1876.10.28

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 19

τῆς 28 Ὀκτωβρίου 1876.

(Πέμπτη.)

Ὥρα 1½ μ. μ.

Προεδρεύει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Τσαμαδός.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. Παρατηρῶ εἰς τὸ ἀκροατήριον ὅτι τὰ χειροκροτήματα καὶ αἱ ἀποδοκιμασίαι ἀπαγορεύονται, ἐλπίζω δὲ ὅτι δὲν θὰ ἐπαναληφθῶσι, διότι ἄλλως θὰ ζητήσω, κατὰ τὸν κανονισμὸν, τὴν ἐκκένωσιν τοῦ ἀτακτοῦντος ἀκροατηρίου. Ὁ κ. Ἔφορος ἐπαναληπτικῶς ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του. (Ἀναγινώσκεται). Πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Ἑλλήνων. Παρακαλῶ καὶ αὖθις θερμῶς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποδεχθῇ τὴν ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ ἐφόρου τοῦ βουλευτηρίου παραίτησίν μου, ἣν χθὲς δὲν ἠξίωσε νὰ ἐγκρίνῃ, νὰ δεχθῇ δὲ τὴν ἔκφρασιν τῆς πρὸς αὐτὴν βαθείας εὐγνωμοσύνης μου. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 28 Ὀκτωβρίου 1876. Ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ ἔφορος τοῦ βουλευτηρίου

ΤΙΜΟΛΕΩΝ ΦΙΛΗΜΩΝ.

§4ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριοι βουλευταὶ, μετὰ τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκε χθὲς ὁ κ. Φιλήμων, ἡ διαφωνία αὐτοῦ ὡς ἐφόρου μετὰ τοῦ κ. προέδρου τῆς Βουλῆς περιεστράφη περὶ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ κανονισμοῦ, διότι ἑκάτερος αὐτῶν ἐφρόνει, ὅτι δύναται νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς τελετῆς ἀνεξαρτήτως τοῦ ἑτέρου. Ἐγὼ ὅστις τυγχάνω φίλος τοῦ κ. Φιλήμονος, φρονῶ ὅτι εἰς αὐτὸ ἦτο ἁρμόδιος ὁ κ. πρόεδρος, καὶ διὰ τοῦτο ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἑπομένην πρότασιν· «Ἡ Βουλὴ, μανθάνουσα σήμερον τοὺς προκαλέσαντας τὴν παραίτησιν τοῦ ἐφόρου αὐτῆς λόγους, ἀποδέχεται αὐτήν. Ἑρμηνεύουσα δὲ τὸν κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, ἀποφαίνεται ὅτι ὁ ἔφορος αὐτῆς, διαρκούσης τῆς βουλευτικῆς Συνόδου, ὑπόκειται εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς.»

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§6ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§7ΚΑΝΑΡΗΣ. Κύριε πρόεδρε, νομίζω ὅτι ὅ,τι προτείνει ὁ κ. Κατσικαπῆς ἠδύνατο νὰ γείνῃ μόνον ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐξήγει τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεώς του. Ἀλλ’ ὁ κύριος πρόεδρος οὐδὲν εἶπε περὶ διαφωνίας μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἐφόρου. Νομίζω, ὅτι οὔτε δίκαιον εἶναι, οὔτε πρέπον νὰ δεχθῶμεν ὅ,τι προτείνεται. Δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Φιλήμονος, ἐπειδὴ ὑπεβλήθη ἐπανειλημμένως, ἀλλ’ ἕως ἐκεῖ· τίποτε περισσότερον. Ἐὰν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐκθέσῃ τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεώς του καὶ δοθῶσιν αἱ ἀπαιτούμεναι ἐξηγήσεις, ἡ Βουλὴ εἶναι ἁρμοδία ν’ ἀποφανθῇ· ἀλλὰ μονομερῶς, δὲν εἶναι ὀρθόν.

§8ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς φαίνεται δὲν ἐνόησε καλῶς τὰ παρὰ τοῦ κ. Κατσικαπῆ λεχθέντα. Εἴμεθα καθ’ ὁλοκληρίαν σύμφωνοι μετὰ τοῦ προλαλήσαντος, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Φιλήμονος ὡς ἐφόρου· ἀλλὰ προλαμβάνοντες τὰς μελλούσας διενέξεις, ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπεξηγήσωμεν τὸν κανονισμόν, διότι ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα, ὅταν ἓν ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ παρεξηγῆται, νὰ διευκρινίζῃ τὴν ἔννοιάν του.

§9ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν χθεσινὴν συζήτησιν ὁ τελευταῖος ἀγορεύσας βουλευτὴς Μεσολογγίου, μοὶ φαίνεται, ὅτι ἔθεσεν ἀκριβῶς τὸ ζήτημα, ὅτι, προκειμένου νὰ ἑρμηνευθῇ ὁ κανονισμός, ἁρμοδία εἶναι ἡ Βουλὴ νὰ ἑρμηνεύσῃ αὐτόν· συνέπεια δὲ τῆς ἀγορεύσεως ἐκείνης εἶναι ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Κατσικαπῆ. Δὲν εἶναι δὲ ὀρθὸν τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ κυρίου Κανάρη, διότι, ὅταν ἐζητήθη ὁ λόγος τῆς παραιτήσεως, ὁ κ. ἔφορος ἐξέθηκεν, ὅτι λόγος τῆς παραιτήσεώς του εἶναι, ὅτι ἦλθεν εἰς ἔριδας μετὰ τοῦ προέδρου διὰ τὴν ἑρμηνείαν ἄρθρου τινὸς τοῦ κανονισμοῦ. Δὲν ἀρκεῖ λοιπὸν νὰ δεχθῇ ἡ Βουλὴ τὴν παραίτησιν, διότι δυνατὸν καὶ εἰς τὸ μέλλον νὰ ἐπέλθῃ τοιαύτη διένεξις· διὰ τοῦτο ἐνομίσαμεν, ὅτι εἶναι καλὸν νὰ ἑρμηνευθῇ τὸ ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ, διότι ἄλλως δὲν πρόκειται νὰ προβῇ ἡ ἐργασία τοῦ προέδρου. Δὲν πρόκειται νὰ καθιερώσωμεν ἄρθρον ἐν τῷ κανονισμῷ, οὔτε διάταξιν νέαν, πρόκειται ἁπλῶς νὰ ἑρμηνεύσωμεν τὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ καὶ νὰ ὁρίσωμεν τὰ δικαιώματα καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ ἐφόρου. Νομίζω δὲ ὅτι οὕτω μόνον ἀποφεύγομεν διενέξεις μελλούσας.

§10ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀπαντῶ εἰς τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα, διότι μὲ ἀνέμιξεν εἰς τὸ ζήτημα. Χθὲς ἡ βουλὴ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν της τὴν παραίτησιν τοῦ κ. ἐφόρου καὶ δὲν τὴν παρεδέχθη· μετέπειτα ὑπεβλήθη παραίτησις τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Βουλῆς, καὶ τότε ἐγεννήθη τὸ ζήτημα, ἂν πρέπει νὰ γείνῃ δεκτὴ ἢ ὄχι, δὲν ἐγένετο δὲ δεκτή. Ὁ πρῶτος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐγένετο δεκτὴ, εἶναι, διότι ὡς ἡ πρώτη οὕτω καὶ ἡ δευτέρα παραίτησις ἦσαν ἀναιτιολόγητοι, διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπηρετῇ θελήσεις καὶ διαθέσεις, προερχομένας ἀπὸ αἰτίας ἀγνώστους εἰς αὐτήν· ὁ δὲ δεύτερος λόγος εἶναι, νομίζω, ὅτι μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ ἀξιότιμος ἔφορος τῆς Βουλῆς, ἐκθέσας ὅτι αἰτία τῆς διενέξεως μεταξὺ προέδρου καὶ αὐτοῦ ἦτον ἡ ἑρμηνεία τοῦ κανονισμοῦ, ἐθεωρήθη, ὅτι ἡ παραίτησις δὲν περιεῖχεν ἀποχρῶσαν δικαιολόγησιν. Τότε ἔλαβον τὸν λόγον καὶ εἶπον, ὅτι, προκειμένου περὶ τοιούτου πράγματος, οὔτε ὁ ἔφορος ὤφειλε νὰ παραιτηθῇ, οὔτε ὁ πρόεδρος, ἀλλὰ ἠδύναντο νὰ ζητήσωσι τὴν μεσολάβησιν τοῦ Σώματος καὶ νὰ ζητήσωσι τὴν ἑρμηνείαν τοῦ κανονισμοῦ παρ’ αὐτοῦ. Σήμερον παρουσιάζεται ἐκ νέου παραίτησις, καὶ δὲν γνωρίζω ἐὰν ἦναι ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἢ ὑπ’ ἀμφοτέρων τῶν μερῶν· παρουσιάζεται ἐκ νέου παραίτησις, καὶ ὡς μέσον πρὸς διασκέδασιν τῆς ἔριδος ταύτης τῶν συναδέλφων παρουσιάζεται ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἠκούσαμεν. Δὲν ἠξεύρω τὶ φρονοῦν οἱ ἄλλοι· ἀλλὰ ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὴν προτέραν μας ἀπόφασιν, οὐχὶ μόνον διότι δὲν ὑπάρχει αἰτιολογία, ἀλλὰ καὶ διότι νομίζομεν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶνε ἀξιοπρεπὲς νὰ πράξῃ κατὰ μείζονα λόγον σήμερον ὅ,τι δὲν ἔπραξε χθὲς, καὶ ἂς μοὶ συγχωρήσῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅστις ὑπέβαλε σήμερον πάλιν τὴν παραίτησίν του, νὰ τῷ κάμω τὴν παρατήρησιν, ὅτι, ἀφοῦ τὸ Σῶμα ἐξέφρασε μίαν γνώμην ἐπὶ τῆς παραιτήσεώς του, ὅτι ἔπρεπε νὰ συμμορφωθῇ μὲ αὐτὴν, ὅτι αὐτὸς πρῶτος ἔπρεπε νὰ αἰσθανθῇ, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπαναφέρῃ τὸ ζήτημα, διότι ἠδύνατο νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς παρεξηγήσεις· διότι πῶς δύναται νὰ ἐξηγηθῇ νέα παραίτησις μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία δὲν ἐνόμισεν, ὅτι πρέπει ν’ ἀπομακρύνῃ αὐτὸν τῆς ἐμπιστοσύνης της; Δὲν θέλω νὰ εἴπω ποία εἶνε ἡ ἀληθὴς ἐκτίμησις τῆς πράξεως ταύτης. Ἐὰν ὁ πρόεδρος τῆς Βουλῆς καὶ ὁ ἔφορος εὑρεθῶσιν εἰς διαφωνίαν εἰς τὸ μέλλον, τὴν ἔριδα περὶ τῆς ἑρμηνείας τοῦ κανονισμοῦ δύνανται εἴτε οὗτοι ἀμέσως εἴτε δι’ ἄλλων βουλευτῶν νὰ παρουσιάσωσι δι’ αἰτήσεως καὶ νὰ ζητήσωσι παρὰ τῆς Βουλῆς μίαν ἐξήγησιν· ἀλλὰ νὰ ἐπιμένωσιν εἰς τὰς παραιτήσεις των, μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, δὲν εἶναι ὀρθὸν, εἶναι ἀσυγχώρητον.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§12ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἄλλην παραίτησιν εἴχομεν χθὲς καὶ ἄλλην σήμερον· χθὲς εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν παραίτησιν τοῦ ἐφόρου, ἀφοῦ δὲ αὕτη δὲν ἔγεινε δεκτὴ, ὑπέβαλε καὶ ὁ κύριος πρόεδρος τὴν ἑαυτοῦ παραίτησιν. Καὶ αἱ δύω δὲ παραιτήσεις ἦσαν ἀναιτιολόγητοι, καὶ διὰ τοῦτο ἡ Βουλὴ, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν της τὰ προηγούμενα, οὔτε τὴν μίαν οὔτε τὴν ἄλλην ἐδέχθη. Σήμερον, κύριοι, ὁ ἔφορος ὑπέβαλε αὖθις τὴν παραίτησίν του· δὲν πρόκειται ν’ ἀποφανθῆτε ἐπὶ τῆς χθεσινῆς αἰτήσεως τοῦ ἐφόρου. Ὁ κύριος ἔφορος ὑποβαλὼν, κύριοι, αἴτησιν ἐκ νέου, δὲν ἠθέλησε βεβαίως νὰ μὴν ὑπακούσῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ Σώματος, διότι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐμπνέεται εἴπερ τις καὶ ἄλλος ἀπὸ τὸ αἴσθημα τοῦ σεβασμοῦ τοῦ ὀφειλομένου πρὸς τὸ Σῶμα· ἔχει λόγους νὰ ἐπιμένῃ, καὶ τοὺς λόγους αὐτοὺς τοὺς ἐξέθεσε. Τί σᾶς εἶπε; Μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ προέδρου ἀνεφύη ἔρις, ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς διατάξεως τοῦ κανονισμοῦ περὶ τῶν καθηκόντων μου. Ἐκθέτει λοιπὸν τὸν λόγον, κύριοι, ἐπαναλαμβάνων σήμερον τὴν παραίτησίν του· οὕτω δ’ ἐπαναφερομένου τοῦ ζητήματος, ἡ Βουλὴ, ἀκούουσα τοὺς λόγους, δι’ οὓς γίνεται ἡ αἴτησις τῆς παραιτήσεως, δύναται νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν ἀντίθετον, χωρὶς νὰ προσβληθῇ ἡ ἀξιοπρέπεια αὐτῆς· διότι ἄλλως ἀποφαίνεται ὅταν δὲν ἔχῃ τοὺς λόγους, καὶ ἄλλως ὅταν ἔχῃ αὐτούς. Ἐπιθυμῶ νὰ μὴ πιστεύσῃ τις, ὅτι πρόκειται νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὰ χθὲς ἀποφασισμένα· ἡ πρότασις ἡ σημερινὴ ἔχει ἀλλοῖον χαρακτῆρα. Εἰς τὴν σύνεσιν τῆς Βουλῆς ἀπόκειται, ἐκτιμῶσα τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ ἐφόρου, νὰ ἀποδεχθῇ αὐτήν.

§13ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει ν’ ἀνασύρωμεν ὀλίγον τὸν πέπλον, ὅστις καλύπτει τοὺς λόγους τῶν παραιτήσεων, ἵνα ἐκτιμήσῃ ἡ Βουλὴ περὶ τίνος πρόκειται· καταχρῶνται τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Βουλῆς καὶ οἱ εἰσαγαγόντες τὴν πρότασιν καὶ οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτήν. Ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ὁ τόπος, εἰς ὃν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἱκανοποιῶνται παιδαριώδεις μικροφιλοτιμίαι. Προτείνω νὰ προβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἡ Βουλὴ, παραβλέπουσα τοιαύτας ἀναξίας δι’ αὐτὴν προτάσεις (χειροκροτήματα ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις).

§14ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Δὲν νομίζω νὰ ᾖναι ἀναξιοπρεπὲς, οὔτε μομφὴν νὰ περιποιῇ εἰς τὸ Σῶμα, ὅταν ἓν μέλος τοῦ προεδρείου ἢ πολλὰ ζητοῦν νὰ ἀποσυρθῶσι, νὰ ζητήσῃ τοὺς λόγους, καὶ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἐπουσιῶδες τοῦτο καὶ πρέπει νὰ τὸ ἀφήσωμεν καὶ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὅταν μετὰ μίαν ἀπόφασιν, ἥτις δὲν ἀπεδέχθη τὴν παραίτησιν, ὁ κύριος ἔφορος ἐπανέρχηται καὶ ἐπιμένη εἰς τὴν παραίτησίν του καὶ δίδῃ καὶ τὸν λόγον τῆς παραιτήσεώς του, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐμμένωμεν εἰς τ’ ἀποφασισμένα. Χθὲς εἴπομεν, ὅτι ἀποῤῥίπτομεν τὴν παραίτησιν, διότι εἶναι ἀναιτιολόγητος, καὶ τοιαύτη ἦτο ἡ ὑποβληθεῖσα εἰς τὴν Βουλήν. Ὅταν σήμερον ὁ ἔφορος μᾶς δίδῃ τὸν λόγον καὶ ἐπιμένῃ, ὡς ἐξέθηκε δὲ, διαφωνεῖ μετὰ τοῦ προέδρου εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων του, δὲν θὰ ᾖναι ἀνάξιον καὶ παιδαριῶδες νὰ παραδεχθῶμεν τὴν παραίτησιν καὶ ἑρμηνεύσωμεν τὸν κανονισμόν· τοὐναντίον εἶναι καὶ ἀξιοπρεπὲς καὶ σύμφωνον μὲ τὸν κανονισμὸν ἡ Βουλὴ ν’ ἀποδεχθῇ τὴν παραίτησιν, καὶ ἑρμηνεύουσα τὸν κανονισμὸν, νὰ εἴπῃ, τοιαῦτα εἶναι τὰ καθήκοντα καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ ἐφόρου.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§16ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Κύριε πρόεδρε, θὰ ψηφισθῇ ἡ ἰδική μου πρότασις ὡς ἀπωτέρα.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Βαλέτα· «Ἡ Βουλὴ, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βαλέτα, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν. Τώρα ἔχομεν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κατσικαπῆ, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, μανθάνουσα σήμερον τοὺς προκαλέσαντας τὴν παραίτησιν τοῦ ἐφόρου αὐτῆς λόγους, ἀποδέχεται αὐτήν. Ἑρμηνεύουσα δὲ τὸν κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, ἀποφαίνεται, ὅτι ὁ ἔφορος αὐτῆς, διαρκούσης τῆς Συνόδου, ὑπόκειται εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς.» Οἱ παραδεχόμενοι.

§18ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς 15.)

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κατσικαπῆ λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Ἄρχεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ψηφολεκτῶν Ἀλεξ. Πετσάλη καὶ Μ. Καΐρη.

§20ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ζητῶ τὴν διαίρεσιν.

§21ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ὁ κ. Ῥοντήρης προτείνει τὴν διαίρεσιν, τὸν χωρισμόν. Νὰ ἐνθυμηθῆτε, κ. πρόεδρε, ὅτι δι’ αὐτὸ δικάζονται Ὑπουργοὶ, καὶ ὅταν εἷς βουλευτὴς σᾶς προτείνῃ τὴν διαίρεσιν, ν’ ἀκούητε.

