1875.11.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 40

τῆς 13 Νοεμβρίου 1875.

(Πέμπτη.)

Ὥρα 2½.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐμβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ἡ δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως τῆς συμβάσεως πρὸς ἀγορὰν οἰκοπέδου διὰ τὴν ἀνέγερσιν τῶν δικαστηρίων· (ἀνεγνώσθη καὶ ἐγένετο δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς δευτέραν συζήτησιν).

§2ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καλὸν ἤθελον εἶσθαι κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ὁ ἁρμόδιος ὑπουργὸς τίνι τρόπῳ ἔγεινεν ἡ ἐκτίμησις τῶν οἰκοπέδων αὐτῶν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δεύτερον ἀντικείμενον εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἐκθέσεων τῶν ἐπιτροπῶν, αἵτινες ἀπεστάλησαν ὅπως ἐξετάσωσι τὰ κατὰ τὰς ἐκλογὰς λαβόντα χώραν. Πρώτη εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς διὰ τὴν ἐκλογὴν Βονίτσης καὶ κατόπιν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος. Ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐκλογῆς Βονίτσης τὰ δύω μέλη προτείνουσι τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς, ἓν δὲ μέλος προτείνει τὴν ἀκύρωσιν.

§4Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς διαφωνοῦσι καὶ ἐπειδὴ ἐν τῇ ἐκθέσει δὲν ἀναφέρουσι λόγους σπουδαίους ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐσχημάτισαν τὴν πεποίθησίν των, διὰ τοῦτο φρονῶ ἀναγκαῖον νὰ ἐξηγήσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν πῶς ἐσχημάτισαν τὰς πεποιθήσεις των, διότι αὐτὴ ἡ ἔκθεσις δὲν ῥίπτει κανὲν φῶς εἰς τὴν Βουλήν, καὶ μᾶλλον δύναμαι νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ἐσκότισε περισσότερον τὴν Βουλὴν καὶ εὑρίσκεται ἤδη εἰς δυσκολοτέραν θέσιν ἀπὸ ἐκείνην εἰς τὴν ὁποίαν ἦτον, ὅταν ἐσυζήτει τὴν ἐκλογήν.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν τὰ μέλη θέλουν, δύνανται νὰ ἐξηγηθῶσιν, ἄλλως δὲν δυνάμεθα νὰ τὰ βιάσωμεν.

