χωρὶς νὰ δυσκολευθῇ περὶ τῶν χρηματικῶν μέσων· διότι ἐὰν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἀντὶ ν’ αὐξήσῃ ὡς ηὔξησε πέρυσι τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1876 σχετικῶς πρὸς τὸν τοῦ 1874 κατὰ 2,800,000, ἢ ἔστω, ἐὰν εἶχεν ἀνάγκην νὰ τὸν αὐξήσῃ καὶ ηὔξανεν αὐτὸν μόνον κατὰ 1,300,000, νὰ μείνῃ δὲ εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Δημοσίου τὸ ποσὸν 1,500,000, διὰ τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ ἠδύνατο τὸ Κράτος νὰ δανεισθῇ 15,000,000 πρὸς 10%, καὶ αὐτὰ ἤθελον ὑπεραρκέσει διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ σχεδίου τὸ ὁποῖον σᾶς προτείνω, τοῦ σχηματισμοῦ νέου στρατοῦ ἐξ 20,000 ὑπὸ θητείαν ἓξ μηνῶν. Ἀλλ’ οὐ μόνον ἀνεπαρκὲς εἶναι τὸ σύστημα, ἀλλὰ καὶ σκοτεινὸν καὶ ἀπόκρυφον καὶ πολλῶν οὐσιωδῶν ἐλλείψεων μεστόν. Μᾶς ζητεῖται ἡ ἄδεια νὰ κανονίσωσιν οἱ ὑπουργοὶ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος τὰς ἀσκήσεις, εἰς τὰς ὁποίας θέλουσιν ὑποβάλει τοὺς πολίτας, καὶ οἵτινες θὰ μείνωσι καὶ θὰ ᾖναι πάντοτε πολῖται. Μᾶς εἶπον προσέτι οἱ ἀξιότιμοι ὑπουργοὶ ὅτι στηρίζονται πρὸς ἀνεύρεσιν τῶν ὑποκειμένων εἰς στρατείαν πολιτῶν ἐπὶ τῶν συνταχθέντων μητρῴων τῆς ἐθνοφυλακῆς· ἐζήτησα δὲ ἀποσπάσματα τοῦ περιεχομένου αὐτῶν καὶ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ὑπέβαλεν ὅσα οἱ δῆμοι κατήρτισαν καὶ ἀπέστειλαν, ἐλλείπουσι δὲ τὰ ⅔, διότι 110 δῆμοι μόνον συνέταξαν μητρῷα, οἱ δὲ λοιποί, κατὰ τηλεγραφικὰς πληροφορίας, ἐνασχολοῦνται εἰς τοῦτο. Περὶ τῆς ἀξίας αὐτῶν τῶν μητρῴων σᾶς ἐρωτῶ ὅλους τοὺς βουλευτὰς, ὡς καλῶς γινώσκοντας, ἐὰν ἐγένετο ἡ ἐργασία αὕτη μετὰ σπουδαιότητος, ἐὰν ἐθεωρήθη τὸ ἔργον ὡς ἄξιον τῆς μελέτης καὶ τῆς ἰδιαιτέρας προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου ἐντεταλμένων δημοτικῶν καὶ διοικητικῶν ὑπαλλήλων. Δὲν ὑπάρχει ὅμως ἀνάγκη τῆς γνώμης σας, διότι αἱ ἀποδείξεις τὰς ὁποίας μᾶς ἐχορήγησεν ἡ Κυβέρνησις ἐλπίζω ὅτι θέλουσι θεωρηθῆ ἐπαρκεῖς πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ πράγματος. Ἀκούσατε, κύριοι! «Δῆμος Ὠρωπίων τῆς ἐπαρχίας Ἀττικῆς» δὲν ἔχει κανένα εἰκοσαετῆ (ἱλαρότης)· δῆμος Σαλαμῖνος δὲν ἔχει κανένα εἰκοσαετῆ· δῆμος Πλαταιῶν ἔχει δύω εἰκοσαετεῖς καὶ κανένα εἰκοστοῦ πρώτου ἔτους· δῆμος Ἀκραιφνίου δὲν ἔχει κανένα εἰκοσαετῆ· δῆμος Ἱστιαίων ἔχει δύω εἰκοσαετεῖς· δῆμος Σκιάθου κανένα 21 ἔτους· δῆμος Γλώσσης τῆς Σκοπέλου ἕνα 20 ἐτῶν· δῆμος Ἁλονήσου 21 ἔτους δὲν ἔχει κανένα, οὔτε 22, οὔτε 24, οὔτε 25, ἕνα δὲ 26, οὐδένα τῶν 27, (ἱλαρότης), δύω τῶν 28 ἐτῶν, πέντε τῶν 29 καὶ δύω 30 ἐτῶν. Ὁ δῆμος Πτελεατῶν τῆς Φθιώτιδος δὲν ἔχει κανένα εἴκοσι ἐτῶν, ἕνα δὲ μόνον εἰκοστοῦ πρώτου ἔτους· ὁ δῆμος Παραχελωϊτῶν κανένα εἰκοστοῦ πρώτου ἔτους· ὁ δῆμος Γαλαξειδίου ἔχει δύω εἴκοσι ἐτῶν καὶ κανένα εἰκοσιενός· ἐπίσης καὶ ὁ τῆς Μυωνίας κανένα εἰκοσιενὸς ἔτους. Ἤδη παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου νὰ προσέξῃ εἰς τὰ ἑξῆς· ὁ δῆμος Μεσολογγίου, ὁ ὁποῖος ἔχει 7000 κατοίκους, ἔχει 14 εἴκοσι ἐτῶν· ὁ δῆμος Ὠλενείας, ὁ ὁποῖος μόλις ἔχει 4000 κατοίκους, ἔχει καὶ αὐτὸς 14· ὁ δῆμος Μακρυνείας, ὁ ὁποῖος εἶναι μικρότερος του δήμου Μεσολογγίου καὶ ἔχει ἕως 5,000 κατοίκους, ἔχει 40 εἰκοσαετεῖς· ὁ δῆμος Αἰτωλικοῦ καὶ ὁ δῆμος Παραχελωΐτιδος, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἴσον πληθυσμὸν, ὁ μὲν τοῦ Αἰτωλικοῦ ἔχει 16, ὁ δὲ τῆς Παραχελωΐτιδος 3 εἰκοσαετεῖς. Μεταβαίνω εἰς ἄλλας ἐπαρχίας. Ἐν δήμῳ Θέρμου τῆς Τριχωνίας 2 εἶναι οἱ ἔχοντες ἡλικίαν εἰκοσιενὸς ἔτους, εἰς δὲ τὸν δῆμον Ἐχίνου τῆς Βονίτσης οὐδεὶς ὑπάρχει οὔτε εἴκοσιν ἐτῶν, οὔτε εἰκοσιενός· ἐπίσης δὲν ὑπάρχει εἰς τὸν δῆμον Αἰγείρας, δύω δὲ μόνον εἰς τὸν δῆμον Βουρρῶν εἰκοσαετεῖς. Μεταβαίνω εἰς τὴν ἐπαρχίαν Καλαβρύτων· ὁ δῆμος Καλαβρύτων τῆς Πρωτευούσης ἔχει ἕνα ἄνδρα εἰκοσιενὸς ἔτους καὶ δύω εἰκοσιεννέα ἐτῶν· τὰ Σουδενὰ οὐδένα εἴκοσι ἐτῶν καὶ οὐδένα εἴκοσι ἑνὸς ἔτους· ὁ δῆμος Παΐων ἕνα εἴκοσι ἐτῶν· ὁ δῆμος Λαπαθῶν οὐδένα, ὁ δὲ τῆς Ψωφῖδος ἕνα. Τέλος πάντων αὐτὴ ἡ κατάστασις ἐξακολουθεῖ κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας.

§3ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἐπίσημος αὐτὸς ὁ κατάλογος;

§4ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μάλιστα, εἶναι ἐκεῖνος τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργός. Πρὶν τελειώσω, κύριοι, τὰ περὶ τῆς ἐπιθεωρήσεως τοῦ νέου προγράμματος ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικὴν, ὀφείλω νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι κακῶς ἔπραξε νὰ προμηθευθῇ ὅπλα, τὰ ὁποῖα δὲν φέρει πλέον εἰς χεῖρας κανεὶς στρατὸς τῆς Εὐρώπης. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔπρεπε νὰ δελεασθῇ ἐκ τῆς εὐθηνίας τοῦ πράγματος· διότι στοχασθῆτε τί σημαίνει νὰ ζητῶμεν τὴν οἰκονομίαν ποῦ; εἰς τὰ ὅπλα τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ ἰσχὺς τῆς πατρίδος, εἰς τὰ ὅπλα τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ ἄμυνα καὶ ἡ ἐπίθεσις, εἰς τὰ ὅπλα τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ δύναμις τοῦ στρατιώτου. Ἔθνος παρασκευαζόμενον ν’ ἀντιπαραταχθῇ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, νὰ σκέπτεται περὶ οἰκονομίας ἐν τοῖς ὅπλοις! Ἐπεθύμουν τὴν οἰκονομίαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ προϋπολογισμῷ της· ἀλλ’ ἐκεῖ δὲν ἔφερε καμμίαν, μόνην δὲ δυνατὴν οἰκονομίαν ἐθεώρησε τὴν τοῦ ὁπλισμοῦ. Ὅταν ὅπλον τι ὑπῆρχεν εἰς χεῖρας στρατοῦ τινος εὐρωπαϊκοῦ καὶ ἤδη ἐτέθη κατὰ μέρος καὶ κατήντησε νὰ ᾖναι τοσοῦτον ἀζήτητον ὥστε νὰ τιμᾶται 11 φράγκα, στοχασθῆτε, κύριοι, τί ὅπλον εἶναι, ὄχι ἀπολύτως ἀλλὰ σχετικῶς πρὸς τὸν ὁπλισμὸν τῶν στρατῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τῶν στρατῶν τῆς Ἀνατολῆς· ἀπολύτως τὸ ὅπλον chassepot, παραβαλλόμενον πρὸς τὰ ὅπλα τὰ πρὸ αὐτοῦ, βεβαίως εἶναι ἀσυγκρίτως ὑπέρτερον καὶ κατὰ τοῦτο εἶναι πολύτιμον· ἀλλὰ περὶ τούτου πρόκειται; Καθ’ ἣν ἐποχὴν τὰ ἔθνη ἐνασχολοῦνται ποῖον ἐξ αὐτῶν νὰ ἔχῃ τὸ ὑπέρτερον ὅπλον, διότι μεγίστην ἀποδίδουσιν ἀξίαν εἰς τῶν ὅπλων τὴν δύναμιν καὶ τελειότητα, ἡμεῖς νὰ ὁπλίζωμεν τὸν στρατὸν μὲ ὅπλα ἀπεῤῥιμένα, ὅμοια τῶν ὁποίων δὲν θ’ ἀπαντήσωμεν εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ, αὐτὸ δὲν τὸ ἐπερίμενον ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ἴσα ἴσα διότι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀδύνατος, δὲν πρέπει ν’ αὐξήσωμεν ἐπὶ μᾶλλον τὴν ἀδυναμίαν μας· ἀφοῦ εἰς ὅλα τὰ μέσα τοῦ πολέμου εἴμεθα ἀδύνατοι, ἐδῶ, ὅπου ἠδυνάμεθα νὰ γίνωμεν δυνατοί, ὅπου ἦτο εἰς τὴν ἐξουσίαν μας νὰ γίνωμεν ἰσοδύναμοι τοῖς ἐχθροῖς, ἀπεναντίας ν’ ἀδιαφορῶμεν, εἶναι πρᾶγμα ἀκατάληπτον. Δὲν ἐξετάζω ὁποῖα εἶναι τὰ ἐλαττώματα τῶν ὅπλων chassepot, διότι δὲν ἔχει κανεὶς ἀπὸ σᾶς ἀνάγκην νὰ τὰ μάθῃ, ἀρκεῖ νὰ γνωρίζῃ ὅτι τὸ ὅπλον αὐτὸ ὑπῆρχεν εἰς τὰς χεῖρας τῶν Γάλλων καὶ ἀπεῤῥίφθη, διότι ἐφευρέθη καλλίτερον, καὶ αὐτὸ εἶναι τόσον ἀκαταζήτητον, ὥστε ἀγοράζεται ἀντὶ φράγκων 11! Οἱ ἔμπειροι περὶ τὰ τοιαῦτα παρακαλοῦνται νὰ ἐξηγήσωσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὁποία εἶναι ἡ διαφορὰ τῶν ὅπλων chassepot πρὸς τὰ τῶν ἄλλων ἐφευρέσεων, ἅπερ ἔχουσιν οἱ στρατοὶ τῆς Εὐρώπης· ἀλλ’ αὐτὸ θέλει σᾶς χρησιμεύσει μόνον πρὸς πληροφορίαν καὶ τέρψιν, διότι τὸ πόρισμα τοῦ ὁποίου ἔχετε ἀνάγκην, τὸ ἔχετε ἐκ τῶν συλλογισμῶν, τοὺς ὁποίους σᾶς ἐξέθεσα πρίν. Μεταβαίνω ἤδη, κύριοι, εἰς τὸ δεύτερον μέρος τοῦ νέου προγράμματος, τὸ οἰκονομικόν.

§5ΤΙΝΕΣ. Νὰ γείνῃ μία μικρὰ διακοπὴ πρὸς ἀνακούφισιν τοῦ κ. Δεληγεώργη.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν θέλῃ ὁ κ. Δεληγεώργης...

§7ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μάλιστα.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ 10 λεπτὰ τὴν συνεδρίασιν· (γίνεται ἐπὶ 20 λεπτὰ διακοπή).

§9ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφοῦ ὡμίλησα, κύριοι, περὶ τῶν στρατιωτικῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι ἐδυνάμεθα νὰ παρασκευασθῶμεν εἰς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, ἃς προανήγγειλεν, ὑπολείπεται ἤδη νὰ ἐξετάσωμεν ὁποῖα εἶναι τὰ μέσα τὰ χρηματικά, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι ἐδυνάμεθα νὰ καταρτίσωμεν τὰς πολεμικὰς παρασκευάς. Γνωρίζετε δὲ ὅτι τὰ χρηματικὰ μέσα εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ, καὶ ὅτι ἄνευ τούτων οὐδὲν δυνάμεθα νὰ κατορθώσωμεν ἐκ τῶν ἐπαγγελλομένων. Ὅθεν καὶ σήμερον ἀναγινώσκομεν εἰς τὰς ἐφημερίδας τῆς Εὐρώπης, κρινούσας περὶ τοῦ δυνατοῦ ἢ μὴ δυνατοῦ τοῦ πολέμου, διατριβὰς περὶ τῶν χρηματικῶν δυνάμεων καὶ μέσων, τὰ ὁποῖα ἑκάστη Δύναμις δύναται νὰ διαθέσῃ, καὶ ἐξαγούσας συμπεράσματα περὶ τῆς πιθανότητος τοῦ πολέμου ἐκ τῆς παθητικῆς καταστάσεως ἢ τῆς ἀκμαίας οἰκονομικῆς θέσεως ἑκάστης ἐξ αὐτῶν. Εἶναι δὲ ἀξία προσοχῆς ἡ ἐξέτασις τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, ὅπως παρουσιάζῃ αὐτὸ ὑπὸ τὰς ὄψεις μας ἡ Κυβέρνησις, διὰ δύω λόγους πρὸ πάντων, ἐκτὸς τοῦ λόγου, τὸν ὁποῖον προεῖπον. Τὸ μὲν, διὰ τὸ κολοσσιαῖον ποσὸν μὲ τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις αὐξάνει τὸ δημόσιον χρέος, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀρχὴν, ἣν ἀποδέχεται καὶ κηρύσσει, ὅτι ὁ ὑπάρχων τακτικὸς προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶναι ἱερὸς καὶ ἀπαραβίαστος. Τὸ τελευταῖον τοῦτο μᾶς δίδει νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ὅλα τὰ μέσα, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὰς ἐκτάκτους παρασκευὰς, θέλομεν τὰ πορισθῆ ἐξ ἐκτάκτων καὶ νέων φόρων· μᾶς φέρει δὲ τοῦτο εἰς τὸν εὐθὺν συλλογισμὸν, ὅτι ἂν κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἐνάρξεως τῶν παρασκευῶν δὲν δυνάμεθα ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων νὰ πορισθῶμεν οὐδὲ ὀβολὸν, εἰς ὁποίας θυσίας δὲν πρέπει νὰ ὦμεν ἕτοιμοι, τὸ μὲν πρὸς ἀποπεράτωσιν τῶν παρασκευῶν αὐτῶν, διότι βεβαίως δὲν μᾶς ὑπεβλήθησαν πᾶσαι, τὸ δὲ πρὸς ἐπιχείρησιν τοῦ πολεμικοῦ ἔργου κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἄρωμεν τὰ ὅπλα. Ἀκούσατε, κύριοι, ὁποῖον εἶναι τὸ δημόσιον χρέος, μὲ τὸ ὁποῖον διὰ τοῦ νέου προγράμματος πρόκειται νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸ Κράτος. Παλαιὰ δάνεια ἐξωτερικὰ τοῦ 1824 καὶ 1825 καὶ ἐσωτερικὰ δάνεια τῶν νήσων καὶ τῆς ξηρᾶς φρ. 40,000,000, ἰσοδυναμοῦντα μὲ δρ. 44,800,000. Δάνειον φρ. 10,000,000 διὰ στρατιωτικὰς παρασκευὰς, δρ. 11,200,000. Δάνειον φράγ. 50,000,000 δι’ ἐκτάκτους προμηθείας, ἰσοδυναμοῦν με δραχ. 56,000,000. Σιδηρόδρομος Λαμίας φρ. 36,000,000, ἤτοι δρ. 40,320,000. Τὸ ὅλον τοῦ ποσοῦ τῶν νέων χρεῶν δρ. 152,220,000. Δὲν πρόκειται, κύριοι, ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ κανενὸς ἐξ αὐτῶν εἰς τὴν μέλλουσαν Σύνοδον ἢ εἰς τὰ ἑπόμενα ἔτη· συναποτελοῦσι πάντα τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως καὶ φέρονται πρὸς ψήφισιν κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον καὶ εἶναι ὑπὸ συζήτησιν ἤδη. Ἀλλὰ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ χρέους τούτου ὁποῖον ποσὸν ἀπαιτεῖται ἐτησίως; Ἐν πρώτοις παρατηρῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, τὰ μὲν τῶν χρεῶν τούτων θεωρεῖ κατορθωτὰ διὰ τόκου 7% καὶ 1% χρεωλυσίου, ἄλλα δὲ πρὸς 6% καὶ 1% χρεωλυσίου. Ὑποθέτω, ὅτι ὁ τόκος καὶ τὸ χρεωλύσιον εἶναι πάντοτε τὸ αὐτὸ, ὅταν κατὰ τὴν αὐτὴν στιγμὴν, κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν παρὰ τοῦ αὐτοῦ ἔθνους ζητῶνται 152,000,000· διότι ἂν πραγματοποιηθῇ ἓν ἐκ τῶν δανείων αὐτῶν πρὸς 7% καὶ 1% χρεωλύσιον, ματαίως ἐλπίζετε ὅτι θὰ πορισθῆτε τὸ ἄλλο πρὸς 6%.

§10ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ποῖον δάνειον εἶναι πρὸς 6%;

§11ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μοὶ κάμνει τὴν παρατήρησιν, ὅτι ὅλα τὰ δάνεια τὰ θεωρεῖ κατορθωτὰ διὰ τοῦ 7% καὶ 1% χρεωλυσίου. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς δὲν θέλει φαίνεται νὰ μὲ ἐννοήσῃ, ἢ προθυμοποιούμενος νὰ εὕρῃ ὑπεράσπισιν εὗρε μίαν σαθράν. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μοὶ λέγει τὰ δάνεια πρὸς 7% ἐλπίζει νὰ πορισθῇ εἰς τὸ ἄρτιον, τὸ δὲ πρὸς 6% ὑπὸ τὸ ἄρτιον. Ματαία ἐλπίς. Τέλος παραδέχομαι ὅτι ὅλα τὰ δάνεια ἡ Κυβέρνησις θὰ πορισθῇ πρὸς 7% καὶ πρὸς 1% χρεωλύσιον, καὶ οὕτω λείπει πᾶσα διαφορά. Οὕτως ἀπαιτοῦνται 10,000,000 δρ. κατ’ ἔτος διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, καὶ ὀφείλομεν νὰ ἐγγράψωμεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν νέαν δαπάνην 10,000,000. Προβαίνω ἤδη εἰς ἀνεύρεσιν τοῦ ἐλλείμματος. Τὸ ἐσωτερικὸν χρέος κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1876 ἀναβαίνει εἰς δραχ. 6,495,499· προσθετομένων καὶ τῶν 10,000,000, φθάνομεν εἰς τὰ 16,500,000. Τί προσαπαιτοῦνται διὰ τὰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ προϋπολογισμοῦ; Δανείζομαι τοὺς ἀριθμοὺς ἀπὸ τὸν αὐτὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1876. Προσαπαιτοῦνται·