§22ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐπειδὴ ἐπρότεινα τὴν διαίρεσιν καὶ δὲν εἰσηκούσθην, κάμνω τὴν δήλωσιν, ὅτι ἀρνοῦμαι ψῆφον. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ βουλευτοῦ Ν. Κατσικαπῆ ἔχουσαν οὕτω· «Ἡ Βουλὴ μανθάνουσα σήμερον τοὺς προκαλέσαντας τὴν παραίτησιν τοῦ Ἐφόρου αὐτῆς λόγους, ἀποδέχεται αὐτήν. Ἑρμηνεύουσα δὲ τὸν κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, ἀποφαίνεται ὅτι ὁ Ἔφορος αὐτῆς, διαρκούσης τῆς βουλευτικῆς Συνόδου, ὑπόκειται εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς.» Ναὶ ἢ ὄχι;

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 142· ὑπὲρ τῆς προτάσεως ἦσαν 95, κατ’ αὐτῆς 42, καὶ 5 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐπαναληπτικῶς καὶ αὐτὸς ζητεῖ τὴν παραίτησίν του. (Ἀναγινώσκεται). «Πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Ἀντιπροσώπων. Παρακαλῶ καὶ αὖθις τὴν Βουλὴν ν’ ἀποδεχθῇ τὴν ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ προέδρου τοῦ σώματος παραίτησίν μου. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 28 Ὀκτωβρίου 1876.

Ὁ μέχρι τοῦδε πρόεδρος τῆς Βουλῆς

Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ.

§24ΤΙΝΕΣ. Δὲν ὑπάρχει λόγος.

§25ΜΙΛΗΣΗΣ. Λέγοντες ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος, ἐννοοῦμεν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἀποδέχεται τὴν παραίτησιν.

§26ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν ἀποδέχεται τὴν παραίτησιν τοῦ κ. προέδρου. Εἶναι καὶ μία ἀναφορά. Ἡ Ἀνθοῦσα Ῥουζοὺ ἔχει ἀναφορὰν...

§28ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ν’ ἀκούσωμεν τὴν παραίτησιν.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ τὴν ἀπέῤῥιψεν.

§30ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι· οὔτε ἀνεγνώσθη.

§31ΡΟΥΚΗΣ. Ἐκτὸς ἐὰν ὑποτίθηται, ὅτι ἔθεσε τὸ ζήτημα...

§32ΤΙΝΕΣ. Ἀναγνώσατέ την. (Ἀναγινώσκεται ἡ παραίτησις.)

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν παραίτησιν τοῦ προέδρου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται 6–7). Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψεν. Ἡ Ἀνθοῦσα Ῥουζοῦ ἔχει ἀναφορὰν καὶ ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀγορασθῇ παρὰ τῆς κυβερνήσεως τὸ ἐξ 8300 πήχεων οἰκόπεδον αὐτῆς, κείμενον εἰς Ἁγίαν Τριάδα, δι’ ἀρχαιολογικοὺς σκοπούς.

§34ΤΙΝΕΣ. Νὰ συστηθῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.

§35ΕΤΕΡΟΙ. Ἔχομεν ἀνάγκην ἀπὸ ὅπλα.

§36ΡΙΚΑΚΗΣ. Νὰ συστηθῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά.

§38ΕΥΘΥΜΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι πλέον ὁ κύριος Καλογερόπουλος, ὁ πολίτης, ὁ ὁποῖος κατήγγειλε τὸν βουλευτὴν κύριον Γεωργακόπουλον ἐπὶ πλαστογραφίᾳ, δι’ ἣν πρᾶξιν ἡ Βουλὴ ἔδωκε τὴν ἄδειαν ἵνα καταδιωχθῇ, καὶ διὰ τὴν ὁποίαν πρᾶξιν ὁ κύριος Γεωργακόπουλος δὲν ἀπηλλάγη, ὅπως χθὲς παρουσίασεν ἓν βούλευμα τοῦ συμβουλίου τῶν ἐν Ναυπλίῳ πλημμελειοδικῶν, διὰ τοῦ ὁποίου πᾶν ἄλλο ἀποδεικνύεται, ἴσως ὅτι εἶναι θαυματουργὸς ὁ κ. Γεωργακόπουλος, ὄχι ὅμως ὅτι εἶναι καὶ ἀθῶος. Ὄχι, λέγω, δι’ αὐτὴν τὴν πρᾶξιν πλέον, ἀλλὰ δι’ ἄλλην ἄλλος πολίτης, ὁ Μιχαὴλ Ζαχαρόπουλος, ἠναγκάσθη νὰ καταγγείλῃ τὸν κ. Γεωργακόπουλον, τὸν βουλευτὴν Τριφυλίας, ὄχι πλέον εἰς τοὺς εἰσαγγελεῖς τῶν πλημμελειοδικῶν καὶ ἐφετῶν, ἀλλὰ εἰς τὸν εἰσαγγελέα τοῦ Ἀρείου Πάγου, διότι αἱ αἰτήσεις του δὲν εὕρισκον ἠχὼ παρὰ τοῖς ὑποδεεστέροις εἰσαγγελεῦσιν· ὁ πολίτης Ζαχαρόπουλος κατήγγειλε τὸν βουλευτὴν Γεωργακόπουλον ἐπὶ ψευδορκίαις καὶ ἐπὶ ὑπεξαιρέσεσιν ἐμπορικῶν βιβλίων, καὶ διὰ τῶν πράξεων αὐτῶν τῶν ἐγκληματικῶν ὁ πολίτης αὐτὸς ἰσχυρίζεται, ὅτι κινδυνεύει νὰ χάσῃ περιουσίαν 500,000 δρ. τὴν ὁποίαν διὰ κόπων καὶ μόχθων ἐκ νεότητος ἐντίμως ἀπέκτησεν. Ἡ καταγγελία αὐτὴ ἀπεστάλη διὰ παραγγελίας τοῦ εἰσαγγελέως τοῦ Ἀρείου Πάγου εἰς τὸν εἰσαγγελέα τῶν ἐν Κυπαρισσίᾳ πλημμελειοδικῶν, διετάχθη ἀνάκρισις καὶ ἐπροχώρησεν· ἀλλ’ ὅταν σχεδὸν ἔφθασεν εἰς τὸ τέρμα της, ἤνοιξαν αἱ πύλαι τοῦ Βουλευτηρίου, εἰσῆλθεν ἐντὸς αὐτοῦ ὁ κ. Γεωργακόπουλος καὶ ἐσταμάτησεν ἡ δικαιοσύνη. Ζητεῖ δι’ ἐπανειλημμένων ἀναφορῶν του ὁ ἀδικηθεὶς πολίτης ἀπὸ τοὺς ἁρμοδίους εἰσαγγελεῖς νὰ ζητηθῇ ἡ ἄδεια τοῦ σώματος, ἵνα περαιωθῇ ἡ ἀνάκρισις· οἱ εἰσαγγελεῖς δὲν ἤκουσαν τὴν φωνήν του. Ἀναγκάζεται λοιπὸν νὰ προσφύγῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ζητήσῃ δικαιοσύνην· ζητεῖ λοιπὸν δι’ ἀναφορᾶς αὑτοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν ἐπισυνάπτει πλεῖστα ὅσα δικαιολογητικὰ ἔγγραφα, ἵνα ἐπιτραπῇ ὑπὸ τοῦ Σώματος ἡ περαίωσις τῆς ἀνακρίσεως. Ὅθεν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν τὴν αἴτησιν αὐτὴν, διότι θὰ λυπηθῇ ἴσως αὕτη μανθάνουσα, ὅτι ὁ κύριος Γεωργακόπουλος εἶναι πολὺ τολμηρὸς εἰς τὰς πράξεις του. Εἷς υἱός του ἐδῶ μαθητὴς τοῦ γυμνασίου, ὁμιλῶν μετά τινων φίλων του ἔλεγεν, ὅτι θὰ μεταμφιέσῃ εἰς λιάπιδες πατριώτας του τινὰς, ὑπηρετοῦντας ὡς στρατιώτας εἰς τὸ πυροβολικὸν, νὰ κακοποιήσουν ἐμὲ, διότι ἐτόλμησα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ φέρω κατηγορίαν κατὰ τοῦ πατρός του. Ἂς μάθῃ ὁ κ. Γεωργακόπουλος, ὅτι ὁ Εὐθυμιόπουλος δὲν ἐπτοήθη, οὔτε θὰ πτοηθῇ ποτὲ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός του. Πιστεύομεν λοιπὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της καὶ θὰ διατάξῃ τὰ δέοντα.

§39ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Νὰ σταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ὅπως διαταχθῇ ὁ εἰσαγγελεὺς νὰ ἐνεργήσῃ τὸ καθῆκόν του.

§40ΡΙΚΑΚΗΣ. Χθὲς μᾶς εἴπατε, ὅτι ὑπάρχει ἓν βούλευμα εἰς τὸ γραφεῖον. Ποῦ εἶναι αὐτὸ, ἵνα λάβωμεν γνῶσιν;

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἔχει ὁ κ. Εὐθυμιόπουλος.

§42ΕΥΘΥΜΙΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ προεδρεῖον εἶναι.

§43ΡΙΚΑΚΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε λοιπὸν νὰ ἐξαντλήσωμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα, ἐπειδὴ προηγεῖται παντὸς ἄλλου· καὶ ὅταν δυστυχῶς ῥίπτωνται ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ὁπωσδήποτε προσβάλλουσι τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος, πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ τὰ ἐξαντλῇ. Χθὲς ἐῤῥίφθη τὸ ζήτημα αὐτὸ τοῦ βουλεύματος, ἀλλὰ μὲ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε οὔτε ἡ Βουλὴ οὔτε τὸ κοινὸν ἔλαβε γνῶσιν. Γνωρίζετε ὅτι ἡ Βουλὴ ἐπέτρεψε τὴν εἰς δίκην εἰσαγωγὴν τοῦ βουλευτοῦ κ. Γεωργακοπούλου, κατηγορουμένου ἐπὶ πλαστογραφίᾳ· ἀφ’ ἧς δὲ στιγμῆς ἡ Βουλὴ ἔδωκε τὴν ἄδειαν ταύτην, ὁ κ. Γεωργακόπουλος, ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω, ἀπέσχε πάσης ἐνεργείας τῶν βουλευτικῶν του καθηκόντων. Καὶ βεβαίως εἷς βουλευτὴς, ἔχων φιλοτιμίαν, πρέπει πρῶτος νὰ δίδῃ τὸ παράδειγμα, ὥστε νὰ μὴ εὑρίσκηται ἠναγκασμένη ἡ Βουλὴ νὰ προβαίνῃ ὁπωσδήποτε εἰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι προσβάλλουσιν αὐτὴν τὴν ἰδίαν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος. Ἀλλὰ μὲ τὴν παρουσίασιν τοῦ βουλεύματος αὐτοῦ εἶδον καὶ τὸν κ. Γεωργακόπουλον ἐπανερχόμενον, ἔλαβον λοιπὸν τὴν περιέργειαν νὰ ἴδω ἐὰν ἀπεπερατώθη ἡ ποινικὴ καταδίωξις· τὸ βούλευμα ὅμως λέγει, ὅτι τὸ συμβούλιον τῶν ἐν Ναυπλίῳ πλημμελειοδικῶν, ἐξετάσαν τὸ ἔνταλμα τῆς φυλακίσεως, ἀπεφάνθη ὅτι, ἐπειδὴ ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἐνεργηθείσης ἀνακρίσεως δὲν ἀποδεικνύεται, ὅτι τοῦ πλαστογραφηθέντος ἐγγράφου ἐγένετο χρῆσις, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν εἶναι βεβαιωμένον, ὅτι ἡ πρᾶξις φέρει τὸν χαρακτῆρα τοῦ κακουργήματος, ἐπὶ τοῦ παρόντος διατάττω προσωρινῶς ν’ ἀπολυθῇ τῆς φυλακῆς. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ἀπόφανσις αὐτὴ τίποτε κοινὸν δὲν ἔχει μὲ τὴν οὐσίαν· τὸ Σῶμα ἔμαθεν ὅτι ὑφίσταται ποινικὴ καταδίωξις, τῆς ὁποίας τὸ ὁριστικὸν ἀποτέλεσμα ὤφειλε ν’ ἀναμένῃ, καὶ ἄνευ αὐτοῦ ἡ Βουλὴ θεωρεῖ τὰ πράγματα ἐξακολουθοῦντα εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν τὰ ἔθεσε διὰ τῆς ἀδείας τῆς εἰς δίκην εἰσαγωγῆς· μάλιστα τὸ βούλευμα ἐν τῷ σκεπτικῷ ὄχι μόνον δὲν τίθησιν εἰς ἀμφισβήτησιν τὸ ἔγγραφον ὡς πλαστὸν, ἀλλὰ τὸ θεωρεῖ ὡς πλαστόν. Εἶναι λοιπὸν καλὸν νὰ ἐννοήσωμεν, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ ὁ κ. Γεωργακόπουλος τὸ ἀναγνωρίζει, ὅτι πρέπει νὰ ἐπισπευθῇ ἡ ἀποπεράτωσις τῆς ὑποθέσεως, τὸ βούλευμα δὲ αὐτὸ δὲν μεταβάλλει παντάπασι τὰ πράγματα.