§6ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ εὐχαρίστησίν μου, κύριοι βουλευταί, ἀποδέχομαι τὴν πρόκλησιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων, καὶ θέλω δώσει προθύμως τὰς ἀναγκαίας ἐξηγήσεις, ἀναπτύσσων καὶ προφορικῶς τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἐντολῆς, ἣν ἡ Βουλὴ μᾶς ἐνεπιστεύθη. Κατὰ τὴν εἰς Ἀκαρνανίαν διατριβήν μας, κύριοι βουλευταί, αἱ ἀντιλήψεις μας ὑπῆρξαν κοιναί, διότι ὅλαι ἐν γένει αἱ πληροφορίαι περὶ τῆς ἐκλογῆς ἐπεζητοῦντο καὶ ἐλαμβάνοντο κοινῇ συμπράξει τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς, χωρὶς ποτὲ νὰ διαιρέσωμεν, ἢ διανείμωμεν τὰς ἐξεταστικὰς ἐργασίας μας· ἀλλ’ ἐνῷ, ὡς εἶπον, αἱ ἀντιλήψεις ὑπῆρχον αἱ αὐταί, τὸ ἀποτέλεσμα ὅμως ὑπῆρξε διάφορον, ὡς ἐμφαίνεται ἐκ τῆς διαφωνίας, ἣν ἡ ἔκθεσίς μας διατυποῖ. Τοῦτο βεβαίως δὲν θέλει σᾶς φανῆ παράδοξον, ὅταν ἀναλογισθῆτε, ὅτι μία καὶ ἡ αὐτὴ πολλάκις κατάθεσις, μία καὶ ἡ αὐτὴ μαρτυρία δύναται οὐχὶ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν νὰ μορφώσουν πεποίθησιν εἰς τὴν συνείδησιν καὶ αὐτῶν τῶν τακτικῶν δικαστῶν. Ἐν τούτοις, κύριοι, καὶ προφορικῶς θὰ σᾶς ἐκθέσω τὰς πληροφορίας ἡμῶν οὕτως, ὥστε μετ’ εὐκρινείας σεῖς νὰ κρίνετε ἐπὶ τῆς διχογνωμίας τῆς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας, καὶ μετὰ πεποιθήσεως ἀποδεχθῆτε ἐκείνην τῶν δύω γνωμῶν, τὴν ὁποίαν σεῖς ἠθέλετε θεωρήσει ὡς μᾶλλον ἀσφαλῆ καὶ δικαίαν, καθόσον ἔχω τὴν πεποίθησιν, πιστεύω καὶ τὸ πιστεύει μετ’ ἐμοῦ πᾶς ὁ εὐσυνείδητος κρίνων περὶ τῆς παρούσης Βουλῆς, ὅτι εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἀποφάσεών της συνεβουλεύθη πάντοτε τὸ ὀρθὸν καὶ τὸ δίκαιον, κατὰ τοῦτο κυρίως διακρινομένη ἀπὸ τῆς προκατόχου Βουλῆς, τῆς Βουλῆς τοὐτέστι τῶν παρανομιῶν. Κατὰ τὴν μετάβασίν μας, κύριοι, εἰς τὴν ἐπαρχίαν Βονίτσης, πρωτίστως ἐνησχολήθημεν περὶ τοῦ φόνου Κομποτιάτου τινός, τὸν ὁποῖον φόνον ἀπ’ ἀρχῆς οἱ ἐνδιαφερόμενοι παρέστησαν ὡς τὰ μάλιστα ζημιώσαντα αὐτοὺς κατὰ τὴν ἐκλογήν. Ἰδοὺ δὲ τὶ ἐμάθαμεν περὶ τοῦ φόνου ἐκείνου. Ὁ Κομποτιάτης, ὅπως καὶ εἰς τὴν ἔκθεσιν ἀναφέρομεν, ἦτον εἷς ἐκ τῶν καλλιτέρων χωρικῶν τοῦ χωρίου «Ἅγιος Βασίλειος», χωρίου, τὸ ὁποῖον ἔχει 101 ἐκλογεῖς. Ὁ Κομποτιάτος οὗτος ἀνῆκεν εἰς τὴν μερίδα τὴν Γριβαϊκὴν μέχρις τῆς παραμονῆς τῶν ἐκλογῶν, ὅτε ἐγκατέλιπε τὰς τάξεις του, διότι μεταβάντες ἐκεῖ οἱ ἐπιλαχόντες εἶχον ὑποσχεθῆ καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους χωρικοὺς, ὅτι ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἐψήφιζον ὑπὲρ αὐτῶν, θὰ ἐνήργουν τὴν σύστασιν δημοτικῆς σχολῆς ἐν τῷ χωρίῳ, πρὸς δ’ ὅτι θὰ ἔφερον ἐν αὐτῷ ὕδωρ πόσιμον. Ὅτι, κύριοι, ἡ οἰκογένεια τοῦ Κομποτιάτου εἶχεν ἐχθροὺς φοβεροὺς καὶ ἀδιαλλάκτους τοῦτο καὶ κατὰ τὴν προδικασίαν τῆς ἐκλογῆς ὑπεστηρίχθη καὶ κατὰ τὴν πρῶτον γενομένην συζήτησιν ἀπεδείχθη καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει μας ἀναφέρεται. Κατὰ τὴν νύκτα τοῦ δυστυχήματος ὁ Κομποτιάτης εὑρίσκετο εἴς τι ἐργαστήριον τοῦ μικροῦ ἐκείνου χωρίου μετὰ τινων συγγενῶν καὶ φίλων αὑτοῦ, μετὰ τῶν ὁποίων συνδιελέγετο φυσικώτατα περὶ τῶν ἐκλογῶν· ἐξῆλθεν ἐκεῖθεν διευθυνόμενος πρὸς τὴν οἰκίαν του, ὅτε ἐπυροβολήθη καὶ ἐφονεύθη. Ἕως αὐτοῦ τοῦ μέρους, κύριοι, ὅλαι αἱ πληροφορίαι ἡμῶν ὑπῆρξαν σύμφωνοι, συμφωνότατοι· ἀντιφασκούσας πληροφορίας ἔχομεν κυρίως ὡς πρὸς τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἐπροξένησεν ὁ φόνος τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου, διότι ἐνῷ οἱ φίλοι τῆς ἀποτυχούσης μερίδος προσεπάθουν νὰ μᾶς πείσωσιν ὅτι εἰς τὸ ἄκουσμα τοῦ φόνου κατεπτοήθησαν οἱ ἐκλογεῖς, αὐτοὶ δὲ οἱ ἴδιοι ἐχαλαρώθησαν εἰς τὰς ἐνεργείας των, ἀντιθέτως οἱ φίλοι τῆς ἐπιτυχούσης μερίδος μᾶς διεβεβαίουν ὅτι οὐδεὶς ἐταράχθη, οὐδεὶς ὡς ἐκ τοῦ φόνου ἐπτοήθη, ἢ ἠναγκάσθη νὰ μετατρέψῃ τὰς ἐκλογικάς του σκέψεις καὶ πεποιθήσεις, διότι ὅλοι, ὅλος ὁ κόσμος ἐγνώριζε τὰς μεγάλας καὶ αἱματηρὰς ἐχθρότητας, αἱ ὁποῖαι περιστοίχουν τὸν φονευθέντα. Εἰς τὴν ἔκθεσίν μας μάλιστα ἀναφέρεται ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν μᾶς εἶπον, ὅτι εἰς τὸ ἄκουσμα ἐκεῖνο ὅλοι ἐν γένει εἶπον «ἐξώφλησε τὰ βερεσέδια του ὁ ἄνθρωπος».

§7ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τί ἐννοεῖτε μὲ τὰ βερεσέδια;

§8ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δηλαδὴ τοὺς ἀμοιβαίους φόνους μεταξὺ τῆς οἰκογενείας τοῦ Κομποτιάτου καὶ τῶν ἄλλων, περὶ τῶν ὁποίων σᾶς ὁμιλῶ, κ. Πετιμεζᾶ. Ἐννοεῖτε, κ. βουλευταὶ, πόσον δυσχερὴς εἶναι ἡ ἀνακάλυψις τῆς ἀληθείας, ὅταν αὕτη ἀφορᾷ εἰς ὑπόθεσιν κομματικὴν, ὅταν τὰ κόμματα ἐνδιαφέρονται καὶ ὅταν δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἄλλας μαρτυρίας ἐκτὸς τῶν διαβεβαιώσεων τῶν