Ὥστε ἔχομεν ἐτήσιον ἔλλειμμα 12,000,000. Ἐὰν προσθέσητε εἰς αὐτὸ τὴν πρόσθετον ὁδοποιΐαν, περὶ ἧς ἔχομεν νομοσχέδιον ἐκ δραχ. 1,500,000, καὶ ὡσαύτως τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1876 κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ ἰδίου ὑπουργοῦ ἐκ 2,000,000, φθάνομεν εἰς ἔλλειμμα 15,500,000. Καὶ ἐν τούτοις ἐλπίζομεν νὰ δανεισθῶμεν πρὸς 7%! Ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἔλλειμμα, κύριοι, πόθεν θὰ πληρωθῇ, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔθεσεν ὡς βάσιν τὸ ἀπαραβίαστον τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ἐννοεῖτε, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ πορισθῶμεν ἄλλοθεν, εἰμὴ μόνον ἐκ νέων φόρων. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰσήγαγε νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου νομίζει, ὅτι τακτοποιοῦνται τὰ καθυστεροῦντα, καὶ ὅτι θέλει δυνηθῆ νὰ εἰσπράττῃ ἐξ αὐτῶν ἓν ἥμισυ ἑκατομμύριον περίπου. Ἀλλ’ ὅστις ἀνέγνωσε τὸν νόμον θὰ εὕρῃ βεβαίως ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀναμένῃ παρ’ αὐτοῦ μεγαλεῖτερον ἀποτέλεσμα τοῦ προκύψαντος ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν περὶ καθυστερούντων ὁμοίων νόμων τοῦ 1861 καὶ 1852. Καὶ τότε οἱ ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν μὲ τὰς αὐτὰς ἐλπίδας ἐπαρουσιάσθησαν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ εἶπον, ὀφείλομεν νὰ τακτοποιήσωμεν τὰ καθυστεροῦντα ὅπως τὰ εἰσπράξωμεν, καὶ ἐξῄρεσαν αὐτὰ ἀπὸ τὴν γενικὴν κατηγορίαν τῶν καθυστερούντων ἐσόδων τοῦ Κράτους, καὶ ἀπετέλεσαν ἰδίαν κατηγορίαν, ἐν μὲν τῷ νόμῳ τοῦ 1852 ἐκ τῶν προγενεστέρων, διὰ δὲ τοῦ νόμου τοῦ 1861 ἐκ τῶν μεταξὺ τῶν δύω τούτων ἐποχῶν καθυστερημάτων. Ἀνοίξατε ὅμως τοὺς ἀπολογισμοὺς ὅλους τῶν ἔκτοτε ἐτῶν καὶ θέλετε ἰδεῖ ὅτι μηδαμινώτερον ἔσοδον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δὲν ἐγγράφεται. Ὀλίγαι χιλιάδες ἐτησίως εἰσπράττονται δυνάμει ἀμφοτέρων τῶν νόμων. Προσθέτει ὁ κ. ὑπουργὸς, ὅτι ἡ τακτοποίησις τῶν καθυστερούντων συνίσταται εἰς τοῦτο, ὅτι θὰ χαρίσῃ τοὺς τόκους καὶ ὅτι θὰ δώσῃ προθεσμίας. Ἀμφότερα νομίζει ὁ κ. ὑπουργὸς ὅτι θέλουσιν αὐξήσει τὰ ἐκ τῶν καθυστερούντων εἰσπραττόμενα· ἐγὼ θεωρῶ ἐξ ἐναντίας, ὅτι δημιουργοῦμεν δύω αἰτίας πρὸς ἐλάττωσιν αὐτῶν. Ἄλλως τε, κύριοι, τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον δημιουργεῖται διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ δημοσίου χρέους, εἶναι τόσον κολοσσιαῖον, ὥστε εἰς τὴν ὄψιν του χρεωστεῖ ἕκαστος ἀντιπρόσωπος νὰ φρικιάσῃ. Δύναται νὰ ἐκπέσῃ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς καὶ ἓν καὶ τρία καὶ πέντε ἑκατομμύρια, πάλιν θὰ εὑρεθῇ ἐνώπιον ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον, ἂν διὰ μιᾶς ἐπιβληθῇ εἰς τὸν τόπον, δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ τόπος νὰ τὸ κρατήσῃ. Βεβαίως πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν πόθων του, πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν συμφερόντων του καὶ τῆς τιμῆς του θέλει ἀνεχθῆ πᾶσαν θυσίαν. Τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος οὐχὶ φόρους μόνον προσήνεγκεν ἄλλοτε, ἀλλὰ καὶ τὰ κεφάλαιά του καὶ τὴν περιουσίαν του καὶ πᾶν ὅ,τι εἶχεν. Ἂν δέ ποτε εὑρεθῇ ἂν οὐχὶ εἰς ὁμοίας περιστάσεις, ἄπαγε, ἀλλ’ εἰς τὰς περιστάσεις εἰς τὰς ὁποίας τὸ αὐτὸ πνεῦμα, ὁ αὐτὸς σκοπὸς καὶ ὁ αὐτὸς ἐνθουσιασμὸς κληροδοτοῦσιν εἰς τὰ ἀνεξάρτητα κράτη ἐπιπόνους ἀγῶνας, πάλιν θέλει ποιήσει παρομοίους θυσίας. Ἀλλ’ ἡμεῖς, κύριοι, ὀφείλομεν νὰ μὴ κρίνωμεν ὑπ’ αὐτὸ τὸ πρίσμα τὰ παρουσιαζόμενα σήμερον. Τὸ καθῆκον ἡμῶν εἶναι ἄλλο. Εἶναι νὰ βασανίσωμεν τὰς ἀνάγκας τῶν δαπανῶν, νὰ ἐξεύρωμεν τοὺς προσήκοντας τρόπους τῆς χρήσεως αὐτῶν, νὰ προσδιορίσωμεν ὅσον οἷόν τε ἄριστα τὰ πολεμικὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θέλομεν ὑπερασπισθῆ τὰ δικαιώματά μας, νὰ ἐξαντλήσωμεν ὅλην τὴν προθυμίαν καὶ προσπάθειάν μας καὶ προσοχὴν εἰς τὸ νὰ εὕρωμεν ὅλα τὰ μέτρα ὅπως οἰκονομήσωμεν ἐκ τῶν ἐνόντων τὰ δυνατὰ, πρὶν φθάσωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἐπιβάλωμεν νέα βάρη. Μόνον δὲ μετὰ τοῦτο θὰ εἴπωμεν εἰς τὸν λαὸν, ὅτι ὀφείλει νὰ ἄρῃ ὁλόκληρον τὸ ὑπόλοιπον βάρος. Ἂν αὐτὸ, κύριοι, δὲν εἶναι τὸ καθῆκόν μας, τότε ἐγὼ δὲν βλέπω καθῆκον ἕτερον· ἐὰν δὲν φροντίσωμεν κατ’ αὐτὴν τὴν μέθοδον περί τε τῶν μέσων τῆς ὑπερασπίσεως καὶ περὶ τῶν μέσων τῶν χρηματικῶν, τότε εἴμεθα περιττοὶ ἐνταῦθα. Τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον προανέφερα καὶ τὸ ὁποῖον ὅσον θέλετε μετριάσατε, δὲν δύναται κατὰ τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως νὰ πορισθῇ τὸ ὑπουργεῖον εἰμὴ ἐκ τῶν φόρων. Ἡ ἀναλογία δὲ πρὸς τοὺς ὑπάρχοντας σήμερον φόρους, ἀμέσους καὶ ἐμμέσους, εἶναι αὔξησις 55%, διότι οἱ μὲν ἄμεσοι φόροι σημειοῦνται εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1876 διὰ δραχμὰς 12,735,000, οἱ δὲ ἔμμεσοι διὰ 16,205,000. Τὸ ὅλον τῆς φορολογίας 28,940,000. Δεκαπέντε ἥμισυ λοιπὸν ἑκατομμύρια πρὸς τὰ 28 ἑκατομμύρια εἶναι 50 ἢ 55 τοῖς ἑκατόν. Καὶ αὐτὸ κύριοι, πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν. Ὅθεν τὸ ζήτημα τίθεται ἡμῖν, δὲν ὑπάρχει καμμία διέξοδος; Ἐφθάσαμεν εἰς τὸ μὴ περαιτέρω; Ἐῤῥέθη κατὰ τὰς παρελθούσας συνεδριάσεις, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν κράτος πληρώνει φόρους ἀριθμητικῶς κατωτέρους τῶν ἄλλων κρατῶν. Κατὰ δὲ τὴν ὀρθὴν παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου ὑπὸ ἔποψιν ἀναλογικὴν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς φορολογεῖται αὐστηρότερον. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι καὶ ἀριθμητικῶς ἔκ τινων συγκρίσεων ἡ Ἑλλὰς φαίνεται βαρύτερον φορολογουμένη. Ἐν πρώτοις παρατηρῶ, ὅτι ἡ ἀναλογία τῶν ἀμέσων φόρων πρὸς τὸ ὅλον τῶν ἐσόδων τοῦ κράτους εἶναι ἀνωτέρα εἰς τὴν Ἑλλάδα παρ’ ὅ,τι εἰς πᾶσαν ἄλλην Εὐρώπην. Ἐν Ἑλλάδι οἱ ἄμεσοι φόροι πρὸς τὸ ὅλον τῶν ἐσόδων εἶναι ὡς 33%, ἐνῷ οὐδενὸς ἔθνους προϋπολογισμὸς ἔχει οὕτω. Εἰς τὴν Αὐστρίαν εἶναι 30%, εἰς τὴν Ἰταλίαν 25, εἰς τὴν Γαλλίαν 24 καὶ οὕτω καθεξῆς. Ἡ δὲ σύγκρισις τῶν ἀμέσων φόρων κατ’ ἄτομον μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν ἄλλων κρατῶν ἀποδεικνύει ὅτι ἡ Ἑλλὰς κατέχει μίαν ἀπὸ τὰς πρωτίστας θέσεις ὡς πρὸς τὸ βάρος τῆς φορολογίας· διότι οἱ ἄμεσοι φόροι ἀναλογοῦσι παρ’ ἡμῖν κατ’ ἄτομον εἰς 7 δραχμὰς καὶ πλέον, εἰς δὲ τὴν κλίμακα τῆς φορολογίας τῶν εὐρωπαϊκῶν λαῶν παρατηρεῖται ὅτι μόνον ἡ Γαλλία, ἡ Μεγάλη Βρεττανία, ἡ Ὁλλανδία καὶ ἡ Αὐστρία κατέχουσιν ἀνωτέραν θέσιν, φράγκα 13, 11, 10 καὶ 8. Τὰ δὲ λοιπὰ κράτη εἶναι ὑπὸ τὸ 7 πάντοτε. Ἡ ἔγγειος φορολογία ἐπιβαρύνεται κατὰ στρέμμα, ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὡς καλλιεργουμένη παρ’ ἡμῖν ἔκτασις 7,000,000 στρεμμάτων, κατὰ τὰς κυβερνητικὰς πληροφορίας, πρὸς μίαν δραχμὴν καὶ 28 λεπτὰ, ἤτοι κατὰ μέτρον γαλλικὸν τὸ hectar, τὸ ὁποῖον εἶναι 10 στρέμματα, πρὸς 12 δρ. καὶ 80 λεπτὰ, ἐνῷ εἰς οὐδὲν κράτος ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ἀναλογία τοῦ ἐγγείου φόρου κατὰ δέκα στρέμματα. Εἰς τὴν Βελγικὴν εἶναι φράγκα 6 καὶ 67, εἰς τὴν Αὐστρίαν 5, 30, εἰς τὴν Γαλλίαν 5, 46, εἰς τὴν Ἰταλίαν 5, 26. Λοιπὸν, κύριοι, δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι καὶ ἀριθμητικῶς ἡ ἀναλογία τῆς φορολογίας παρ’ ἡμῖν δὲν εἶναι ὡς πρός τινας συγκρίσεις καὶ περιστάσεις ἀνωτέρα τῆς φορολογίας ἐν τῷ ἄλλῳ κόσμῳ. Ἀλλὰ, κύριοι, αὐτὸ εἶναι πρᾶγμα ἀδιάφορον, διότι ἐνταῦθα ὀφείλετε νὰ συλλογισθῆτε ὅτι παρ’ ἡμῖν δὲν ὑπάρχουσι τὰ τῆς παραγωγῆς μέσα ὧν κέκτηνται ἄλλοι λαοί, ὅπως ἐν δικαιοσύνῃ γείνῃ ἡ σύγκρισις μεταξὺ τῶν φόρων τῶν βαρυνόντων τὸν ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τῶν φόρων τῶν βαρυνόντων τοὺς ἄλλους λαούς· διότι ἐνταῦθα λείπουν ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἰσχυρῶς συντρέχουσιν εἰς τὴν παραγωγὴν τοῦ πλούτου τῶν ἄλλων λαῶν. Παρ’ ἡμῖν λείπει ὁ ἀτμὸς, ἕως χθὲς ἔλειπεν ἡ ἀσφάλεια, λείπει ἡ ἀφθονία καὶ εὐθηνία τῶν κεφαλαίων, λείπει ἡ ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερικὴ συγκοινωνία, λείπουν αὐταὶ αἱ ἐργατικαὶ χεῖρες καὶ ἡ μεγάλη βιομηχανία, ἡ πρωτίστη πηγὴ τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου τῶν ἄλλων. Ἂν δὲ θελήσητε νὰ ῥίψητε βλέμμα ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν τῆς εἰσαγωγῆς καὶ ἐξαγωγῆς τῶν ἄλλων κρατῶν καὶ τῆς εἰσαγωγῆς καὶ ἐξαγωγῆς τοῦ ἑλληνικοῦ, καὶ ὑπολογίσετε αὐτὰς ἀναλόγως τῶν ἀτόμων, θέλετε ἰδεῖ ὅτι εἶναι ὑπερδιπλάσιαι εἰς τὰ πρῶτα καὶ ὑποδιπλάσιαι εἰς τὴν Ἑλλάδα. Βεβαίως ἡ εἰσαγωγὴ καὶ ἐξαγωγὴ δὲν εἶναι ἀκριβὴς γνώμων τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, ἀλλὰ προσεγγίζει πολύ· ἐν ἐλλείψει δὲ μέσων προσφόρων ὅπως ποιήσωμεν ἐξακρίβωσιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, αὐτὴ ἡ σύγκρισις, νομίζω, εἶναι ἡ προσφορωτέρα καὶ προχειροτέρα. Ἐπαναλέγω, κύριοι, ἂν καὶ τὸ εἶπον ἀρκετὰ εὐκρινῶς, ὅτι δὲν ἐξετάζω τὸ βάρος τῆς φορολογίας διὰ νὰ φέρω ἐμπόδιον εἰς τὴν προμήθειαν τῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀντιπαραταχθῶμεν κατὰ τῶν περιστάσεων. Εἶπον ἐν ἀρχῇ ὅτι ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι ἀφεύκτως θέλομεν δώσει τὴν ψῆφόν μας ὑπὲρ πάσης νέας θυσίας, τὴν ὁποίαν ὁ λαὸς ὀφείλει νὰ προσφέρῃ δι’ αἰτίαν μεγαλουργόν. Τὸ ἔπραξα μόνον διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι ἀπαιτεῖται μεγίστη προσοχὴ ὅπως ἀνεύρωμεν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων μέσων τὰ δυνατὰ πρὶν ἢ καταντήσωμεν εἰς αὐτάς. Ἀλλὰ προσέτι ἀπαντῶ ἑτέραν τινὰ δυσκολίαν εἰς τὸ οἰκονομικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις θεμελιοῦται, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ τῆς ἀνάγκης νὰ δανεισθῇ, καὶ ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἂν αἱ ἐλπίδες αὐτῆς εἶναι ἀσφαλεῖς. Θὰ τὸ ἐξετάσω δὲ πρὸ πάντων διότι μεταξὺ τῶν κεφαλαίων διὰ τῶν ὁποίων ἐπιβαρύνει τὸ δημόσιον χρέος, τινὰ καὶ ὀγκώδη μάλιστα φέρει εἰς μέσον μόνον καὶ μόνον ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι θέλει αὐξήσει δι’ αὐτῶν τὴν δημοσίαν πίστιν καὶ κατορθώσει νὰ εὕρῃ δάνεια, νὰ καταστήσῃ δ’ ἐφικτὴν τὴν τῶν δανείων προμήθειαν ὅσον τὸ δυνατὸν εὐθηνότερα. Ὡς πρὸς τοῦτο προτάττω μίαν παρατήρησιν, ἥτις νομίζω εἶναι ἀναμφισβήτητος. Κράτος, τὸ ὁποῖον διὰ μιᾶς τετραπλασιάζει τὸ δημόσιον αὐτοῦ χρέος, ἀναμφισβητήτως ὑποβιβάζει τετράκις κατ’ ἐλάχιστον ὅρον τὴν ὑπάρχουσαν αὐτοῦ πίστιν. Κράτος, ὅπερ δὲν ἀνευρίσκει πόρους εἰς τὸν ἴδιον αὐτοῦ προϋπολογισμὸν, αὐξηθέντα πρὸ οὐ πολλῶν ἐτῶν ἕνεκα ἐκτάκτων μάλιστα λόγων, ἀλλὰ δημιουργεῖ τετραπλάσιον δημόσιον χρέος καὶ πρὸς τοῦτο αὐξάνει 50% ἐτησίως τοὺς φόρους, αὐτὸ τὸ Κράτος ἐξασθενεῖ εἰς ἄκρον τὴν πίστιν του. Ἀλλ’ εἶναι τοὐλάχιστον πιστευτὸν ὅτι τὸ τολμηρὸν αὐτὸ διάβημα, τοῦ νὰ πληρώσωμεν εἰς τὰς παρούσας μεγάλας χρηματικὰς ἀνάγκας τὰ ἐξωτερικὰ χρέη, δύναται νὰ ἀνορθώσῃ τὴν πίστιν καὶ νὰ προμηθεύσῃ ἡμῖν δάνεια; τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τοῦτο εἶναι πρωτοφανές. Ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ὅσαι περὶ τοῦ ἰδίου πράγματος εἰργάσθησαν καὶ ἔφερον σχέδια ἐνώπιόν μας, ἠκολούθησαν δύω ἰδέας· τὸ μὲν, συνεφώνησαν μετὰ τῶν κατεχόντων τὰς ὁμολογίας περὶ συμβιβασμοῦ, τὸ δὲ συνώδευσαν τὴν συμφωνίαν ταύτην μὲ τὴν ὑπόσχεσιν χορηγήσεως νέου δανείου. Ἡ Κυβέρνησις ἤδη παραλιποῦσα τὸ πρῶτον ἀντὶ συμβάσεως κατεσκεύασε νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ὄχι τὸ δάνειον ὁλόκληρον ἀλλὰ μέρος αὐτοῦ, ἄνευ τῆς συναινέσεως τῶν ὁμολογιούχων, τοῖς προσφέρει. Κατ’ αὐτὸ τὸ σύστημα οὔτε πρὸς τὴν πληρωμὴν τοῦ χρέους προβαίνομεν, οὔτε πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς πίστεως. Ἐδυνάμην ἴσως νὰ ἐννοήσω ὅτι ὁ συμβιβασμὸς τοῦ τοιούτου δανείου, τῇ συγκαταθέσει τῶν ὁμολογιούχων, ἠδύνατο νὰ ἀνοίξῃ τὸ χρηματιστήριον καὶ ἂν ἀκόμη οἱ ὁμολογιοῦχοι δὲν ἤθελον δεχθῆ προσφορὰν νέου δανείου. Τὸ ὑποθέτω πρὸς μίαν στιγμὴν, μολονότι δὲν τὸ πιστεύω· ἀλλὰ τὸ σύστημα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον μᾶς παρουσιάζεται ἡ περὶ δανείου ὑπόθεσις, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρέχῃ ἐλπίδα τοιαύτην, δὲν θὰ χρησιμεύσῃ εἰς τίποτε ἄλλο εἰμὴ ὅπως δημιουργήσῃ ἕνα τίτλον ὑπὲρ τῶν ὁμολογιούχων, τὴν ἀναγνώρισιν ἀμφισβητουμένου ἤδη χρέους, ἵνα ἐγείρωσιν ἀξιώσεις. Πῶς θὰ ἀνοίξουν τὰ χρηματιστήρια ὑπὲρ ἑνὸς Κράτους τὸ ὁποῖον αὐξάνει τὰ χρέη του διὰ μιᾶς καὶ τὰ τετραπλασιάζει, μόνον καὶ μόνον διότι προσφέρει εἰς τοὺς ὁμολογιούχους ἑνὸς παλαιοῦ δανείου τὸ 1|20 ἢ τὸ 1|25, καὶ τοῦτο χωρὶς διόλου νὰ τοὺς ἐρωτήσῃ καὶ λάβῃ τὴν συγκατάθεσίν των; Ὥστε, κύριοι, ἡ ἰδέα διὰ τῆς ὁποίας θέλουσι ζητήσει οἱ ἀξιότιμοι ὑπουργοὶ νὰ ὑπερασπισθῶσι τὸν περὶ δανείων ἐξωτερικῶν νόμον καὶ δι’ ἧς θὰ θελήσωσι νὰ δικαιολογήσωσι διατί εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἐπαρουσίασαν αὐτὸν, δὲν ἔχει οὐδεμίαν ὑπόστασιν· καὶ διὰ τοῦτο πρέπει ν’ ἀποκρούσωμεν ὡς ὀλέθριον εἰς τὴν πίστιν ἡμῶν τὸν συνδυασμὸν τῶν νέων χρηματικῶν ἀναγκῶν μὲ ἀνάγκας, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν οὐδεμίαν σχέσιν πρὸς τὰς παρασκευὰς, ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ μόνον φέρονται ἐπὶ τῇ ψευδεῖ προσδοκίᾳ καὶ ἀνυποστάτῳ, ὅτι δύνανται νὰ διευκολύνωσιν ἡμῖν τὰ μέσα πρὸς ἐξοπλισμόν. Ἡ ἐξόγκωσις μάλιστα τοῦ δημοσίου χρέους θέλει καταστήσει ἀδύνατον καὶ πᾶσαν συνομολόγησιν ἐσωτερικοῦ δανείου. Αἱ Τράπεζα δὲν θὰ εὑρεθῶσι βεβαίως εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν. Ἂν τὴν σήμερον μετὰ πολλῆς δυσκολίας κατορθώνουσι νὰ προσφέρωσι ἀπὸ καιρὸν εἰς καιρὸν τὴν συνδρομήν των διὰ δανείων, ὑπὸ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους τὴν προσφέρουσιν, ἐνῷ τὸ Κράτος ἔχει μόνον 50 ἑκατομμυρίων χρέη, στοχασθῆτε εἰς ὁποίαν θέσιν θέλουσιν εὑρεθῆ, ὅταν ἡμεῖς δημιουργήσωμεν δάνεια διακοσίων ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ μήπως τὰ ἐκ τῶν Τραπεζῶν δάνεια προέρχονται ἐκ τῆς καλῆς αὐτῶν θελήσεως ὥστε νὰ ἀναπαυθῶμεν εἰς τὴν καλὴν αὐτῶν θέλησιν; Τί εἶναι αἱ Τράπεζαι παρὰ τὰ κεφάλαια τοῦ μὲν καὶ τοῦ δὲ, τὰ ὁποῖα κατατίθενται ἐπὶ σκοπῷ κέρδους; καὶ ποῦ στηρίζουσι τὴν τοιαύτην ἐλπίδα των, εἰμὴ ἐπὶ τῆς πίστεως τῶν ὀφειλετῶν των; Ὅσῳ περισσότερον λοιπὸν ἐξογκώνομεν τὸ χρέος, κατὰ τοσοῦτον ἐλαττόνομεν τὴν πίστιν, τόσῳ μᾶλλον δυσκολευόμεθα εἰς τὴν ἀνεύρεσιν δανείων καὶ ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν. Ἀλλά, κύριοι, ὑποθέτω ὅτι ὅσα εἶπον εἶναι ἀνυπόστατα, ὅτι δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ εὕρῃ εὐκόλως καὶ προχείρως καὶ τὰ ἄφθονα δάνεια καὶ τὰ εὐθηνά. Θέτω ἐκ νέου τὸ ζήτημα, ἂν ὀφείλωμεν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν προμήθειαν τῶν χρηματικῶν μέσων χωρὶς νὰ βασανίσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν καὶ νὰ πορισθῶμεν ἐξ αὐτοῦ δυνάμεις. Μέγιστον σφάλμα θεωρῶ τὴν γνώμην τῶν κυβερνώντων, ὅτι ἐνώπιον τόσον ἐκτάκτων περιστάσεων νομίζουσιν, ὅτι δὲν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὰς συνήθεις ἰδέας. Καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἰς τὰς συνήθεις περιστάσεις δὲν ἠδυνάμεθα ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ ἀντλήσωμεν κεφάλαια πρὸς ὑπηρεσίαν δανείων, συλλογίζεται περὶ τίνος πρόκειται σήμερον; συλλογίζεται τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προτείνει πρὸς ἔκτακτον τοῦ κράτους ἐξοπλισμόν, ὁποίαν ἰδέαν προϋποθέτουσι καὶ ποῦ χρεωστοῦν νὰ φέρουν τὸν νοῦν ἡμῶν σκεπτομένων περὶ τοῦ πράγματος; Ἄριστα διετύπωσεν ὁ κύριος Χρηστίδης προχθὲς τὰ περὶ τούτου, εἰπὼν ὅτι ἐνώπιον τοιούτων περιστάσεων ὀφείλομεν νὰ καταρτίσωμεν προϋπολογισμὸν στρατιωτικόν. Ἐὰν τῷ ὄντι μετά τινα χρόνον, πολὺν ἢ ὀλίγον, ἡ τύχη καὶ τὸ συμφέρον τοῦ κράτους ἀποφασίσουν νὰ εὑρεθῶμεν εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις, νομίζετε ὅτι ὁ ὑπάρχων τὴν σήμερον προϋπολογισμὸς εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς τῆς στιγμῆς ἐκείνης; Ἐὰν δὲ τῆς στιγμῆς ἐκείνης προϋπολογισμὸς δὲν εἶναι οὔτε πρέπει νὰ ᾖναι ὁ τοῦ 1876, δὲν νομίζετε ὅτι ἡ σύνεσις ὑπαγορεύει, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπιχειροῦμεν τὴν προπαρασκευὴν ἡμῶν διὰ τὴν ἐνδεχομένην στιγμὴν ἐκείνην, ὅπως παρασκευαζόμεθα στρατιωτικῶς, νὰ παρασκευασθῶμεν καὶ οἰκονομικῶς; καὶ ἂν ὄχι νὰ φθάσωμεν ἀκριβῶς, ἀλλὰ νὰ προσεγγίσωμεν σφόδρα εἰς τὸν προϋπολογισμόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν τὴν στιγμὴν τοῦ κινδύνου; Εὐτυχῶς μάλιστα ὁ προϋπολογισμὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι πολυτελής. Εἶπον εὐτυχῶς, διότι ἀφοῦ εὑρέθη εἶναι εὔκολον νὰ ἐλαττωθῇ, ἐνῷ ἦτο δυσκολώτατον, ἂν δὲν ἦτο ὡς εἶναι πολυτελής. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι καθ’ ὅλον αὐτὸν τὸν παρελθόντα χρόνον δὲν ἐδημιουργήθησαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ περιττὰ πράγματα; ἢ πῶς δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι τὰ διάφορα συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀπαντῶνται, δὲν εἶναι ἀνάγκη, ἐνῷ ἡ ἀνάγκη τοῦ κράτους εἶναι μεγίστη, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑποστῶσι μείωσιν; Καὶ δὲν πρόκειται, κύριοι, περὶ μεγάλων πραγμάτων, δὲν πρόκειται νὰ κάμωμεν τοιαύτας καταστροφὰς εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ὥστε νὰ διστάσῃ ἡ χείρ. Ἂν ὁ προϋπολογισμὸς δύναται νὰ μᾶς προσφέρῃ 3,000,000 μόνον δραχμῶν, θὰ οἰκονομήσωμεν τὸ ἥμισυ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἀκριβῶς προορίζεται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τοῦ κράτους· διότι τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις προορίζει αὐτὴν τὴν στιγμὴν εἶναι 60,000,000. Ἐὰν διὰ 3,000,000 ὁ προϋπολογισμὸς δύναται νὰ συντρέξῃ, ἡ Κυβέρνησις ἠμπορεῖ νὰ δανεισθῇ 30,000,000, καὶ ὁ λαὸς τότε θὰ εἴπῃ, ἂς προσφέρω ἕτερα τρία, ἀφοῦ ὑπάρχει ἀναπόφευκτος ἀνάγκη τῶν 60,000,000. Ἄλλως, ὁ ἑλληνικὸς λαὸς θέλει μᾶς κατακρίνει πικρῶς, ἐὰν ἐναντίον τῶν κρίσεων, τὰς ὁποίας αὐτὸς κάμνει ἀκαταπαύστως, εἴπωμεν αὐτῷ ὅτι οὐδὲ λεπτὸν δύναται νὰ οἰκονομηθῇ ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅτι ὅλα εἰσὶν ἀναπόφευκτα, καὶ ὅτι ὅλα τὰ ἔξοδα, τὰ πρὸς ἔκτακτον παρασκευήν, πρέπει νὰ πληρωθῶσι διὰ νέων φόρων. Ἠδυνάμην ν’ ἀναφέρω παραδείγματα, κατὰ τὰ ὁποῖα εἰς τὸ παρελθὸν ἥ τε Συνέλευσις, ἡ ὁποία διοίκησε τὸν τόπον ἀπ’ εὐθείας, καὶ αἱ Κυβερνήσεις κατὰ διαφόρους ἐποχὰς ἐποιήσαντο μεγάλας οἰκονομίας· λέγων δὲ μεγάλας, ἐννοῶ οἰκονομίας περιστρεφομένας εἰς τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέφερα, τριῶν, δύω, ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου, καὶ τὸ Κράτος δὲν ἔπαθε τίποτε. Καὶ οὔτε εἶναι ἀληθὲς τὸ ῥηθὲν ὑπό τινος ὑπουργοῦ χθὲς ὅτι ἐγένοντο οἰκονομίαι δι’ ἐλαττώσεως τοῦ στρατοῦ. Ὅτε κατὰ παρελθόν τι ἔτος ἀπελύθησαν οἱ ἔφεδροι, δὲν ἔπεται ὅτι ἠλαττώθη ὁ στρατός. Οἱ ἔφεδροι, κύριοι, διατηροῦνται, διότι αἱ στρατολογίαι ὀπισθοδρομοῦσι, καὶ διότι ἡ ὑπηρεσία αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ ἔχῃ περισσοτέρους ἐνόπλους εἰς κίνησιν. Δὲν εἶχε συγκαλεσθῆ ἡ ἐφεδρεία διὰ νὰ ἀσκηθῇ ὥστε νὰ εἴπῃ τις, ἀπολύσαντες τοὺς ἐφέδρους ἠλαττώσατε τὴν δύναμιν τὴν ἐθνικὴν, διότι ἐστερήσατε τοὺς ὁπλίτας ἀπὸ τῶν ἀσκήσεων· ἀλλὰ τί ἦσαν οἱ ἔφεδροι αὐτοί; σᾶς εἶπον πρὸ ὀλίγου ὅτι καθυστεροῦνται 3,654 κληροῦχοι, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπέλυσε τοὺς στρατιώτας τῶν ὁποίων ἐτελείωσεν ἡ θητεία ἀλλὰ τοὺς κρατεῖ, καὶ ἐπειδὴ δὲν δύναται νὰ τοὺς κρατήσῃ ἄνευ νόμου, ἐπικαλεῖται τὸν νόμον τῆς ἐφεδρείας κατὰ τὸν ὁποῖον ὀφείλει ὁ στρατιώτης ὡς ἔφεδρος νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ὅταν διαταχθῇ. Ὅσαι λοιπὸν Κυβερνήσεις ἀπέλυσαν ἐφέδρους τοὺς ἀντικατέστησαν διὰ κληρούχων, καὶ τότε μόνον ἠδυνήθησαν νὰ τοὺς ἀπολύσωσι, διότι ἄλλως ἡ διοίκησις ἤθελε παρουσιάσει μεγάλας ἀνωμαλίας καὶ μεγάλας πληγὰς, ἐνῷ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ἐπαρουσιάσθησαν οὔτε ἀνωμαλίαι, οὔτε ἐλλείψεις, οὔτε ἀσθένεια τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Κατὰ τὸ 1866, κύριοι, ἐγένοντο οἰκονομίαι, διότι ἀπελύθησαν πάμπολοι ὑπάλληλοι ἐκ τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, οἵτινες ἐθεωρήθησαν ὅτι δὲν ἦσαν ἀναπόφευκτοι εἰς αὐτήν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπάρχῃ τις ὁ φρονῶν ὅτι ἅπαντα τὰ κονδύλια τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς τὴν τακτικὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων εἶναι ἀναγκαῖα καὶ ἀναπόφευκτα, ἂς ἐνθυμηθῇ ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τούτου σήμερον. Πρωτίστη λοιπὸν βάσις τῶν σκέψεων ἡμῶν ἀπαιτεῖται νὰ ᾖναι ὁ προϋπολογισμὸς, ὅτι ἐξ αὐτοῦ πρέπει νὰ περικόψωμεν δαπάνας, καὶ νὰ μεταμορφώσωμεν ἀνάγκας, καὶ νὰ ἐλαττώσωμεν συμφέροντα προσωπικὰ, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὴν ἔκτακτον περίστασιν περὶ ἧς καλούμεθα ν’ ἀποφασίσωμεν. Τοιουτοτρόπως καὶ ὡς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκω τοιαῦτα ἐλαττώματα, ὥστε ἀντὶ τὰ οἰκονομικὰ νὰ κανονισθῶσι συμφωνότερα πρὸς τὸν σκοπὸν τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν, ἐξ ἐναντίας τὰ οἰκονομικὰ, ὡς δημιουργοῦνται διὰ τῶν νόμων τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις μᾶς ἐπαρουσίασε, θέλουσι παρουσιάσει προσκόμματα μεγάλα καὶ ἀνυπέρβλητα καὶ τοσαῦτα, ὥστε καὶ ἂν ψηφίσωμεν τοὺς νόμους περὶ παρασκευῶν, εἰς τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα θέλομεν σταματήσει τάχιστα.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Δὲν μοὶ ἐπιτρέπει κατὰ δυστυχίαν ὁ καιρὸς, κύριοι, νὰ ἐνασχοληθῶ καὶ ἐγὼ, ὅπως ὁ προλαλήσας, εἰς ἱστορικὰς μελέτας διὰ νὰ ἀποδείξω ποῖον ὑπῆρξε τὸ σύστημα τοῦ παρελθόντος, καὶ ἂν τὸ σύστημα αὐτὸ δὲν κατέστησε τὰ πλεῖστα τῶν σήμερον ἀναπόφευκτα. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἦτον ὑπόχρεως νὰ ἀπολογηθῇ· ἐγὼ δὲ δὲν αἰσθάνομαι σήμερον οὐδεμίαν τοιαύτην ὑποχρέωσιν· ὀφείλω μόνον νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐναντίον τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον διεπραγματεύθη τὸ ζήτημα τῶν ἀδελφῶν λαῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ τῆς ἀνακριβείας μεθ’ ἧς ὡμίλησε κατὰ τῆς εἰλικρινείας τῶν Σέρβων. Πιστεύω ὅτι ἡ Ἀνατολὴ θέλει ἀναγεννηθῇ καὶ ὑπάρξει διὰ τῆς Ἀνατολῆς, καὶ ὅτι ἡ μόνη σωτηρία αὐτῆς ὑπάρχει ἐν τῇ ἀδελφοποιήσει τῶν ἀνατολικῶν λαῶν. Ἂν εἶχον καιρὸν πλειότερον, ἤθελον ἀποδείξει εἰς τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα ὅτι ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ νόμου περὶ ἀντιβασιλείας, ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ πρώτου ἡμῶν προγράμματος, ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ 1867 ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἐνήργησεν ὅπως τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου καὶ ἡ κατάστασις αὐτοῦ ἀπῄτουν. Ἐὰν δὲ σήμερον παραδεχθῶμεν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς παρουσιάσωμεν ἀποτελέσματα ἄλλα, σᾶς φέρομεν ὅμως μεθ’ ἡμῶν τὴν πρώτην καὶ κυρίαν βάσιν πάσης προπαρασκευῆς, τὴν ἀναγέννησιν τοῦ ἀρχαίου φιλελληνισμοῦ ἐν Εὐρώπῃ, τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἐμπνέει εἰς αὐτήν· διὰ τῆς Εὐρώπης ἐλύθησαν τὰ μεγάλα ἐν τῇ Ἀνατολῇ ζητήματα, καὶ μόνον ἐπ’ αὐτῆς κυρίως δυνάμεθα νὰ στηρίξωμεν τὸ μέλλον ἡμῶν. Ἀλλὰ τούτων ἡ ἐξέτασις, κύριοι, ἤθελε μᾶς ἀπασχολήσει ἐπὶ πολύ· ὤφειλον νὰ ἐπιληφθῶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο ἴσως νὰ γεννήσωσι συζητήσεις ἐκτεταμένας, ἐνῷ καθῆκον καὶ ἡμῶν καὶ τῆς Βουλῆς εἶναι ἀπέναντι τῶν πραττομένων πλησίον ἡμῶν, τῶν ἀφορώντων εἰς τὰ τιμαλφέστερα συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, νὰ προχωρήσωμεν εἰς πράγματα μᾶλλον ἢ νὰ ἐξαντλώμεθα εἰς λόγους· διότι τὰ ζητήματα τὰ ὑπουργικὰ εἶναι πάντοτε εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν, ἀλλ’ ἡ ἀπώλεια τοῦ καιροῦ, ἀλλ’ ἡ ἀπώλεια τῶν πραγμάτων κεῖνται ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας ἡμῶν, καὶ ἀπολεσθέντα δὲν ἐπανορθοῦνται. Διὰ τοῦτο πρέπει ἐπ’ αὐτῶν νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχήν μας, διὰ τοῦτο ἀφίνω ἤδη τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητημάτων τούτων. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου μετὰ τὴν ἐξέτασιν τῆς πολιτείας ἡμῶν ἐν γένει ἔστρεψεν ἤδη τὴν προσοχήν του εἰς τὰ μέτρα ἰδιαιτέρως, τὰ ὁποῖα χάριν παρασκευῆς τοῦ ἔθνους σᾶς προτείνομεν, καὶ τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν ἐμελέτησεν, ὡς θέλετε ἴδει, ὅπερ δὲν ἔπρεπε νὰ πράξῃ ὁ κύριος Δεληγεώργης. Δὲν βλέπω μεταβολὴν τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατιωτικοῦ, εἶπεν, ἔχων ὑπ’ ὄψιν τὸν περὶ στρατολογίας νόμον, καὶ ἑπομένως δὲν πρέπει νὰ ἐλπίζητε ἀλλοῖα ἀποτελέσματα. Καὶ ποῖος σᾶς εἶπε, κύριοι, ὅτι ὁ περὶ στρατολογίας νόμος καλεῖται νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ; Ὁ κύριος Δεληγεώργης βεβαίως ἐξεύρει καλῶς ὅτι ὁ εἷς νόμος δὲν ἔχει σχέσιν πρὸς τὸν ἕτερον· δὲν πρόκειται περὶ διοργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ περὶ νεοσυλλεξίας. Προσκρούει ἄρα, ὡς εἶπεν, ὁ νόμος οὗτος πρὸς τὸ Σύνταγμα; εἶναι ἀντισυνταγματικός; Ὄχι. Ἂς μὲ πιστεύσῃ ὁ κύριος Δεληγεώργης, δὲν ἐμελέτησε καλῶς τὸν νόμον. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦ νόμου, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς εἰσηγάγομεν, ἐντὸς ὀλίγου διαστήματος, ἐντὸς 20 ἐτῶν, ὅλος ὁ λαὸς ὁ ἑλληνικὸς θέλει ἐξασκηθῆ εἰς τὰ ὅπλα καὶ καταστῇ στρατιώτης τέλειος. Κατὰ τὸν νόμον, κύριοι, καλοῦνται οἱ Ἕλληνες ἅπαντες νὰ ὑπηρετήσωσι στρατιωτικῶς, προσδιορίζεται ἡ θητεία τριετής, ἀλλὰ θέλουσι μένει οἱ καλούμενοι εἰς τὰ ὅπλα, εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν ἓν καὶ ἥμισυ τὸ πολὺ ἔτος, τὸ δὲ ἕτερον ἓν καὶ ἥμισυ, εἰς ἄδειαν κατὰ τὸ ἄρθρον 52, εἰς τὸ ὁποῖον πιστεύω ὅτι δὲν ἐπέστησε τὴν προσοχήν του ὁ κύριος Δεληγεώργης. Θέλουσι δὲ μένει εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν οἱ ἄνδρες, καὶ τόσοι, ὅσοι προσδιωρισθῶσιν ἀπὸ τὸν νόμον περὶ δυνάμεως καὶ τὸν προϋπολογισμόν· ἐκλείπει λοιπὸν ἡ ἔνστασις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ὅτι ὁ νόμος καθιεροῖ ἐκ τῶν προτέρων καὶ μονίμως τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ, ἐνῷ κατὰ τὸ Σύνταγμα πρέπει νὰ προσδιορισθῇ κατ’ ἔτος· ἰδοὺ δὲ διατὶ ἐθεώρησεν ὡς ἀντιφάσκοντα πρὸς τὸ Σύνταγμα τὸν νόμον.