§44ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Νομίζω τὴν γνώμην αὐτὴν ὅλως διόλου περιττὴν, διότι διὰ τοῦ βουλεύματος τὰ πράγματα δὲν μετεβλήθησαν, τὸ δὲ ὑπουργεῖον θὰ συστήσῃ εἰς τὸν ἁρμόδιον εἰσαγγελέα τὴν ἐπίσπευσιν τῆς ὑποθέσεως.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§46ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἰς τὴν μακρὰν ἀγόρευσίν του τῆς χθὲς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, ἀφοῦ ἐξέθηκε τὴν ἰδέαν του περὶ τῶν συμμαχικῶν λεγομένων κυβερνήσεων καὶ κατέκρινε τὴν ἐνεστῶσαν κυβέρνησιν ὡς μὴ ἐπαρκῶς καὶ ἐγκαίρως προνοήσασαν περὶ ὅλων τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους καὶ τῆς πατρίδος, ἐδήλωσε τὸ φρόνημα αὑτοῦ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν δύναται νὰ σχηματισθῇ ἰσχυρὰ κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις, καὶ κατέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι, μολονότι ἡ Βουλὴ εἶναι τετμημένη εἰς πολλὰ κόμματα καὶ μολονότι τὰ χωρίζουν πολλὰ προηγούμενα, εἶναι δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ ἰσχυρὰ κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις ἐκ τῶν κομμάτων τούτων, ὅταν ἐξετασθῶσι τὰ πράγματα, ὅταν ἐρευνηθῶσιν ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι κατὰ τὰς παρούσας περιστάσεις, καὶ κατορθωθῇ νὰ συμφωνήσουν δύο ἢ καὶ περισσότερα κόμματα ὡς πρὸς τὸ ἀναγκαῖον καὶ ὠφέλιμον τῶν μέτρων τούτων. Μετὰ τοῦτο ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς προέβη εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ κατηγορητηρίου αὑτοῦ κατὰ τῆς κυβερνήσεως· καὶ πρῶτον κατηγόρησεν ἡμᾶς, ὅτι δὲν ἐφροντίσαμεν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς τὰ νομοσχέδια τὰ ἀφορῶντα τὰς προπαρασκευάς· δεύτερον, ὅτι, ἀφοῦ ἀφήκαμεν νὰ παρέλθῃ ἡ εὐκαιρία ἐκείνη, δὲν ἐλάβαμεν τοὐλάχιστον τὴν ἀνήκουσαν πρόνοιαν, ὅπως καλέσωμεν τὴν Βουλὴν εἰς ἔκτακτον σύνοδον καὶ φέρωμεν ἐνώπιον αὐτῆς τὰς προτάσεις μας. Μετὰ τοῦτο ἀναγνωρίσας, ὅτι εἶναι ἀνάγκη προπαρασκευῶν, καὶ συμφωνήσας κατὰ τοῦτο μὲ τὴν Κυβέρνησιν, προέβη εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων, διὰ τῶν ὁποίων προτίθεται ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν καὶ τὴν πραγματοποίησιν τῶν προπαρασκευῶν, καὶ ἰσχυρίσθη ὅτι τὰ νομοσχέδια ταῦτα δὲν εἶναι ἐπαρκῆ εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, οὔτε δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ δι’ αὐτῶν ὁ ἐπιδιωκόμενος σκοπός. Καὶ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ δύο πρῶτα κεφάλαια τοῦ κατηγορητηρίου, δὲν θέλω, κύριοι, ἀπαντήσει, διότι, ἐὰν θεωρηθῇ ἀνάγκη νὰ γείνῃ καὶ εἰς ταῦτα ἀπάντησις, θέλουν ἀναλάβει τὸ καθῆκον τοῦτο ἄλλοι ἐκ τῶν συναδέλφων μου· λέγω δὲ, ἐὰν θεωρηθῇ ἀναγκαία ἡ ἀπάντησις, διότι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐξέθηκεν, ὅτι εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις ὀφείλομεν πάντες, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὸ καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα, νὰ λησμονήσωμεν τὸ παρελθὸν, καὶ ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἐὰν συμφωνήσῃ ὡς πρὸς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λάβωμεν διὰ τὸ μέλλον, εἶναι πρόθυμος νὰ συνεργασθῇ μάλιστα μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἢ μετ’ ἄλλου ὁποιουδήποτε, μετὰ τοῦ ὁποίου ἤθελεν εὑρεθῇ σύμφωνος. Θέλω λοιπὸν, κύριοι, ἐνδιατρίψει εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ θέλω προσπαθήσει νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὄχι μόνον τὰ νομοσχέδια ταῦτα εἶναι ἐπαρκῆ εἰς τὰς περιστάσεις καὶ πληροῦσι τὰς ἀνάγκας, τῶν ὁποίων ἡ θεραπεία ἐπιζητεῖται, ἀλλὰ καὶ ὅτι μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου δὲν μᾶς χωρίζουν πολλὰ πράγματα, ὅτι εἴμεθα σχεδὸν σύμφωνοι εἰς τὰ οὐσιώδη καὶ διαφωνοῦμεν μόνον, ἢ νὰ εἴπω καλλίτερον, διαφωνεῖ αὐτὸς μόνον εἴς τινας λεπτομερείας, καὶ τοῦτο διότι δὲν ἐνοήθημεν ἀρκούντως· ἑπομένως, ἐὰν ἀληθῶς ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι ἐὰν ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι σύμφωνος μετ’ αὐτοῦ ὡς πρὸς τὰ μέτρα, εἶναι ἕτοιμος νὰ συμπράξῃ μετ’ αὐτῆς, δύναμαι νὰ συγχαρῶ ἀπὸ τοῦδε τὸν κ. πρωθυπουργὸν, ὅτι μετ’ οὐ πολὺ θὰ ἔχῃ ἕνα πολύτιμον συνεργάτην (ἱλαρότης). Ἐν πρώτοις, κύριοι, συγχαίρω πολὺ τὸν κ. Τρικούπην, διότι μιμούμενος τοὺς λοιποὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, οἱ ὁποῖοι ἀσχολοῦνται σπουδαίως εἰς τὰ οἰκονομικὰ καὶ κατέστησαν ἐντριβεῖς εἰς αὐτὰ, ἀπεφάσισε καὶ αὐτὸς νὰ ἐνασχοληθῇ μετὰ πολλῆς σπουδαιότητος εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο. Τοῦτο, κύριοι, εἶναι λίαν εὐχάριστον, διότι παρ’ ἡμῖν τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, δύναμαι νὰ εἴπω, εἶναι τὸ σπουδαιότερον τῶν ζητημάτων. Τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν χρήζουσι πολλῶν μεταῤῥυθμίσεων, καὶ αἱ μεταῤῥυθμίσεις αὗται τότε μόνον θὰ ἐπέλθουν εὐκόλως καὶ ἀσφαλῶς, ὅταν οἱ προεξάρχοντες τῶν κομμάτων ἐνασχοληθῶσι σπουδαίως εἰς αὐτά. Ἀλλ’ ἂς μὲ συγχωρήσῃ ὁ κ. Τρικούπης νὰ κάμω πρὸς αὐτὸν τὴν παρατήρησιν, ὅτι, ἀφοῦ ἔλαβε τὴν καλὴν ταύτην ἀπόφασιν, ὤφειλε κατὰ πρῶτον λόγον νὰ μελετήσῃ καὶ νὰ μελετήσῃ μετὰ πολλῆς προσοχῆς τὰς ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε, καὶ πρὸ πάντων τὴν ἔκθεσίν μου περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους. Ἐὰν ἔπραττε τοῦτο, εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἤθελεν ἀποφύγει νὰ εἴπῃ πολλὰ ἐξ ὅσων χθὲς εἶπεν, ἤθελε δὲ ἀπαλλάξει καὶ ἐμὲ τοῦ κόπου τοῦ νὰ ἐπαναλάβω ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα ἔγραψα, καὶ ὑμᾶς τῆς ἐνοχλήσεως τοῦ ν’ ἀκούσητε πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἀνεγνώσατε, ὡς περιεχόμενα εἰς τὴν ἔκθεσίν μου. Δυστυχῶς ὅμως δὲν ἔπραξε τοῦτο. Ἡ Κυβέρνησις, συναισθανομένη τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἤθελεν εὑρεθῆ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ ἐπρόκειτο νὰ ζητήσῃ τὴν ἐπιβολὴν νέων φόρων, ἐφρόντισε νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν σύντομον μὲν ἀλλὰ περιεκτικὴν ἔκθεσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐξέθηκε δι’ ὅλης τῆς ἀκριβείας τὰ οἰκονομικὰ ἀποτελέσματα τῶν τελευταίων ἐτῶν, ἔκαμε λόγον περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τοῦ 1876 καὶ ἐδήλωσε τὶ σκέπτεται καὶ τὶ φρονεῖ περὶ τοῦ μέλλοντος. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης εἰς τὴν μακρὰν αὐτὴν ἔκθεσιν οὐδὲν ἄλλο, ὡς φαίνεται ἐκ τῆς ἀγορεύσεώς του, εἶδεν, εἰμὴ ὅτι τὸ 1876 θὰ ἀφήσῃ ἔλλειμμα, καὶ ἐπειδὴ δὲν ἔλαβε τὸν κόπον νὰ ἐξετάσῃ τοὺς λόγους, εἰς τοὺς ὁποίους ἡ ἔκθεσις αὕτη ἀποδίδει τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, δὲν ἐδίστασε νὰ μ’ αἰτιαθῇ ὅτι ἠπάτησα τὴν Βουλήν, εἰσαγαγὼν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον προϋπολογισμὸν παριστάνοντα ἰσοζύγιον, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ τοιοῦτον. Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν ἥρμοζε νὰ λεχθῇ τοῦτο παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ προκειμένου μάλιστα περὶ ἐμοῦ· ὁμολογῶ ὅτι τὸ 1876 θὰ κλείσῃ μὲ ἔλλειμμα δύο, ἴσως καὶ ἐπέκεινα, ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο δὲν προέρχεται διότι δὲν ὑπελογίσθησαν δεόντως τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα, ἀλλὰ διότι ἐπῆλθον περιστάσεις, ἕνεκα τῶν ὁποίων τὰ ἔσοδα ἠλαττώθησαν καὶ τὰ ἔξοδα ηὔξησαν. Ἐν πρώτοις προσετέθησαν εἰς τὰ ἔξοδα δραχμαὶ 1,000,000 περίπου διὰ τὰς προπαρασκευὰς, καὶ δὲν πιστεύω νὰ μᾶς κατακρίνῃ ὁ κ. Τρικούπης διὰ τὴν προσθήκην ταύτην, ἀφοῦ μᾶς κατηγόρησε τοσοῦτον αὐστηρῶς, ὅτι δὲν ἐφροντίσαμεν ἐγκαίρως νὰ πράξωμεν περισσότερα πρὸς παρασκευὴν τοῦ ἔθνους· ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἄλλο τι εἰμὴ ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ φροντίσωμεν περὶ προμηθείας ὑλικοῦ τινος τοῦ πολέμου, καὶ τοῦτο τὸ ἐπράξαμεν. Ἀλλ’ ἐκ τούτου προῆλθεν αὔξησις 1,000,000 εἰς τὰ ἔξοδα. Καὶ ὅταν, κύριοι, εἰς προϋπολογισμόν, ὁ ὁποῖος μόλις παρουσιάζει ἰσοζύγιον, προσθέσητε 1,000,000 ἔξοδα, τοῦτο καὶ μόνον ἀρκεῖ ὅπως διαταραχθῇ ἡ ἰσοῤῥοπία αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἐπῆλθον καὶ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἠδύναντο εἰμὴ νὰ ἐπηρεάσωσιν ἐπαισθητῶς καὶ οὐσιωδῶς τὰ ἔσοδα καὶ τὰς ὁποίας οὔτε ἐπροκάλεσε τὸ ὑπουργεῖον, οὔτε ἠδύνατο νὰ προΐδῃ ὁ συντάξας τὸν προϋπολογισμὸν ὑπουργός. Ἡ ἐπικρατήσασα καθ’ ὅλον τὸ ἔαρ καὶ τὸ θέρος ἀνομβρία ἔφερε μεγάλην καὶ ἐπαισθητὴν ἀφορίαν εἰς τοὺς δημητριακοὺς καρπούς, πρέπει δὲ νὰ μὴ κατοικῇ τις εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ νὰ μὴ ἐξετάζῃ τί γίνεται πέριξ αὐτοῦ, διὰ νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι μία ἐξαιρετικὴ ἀνομβρία, ὁποία ἡ τοῦ 1876, ἐπηρέασε τὰ ἔσοδα τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ ἠλάττωσε τὴν ἐξ αὐτῶν πρόσοδον κατὰ ἓν τοὐλάχιστον ἑκατομμύριον. Ἐκτὸς τούτου ἐπῆλθε ἡ μὴ διάθεσις τῆς σμύριδος, ἐκ τῆς ὁποίας ὑπελογίζετο κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν ὅτι ἤθελον εἰσπραχθῆ 700,000 δραχμαί, ἀλλὰ διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους διαλαμβάνει ἡ ὑποβληθεῖσα εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσις καὶ τοὺς ὁποίους θέλομεν ἀναπτύξει πλειότερον ὅταν συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ πολυετοῦς ἐκμισθώσεως τοῦ ὀρυκτοῦ τούτου, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ διαθέσωμεν εἰμὴ 20,000 μόνον καντάρια, ἐκ τῶν ὁποίων εἰσεπράχθησαν 250,000 περίπου δραχμῶν. Ἰδοὺ λοιπὸν καὶ ἄλλη αἰτία, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο νὰ προΐδῃ τὸ ὑπουργεῖον καὶ ἡ ὁποία ἔφερεν ἡμίσεος ἑκατομυρίου δραχμῶν ἐλάττωσιν εἰς τὰ ἔσοδα. Πλὴν τούτου καὶ ἡ ὑπολογισθεῖσα πρόσοδος ἐκ τοῦ χαρτοσήμου δὲν θέλει πραγματοποιηθῆ καθ’ ὁλοκληρίαν, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦτο δὲν πταίει τὸ ὑπουργεῖον. Ἐν πρώτοις δὲν ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ νομισματικοῦ συστήματος, ὁ ὁποῖος ὑπεβλήθη μετὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ὁ ὁποῖος ἤθελε φέρει αὔξησιν 300,000 δραχμῶν, διότι εἰς τὸ χαρτόσημον τῆς τάξεως, τοῦ ὁποίου τὸ ἔσοδον ἀναβαίνει εἰς 3,000,000, ἀντὶ παλαιῶν δραχμῶν θὰ εἰσεπράττομεν νέας προσθέσατε εἰς ταῦτα, κύριοι, τὴν ἀπραξίαν τῶν δικαστηρίων, ἡ ὁποία προῆλθεν ἐκ τῶν πολιτικῶν δικῶν, καὶ θέλετε ὁμολογήσει, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ προέλθῃ καὶ εἰς τὸ χαρτόσημον ἐλάττωσις. Μ’ ὅλα ταῦτα ἔχω τὴν εὐχαρίστησιν νὰ σᾶς ἀναγγείλω, ὅτι θὰ ᾖναι πολὺ μικροτέρα ἢ ὅσον τὴν ὑπελόγισα ὅτε συνέταττον τὴν τελευταίαν μου ἔκθεσιν, διότι συγκρίνας τὰς εἰσπράξεις τῶν 8 μηνῶν τοῦ 1876 πρὸς τοὺς ἀντιστοιχοῦντας μῆνας τοῦ 1875, εὗρον αὔξησιν 120,000 δραχμῶν· ἑπομένως, ἐπειδὴ κατὰ τὸ 1875 εἰσεπράχθησαν 3,900,000 ἀπὸ χαρτόσημον, πολὺ πιθανὸν νὰ εἰσπραχθοῦν κατὰ τὸ 1876 4,100,000 ἀντὶ τῶν 4,200,000, τὰ ὁποῖα προϋπελογίσαμεν. Αὐτὰ, κύριοι, νομίζω ὅτι ἦσαν ἀρκετὰ νὰ πείσουν τὸν κ. Τρικούπην, ὅτι ἂν παρουσιασθῇ, ὅπως θέλει παρουσιασθῇ, καὶ κατὰ τὸ 1876 ἔλλειμμα, δὲν πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς ἔλλειψιν εἰλικρινείας ἐκ μέρους τῶν συνταξάντων τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ εἰς περιστατικὰ ἀπρόβλεπτα καὶ ὅλως ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεως τῆς κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἠρκέσθη εἰς μόνην τὴν αἰτίασιν ὅτι δὲν προείδομεν τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1876· διετύπωσε καθ’ ἡμῶν καὶ ἄλλην σπουδαιοτέραν κατηγορίαν, εἰπὼν ὅτι οὐδόλως ἐπρονοήσαμεν περὶ τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον θέλει παρουσιάσει τὸ ἑπόμενον ἔτος 1877, καὶ ὅτι, ἀφοῦ δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν προϋπολογισμὸν μὲ ἰσοζύγιον, δὲν ἐννοεῖ εἰς τὶ θέλουν χρησιμεύσει οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλομεν διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας. Ἂς μοὶ συγχωρήσῃ ὁ κ. Τρικούπης νὰ εἴπω, ὅτι, ἐὰν ἐπρόσεχεν εἰς τὴν ἔκθεσιν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, ἤθελεν ἰδεῖ ὅτι ἐπρονοήσαμεν ἀρκούντως καὶ περὶ τοῦ ἐλλείμματος τούτου καὶ ὅτι ἐφροντίσαμεν νὰ ὑποδείξωμεν καὶ νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ ἐξασφαλισθῇ τὸ ἰσοζύγιον. Τί ἄλλο, κύριοι, εἶναι ἡ αἴτησις, ἡ ὁποία διατυποῦται εἰς τὴν οἰκονομικὴν ἔκθεσιν καὶ τὴν ὁποίαν πολλάκις θέλετε ἀκούσει ἐπαναλαμβανομένην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, περὶ ψηφίσεως τοῦ νόμου περὶ προσόντων τῶν οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων; τίς δύναται νὰ μὴ ὁμολογήσῃ, ὅτι τὸ προσωπικὸν τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου δὲν εἶναι εἰς εὐάρεστον κατάστασιν, καὶ ὅτι δι’ ἑνὸς νόμου περὶ προσόντων, ὁ ὁποῖος θέλει εἰσάγει εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ὑπαλλήλους γνωρίζοντας γράμματα καὶ ἀπὸ τὴν κατωτάτην βαθμίδα, εἰς τρόπον ὥστε εἰς τὰς ἀνωτέρας θέσεις νὰ ἔρχωνται πρόσωπα, τὰ ὁποῖα καὶ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν νὰ ᾖναι γνωστὰ καὶ τὴν ἀπαιτουμένην πεῖραν ἀπέκτησαν, τίς θέλει ἀμφισβητήσει, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς δὲν θέλει φέρει ἀποτέλεσμα; ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, τί σημαίνει ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον σᾶς ὑπεβάλομεν, περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ περὶ Ταμείων νόμου; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι μὲ ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα αἱ κατὰ καιροὺς κυβερνήσεις ἔλαβον, δὲν κατορθοῦται ἡ ἔγκαιρος καὶ ἀνελλιπὴς εἴσπραξις τῶν ἐσόδων ἑκάστης χρήσεως· βλέπετε, ὅτι ἑκάστη χρῆσις κλείουσα ἀφίνει δύω ἕως τρία ἑκατομμύρια καθυστεροῦντα· ἐὰν ἦτο δυνατὸν, ἀντὶ τῶν 3,000,000, νὰ περιορισθῶσι τὰ καθυστεροῦντα εἰς 500 ἢ 600,000, ὅσα δηλαδὴ εἶναι τὰ πραγματικὰ παραλείμματα, τὰ ποσὰ δηλ. ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀδύνατον νὰ εἰσπραχθοῦν, θέλουν αὐξήσει τὰ εἰσοδήματα τοῦ κράτους κατὰ 2,000,000. Πιθανὸν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον σᾶς ὑπεβάλομεν, νὰ μὴ εὑρεθῇ ὡς δυνάμενον νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἀλλὰ δὲν ἠμφισβήτησε τοῦτο ὁ κ. Τρικούπης· εἶπεν ἁπλῶς, ὅτι οὐδόλως ἐπρονόησεν ἡ Κυβέρνησις περὶ τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1877, καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές. Τί σημαίνει ὁ νόμος περὶ δασῶν; τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὰ δάση ἡμῶν εὑρίσκονται εἰς ἀθλιεστάτην κατάστασιν, καὶ ὅτι ἂν ἐξακολουθοῦν καταστρεφόμενα, ὡς μέχρι τοῦδε, θέλει ἐλαττωθῆ ἡ παραγωγὴ τῆς χώρας καὶ θέλει ὑποστῆ μεγίστην ἐλάττωσιν ἡ ἀγροτικὴ παραγωγή; ἔπειτα ποῖος ἠμπορεῖ ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι, ἂν ὁπωσοῦν τακτοποιηθῇ τὸ προσωπικὸν τῆς δασονομικῆς ὑπηρεσίας, δὲν θέλει διπλασιασθῇ καὶ τριπλασιασθῇ τὸ ἔσοδον, τὸ ὁποῖον εἰσπράττομεν ἀπὸ τὰ δάση; Δὲν βλέπετε, ὅτι τὸ ἔσοδον τοῦτο, μὲ ὅλην τὴν πρόοδον, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ χρῆσις τῆς ξυλείας, μένει στάσιμον πρὸ δέκα ἐτῶν; εἰς τί ἄλλο πρέπει ν’ ἀποδώσωμεν τὴν στασιμότητα αὐτὴν εἰμὴ εἰς τὴν κακὴν διαχείρισιν; Πλὴν τούτων δὲν σᾶς φαίνεται, ὅτι ἡ ἐπίσπευσις τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων περὶ γαιῶν καὶ φυτειῶν θέλει αὐξήσει τὰ εἰσοδήματα τοῦ Κράτους; Ἰδοὺ λοιπόν, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπρονόησε διὰ τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1877· ἐπρονόησε καὶ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν διάφορα μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων νομίζει, ὅτι τὰ εἰσοδήματα τοῦ Κράτους ἄνευ τινὸς αὐξήσεως τῶν φόρων, ἄνευ τινὸς μεταβολῆς τῶν ὑπαρχόντων φορολογικῶν νόμων δύνανται ν’ ἀναβιβασθῶσι κατὰ 2 καὶ 3,000,000· καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο, ἐὰν πραγματοποιηθῇ, εἶναι ἀρκετὸν, προστιθεμένης καὶ τῆς αὐξήσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ὑπόσχεται ἡ πρόοδος τοῦ τόπου καὶ ἡ αὔξησις τῆς παραγωγῆς, εἶναι, λέγω, ἱκανὸν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ 1877 καὶ τῶν ἑπομένων ἐτῶν. Μετὰ τὰς αἰτιάσεις ταύτας, ὁ κ. Τρικούπης προέβη εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἐπικειμένας περιστάσεις· καὶ περὶ μὲν τῶν στρατολογικῶν νομοσχεδίων, τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων διὰ τῶν ὁποίων προτείνεται ἡ στρατιωτικὴ ἐκγύμνασις τοῦ Ἔθνους καὶ ἡ συνάθροισις πλειοτέρου ἀριθμοῦ στρατιωτῶν, δὲν ἔκαμεν οὐδένα λόγον, καὶ ἑπομένως φρονῶ, ὅτι καθόσον ἀφορᾷ ταῦτα εἶναι ἐντελῶς σύμφωνος μὲ τὴν Κυβέρνησιν· περιωρίσθη μόνον εἰς τὸ νὰ κατακρίνῃ τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια. Ἀλλὰ πρὸ τούτου παρεδέχθη, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιβληθοῦν φόροι, ἰσχυρισθεὶς μάλιστα, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος φορολογεῖται ὀλιγώτερον ἀπὸ ἄλλα ἔθνη· ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι δὲν παραδέχομαι ἀπολύτως τὴν θεωρίαν ταύτην, καθότι ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινε νὰ ἐπιβληθοῦν νέοι φόροι, ὄχι διότι φρονεῖ ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος φορολογεῖται ὀλιγώτερον ἀπὸ ἄλλα, ἀλλὰ διότι συναισθάνεται, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ αὐξήσουν τὰ δημόσια ἔσοδα. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν, Ἀγγλίαν καὶ εἰς πολλὰ εὐρωπαϊκὰ ἔθνη, ἐξεταζόμενοι οἱ φόροι κατ’ ἄτομον, παρουσιάζουσι πολὺ μεγαλητέραν ἀναλογίαν ἢ εἰς τὴν Ἑλλάδα· ἀλλὰ διὰ ν’ ἀποφανθῇ τις, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα φορολογούμεθα ὀλιγώτερον παρὰ εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, ἔπρεπε νὰ ᾖναι εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσῃ, ὅτι τὸ σύνολον τῆς παραγωγῆς ἐν Ἑλλάδι εἶναι εἰς τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν μὲ τὴν παραγωγὴν τῶν ἐθνῶν ἐκείνων. Ἀλλὰ ποῖος δύναται νὰ βεβαιώσῃ, ὅτι ἡ παραγωγὴ τῆς Ἑλλάδος, ἐξεταζομένη κατ’ ἄτομον, εἶναι ἴση μὲ τὴν παραγωγὴν τῆς Γαλλίας; καὶ ἐνόσῳ δὲν δυνηθῇ νὰ βεβαιώσῃ τοῦτο, εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς νὰ σᾶς λέγῃ ὅτι ὀφείλετε νὰ εἰσπράξητε τὸ αὐτὸ ποσὸν τῶν φόρων ἀπὸ τὰ Κύθηρα π. χ. καὶ ἀπὸ τὴν Τριφυλίαν· διότι ἀμφότεραι αἱ ἐπαρχίαι αὗται ἔχουσι τὸν αὐτὸν περίπου πληθυσμόν. Καὶ ὅμως ἀπὸ τὰ Κύθηρα δὲν εἰσπράττονται οὐδὲ 50,000, ἐνῷ αἱ εἰσπράξεις τῆς Τριφυλλίας ὑπερβαίνουν τὸ ἑκατομμύριον· ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπαιτήσωμεν, ὥστε αἱ ἐπαρχίαι, αἱ ὁποῖαι παράγουν ὀλίγα, νὰ πληρόνωσιν ὅσα καὶ αἱ παράγουσαι πολλά. Τὸ αὐτὸ δύναται νὰ εἴπῃ τις καὶ περὶ τῶν ἐθνῶν.