ἐνδιαφερομένων, καὶ ὅταν τέλος δὲν πρόκειται περὶ ἀντικειμένου ὑποπίπτοντος εἰς τὰς αἰσθήσεις τοῦ ἐξετάζοντος, ἀλλὰ περὶ συγκινήσεων ἐνδομύχων. Ἡμεῖς ἐν τούτοις ἐμορφώσαμεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν εἶναι μὲν ἀνθρωπίνως δυνατὸν νὰ μὴ συνεκίνησε τὸ κοινὸν εἰς αἰσθήματα οἴκτου καὶ ταραχῆς τὸ συμβὰν δυστύχημα, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἔφερε τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον οἱ ἐνδιαφερόμενοι παριστῶσιν. Εἰς τὴν πεποίθησιν δὲ ταύτην ἐνισχύθημεν κυρίως 1ον, διότι ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὸ πρωτόκολλον τῆς ψηφοφορίας, ἐκ τοῦ ὁποίου προκύπτει ὅτι 35 τὸν ἀριθμὸν ἐκλογεῖς, συγχώριοι τοῦ φονευθέντος, ἐψηφοφόρησαν κατὰ τὴν τρίτην ἡμέραν τῆς ἐκλογῆς, ἐνῷ ὁ φονευθεὶς ἔκειτο ἄταφος, 26 δὲ τὴν τελευταίαν ἡμέραν· καὶ 2ον, διότι ἐκτὸς τῆς ἀσφαλεστάτης ταύτης πληροφορίας, τὴν ὁποίαν ἠρύσθημεν ἐκ τοῦ πρωτοκόλλου τῆς ψηφοφορίας, ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάθεσιν τοῦ γαμβροῦ τοῦ Κομποτιάτου, ὁ ὁποῖος κατοικεῖ εἰς τὸ χωρίον Δερσοβᾶς, ὀλίγον μακρὰν τοῦ χωρίου «Ἁγίου Βασιλείου», ὁ ὁποῖος μᾶς εἶπεν «οἱ συγγενεῖς ὅλοι ἐλυπήθημεν, οὐδεὶς ὅμως ξένος δὲν ἐφάνη σκοπῶν νὰ συμμερισθῇ τὴν λύπην μας, νὰ τὸ πάρῃ κατάκαρδα, ὅσοι δ’ εἶχον διάθεσιν νὰ ψηφίσουν ἐψήφισαν». Παρετηρήσαμεν δ’ ἄλλως, ὅτι ἐξ ὅλων τῶν ἐκλογέων τοῦ Ἁγίου Βασιλείου μόνον 28 ἐκλογεῖς δὲν ἐψηφοφόρησαν. Μετὰ τοῦτο προέβημεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς ὑπὸ μίαν ἄλλην ἔποψιν, ἐπίσης σπουδαίαν· ἐξετάσαμεν, κύριοι, κατὰ πόσον ὁ φόνος ἐκεῖνος εἶχε σχέσιν τινὰ πρὸς τὴν ἐκλογήν, ἐὰν τοὐτέστιν εἶχε σημασίαν πολιτικὴν, ὡς διϊσχυρίσθησαν οἱ ἐπιλαχόντες. Ἐνῷ δὲ οἱ φίλοι αὐτῶν προσεπάθουν νὰ ῥίψουν εἰς τὴν συνείδησίν μας ἀμφιβολίας τινὰς, ἔρχεται ὁ υἱὸς τοῦ φονευθέντος Κομποτιάτου Ἀθανάσιος, ὅστις συνεξεταζόμενος ἐνώπιόν μας μεθ’ ὅλων τῶν ἄλλων συγγενῶν αὐτοῦ μᾶς εἶπε ῥητῶς· «ἐξῆλθον μετὰ τοῦ πατρός μου περὶ τὴν 10ην τῆς νυκτὸς ἐκ τοῦ ἐργαστηρίου, καὶ διευθυνόμεθα πρὸς τὴν οἰκίαν μας, ὅτι παρά τι ῥεῦμα ἄνθρωποί τινες ἐνέδρευον, εἷς δ’ ἐξ αὐτῶν ἐπυροβόλησε κατὰ τοῦ πατρός μου καὶ τὸν ἐφόνευσε». Τίς ἦτον ὁ πυροβολήσας; «Ὁ Θωμᾶς Καψόγεωργος.» Ὁ Θωμᾶς