§13ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δύω πράγματα ἀποφασίζει ἡ Βουλὴ κατ’ ἔτος, τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν στρατολογίαν καὶ ναυτολογίαν· ἀλλ’ ἄλλο εἶναι ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ καὶ ἄλλο ἡ στρατολογία καὶ ναυτολογία. Δύναμις εἶναι ἐὰν θὰ σύγκηται ὁ στρατὸς ἐκ 10,000 ἢ 12,000. Ἀλλ’ ἐὰν θὰ ληφθῶσι νεοσύλλεκτοι 2,000 ἢ 1,500 δὲν φροντίζει· τοῦτο εἶναι τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας.

§14ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργὸς). Κατὰ τὸν νόμον καλεῖται κατ’ ἔτος νὰ ὑπηρετῇ ὁλόκληρος μία ἡλικία, οἱ νέοι π. χ. ἡλικίας 20 ἐτῶν, τὸν δ’ ἀριθμὸν ὁρίζει ὁ ἐτήσιος νόμος. Ὑποθέσατε ὅτι μία ἡλικία λόγου χάριν τῶν 21 ἐτῶν περιλαμβάνει ἀριθμ. 15,000· ὁ νόμος δὲ ὁ περὶ δυνάμεως, καὶ ὁ προϋπολογισμὸς καλεῖ εἰς τὰ ὅπλα 10,000· ἑπομένως ὀφείλουσι μὲν νὰ ὑπηρετήσωσιν ἅπαντες, ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ νόμος ὁρίζει ἀριθμὸν ἐλάσσονα, αὐτὸς θὰ κληθῇ· εἶναι συμφωνότατος ὁ νόμος ἑπομένως πρὸς τὸ Σύνταγμα, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὁ ἀριθμὸς τῶν εἰς τὸν στρατὸν κληθησομένων θέλει προσδιορισθῆ ἀπὸ τὸν νόμον περὶ δυνάμεως, ἡ ἡλικία δὲ ὁλόκληρος ὀφείλει νὰ προσέλθῃ εἰς τὰ ὅπλα, ἐὰν ὁ νόμος περὶ δυνάμεως καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τὸ ἐπιτρέψωσιν. Ἀφοῦ παρέλθῃ τὸ ἔτος, ὁ νέος νόμος περὶ δυνάμεως καὶ ὁ νέος προϋπολογισμὸς θὰ προσδιορίζωσι καὶ πάλιν τὸν ἀριθμὸν διὰ τὸ νέον ἔτος, ἑπομένως ἐκ τῶν ὑπηρετησάντων πάντες οἱ πλεονάζοντες θέλουσιν ἀποσύρεσθαι δι’ ἀδείας, θέλει δὲ μένει εἰς τὰς σημαίας ὁ ἀριθμὸς ὁ ἀναπληρώσων μετὰ τῶν νέων κληθέντων τὸν παρὰ τοῦ νόμου ὁριζόμενον ἀριθμόν· οἱ ὑπηρετήσαντες θέλουν παραχωρεῖ τὰς θέσεις των εἰς τοὺς νέους, ἐξακολουθοῦντες νὰ μένωσιν εἰς ἐφεδρείαν μέχρι συμπληρώσεως τῆς τριετίας καὶ ὑποβαλλόμενοι εἰς ἁπάσας τὰς ὑποχρεώσεις. Διατί, κύριοι, δὲν ὡρίσθη εἰς δύω ἔτη ἡ θητεία, ὅπως καὶ ἡμεῖς νομίζομεν ὀρθόν; διότι οἱ ἁρμόδιοι ἐπέμενον εἰς τὴν τριετῆ θητείαν, ἰσχυριζόμενοι ὅτι διὰ τὴν μόρφωσιν καλοῦ στρατοῦ, ἀληθοῦς στρατιώτου ἀπαιτεῖται μακρὰ θητεία. Ἡμεῖς εἴχομεν ἐναντίαν ἰδέαν, ὡς εἶπον, ἀλλ’ ἐπείσθημεν ὑποκύψαντες εἰς τὴν γνώμην τῶν ἁρμοδίων ἀνδρῶν· ἐὰν οἱ κληθέντες, ἐλέγομεν, εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατόν εἰσι καθ’ ὑπόθεσιν 10,000, οἱ δὲ ἔχοντες τὴν ἡλικίαν 8,000, τὸ δεύτερον ἔτος θέλουσιν εἶσθαι ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετήσωσι 16 χιλιάδες· ἐπειδὴ ὅμως ὁ νόμος τῆς δυνάμεως ζητεῖ 10 μόνον χιλιάδας, αἱ λοιπαὶ ἓξ χιλιάδες μετὰ ἔτους ὑπηρεσίαν ἐπιστρέφουσιν εἰς τὰς οἰκίας των, ἑπομένως ἡ πραγματικὴ ἐν τῷ στρατῷ παρουσία των δὲν θέλει εἶσθαι ποτὲ τριετής, ἐκτὸς ἂν ὁ στρατὸς ἀναβιβασθῇ εἰς τὸν ἀνώτατον ὅρον τῶν 25,000. Οἱ ἀξιωματικοὶ ἁρμοδιώτεροι ἐπέμενον νὰ προσδιορισθῇ ἡ θητεία εἰς 3 ἔτη· ἐντὸς τριῶν ἐτῶν, ἐπανελάμβανον, εἶναι δυνατὸν νὰ καταρτισθῇ στρατὸς ἄξιος τοῦ ὀνόματός του. Τὸ ζήτημα αὐτὸ, κύριοι, ἐσυζητήθη ἀλλοῦ ἐπὶ πολὺ καὶ ὑπερίσχυσεν ἡ μακρὰ θητεία. Θέλομεν λοιπὸν ἔχει ἐτησίως ὅλην τὴν ἡλικίαν ὑπόχρεων, ἐὰν ὁ νόμος τῆς δυνάμεως, καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τὸ ἐπιτρέψωσι, καὶ θέλομεν καλεῖ αὐτὴν εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν· τὸ ἐπιὸν ἔτος θέλουν μεταβῆ αὐτοὶ εἰς τὴν ἐφεδρείαν, ἀντικαθιστάμενοι παρὰ τῶν ἀκολούθων νέων, καὶ τοιουτοτρόπως ἀνανεουμένης τῆς ὑπηρεσίας ὅλαι αἱ ἡλικίαι ἐντὸς 20 ἐτῶν θέλουν ἐκγυμνασθῆ. Αὐτὸ, κύριοι, εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθημεν, καὶ τοῦ ὁποίου συνιστῶμεν τὴν παραδοχὴν ὡς ὀρθοῦ καὶ μὴ ἀντιφάσκοντος πρὸς τὸ Σύνταγμα καὶ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Διαφωνίαι μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν πρώτων συνταξάντων τὸ σχέδιον ὑπάρχουσι καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς νεοσυλλεξίας. Ἡμεῖς ἐπεμένομεν ὥστε νὰ καλῶνται οἱ νεοσύλλεκτοι καθ’ ἡλικίαν ὁλόκληρον, ὡς εἴρηται, καὶ οὐχὶ συνεπεία κληρώσεως, ὡς οἱ κύριοι ἀξιωματικοὶ ἐπέμενον, διότι εἰς τὴν κλήρωσιν ἐβλέπομεν δύω ἄτοπα· ά. ὅτι ἡ ἐξάσκησις δὲν θὰ ἦτο γενικὴ, καὶ βʹ. ὅτι τὴν κλήρωσιν ἀκολουθοῦσιν ἄτοπα, ἀδικίαι, δολιότητες καὶ παράπονα. Ἡ δευτέρα καλουμένη ἡλικία θέλει ἀντικαταστήσει ὅλην τὴν ὑπηρετήσασαν τὸ προηγούμενον ἔτος, ἐὰν οἱ εἰς τὰ ὅπλα καλούμενοι ᾖναι 8000 πρώτης ἡλικίας· ὁ καλούμενος ἀριθμὸς 8000 τότε θέλει κληθῆ ἅπας. Ἐὰν ὅμως ὁ προϋπολογισμὸς καὶ ὁ νόμος τῆς δυνάμεως καλοῦσι περισσοτέρους, τοὺς ἐλλείποντας θ’ ἀναπληρώσωσιν οἱ τοῦ παρελθόντος ἔτους, ὡς σᾶς εἶπον.

§15ΤΙΝΕΣ. Νομίζομεν, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ κανεὶς ὅστις θὰ μείνῃ.

§16ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καθ’ ὅσον ὁ νόμος τῆς δυνάμεως ἐπιτρέπει.

§17ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θὰ εἰσέρχωνται ἐπὶ τοσοῦτον ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος τοὺς καλεῖ εἰς ὑποχρέωσιν;

§18ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βέβαια.

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅσους θέλουν οἱ δήμαρχοι.

§20Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τῶν 21 ἔτους ἡ ἡλικία καλεῖται εἰς τὰ ὅπλα· ὑποτίθεται λόγου χάριν, ὅτι εἶναι 20000, ὁ νόμος λέγει 8000, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλεχθοῦν αὐτοί;

§21ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔχομεν, καὶ κατὰ τὴν στατιστικὴν, ἑκάστη ἡλικία δὲν δύναται νὰ δώσῃ ἀριθμὸν πλείονα τῶν 12000, ἐκ τούτων πολλαὶ χιλιάδες εἰσὶν ἀνίκανοι· ὑπελογίσθη ἑπομένως ὅτι εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν θέλει κληθῆ ἅπασα ἡ ἡλικία, καὶ οὕτω οἱ κίνδυνοι, οὓς φοβοῦνται, δὲν μᾶς ἀπειλοῦσιν. Ἰδοὺ οἱ λόγοι μας ὑπὲρ τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Ἐὰν πλανώμεθα, περιμένομεν νὰ τὸ μάθωμεν.

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν ἠμπορῇ ἕνας νόμος ἐκ προκαταβολῆς φροντίζων διὰ τὰ μέλλοντα, καὶ νὰ λέγῃ ὅτι θέλει στρατολογεῖσθαι ὁλόκληρος ἡ ἡλικία, ἡ ὁποία κατὰ τὸ σύστημά σας εἶναι 6000 ἢ 7000, καὶ ἐὰν ὁ ἀριθμὸς τῶν νεοσυλλέκτων αὐτῶν ζητεῖται κατ’ ἔτος.