§47ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ εἶπεν αὐτὸ ὁ κ. Τρικούπης.

§48ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τούτοις εἴτε διὰ τὸν ἕνα, εἴτε διὰ τὸν ἄλλον λόγον, ἰδοὺ ὅτι συμφωνοῦμεν καὶ κατὰ τοῦτο μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιβληθῶσι νέοι φόροι, διότι ἄλλως εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας αἱ παροῦσαι περιστάσεις μᾶς ἐπιβάλλουσιν. Ἀλλ’ ἀποδεχόμενος τὴν ἀνάγκην ταύτην ὁ κ. Τρικούπης, μᾶς εἶπεν, ὅτι ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναθεωρήσῃ ἐν γένει τοὺς φόρους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐπιβεβλημένοι εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸ σύνολον δηλαδὴ τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος τοῦ τόπου, καὶ νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὴν Βουλὴν σχέδιον περὶ δικαιοτέρας καὶ ἰσοτέρας διανομῆς τῶν φόρων αὐτῶν. Ὁ κ. Τρικούπης φαίνεται, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ θεωρεῖ πολὺ εὔκολον, καὶ νομίζει ὅτι ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις εἰς ὀλίγον διάστημα χρόνου νὰ παρουσιάσῃ τοιαύτας προτάσεις. Ἐν τούτοις δὲν ὑπάρχει ἔθνος εἰς τὸν Κόσμον, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ ἐπιβάλλωνται δικαίως καὶ κατ’ ἰσομοιρίαν οἱ φόροι· οὔτε εἰς τὴν Ἀγγλίαν, οὔτε εἰς τὴν Γαλλίαν ἔλειψε ποτὲ τὸ παράπονον τοῦτο· τόμοι ἄπειροι εἶναι γεγραμμένοι, ὄχι μόνον ἀπὸ θεωρητικοὺς οἰκονομολόγους, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ πρακτικοὺς δημοσιολόγους, financiers, οἱ ὁποῖοι ἀπαριθμοῦν τὴν μεγάλην ἀδικίαν καὶ ἀνισότητα, ἥτις ἐπικρατεῖ εἰς τὴν φορολογίαν τῶν ἐθνῶν τούτων. Καὶ ὅμως, ἂν καὶ ἡ ἐπιστήμη ἐπιμένῃ ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ἀναθεώρησις τοῦ φορολογικοῦ συστήματος καὶ νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ δικαιοτέρας ἐφαρμογῆς τῶν φόρων, ἀκόμη δὲν ἐτόλμησαν νὰ θέσουν χεῖρα εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, διότι ἡ ἐπιστήμη δέχεται μόνον μίαν βάσιν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ φόρου, τὴν καθαρὰν πρόσοδον· ἀλλ’ ἡ καθαρὰ πρόσοδος εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξακριβωθῇ· μόνος ὁ φορολογούμενος δύναται νὰ βεβαιώσῃ ποία εἶναι ἡ καθαρὰ πρόσοδός του, ἀλλὰ δὲν ἔφθασεν ἀκόμη ἡ ἀνθρωπότης εἰς τὸν βαθμὸν τῆς ἠθικῆς τελειότητος, ὥστε ἕκαστος νὰ παρουσιάζηται ἐνώπιον τοῦ εἰσπράκτορος ἢ τοῦ ταμίου καὶ νὰ δηλόνῃ ὅτι τόση εἶναι ἡ καθαρά του πρόσοδος διὰ νὰ πληρόνῃ τὸν φόρον. Τοῦτο δὲ ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν οἱ νομοθέται τῶν τόπων ἐκείνων, μετὰ πολλῆς περισκέψεως ἐγγίζουσι τὰ φορολογικὰ ἀντικείμενα καὶ προτιμῶσι νὰ μένωσιν εἰς τοὺς παλαιοὺς φόρους, διότι, ὡς λέγεται συνήθως, οἱ παλαιοὶ φόροι ὁμοιάζουν τὰ παλαιὰ ὑποδήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐνοχλοῦν, ὅπως τὰ νέα, τὸν πόδα. Ἀφοῦ δὲν ἐτόλμησαν εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ὅπου ὑπάρχουν τόσα μέσα, τόσα πλούτη, νὰ ἐγγίσουν τὸ ζήτημα τῆς ἰσοτέρας διανομῆς τῶν φόρων, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἐγγίσωμεν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι καθυστεροῦμεν ἐν πολλοῖς ἀπὸ ἐκείνους; Καὶ πότε νὰ τὸ λύσωμεν; εἰς ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὄχι μόνον ἔχομεν ἀνάγκην ὅλων τῶν εἰσοδημάτων τῆς ἐπικρατείας διὰ νὰ καλύψωμεν τὰς δαπάνας τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας καὶ νὰ μὴ ἀφήσωμεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐλλείμματα, ἀλλὰ καὶ μᾶς παρουσιάζεται ἡ ἀνάγκη νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς ἐκτάκτους θυσίας, διὰ νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς περιστάσεις ἐκτάκτους. Δὲν εἶναι, κύριοι, πολλὰ ἔτη ἐξότου τὸ Γαλλικὸν ἔθνος εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καταφύγῃ εἰς ἔκτακτον φορολογίαν διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰ μεγάλα ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα ὁ προϋπολογισμὸς παρουσίαζε· ἀλλ’ ἐὰν ἐξετάσητε πῶς προέβη εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι δὲν ἐσκέφθη τότε πῶς ἡ ἐν γένει διανομὴ τῶν φόρων νὰ γείνῃ μὲ τρόπον δικαιότερον· ηὔξησαν σχεδὸν ὅλους τοὺς ὑπάρχοντας φόρους καὶ προσέθηκαν ὀλίγους τινὰς νέους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἐνόμιζον, ὅτι ἠδύναντο νὰ εἰσπραχθῶσιν εὐκόλως χρήματα, χωρὶς νὰ δώσωσι καμμίαν προσοχὴν οὔτε εἰς τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης, οὔτε εἰς τὰς παρατηρήσεις πολλῶν εἰδημόνων καὶ ὀρθοφρονούντων ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν πρὸ πάντων τὴν ἐπιβολὴν ἀνωτέρων φόρων εἰς τὰ διὰ ξένων σημαιῶν εἰσαγόμενα ἐμπορεύματα, ὡς καὶ τὴν φορολογίαν τῶν πρώτων ὑλῶν· ἐδέησε δὲ νὰ παρέλθῃ πολὺς καιρὸς, ὅπως διευκρινισθῶσι τὰ ἐκ τῶν μέτρων τούτων ἄτοπα καὶ νὰ τὰ ἀνακαλέσωσι. Δὲν ἦτο λοιπὸν καιρὸς νὰ κάμῃ τὴν ἀπαίτησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ νὰ ἀπαιτήσῃ ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν σύστημα νέον περὶ δικαιοτέρας διανομῆς τῶν φόρων. Ἀλλὰ, λέγει ὁ κ. Τρικούπης, ὑπάρχει εἷς φόρος, ὁ ὁποῖος ἐπιβαρύνει τὰ προϊόντα τῆς γῆς, καὶ κατὰ τοῦ φόρου τούτου ἀπεφάνθη πολλάκις ἡ παροῦσα κυβέρνησις· διατί λοιπὸν δὲν φέρει τοὐλάχιστον τὴν μεταβολὴν τοῦ φόρου τούτου; Βεβαίως, κύριοι, καθ’ ἡμᾶς ὄχι μόνον εἶναι βαρὺς ὁ ἔγγειος φόρος, ἀλλὰ καὶ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπιβάλλεται, εἶναι καταστρεπτικὸς διὰ τὴν παραγωγὴν τοῦ τόπου, διότι ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἀποκλείει καὶ ἀπομακρύνει τὰ κεφάλαια ἀπὸ τὴν γῆν, ἀφ’ ἑτέρου τὸν ἀφίνει ἐκτεθειμένον τὸν φορολογούμενον εἰς διαφόρους καταχρήσεις καὶ καταθλίψεις. Ἀλλὰ διὰ νὰ γείνῃ ἡ μεταβολὴ αὕτη, δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχωμεν τὴν ἰδέαν ταύτην ἡμεῖς, οὐδὲ νὰ ἐγκρίνωμεν μόνον ἡμεῖς τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ γείνῃ ἡ μεταβολή· πρέπει νὰ ἀσπασθῇ τὰ μέτρα ταῦτα καὶ ὁ λαός· διὰ τοῦτο, ὅτε πέρυσιν ὑπέβαλον τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια, ἐνθυμεῖσθε ὅτι δὲν ἀπῄτησα νὰ ψηφισθῇ καὶ ἡ ἄμεσος αὐτῶν ἐφαρμογή· ἐζήτουν μόνον νὰ ἐπιψηφισθοῦν καὶ νὰ τεθοῦν κατόπιν εἰς τὴν βάσανον τοῦ κοινοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης λέγει, ὅτι ὅλα αὐτὰ εἶναι περιττὰ, διότι ἡμεῖς σᾶς ὑπεδείξαμεν ἕνα φόρον, τὸν φόρον τῶν ζευγαρίων, διὰ τοῦ ὁποίου δύνασθε προχείρως νὰ κάμητε τὴν μεταβολήν. Ὁ φόρος τῶν ζευγαρίων δὲν εἶναι ἐπινόησις τοῦ κ. Τρικούπη· εἶναι εἷς ἐκ τῶν 3–4 φόρων, διὰ τῶν ὁποίων ἐνομίζομεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀφήσει ἡ κατάργησις τοῦ ἐγγείου φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν· μὲ ἄλλας λέξεις, εἶναι ἓν ἐκ τῶν τριῶν ἢ 4 τεμαχίων τοῦ ὑφάσματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ κατασκευασθῇ κάλυμμα δυνάμενον νὰ καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα τοῦ ἐγγείου φόρου. Ἀλλ’ εἶναι πλάνη, καὶ πλάνη μεγάλη, νὰ νομίζῃ τις ὅτι διὰ μόνου τοῦ φόρου τῶν ζευγαρίων εἶναι δυνατὸν νὰ καταργήσωμεν τὸν ἔγγειον φόρον τῶν δημητριακῶν καρπῶν.

§49Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ δὲν σᾶς τὸ εἶπε, μόνοι σας τὸ δημιουργεῖτε.

§50ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Τρικούπης ἐβεβαίωσε χθὲς, ὅτι ὑπάρχουν 200,000 ἀροτήρων βοῶν καὶ ὅτι δύναται ἄνευ βλάβης τῆς γεωργικῆς τάξεως νὰ ἐπιβληθῇ εἰς ἕκαστον ἀροτῆρα βόα φόρος 50 δραχμῶν.

§51ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν τὸ εἶπα ὡς γνώμην ἐδικήν μου· εἶπον ὅτι, ἂν ἐπιβληθῇ φόρος, φέρει τοιοῦτον ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ δὲν τὸ θέλω.

§52ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλομεν ἔχει 4,000,000· ἀλλὰ δύνασθε νὰ ἐπιβάλητε φόρον, 20 δραχ. εἰς πάντα ἀροτῆρα βόα; Γνωρίζετε, κύριοι, ὁποῖον θὰ ᾖναι τὸ ἀποτέλεσμα; ἀκούσατε. Κατὰ τὰς στατιστικὰς, αἱ ὁποῖαι συνελέχθησαν εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ἡ Τῆνος πληρόνει σήμερον εἰς τὸ δημόσιον ἐκ δημητριακῶν καρπῶν 19 χιλ. δρ. καὶ ὅμως ἔχει 2,500 κτήνη ἀροτριῶντα· ἐὰν ἐπιβληθῇ εἰς ἕκαστον κτῆνος φόρος 20 δραχμῶν, ἡ δυστυχὴς αὕτη ἐπαρχία θέλει πληρόνει 50 χιλ. δρ. ἐὰν δὲ ἐπιβληθῇ 12 μόνον δρ. ἤτοι ὁ ἀνώτατος ὅρος, τὸν ὁποῖον τὸ ὑποβληθὲν παρ’ ἡμῶν νομοσχέδιον διαλαμβάνει, θέλει πληρώσει 30,000.

§53ΔΟΥΜΑΣ. Εἰς τὴν Τῆνον ὑπάρχουσι κτηνοτροφεῖα, δὲν εἶναι ἀροτῆρες βόες.

§54ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ στατιστικὴ, τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ ὑπουργεῖον, λέγει ἀροτῆρας. Ἀκούσατε ἄλλην ἐπαρχίαν· ἡ ἐπαρχία τῆς Ὀλυμπίας δίδει εἰς τὸ δημόσιον κατὰ μέσον ὅρον 225 χιλ. ἀπὸ δημητριακοὺς, καὶ ὅμως ἔχει 4,400 κτήνη ἢ ἀροτῆρας βόας· ἡ ἐπαρχία δὲ τῆς Γορτυνίας, ἡ ὁποία εἶναι γειτονικὴ μὲ τὴν Ὀλυμπίαν, δίδει καὶ αὐτὴ ἴσον ποσὸν δημητριακῶν, 250 χιλ, καὶ ὅμως ἔχει διπλάσια κτήνη. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ἂν θελήσητε νὰ ἐπιβάλητε τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ ἐγγείου φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν, καταργουμένου, θέλει ὑπάρξει μία καταπληκτικὴ ἀνισότης εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ πολὺ περισσότερον μεταξὺ τῶν φορολογουμένων. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐξ ἀρχῆς εἴχομεν τὴν ἰδέαν, ὅτι ἠδύναντο τὰ ἀροτριῶντα κτήνη ὡς ὄργανον παραγωγῆς νὰ ὑποβληθῶσι καὶ αὐτὰ εἰς φόρον, ἀλλ’ ὁ φόρος αὐτὸς ἔπρεπε νὰ ᾖναι πολὺ μικρὸς, ὥστε ἐὰν ὠφελῶνται τὰ καλὰ ζευγάρια, νὰ μὴ καταστρέφωνται τὰ ὀλίγον παραγωγικὰ, οἱ δὲ πολλὰ παράγοντες νὰ φορολογῶνται δι’ ἄλλων φόρων ἐπιβαλλομένων κατ’ ἄλλον τρόπον· ἑπομένως δύναται καὶ ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν νὰ χρησιμεύσῃ ὡς συμπλήρωσις πρὸς μεταβολὴν τοῦ φορολογικοῦ συστήματος, ἀλλ’ ὄχι καὶ πρὸς ἀναπλήρωσιν τελείαν τοῦ ἐγγείου φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν, καταργουμένου. Διὰ τοῦτο, δὲν ἠμπορούσαμεν νὰ προτείνωμεν τοσοῦτον εὐκόλως εἰς τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ ἐγγείου φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ νὰ παραδεχθῇ ἀντ’ αὐτοῦ τὸν φόρον τῶν ζευγαρίων· ἐπεφυλάχθημεν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς στατιστικὰς πληροφορίας καὶ τὰς ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι συνεκεντρώθησαν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἐκ τῶν διαφόρων ἐπαρχιῶν τοῦ κράτους, καὶ νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Βουλὴν νὰ σχηματίσῃ εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, διὰ νὰ μελετήσῃ τὸ φορολογικὸν ζήτημα καὶ προέλθῃ εἰς ὁριστικὴν λύσιν αὐτοῦ· τοῦτο δὲ ῥητῶς τὸ ἀνηγγείλαμεν εἰς τὴν ἔκθεσιν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ κράτους, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ κατακριθῶμεν, ὅτι δὲν ἐπρονοήσαμεν. Ἀλλὰ, λέγει ὁ κ. Τρικούπης, δύνανται νὰ ἐπιβληθῶσιν ἀντὶ τῶν προτεινομένων ἄλλοι τινὲς φόροι, καὶ προχείρως ὠνόμασε τὸν φόρον ἐπὶ των ἑταιριῶν. Ἀληθῶς, κύριοι, εἴς τινας ἐπικρατείας τῆς Εὐρώπης αἱ ἑταιρίαι, πρὸ πάντων αἱ ἀνώνυμοι, ὑποβάλλονται εἰς φόρον ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μερίσματος, τὸ ὁποῖον διανέμουσιν εἰς τοὺς μετόχους, ἀλλ’ ὁ φόρος αὐτὸς ἀναπληροῖ τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος· ἐδῶ ὅμως, ὅτε συνετάχθη ὁ νόμος περὶ ἐπιτηδευμάτων, ἐθεωρήθη συμφερώτερον νὰ ὑποβληθῶσι καὶ αἱ ἑταιρίαι εἰς ὡρισμένον φόρον ἐπιτηδεύματος, κατὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθημεν διὰ τοὺς ἄλλους βιομηχάνους, καὶ νὰ μὴ κάμωμεν ἐξαίρεσιν ὡς πρὸς αὐτάς. Τοῦτο δὲ ἐγένετο πρὸς ἐμψύχωσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ, τοῦ ὁποίου ἔχομεν μεγάλην ἀνάγκην. Ὁ νομοθέτης ἐθεώρησεν ἐπιζήμιον νὰ φορολογήσῃ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν καθαρῶν κερδῶν μίαν Τράπεζαν, ἡ ὁποία θέτει εἰς κυκλοφορίαν χρήματα ἑταιρικὰ, ἀφοῦ δὲν δύναται νὰ κάμῃ τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τὸν τραπεζίτην τὸν ἔχοντα τὰ αὐτὰ κεφάλαια καὶ ἐνεργοῦντα τὰς αὐτὰς ἐργασίας καὶ ἴσα κέρδη· ἐθεώρησεν ἄδικον καὶ ἐναντίον τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου τὸ νὰ φορολογήσῃ βαρύτερα μίαν ἀνώνυμον ἑταιρίαν κατασκευάζουσαν οἴνους, ἔχουσαν σιδηρουργεῖον, νηματουργεῖον, κτλ. ἀφ’ ὅ,τι φορολογοῦνται οἱ τὸ αὐτὸ ἔργον ἐξασκοῦντες ἰδιῶται καὶ ἄτομα. Ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἡ πρόσοδος, τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ ἰδιῶται ἀπὸ τὰς ἐργασίας αὐτῶν, ἐθεωρήθη τὸ τοιοῦτον ἀδίκημα πρὸς τὰς ἑταιρίας, αἱ ὁποῖαι ὡς ἐκ τοῦ μηχανισμοῦ των εἶναι ὑποχρεωμέναι νὰ παρουσιάζουν πάντοτε τὸ καθαρὸν εἰσόδημα. Ἀλλὰ καὶ μ’ ὅλα ταῦτα, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰς λεπτομερείας, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι αἱ ἑταιρίαι ἐπιβαρύνονται περισσότερον ἀπὸ τοὺς ἰδιώτας διὰ τῶν φόρων, τοὺς ὁποίους προτείνομεν· ἑπομένως νομίζω ὅτι καὶ κατὰ τοῦτο δὲν εὑρισκόμεθα εἰς μεγάλην διαφωνίαν μὲ τὸν κ. Τρικούπην. Περὶ ἄλλων φόρων ἐν παρόδῳ ὡμίλησεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἑπομένως θεωρῶ περιττὸν νὰ ἔμβω εἰς λεπτομερῆ ἀνάλυσιν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς φόρους τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινε, παρατηρῶ, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης, δὲν κατέκρινεν εἰμὴ μόνον ὀλίγους καὶ τοὺς μᾶλλον ἐπουσιώδεις. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ Ταμείου, προτείνονται φόροι ἀποφέροντες ἐνιαυσίαν πρόσοδον τριῶν ἑκατομμυρίων. Διὰ τοῦ ἑτέρου νομοσχεδίου περὶ παλαιῶν δανείων, συνιστᾶται εἰδικὸν ταμεῖον, τὸ ὁποῖον θέλει ἔχει πόρους εἰδικοὺς ἐκ δύο ἑκατομμυρίων, ὥστε δύο καὶ τρία γίνονται 5. Διὰ τοῦ τρίτου νομοσχεδίου περὶ ὁδοποιΐας, προτείνονται νέοι φόροι ἑνὸς ἑκατομμυρίου περίπου. Διὰ δὲ τοῦ τετάρτου νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτων στρατιωτικῶν παρασκευῶν, ζητεῖται ἄλλος, ἐξ οὗ θὰ εἰσπραχθῇ ἓν ἑκατομμύριον· ὥστε τὸ σύνολον τῶν ζητουμένων νέων φόρων, ἀναβαίνει εἰς 7,000,000. Ἐν τούτοις ὁ κ. Τρικούπης ἐκ τούτων ὀλίγους μόνον ἐπολέμησε· καὶ πρῶτον δὲν ἐπολέμησε τὴν αὔξησιν τῶν τελωνιακῶν τελῶν, ἐξ ὧν προσδοκῶμεν ἔσοδον ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου, ἀλλ’ ἐὰν ἐνόησα τὸ πνεῦμα τῆς ὁμιλίας του, μᾶς ἐπετίμησε μάλιστα, διότι δὲν περιωρίσθημεν εἰς μόνην τὴν ἐπιβολὴν ἐμμέσων φόρων.