οὗτος, κύριοι βουλευταὶ, ἀνήκει εἰς οἰκογένειαν ἐχθρικότατα διακειμένην πρὸς τὴν οἰκογένειαν τοῦ φονευθέντος, ἕνεκα φόνου λαβόντος χώραν προηγουμένως· εἶχε δὲ συναυτουργοὺς δύω ἐκ τῆς οἰκογενείας τῶν Σεντυλέων. Ποῖοι δ’ εἶναι οἱ Σεντυλέοι; μᾶς εἶπον οἱ αὐτοὶ συγγενεῖς τοῦ φονευθέντος, ὅτι ἑνὸς Σέντυλα τὴν κόρην ἀπήγαγε πρὸ μικροῦ ὁ υἱὸς τοῦ Κομποτιάτου, πρὸς δ’ ὅτι ἀπεπειράθη μετ’ ἄλλων τριῶν καὶ νὰ τὴν ἀποκτείνῃ, διὸ καὶ κατηγορεῖται οὗτος μετὰ τῶν ἄλλων τριῶν ἐπὶ ἀπαγωγῇ καὶ ἐπὶ ἀποπείρᾳ φόνου. Καὶ ἠδυνάμεθα μὲν ν’ ἀμφιβάλλωμεν εἰς αὐτὴν τὴν πληροφορίαν, ὁπόταν διημφισβήτουν οἱ φίλοι τῆς ἀποτυχούσης μερίδος τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Κομποτιάτου μετὰ τῶν τριῶν συναυτουργῶν φυγοδικεῖ. Ἀλλ’ ὅτι ὁ Κομποτιάτης, κύριοι, φυγοδικεῖ τοῦτο εἶναι ἐκτὸς ἀντιῤῥήσεως. Τώρα, κύριοι, ὕστερον ἀπ’ αὐτὰς τὰς ῥητὰς καὶ σαφεῖς διαβεβαιώσεις δὲν ἐννοῶ πῶς ἦτο πλέον δυνατὸν νὰ ἐναπομείνῃ εἰς τὴν συνείδησίν μας ἡ ὑπόνοια, ὅτι ὁ φόνος τοῦ Κομποτιάτου ἦτο ἀποκύημα, ἦτον ἀπόβρασμα πολιτικῶν κακουργιῶν, καὶ πῶς τοὐναντίον νὰ μὴ σχηματίσωμεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν σχέσιν πρὸς τὴν ἐκλογήν. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν διαμόρφωσιν αὐτῆς τῆς πεποιθήσεως, ἐξητάσαμεν τοῦτο μὲν ἂν ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκ τοῦ χωρίου «Ἅγ. Βασιλείου» καθυστερησάντων εἰς τὴν ἐκλογὴν εἶναι τοσοῦτος, ὥστε δι’ αὐτοῦ νὰ ἐπηρεασθῇ τὸ ἀποτέλεσμα, τοῦτο δὲ ἐὰν τοσούτου ὄντος τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν, ἠδύνατο ἐντεῦθεν νὰ δικαιολογηθῇ τῆς ἐκλογῆς ἡ ἀκύρωσις. Ἐφέρομεν δὲ τὰς ἀκολούθους παρατηρήσεις. Εὕρομεν, κύριοι, ὅτι ἐκ τῶν 28 καθυστερησάντων, εἷς εἶναι τυφλὸς καὶ ἀσθενὴς καὶ ἑπομένως εἴτε ὁ Κομποτιάτης ἐφονεύετο, εἴτε ὁ κόσμος ὅλος ἐχαλοῦσε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Βόνιτσαν καὶ ψηφοφορήσῃ· Μᾶς ἐπληροφόρησαν ἐπίσης οἱ συγγενεῖς τοῦ Κομποτιάτου ὅτι δύω ἄλλοι ὡς στρατιῶται ἦσαν ἀπόντες καὶ ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Κομποτιάτου καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ φυγοδικοῦντες, δὲν ἠδύναντο νὰ προσέλθωσιν εἰς τὴν ἐκλογήν· ὥστε, ἂν ἀφαιρέσωμεν τοὺς πέντε τούτους οἵτινες δὲν ἠδύναντο ἀναμφισβητήτως νὰ ψηφίσωσι, ὑπολείπονται 23 καθυστερήσαντες, ἀριθμὸς δηλονότι ἀνεπαρκής, ὅπως ἐξασκήσῃ ἐπιῤῥοήν τινα. Ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ ἀριθμὸς οὗτος ἦτο μείζων, ὅταν ἔχομεν τὴν διαβεβαίωσιν, ὅταν ἐμορφώσαμεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ φόνος ἦτον ἄσχετος εἰς τὴν ἐκλογὴν καὶ ὅλως τυχαῖος ὡς πρὸς τὰς ἀνταγωνιζομένας μερίδας, ἡμεῖς, κύριοι, δὲν ἠδυνάμεθα πλέον νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν διάφορον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν καθυπεβάλομεν. Ὑποθέσατε, ὅτι δὲν συνέβαινεν ὁ φόνος αὐτὸς, αὐτὸ τὸ δυστύχημα· ὑποθέσατε, ὅτι συνέβαινεν ἄλλο μεγαλείτερον δυστύχημα, ὅτι 150 ἐκλογεῖς τῆς Βονίτσης ἤρχοντο διὰ θαλάσσης εἰς τὴν ἐκλογὴν, ὅτι κατεποντίζετο τὸ πλοῖον καὶ ὅτι ἐκ πένθους ἀπέσχον τῆς ἐκλογῆς 200–300 οἰκεῖοι τῶν ἐκ τοιούτου δυστυχοῦς συμβάντος παθόντων· πῶς θὰ ἠδυνάμεθα νὰ προτείνωμεν τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς δι’ ἓν γεγονὸς, δι’ ἓν δυστύχημα ἐπίσης τυχαῖον, ξένον ὡσαύτως τῆς θελήσεως τῶν ἀνταγωνιζομένων; Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν συμπεριφορὰν τῶν δημοσίων ἀρχῶν, μοῦ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἱκαναὶ αἱ λεπτομέρειαι, τὰς ὁποίας ἀναφέρομεν εἰς τὴν ἔκθεσίν μας· τοῦτο δὲ μόνον μετὰ πεποιθήσεως, λέγω, ὅτι ἂν δὲν δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι οὐσιωδῶς οἱ ἀποτυχόντες ὠφελήθησαν ἐκ τῆς συμπεριφορᾶς τῶν ἐν Βονίτσῃ δημοσίων ἀρχῶν, δὲν δύναται ὅμως καὶ νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἐξ αὐτῆς ἐζημιώθησαν τὸ παράπαν. Ἀναφέρεται δὲ ἰδίᾳ περὶ μὲν τοῦ στρατιωτικοῦ ἀρχηγοῦ κ. Δεσιδέρη, ἀνδρὸς ἐγνωρισμένης ἀκεραιότητος, ὅτι οὗτος ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του εὐλαβέστατα, ἐπαξίως ἑαυτοῦ, τὸ δὲ παράπονον, τὸ ὁποῖον ἀπηυθύνθη κατὰ τῆς διαγωγῆς τινων ἀξιωματικῶν, ὅτι δῆθεν ἐπεσκέφθησαν οὗτοι ἐν Βονίτσῃ τὸν ὑποψήφιον Γρίβαν, τοῦτο καὶ ἂν ὑποτεθῇ ἀληθές, (διότι διαψεύδεται ὑπὸ τῶν φίλων τοῦ Γρίβα) μηδενίζεται ἐν τῇ διαβεβαιώσει, τὴν ὁποίαν ἑκατέρωθεν ἐλάβομεν, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν δὲν ἔδωκαν ἀφορμήν τινα παραπόνου, τηρήσαντες διαγωγὴν ἀξιέπαινον.