§23ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καθόσον ὁ νόμος τὸ ἐπιτρέπει· τὸ αὐτὸ σύστημα ἐπικρατεῖ καὶ ἤδη· ὁρίζεται ἡ στρατεύσιμος ἡλικία, λαμβάνεται δὲ τὸ ὁριζόμενον ἀπὸ τοὺς νόμους ποσοστόν. Οἱ ἀπαλλατόμενοι θέλουσι διαιρεθῆ εἰς σειρὰς, ἵνα λαμβάνωσιν ἀδείας κατὰ σειράν· οὕτως οὐδεὶς ἀδικεῖται καὶ ἕκαστος ὑπηρετεῖ τὸν νενομισμένον χρόνον. Αὐτὰ, κύριοι, ἐν ὀλίγοις εἶχον νὰ εἴπω ὡς πρὸς τὸν πρῶτον νόμον· ὡς πρὸς τὸν δεύτερον δὲ, τὸν περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τῶν κατὰ ξηρὰν στρατιωτικῶν δυνάμεων, ὁ κ. Δεληγεώργης προέβαλε νέαν ἔνστασιν ἐπίσης ἀβάσιμον. Τὴν ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ τὸν χρόνον τῆς ὑπηρεσίας θέλετε, λέγει, νὰ κανονίσητε διὰ διαταγμάτων, ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι ἔργον τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, καὶ ἔπρεπε νὰ ἀφήσητε εἰς ἡμᾶς νὰ τὸ κανονίσωμεν· αἱ ὑποχρεώσεις ἐπιβάλλονται διὰ νόμου. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ τούτου σήμερον; ἡ ὑποχρέωσις καὶ ὁ χρόνος τῆς θητείας κανονίζονται ἀπὸ τὸν νόμον τὸν περὶ νεοσυλλεξίας. Ὁ συζητούμενος νόμος τάττει εἰς τὴν ἐφεδρείαν τοὺς ἀπὸ 19– 30 ἐτῶν νέους· ποῖαι δέ εἰσιν αἱ ὑποχρεώσεις, πόσος ὁ χρόνος τῆς θητείας, ποῖα τὰ καθήκοντα, προσδιορίζονται ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, διότι τὰ περὶ ἐφέδρων κανονίζονται ἀπὸ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου. Τί ζητοῦμεν δὲ ἡμεῖς νὰ κανονισθῇ διὰ διατάγματος; Ζητοῦμεν νὰ κανονίζηται ὁ τρόπος καθ’ ὃν θέλουσι γίνεσθαι τὰ γυμνάσια καὶ αἱ διάφοροι ἀσκήσεις. Αὐτὸ νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι νομοθετικὸν ἔργον, ἐὰν οἱ ἔφεδροι τῶν Καλαβρύτων π. χ. διαταχθῶσι νὰ γυμνασθῶσιν εἰς τὴν Τρίπολιν, ἢ μόνοι των ἢ καὶ μετ’ ἄλλων· αὐτὸ εἶναι διοικητικὸν ἔργον μᾶλλον ἢ νομοθετικόν. Μένει σεῖς νὰ κρίνητε ἤδη ἐὰν ὁ κ. Δεληγεώργης εἰς τὴν μακρὰν ἀγόρευσίν του ἐπρότεινεν ὀρθόν τι· μίαν μόνην πρότασιν ἐποιήσατο θετικὴν καθ’ ἅπασαν τὴν συζήτησιν, ἠκολούθησε δηλ. τὸ ἐναντίον σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν μέμφεται μόνον ἀλλὰ καὶ προτείνει πράττων ἔργον ἀληθῶς πολιτικοῦ συμβούλου· ὁ κύριος Δεληγεώργης δὲν προτείνει, μέμφεται μόνον, ἐκτὸς αὐτῆς τῆς μόνης προτάσεώς του, δηλαδὴ ἀντὶ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον καθιεροῦμεν, ὅτι ἔπρεπε μᾶλλον νὰ καλέσωμεν 15,000 ἄνδρας εἰς τὸν στρατὸν, νὰ ἐκγυμνάσωμεν αὐτοὺς ὡς νεοσυλλέκτους καὶ νὰ τοὺς μεταθέσωμεν κατόπιν εἰς τὴν ἐφεδρείαν· ἰδοὺ, εἶπε, τίνι τρόπῳ θὰ ἔχετε στρατὸν τέλειον καὶ ἐφεδρείαν τελείαν. Ἐὰν, κύριοι, αὐτὸ τὸ σύστημα εἶναι δυνατὸν καὶ ὀρθὸν, κρίνατέ το σεῖς. Δυνάμεθα νὰ ὑποβάλωμεν τακτικὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν εἰς 15,000 Ἕλληνας καὶ νὰ τοὺς ἀναγκάσωμεν νὰ γίνωσι στρατιῶται, νὰ ὑπηρετήσωσιν ὡς τοιοῦτοι, νὰ γυμνασθῶσιν; Ἀλλὰ ποῦ καὶ πῶς, τίνι τρόπῳ, διὰ τίνων μέσων; Δὲν πρόκειται περὶ ἁπλῆς ἐκγυμνάσεως μόνον. Δυνάμεθα, κύριοι, καὶ ὀφείλομεν εἰς ὡρισμένας περιστάσεις, καὶ εἰς ὡρισμένας ἀνάγκας νὰ λάβωμεν ὡρισμένα μέτρα, ἰδίως καθ’ ἃς ἐπιβάλλεται εἰς τὸν τόπον νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῆς ὑπάρξεως, περὶ τῆς τιμῆς καὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ, καὶ ἐὰν μάλιστα αἱ περιστάσεις ἐφαίνοντο ἐπικείμεναι καὶ ἡ ἀνάγκη γενικὴ, καὶ ἡ ὑποχρέωσις πρέπει νὰ ᾖναι γενική· ἔπρεπε δὲ νὰ ὁρισθῇ νομοθετικῶς, ἡλικίαι τινὲς, αἱ ὁποῖαι πρὸ πάντων δύνανται νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὴν ἐνεργὸν ἀνάγκην καὶ ὀφείλουσι νὰ προπορεύωνται, νομοθετικῶς δὲ ἀνάγκη νὰ ὑποχρεωθῶσι, ἵνα μὴ δύνανται νὰ ἀποφύγωσιν, ἀλλὰ καλούμενοι νὰ παρουσιασθῶσι καὶ ἐκπληρώσωσιν ἱερὸν καθῆκον· αἱ ὑποχρεώσεις καὶ αἱ ποιναὶ διὰ τοῦ νόμου δύνανται νὰ ἐπιβληθῶσιν· ἄνευ νόμου ἡ ὑποχρέωσις εἶναι ἠθικὴ καὶ ἀνεπαρκής. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ καὶ μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν θὰ παρουσιασθῇ ἡ ἀνάγκη —καὶ εὔχομαι νὰ μὴ παρουσιασθῇ—νὰ ἐνασκηθῶσιν οἱ ἄνδρες οὗτοι, νὰ προετοιμάζωνται ὅσον εἶναι δυνατὸν κάλλιον ὥστε νὰ δύνανται νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀνάγκας· ἡ ἐξάσκησις δύναται κατὰ τὸν προκείμενον νόμον νὰ γείνῃ καὶ ἐντὸς τοῦ τόπου τῆς κατοικίας τοῦ πολίτου, κανονίζει δὲ ὁ νόμος ὁ περὶ ἐφεδρείας τὰ καθέκαστα αὐτῆς, ὥστε νὰ δύναται ὁ πολίτης νὰ λάβῃ μέρος εἰς ἅπασαν τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ εἰς ὅλας τὰς ἀσκήσεις, μερικὰς, γενικὰς, ἐν στρατοπέδῳ κλπ. καὶ ἐπὶ τέλους ν’ ἀποκαταστήσῃ αὐτὸν ἄξιον καὶ χρήσιμον στρατιώτην. Ἰδοὺ, κύριοι, διατὶ ἐνομίσαμεν σκοπιμώτερον καὶ συμφερώτερον ἄνευ ἐξόδων καὶ πιέσεως καὶ κινδύνων, νὰ διοργανίσωμεν οὕτω στρατὸν κατάλληλον τῶν περιστάσεων. Δὲν εἰμπορεῖτε ἐντὸς 5 μηνῶν ἐκγυμνάσεως νὰ ἔχητε ἀληθεῖς στρατιώτας, τελείους, ἐνῷ ἄλλως, οὔτε ὑπάρχει, οὔτε δύναται νὰ ὑπάρξῃ διαφορὰ οὐδεμία μεταξὺ τῶν τοιούτων στρατιωτῶν ἢ τῶν ἐφέδρων, κατὰ τὸν νόμον δὲ δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἐξοδεύσωμεν εἰς μάτην ἑκατομμύρια, καὶ νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ἀλλ’ ἡ ἐργασία σας, λέγει ὁ ἔντιμος βουλευτὴς, εἶναι ἐπιπόλαιος, δὲν εἶναι σπουδαία, καὶ ἀποδείξεις σᾶς ἔφερα τὰ μητρῷα, τοὺς καταλόγους, οὓς παρουσιάσατε, ἐν οἷς ἡ ἐγγραφὴ δὲν εἶναι εἰλικρινής· ἀλλὰ δὲν εἶναι σπουδαῖον τοῦτο, κύριοι· ὁμολογῶ ὅτι τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον παρετήρησεν ὁ κ. Δεληγεώργης, ὑφίσταται, ἀλλὰ τί βλάπτει, ἐὰν ἀπέκρυψαν ἡλικίας τινὰς, τὸ ἔργον ἡμῶν; Ἄλλως, ἐντὸς μικροῦ ὁ δόλος θέλει ἀνακαλυφθῆ καὶ πᾶσα παράλειψις ἐν τῷ μεταξὺ θέλει διὰ τῶν ἁρμοδίων ἀρχῶν ἐπανορθωθῆ καὶ θέλουσι τιμωρηθῆ οἱ ἔνοχοι καὶ ὑποβληθῶσιν εἰς τὰς κατὰ νόμον ὑποχρεώσεις οἱ τυχὸν παραλειφθέντες· διὰ τοῦτο ἐτέθησαν ἐν τῷ νόμῳ καὶ ποιναὶ αὐστηραί. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δι’ ἡμᾶς ἦτο ἄλλο, τίνι τρόπῳ δύναται ὁ ἀναγκαῖος ἀριθμὸς νὰ ἐξευρεθῇ, νὰ ὑποχρεωθῇ καὶ ἐκγυμνασθῇ, νομίζω δὲ ὅτι ἐπετύχομεν τοῦ σκοποῦ, διότι ἔχομεν βεβαιωμένον τὸν ἀριθμὸν, ὅστις ἐν τῇ ἀνάγκῃ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ. Ἰδοὺ, κύριοι, ἐν ὀλίγοις ὅσα, μὴ ὢν στρατιωτικὸς ἀνὴρ ἐγὼ, εἶχον νὰ εἴπω ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν· πολὺ ἐμελετήσαμεν τὰ ζητήματα ταῦτα, καὶ νομίζω ὅτι ἀμφότερα τὰ νομοσχέδια ἐκπληροῦν τὸν σκοπὸν καὶ ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ τόπου. Πρόκειται, κύριοι, ἤδη περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος. Περὶ τούτου θέλω σᾶς εἴπει ὀλίγα ἐπίσης· οὔτε εἰς θεωρίας, οὔτε εἰς ἐκτεταμένας ἐξηγήσεις ἔχω ἀνάγκην νὰ καταφύγω, ἀρκεῖ μόνον νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι οἱ ἰσχυρισμοὶ τοῦ ἐντίμου κ. Δεληγεώργη δὲν στηρίζονται εἰς τὰ πράγματα καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ θέλετε πεισθῆ, ὅτι ὅσα εἶπεν ἦσαν περιττὰ καὶ μάταια Πρὸ πάντων δὲν ἠρνήθημεν ἡμεῖς τὸ ἀδύνατον, τὸ ἐντελῶς ἀδύνατον τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ οἰκονομιῶν, ἰσχυριζόμεθα ὅμως ὅτι μὲ τοὺς ὑπάρχοντας ὀργανισμοὺς εἶναι ἀδύνατον σπουδαίας οἰκονομίας νὰ φέρωμεν εἰς τὸν προϋπολογισμόν· αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχαία πεποίθησίς μου, καὶ αὐτὴν ἠκολούθησαν ὅλοι οἱ ὑπουργοὶ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Δεληγεώργης. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ τοῦ συνήθους προϋπολογισμοῦ καὶ τῆς ἐν ὁμαλοῖς καιροῖς καταστάσεως αὐτοῦ, διότι ἐν καιρῷ πολέμου, ἐπὶ τῆς ἐσχάτης αὐτῆς ἀνάγκης, προϋπολογισμὸς πολιτικὸς, οὕτως εἰπεῖν, δὲν ὑπάρχει, δὲν θέλει ὑπάρξει· οὔτε σχολεῖα πολυέξοδα, οὔτε δικαστήρια πολυπληθῆ θέλομεν ἔχει τότε, οὔτε περὶ τῆς ἄλλης ὑπηρεσίας θέλομεν μεριμνᾷ· ὅλοι θέλομεν μετασχηματισθῇ εἰς στρατιώτας, καὶ ὁ προϋπολογισμὸς θέλει χρησιμεύσει εἰς στρατιωτικὰς ἀνάγκας· δὲν πρόκειται περὶ τοιαύτης περιστάσεως· πρόκειται δὲ νὰ παρασκευασθῇ ὁ τόπος, ὥστε ἐὰν εὑρεθῇ εἰς ἐξωτερικὰς περιστάσεις δυσκόλους νὰ μὴ εὑρεθῶμεν γυμνοί. Λοιπὸν εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνωσι σπουδαῖαι οἰκονομίαι, ἐνόσῳ τὰ πράγματα ἡμῶν εὑρίσκονται ὅπως ἔχουσιν. Ὁ κύριος Δεληγεώργης σᾶς εἶπε πολλὰ περὶ προϋπολογισμοῦ καὶ οἰκονομιῶν· ὅταν ὅμως ἡ Κυβέρνησις αὑτοῦ ἠναγκάσθη νὰ σκεφθῇ σπουδαίως καὶ νὰ ἀπαιτήσῃ νέας, καὶ ἐκτὸς τῶν τακτικῶν ἐξόδων, δαπάνας, ἀντὶ οἰκονομιῶν προσέθεσε φόρους, οἱ ὁποῖοι ματαίως μάλιστα ἐδαπανήθησαν, διότι ἦσαν προσδιωρισμένοι νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν ὁδοποιΐαν ὑπὸ νέον σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀποτυχὸν ἐξουδετέρωσε τὴν χρησιμότητα τῶν φόρων, δὲν ἐχρησίμευσαν δὲ εἰς τὸν σκοπὸν, οὔτε διὰ τὰ ἔργα ὑπὲρ ὧν ἐζητήθησαν. Ὁ κ. Δεληγεώργης ὡς ὑπουργὸς ἐνόμισεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προσθέσῃ εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας νέους πόρους καὶ προσέθεσε νέους φόρους ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ εἰσπράττωνται ἐν ὅσῳ ἦτο δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἑταιρία μία ἢ πολλαὶ, ἵνα ἐπιληφθῶσι τῆς κατασκευῆς ὅλων τῶν ὁδῶν διὰ μιᾶς, ἐὰν δὲ ἑταιρία τοιαύτη δὲν εὑρεθῇ, ὁ νόμος ἤθελεν ἀργεῖ· οὕτω καὶ ἐγένετο, ἑταιρία δὲν εὑρέθη· ἐχρησίμευσεν ὁ νόμος μόνον ἵνα εἰσπραχθῶσιν ἑκατομμύριά τινα, τὰ ὁποῖα δὲν ὠφέλησαν· ὁ κ. Δεληγεώργης λοιπὸν δὲν ἐσκέφθη νὰ ἐπιφέρῃ οἰκονομίαν ἑκατομμυρίων, ἐλατώνων τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλ’ ἐπέβαλε φόρους.

§24ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐκάμαμεν οἰκονομίας.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ ἀπολογισμὸς εἶναι ἐκεῖ καὶ βεβαιοῖ τὸ ἐναντίον.—Ὁ κ. Δεληγεώργης ἀνεβίβασε τὸν ἔγγειον φόρον εἰς 9% καὶ ἡμεῖς προτείνομεν νὰ περιορισθῇ εἰς 8%. Ηὔξησε τὸν φόρον ἐπὶ τῆς σταφίδος κατ’ ⅛, τὸν ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων κατὰ ⅕, τὸν ἐπὶ τοῦ ἐλαίου ἐπίσης, ἐκεῖνον δὲ τῶν ζώων κατὰ 3 λεπτὰ, ἦτο τότε 30 λεπτὰ, τὸν ἀνεβίβασεν εἰς 33, ἐνῷ ἤδη ὁρίζεται εἰς 25 λεπτά. Βλέπετε, λοιπὸν, κύριοι, ὅτι οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Δεληγεώργης ἐζήτησε καὶ οἵτινες δὲν ἐχρησίμευσαν, ἦσαν μᾶλλον ἔγγειοι· τὴν φορολογίαν καὶ τὴν στατιστικὴν δὲν ἐνθυμήθη τότε, οὔτε ἐδυσκολεύθη νὰ ἐπιβάλῃ νέα βάρη, οὔτε ἔβλεπε τότε τὰ ἄτοπα καὶ τοὺς κινδύνους. Ὁ κ. Δεληγεώργης τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, ἥτις δὲν ἦτο ὅσον ἤδη κατεπείγουσα, δὲν ἐφρόντισε νὰ θεραπεύσῃ δι’ οἰκονομιῶν, ἀλλὰ διὰ φόρων. Ἰδοὺ, κύριοι, τὶ σημαίνει νὰ προτείνῃ τις καὶ νὰ μὴ κατηγορῇ μόνον, καὶ διὰ τοῦτο ζητῶ ἀπὸ τὸν κ. Δεληγεώργην νὰ μᾶς προτείνῃ τὸ σύστημά του ὡρισμένως καὶ οὐχὶ ἀορίστως. Ἀλλὰ διὰ νὰ φθάσῃ εἰς συμπέρασμα ἀκόμη ὁ κ. Δεληγεώργης ἰσχυρίσθη πράγματα μὴ ἀκριβῆ· α) ὅτι ὅλα τὰ ζητούμενα δάνεια ἀπαιτοῦσι 8% διὰ τόκον καὶ χρεωλύσιον· δὲν εἶναι ἀκριβὲς τοῦτο, διότι διὰ τὸ δάνειον τῶν 40,000,000 ἀφορῶν εἰς τὰ χρέη τῶν 24–25, ἀπαιτοῦνται 5%, ἑπομένως ὁ λογαριασμὸς τοῦ κ. Δεληγεώργη ἀνάγκη νὰ ἐλαττωθῇ καθ’ ἑκατομμύρια· βʹ. ὑπελόγισεν ὡς ἄμεσον ἀνάγκην, καὶ ἀμέσως πραγματοποιήσιμον, τὸ δάνειον διὰ τὸν σιδηρόδρομον, ἐνῷ θέλει πραγματοποιηθῆ κατ’ ὀλίγον καὶ κατὰ τὰς περιστάσεις, διότι διὰ τὸν σιδηρόδρομον ἄρχεται ἡ δαπάνη ἅμα ἀρχίσει ἡ κατασκευὴ καὶ καθόσον προχωρεῖ. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἵνα δεινώσῃ ἔτι μᾶλλον τὰς δυσκολίας ἐβεβαίωσε καὶ ἐπέμεινεν ἐξογκώνων τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς πιστεύομεν, διὰ τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα προτείνομεν νὰ ληφθῶσιν, ὅτι θέλει καλυφθῆ. Οἱ ἰσχυρισμοὶ λοιπὸν τοῦ κ. Δεληγεώργη δὲν ἔχουν ὑπόστασιν, καθόσον, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ τοὺς πραγματοποιήσῃ, ἐδήλωσεν ὁ ἴδιος διὰ τῶν ἔργων, ὅτι οἱ ὑπολογισμοί του δὲν εἶναι ἀκριβεῖς. Δὲν ἐπιμένομεν ὅμως, κύριοι, ἰσχυριζόμενοι, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλομεν, μέχρι κεραίας εἰσὶν ἀναμάρτητα, οὔτε θέλομεν ἐπιμείνει ἀποκρούοντες τὰς ὀρθὰς παρατηρήσεις τῶν κκ. βουλευτῶν· δὲν ἀντεποιήθημεν ἡμεῖς τὸ ἀναμάρτητον· μετὰ προθυμίας δὲ θέλομεν δεχθῆ πᾶσαν συμφέρουσαν καὶ ἔμφρονα παρατήρησιν ἢ μεταβολήν· ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑπεβάλομεν, εἶναι ἐπὶ τοσοῦτον ἐσφαλμένον, ὥστε πρέπει νὰ ἀποῤῥιφθῇ, καὶ νὰ ἀποῤῥιφθῇ, ἐνῷ οὐδὲν ἄλλο προτείνεται. Ὁ κ. Δεληγεώργης οὐδὲν προτείνει. Ἐπρότεινε μόνον ἀποκοπὰς ἀπὸ τὸν προϋπολογισμὸν χωρὶς νὰ ὁρίσῃ καὶ πόσας, ὁ ἴδιος δὲ δὲν ἠδυνήθη νὰ κατορθώσῃ τοιαύτας σπουδαίας.

§26ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μᾶς εἴπατέ τι καὶ περὶ τῶν νεοσυλλέκτων τοῦ τρέχοντος ἔτους.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀληθῶς, ὡς πρὸς τοῦτο ἀκολουθεῖ ἓν ἄτοπον καὶ τὸ ἄτοπον αὐτὸ δὲν εἶναι τῆς παρούσης ἐποχῆς μόνον, οὐδὲ ἠδύνατο νὰ διορθωθῇ, ἐὰν ἀντὶ τοῦ ἐπικρατοῦντος συστήματος ἡμῶν προσεκαλοῦντο διὰ μιᾶς, κατὰ τὸν κ. Δεληγεώργην, ἀνὰ 20,000 ὡς πρόσθετοι νεοσύλλεκτοι, ἵνα ἔχωμεν, ὅταν αὐτοὶ μεταβῶσιν εἰς τὴν ἐφεδρείαν, μὲ τοὺς νέους κληθησομένους, 40 χιλιάδας καλοὺς στρατιώτας, ἀφοῦ δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν οὔτε τὰς 2,000!! νεοσυλλέκτων κατ’ ἔτος. Προσῆλθον κατὰ τὰ 1870 ἐκ 2500 κληρωθέντων 1258, εἰς τὰ 1871, συνήχθησαν 1341, κατὰ τὰ 1872, 932, καὶ τότε ἦτον ὁ κ. Δεληγεώργης ὑπουργός.

§28ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. 6 μῆνας ἤμην.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὰ 1873 ἐδιοικήσατε καθ’ ὅλον τὸ ἔτος, καὶ συνηθροίσατε 762 ἀντὶ 2,500 κληρωθέντων, καὶ μέμφεσθε ἤδη ἡμᾶς; Ἀλλ’ ἡμεῖς εἰς πραγματικὰς δυσκολίας εὑρέθημεν. Ἡ κλήρωσις τοῦ 1875 δὲν εἶχε γείνει· ὁ νόμος εἶχε ψηφισθῆ τὸν Δεκέμβριον. Ἡ κλήρωσις τοῦ 1876 ἐνεργεῖται ἔτι, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα εὐαρεστότερον, καλλίτερον ὅμως ἐκείνου τοῦ 1873, τῆς Κυβερνήσεως δηλαδὴ τοῦ κ. Δεληγεώργη. Ἔπρεπε νὰ φέρωμεν νόμον.

§30ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὰ πέρυσι.

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πέρυσι, κύριοι ....

§32ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω δύω λέξεις. Φέρω τὴν παρατήρησιν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν εἶναι πλημμελὲς, ὅτι τοῦτο ἐγέννησεν ἀδικήματα, ὅτι ἐκ τούτου προῆλθεν ἡ ἔλλειψις τῶν κληρούχων, διότι ἐξαιροῦνται οἱ εὐνοούμενοι καὶ στέλλονται οἱ καταδιωκόμενοι.