§55ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸν τελωνιακὸν ἐγὼ κατέκρινα.

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπίσης παρεδέχθη ὁ κ. Τρικούπης ὡς καλῶς ἔχουσαν τὴν αὔξησιν τοῦ φόρου περὶ χαρτοσήμου, καὶ ἐκ τῆς αὐξήσεως αὐτῆς, ὁριζομένης εἰς εἴκοσι τοῖς ἑκατὸν, προσδοκῶμεν ἔσοδον ὀκτακοσίας χιλιάδας. Ἔχομεν λοιπὸν ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον ἐκ τῶν τελωνιακῶν τελῶν καὶ ὀκτακοσίας χιλιάδας ἐκ τοῦ χαρτοσήμου, τὸ ὅλον δύο ἑκατομμύρια τριακοσίας χιλιάδας, διὰ τὰ ὁποῖα ὁ κ. Τρικούπης εἶναι σύμφωνος.

§57ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πῶς ὁρίζετε ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον ἐκ τῶν τελωνιακῶν τελῶν; ἡ εἰσαγωγὴ εἶναι ἐννεακόσιαι πεντήκοντα χιλιάδες δραχμαί.

§58ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Βάλλομεν καὶ τοὺς ἐγγείους φόρους τοὺς εἰσπραττομένους εἰς τὰ τελωνεῖα.

§59ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τούτους δὲν ἐνέκρινα, κατέκρινα.

§60ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν κατέκρινεν ὁ κ. Τρικούπης τὸν φόρον ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ.

§61ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸν κατέκρινα.

§62ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀνεφέρατε τοιοῦτόν τι.

§63ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸν φόρον τοῦτον κατέκρινα, καὶ ἂν δὲν τὸν ἀνέφερα, τὸν ἐλησμόνησα.

§64ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἀπαντῶ εἰς ὅσα χθὲς ἤκουσα. Ἐκ τοῦ φόρου δὲ τούτου ὑπολογίζομεν σχεδὸν ἓν ἑκατομμύριον· ὁμιλῶ δὲ σήμερον περὶ τῶν φόρων, οἱ ὁποῖοι κατεκρίθησαν χθές. Ἐκ τῶν τελωνιακῶν τελῶν καὶ τοῦ χαρτοσήμου ἔχομεν 2,300,000, ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ 1,000,000· ἔρχονται ἀκολούθως αἱ εἰσπράξεις ἐκ τῶν καθυστερούντων τῶν κεκλεισμένων χρήσεων, ἐξ ὧν προσδοκῶμεν ὑπὲρ τὸ ἑκατομμύριον.

§65ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτοὶ δὲν εἶναι φόροι.

§66ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ περιλαμβάνονται μεταξὺ τῶν πόρων τῶν εἰδικῶν ταμείων· οὕτω δὲ τὸ σύνολον ἐκ τῶν τεσσάρων αὐτῶν πόρων ἀναβιβάζεται εἰς 4½ περίπου μέχρι τῶν 7,000,000· μένουν 2,500,000. Ἀλλὰ πλὴν τούτων ὁ κ. Τρικούπης εὗρεν ὡς ὀρθὸν καὶ τὸν φόρον τὸν ἐπιβαλλόμενον ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν. Δὲν πιστεύω δὲ νὰ κατακρίνῃ ἀπολύτως ὅλους τοὺς λοιποὺς φόρους, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλονται διὰ τὴν ὁδοποιΐαν, διότι ὁ ἐπὶ τῶν ζώων π. χ. δὲν ὑπάρχει λόγος, ἵνα μὴ ἐπιβληθῇ, ἀφοῦ κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη, περὶ μεταβολῆς τῆς φορολογίας τῶν δημητριακῶν καρπῶν, δὲν πρόκειται ἡ μεταβολὴ νὰ ἐπεκταθῇ καὶ εἰς τὸν φόρον τῶν ζώων. Οὕτω, κύριοι, εἴμεθα ἐκ τῶν προτέρων σύμφωνοι μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη διὰ 5½ ἕως 6,000,000, καὶ δὲν διαφωνοῦμεν εἰμὴ δι’ ἓν ἢ ἓν ἥμισυ ἑκατομ. μόνον, διὰ τὸ ὁποῖον, μετὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων εἰς τὰς λεπτομερείας των, δὲν θὰ ᾖναι δύσκολον νὰ συμφωνήσωμεν, διότι πολλὰ ἐνδεχόμενον ἢ ὁ κ. Τρικούπης νὰ πεισθῇ, ἢ ἡμεῖς νὰ ὑποχωρήσωμεν εἴς τινα, καὶ οὕτω νὰ ἐπέλθῃ ἐντελὴς συμβιβασμὸς καὶ πλήρης σύμπραξις (ἱλαρότης). Μοὶ φαίνεται δὲ, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης δὲν κατέκρινεν ἀπολύτως τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, κατέκρινε μόνον τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλεται, καὶ ἐπρόσθεσε μάλιστα, ὅτι, καθ’ ὃν τρόπον εἶναι συντεταγμένον, τὸ νομοσχέδιον δεικνύει, ὅτι ὁ ὑπουργὸς, ὅστις ἐμελέτησε τὴν σχετικὴν νομοθεσίαν τῶν ξένων ἐθνῶν, θέλει νὰ ἀποτύχῃ. Ὥστε ὁ κ. Τρικούπης διαφωνεῖ μόνον ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐπιβολῆς, καὶ ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, μὲ ἐκάκισεν ὡς δεχόμενον τὴν ἐπιβολὴν τοῦ φόρου κατὰ πρόοδον καὶ ὄχι κατ’ ἀναλογίαν. Ἀληθῶς πολλὰ εἶναι τὰ λεγόμενα κατὰ τοῦ προοδευτικοῦ συστήματος, ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτοῦ δὲν εἶναι ὀλίγα. Ἄλλως τε μὴ λησμονῆτε, ὅτι ὁ νῦν ἐπιζητούμενος φόρος ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος εἶναι πολὺ μικρὸς, καὶ ὅτι καθ’ ὃν τρόπον ζητεῖται, ἤτοι διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, ἔχει χαρακτῆρα μᾶλλον συνεισφορᾶς, καθόσον ἡ βεβαίωσις αὐτοῦ ἀφίνεται σχεδὸν καθ’ ὁλοκληρίαν εἰς τὴν καλὴν θέλησιν τοῦ φορολογουμένου. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐνομίσαμεν, ὅτι ἁρμόζει μᾶλλον νὰ ᾖναι προοδευτικὸς, ὥστε οἱ ἔχοντες μεγαλύτερα εἰσοδήματα νὰ μὴ φορολογηθῶσι κατ’ ἴσην ἀναλογίαν μετὰ τῶν λοιπῶν. Ἀλλ’ ἐὰν εἴμεθα σύμφωνοι μὲ τὸν κ. Τρικούπην ὡς πρὸς τὴν ἐπιβολὴν τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, εὐκόλως δυνάμεθα νὰ συμβιβασθῶμεν καὶ εἰς τὸ σύστημα τοῦ προσδιορισμοῦ αὐτοῦ. Κατέκρινεν ἀκολούθως ὁ κ. Τρικούπης δύο ἄλλους φόρους ἀναφερομένους εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦ στρατιωτικοῦ ταμείου, ἤτοι τὸν φόρον ἐπὶ τῶν εἰσιτηρίων τῶν θεάτρων καὶ λοιπῶν θεαμάτων καὶ τὸν φόρον ἐπὶ τῶν εἰσιτηρίων τῶν ἀτμοκινήτων· ἀλλ’ ἔπραξε τοῦτο, διότι ἐνόμισεν ὅτι οἱ φόροι ἐπὶ τῶν εἰσιτηρίων τούτων ἐπιβάλλονται εἰς τὰς ἑταιρίας καὶ τὰ θέατρα, καὶ μάλιστα εἰς τὸ θέατρον τὸ ἐν Ἀθήναις, εἶχε δὲ δίκαιον νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἀπορίαν του, διότι ἐνῷ ἐξ ἑνὸς δίδει ἡ Κυβέρνησις ἐπιχορήγησιν εἰς τὰς ἐπιχειρήσεις ταύτας, ἀφ’ ἑτέρου ζητεῖ νὰ τὰς φορολογήσῃ. Δὲν ἔχει ὅμως οὕτω τὸ πρᾶγμα· οἱ φόροι δὲν ἐπιβάλλονται εἰς τὰ θέατρα ἢ τὰς ἑταιρίας, ἀλλ’ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀγοράζουν τὰ εἰσιτήρια διὰ νὰ ὑπάγουν εἰς τὸ θέατρον, καὶ τὰ εἰσιτήρια οὐ μόνον τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἄλλου ἀτμοκινήτου. Ὁ κύριος Τρικούπης εἰς τὸ στρατιωτικὸν νομοσχέδιον εὗρε καὶ ἑτέραν ἔλλειψιν. Ἐνόμισεν ὅτι, διὰ τῆς συστάσεως τοῦ στρατιωτικοῦ ταμείου καὶ τῆς ἀναθέσεως αὐτοῦ εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, ἐλαττοῦνται αἱ ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἡ πολιτεία ἔχει διὰ τὴν χρῆσιν τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων. Ἀλλὰ τοῦτο, κύριοι, εἶναι καθαρὰ παρεξήγησις, διότι ἡ ἐπιτροπὴ, ἥτις θέλει διοικεῖ τὸ ταμεῖον, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα οὔτε νὰ ἀποφασίζῃ πῶς θέλουν ἐξοδεύεσθαι τὰ χρήματα, οὔτε νὰ τὰ ἐξοδεύῃ αὐτή· θὰ διοικῇ μόνον τὸ ταμεῖον, κρατοῦσα τοὺς λογαριασμοὺς καὶ φροντίζουσα νὰ εἰσπράττωνται τὰ χρήματα καὶ νὰ εἰσάγωνται εἰς τὴν Τράπεζαν. Ἡ ἐπιτροπὴ αὐτὴ θέλει κάμνει ἀκριβῶς ὅ,τι καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τῆς ὁδοποιίας, περὶ τῆς ὁποίας ἐσφαλμένην ἰδέαν ἔχει ὁ κ. Τρικούπης, φρονῶν ὅτι διαχειρίζεται τὰ χρήματα τῆς ὁδοποιίας.

§67Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὴ ἡ ἐπιτροπὴ ἐν τούτοις ἔχει 16 ὁδοτηρητὰς διωρισμένους.

§68ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ διάταγμα τὸ ἔκαμεν ὁ κ. Τρικούπης.

§69ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία θέλει διοικεῖ τὸ στρατιωτικὸν ταμεῖον καὶ ἡ ὁποία θὰ σύγκηται ἀπὸ τὸν πρωθυπουργὸν, δύο ὑπουργοὺς καὶ τέσσαρας ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς, θὰ ἔχῃ ὀλιγώτερα καθήκοντα ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν τῆς ὁδοποιίας. Εἶμαι σύμφωνος· ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ τῆς ὁδοποιΐας δὲν κάμνει τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ κρατῇ τοὺς λογαριασμοὺς τῶν φόρων τῆς ὁδοποιΐας, δὲν διαθέτει οὔτε δαπανᾷ κεφάλαια· τὰ κεφάλαια δαπανᾷ τὸ ἁρμόδιον ὑπουργεῖον, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ λογιστικοῦ νόμου.

§70ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὡς ἐκ τῆς ὑπάρξεως τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, τὸ ὑπουργεῖον δύναται νὰ κάμνῃ πᾶσαν δαπάνην περὶ ὁδοποιΐας ἄνευ τῆς συμπράξεως τῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ γνωρίζει, ὅτι εἰς τὰ τῆς ὁδοποιΐας οὐδόλως μετέχει, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, συμβουλευόμενον τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῆς ὁδοποιΐας, δύναται ὅπου θέλει νὰ χαράττῃ ὁδὸν, ὅπου θέλει νὰ ἐπισκευάζῃ. Ἡμεῖς οὐδὲν κανονίζομεν ὡς πρὸς τοῦτο, εἰμὴ μόνον τὸ ἔσοδον.

§71ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι μία παρεννόησις αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἰσχυρίζεσθε. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ κεφάλαια τοῦ στρατιωτικοῦ ταμείου θὰ τὰ διαχειρίζηται ἡ ἐπιτροπὴ, ἢ ὅτι θὰ διατίθηνται ἀπὸ τοὺς ἁρμοδίους ὑπουργοὺς ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Βουλῆς, καὶ ἄνευ τῆς χορηγίας τῶν ἀπαιτουμένων πιστώσεων· καὶ ἂν τὸ γράμμα τοῦ νομοσχεδίου δὲν ἦναι ἀρκετὰ σαφὲς, δὲν ἔχομεν καμμίαν δυσκολίαν νὰ παραδεχθῶμεν τροποποίησιν.

§72ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τόρα λέγετε, ὅτι τὸ ταμεῖον τοῦτο δὲν ἀφομοιοῦται μὲ τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας· προτήτερα εἴπετε, ὅτι ἀφομοιοῦται.

§73ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶπον ἐγὼ, ὅτι ἀφομοιοῦται· εἶπον μόνον, ὅτι αἱ ἐπιτροπαὶ τῶν δύο Ταμείων ἔχουσιν ἀνάλογα καθήκοντα. Σχετικῶς μὲ τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικοῦ ταμείου, ὁ κ. Τρικούπης ἔκαμε τὴν παρατήρησιν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ δάνειον, ἀφοῦ ὁρίζεται ὁ τόκος αὐτοῦ πρὸς 7 τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τοῦ πραγματικοῦ κεφαλαίου. Ἐν πρώτοις, κύριοι, δὲν γνωρίζομεν ἂν θὰ παρουσιασθῇ ἡ ἀνάγκη τοῦ δανείου, διότι, ἀφοῦ τὸ ταμεῖον τοῦτο θέλει ἔχει πρόσοδον 3,000,000, δύναται, ἂν δὲν παρουσιασθῶσιν ἔκτακτοι περιστάσεις, νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς κανονικὰς προπαρασκευὰς τοῦ ἔθνους, χωρὶς νὰ καταφύγῃ εἰς τὸ δάνειον τοῦτο. Ἐὰν τὰ πράγματα βαδίζωσι κανονικῶς, τότε καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι θὰ χρειασθῇ δάνειον πρὸς προμήθειαν ταχυτέραν τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, εἶναι εὔκολον νὰ εὑρεθῶσι χρήματα πρὸς 7 τοῖς ἑκατὸν, διότι καὶ τὸ δάνειον τῶν 26,000,000 μὲ τόσον περίπου τόκον ἐπραγματοποιήθη. Ἐὰν ὅμως παρουσιασθῶσιν ἔκτακτοι περιστάσεις ἀπαιτοῦσαι τὴν ἄμεσον πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, νομίζω ὅτι θέλουσιν εὑρεθῆ ἄνδρες μὲ πατριωτισμὸν, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ἀρκεσθῆ μὲ τὸν τόκον 7 τοῖς ἑκατόν. Ἔχομεν δὲ πληροφορίας, ὅτι δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν χρήματα.