§9ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Σεῖς ὁποίαν πεποίθησιν ἐσχηματίσατε περὶ τῆς ἐπισκέψεως; εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπεσκέφθησαν ἢ ὄχι;

§10ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἷς τῶν φίλων τῆς ἀποτυχούσης μερίδος μετέδωκεν ἡμῖν ἐν Βονίτσῃ τὴν πληροφορίαν αὐτήν· ἀλλ’ οὗτος ἐφαίνετο τοσοῦτον ἐνδιαφερόμενος εἰς τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς ὅσον ἀμφιβάλλω ἂν ἐνδιαφέρεται ὁ κ. Μαυρομμάτης, ὅστις δι’ ἴδιον συμφέρον ἐπιδιώκει τὴν ἀκύρωσιν· δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἀμφιβάλλω εἰς τὴν πληροφορίαν ταύτην, καθόσον μάλιστα ἄλλοι τὴν διέψευσαν καὶ μετὰ μείζονος πειστικότητος. Ἑτέρα διαφωνία, κύριοι, μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας κ. Κανελλοπούλου παρουσιάζεται καθόσον ἀφορᾷ τὴν συμπεριφορὰν τοῦ διευθύνοντος τὸ ὑποκατάστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐν Βονίτσῃ. Καὶ εἰς τὴν ἔκθεσίν μας ἀνεφέραμεν, καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ πληροφορία καὶ ἡ διαβεβαίωσις, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, ὅτι ὁ διευθύνων τὸ ὑποκατάστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐν Βονίτσῃ συνδέεται διὰ στενῆς συγγενείας μετὰ τοῦ δημάρχου Ἀνακτορίων Κ. Σάνου, φίλου καὶ ὀπαδοῦ τοῦ ὑποψηφίου Γρίβα, αὐτή, λέγω, ἡ διαβεβαίωσις μᾶς εἶχε προδιαθέσει νὰ πιστεύσωμεν ὅτι τῷ ὄντι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος διέθεσε χρήματα, ὅπως ἐπηρεάσῃ τὴν ἐκλογὴν ὑπὲρ τῶν ἐπιτυχόντων· μᾶς ὑπεστήριζον οἱ φίλοι τῶν ἐπιλαχόντων, ὅτι ἐδόθησαν χρήματα, ὅτι διετέθησαν 18 χιλ. δραχ. πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπόν· ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, ἐνεφανίσθη ἐνώπιόν μας, προθύμως ὑπακούων εἰς τὴν πρόσκλησιν ἡμῶν, ὁ διευθύνων τὸ ὑποκατάστημα· ὅταν ἀμέσως μᾶς ἐπαρουσίασε τὸ βιβλίον τῆς Τραπέζης, ἐκ τοῦ ὁποίου κατεδεικνύετο ὅτι οὐδὲν ἀπολύτως ἐγένετο δάνειον πρὸ μηνῶν· ὅταν ἐμάθομεν παρ’ αὐτοῦ, ὅτι περὶ τὰς 40,000 δραχμῶν διαχειρίζεται καὶ τούτων δὲ τὸ πλεῖστον ἔχει διατεθῆ εἰς τοὺς φίλους τῶν ἀποτυχόντων· ὅταν ἐπροσκαλέσαμεν τοὺς ἐναντίους καὶ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ μᾶς ὀνομάσωσιν ἕνα τοὐλάχιστον, λαβόντα δάνειον κατὰ τὴν παραμονὴν τῆς ἐκλογῆς, νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἡ ἔκθεσίς