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πέρυσι, μοὶ λέγει ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου. Καὶ τὸ περίεργον ὅτι καὶ χθὲς μοὶ ἀπηύθυνεν αὐτὴν τὴν παρατήρησιν. Πέρυσιν ἀπηγγείλατε τὸ πρόγραμμά σας, εἶπε, πλὴν τίποτε δὲν μᾶς εἴπατε περὶ ἐξωτερικῶν, οὔτε ἰδιαιτέρως. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐφέραμεν δημοσίως πέρυσι τὸ πρόγραμμά μας, τὸ ἀνεγνώσατε, τὸ εἴδετε, τὸ παρεδέχθητε καὶ τὸ ὑποστηρίξατε· ἐὰν τότε δὲν σᾶς ἤρεσεν, ἐὰν δὲν εἶσθε σύμφωνοι, ἔπρεπε νὰ τὸ πολεμήσητε· δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται σήμερον νὰ ὁμιλῆτε περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα πέρυσιν ἔλαβον χώραν καὶ ἔτυχον τῆς συγκαταθέσεώς σας. Ἐπειδὴ πέρυσι μᾶς εἴπατε ὅτι δὲν ἐλάβομεν οὐδεμίαν περὶ προπαρασκευῶν μέριμναν, χρεωστοῦμεν νὰ εἴπωμεν τί ἰδιαιτέρως σᾶς εἶπον. Πιστεύων, κύριοι, εἰς τὰ φῶτά σας, εἰς τὴν νοημοσύνην σας, ἐνόμισα ὅτι παραδεχόμενος τὸ μέτρον τῆς ἐκγυμνάσεως τῆς φάλαγγος τοῦ Πανεπιστημίου, ὅτι ἔπραττον πρᾶξιν ἀρεστὴν καὶ εἰς ἡμᾶς. Ἐνθυμοῦμαι τὴν ἐπὶ μεσοβασιλείας ἔκθεσιν τοῦ κ. Δεληγεώργη περὶ φάλαγγος τοῦ Πανεπιστημίου· τὸ αὐτὸ πρᾶγμα ὅμως εὑρίσκει ἤδη κακόν. Τὸ μέτρον τοῦτο ὑπέβαλον τέλος πάντων εἰς τὴν Βουλὴν, διότι ἐθεώρησα ἀναγκαῖον καὶ ὠφέλιμον· εἰς μίαν γενικωτέραν στρατολογίαν οἱ νέοι οὗτοι δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι μεγάλως καὶ εἰς σκοπὸν ὑψηλότερον, ὅπως καὶ ἀλλοῦ χρησιμεύουν ὡς βαθμοφόροι. Ἀλλὰ δὲν ἦτο αὐτὸς μόνος ὁ σκοπὸς ἡμῶν· ἤθελον δι’ αὐτοῦ τοῦ νόμου νὰ συστήσω ἰδιαίτερον στρατιωτικὸν ταμεῖον, δι’ οὗ ἐπίστευον ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν 3 ἢ 4 ἑκατομμύρια καὶ δι’ αὐτῶν νὰ προμηθεύσωμεν προχείρως ὑλικόν. Μὲ ἠρωτήσατε τότε ἰδιαιτέρως ποῖα νομοσχέδια προτιμῶ, σᾶς παρεκάλεσα νὰ προτιμήσητε τὸν νόμον αὐτὸν, ἀλλ’ ὅμως ἡ Βουλὴ ἀσχολουμένη τότε εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα τῆς δίκης δὲν ἔσχε τὸν καιρὸν ν’ ἀφιερωθῇ εἰς ἑτέρας σκέψεις, δὲν ἠδυνήθη ἑπομένως νὰ ἐργασθῇ καὶ εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο καὶ κατὰ δυστυχίαν οἱ κκ. βουλευταὶ ἀπῆλθον καὶ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐπανέλθωσιν, ἵνα ἀσχοληθῶσιν εἰς ὅ,τι ἔμεινεν ἐκκρεμές. Τὸ ἄτοπον δὲ τοῦτο θέλει ὁ κ. Δεληγεώργης νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς ἐμὲ, καὶ μέγαν λόγον ἔκαμε χθὲς ἐναντίον ἡμῶν ὡς μὴ ἐγκαίρως ἐπασχολησάντων τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῶν ἀναγκαίων· ἀλλὰ σεῖς ἀφήσατε τὸ ἔθνος ἔρημον Βουλῆς, ἀργὴν καταστήσαντες αὐτήν. Δὲν πιστεύει ὁ κ. Δεληγεώργης ὅτι ζητοῦντες δάνεια τοσαῦτα καὶ διὰ μιᾶς δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν αὐτὰ ἵνα θεραπεύσωμεν τὰς πολλὰς ἀνάγκας μας. Καὶ νομίζει ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅτι ἡ πίστις ἑνὸς ἔθνους ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ μέγεθος ἢ μὴ τῶν χρεῶν του καὶ οὐχὶ ἐκ τῶν χορηγουμένων ἐγγυήσεων; Ἐὰν αἱ ἐγγυήσεις ᾖναι ἀσφαλεῖς καὶ βέβαιαι, ἐὰν οἱ δανεισταὶ ᾖναι βέβαιοι ὅτι τὰ χρήματά των εἰς πᾶσαν περίστασιν θέλουν τὰ λάβει, ὀλίγον θέλουσι προσέξει εἰς τὸ ὀλίγον ἢ πολὺ τοῦ χρέους καὶ δὲν θέλουσι δυσκολευθῆ νὰ δώσωσι τὸ δάνειον· ἰδοὺ διατί ἡμεῖς ἐνομίσαμεν ὅτι ἔπρεπε νὰ εὕρωμεν πόρους ν’ ἀσφαλίσωμεν τοὺς δανειστὰς πρῶτον, καὶ ἑπομένως νὰ ζητήσωμεν δάνειον, ὅπερ ἐλπίζομεν ὅτι θέλομεν εὕρει. Ἀλλὰ κατὰ τί πταίομεν ἡμεῖς, ἐὰν τὰ ζητούμενα εἰσὶ πολλὰ; Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ παρασκευασθῶμεν· θέλομεν πλοῖα, ὅπλα, ὑλικόν, διότι οὕτω μόνον δυνάμεθα νὰ παρασκευασθῶμεν σπουδαίως καὶ νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς μελλούσας ἀνάγκας καὶ περιστάσεις, διότι οὕτω μόνον σπουδαίως καὶ τελεσφόρως ἐνεργοῦμεν, διότι οὕτω μόνον δυνάμεθα νὰ τηρήσωμεν τὴν θέσιν μας· δι’ αὐτὰ ὅμως ἔχομεν ἀνάγκην χρημάτων πολλῶν, ἐπὶ ποινῇ, ἂν δὲν εὕρωμεν χρήματα, νὰ ἀποτύχωμεν, νὰ ματαιωθῶσι τὰ μέτρα μας καὶ νὰ μὴ βελτιώσωμεν τὴν θέσιν μας· ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν πᾶν μέτρον δυνάμενον νὰ εὐκολύνῃ τὸ ἔργον, δὲν εἴμεθα δὲ ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι προεκαλέσαμεν τὴν αὔξησιν τῶν ἐξόδων, δὲν εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ζητοῦμεν τὰ ἑκατομμύρια· εἶναι ἡ ἀνάγκη τῆς πατρίδος· τὴν ἀναγνωρίζετε, ναὶ ἢ ὄχι; Ἂν δὲν τὴν ἀναγνωρίζετε, τί πρὸς ἡμᾶς; Ἡμεῖς τίποτε δὲν ζητοῦμεν, οὔτε διὰ νὰ οἰκονομήσωμεν ἀνάγκας τῆς ἰδίας ἡμῶν πολιτικῆς, οὔτε φίλων· θέλομεν νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὰς ἀνάγκας τῆς πατρίδος, ὅπως τὰς ἐννοοῦμεν· δὲν θέλετε τοῦτο καὶ ἐννοεῖτε ἄλλως, εἶσθαι κύριοι νὰ μὴ δεχθῆτε τὰ ἑκατομμύρια· ἐλαττώσατε, αὐξήσατε ἢ ἀποῤῥίψητε αὐτά. Κατὰ τί ἡμεῖς εἴμεθα ὑπεύθυνοι;

§34ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τριακόσια ἑκατομμύρια χρειάζονται.

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὐχί· ἀλλὰ καὶ ἂν χρειάζωνται πολλὰ ἑκατομμύρια, μέμφεσθε ἡμᾶς; Θέλετε νὰ ἔχητε τὴν θέσιν, ἡ ὁποία σᾶς ἀνήκει καὶ τὴν ὁποίαν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ κατέχητε; θυσιάσατε. Καὶ σᾶς ζητοῦμεν ἤδη νὰ καταβάλετε. Σήμερον ὑποβάλλομεν τὴν πρότασιν· δὲν τὴν ἐκάμαμεν πρότερον, καὶ δι’ αὐτὸ μᾶς ἐμέμφθησαν. Πρότερον ζήτημα Ἑλληνικὸν δὲν ὑφίστατο. Ἡ πάλη ἦτο ἐκτὸς ἡμῶν, μακρὰν ἡμῶν, δὲν ἔχω καιρὸν νὰ ἀναγνώσω τὸ ὄργανον τοῦ κ. Δεληγεώργη, τὴν Ἐφημερίδα τῶν Συζητήσεων. Καὶ κατ’ αὐτὸ, τὸ Ἔθνος καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἔμειναν μακρὰν καὶ ξένα πρὸς τὴν πάλην, καὶ ὀρθῶς, διότι ἡ Ἑλλὰς ἦτο μεμονωμένη, ξένη πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους, ἐπεμβαίνουσα δὲ ἤθελε προκαλέσει τὴν ἐπέμβασιν τῆς Εὐρώπης. Οὐδεὶς ἐνόμιζε δὲ ὅτι ἔχομεν δίκαιον ν’ ἀπαιτήσωμεν καὶ ν’ ἀντικρούσωμέν τι, ὅτε ὁ Ἀνδράσης προσεπάθει νὰ κανονίσῃ τὸ ζήτημα τῆς Ἐπαναστάσεως. Πᾶσα ἐνέργεια ἔκτακτος, πᾶν κίνημα ἐπιδεικτικὸν ἤθελε χαρακτηρίσει τὴν Ἑλλάδα καὶ πάλιν ὡς ὄργανον ξένων ῥᾳδιουργιῶν, καὶ δὲν ἤθελον δυσκολευθῆ νὰ ἐπιῤῥίψωσι καὶ καθ’ ἡμῶν τὴν εὐθύνην παντὸς κακοῦ. Σεῖς ἠθέλετε μᾶς εἴπει ὅτι ὑπηρετοῦμεν σχέδια Σλαυικά· ἠθέλετε μᾶς κηρύξει πανσλαυιστὰς καὶ ἤθελε πιστεύσει καὶ ἡ Εὐρώπη τοῦτο μὴ ἐννοοῦσα διατὶ ἡ Ἑλλὰς ἐκινεῖτο, ἐνῷ τίποτε δὲν τὴν ἠνάγκαζεν. Ὄντως δὲ, ἐὰν οὕτω ἐπράττομεν, ἠθέλομεν ὑπηρετήσει ξένα συμφέροντα, ἠθέλομεν εὐκολύνει τὴν λύσιν ξένων ζητημάτων καὶ ἠθέλομεν στερήσει τὴν πατρίδα ἡμῶν τοῦ μόνου σπουδαίου καὶ οὐσιώδους ὑποστηρίγματος, τῆς εὐνοίας καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Εὐρώπης. Ἰδοὺ διατὶ ἐφέραμεν τὴν πρότασιν σήμερον, ὅτε παρουσιάσθη ζήτημα Ἑλληνικὸν, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου συγκινεῖται ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ ἡ Εὐρώπη ὁλόκληρος ἐξετίμησε τὸ δίκαιον τῆς συγκινήσεως αὐτοῦ καὶ παρεδέχθη ὡς εὔλογα τὰ μέτρα μας. Πρόκειται περὶ τοῦ μεγάλου ζητήματος τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ αὐτῆς ἐκ τοῦ δικαίου μέτρου τοῦ προτεινομένου ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν Σλαύων, διὰ τοῦτο αὐτὴν τὴν στιγμὴν σᾶς φέρομεν τὸ ζήτημα καὶ οὐχὶ πρότερον. Ἐλυπήθην καὶ λυποῦμαι, κύριοι, σᾶς βεβαιῶ, κατάκαρδα, ὅταν ἀναλογίζωμαι, ὅτι ἐνῷ πλησίον ἡμῶν δικάζεται τὸ ζήτημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἡμεῖς ἐνασχολούμεθα εἰς ζητήματα κυβερνητικά. Τοῦ κυβερνητικοῦ, κύριοι, ζητήματος εἶσθε κύριοι, εἶναι εἰς τὴν ἐξουσίαν σας, εἶναι εἰς τὰς χεῖράς σας, ἕνα ναὶ ἢ ἕνα ὄχι ἀποπέμπει ἀπὸ τὰς ἕδρας των τοὺς ὑπουργούς. Τὸ ζήτημα ὅμως τῶν καιρῶν καὶ τῶν μεγάλων συμφερόντων δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἡμᾶς, ἀπὸ τὴν θέλησίν μας· διότι πρέπει νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι ἐν ἁρμοδίῳ καιρῷ. Εἰς ἡμᾶς μὲν δύνασθε νὰ εἴπητε ἀπέλθετε· δὲν ἔχετε ὅμως τὸ δικαίωμα οὔτε τὴν δύναμιν νὰ σταματήσητε τοὺς καιροὺς καὶ τὴν λύσιν τῶν ζητημάτων. Ἰδοὺ διατί ἐνομίσαμεν ἀνεπαρκὲς τὸ ὑπουργεῖον καὶ ἐκάμαμεν τὴν πρότασιν περὶ συμπράξεως. Δὲν ἐννοοῦμεν δυνατὴν Κυβέρνησιν ὅπως τὴν ἐννοεῖτε σεῖς, δὲν εἶναι ἡ δύναμις εἰς τὰ ἄτομα, ἀλλ’ εἰς τὴν ἰδέαν. Ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπηρετοῦσα τὴν ἐθνικὴν ἰδέαν εἶναι πανίσχυρος, τὰ πρόσωπα ὀλίγον προσθέτουσιν. Ὑπῆρξε, κύριοι, ἐπὶ μεσοβασιλείας Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐμπεριεῖχε ὅλα σχεδὸν τὰ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἔξοχα πρόσωπα. Ὁ κ. Βούλγαρης ἐπὶ κεφαλῆς, ὁ κ. Κανάρης, ὁ μακαρίτης Ῥοῦφος, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου κ. Δεληγεώργης, ὁ κ. Ζαΐμης, ἐγὼ, ὁ κ. Καλλιφρονᾶς καὶ ἄλλοι. Ἐνομίζετο, κύριοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὅλη ἀπετέλει τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην καὶ ἦτο ἰσχυρὰ, καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη μετὰ τρεῖς μῆνας ἔπεσεν ἐξ ἀδυναμίας· διότι δὲν ἀνταπεκρίνετο πλέον εἰς τὴν κοινὴν ἰδέαν. Δὲν ἐπροτείναμεν λοιπὸν ὅ,τι ἐπροτείναμεν, διότι ἐνομίζομεν ἀνεπαρκὲς τὸ ὑπουργεῖον· δὲν ἐθέσαμεν ζήτημα προσωπικόν, ὑπουργικόν· τοῦτο ἐνομίσαμεν εὐτελὲς καὶ ἀναξιοπρεπὲς ἐνώπιον τοῦ μεγάλου ζητήματος. Ἠθέλομεν ἡ Ἑλλάς, ἡ ὁποία ἔχει δυνάμεις ἀνεξαντλήτους, νὰ παρουσιασθῇ ταχέως ἑτοίμη καὶ μὲ μίαν θέλησιν, ἀδιαίρετος ἐνώπιον τοῦ Ἀρείου Πάγου τῆς Εὐρώπης, ἵνα διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματά της. Καὶ ἤθελεν ἐνεργήσει πανισχύρως καὶ ἀποτελεσματικῶς, ἂν τοιαύτη παρουσιάζετο (εὖγε, εὖγε ἐκ δεξιῶν). Ὁ κ. Δεληγεώργης νομίζει, ὅτι λόγοι οἰκονομίας μᾶς ὡδήγησαν εἰς τὴν ἀγορὰν τῶν ὅπλων, καὶ διὰ τοῦτο ἠγοράσαμεν Σασεπώ· ἡ ἰδέα αὕτη δὲν μᾶς ἦλθε κατὰ νοῦν· καὶ ἠθέλομεν εἶσθαι ἀνάξιοι νὰ κατέχωμεν τὴν θέσιν ἣν κατέχομεν, ἐάν, προκειμένου νὰ ὁπλίσωμεν τὴν Ἑλλάδα, δὲν ἐσκεπτόμεθα τίνι τρόπῳ νὰ προσθέσωμεν δύναμιν, ἀλλὰ τίνι τρόπῳ νὰ οἰκονομήσωμεν ὀλίγα χρήματα. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὰ πράγματα, κύριοι, ἐδεινοῦντο καὶ ἐδεινοῦντο ὁσημέραι, καθόσον ἡ ἀνώμαλος κατάστασις παρετείνετο καὶ οἱ κίνδυνοι ἦσαν ἐνδεχόμενοι καὶ πιθανοί· ὁ στρατὸς εἶχεν ἤδη ὁπλισθῆ μὲ ὅπλα, ἅτινα οἱ ἁρμόδιοι ἄνθρωποι ἔκριναν κατάλληλα. Ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς διαφωνεῖ, ἐγὼ δὲν ἐμβαίνω εἰς τὴν διαφωνίαν· λέγω μόνον ὅτι ἡμεῖς εὕρομεν παρηγγελμένα τὰ ὅπλα τοῦ Μυλωνᾶ πρὸς χρῆσιν τοῦ στρατοῦ κατὰ γνωμοδότησιν τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ ἐξετελέσαμεν τὴν παραγγελίαν.

§36Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν σᾶς κατεκρίναμεν δι’ αὐτό.

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατεκρίνατε τὰ ὅπλα.

§38Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, τὰ ὅπλα τὰ κατακρίνομεν.

§39ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ λέγω, ὅτι εἶσθε ἐντὸς τοῦ ὀρθοῦ νὰ κατακρίνητε τὰ ὅπλα· διότι κατὰ τὴν ἀνάπτυξιν καὶ τὰς προόδους τῆς ἐπιστήμης τίποτε δὲν εἶναι ἀσφαλὲς καὶ τέλειον. Ὅ,τι σήμερον εἶναι τέλειον, αὔριον εἶναι ἀτελές· καὶ ἐνῷ πρὸ τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν τὰ Σασσεπὼ ἐθεωροῦντο ὡς τὰ καλλίτερα ὅπλα, σήμερον κηρύσσονται ἄχρηστα. Λοιπὸν σχετικῶς πρὸς τῆς ἐπιστήμης τὴν πρόοδον δύνασθε νὰ τὰ κατακρίνητε. Ἀλλὰ τότε δὲν θὰ ἀντιφάσκετε, ἂν κατὰ τὸ σύστημα τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος, ὁ ὁποῖος ἠναντιοῦτο εἰς τὴν ἀγορὰν ὅπλων, ἕως ὅτου εὑρεθῇ τὸ τελειότερον σύστημα, ἀπεῤῥίψητε πᾶσαν ἀγοράν. Εἰς τὸν στρατὸν λοιπὸν εἶχον προμηθευθῆ ὅπλα καλά, ἀλλὰ τὰ πράγματα ἐδεινοῦντο, ἐπαναλαμβάνω, καὶ τὸ ἔθνος ἦτο ἐντελῶς ἄοπλον, γυμνόν· ἠδύνατο ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν νὰ προκληθῇ εἰς ὑπεράσπισιν τῆς τιμῆς του καὶ τῶν συμφερόντων του. Ἐνομίσαμεν, κύριοι, ὅτι τὴν ἔλλειψιν αὐτὴν τὴν παντελῆ ἔπρεπε νὰ πληρώσωμεν. Συνεκαλέσαμεν τοὺς ἁρμοδίους ἀξιωματικούς, ἐλάβομεν τὴν γνώμην αὐτῶν, ἀπεστείλαμεν κατὰ συνέπειαν εἰς τὴν Εὐρώπην τοὺς καταλλήλους καὶ κατὰ τὰς πληροφορίας αὐτῶν παρηγγείλαμεν ὅπλα Σασσεπὼ ὡς ἕτοιμα, διότι πρὸς κατασκευὴν νέων ἔπρεπε νὰ περιμένωμεν ἓν ἔτος, μετὰ τοσοῦτον χρόνον ἠδυνάμεθα νὰ τὰ λάβωμεν· ἂν νομίζητε, ὅτι εἶναι ἀνάγκη, μᾶς εἶπον, νὰ προμηθευθῆτε ταχέως ὅπλα, ἀγοράσατε τὰ Σασσεπώ, εἶναι τὰ καλλίτερα, δὲν ἀπεῤῥίφθησαν δὲ, δὲν ἐκηρύχθησαν ἄχρηστα, ὡς εἶπον, ἀλλὰ βελτιωθέντα προτιμῶνται ἄλλων· ἡ χρησιμότης ὅμως αὐτῶν δὲν ἔπαυσε καὶ τῶν ὅπλων αὐτῶν κάμνουσι χρῆσιν ἔτι καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν. Εὑρέθημεν λοιπὸν εἰς τὸ δίλημμα ἢ νὰ μὴ φέρωμεν ὅπλα καὶ ν’ ἀφήσωμεν ἄοπλον τὴν χώραν, ἢ ν’ ἀγοράσωμεν αὐτὰ καὶ νὰ ἀναλάβωμεν τὴν εὐθύνην· ἀντὶ νὰ ἀφήσωμεν ἐντελῶς ἄοπλον τὸ ἔθνος προετιμήσαμεν καὶ ἀνελάβομεν τὴν εὐθύνην· ἐὰν νομίζητε, ὅτι κακῶς ἐπράξαμεν, εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ὑποστῶμεν τὰς συνεπείας, οὐχὶ ὅμως, δὲν ὠκνήσαμεν εἰς ὅ,τι ἀπέβλεπεν εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα, καὶ ἐξετιμήσαμεν τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ. Ἡ ἀνάγκη τοῦ νὰ μὴ εὑρεθῶμεν ἐντελῶς ἄοπλοι μᾶς ἠνάγκασε νὰ ὑποκύψωμεν· ἂν δὲν τὰ ἐγκρίνετε, δύνασθε νὰ μᾶς καταλογίσητε. Κύριοι, καὶ ὡς Ἕλλην καὶ ὡς ὑπουργὸς ὀφείλω, νομίζω, νὰ ποιήσω μίαν παρατήρησιν, διότι βλέπω, ὅτι λαμβάνει χώραν παρεξήγησις προερχομένη ἀπὸ τὴν γενικὴν πρόληψιν, ἡ ὁποία κατέλαβε τὴν κοινωνίαν. Βεβαίως καὶ ἡ νομοθεσία καὶ ἡ ὑπηρεσία ἡ Ἑλληνικὴ ἔχει τὰς ἐλλείψεις της καὶ ἐλλείψεις σπουδαίας· ἀλλ’ ἐρωτῶ εἰς ποίαν νομοθεσίαν τοῦ κόσμου δὲν ὑπάρχουσιν ἐλλείψεις; καὶ ποία νομοθεσία δὲν περιέχει τὰ ἄσχημα μέρη της; Ἀλλ’ ὁμολογήσατε, ὅτι μετὰ περιπετείας τέλος πάντων τινὰς ἡ τάξις καὶ ἡσυχία ἠσφαλίσθη ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν, καὶ δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἐποχῆς ταύτης, ὁμιλῶ ἐν γένει περὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλλάδος· ὁμολογήσατε, ὅτι ἡ ἐλευθερία δὲν κινδυνεύει, ὅτι ἡ πρόοδος τοῦ τόπου δὲν ἀπαντᾷ προσκόμματα· καὶ σᾶς ἐρωτῶ, ὅταν ἓν πολίτευμα, ὅταν μία πολιτεία ἔχει οὕτω πως, δὲν δύναται εὐπροσώπως νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ κόσμου καὶ νὰ εἴπῃ ὑπερηφάνως, εἰσὶν ἀσφαλεῖς ἡ ἐλευθερία, ἡ τάξις καὶ πρόοδος ἐν ἐμοί; ταῦτα δὲν ἀποδεικνύουσιν ἔθνος εὐνομούμενον καὶ πεπολιτισμένον, δικαιούμενον νὰ διεκδικήσῃ εὐλόγως τὴν προσήκουσαν αὑτῷ θέσιν; Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν τὰς ἀληθείας ταύτας καὶ νὰ παρουσιάζωμεν γυμνὴν καὶ τετραχηλισμένην τὴν πατρίδα ἡμῶν εἰς ἐποχὴν μάλιστα, καθ’ ἣν οἱ ἐν τῇ Ἀνατολῇ λαοὶ κρίνονται. Πολλοὶ προσέτι ἀνέφερον περὶ τοῦ ἀόπλου τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐμέμφθησαν αὐτήν. Ἀληθὲς, κύριοι, τοῦτο, ἀλλὰ ἐξετάζεται τὸ ζήτημα ὑπὸ μίαν μόνην ἔποψιν. Τὴν δραστηριότητα καὶ τὰ μέσα της ἀπησχόλησεν ἀληθῶς ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ἀνάπτυξιν καὶ τὴν πρόοδον τὴν ὑλικὴν καὶ τὴν ἠθικήν· δὲν ἔχει ὅπλα, κατέχει ὅμως τὴν πρώτην θέσιν ἐν τῷ ἀνατολικῷ πολιτισμῷ. Ἠδύνατο καὶ ἡ Ἑλλὰς νὰ μεταβληθῇ εἰς στρατῶνα, ἠδύνατο νὰ παρουσιάσῃ 100,000 ἐθνοφύλακας, ἀλλὰ θὰ ἦτον ἄνευ βιομηχανίας, ἄνευ ἐπιστήμης, ἄνευ προόδου, ἄνευ πόλεων, δὲν θὰ κατεῖχε τὴν ὁποίαν κατέχει ἤδη θέσιν. Δὲν πρέπει νὰ καταδικάζωμεν τὴν πατρίδα ἡμῶν· καθυστερεῖ ὡς πρὸς τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς, ὑπερέχει ὅμως κατὰ τὴν πρόοδον καὶ τὸν πολιτισμόν· μικρὰ καὶ πτωχὴ δὲν ἠδύνατο εἰς ὅλα καὶ διὰ μιᾶς νὰ ἐπαρκέσῃ· εἰς ὅ,τι ἐπεδόθη, κατ’ αὐτὸ καὶ ὑπερέχει. Νομίζω, κύριοι, ὅτι καιρὸς εἶναι νὰ συντάμωμεν ὅσον εἶναι δυνατὸν τὰς συζητήσεις καὶ νὰ ἐπιληφθῶμεν τῶν πραγμάτων. Ὅλοι ἡμεῖς ἕνα σκοπὸν, μίαν ἰδέαν ἔχομεν, τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος· διαφωνοῦμεν κατὰ τὰ μέσα, διαφωνοῦμεν ἀπὸ πατριωτισμὸν εἰλικρινῆ, καθαρὸν, ἄδολον, ἀπὸ πεποιθήσεις· τοῦτο πιστεύω ἐγώ· διαφωνοῦμεν καὶ ἐπικρινόμεθα, ζητοῦμεν τίς νὰ εὕρῃ τὸ καλλίτερον καὶ ὁδηγήσῃ τὴν πατρίδα συμφερωτέρως. Ἰδοὺ διατὶ δὲν παραπονοῦμαι κατ’ οὐδενὸς, πιστεύω ὅ,τι καὶ ἂν ἐῤῥέθη μεταξὺ ἡμῶν, αὐτὸ θέλει θεωρηθῆ ὡς ἔκφρασις, ἣν ἡ ῥύμη τοῦ λόγου προεκάλεσεν ἄνευ πλαγίου σκοποῦ· καὶ ταῦτα λέγω δι’ ὅσους βεβαίως παρεσύρθησαν. Χρεωστῶ δὲ νὰ ἐκφράσω τὰς εὐχαριστήσεις μου πρὸς τὴν μερίδα ἐκείνην, ἡ ὁποία ὡμίλησε μεθ’ ὅλης τῆς ἁβροφροσύνης. Κύριοι, νομίζω, ὅτι ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης πρὸς ἡμᾶς, τὸ ζήτημα πρέπει νὰ τεθῇ πλῆρες καὶ ταχέως ἵνα ἀπαλλαγῆτε καὶ ὑμεῖς καὶ ἡμεῖς· διότι ἡ παράτασις τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ἤδη καταστάσεως καὶ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος βλάπτει καὶ τὴν ὑπηρεσίαν παραλύει. Νομίζω, ὅτι οἱ κύριοι Βουλευταὶ καὶ τὸ κοινὸν ἐφωτίσθησαν ἤδη καὶ ἐσχημάτισαν πεποίθησιν μετὰ τόσα λεχθέντα. Ἀρκετὰ ἐλέχθησαν καὶ ἀρκετὰ ἀνεπτύχθη τὸ ζήτημα· ἡ περαιτέρω ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως βλάπτει μόνον καὶ τὴν ὑπόληψίν μας καὶ τὰ τιμαλφῆ συμφέροντα τῆς πατρίδος.