§74Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὰς σημερινὰς περιστάσεις δὲν τὰς θεωρεῖτε ἐκτάκτους;

§75ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δύνανται νὰ μὴ παρουσιασθοῦν ἀνάγκαι ἀμέσου πραγματοποιήσεως τοῦ δανείου. Μετὰ ταῦτα ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐπελήφθη τῆς ἐξετάσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν παλαιῶν δανείων· καὶ ὡς πρὸς μὲν τὰ ἐσωτερικὰ δάνεια κατέκρινεν ἀνεπιφυλάκτως τὴν Κυβέρνησιν, διότι εἰς ὥρας τόσον κρισίμους, καὶ κατὰ τὰς ὁποίας ἔχομεν ἀνάγκην χρημάτων, ἐνθυμήθημεν τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἐσωτερικῶν χρεῶν τῶν συνομολογηθέντων κατὰ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα· ὡς πρὸς δὲ τὰ ἐξωτερικὰ δάνεια ὡμολόγησεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἦτο ἀνάγκη, καὶ ἀνάγκη κατεπείγουσα, νὰ κανονισθοῦν, διότι τοῦτο ἀπαιτεῖ καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον συμφέρον τῆς πολιτείας. Ἀλλὰ δὲν εὑρίσκει ὀρθὸν τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον προέβη ἡ Κυβέρνησις, νομίζει δὲ ὅτι δι’ αὐτοῦ οὐδὲν ἄλλο θὰ ἐπιτευχθῇ, εἰμὴ τὸ νὰ κατακριθῶμεν ἔτι μᾶλλον διὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Καθ’ ἡμᾶς, ὁ κανονισμὸς καὶ ἡ τακτοποίησις τῆς δυσαρέστου ταύτης ὑποθέσεως εἶναι οὐ μόνον ἐκπλήρωσις ὑποχρεώσεως ἱερᾶς, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ἀνάγκη ἐπιβαλλομένη ἀπὸ αὐτὸ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου, διότι ὅλοι γνωρίζετε, σᾶς τὸ εἶπε δὲ καὶ χθὲς ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι, ἐνόσῳ ἡ ὑπόθεσις αὐτὴ μένει ἐκκρεμὴς, τὰ χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης εἶναι κεκλεισμένα οὐ μόνον εἰς τὰ δημόσια χρεώγραφα τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς μετοχὰς καὶ ὁμολογίας ὅλων τῶν ἐν Ἑλλάδι ἰδιωτικῶν ἐπιχειρήσεων, δι’ ὃ καὶ οὐδεμία ἐπιχείρησις δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἐν Ἑλλάδι διὰ κεφαλαίων ἐξωτερικῶν, διότι οἱ κάτοχοι τῶν μετοχῶν δὲν δύνανται νὰ πωλήσωσι καὶ διαπραγματευθῶσι τοὺς τίτλους των εἰς τὰ Χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης. Διὰ τοῦτο, κύριοι, πάντοτε ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως· σήμερον δὲ νομίζω ὅτι εἶναι παρά ποτε καιρὸς νὰ γενῇ τοῦτο, διὰ νὰ ἐκλείψῃ ἡ κατὰ τῆς Ἑλλάδος δυσφημία καὶ διατεθῇ ἡ Εὐρώπη εὐνοϊκώτερον ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Ὡς πρὸς τοῦτο δὲ συμφωνεῖ καὶ ὁ κ. Τρικούπης, διεφώνησεν ὅμως καὶ ἐνταῦθα ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐκτελέσεως, νομίζων, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσωμεν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μετεχειρίσθη ἄλλη ὑπὸ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον Κυβέρνησις, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ἦτο ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν· ὅτι δηλ. ἔπρεπε νὰ ἔλθωμεν εἰς διαπραγματεύσεις μὲ τοὺς κατόχους τῶν ὁμολογιῶν τῶν παλαιῶν δανείων καὶ νὰ συμβιβασθῶμεν μετ’ αὐτῶν περὶ τοῦ ποσοῦ, διότι, ἐπρόσθεσε, θὰ ᾖναι πολὺ ἄτοπον νὰ εἴπωμεν εἰς αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους ἐκ τῶν προτέρων ὅτι τόσα σᾶς δίδομεν, καὶ ἂν δὲν τὰ πάρετε, θὰ χάσετε τὰ χρήματά σας. Τοιοῦτόν τι δὲν διαλαμβάνει τὸ νομοσχέδιον. Κατὰ τὸ νομοσχέδιόν μας, ζητεῖται μὲν νὰ ὁρισθῇ τὸ ποσὸν, ὅπερ πρέπει νὰ δώσωμεν, ἀλλὰ δὲν περιέχεται καὶ ὁ ὅρος, ὅτι, ἂν δὲν τὰ δεχθῶσι, παραγράφονται αἱ ἀπαιτήσεις των· ἀπ’ ἐναντίας, ἂν δὲν δεχθῶσι τὰ προσφερόμενα, ἡ ὑπόθεσις θέλει μείνει εἰς οἵαν κατάστασιν εὑρίσκεται σήμερον, καὶ ἕκαστος δύναται νὰ ἐπιδιώξῃ ἐν καιρῷ τὰ δικαιώματά του. Ἀλλὰ διατί ἐπροτιμήσαμεν τὸ σύστημα τοῦ νὰ ἀποφασίσητε ἐκ τῶν προτέρων διὰ νόμου τὸ πληρωτέον ποσὸν, καὶ νὰ μὴ ἔλθωμεν εἰς συμβιβασμὸν μὲ τοὺς κατόχους τῶν ὁμολογιῶν; Οἱ λόγοι ἐξηγοῦνται κάλλιστα εἰς τὴν ἔκθεσιν τὴν συνοδεύουσαν τὸ νομοσχέδιον. Ἐγένετο ἄλλοτε ἀπόπειρα τοιαύτης συνεννοήσεως καὶ προέβη μάλιστα μέχρι τοῦ σημείου, ὡς εἶπεν ὁ κύριος Τρικούπης, τοῦ νὰ καταρτισθῇ καὶ σύμβασις μεταξὺ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἐν Λονδίνῳ κατόχων τῶν ὁμολογιῶν· ἀλλ’ ἡ σύμβασις αὕτη ἐματαιώθη, οὐχὶ μόνον διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἠθέλησε νὰ ψηφίσῃ αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ διότι δὲν τὴν ἀπεδέχθησαν οἱ κάτοχοι ὅλων τῶν ὁμολογιῶν. Οὐ μόνον οἱ ἐν Ὀλλανδίᾳ διεμαρτυρήθησαν, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν Ἄγγλων πολλοὶ ἀντέτειναν εἰς τὸν συμβιβασμόν.

§76ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ γενικὴ συνέλευσις τῶν κατόχων τῶν ὁμολογιῶν παρεδέχθη· αἱ συνελεύσεις εἶναι πρόσωπα ἠθικὰ, τὰ ὁποῖα ἀντιπροσωπεύουν καὶ τοὺς συναινοῦντας καὶ τοὺς μὴ συναινοῦντας ὡς πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα κατὰ πλειονοψηφίαν ἀποφασίζονται. Δὲν εἶναι μόνη ἡ Ἑλλὰς, ἥτις ἦλθεν εἰς τοιαύτας συναλλαγὰς πρὸς τοὺς κατόχους τοιούτων ὁμολογιῶν μὴ πληρωνομένων πρότερον· τοιαῦται συμφωνίαι ἐγένοντο πολλαί. Κατὰ τὰ ἔθιμα τὰ ἐπικρατοῦντα ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν τῇ ἀγορᾷ τοῦ Λονδίνου ἀπαιτεῖται νὰ γείνῃ δημοσία συνάθροισις, ἀνὰ μία ἐπὶ τρεῖς ἑβδομάδας, νὰ γείνῃ καθ’ ὡρισμένους τύπους, νὰ δοθῶσιν ἐγγυήσεις τῆς δημοσιότητος, καὶ ὅταν γείνωσι ταῦτα πάντα, τότε ἡ συνέλευσις θεωρεῖται κατὰ πάντα νόμιμος, καὶ κατὰ τὸ τρίτον ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ τοῦ Χρηματιστηρίου τοῦ Λονδίνου, μετὰ μίαν ἀπόφασιν τοιαύτης συνελεύσεως, τὸ κράτος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐκπληροῖ τὰς ὑποχρεώσεις του, δύναται νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν.

§77ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Συγχέετε ἴσως τὴν συνέλευσιν τῶν μετόχων τοῦ Χρηματιστηρίου μὲ τὴν συνέλευσιν τῶν ὁμολογιούχων.

§78ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι.

§79ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιμένω εἰς τὴν ἰδέαν μου αὐτὴν, καθόσον ἐξ ἐπισήμων ἐγγράφων προκύπτει, ὅτι οἱ ἐν Λονδίνῳ διαμένοντες ἐκήρυξαν ἄκυρον τὴν σύμβασιν. Λοιπὸν, κύριοι, τὸ σύστημα τοῦτο εἴδατε ὅτι ἐδοκιμάσθη ἅπαξ καὶ ἀπέτυχεν. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν δὲν εἶχε δοκιμασθῆ, ἐρωτῶ, ποῖον τῶν δύω συστημάτων εἶναι προτιμότερον; ἐὰν λ. χ. ὁ κύριος Τρικούπης εἶχε κατά τινος χρηματικὰς ἀπαιτήσεις καὶ ἀπεφάσιζε πρὸς ἐξόφλησιν αὐτῶν νὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὸ ποσὸν τῶν 10 χιλιάδων δραχμῶν, τί ἤθελεν εὐχαριστήσει αὐτὸν περισσότερον, ἐὰν παρουσιάζετο ὁ ὀφειλέτης καὶ τῷ ἔλεγε, λάβε 10,000 δραχμὰς καὶ δός μοι τὸ ὁμόλογόν μου, ἢ ἐὰν παρουσιάζετο τρίτος τις, συγγενὴς ἢ φίλος τοῦ ὀφειλέτου, καὶ ἐζήτει τὴν συγκατάθεσίν του, ὅπως πείσῃ τὸν ὀφειλέτην νὰ πληρώσῃ τὴν ποσότητα ταύτην; Νομίζω ὅτι ὁ κύριος Τρικούπης ἤθελε προτιμήσει τὸ πρῶτον· διότι ἐὰν ᾖναι ἀποφασισμένος νὰ παραδεχθῇ, πρὸς ἐξόφλησιν τῆς ἀπαιτήσεώς του, 10000 δραχμὰς, ἤθελε προτιμήσει νὰ τὰς λάβῃ ἀμέσως ἀπὸ τὸν ὀφειλέτην παρὰ νὰ διαπραγματεύηται μὲ τρίτους, οἵτινες εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ μὴ δυνηθοῦν νὰ πείσουν τὸν ὀφειλέτην. Εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, κύριοι, εὑρισκόμεθα καὶ ἡμεῖς. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινεν εἰς τοὺς ὁμολογιούχους συμβιβασμὸν κατὰ τοὺς ὅρους τοῦ νομοσχεδίου, ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ μὴ ἤθελον δώσει οὗτοι προσοχήν· ἀφοῦ ἡ προηγουμένη σύμβασις ἐματαιώθη, ἠδύναντο νὰ εἴπουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τί μᾶς ὠφελοῦν αἱ προτάσεις σου, ἀφοῦ αὔριον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δύναται νὰ μὴ τὰς δεχθῇ; Διὰ τοῦτο ἐθεωρήσαμεν ἀξιοπρεπέστερον νὰ ἀποφασίσῃ ὁριστικῶς τὸ ἔθνος διὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ προσφέρωμεν πρὸς τακτοποίησιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Καὶ ἐὰν μὲν τὸ δεχθοῦν, ἡ ὑπόθεσις τελειόνει· ἐὰν δὲ ὄχι, τὰ πράγματα μένουν εἰς ἣν εἶναι καὶ σήμερον κατάστασιν. Περιπλέον τὸ σύστημα τοῦτο ἀπομακρύνει τὴν κερδοσκοπίαν καὶ δὲν δίδει ἀφορμὰς εἰς δυσφημίας καὶ συκοφαντίας. Ὁσάκις, κύριοι, ἐγένοντο διαπραγματεύσεις, ἐδυσφημήθησαν τὰ ἁγνότερα αἰσθήματα καὶ ἐσυκοφαντήθησαν ἐντιμότατα ὑποκείμενα, οἱ δὲ κερδοσκόποι, ὑψόνοντες τὴν ἀξίαν τῶν χρεωγράφων, ἐζημίωσαν τοὺς ἁπλουστέρους, οἱ ὁποῖοι μετὰ ταῦτα καταρῶνται καὶ δυσφημοῦσι τὸ ἔθνος. Ἐὰν οἱ κάτοχοι συμφωνήσουν ὅτι τὸ προσφερόμενον παρὰ τοῦ ἔθνους ποσὸν εἶναι ἐπαρκὲς, νομίζω, ὅτι ὁ ἀσφαλέστερος καὶ καταλληλότερος τρόπος πρὸς λύσιν εἶναι ὁ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως προτεινόμενος καὶ οὐχὶ ὁ παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅστις ἀπέτυχεν ἄλλοτε. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐσκέφθημεν περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ δανείου. Ἀφοῦ δὲ εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποβάλωμεν προτάσεις περὶ τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, περὶ τούτου δὲ εἶναι σύμφωνος καὶ ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἀφοῦ πρόκειται νὰ ὑποβληθῇ τὸ Ἔθνος διὰ τοῦτο εἰς ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου δραχμῶν ἐτησίαν δαπάνην, ἐσκέφθημεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ λησμονηθῶσι τὰ ἐσωτερικὰ δάνεια, καὶ λέγοντες ἐσωτερικὰ δάνεια, δὲν ἐννοοῦμεν εἰμὴ μόνον τὰς χρηματικὰς καταβολὰς, δηλαδὴ τὰ χρήματα ἢ ἄλλα ἀντίτιμα, τὰ ὁποῖα προσεφέρθησαν κατὰ τὸν ἀγῶνα ἐπὶ ἀποδείξει· μεταξὺ τῶν καταβολῶν τούτων τὴν πρώτην θέσιν κατέχουν αἱ ἀπαιτήσεις τῶν ναυτικῶν νήσων, πρὸς τακτοποίησιν δὲ τῶν ἀπαιτήσεων τούτων σᾶς προτείνομεν νὰ δοθοῦν νέαι ὁμολογίαι ἑπτὰ περίπου ἑκατομμυρίων, διὰ τὰς ὁποίας πρὸς 5% θέλει πληρόνει τὸ δημόσιον κατ’ ἔτος 400,000 περίπου δραχμάς.

§80Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐννοεῖτε νὰ τροποποιήσητε, νὰ μεταβάλητε ἢ νὰ ἀμφισβητήσητε ἐν μέρει τὰ ψηφίσματα τῶν Ἐθνικῶν συνελεύσεων ἀπὸ τοῦ 1821;

§81ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἔλθω καὶ εἰς αὐτὸ, νομίζω δὲ ὅτι ἀρκετὰ σαφῶς ἐξηγοῦμαι. Λοιπὸν πρὸς τακτοποίησιν τῶν ἀπαιτήσεων τῶν ναυτικῶν νήσων πρόκειται νὰ δαπανῶνται 400,000 δραχ. κατ’ ἔτος. Σήμερον, καθὼς ἠξεύρετε, πληρώνει τὸ κράτος ἀπέναντι τῶν ἀπαιτήσεων αὐτῶν 200,000, ὥστε δὲν πρόκειται νὰ ἐπιβαρυνθῶμεν εἰμὴ μὲ 200,000 περίπου ἀκόμη. Ἀλλ’ ἡ θυσία αὕτη εἶναι ἀναγκαία, καὶ μάλιστα εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, διὰ νὰ μὴ ἔχουν τὸ παράπονον οἱ δικαιοῦχοι, ὅτι δι’ ἀπαιτήσεις, τὰς ὁποίας πρὸ πολλοῦ ἀνεγνώρισε τὸ ἔθνος, δὲν ἐλήφθη τὸ αὐτὸ μέτρον, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν δανείων. Ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ λόγος μόνον, ὑπάρχει καὶ ἄλλος· ἑκάστη ἀρχικὴ ἀπαίτησις διῃρέθη καὶ ὑποδιῃρέθη εἰς πολλοὺς κληρονόμους, εἰς τὰς πλειοτέρας δὲ ὑπάρχουν ἐκχωρήσεις καὶ κατασχέσεις, ὅλα δὲ ταῦτα φέρουν περιπλοκὴν καὶ σύγχυσιν, τὸ δὲ δημόσιον καταδικάζεται νὰ πληρώνῃ ἀποζημιώσεις. Πλὴν τούτου οἱ δικαιοῦχοι δὲν ἔχουν χρεώγραφα, τὰ ὁποῖα νὰ δύνανται νὰ τὰ πωλήσουν, ἔστω καὶ μὲ ἔκπτωσιν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὰς λοιπὰς χρηματικὰς ἀπαιτήσεις, σᾶς λέγω, ὅτι ἐξ αὐτῶν δὲν εἶναι ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐδεμία ἐκκαθαρισμένη ὁριστικῶς. Ἐὰν ἦσαν καθαρισμέναι, βεβαίως ἤθελε φροντίσει ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ ὀνομαστικὸν κατάλογον καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν δικαιούχων, ὅπως ἔπραξε καὶ περὶ τῶν νήσων, διὰ νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή· ἡ ἐκκαθάρισις καὶ ἡ ἀναγνώρισις αὐτῶν εἶναι ἀνατεθειμένη εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ ἀγῶνος, ἅμα δὲ ἡ ἐπιτροπὴ τελειώσῃ τὰς ἐργασίας της, τότε θέλουν ὑποβληθῆ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἐξαγόμενα, ὅπως ἀποφασίσῃ περὶ αὐτῶν ὁριστικῶς. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον προβλέπει τὸ νομοσχέδιον, εἶναι ὅτι θέτει καὶ περὶ αὐτῶν τὴν ἀρχὴν τοῦ νὰ πληρωθῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 50%, ὅπως καὶ τὰ ἐξωτερικὰ δάνεια, καὶ αἱ ἀπαιτήσεις τῶν νήσων.

§82Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν θέλουν καὶ οἱ δανεισταί.

§83ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ εὐχαριστοῦμαι.

§84ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὶν τελειώσω, θεωρῶ καθῆκον μου νὰ λύσω μίαν ἀπορίαν τοῦ κ. Τρικούπη. Ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ἐὰν μεταβληθῇ τὸ σύστημα τῆς φορολογίας τῶν δημητριακῶν καρπῶν, ποῦ θὰ εὕρητε νὰ εἰσπράξετε τὸ 1%, ὅπερ διαλαμβάνει τὸ νομοσχέδιον περὶ ὁδικῶν πόρων; Εἰς ἀπάντησιν λέγω, ὅτι, ἐὰν κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν ὅλων ἡμῶν κατορθωθῇ νὰ ἐκλείψῃ ὁ φόρος ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ ἐπιβληθῇ ἄλλος φόρος, δύνανται νὰ κανονισθῶσιν ἐπ’ αὐτοῦ πρόσθετα ποσοστά. Κύριοι, ἐξ ὅσων σᾶς εἶπον, βλέπετε, ὅτι μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη δὲν διαφωνοῦμεν οὔτε ὡς πρὸς τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα βέβαια εἶναι τὰ κυριώτερα τῶν ὑποβληθέντων, οὔτε ὡς πρὸς τὰ φορολογικά, διότι ἐνῷ πρόκειται περὶ νέων πόρων 7,000,000 δραχμῶν, ὁ κ. Τρικούπης δὲν κατέκρινεν εἰμὴ τοὺς φόρους ἑνὸς περίπου ἑκατομμυρίου. Ἀλλὰ μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐδόθησαν περὶ τοῦ φόρου τῶν εἰσιτηρίων τοῦ θεάτρου καὶ τῶν ἑταιριῶν, ἀπεδείχθη, νομίζω, ὅτι αἱ κατακρίσεις του δὲν εἶναι κατὰ πάντα δίκαιαι.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§86Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παρῆλθεν ἡ ὥρα· αὔριον.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς ἔλθῃ ὁ κ. Ζωχιός.

§88ΖΩΧΙΟΣ. Προπαρασκευαί, παρασκευαί, πόλεμος· ἰδοὺ ποῖον εἶναι τῆς ἡμέρας τὸ σύνθημα, ποῦ δὲ κατηντήσαμεν; Εἰς οἰκονομικὴν συζήτησιν. Ἴσως δὲν ἔχετε ἄδικον σεῖς, κύριοι ὑπουργοί, λέγοντες ὅτι δὲν πταίετε. Αἱ ἐκκλησίαι ὅμως καὶ οἱ Πρυτάνεις τοῦ λαοῦ τί ζητοῦν; καὶ ἐν τίνι δικαιώματι; Ζητοῦν «προπαρασκευάς, παρασκευάς,» προχθὲς δὲ ἐῤῥίφθη ἐν τῷ μέσῳ καὶ ἡ λέξις «πόλεμος.» Μετὰ τῶν αὐτοχειροτονήτων ἐκκλησιῶν τοῦ λαοῦ συνεφώνησε καὶ ὁ πρωθυπουργός, ἐπὶ τούτῳ δὲ μᾶς ὑπέβαλε διάφορα νομοσχέδια, ἐξαιρέτως ἕν, ἀναφερόμενον εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖ τὸν ἔκτακτον τοῦ ἔθνους ἐξοπλισμόν, σχεδὸν δὲ τὸν πόλεμον. Ἀλλ’ εἰς τὸ πολεμικὸν αὐτὸ νομοσχέδιον ἐδόθη τύπος οἰκονομικοῦ ζητήματος, βεβαίως δὲ μετὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν δὲν πρέπει τις νὰ παίζῃ. Κυρίως ὅμως τοῦ πράγματος ἐξεταζομένου, ἐρωτῶ τί ἐστὶ «παρασκευή;» Πρέπει δὲ νὰ συμφωνήσωμεν ὡς πρὸς τὴν σημασίαν τῆς λέξεως, καὶ μετὰ ταῦτα προχωροῦμεν. Εἰς παρασκευὰς καταγίνεται καὶ ἡ Ἀγγλία, ἀλλὰ τί σημαίνει ἀγγλικὴ παρασκευή; Ἀνοίγει τὸν πύργον τοῦ Λονδίνου ἡ Ἀγγλία, ἀνοίγει τοὺς ναυστάθμους της καὶ τὰ ὁπλοστάσιά της, λαμβάνει ἀναρίθμητα πολέμου ἐφόδια καὶ ἐμβάλλει αὐτὰ εἰς τὰ πλοῖά της καὶ ἐκστρατεύει. Ἑτοιμάζεται δὲ καὶ ἡ Γερμανία, διότι ἑτοιμάζεται καὶ ἡ γείτων αὐτῆς, ἡ Γαλλία. Ἀλλὰ πῶς ἑτοιμάζεται ἡ Γερμανία; Διδάσκει τοὺς στρατοὺς αὐτῆς εἰς τὸ νὰ κατασκευάζωσιν ἐκ τοῦ προχείρου σιδηροδρόμους ὅπου καὶ ἂν ὑπάγωσι. Σᾶς ἐρωτῶ λοιπόν, κ. ὑπουργέ, ὅταν λέγητε «παρασκευήν,» τί ἐννοεῖτε; Ὅταν δὲν ἔχητε ποῦ νὰ κλίνητε τὴν κεφαλήν, ποίου εἴδους «παρασκευὴν» θέλετε νὰ ἐπιχειρήσητε, καὶ πῶς διανοεῖσθε νὰ φέρητε αὐτὴν ἐντὸς στιγμῆς εἰς πέρας; Ἠκούσατε δὲ ὅτι ἐῤῥίφθη ἐν τῷ μέσῳ καὶ ἡ λέξις «πόλεμος.» Οἱ πρυτάνεις μάλιστα τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ λαοῦ σᾶς ὡμίλησαν εἰς τὴν ἀρχαίαν ἑλληνικὴν γλῶσσαν, καὶ σεῖς τοὺς ἀπεκρίθητε. Συνῆλθον δὲ πολλαὶ ἐκκλησίαι καὶ ὅλαι ἀνεγνώρισαν τὴν ἀνάγκην τῶν «παρασκευῶν,» ἀλλ’ ὁ πρακτικώτερος ὅλων τῶν ἐν αὐταῖς λαλησάντων ἦτο ὁ Στεφανίδης, ὁ ὁποῖος ἐλάλησε μέν, ἀλλ’ ἐπλήρωσε τὰ λόγια του. Ἴσως δὲ τὰ λόγια του νὰ μὴ ἦναι ὀρθὰ, ἀλλ’ ἀφοῦ τὰ ἐπλήρωσε, δὲν δυνάμεθα νὰ τὸν κατηγορήσωμεν. Νομίζω δὲ ὅτι ἐὰν μεταξὺ τῶν φόρων, τοὺς ὁποίους ἐφεῦρεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, παρεδέχετο φόρον καὶ εἰς τὰ λόγια, ἐστὲ βέβαιοι ὅτι θὰ εἴχομεν εἰσόδημα δημόσιον οὐχ εὐκαταφρόνητον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Νὰ ἐπιβάλωμεν δὲ φόρον καὶ εἰς τοὺς λαλοῦντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου.

§89ΡΑΛΛΗΣ. Τότε θὰ πληρώσῃς τὰ περισσότερα.

§90ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ ἠξεύρω, ἐγὼ θὰ πληρώσω πολλά. Καθὼς δὲ εἶναι τὰ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδια κατηρτισμένα, δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς πᾶν ἄλλο ἔχει εἰς τὸν νοῦν του ἢ «παρασκευάς.» Τί δὲ ἔχει εἰς τὸν νοῦν του; «ψήφους καὶ χρήματα.» Καὶ τοῦτο θὰ προσπαθήσω ν’ ἀποδείξω, μολονότι θεωρῶ αὐτὸ ἐντελῶς ἀποδεδειγμένον, τουτέστιν ὅτι ἢ τὸ ἓν δάνειον ἢ τὸ ἄλλο δάνειον θὰ χρησιμεύσῃ εἰς ἄλλας ἀνάγκας, καὶ ὄχι τὰς πολεμικάς. Ἐπὶ Κωλέτου, τὸ ἐκ Γαλλίας προσδοκώμενον 1,000,000 ἐφαίνετο πολὺ καὶ ὅλος ὁ κόσμος ἔμενε μετέωρος, ὁ δὲ πρωθυπουργὸς ὁ παρὼν τὸ 1,000,000 εἰς οὐδὲν λογίζεται, ζητεῖ δὲ 50,000,000 δραχμῶν διὰ τὸν στρατὸν, 10,000,000 διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, 40,000,000 διὰ τὰ παλαιὰ δάνεια, ἐξ ὅλων δ’ αὐτῶν κἄτι θὰ κολλήσῃ.

§91ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐξηγηθῆτε.

§92ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς τὸ ἐξηγῶ, ἐπικαλούμενος πρὸς βεβαίωσιν τῶν λόγων μου τὸ δάνειον τοῦ 1867. Τὸ νομοσχέδιον τὸ περὶ τοῦ δανείου τῶν 10,000,000 δραχμῶν λέγει τάδε. «Τὰ ἐκ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ δανείου τούτου εἰσπραττόμενα χρήματα κατατίθενται εἰς τὴν Ἐθνικὴν τράπεζαν». Ὁμολογεῖ δηλαδὴ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐμπιστευθῇ τις τὰ ἐκ τῶν δανείων χρήματα εἰς τὰ δημόσια ταμεῖα. Διατί; Διότι ὁ κ. ὑπουργὸς τὸ δάνειον τοῦ 1867 μετεχειρίσθη πρὸς πλήρωσιν οὐχὶ τῶν πολεμικῶν χρειῶν, ἀλλὰ τῶν ἀναγκῶν τῆς τακτικῆς ὑπηρεσίας. Γνωρίζετε δὲ ὅτι οἱ παπάδες περιφέρουν δίσκον εἰς τὰς ἐκκλησίας, καὶ τί λέγουν; «Διὰ τὸ λάδι τῆς ἐκκλησίας». Δὲν εἶναι ὅμως διὰ τὸ λάδι τῆς ἐκκλησίας, ἀλλὰ διὰ τὸ κρασὶ τοῦ παπᾶ. Ἐπικαλοῦνται δὲ τὴν συνδρομὴν τῶν πιστῶν, λέγοντες «βοήθεια τῆς ἐκκλησίας». Περὶ παντὸς ὅμως ἄλλου πρόκειται ἢ περὶ βοηθείας τῆς ἐκκλησίας. Ἀπαραλλάκτως δὲ καὶ αἱ λεγόμεναι ἔκτακτοι ἀνάγκαι πρὸς πάντα ἄλλον ἀποβλέπουσι σκοπὸν ἢ διὰ πόλεμον. Ἀληθῶς δὲ τὸ νομοσχέδιον τοῦ πρωθυπουργοῦ σκοπὸν ἔχει τὸν πόλεμον; Ἀπορῶ ἂν ἔθνος μετατίθεται ἀπὸ τῆς εἰρήνης εἰς τὸν πόλεμον ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε. Διὰ ποίου δὲ θησαυροῦ; τῇ συνδρομῇ 10,000,000. Ἰδοὺ δὲ τὶ ῥητῶς λέγει τὸ καθαυτὸ πολεμικὸν νομοσχέδιον. Ἄρχεται λέγον. «Περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τῶν κατὰ ξηρὰν στρατιωτικῶν δυνάμεων» καὶ τελειώνει πῶς; «Ἀλλ’ ἐν ὥρᾳ πολέμου ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος νόμου ἰσχύει.» Ἤτοι τὸ νομοσχέδιον δὲν εἶναι προσωρινὸν, ἀλλὰ μόνιμον καὶ πολεμικὸν, προκειμένου λόγου περὶ εἰρήνης ἢ πολέμου. Ἔχετε δὲ πόλεμον; πρὸς ποῖον; Σεῖς πολὺ καλῶς θὰ γνωρίζετε τας σχέσεις τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῆς Εὐρώπης, εἴπετε λοιπὸν, ἐὰν ἀναγκάζησθε νὰ πολεμήσητε καὶ ἂν ἦσθε παρασκευασμένοι. 200,000 στρατοῦ, λέγει ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅτι δύναται νὰ παρατάξῃ εἰς πόλεμον. Ἀλλὰ στρατοῦ 200,000 ἠρώτησε πόσον ψωμὶ θὰ φάγωσι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν; Ὁ μέγας Ναπολέων, ὅτε κατὰ πρῶτον ἀπεστάλη στρατηγὸς εἰς τὴν Ἰταλίαν, πρώτην διαταγὴν ἔδωκεν εἰς ἕνα τῶν συνταγματαρχῶν τὴν ἑξῆς. «Ὕπαγε, εἶπεν, ὕπαγε εἰς τὴν δεῖνα θέσιν νὰ ἑτοιμάσουν τόσους φούρνους, τόσα ψωμιὰ, καὶ τόσα ζευγάρια παπούτσια.» Σᾶς ἐρωτῶ λοιπὸν, διὰ τὰς 200,000 τοῦ στρατοῦ σας πόσον ψωμὶ χρειάζεσθε; πῶς δὲ θὰ τὸ παρασκευάζετε; Θὰ ἔχετε κινητοὺς φούρνους; Ἀρχαῖόν τι γνωμικὸν λέγει. «Πρότερόν ἐστι τοῦ πρωρατεῦσαι τὸ φυράσαι.» Ἤτοι πρὶν ἐκστρατεύσῃς ἑτοίμασον ψωμί. Ὁ πρωθυπουργός μας ἢ ἡ Κυβέρνησίς μας ἀποφασίζει νὰ ἑτοιμασθῇ εἰς πόλεμον. Μὲ τί; Δός μου, λέγει, τὰ 10,000,000 δραχμῶν καὶ βλέπεις. Διατί; Θὰ σᾶς ἐπιτρέψωμεν νὰ κηρύξητε πόλεμον; Ἐὰν γνωρίζετε μυστικά τινα, πληροφορήσατε τὴν Βουλὴν καὶ πείσατε αὐτὴν ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν πόλεμον. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ, κύριοι ὑπουργοὶ, μετὰ τὰς συμφορὰς, τὰς ὁποίας ἔπαθεν ἡ Σερβία, εἶναι δυνατὸν νὰ προτείνητε τοιοῦτον πολεμικὸν νομοσχέδιον; Ἕν δὲ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἄρθρον λέγει ὅτι «Ἀπαλλάσσονται νὰ πολεμήσουν». Ποῖοι; «Οἱ ὑπουργοὶ τοῦ κράτους καὶ οἱ βουλευταί.» Βλέπετε ὅτι ἔλαβον καὶ περὶ ἡμῶν πρόνοιαν. Ὁ Βίσμαρκ ὅμως, ὅστις ἦτο καὶ πρωθυπουργοῦ ἀνώτερος, ὑπῆγεν εἰς τὸν πόλεμον τάγματος ἡγούμενος, νομίζω μάλιστα ὅτι τὸ τάγμα του κατεστράφη, οἱ δὲ κύριοι ὑπουργοί μας θέλουν νὰ ἐξαιρεθοῦν καὶ περιλαμβάνουν καὶ ἡμᾶς διὰ τὸ ἀσκανδάλιστον. Ἄξιον δὲ παρατηρήσεως εἶναι ὅτι καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν ὑπάρχει ἔλλειψις ὑπαξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, ἡμεῖς δὲ πῶς διανοούμεθα νὰ ἀναπληρώσωμεν τὴν ἔλλειψιν ταύτην;

§93ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ τὰ παιδιὰ τῶν Γυμνασίων καὶ τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων.

§94ΖΩΧΙΟΣ. Οἱ Πρῶσσοι δὲν εὑρίσκουν ὑπαξιωματικοὺς, καὶ ἡμεῖς ἔχομεν ἀρκετοὺς εἰς τὸ ά. γυμνάσιον, εἰς τὸ βʹ, εἰς τὸ γʹ, μάλιστα τώρα, ἀφοῦ ἐφόρεσαν οἱ μαθηταὶ στολάς.

§95Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἀξιωματικοὺς θὰ κάμωμεν ἀπὸ αὐτούς.

§96ΖΩΧΙΟΣ. Κατὰ τὴν ῥῆσιν τοῦ Εὐαγγελίου τὴν λέγουσαν, Ἔξελθε εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ τὰς ῥύμας τῆς πόλεως, καὶ ὅσους ἂν εὕρῃς, κάλεσον αὐτοὺς εἰς τοὺς γάμους.» Θέλετε νὰ πολεμήσωμεν καὶ νὰ προπαρασκευασθῶμεν; ἔστω. Ἂς ἀρχίσωμεν ὅμως, κ. πρωθυπουργὲ, ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ 4 ταγμάτων, ἐπειδὴ δὲ, ὡς λέγεται, εἶναι ὁ τόπος πλήρης ἐνθουσιασμοῦ, θὰ σπεύσουν εἰς τὰ τάγματα αὐτὰ ἐθελονταὶ πολλοί. Λέγετε δὲ ὅτι εἶναι πρόθυμον τὸ ἔθνος νὰ δώσῃ καὶ χρήματα. Ἄν δὲ τοῦτο ἀληθεύῃ, τὰ δύο τάγματα ἂς σχηματισθῶσι δι’ ἐράνων, τὰ δὲ ἄλλα δύο ἂς μείνωσιν εἰς βάρος τοῦ Δημοσίου. Ἀλλὰ τὰ τάγματα ταῦτα πρέπει νὰ σχηματισθῶσιν οὕτως, ὥστε 4,000 ἄνδρες ἐξ αὐτῶν νὰ δύνανται νὰ ἀντιταχθῶσιν ἐναντίον 2,000 Πρώσσων ἢ Γάλλων, ἐὰν δὲ δειλιοῦν νὰ ἴδωσι πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τοιούτους ἐχθροὺς, μὰ τὸν θεὸν δὲν θὰ ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ ὑπάγωσιν εἰς τὰ σύνορα. Ἤτοι, ἐὰν πρόκηται περὶ πολέμου, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ὡριμώτερον, ἂν δὲ ἀνεβάλομεν τὸ ἐκλογικὸν νομοσχέδιον διὰ νὰ μὴ προσκόψωμεν εἰς τὰς σκέψεις μας, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναβάλωμεν καὶ τὸ προκείμενον κατὰ μείζονα λόγον. Νομίζω δὲ προσέτι, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκηρύξατε ὅτι ὁ τόπος πρέπει νὰ ὑποβληθῇ εἰς θυσίας, ὅτι αἱ ἀνάγκαι αὐτοῦ εἶναι κατεπείγουσαι, καὶ ὅτι ὁ κίνδυνος τῆς πατρίδος εἶναι μέγας.

§97ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ ἐγγύς.