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω καὶ ἐγὼ, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐφθάσαμεν πλέον εἰς τὸ πέρας τῶν συζητήσεων, καὶ ὅτι δὲν εἶναι σκόπιμον νὰ παρατείνωμεν αὐτάς. Ἂν εἶχον κατ’ ἐλάχιστον τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, ἂν ἐφρόνουν, ὅτι ἡ παράτασις τῶν συζητήσεων ἠδύνατο νὰ μᾶς ὠφελήσῃ ὡς πρὸς τὴν λύσιν τῶν ζητημάτων, ὧν ἐπελήφθημεν, οὐδόλως ἤθελον ἀποδεχθῆ τὴν γνώμην αὐτοῦ· ἀλλὰ πρὶν ἤδη προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, νομίζω πρέπον καὶ ὠφέλιμον νὰ ἐξετάσωμεν τὰ τῆς συζητήσεως, ἵνα ἴδωμεν ποῖα τὰ πορίσματα αὐτῆς, διότι δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῶν πορισμάτων, περὶ ὧν θ’ ἀποφανθῶμεν διὰ τῆς ψηφοφορίας. Ἡ συζήτησις αὕτη ὑπῆρξεν εὐρεῖα, εἶχε γενικὸν σκοπὸν, εἶχε τὸν σκοπὸν νὰ διαφωτίσῃ τὸν τόπον περὶ τῆς μελλούσης αὐτοῦ πολιτικῆς, ἐν αἷς διατελοῦμεν περιστάσεσι· πρέπει λοιπὸν νὰ ἴδωμεν κατὰ τί συνετέλεσεν ἡ συζήτησις αὕτη πρὸς τοῦτο καὶ ποῖα τὰ συμπεράσματα, εἰς ἃ ἀπολήγει. Δυστυχῶς, κύριοι, ἡ συζήτησις δὲν ὑπῆρξεν ὁποίαν τὴν προσεδοκῶμεν. Ἐζητήσαμεν συζήτησιν ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ἐζητήσαμεν συζήτησιν ἄσχετον πρὸς τὰ κυβερνητικὰ, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐπιμόνως ἀπῄτησε νὰ καταστήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο Κυβερνητικόν· καὶ ἂν ἀπῄτει τοῦτο μόνον, τὸ παράπονόν μου θὰ ἦτο μικρότερον, ἀλλ’ ἐζήτησε νὰ τὸ καταστήσῃ προσωπικὸν, κατῆλθεν εἰς προσωπικὰς ἀντεγκλήσεις. Ἠκούσατε τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, διαδεχθέντος με ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ θελήσαντος νὰ καταβιβάσῃ τὴν συζήτησιν ἀπὸ τοῦ ὕψους, εἰς ὃ ἥρμοζε τοιαύτη ὑπόθεσις νὰ εὑρίσκηται· ἠκούσατε καὶ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Δὲν θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐπειδὴ μόνον εἰς εἰδικὸν θέμα ἐνδιέτριψε, καὶ ἀφοῦ περὶ τούτου παρ’ ἄλλων ἐγένετο λόγος οὐδὲν ὀφείλω ἤδη νὰ εἴπω, θ’ ἀναγκασθῶ ὅμως νὰ ὁμιλήσω κατόπιν περὶ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Εὐτυχῶς, μεταξὺ τῶν ἀγορευσάντων ὑπουργῶν ὑπῆρξε καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅστις ὡμίλησεν ὡς ὑπουργός. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν περιωρίσθη εἰς τὸ πραγματικὸν ζήτημα. Ἐν τῇ πρώτῃ αὑτοῦ ἀγορεύσει ὥρισε τὸν σκοπὸν τῶν παρασκευῶν, καὶ τὸν ὥρισε καλῶς· καὶ ἂν ἐκεῖ ἔμενεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, οὐδεμίαν θὰ εἶχον ἀφορμὴν νὰ ἔλθω εἰς διαφωνίαν πρὸς αὐτόν· ἀλλὰ καὶ ἐν ἑτέρᾳ ἀγορεύσει ἀνέπτυξε τὰ ὑπὸ συζήτησιν θέματα· καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ ταύτῃ ἀγορεύσει ἐπίσης εὐπρεπῶς, ἐπίσης ἁρμοζόντως εἰς ὑπουργὸν ὡμίλησεν, ἀλλ’ ἐν ταύτῃ δὲν εὑρισκόμεθα τοσοῦτον σύμφωνοι, ὅπως ἐν τῇ πρώτῃ αὑτοῦ ἀγορεύσει, διότι ἤρξατο ἐν τῇ ἀγορεύσει ταύτῃ ὁμιλῶν περὶ εἰρήνης ἢ πολέμου, καὶ θέλων, δῆθεν ἀμυνόμενος, νὰ δείξῃ διὰ τίνα λόγον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠσπάσθη πολεμικὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ ποῖός ποτε ἐν Ἑλλάδι ὡμίλησε περὶ πολιτικῆς πολεμικῆς; ποῖός ποτε ἐν Ἑλλάδι ἐνόμισεν, ἐν ταῖς παρούσαις περιστάσεσιν, ὅτι προκαλοῦντες πόλεμον θέλομεν φθάσει εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν; Κατὰ τοῦτο μόνον θεωρῶ, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κακῶς ἔπραξε θίξας τὸ ζήτημα, διότι οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀφορμὴ νὰ δοθῇ ὑπόνοια, ὅτι ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι ἰδέα πολιτικῆς ἀντιθέτου πρὸς τὴν εἰρηνικήν. Ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν οἱ ἀντίθετα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν φρονοῦντες συνίστων καὶ ἣν δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπεδέχθη, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης ἐν τῇ εὐρυτάτῃ τῆς λέξεως σημασίᾳ· οὐχὶ ἀμύνης τοῦ βασιλείου ἐν τοῖς στενοῖς ἡμῶν ὁρίοις, ἀλλ’ ἀμύνης τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, διατρεχόντων τὸν ἔσχατον κίνδυνον· κίνδυνον, ὃν τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἐνόησε, καὶ διὰ τοῦτο ἠκούσαμεν παρὰ ὑπουργῶν καὶ παρ’ αὑτοῦ τοῦ πρωθυπουργοῦ λεγόμενον, ὅτι ζήτημα ἑλληνικὸν δὲν ὑπῆρχεν. Ἀναπτύσσων τὸ θέμα ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶπεν, ὅτι ἠσπάσθη ἡ Κυβέρνησις τὴν πολιτικὴν τῆς εἰρήνης, διότι τὸ ἔθνος ἦτο ἀνέτοιμον· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἡμεῖς σᾶς παρακελεύομεν ν’ ἀσπασθῆτε τὴν πολιτικὴν τῶν παρασκευῶν, ἵνα γείνῃ τὸ ἔθνος ἕτοιμον· εἶπεν, ὅτι ἠσπάσθη τὴν πολιτικὴν τῆς εἰρήνης, διότι δὲν εἶχε τὸ ἔθνος συμμάχους· ἀλλὰ διὰ τοῦτο συνιστῶμεν ὑμῖν γεγωνυίᾳ τῇ φωνῇ τὴν πολιτικὴν τῶν παρασκευῶν, διότι μόνον τὰ ἔθνη τὰ παρεσκευασμένα ἢ παρασκευαζόμενα δύνανται νὰ ἔχωσι συμμάχους· εἶπεν, ὅτι ἡ Εὐρώπη συνίστα ἡμῖν τὴν εἰρήνην· καὶ περὶ εἰρήνης, ὡς εἶπον, δὲν πρόκειται, ἀλλὰ τὰς συμβουλὰς τῆς Εὐρώπης ὀφείλομεν ν’ ἀκούωμεν, ὅταν αἱ συμβουλαὶ αὐτῆς εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον ἡμῶν, καὶ τοιαῦται θὰ ἦναι αἱ συμβουλαὶ τῆς Εὐρώπης, ὅταν δίδονται πρὸς Κράτος βαρῦνον ἐν τῇ πλάστιγγι τῆς πολιτικῆς· ἀλλὰ διὰ νὰ βαρύνητε πρέπει νὰ παρασκευασθῆτε. Αἱ συμβουλαὶ τῆς Εὐρώπης ἐδίδοντο εἰς Κράτος, τὸ ὁποῖον ἡ Εὐρώπη ἐθεώρει μὴ ὑπάρχον ἐν τῇ Ἀνατολῇ· σᾶς ἐλέγομεν νὰ παρασκευασθῆτε, ἵνα δείξωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην ὅτι ὑπάρχομεν, ὅτι ἐν τῷ ζητήματι τῷ Ἀνατολικῷ ἀνεγνωρίζομεν ζήτημα ἑλληνικόν, καὶ ὅτι ἠδυνάμεθα διὰ τοῦ ἑλληνικοῦ ζητήματος νὰ χορηγήσωμεν συνδρομὴν εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον μᾶς παράσχει τὴν συμμαχίαν των. Εἶπε προσέτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὑποστηρίζων τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀποκρούει τὴν πολιτικὴν τῶν κινημάτων ἐκτὸς τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ ποῖός ποτε συνεβούλευσε κινήματα ἐκτὸς τοῦ Κράτους; Ἂν διεκρίθη κατά τι τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ, διεκρίθη ἰδίως — καὶ διὰ τούτου ἐπέσπασεν ἐφ’ ἑαυτὸ τὴν ὑπόληψιν τῆς Εὐρώπης — διεκρίθη κατὰ τοῦτο, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ὁλόκληρος ἔδειξεν, ὅτι κατέχεται ὑπὸ τῆς συναισθήσεως τῆς ἑνότητος ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων ἀποτελούντων ἔθνος εὐρωπαϊκὸν, ἐνεργοῦν κατὰ τοὺς κανόνας τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν καὶ πειθαρχοῦν πρὸς τὰς ἰδίας αὑτοῦ ἀρχάς· ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἐνόησεν, ὅτι κινήματα μεμονωμένα δὲν δύνανται νὰ εὐδοκιμήσωσι, διότι, ὀλιγάριθμοι, μόνον ἐν τῇ ἑνότητι καὶ τῷ διοργανισμῷ τῆς γενικῆς ἐνεργείας δυνάμεθα ν’ ἀντλήσωμεν δυνάμεις. Ηὐτύχησε δὲ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔχουσα ἀπέναντι αὑτῆς ἀντιπάλους, οἵτινες τῇ ἔδιδον πλήρη τὴν συνδρομήν των πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς προλήψεως πάσης ὑποκινήσεως ταραχῶν. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐφρόνει, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ὀφείλει νὰ ἔχῃ κεφαλὴν καὶ δεξιὰν χεῖρα τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖ, καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην τῆς Ἑλλάδος, καίτοι ἡμεῖς ἀντιπολιτευόμενοι, ἐδώκαμεν ὅλην τὴν συνδρομὴν ἡμῶν, ἵνα δύνηται νὰ ἐργασθῇ ὡς κεφαλὴ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἶπε τέλος ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι δὲν ἐπωφελήθη τῆς οὐδετερότητος ἡ Ἑλλὰς, διότι ἦτο γνωστὸν, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ἐργασθῇ ἄλλως παρὰ ἐν οὐδετερότητι. Καὶ διατὶ ἡμεῖς σᾶς ἐζητοῦμεν νὰ παρασκευασθῆτε εἰμὴ ἵνα ἦστε εἰς θέσιν νὰ εἴπητε εἰς τοὺς μὴ θέλοντας νὰ εἰσακούσωσι τὰς παραστάσεις ὑμῶν, ὅτι δύνασθε νὰ ἐργασθῆτε καὶ ἄλλως παρὰ ἐν οὐδετερότητι; Ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὡμίλησε τῷ ὄντι μετὰ εἰλικρινείας ἄκρας, καὶ εἶπεν, ὅτι δὲν ἐνόμισεν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ παρασκευασθῇ ἡ χώρα· εἶπεν, ὅτι εἶχε τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ οὐδένα διέτρεχον κίνδυνον, ἂν ἡ Ἑλλὰς δὲν παρεσκευάζετο, καὶ ὅτι μόνη ἡ εἰρηνικὴ πολιτικὴ καὶ μόνη ἡ εἰρήνη ἄνευ παρασκευῶν θὰ ἠδύνατο νὰ μᾶς ἐξασφαλίσῃ κατὰ τῶν ἀπειλούντων ἡμᾶς κινδύνων· ἀλλ’ ὡμολόγησε τὴν πλάνην του, καὶ ὡμολόγησεν, ὅτι τὰ πράγματα ἀπέδειξαν τὴν πεποίθησιν αὐτοῦ μὴ βάσιμον· οὕτω δ’ ἐξήγησε τὴν παροῦσαν τροπὴν τῶν κυβερνητικῶν πραγμάτων καὶ τὴν νέαν πολιτικὴν, ἣν σήμερον συνιστᾷ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλὰ δὲν ὡμίλησαν οὕτως οἱ ἄλλοι ὑπουργοί, δὲν ὡμίλησεν οὕτως ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Οὗτος σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐστηρίζετο εἰς τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀνέκαθεν δὲν ὑπῆρχεν ἑλληνικὸν ζήτημα ἐν τῷ ὑφισταμένῳ Ἀνατολικῷ ἀγῶνι, οὐδὲ σήμερον ὑπάρχει, καὶ διὰ τοῦτο σήμερον ἔτι ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως εἶναι ἡ αὐτὴ, ὁποία καὶ τὴν 15 Ὀκτωβρίου παρελθόντος ἔτους, ὅτε ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν. Δυστυχῶς δὲν εἶπε ταῦτα μόνος ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, αὐτὰ εἶπε καὶ ὁ πρωθυπουργός· καίτοι δὲ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν θεωρεῖ τὰ παρὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ λεγόμενα ὡς μὴ ἐκθέτοντα τὸ ἔθνος, ὅσον τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ τὴν γνώμην αὐτοῦ ταύτην. Θεωρῶ ὅτι καὶ τὰ ἐν τῇ Βουλῇ λεγόμενα παρὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ τὰ γραφόμενα παρ’ αὐτοῦ, εἴτε ὡς πρωθυπουργοῦ, εἴτε ὡς ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἔχουσι σπουδαιότητα μεγαλειτέραν καὶ αὐτῶν τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων. Τοῦτο δὲ εἰπὼν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἐγκυκλίου τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὤφειλε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἐγκύκλιος ἐκείνη δὲν ἠρύετο τὴν σπουδαιότητα αὐτῆς ὅλην ἐκ τοῦ ὑπογράψαντος, ἀλλ’ ἐκ τῶν πραγμάτων· ἡ ἐγκύκλιος εἶναι συμπλήρωμα τῆς πολιτικῆς τῆς ἀποχῆς ἀπὸ πάσης παρασκευῆς, καὶ κατὰ τοῦτο ἔβλαψεν, ὅτι ἦτο ἀπόδειξις ὅτι ἡ ἀποχὴ ἐκείνη δὲν ἦτο ἀποχὴ τυχαία, ἀλλ’ ἐσκεμμένη εἰς ἣν προέβαινεν ἡ Ἑλλὰς, διότι ἐκ ταύτης ἤλπιζε ν’ ἀποκτήσῃ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς. Δὲν ὑπῆρχε ζήτημα ἑλληνικὸν, ἐπανέλαβε καὶ σήμερον ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ σήμερον τοὐλάχιστον διώρθωσε κάπως τὴν ἰδέαν του· σήμερον μας εἶπεν, ὅτι τώρα ἀναγνωρίζει ὅτι ἐγεννήθη ἤδη ζήτημα ἑλληνικὸν, πρότερον μὴ ὑπάρχον, καὶ ἐπειδὴ ὑπάρχει ζήτημα ἑλληνικὸν ἐν ταῖς σημεριναῖς περιστάσεσι, διὰ τοῦτο προτείνει τὰς παρασκευάς. Ἀλλὰ σήμερον βραδέως λίαν ἔρχεται ἡ ὁμολογία αὕτη. Τὸ ἑλληνικὸν ζήτημα ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἴδῃ, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἐσχηματίσθη τὸ ὑπουργεῖον. Ἀντὶ τούτου, ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως λέγει, ὅτι τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἐνιαυσίου διοικήσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἦσαν καὶ διέμειναν οἷα ἦσαν καὶ ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καὶ δὲν ἀπηξίωσε νὰ μεταβάλῃ πρὸς τοῦτο καὶ δημόσια γεγονότα... ἀλλὰ, ὡς πρὸς τοῦτο, δὲν θὰ κατέλθω ἐγὼ εἰς διάψευσιν· ἔλαβεν αὐτὴν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου του ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Δὲν ἦτο τὸ ζήτημα ἑλληνικὸν, σᾶς εἶπε καὶ ὁ κύριος πρωθυπουργός. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς δὲν ἠθέλησε νὰ προσφύγῃ εἰς τὰ μέσα, εἰς ἃ προσέφυγεν ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, δὲν ἠθέλησε νὰ σᾶς εἴπῃ ὅτι ἦτο ἐν πλήρει ἀκμῇ ἡ ἐπανάστασις τῆς Ἑρζεγοβίνης, ὅτε τὸ ὑπουργεῖον, οὗ τινος ἤμην μέλος, ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ σᾶς εἶπεν ὁ πρωθυπουργὸς, θέλων νὰ ἐπιῤῥίψῃ μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, σᾶς εἶπεν ὅτι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἐν Ἀνατολῇ ἦτο καὶ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως οἵα ἦτο καὶ ἐπὶ τῆς προκατόχου. Ἦτο, κ. πρωθυπουργὲ, γεγονὸς μὴ ἀλλοιοῦν τὴν κατάστασιν τῆς Ἀνατολῆς ἡ χρεωκοπία τῆς Τουρκίας, ἥτις ἐπῆλθεν, ἐνῷ ἡμεῖς ἀπεχωροῦμεν τῆς ἐξουσίας; Οὐδεμίαν λοιπὸν εἶχεν ἔννοιαν, κ. πρωθυπουργὲ, ἡ ἐκθρόνισις τοῦ Σουλτάνου Ἀβδοὺλ Ἀζίζ; τὸ δὲ ἡφαίστιον οὗτινος ἡ ἔκῤῥηξις ἐπήνεγκε τὴν ἐκθρόνισιν ταύτην, τὸ βόσκον τοῦτο ὑπὸ τὸ ἔδαφος τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους πῦρ οὐδεμίαν σᾶς ἔδωκεν ἀφορμὴν σκέψεων; Οὐδεμίαν ἔχει ἔννοιαν ἡ πάλη μεταξὺ τοῦ στοιχείου τῆς προόδου καὶ τοῦ στοιχείου τῆς τυφλῆς πίστεως εἰς τὸ εἱμαρμένον, ἐξ ἧς κλονίζονται τὰ θεμέλια τῆς Τουρκίας; Οὐδεμίαν εἶχον ἔννοιαν αἱ σφαγαὶ τῆς Θεσσαλονίκης; Οὐδεμίαν εἶχον ἔννοιαν ἡ ἐπανάστασις, αἱ σφαγαὶ καὶ αἱ δῃώσεις τῆς Βουλγαρίας; Οὐδεμίαν εἶχεν ἔννοιαν ἡ συνέπεια τῶν ὠμοτήτων ἐκείνων τροπὴ τοῦ πνεύματος τῆς Εὐρώπης; Οὐδεμίαν εἶχεν ἔννοιαν ἡ ἐγκατάλειψις τῆς φιλελληνικῆς ἰδέας παρ’ αὐτῶν τῶν ἐγνωσμένων φιλελλήνων, ὅπως ἐπιδοθῶσιν ἀποκλειστικῶς εἰς ἰδέαν ἄλλην πρὸς ζημίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Οὐδεμίαν ἔννοιαν εἶχον αἱ ἐπαναστάσεις τῆς Σερβίας καὶ τοῦ Μαυροβουνίου, καὶ διὰ τοῦτο ἠκούσαμεν αὐτὰς χαρακτηριζομένας ὡς ζητήματα ἐσωτερικὰ τῆς Τουρκίας; Ἀλλὰ ἂν ταῦτα πάντα οὐδεμίαν εἶχον δι’ ὑμᾶς ἔννοιαν, οὐδεμίαν τέλος εἶχεν ἔννοιαν ὁ κίνδυνος ὁ προφανής, ὁ ἀνομολογηθεὶς ἐν εἰλικρινείᾳ παρὰ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ, εἰς ὃν ἐνέθηκεν ἡμᾶς ἡ πρὸς εἰρήνευσιν τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους προταθεῖσα παρὰ τῆς Εὐρώπης λύσις, ἡ παραγνωρίζουσα τὰ δικαιώματα καὶ ἀπειλοῦσα αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Ἐν μέσῳ τοιαύτης ἐνεργείας ἡ Κυβέρνησις ἠπράκτει καὶ ἠπράκτει ἐκ συστήματος· ἀπέκρουε τὰς παραστάσεις ἡμῶν καὶ τὰς παρακελεύσεις ὅπως μεταβάλῃ πολιτικήν· δικαίως ἄρα ἤδη αἰτιώμεθα αὐτῆς ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἔπρεπε, κύριοι, ν’ ἀναθεωρήσωμεν τὰ κατὰ τὴν συζήτησιν, διότι ὁ σκοπὸς, πρὸς ὃν ἐγένετο αὕτη, ἦτο ν’ ἀνεύρωμεν ποῖαι αἱ κοιναὶ ἰδέαι καὶ ποῖαι αἱ ἰδέαι περὶ τὰς ὁποίας διαφωνοῦμεν· ἐλπίζω ὅμως ὅτι ἡ ἰδέα, ἣν ἡμεῖς ἀρχῆθεν ἐκηρύξαμεν, τώρα τοὐλάχιστον θὰ καταστῇ κοινὴ, διότι καί τοι ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶπε σήμερον ὅτι δὲν βλέπει ἐν τῷ ἐνεστῶτι Ἀνατολικῷ ἀγῶνι ζήτημα ἑλληνικὸν, ἐλπίζω ὅτι οὐδεὶς τῶν ἄλλων ὑπουργῶν ἀποδέχεται τοιαύτην βλασφημίαν. Ἐκτὸς ὅμως τῶν ὑπουργῶν ὑπάρχουσι καὶ οἱ συμπράττοντες. Τί δὲ καὶ παρὰ τούτων ἠκούσατε; Καὶ τούτους δυστυχῶς εἴδομεν θέλοντας νὰ μετατρέψωσι τὸ ζήτημα εἰς ζήτημα Κυβερνητικόν. Μάτην ἐβοῶμεν ἡμεῖς, ἐξετάσατε τὰ πράγματα, ἀπέχετε τοῦ νὰ δώσητε εἰς τὸ ζήτημα προσωπικὸν χαρακτῆρα· τὸ ἔθνος ἀπαιτεῖ παρ’ ἡμῶν νὰ μάθῃ διὰ τίνος πολιτικῆς δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ παραστήσῃ ἐν ταῖς παρούσαις περιστάσεσι τὸ πρόσωπον, ὅπερ ἀνήκει εἰς αὐτήν. Ὑμεῖς ἀπηντᾶτε, τὸ ζήτημα εἶναι Κυβερνητικὸν, καὶ ἐπειδὴ εἶναι Κυβερνητικὸν, ἀδιαφοροῦμεν περὶ τῶν νομοσχεδίων, δὲν ἐξετάζομεν ἂν τὰ νομοσχέδια δύνανται νὰ ὠφελήσωσιν ἢ νὰ βλάψωσι, φρονοῦμεν, ὅτι ὄπισθεν αὐτῶν ὑπάρχει τὸ χάος· ἂν ἀποῤῥίψωμεν τὰ νομοσχέδια, πίπτει ἡ Κυβέρνησις καὶ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως ἡμεῖς ἰδίως δὲν θέλομεν. Τοιαῦτα ἐκεῖνοι φρονοῦσι, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ μεταβάλωμεν τὴν φύσιν τῶν ζητημάτων. Ἄν ἐκ τῆς ἀποφάσεως ἡμῶν περὶ τῶν πραγμάτων ἐπέρχεται κυβερνητικὴ μεταβολὴ, ἂς ἐπέλθῃ, ἀλλὰ συνεπείᾳ τῆς ἀποφάσεως ἐπὶ τῶν πραγμάτων. Πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς λόγος παρ’ ἡμῶν ῥηθεὶς δεικνύει ὅτι ἠθελήσαμεν νὰ προτάξωμεν τὸ κυβερνητικὸν ζήτημα τοῦ πραγματικοῦ, ἀλλ’ ἐπίσης δὲν θέλομεν χάριν τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος, ν’ ἀπόσχωμεν ἀπὸ τῆς ὀρθῆς λύσεως τοῦ πραγματικοῦ ζητήματος.