§98ΖΩΧΙΟΣ. Ἐὰν ταῦτα ἦναι ἀληθῆ, ἔπρεπε νὰ παρακαλέσητε τὸν Βασιλέα, ἐπειδὴ εἶσθε ὑπουργοὶ αὐτοῦ, νὰ θυσιάσῃ μέρος τῆς βασιλικῆς ἐπιχορηγήσεως. Δύο προκάτοχοι αὐτοῦ ὁ μὲν δὲν ἦτο βασιλεὺς, ὁ δὲ ἦτο. Καὶ ὁ μὲν δὲν ἐμισθοδοτεῖτο, ὁ δὲ κατὰ τὸ 1843, ἐπιστάσης ἀνάγκης, ἀφῆκεν ἓν μέρος τῆς βασιλικῆς αὐτοῦ ἐπιχορηγήσεως. Ὁ ἡγεμὼν δὲ πρέπει πάντοτε νὰ ἡγῆται ἐν παντὶ, ἐν κινδύνοις, εἰς συνεισφορὰς, εἰς θυσίας. Πῶς θέλετε νὰ τὸν κατατάξητε τελευταῖον, ἐνῷ φορολογεῖτε καὶ τὴν σύνταξιν τῆς χήρας καὶ τοῦ ὀρφανοῦ; Δὲν πιστεύω λοιπὸν αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε, οὔτε κίνδυνος ἐπίκειται, οὔτε ἐγγὺς εἶναι, ἀμφιβάλλω δὲ ἂν ἦναι καὶ μακράν. Ἰδοὺ διατὶ λέγω ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι περιττὸν, ἐὰν δὲ γείνῃ ἐπιδρομὴ εἰς τὴν Ἑλλάδα, τότε τὸ νομοσχέδιον καὶ πάλιν εἶναι περιττὸν, διότι καθεὶς θὰ πάρῃ τὸ ὅπλον του, καλὸν, κακὸν, ὀπισθογεμὲς ἢ ἐμπροσθογεμὲς, ἀδιάφορον. Σημειώσατε δὲ ὅτι οἱ Ἕλληνες διακρίνονται εἰς τὴν ἄμυναν, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἐθνικοῦ χαρακτῆρος στηριχθεὶς ὁ Θεμιστοκλῆς, τοὺς ἔκλεισεν εἰς τὴν Σαλαμῖνα, ἀναλογιζόμενος ὅτι ἢ θὰ πέσωσιν ἐνδόξως, ἢ θὰ νικήσωσιν, ἤτοι ἔχων κατὰ νοῦν ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τὰν, τὸ ὁποῖον ἐξεφώνουν προχθὲς οἱ τρέχοντες ὀπίσω τῶν διαδηλώσεων. Χρειάζεται προσέτι ἡ πατρὶς κἄτι τι, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει τὸ νομοσχέδιόν σας. Ὁ Καῖσαρ καὶ ὁ Πομπήϊος ἦλθον εἰς χεῖρας, στρατῶν ἡγούμενοι, εἰς δὲ τὴν πρώτην συμπλοκὴν ἐνίκησεν ὁ Πομπήϊος, ἀλλ’ εἰς μάτην· εἶπε δὲ ὁ Καῖσαρ. Σήμερον θὰ ἐνίκων οἱ πολέμιοι, ἐὰν εἶχον τὸν νικῶντα, δηλαδὴ, ἐὰν ἐγίνωσκεν ὁ στρατὸς αὐτῶν νὰ ὠφεληθῇ ἀπὸ τὴν νίκην. Σεῖς δὲ, οἱ ἔχοντες στρατὸν 200,000, ἔχετε καὶ τὸν νικῶντα; ἐὰν δὲ δὲν τὸν ἔχητε, εἰς τί θὰ σᾶς χρησιμεύσῃ ὁ στρατός; Οὔτε τόσον στρατὸν εἶναι δυνατὸν νὰ συναθροίσητε, οὔτε τὰ στοιχεῖα τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ ὑπάρχουσιν. Ἐὰν δὲ παρασκευασθῶμεν χωρὶς ἀνάγκης, ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ περιπλέξωμεν τὰ πράγματά μας. Ἐκτὸς μόνον ἐὰν οἱ ὑπουργοὶ γνωρίζουν ὅτι ἑτοιμάζεται ἐκστρατεία ἐναντίον μας, τότε δὲ τὸ πρᾶγμα διαφέρει. Ὁπωσδήποτε δὲ δίδεται εἰς τὸ ὑπουργεῖον διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἄδεια νὰ κάμῃ τί; Δάνειον; ὄχι, ἀλλ’ ἐπιτρέπεται εἰς τὸ ὑπουργεῖον νὰ πακτώσῃ τὸ τελωνεῖον Ζακύνθου. Κύριε Λομβάρδε, σᾶς συγχαίρω, διότι τὸ διαθέσιμον τελωνεῖόν σας πακτώνεται ἐπὶ ἔτη μακρά. Δύνασθε, κύριοι ὑπουργοὶ, νὰ διαθέσητε τὸ παρὸν, ἀλλὰ νὰ δεσμεύσητε τὸ μέλλον δὲν ἔχετε τὸ ἐλάχιστον δικαίωμα. Ὅταν εὑρίσκεσθε εἰς ἀνάγκην, ζητήσατε δάνειον, καὶ μὴ παραδίδετε εἰς χεῖρας ξένων τοῦ βασιλείου τὰ τελωνεῖα, διότι δὲν δύνασθε νὰ καταστήσητε ἀδύνατον πᾶσαν μέλλουσαν Κυβέρνησιν. Ἐὰν ἡ βουλὴ πιστεύσῃ τὴν ἔκθεσιν τῆς κυβερνήσεως, οἱ ὑπουργοί μας, τοὺς ὁποίους ἐνομίζομεν τόσον καιρὸν ὡς κοιμωμένους, δὲν ἐκοιμῶντο, ἀλλὰ παρεσκεύαζον τὸν στρατὸν τῶν 200,000. Πῶς; Συνετάξαμεν τοὺς καταλόγους τῆς ἐθνοφυλακῆς καὶ ἰδοὺ ἤδη ἔχομεν 200,000 ἀνδρῶν εἰς τὸ χαρτί. Οἱ Κινέζοι κολλοῦν εἰς τὰ τείχη των ἀγρίας εἰκόνας, διὰ νὰ φοβίζουν τοὺς ἐχθρούς των. Ἂς κολλήσωμεν λοιπὸν καὶ ἡμεῖς 200,000 ἐδὼ, 100,000 ἐκεῖ, 50,000 κατωτέρω, διὰ νὰ τρομάξωμεν τὸν κόσμον καὶ διὰ νὰ δείξωμεν ὅτι παρεσκευάσθημεν. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὸ δεύτερον νομοσχέδιον· τὸ δεύτερον αὐτὸ νομοσχέδιον εἶναι ἡ λεγομένη γενικὴ στρατολογία, τὴν ὁποίαν δανειζόμεθα ἀπὸ τοὺς Πρώσσους, καὶ ἣν, ἀφοῦ ἐδέχθησαν πολλὰ ἔθνη, πρέπει, λέγουσι, νὰ δεχθῶμεν καὶ ἡμεῖς. Νομίζω ὅμως ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς γνωρίζει κάλλιον ἐμοῦ εἰς ποίαν οἰκονομικὴν κατάστασιν εὑρίσκεται ἡ Πρωσσία ἕνεκα αὐτῆς τῆς στρατολογίας· ἐνετράπη ἡ ἄλλως κραταιοτάτη Πρωσσία ὅταν παρουσιάσθη εἰς τὴν Φιλαδέλφειαν καὶ ἔδειξε τὰ ἔργα τῆς τέχνης αὐτῆς τὰ ἀνάξια λόγου, ἐντρέπεται δὲ νὰ παρουσιασθῇ κατὰ τὸ ἔτος 1878 εἰς τὴν ἔκθεσιν τῶν Παρισίων. Τὸ ἐμπόριόν της εἶναι εἰς κατάστασιν ἀθλίαν, οἰκονομικῶς δὲ εἶναι κατεστραμμένη, ἐπανηγύρισε δὲ τὴν ἐπέτειον ἡμέραν τῆς νίκης τοῦ Σεδὰν, ἀλλὰ καὶ τὰ περισσότερα παράθυρα τοῦ Βερολίνου εἶχον σημαίας μελαίνας, ἡ δὲ ἡμέρα τῆς πανηγύρεως μετεβλήθη εἰς ἡμέραν πένθους. Λοιπὸν σὺ κηρύττεσαι ἐναντίος τῶν παρασκευῶν; ἴσως εἴπῃ τις. Εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου ὅτι πρέπει νὰ σαφηνίσωμεν τὴν σημασίαν τῆς λέξεως παρασκευή. Ὅτι δὲ πρέπει τὸ ἔθνος τὴν ὑπάρχουσαν στρατιωτικὴν δύναμιν νὰ καταρτίσῃ δεόντως, συμφωνῶ. Αἱ ἴλαι, λόγου χάριν, ἔχουν 95 ἵππους κατὰ τοὺς κανονισμούς. Πόσους ὅμως ἵππους ἔχουν πραγματικῶς αἱ ἴλαι τοῦ ἱππικοῦ μας; 49. Διακόπτει ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.... Κύριε ὑπουργὲ, ἐγὼ δὲν εἶμαι ἱππεὺς, ἀλλὰ στρατηγός τις τῆς Ἑλλάδος, ἄλλοτε ὑπουργὸς, μοὶ τὸ ἐβεβαίωσε, καὶ σᾶς τὸ λέγω. Συμπληρώσατε δὲ τὰ ὑπάρχοντα, καὶ μετὰ ταῦτα προβῆτε. Σεῖς δὲ ὁ ἴδιος τί μᾶς εἴπετε προχθὲς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ· Μᾶς ἔφερον, μᾶς εἴπετε, τὰ ὅπλα ἀπὸ τὴν Εὐρώπην, ἀλλὰ δὲν εἶχον ποῦ νὰ τὰ θέσω, διότι δὲν ἔχομεν ἀποθήκας. Τί λοιπὸν πολεμικὸν ὑλικὸν θέλετε ν’ ἀγοράσητε; Εἶσθε δὲ ἀξιέπαινος, διότι ὡμολογήσατε τὴν ἀλήθειαν. Ποῖον δὲ μισθὸν λαμβάνει ὁ ὑπολοχαγός; 120 δραχ. ἂς φιλοσοφήσωμεν δὲ μὲ αὐτὸν τὸν μισθὸν τοῦ ἀξιωματικοῦ. Κύριε Χρηστίδη, δὲν θὰ τοῦ δώσωμεν 30 δραχ. διὰ τὸ ἐνοίκιον, 90 διὰ νὰ φάγῃ, δὲν θέλει καὶ ὀλίγον χρῆμα διὰ τὰ κακὰ ἔξοδα; Δὲν θέλει ὑποδήματα, ἐνδύματα; Πῶς θὰ ζήσῃ αὐτὸς ὁ ἀξιωματικός; Παραχωρήσατε τὰ στοιχεῖα τῆς ὑπάρξεως εἰς αὐτὸν τὸν ἀξιωματικὸν, κατορθώσατε νὰ ἀγαπήσῃ τὸν στρατὸν καὶ τὸν ἐν αὐτῷ βίον, καὶ ὁ στρατὸς παρεσκευάσθη. Ὅ,τι δὲ λέγω διὰ τὸν ἀξιωματικὸν, ἀναφέρεται καὶ εἰς τὸν ὑπαξιωματικὸν καὶ εἰς τὸν στρατιώτην. Ἡ γενικὴ στρατολογία τῆς Πρωσσίας ἐπέβαλε μεγάλα βάρη εἰς τὸν τόπον. Διὰ νὰ περιορίσωσι δὲ αὐτὰ κατὰ τὸ δυνατὸν, οἱ στρατιῶται στρατοπεδεύουσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των καὶ μένουν ἐκεῖ, ὅταν δὲ καλοῦνται εἰς τὰ ὅπλα, συνέρχονται εὐκολώτερον εἰς τὸ κεντρικὸν στρατόπεδον. Μίαν δὲ μόνην ἔλλειψιν ἔχει αὐτὸ τὸ σύστημα τῆς κατατάξεως τῶν στρατιωτῶν, ἂν τάγμα τι πάθῃ, ἡ ἐπαρχία αὐτοῦ πληροῦται χηρῶν καὶ ὀρφανῶν. Λέγουσι δὲ ὅτι τὸ παρὸν σύστημα τὸ στρατιωτικόν, τὸ ἐν Ἑλλάδι ἐπικρατοῦν, εἶναι κακόν, ἀλλὰ διατί; Διότι εἰς τὴν κλήρωσιν μεσολαβεῖ δολιότης, εἰς τὴν ἀναθεώρησιν δολιότης, εἰς πάντα δολιότης. Ἀλλὰ κατὰ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ἐξαιρεῖται ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα, ὁ ἱερεὺς, ὁ διδάσκαλος, ὁ ὑπάλληλος,.....

§99ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐξαιρεῖται.

§100ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ περὶ ἐξαιρέσεως, τὸ περὶ ἀπαλλαγῆς καὶ τὸ περὶ ἀναβολῆς, εἶναι τρία συστήματα, τὰ ὁποῖα δίδουν λαβὰς εἰς πολλὰς καταχρήσεις.

§101ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τίποτε ἀπὸ αὐτὰ δὲν εἶναι.

§102ΖΩΧΙΟΣ. Μὲ βιάζετε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ κείμενον, ἀλλὰ σεῖς κάλλιον ἐμοῦ τὸ γινώσκετε. Δὲν γνωρίζω δὲ τὸ ὑπουργεῖον τῶν στρατιωτικῶν εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι, ἀλλὰ περὶ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἔχει μακρὰν οὐρὰν ὑπαλλήλων μὴ μαχητῶν ἐξαιρουμένων τῆς στρατείας. Ὅλοι δὲ αὐτοὶ οἱ ὑπάλληλοι, τοὺς ὁποίους θὰ ἐξαιρέσητε, θὰ διεγείρουν τὴν ὄρεξιν εἰς ἄλλους νὰ γείνουν ὑπάλληλοι, διὰ νὰ ἐξαιρεθοῦν καὶ αὐτοί. Μόλις δὲ ἡ σιδηρὰ χεὶρ τῆς Πρωσσικῆς κυβερνήσεως κατώρθωσε νὰ ἐπιβάλῃ τὸν περὶ γενικῆς στρατείας νόμον, ὅπου δὲ καὶ ἂν εὑρεθῇς σὲ ἀναγκάζει νὰ ἐπιστρέψῃς εἰς τὴν πατρίδα σου διὰ νὰ συμπληρώσῃς τὸν χρόνον τῆς ὑπηρεσίας. Πρὸ ὀλίγου δὲ ἐγένοντο τὰ γενικὰ στρατιωτικὰ γυμνάσια τῆς Γαλλίας, εἰς ἃ ἐκλήθησαν καὶ οἱ ἔφεδροι. Καὶ εἰς τούτους μὲν ἔδωκε τὸν ἄρτον τὸν ἐπιούσιον ἡ κυβέρνησις, ἀλλὰ τίς διέθρεψε τὰς οἰκογενείας αὐτῶν; Ἐγένοντο συνεισφοραὶ τοῦ στρατοῦ, προσέφερε βοηθήματα ἡ κυβέρνησις, οἱ δὲ δῆμοι ὑπεχρεώθησαν νὰ θρέψουν τὰς οἰκογενείας τῶν ἰδίων αὑτῶν ἐφέδρων. Δὲν εἶναι λοιπὸν εὔκολος ἡ μετάβασις ἀπὸ τοῦ ἑνὸς στρατιωτικοῦ συστήματος εἰς ἄλλο διὰ μιᾶς, μάλιστα οὔτε δέχεταί τις ἀβασανίστως συστήματα ξένα, παραβλάπτοντα τὰ συμφέροντα αὑτοῦ. Εἶναι ὅμως ἀληθὲς ὅτι τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον ἐξαιρεῖ τὰς γυναῖκας ἀπὸ πᾶσαν στρατείαν, λέγον, ὅτι μόνοι οἱ ἄῤῥενες Ἕλληνες στρατεύονται. Γίνεται δὲ εἰς τὸ αὐτὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον λόγος καὶ περὶ ναυτολογίας, περὶ ἧς ἁρμόδιος εἶμαι κριτής. Ποῖον δὲ προτιμᾷ ναυτολογίας σύστημα; Τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον, τὸ ὁποῖον πολλὰ ἔχει ἐλαττώματα. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ᾖναι κουρασμένη, ἂς ἀναβάλωμεν τὴν συνεδρίασιν.

§103ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ἐμπρός.

§104ΖΩΧΙΟΣ. Ὀφείλει ἡ κυβέρνησις νὰ γνωρίζῃ, ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1847 ὑπεβλήθη εἰς τὴν τότε Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ ναυτολογίας ὑποχρεωτικῆς, καθ’ ὃ ἐτάσσοντο οἱ ναῦται εἰς 4 τάξεις, τὴν τάξιν τῶν ἀγάμων, τὴν τάξιν τῶν ἐν χηρείᾳ χωρὶς τέκνων, τὴν τῶν ἐγγάμων χωρὶς τέκνων, καὶ τὴν τῶν πατέρων οἰκογενείας. Ἐκαλοῦντο δὲ πρῶτοι εἰς τὰ ὅπλα οἱ ἄγαμοι, κατόπιν δὲ αὐτῶν οἱ ἄλλοι. Τὸ νομοσχέδιον ὅμως ἐκεῖνο δυστυχῶς δὲν ἐψηφίσθη. Τὸ νομοσχέδιον δὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἔχει καὶ ἓν παράρτημα, τὸ περὶ δανείου τῶν 50,000,000. Εἰς τί δὲ θὰ μᾶς χρησιμεύσῃ τὸ δάνειον αὐτό; Εἰς τὸ νὰ ἀγοράσωμεν πλοῖα, νὰ κατασκευάσωμεν ναυστάθμους, νὰ ὀχυρώσωμεν πόλεις κλπ. Ἀλλὰ, κύριε πρωθυπουργὲ, αὐτὰ δύνασθε νὰ τὰ φέρητε εἰς πέρας ἐντὸς δύω ἐτῶν; ὄχι βεβαίως. Εἶπε δὲ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ μὴ μᾶς χρειασθοῦν, ἐγὼ δὲ λέγω ὅτι δὲν πρέπει νὰ μᾶς χρειασθοῦν. Μᾶς εἶπε δὲ ἄλλοτε ὁ πρωθυπουργὸς, ὅτι τὰ περὶ παρασκευῶν σχέδιά του εἶναι παμπάλαια. Δύναμαι ὅμως νὰ ἀνακαλέσω εἰς τὴν μνήμην του, ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1871 μὲ διέταξε νὰ ἑτοιμάσω σχέδιον περὶ δεξαμενῆς, καὶ τὸ παρεσκεύασα, ποῦ ὅμως εἶναι ἡ δεξαμενή; Παρατηρεῖτε δὲ ἐκ τούτου, ὅτι τὰ περὶ ἐξοπλισμοῦ σχέδια ἐπέρχονται ἐξαίφνης καὶ ἐπὶ ματαίῳ, ἀναλάμπουσι δὲ ἐπὶ μίαν στιγμὴν, μετὰ δὲ ταῦτα παραδίδονται εἰς λήθην, παραμένουσι δὲ τὰ δάνεια, οἱ φόροι καὶ τὰ ἄλλα τοῦ λαοῦ βάρη· τοῦτο δὲ συνέβη καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1867. Ἐν ἄλλοις δὲ λόγοις δὲν πρόκειται περὶ ἐξοπλισμῶν, ἀλλὰ, καθὼς σᾶς εἶπον, πρόκειται περὶ εὑρέσεως χρημάτων. Σᾶς παρακαλῶ ἢ ἡ Βουλὴ νὰ συμπληρωθῇ ἢ νὰ παύσωμεν.

§105ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§106ΕΤΕΡΟΙ. Ἐξακολουθήσατε.

§107ΖΩΧΙΟΣ. Μὴ μὲ βιάζετε νὰ εἴπω ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν τελειόνομεν ποτέ.

§109ΤΙΝΕΣ. Εἶναι εἰς τὰ δωμάτια, καλέσατέ τους.

§110Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ζητήματα τόσον σπουδαῖα δὲν συζητοῦνται τὰ μεσάνυκτα, πρέπει νὰ συζητῶνται ἀξιοπρεπῶς καὶ σοβαρῶς.

§111ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§112ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἂς ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 5 καὶ 10.)