§41ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Εἴμεθα σύμφωνοι.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶσθε ὑμεῖς· ἀλλὰ δὲν εἶναι σύμφωνοι οἱ φίλοι ὑμῶν, διότι μᾶς εἶπον ῥητῶς ὅτι τὰ νομοσχέδια θὰ τὰ συζητήσωσι κατόπιν· καὶ ἐπειδὴ ὄπισθεν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως βλέπουσι τὸ χάος, ἐπειδὴ βλέπουσι τὸ χάος ὄπισθεν τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως (ἱλαρότης), θὰ ψηφίσωσι τὸ σύστημα τῶν νομοσχεδίων, καίτοι διαφωνοῦσι πρὸς οὐσιώδεις διατάξεις αὐτῶν. Αἲ, κύριοι, τὸ χάος τοῦτο εἶναι τὸ διηνεκὲς δικαιολόγημα ἀποφάσεων, ἃς δὲν δυνάμεθα νὰ δικαιολογήσωμεν ἄλλως. Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ ἀληθὴς αἰτία, δι’ ἣν δὲν ἔχομεν Κυβέρνησιν; Θὰ τὸ εἴπω εὐπαῤῥησιάστως ἐνώπιον Βουλῆς, ἥτις ἔχει συμφέροντα ἀντίθετα πρὸς τὴν γνώμην, ἣν θὰ ἐκφράσω. Αἰτία εἶναι τὰ προσωπικὰ κόμματα. Τὰ προσωπικὰ κόμματα, κύριοι, καὶ ἀποτείνομαι εἰς τὴν συνείδησιν ὑμῶν, εἶναι ἡ ἀληθὴς, εἶναι ἡ μόνη αἰτία, δι’ ἣν δὲν δυνάμεθα νὰ σχηματίσωμεν Κυβέρνησιν μόνιμον καὶ ἀνταποκρινομένην εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου.

§43ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ὅλα τὰ κόμματα εἶναι προσωπικὰ, ἢ εἶναι καὶ ἐξαιρέσεις;

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βεβαιώθητε, ὅτι θεωρῶ τὸν ἑαυτόν μου κατώτατον πάντων, καὶ ὅταν ὁμιλῶ περὶ διαλύσεως κομμάτων, πρῶτον ἐννοῶ τὸν ἑαυτόν μου. Ἀποτείνομαι εἰς τὴν συνείδησιν πάντων ὑμῶν καὶ σᾶς ἐρωτῶ: ἂν δὲν ὑφίσταντο κομματικοὶ δεσμοὶ ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου τούτου, ὑπάρχει τι τὸ ἐμποδίζον ἐν ταῖς παρούσαις περιστάσεσι τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐχούσης οὐχὶ τὴν πλειονοψηφίαν ἀλλὰ τὴν παμψηφίαν τῆς Βουλῆς; Εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀνεύρω ἐν ἐμοὶ λόγον ἐμποδίζοντα τὸν σχηματισμὸν τοιαύτης Κυβερνήσεως. Ἠξεύρω ὅτι οἱ ἐμμένοντες εἰς τὰ κόμματα ἐμμένουσιν ἐξ αἰσθημάτων ὑψηλῶν, ἐξ ἰδεῶν εὐγενῶν, ἐξ εὐσταθείας, ἥτις τοὺς τιμᾷ· ἀλλὰ πιστεύω ὅτι, ἂν ἀναλογισθῶσι τὰς περιστάσεις, θὰ ἐννοήσωσιν, ὅτι θὰ τοὺς ἐτίμα πολὺ περισσότερον ἡ διάλυσις δεσμοῦ, ὅστις ἀπέναντι τῶν περιστάσεων τῆς πατρίδος λύεται ἀφ’ ἑαυτοῦ.

§45ΤΙΝΕΣ. Τί ἐννοεῖ; τί ἐννοεῖ;

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αὐτὸ τοῦτο τὸ χάος, τοῦ ὁποίου τὴν διέξοδον σᾶς ὑπέδειξα, αὐτὸ ὑπῆρξεν ἀφορμὴ καὶ εἰς ἄλλας προτάσεις, εἰς πρότασιν, ἣν ὑπέβαλεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, καὶ εἰς πρότασιν, ἣν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος. Ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος ἠθέλησε νὰ μνημονεύσῃ καὶ ἐμοῦ, καὶ λυποῦμαι διὰ τοῦτο. Εὐτυχῶς ὡμίλησα ἐνώπιον ὑμῶν καὶ πιστεύω ἐνθυμεῖσθε ὅσα εἶπον· εὐτυχῶς δὲ καὶ πρὸς τὴν κοινωνίαν ἐδημοσιεύθησαν οἱ λόγοι μου. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος, δὲν ἠξεύρω διατὶ, ἠθέλησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐγὼ ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχωσι κόμματα συμφέροντος κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰ κόμματα τῶν ἀρχῶν.

§47ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἠκούσατε καλῶς· ἐγὼ εἶπον ὅτι ὁ κ. Τρικούπης εἶπε μίαν ἀλήθειαν, γνωρίζω τὴν ἰδέαν του περὶ τῶν κομμάτων.

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Χαίρω, ἂν δὲν τὸ εἴπετε. Διετύπωσε λοιπὸν ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος πρότασιν εὐχῆς, εὐχῆς τῆς Βουλῆς πρὸς τὰ ἀπαρτίζοντα αὐτὴν μέλη. Καὶ τί εἶναι ἡ εὐχὴ αὕτη; Ἡ Βουλὴ διὰ τῆς εὐχῆς ταύτης, ἂν ἦτό ποτε δυνατὸν νὰ τὴν ἀποδεχθῇ, ἤθελεν ἐπιχειρήσει νὰ ὑποκαταστήσῃ τὴν συνείδησιν αὑτῆς εἰς τὴν συνείδησιν ἄλλου, εἰς τὴν συνείδησιν βουλευτοῦ. Καὶ τί πολυτιμότερον ἔχει ὁ πολίτης ἐλευθέρου Κράτους παρὰ τὴν συνείδησιν αὑτοῦ; Ἡ ἰδία συνείδησις εἶναι μόνος ὁδηγὸς ἑκάστου πολιτευομένου εἰς τὴν ἀπόφασιν αὑτοῦ μετὰ τίνος θὰ συμπράξῃ καὶ πότε θὰ συμπράξῃ. Δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ θέσω εἰς ἀμφιβολίαν ὅτι οἱοσδήποτε πολιτευόμενος θ’ ἀρνηθῇ νὰ συμπράξῃ μετ’ ἐκείνου, μεθ’ οὗ νομίζει ὅτι συμπράττων ὑπηρετεῖ τὴν πατρίδα, ἢ θὰ συναινέσῃ νὰ συμπράξῃ μετ’ ἐκείνου, μεθ’ οὗ συμπράττων νομίζει ὅτι βλάπτει τὴν πατρίδα. Οὐδεὶς οὔτε οἱ βουλευταὶ ὅλοι οὔτε τὸ Πανελλήνιον ὁλόκληρον, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἰδίαν γνώμην εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἐλευθέρου πολίτου. Ἡ εὐθύνη προϋποθέτει τὴν πλήρη ἐλευθερίαν τοῦ ἐργαζομένου, ὅπως καὶ ἡ ἐλευθερία αὐτοῦ συνεπάγεται τὴν εὐθύνην. Ἐπειδὴ δὲ ἡ εὐθύνη εἶναι τὸ θεμέλιον συνταγματικῶς πολιτευομένου Κράτους, μὴ ζητεῖτε νὰ κλονίσητε τὸ θεμέλιον τοῦτο, ἀφήσατε εἰς ἕκαστον πολιτευόμενον πλήρη τὴν εὐθύνην καὶ ἑπομένως πλήρη τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἀποφάσεων αὑτοῦ· εἰς τὸν πολιτευόμενον ἀνήκει νὰ ἐκτιμᾷ τὰς περιστάσεις καὶ κατὰ τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν νὰ ῥυθμίζῃ εὐσυνειδήτως τὴν πορείαν του. Ἔλθετε διὰ τῶν συζητήσεων νὰ διαφωτίσητε τὴν συνείδησιν αὐτοῦ, ποτὲ ὅμως διὰ τῶν ἀποφάσεών σας νὰ τὴν δεσμεύσητε. Ἱκανὰ εἶναι ταῦτα περὶ προτάσεως, ἣν εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ὁμοθύμως ἡ Βουλὴ θέλει ἀποῤῥίψει. Ἀλλὰ τοιαῦται προτάσεις τί ἀποδεικνύουσιν; Ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ὑπάρχει γενικὴ ἐπιθυμία πρὸς μόρφωσιν Κυβερνήσεως ἰσχυρᾶς, μονίμου, ἐπαρκοῦς πρὸς τὰς περιστάσεις. Διατί λοιπὸν δὲν προβαίνομεν εἰς τὸ μόνον μέτρον, δι’ οὗ δυνάμεθα νὰ καταρτίσωμεν τοιαύτην Κυβέρνησιν; Εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην ἐδόθη χθὲς ἀπάντησις, ὅτι τὰ προσωπικὰ κόμματα ἐν Ἑλλάδι εἶναι κόμματα διατηρητέα καὶ ὅτι τὰ κόμματα τὰ διακρινόμενα ἐκ τῶν ἰδεῶν θὰ ᾖναι κόμματα ἀνατροπῆς. Διατί ἀδικεῖτε τοσοῦτον τὴν Ἑλλάδα; Διατί καταλέγετε αὐτὴν μετὰ τῆς Ἱσπανίας καί τινων πολιτειῶν τῆς νοτίου Ἀμερικῆς; Διατί θεωρεῖτε, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν δύνανται νὰ ὑπάρξωσιν ἄλλαι ἰδέαι παρὰ αἱ ἰδέαι τῆς ἀνατροπῆς, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ παρ’ ἡμῖν εὐγενὴς ἅμιλλα ἐν τῷ σταδίῳ τῶν ἰδεῶν; Εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ταχέως ἡ Βουλὴ θέλει φθάσει εἰς τὸν καταρτισμὸν δύω κομμάτων ἐπὶ τῇ βάσει διακεκριμένων ἰδεῶν, ὧν ἡ σύγκρουσις ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ πάλη θὰ παγιοῖ καὶ θὰ προάγῃ τὴν πολιτείαν. Ἔχω μάρτυρα τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος, ὅτι ἡ κανονικὴ λειτουργία τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἀναποδράστως φέρει εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο. Ὅτε, μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῆς νέας Δυναστείας ἐν Ἑλλάδι, συνῆλθε τὸ πρῶτον Κοινοβούλιον, καὶ τότε ἡ Βουλὴ ἦτο διῃρημένη· ἀλλὰ εἰς τί ἀπέληξεν ἡ κατάστασις ἐκείνη; Ἀπέληξεν εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1867, Κυβερνήσεως στηριζομένης ἐπὶ κόμματος κοινοβουλευτικοῦ. Τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος παρέστησε χθὲς ὡς ὑποστᾶσαν τὰς αὐτὰς δοκιμασίας, ἃς ὑπέστησαν καὶ ἄλλαι Κυβερνήσεις, ἐσφαλμένως κατ’ ἐμὲ, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἔπεσε κοινοβουλευτικῶς. Εἶχε τὰς ῥίζας αὐτῆς ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἦτο πανίσχυρος ἐν αὐτῇ, ὅτε ἔπεσε· ἀπὸ δὲ τῆς πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, πτώσεως, ἥτις δὲν εὐθύνει τὰ Κοινοβουλευτικὰ κόμματα, ἄρχεται ἡ ἐποχὴ τῶν προσωπικῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες μᾶς ἔφεραν εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου. Ἀπέληξε λοιπὸν ἡ ἐπικρατοῦσα τῶν κομμάτων διαίρεσις ἐν τῇ πρώτῃ βουλευτικῇ περιόδῳ εἰς κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, ἥτις ἔπεσεν οὐχὶ διὰ τοῦ κοινοβουλίου, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐκτὸς αὐτοῦ ἐπικρατήσεως τῶν προσωπικῶν κομμάτων. Καὶ ἂν, κύριοι, τὸ κόμμα τὸ τότε σχηματισθὲν δὲν διατηρεῖται ἀκμαῖον σήμερον, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ἐπικρατῆσαν σύστημα τῶν προσωπικῶν Κυβερνήσεων. Ἐν τῇ νέᾳ καταστάσει τῶν πραγμάτων, ἣν παρήγαγεν ἡ πτῶσις τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1867, προῆλθόν τινες τῶν ἀπαρτιζόντων τὸ κόμμα ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ καὶ ἐκ πατριωτικῶν ὁρμώμενοι αἰσθημάτων εἰς σκέψεις, ὧν ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος ἐνόμισεν, ὅτι ὤφειλε νὰ μεταβάλῃ πολιτείαν· ἡμεῖς ὅμως ἐνεμείναμεν εἰς τὴν θέσιν ἡμῶν.

§49ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Θὰ τὰ εἴπωμεν ἄλλοτε.

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅ,τι συνέβη κατὰ τὸ 1867, αὐτὸ τοῦτο θὰ συμβῇ καὶ σήμερον. Βεβαίως ἡ Βουλὴ ἐντὸς μιᾶς, ἐντὸς δύω τὸ πολὺ Συνόδων, θέλει φθάσει νὰ καταρτισθῇ εἰς τρόπον ἁρμόζοντα εἰς κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἀλλὰ τὸ κακὸν ἔγκειται εἰς τοῦτο, ὅτι δὲν ἔχομεν ἤδη καιρὸν νὰ περιμένωμεν τὸ ἀγαθὸν τοῦτο ἐκ τῆς παρελεύσεως δύω Συνόδων ἢ καὶ μιᾶς μόνης Συνόδου. Ἡ ἀνάγκη καταρτισμοῦ ἰσχυρᾶς Κυβερνήσεως εἶναι ἐπείγουσα, δὲν ἐπιδέχεται οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην ἀναβολὴν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπεκαλέσθην καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν ἐνέργειαν πάντων πρὸς ἄρσιν τοῦ μόνου ἐμποδίου τοῦ παρακωλύοντος σήμερον τὸν σχηματισμὸν τοιαύτης Κυβερνήσεως, πρὸς τὴν ἄμεσον, λέγω, κατάλυσιν τῶν προσωπικῶν κομμάτων. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προβῶ εἰς περαιτέρω ἐξέτασιν τῶν κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην ῥηθέντων· τὸ πόρισμα ὅμως εἰς ὃ, κατ’ ἐμὴν γνώμην, πρέπει νὰ φθάσῃ ἡ Βουλὴ εἶναι διττόν. Πρῶτον, κατ’ ἐμὲ, ὀφείλει ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς πολιτικῆς, ἣν θὰ ἀκολουθήσωμεν, τουτέστιν ἂν ἀποδέχηται ἡ Βουλὴ διαῤῥήδην τὰς ἐκτάκτους παρασκευάς· καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ἐπιθυμῶ ἕκαστος βουλευτὴς νὰ ἐκφράσῃ ἰδίαν γνώμην περὶ τοῦ θέματος ἐξεταζομένου καθ’ ἑαυτὸ καὶ μὴ ὑποτάσσων αὐτὴν εἰς τὴν περὶ τῆς ἀνάγκης ἔκφρασιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ βουλευτὴς ἔχει ἴσον μετὰ τῆς Κυβερνήσεως καθῆκον νὰ μορφώσῃ καὶ ἐκφράσῃ ἰδίαν γνώμην καὶ νὰ φέρῃ εὐθύνην ἐπ’ αὐτῇ. Ὑπάρχουσι ζητήματα, καθ’ ἃ ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν τῇ ἐπιτρέπεται νὰ προβῇ εἰς ἀνακοινώσεις πρὸς αὐτὴν τῶν ἀποῤῥήτων τοῦ Κράτους, ἐφ’ ὧν στηρίζονται αἱ προτάσεις της, ὀφείλει δὲ τότε ἡ Βουλὴ ἐμπιστευομένη τὴν Κυβέρνησιν νὰ ψηφίσῃ ἀνεξετάστως τὰς προτάσεις αὐτῆς, ἢ νὰ προκαλέσῃ τὴν σύστασιν ἄλλης Κυβερνήσεως ἀπολαυούσης τῆς ἐμπιστοσύνης της, ὅπως χορηγήσῃ ἀνεξετάστως εἰς ἐκείνην ὅ,τι ἠρνήθη εἰς τὴν πρώτην· ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν δὲν εἶναι ἐκ τῶν τοιούτων ζητημάτων, οὐδὲν καλύπτει τὸ ἀπόῤῥητον, τὸ μὴ λεχθὲν, τὸ μὴ δυνάμενον καὶ τὸ μὴ ὀφεῖλον νὰ ῥηθῇ ἐν πλήρει δημοσιότητι. Εἶναι δὲ λελυμένον τὸ ζήτημα, ἐν τελείᾳ γνώσει τῶν ἀφορώντων εἰς αὐτὸ, παρὰ τῆς κοινωνίας, πρὶν ἢ τὸ λύσωμεν ἡμεῖς διὰ τῆς ψήφου μας. Ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων πρέπει νὰ φέρωμεν τὴν εὐθύνην τῆς λύσεως αὐτῶν, εὐθύνην βαρυτάτην, διότι πρόκειται νὰ ἐπιβάλλωμεν εἰς τὸν λαὸν φόρους ἐπαχθεστάτους, καὶ ἐπὶ τοιούτων ἰδίως ζητημάτων ὀφείλομεν νὰ ψηφίζωμεν γινώσκοντες, ὅτι θὰ ὑποστῶμεν ἐν τῷ μέλλοντι τὰς συνεπείας τῆς ἐπὶ τῇ ψήφῳ ἡμῶν εὐθύνης. Ἠξεύρω τί ὑπέστησαν οἱ κατὰ τὸ 1867 ὑπουργοὶ ἕνεκα τῆς τότε φορολογίας· σήμερον εὐτυχῶς εἶμαι ξένος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ ὠφεληθῶ τῆς εὐτυχίας μου ταύτης πρὸς ἀπαλλαγήν μου ἀπὸ ἴσης μετὰ τῶν κυβερνώντων εὐθύνης ἐπὶ τῇ γνώμῃ μου. Ἕπεται δεύτερον ζήτημα, ἂν τὰ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως προτεινόμενα μέτρα ᾖναι τὰ ἀνταποκρινόμενα πρὸς τὴν ἀνάγκην τῆς ἐκτάκτου παρασκευῆς, ἂν ᾖναι πρόσφορα, ἂν δι’ αὐτῶν δύναται νὰ ἐκτελεσθῇ ἐπαρκῶς ἡ παρασκευή. Ὡς πρὸς τοῦτο, ὅσοι ἐκ τῶν ἀγορευσάντων ἠθέλησαν νὰ ἀσχοληθῶσιν εἰς τὸ πραγματικὸν ζήτημα, σᾶς εἶπον τὴν γνώμην αὑτῶν· ἐγὼ δὲ εἶπον καὶ λέγω, ὅτι θεωρῶ τὸ σύστημα τῶν ὑπουργικῶν νομοσχεδίων οὐχὶ μόνον ἀνεπαρκὲς, ἀλλὰ καὶ ἀπρόσφορον καὶ ἀπαράδεκτον ἐν αὐτῇ τῇ βάσει αὐτοῦ. Κυρία αὐτοῦ βάσις εἶναι τὸ σύστημα τῆς νέας φορολογίας. Ἂν οἱ νέοι φόροι εἶναι ἀποδεκτοὶ καὶ πραγματοποιήσιμοι, δυνάμεθα νὰ πράξωμέν τι περὶ παρασκευῆς, ἄνευ δὲ τούτων οὐδέν. Ἀλλὰ καθ’ ἡμᾶς προηγεῖται τοῦ ζητήματος τῶν νέων φόρων τὸ τῶν ἐφικτῶν οἰκονομιῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Ἐὰν δὲν ἐξετάσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν ἄρθρον πρὸς ἄρθρον καὶ ἐδάφιον πρὸς ἐδάφιον, ἵνα ἴδωμεν ἐὰν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν οἰκονομίας, ἢ νὰ πεισθῶμεν περὶ τοῦ ἐναντίου, πῶς δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς ἐπιβολὴν νέων φόρων; Περὶ δὲ τῶν νέων φόρων σᾶς εἶπον, καὶ ὡς πρὸς τοῦτο δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀνοίξω συζήτησιν μετὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις βεβαιοῖ, ὅτι εὑρέθη σύμφωνος πρὸς ἐμὲ, σᾶς εἶπον ὅτι εὑρίσκονται εἰς πλήρη ἀντίθεσιν αἱ γνῶμαι ἡμῶν πρὸς τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια. Δὲν πρόκειται περὶ διαφωνιῶν ἐπουσιωδῶν καὶ ἐνστάσεων, αἵτινες δύνανται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειῶν· πρόκειται περὶ τῆς βάσεως τῆς φορολογίας, ἣν δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὅπως ἐν τοῖς νομοσχεδίοις ὁρίζεται. Νομίζω, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου τοῦ δευτέρου πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἔκφρασις γνώμης τῆς Βουλῆς ἐν ἀποφάσει ἀναγεγραμμένη.

§51ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατ’ ἀρχήν;

§52ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ Κανονισμὸς δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἐν μιᾷ προτάσει ψήφισιν τῆς ἀρχῆς πολλῶν συγχρόνως νομοσχεδίων.

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πῶς θὰ γείνῃ;

§54ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ προτείνωμεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράσῃ δι’ ἀποφάσεως, ἥτις ἔσεται πόρισμα τῆς συζητήσεως, ἣν ἔχομεν περὶ τοῦ προσφόρου τοῦ συστήματος τῶν νομοσχεδίων γνώμην· διότι ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν ἕκαστος ἡμῶν γνώμην σαφῆ περὶ τούτου. Θέλω νὰ ἠξεύρῃ ἕκαστος δίδων τὴν ψῆφόν του ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῶν ὑπουργικῶν νομοσχεδίων, ὅτι ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῆς ψηφίσεως τῶν οὐσιωδῶν διατάξεων αὐτῶν· δὲν θέλω νὰ ᾖναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ἡ ὑπὲρ τῶν ὑπουργικῶν προτάσεων δοθησομένη ἤδη ψῆφος δύναται νὰ συμβιβασθῇ μετὰ ἐπιφυλάξεων περὶ ἀποῤῥίψεως κατόπιν εἴτε τῶν νομοσχεδίων καθ’ ἓν ἕκαστον εἴτε τῶν οὐσιωδῶν διατάξεων αὐτῶν.

§55ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ἡμεῖς θὰ δώσωμεν τὴν ψῆφόν μας χωρὶς νὰ εἰξεύρωμεν τί κάμνομεν;

§56ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδεὶς, ὑποθέτω, θὰ πράξῃ τοῦτο· ἀλλὰ θέλω νὰ ὑπάρχῃ δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς βεβαιωμένον, ὅτι ἡ ὑπὲρ τῆς ὑπουργικῆς προτάσεως ψῆφος συνεπάγεται τὴν ἀποδοχὴν ἁπασῶν τῶν οὐσιωδῶν διατάξεων τῶν νομοσχεδίων. Τὴν ψῆφόν μου, κύριοι, θέλω δώσει ὅπως σᾶς ἐξέθηκα καὶ θέλω δώσει αὐτὴν τοιαύτην ἐν τῇ πλήρει πεποιθήσει ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον πρὸς τὸ ἔθνος καὶ ὑπηρετῶ τὴν ταχεῖαν αὐτοῦ παρασκευήν. Ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφισθῶσι τὰ νομοσχέδια, τὰ πράγματα ἤθελον μαρτυρήσει μετ’ οὐ πολύ, ὅτι δι’ αὐτῶν πᾶν ἄλλο δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ παρὰ ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ σύνταξις τοῦ ἔθνους. Ἀλλ’ εἰς τὰ τῆς συντάξεως τῆς χώρας ὀφείλομεν νὰ προβῶμεν κατεπειγόντως· τοσοῦτον δὲ αἰσθανόμεθα ἅπαντες τὸ ἐπεῖγον τῆς ἀνάγκης, ὥστε σπεύδομεν πρὸς τὸ τέρμα καὶ αὐτῆς τῆς περὶ τοῦ θέματος συζητήσεως, ἵνα οὐδ’ ἐπὶ μίαν ἡμέραν πέραν τῆς ἀνάγκης ἀναβάλληται ἡ ἔναρξις τοῦ ἔργου τῆς παρασκευῆς. Ἡ σπουδὴ ὅμως αὕτη, ἐξ ἧς ἐδείχθη ἐμφορούμενος καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς διὰ τῆς παρακλήσεως αὐτοῦ περὶ ἐκπεραιώσεως τῆς προκειμένης συζητήσεως, θ’ ἀποβῇ ματαία, ἐὰν ἀποῤῥίπτοντες τὴν γνώμην μου ἀποφασίσητε νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων τοῦ ὑπουργείου. Αἱ ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ δ’ ἡμέραι, ἃς ἐδαπανήσαμεν εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην, πολλαπλασίου χρόνου κέρδος ὑπὲρ τῶν παρασκευῶν θ’ ἀπέφερον, ἂν, ὅπερ ὅμως δὲν ἐλπίζω, εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα ἡ συζήτησις τὴν ἀπόῤῥιψιν τοῦ συστήματος τῶν ὑπουργικῶν νομοσχεδίων. Ἔστε βέβαιοι, ὅτι ἂν, ὡς φαίνεται πιθανόν, ἀποδεχθῆτε σήμερον τὰς κυβερνητικὰς προτάσεις, ἡ ψῆφος ὑμῶν αὕτη οὐδεμίαν θὰ ἔχῃ ἄλλην ἔννοιαν ἢ τὴν ἀναβολὴν τῆς ἐνάρξεως τῶν παρασκευῶν. Τὰ νομοσχέδια, ὑπὲρ ὧν θέλετε σήμερον ἀποφανθῆ διὰ γενικῆς ψήφου, θὰ καταπέσωσιν ἀναποδράστως τὸ ἓν μετὰ τὸ ἄλλο, ἰδίᾳ ἕκαστον συζητούμενα, εἴτε ἐν τῇ ἀρχῇ εἴτε ἐν ταῖς λεπτομερείαις· διότι οὐδὲν ἐξ αὐτῶν εἶναι νομοσχέδιον δυνάμενον νὰ μετατραπῇ εἰς νόμον· οὕτω δὲ ἀπὸ ἀποῤῥίψεως εἰς ἀπόῤῥιψιν θὰ φθάσωμεν εἰς σταθμὸν, ἐν ᾧ θ’ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς ὃ σήμερον εὑρισκόμεθα σημεῖον, ἵνα ἐπαναλάβωμεν τὸ ἔργον ἐξ ὑπαρχῆς. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα θὰ ἐπέλθωσι μετὰ ἀπώλειαν πολυτίμου χρόνου, ἀπώλειαν, ἥτις εὔχομαι νὰ μὴ ᾖναι ἀνεπανόρθωτος.

§57Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶχον δίκαιον τὸ πρῶτον νὰ παραπονεθῶ, τὸ δεύτερον δὲ καὶ νὰ ἀγανακτήσω, διότι ὁ προαγορεύσας παρέστησεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐγὼ εἶπον ἄλλα ἀντὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶπον. Μοὶ εἶναι εὔκολον νὰ ζητήσω ἵνα πρὸς βεβαίωσιν τούτου προσαχθῶσι τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικά. Ἐὰν ἤθελεν ἀναγνώσει τὸν λόγον μου, ὅστις ἐδημοσιεύθη ἤδη ἐν ἐφημερίδι, τότε ἤθελε πεισθῆ, ὅτι ἄλλο τι εἶπον ὅταν ἠγόρευσα ἐν τῇ Βουλῇ. Ὅταν τοιαῦτα ζητήματα, τοσοῦτον ἀκροσφαλῆ συζητοῦνται, ἔπρεπε νὰ συγκεντροῦται πᾶσα προσοχὴ διὰ νὰ ἀντιλαμβάνωνται οἱ ἀκούοντες τῶν λεγομένων καὶ μὴ διαστρέφηται ἡ ἔννοια τῶν λόγων ἑκάστου. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν μὲ ἐνόησεν βεβαίως, διότι ἐγὼ εἶπον ὅλως τὸ ἐναντίον ἐκείνου τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ σᾶς παραστήσῃ ὅτι εἶπον, καὶ διὰ τοῦτο ἦλθε νὰ μὲ ἐπικρίνῃ. Ἐγὼ εἶπον: «ὁ κ. Τρικούπης, τοῦ ὁποίου τὸν λόγον ἀνέγνων διατρίβων ἔτι ἐν Ναυπλίῳ, εἶπεν ἀλήθειαν. Ἡ ἀλήθεια εἶναι, ὅτι ἡ διαφωνία περὶ τὰς λεπτομερείας εἶναι ἐπουσιώδης· ἡ δὲ συμφωνία περὶ τὴν ἀρχὴν ἐπάγει τὴν ἑνότητα. Ἐλυπήθην μόνον, διότι νομίζω, ὅτι τὴν ἀλήθειαν ταύτην δὲν ἐφήρμοσεν ἀκριβῶς ὁ κ. Τρικούπης, τοῦ ὁποίου αἱ περὶ τῶν κομμάτων πολιτικαὶ ἰδέαι εἰσὶ γνωσταί.» Ὁ κ. Τρικούπης ἀγορεύων, εἶπεν ἐὰν ἤμεθα σύμφωνοι εἰς τὰς ἀρχάς, δύναται νὰ ἀποτελεσθῇ Κυβέρνησις, ἀδιάφορον ἐὰν διαφωνῶμεν εἰς τὰς λεπτομερείας τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ συζητήσωμεν. Ἡ σύμπραξις δύναται νὰ ὑπάρξῃ καί τοι ὑπαρχούσης διαφωνίας ἐν τῇ Κυβερνήσει ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν. Τί ἀπῄτησε μόνον; ὅτι εἰς τὴν ἀρχὴν πρέπει νὰ ᾖναι σύμφωνοι. Ἐλυπήθην, μόνον εἶπα, διότι νομίζω, ὅτι τὴν ἀλήθειαν ταύτην δὲν ἐφήρμοσεν ἀκριβῶς ὁ κ. Τρικούπης, τοῦ ὁποίου αἱ γνῶμαι εἶναι γνωσταί. Πρὶν ἀκούσω τὸν κ. Τρικούπην εἶπον, ὅτι ἡ διαίρεσις τῶν κομμάτων προέρχεται ἐκ τῆς ἀντιθέσεως τῶν συμφερόντων. Ποῦ σφάλλει ὁ κ. Τρικούπης; ὅτι ἐὰν παραδεχθῶμεν, ὅτι ὑπάρχουν σύμφωνοι περὶ τὰς βάσεις τῶν μέτρων τῶν προπαρασκευῶν, ὅτι δύνανται νὰ συμπράξωσιν ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ἡ δευτέρα παρεξήγησις ἀνάγεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1867. Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1867 ἔπεσε κοινοβουλευτικῶς· δὲν εἶναι ἀκριβὲς τοῦτο· ἐγὼ εἶπον ὅτι μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου κατὰ τὸ 1865, ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν διεδέχθη ἄλλη, ἥτις δὲν ἠδυνήθη νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, πεποιθυῖα ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ἐν αὐτῷ· αὐτὰ εἶπον περὶ τούτου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἠναγκάσθην νὰ ἀναιρέσω τὰ δύω μέρη τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Τρικούπη, ἐπιτρέψατέ μου νὰ ἐπιληφθῶ τῆς οὐσίας τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμον. Ἡ πρότασις ἐκείνη κατεκρίθη μετὰ δριμύτητος, καὶ ὑπὸ ἑνὸς ἀνθρώπου εἰς τοῦ ὁποίου τὴν εὐφυΐαν εἶχον μεγάλην ὑπόληψιν. Ὁ κ. Ῥικάκης ἀγορεύων μετ’ ὀργῆς καὶ ἀγανακτήσεως σᾶς παρέστησεν, ὅτι ἡ πρότασις εἶναι ἀντισυνταγματική. Δὲν εἶναι πρωτοφανὲς εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον νὰ ἐξάγωνται εὐχαὶ μετὰ συζήτησίν τινα, αἱ ὁποῖαι νὰ τείνωσιν εἰς τὸ νὰ κανονίσωσι τὰς ἐργασίας αὐτοῦ. Πολλάκις ἔλαβε χώραν τὸ τοιοῦτον. Ἦτον εὐχὴ τῆς Βουλῆς τὸ πρὸς ῥύθμισιν τοῦ μέλλοντος. Καὶ ὄχι μόνον δὲν εἶναι ἀναγκαία σᾶς παρέστησεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Πατρῶν, ἀλλὰ καὶ εἶναι ἀντισυνταγματική. Ὁ κ. Τρικούπης σᾶς εἶπε, δὲν βλέπετε τὸ παράδειγμα τοῦ 1865; δὲν ἐνθυμεῖσθε, ὅτι συνειργάσθησαν κόμματα καὶ ἀπετέλεσαν Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν καὶ ἐδυνήθησαν νὰ ἐξακολουθήσωσι τὰς ἐργασίας των; Τὸ παράδειγμα εἶναι ἀπελπιστικόν. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ στηριχθῶ εἰς τοῦτο τὸ παράδειγμα, ἤθελον σᾶς εἴπει νὰ μὴ ἀκολουθήσητε αὐτὴν τὴν πορείαν. Ἔπεσε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1865 εἰς τὰς 17 Ὀκτωβρίου, ἐσχηματίσθη δὲ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1866, ἤτοι παρῆλθον δύω ἔτη καὶ ὀλίγοι μῆνες καὶ ἔγεινεν ὅ,τι ἔγεινεν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις δυνηθῇ νὰ ἀναζήσῃ (θόρυβος).

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§59Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οἱ δύω ἀξιότιμοι συμπολῖται ἐκ Μεσολογγίου ἐπετέθησαν δριμεῖς κατὰ τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀφῆκε νὰ ἀπολεσθοῦν ὀκτὼ ἢ δέκα μῆνες, ἐντὸς τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τῶν παρασκευῶν. Δὲν μοὶ φαίνεται, νὰ ἔχωσιν ἄδικον, ἀλλὰ ἡ πορεία, τὴν ὁποίαν διαγράφει ὁ κ. Τρικούπης, θέλει μᾶς ἀπομακρύνει πολὺ περισσότερον. Ὀφείλω μάλιστα εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ ὄχι μόνον εἰς αὐτὸ, ἀλλὰ εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα νὰ εἴπω, ὅτι μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ κατορθωθῇ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως ἐπαρκοῦς πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου κατ’ ἄλλον τρόπον. Ὅλοι γνωρίζομεν, κύριοι, τὴν πολιτικὴν διάταξιν τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ὅλοι γνωρίζομεν τὰς διαφωνίας καὶ τοὺς λόγους, οἵτινες μᾶς χωρίζουσι. Μοὶ φαίνεται δὲ ὅτι ἐὰν σήμερον ἤθελεν ὑποτεθῆ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπάρχουσα δὲν ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου, ἠθέλαμεν περιπέσει εἰς τὴν ἀμηχανίαν περὶ τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, εἰς ἣν περιεπέσαμεν κατὰ τὸ 1865· δὲν ἐπιθυμῶ δὲ νὰ ἐπαναφέρωμεν τὸ 1865, καὶ διὰ τοῦτο ἐπρότεινα τὴν εἰρημένην γνώμην.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύττω τὴν συζήτησιν περαιωμένην, διότι οὐδεὶς ἄλλος εἶναι ἐγγεγραμμένος.

§61ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τὸ προεδρεῖον δὲν λέγει τὴν ἀλήθειαν, εἶμαι ἐγγεγραμμένος.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Χθὲς ἐζητήσατε τὸν λόγον καὶ ἀπεσύρθητε.

§63Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγετε, ὅτι τὸ προεδρεῖον δὲν λέγει τὴν ἀλήθειαν.

§64ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τότε λέγω ἐγὼ ψεύματα;

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Χθὲς ἐζητήσατε τὸν λόγον, δὲν ἐπιμείνατε νὰ τὸν λάβητε καὶ ἦλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης· διατί δὲν ἐζητήσατε τότε τὸν λόγον; Λοιπὸν ὁρίστε νὰ ὁμιλήσητε.

§66ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρα καὶ χθὲς δὲν ἦσθε εἰς κατάστασιν. Λοιπὸν ἡ συζήτησις κηρύττεται περαιωμένη.

§68ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἔχω μίαν πρότασιν διατυπωμένην μετὰ τοῦ συναδέλφου καὶ φίλου βουλευτοῦ Νέων Ψαῤῥῶν κ. Κανάρη. Τὴν πρότασιν ὑποβάλλων ἤθελα τὴν ἀναπτύξει, ἀλλ’ ἐπειδὴ βλέπω, ὅτι παρῆλθεν ἡ ὥρα ἀναγινώσκω μόνον τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλομεν μετὰ τοῦ κ. Κανάρη. («Ἀναγινώσκει τὴν πρότασιν). Ὁ κ. Κανάρης ἀνέπτυξε τὴν ἰδέαν αὐτήν.

§69ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τί διαφέρει τῆς προτάσεως τοῦ κ. Δηλιγιάννη;

§70ΦΙΛΗΜΩΝ. Διαφέρει.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἔχομεν τέσσαρας προτάσεις, ἀποτέλεσμα τῆς τετραημέρου συζητήσεως· ἔχομεν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Θεοδώρου Δηλιγιάννη τὴν ὁποίαν ἠκούσατε, καὶ ἡ ὁποία εἶναι περιττὸν νὰ ἀναγνωσθῇ, παρὰ ὅταν θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν· ἔχομεν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κανάρη καὶ Φιλήμονος· ἔχομεν δὲ δὲ καὶ τὴν πρότασιν τῶν κυρίων Βελιανίτη, Πολυλᾶ, Ῥεβελάκη καὶ Κοσσονάκου ἔχουσιν ὡς ἑξῆς· αὐτὴν τὴν ἀναγινώσκω. «Ἡ Βουλὴ θεωροῦσα ἀναγκαίαν τὴν ταχεῖαν παρασκευὴν τοῦ τόπου, δὲν κρίνει πρόσφορα τὰ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινόμενα μέσα».

§72ΡΙΚΑΚΗΣ. Τότε, κ. Πρόεδρε, ἀποσύρω τὴν ἰδικήν μου.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ πλέον ἀπομεμακρυσμέναι προτάσεις εἶναι ἡ τοῦ κ. Δηλιγιάννη καὶ Κανάρη, ἀμφότεραι δὲ νομίζω, ὅτι ἔχουν τὴν ἰδίαν βάσιν· ἰδοὺ ἐκ νέου ἡ πρότασις τοῦ Κανάρη καὶ Φιλήμονος· (ἀναγινώσκει τὴν πρότασιν). Τοῦ κ. Δηλιγιάννη τὴν ἠκούσατε.

§74ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε, κ. πρόεδρε, νὰ εἴπω δύω λέξεις; Νομίζω ὅτι, ὡς πόρισμα τῶν συζητήσεων ἐπὶ ἑνὸς ζητήματος ἀφορῶντος περὶ ὑποθέσεως τοῦ Κράτους, δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πρότασιν ἀφορῶσαν τὸν τρόπον τῆς συγκροτήσεως Κυβερνήσεως. Νομίζω, ὅτι εἶναι ἑτερογενὴς ἡ πρότασις, δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἰδέας καὶ τῆς ἀξίας, καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν ἔχομεν παρὰ μίαν πρότασιν, ἐκείνην, ἥτις ὑπεγράφη παρὰ τῶν τεσσάρων μελῶν, διότι αἱ ἄλλαι εἶναι ἄσχετοι, ὡς ἀφορῶσαι ἑτερογενεῖς προτάσεις.

§75Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω, ὅτι δι’ αὐτῆς τῆς προτάσεως δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα, ἄλλως τε θέλομεν ἀπομακρυνθῆ τῆς ὁδοῦ, ἥτις μᾶς φέρει εἰς τὸ ἀποτέλεσμα.

§76Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νομίζω, κ. πρόεδρε, ὅτι τοιαῦτα ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ζητεῖ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος διὰ τῆς προτάσεώς του, καθὼς καὶ οἱ ἔντιμοι βουλευταὶ Κανάρης καὶ Φιλήμων, τὰ ἀποτελέσματα αὐτὰ γίνονται διὰ τῶν πραγμάτων καὶ ὄχι διὰ τῶν προτάσεων· ἡ Βουλὴ βεβαίως δὲν εἶναι ἓν ἐπαρχιακὸν συμβούλιον, διὰ νὰ εὐχηθῇ· ἡ Βουλὴ ἀποφασίζει, δὲν μεταβάλλεται εἰς ἐπαρχιακὸν συμβούλιον διὰ νὰ εὐχηθῇ τί πρέπει νὰ γείνῃ. Ἀπὸ οὐδένα λείπει ὁ πατριωτισμός, ἑπομένως ὅταν αἱ περιστάσεις ἀπαιτοῦν τὴν ὑποστήριξιν πάσης Κυβερνήσεως, ὑποστηριζούσης τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, δὲν ὑπάρχει ἡ παραμικρὰ ἀμφιβολία, ὅτι ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ θέλει ὑποστηρίξει τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι ὁλόκληρον τὸ ἔθνος θέλει εὑρεθῆ πλησίον τῆς Κυβερνήσεως αὐτοῦ. Δὲν νομίζω λοιπὸν, ὅτι δύναται νὰ ψηφοφορηθῇ παρὰ τῆς Βουλῆς τοιαύτη πρότασις, καὶ συμφωνῶ πληρέστατα πρὸς τὸν κ. Δεληγεώργην, ὅτι ἔπειτα ἀπὸ μίαν τοιαύτην συζήτησιν δὲν πρέπει νὰ ἔλθωμεν νὰ ψηφίσωμεν πράγματα, τὰ ὁποῖα καὶ καθῆκον δὲν ἔχει ἡ Βουλὴ νὰ τὰ ἀποφασίσῃ, καὶ διότι ὅσον ἰσχυρὰ καὶ ἂν ᾖναι, δὲν δύνανται νὰ ὑποχρεώσωσι. Λέγω λοιπὸν, ὅτι αἱ προτάσεις αὗται οὔτε εἰς ψηφοφορίαν δὲν πρέπει νὰ τεθοῦν.

§77ΦΙΛΗΜΩΝ. Δύω λέξεις. Ἔχω νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν βουλευτὴν Καλαβρύτων, ὅστις ἐθεώρησεν ἄσχετον τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζομεν, ὅτι δὲν ἔχει οὕτως. Ἡμεῖς δὲν ἀπομακρυνόμεθα τῶν συνταγματικῶν ἐθίμων, διότι πολλάκις τοιαῦται προτάσεις ὑπεβλήθησαν ἐντὸς τοῦ ἀγγλικοῦ κοινοβουλίου. Πολλάκις τὰ ἀγγλικὰ κοινοβούλια ἐξέφρασαν πρὸς τὸν Βασιλέα εὐχὰς, καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ὑπέδειξαν καὶ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ κληθῶσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου· ὥστε δὲν εἶναι ἀντικοινοβουλευτικὸν τοῦτο, οὐδὲ διὰ τῆς εὐχῆς ἡ Βουλὴ μεταβάλλεται εἰς ἐπαρχιακὸν συμβούλιον, ἀλλὰ ἐκφράζει τὴν ἰδέαν της, τὴν πεποίθησίν της. Δὲν εἶναι δὲ ἄσχετος ἡ πρότασις πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, διότι οἱ πλεῖστοι τῶν ἀγορευσάντων κατέληξαν εἰς τὴν ἰδέαν αὐτὴν καὶ τὴν ἀνέπτυξαν, ἄλλοι τὴν ὑπεστήριξαν καὶ ἄλλοι τὴν ἐπολέμησαν. Ὥστε δὲν εἶναι ἄσχετος ἡ πρότασις, προῆλθεν ἐκ τῆς συζητήσεως, τῆς ὁποίας εἶναι συμπέρασμα.

§78Μ. ΚΑΝΑΡΗΣ. Ἐγὼ θεωρῶ ὡς βάσιν αὐτὴν τὴν ἰδέαν· διότι ἂν γείνῃ δεκτὴ, νομίζω, ὅτι θ’ ἀντιπροσωπευθοῦν καλλίτερον τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Τώρα δύναται νὰ μὴ γείνῃ δεκτὴ, δὲν πειράζει· οἱ πολλοὶ κρίνουν ἄλλως. Ἀλλὰ τοῦ ν’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ βουλευτὴν τὸ μέσον νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του δὲν εἶναι ὀρθόν. Ἡμεῖς θεωροῦμεν τὴν πρότασίν μας πολλοῦ λόγου ἀξίαν.

§79ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Βεβαίως ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν τοιαύτην πρότασιν, διότι κατὰ τὴν πεποίθησίν μας ἡ πρότασις παραδεχομένη καταδικάζει πᾶσαν Κυβέρνησιν· διότι ἡ πρότασις ἐκφράζει μίαν ἐμπιστοσύνην.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γίνεται ἡ παρατήρησις, ὅτι αἱ δύω προτάσεις ὑποβληθεῖσαι παρὰ τῶν κυρίων Δηλιγιάννη, Κανάρη καὶ Φιλήμονος δὲν δύνανται νὰ ψηφοφοριθῶσι. Προτείνεται τὸ ἀπαράδεκτον.

§81ΚΑΝΑΡΗΣ. Ἡμεῖς ἐπιμένωμεν νὰ ψηφοφοριθῶσι.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι αἱ ἀναγνωσθεῖσαι προτάσεις εἶναι ἀπαράδεκτοι καὶ δὲν δύνανται νὰ τεθῶσιν εἰς ψηφοφορίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Μένει ἡ πρότασις τοῦ κ. Βελλιανίτη καὶ λοιπῶν, ἡ ὁποία θὰ ψηφοφορηθῇ· ἐννοεῖται δὲ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Παρακαλῶ τὸν κ. Ῥούκην καὶ τὸν κ. Θεοδώρου νὰ ἔλθωσιν ὡς ψηφολέκται.

§83ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ καθαρισθῇ ἡ πρότασις. Ἂν ἡ πρότασις γείνῃ παραδεκτὴ, αἱ συνέπειαι εἶναι γνωσταί. Ἂν δὲ δὲν γείνῃ παραδεκτὴ, τὶ ποιεῖ ἡ Βουλή;

§84ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§85ΧΟΪΔΑΣ. Ἂν δὲν γείνῃ δεκτὴ, θὰ ἐξακοθουθήσετε νὰ κυβερνᾶτε.

§86ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂν ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασις, θὰ ἐξακολουθῶμεν νὰ κυβερνῶμεν, ἐξηγοῦντες τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ὡς ἔνδειξιν ἐμπιστοσύνης πρὸς ἡμᾶς.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία ν’ ἀκούσητε τὴν πρότασιν.

§88Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ πρότασις περιέχει δύω θέματα· τὸ πρῶτον εἶναι ὅτι ἡ Βουλὴ θεωρεῖ ἀναγκαίαν τὴν προπαρασκευὴν τοῦ τόπου· καὶ ἐπὶ τούτου οὐδεὶς διαφωνεῖ· τὸ δεύτερον εἶναι ὅτι δὲν θεωρεῖ πρόσφορα τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις περιστρέφεται περὶ τὸ πρόσφορον ἢ ἀκατάλληλον τῶν προταθέντων νομοσχεδίων· εἶναι περιττὸν νὰ γείνῃ χωρισμός.

§90ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ δηλῶ, ὅτι ἡ ψῆφός μου εἶναι θετικὴ ἐπὶ τοῦ πρώτου.

§91ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅλων, ὅλων.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοιαύτη εἶναι καὶ ἡ ψῆφος ἐκείνων, οἵτινες δὲν παραδέχονται τὴν πρότασιν. Ἐννοοῦν δηλαδὴ, ὅτι ἡ παρασκευὴ πρέπει νὰ γείνῃ, ἀλλὰ θεωροῦν τὰ μέτρα τοῦ ὑπουργείου μὴ κατάλληλα. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν ἀναγνωσθεῖσαν πρότασιν λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. Γίνεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τοὺς ψηφολέκτας Ῥούκην καὶ Θεοδώρου.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 170. Ἠρνήθησαν ψῆφον 7, οἵτινες κατὰ τὴν νομολογίαν τῆς Βουλῆς θεωροῦνται ὡς παρόντες. Ὑπὲρ τῆς προτάσεως ἐψηφοφόρησαν 75, κατ’ αὐτῆς δὲ 88· ἑπομένως ἡ πρότασις δὲν ἐγένετο δεκτή· (χειροκροτήματα ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις). Διαλύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 7.