μας ἐκφράζει, ὅτι, τοὐτέστιν, δὲν ἐπηρέασε τὴν ἐκλογὴν ὁ διευθυντὴς τοῦ ὑποκαταστήματος τῆς ἐν Βονίτσῃ Τραπέζης. Τρίτη διαφωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας κ. Κανελλοπούλου παρίσταται ὡς πρὸς τὴν περὶ τῶν φυγοδίκων αἰτίασιν. Περὶ τοῦ θέματος τούτου, ὡς παρατηρεῖτε, κύριοι, ἡ ἔκθεσις ἡμῶν κατέχει δύω ὁλοκλήρους στήλας. Ἐν τούτοις θὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ ἐντεῦθεν δύω τινά. Παρὰ τῶν φίλων τῶν ἐπιλαχόντων ἐμάθομεν ὅτι εἰς τὸ χωρίον Κατούνα τοῦ δήμου Ἐχίνου καὶ εἰς τὸ χωρίον Μύτικα τοῦ δήμου Σολίου καθ’ ἣν ἡμέραν εἰσῆλθεν ἐν αὐτοῖς ὁ ὑποψήφιος Γρίβας, ἐθεάθησαν φυγόδικοι, καὶ εἰς μὲν τὸ χωρίον Κατούνα οἱ φυγόδικοι οἵτινες κατεδιώκοντο ὡς ἀπαγωγεῖς νέας τινός, εἰς δὲ τὸ χωρίον Μίτηκα οἱ Παλιογιαναῖοι, συγγενεῖς τοῦ δολοφονηθέντος δημάρχου Παλιογιάννη, κατηγορούμενοι ἐπὶ ἐμπρησμῷ. Ἀλλὰ καθόσον μὲν ἀφορᾷ τὴν ἐμφάνισιν τῶν φυγοδίκων εἰς Κατούναν, ὁ δήμαρχος Ἐχίνου διαβεβαίου ἡμᾶς ὅτι οὐδέποτε εἰσῆλθον οὗτοι εἰς Κατούναν καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσέλθουν, διότι εἶναι βέβαιον καὶ ἀναντίῤῥητον καὶ τὸ γνωρίζει ἐπισήμως ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ, ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις κατεδίωξε τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς, ὅστις συνετέλεσε νὰ κτυπηθῶσιν, ἦτον αὐτός· καὶ ὅταν τοῦτο θεωρηθῇ ἀληθὲς ἢ προκύπτῃ ἐκ δημοσίων ἐγγράφων, ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἦτον ἀδύνατον ὄντως ἐχθροὶ τοῦ εἰρημένου δημάρχου νὰ ἔλθωσι, καίτοι φυγόδικοι, εἰς Κατούναν χωρὶς νὰ ἀναλογισθῶσι τὸν κίνδυνον, ὃν θά διέτρεχον. Καθόσον ἀφορᾶ τοὺς φυγοδίκους τοῦ χωρίου Μίτηκα, καὶ οἱ φίλοι τῆς ἐπιτυχούσης μερίδος καὶ ὁ εἰρηνοδίκης καὶ ἐνωμοτάρχης ἐπίσης διέψευσαν τὴν εἴδησιν, ὅτι ἐθεάθησάν που. Ἐνοεῖτε, κύριοι, ὅτι ἀπέναντι τοιούτων ἀντιφατικῶν πληροφοριῶν δικαίωμα εἴχομεν καὶ νὰ πιστεύωμεν καὶ νὰ ἀμφιβάλλωμεν. Ἔρχεται ὅμως μία κατάθεσις οὐσιώδης, μία περίπτωσις συγκεκριμένη, ἱκανὴ ν’ ἀποκρούσῃ πᾶσαν ἰδέαν καὶ πᾶσαν ὑπόνοιαν ὅτι ὁ ὑποψήφιος Γρίβας ἠρέσκετο νὰ διατελῇ εἰς σχέσιν τινὰ μετὰ φυγοδίκων. Μᾶς κατετέθη, κύριοι, καθ’ ὃν χρόνον διεμένομεν εἰς Βόνιτσαν, ὅτι ὑπάρχουσιν ἐκ τῆς ἐπαρχίας ταύτης φυγόδικοι, οἱ ὁποῖοι ἐνδιαιτῶνται εἰς Πρέβεζαν, ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἐκλογῆς εἶχε διαδοθῇ ὅτι οἱ φυγόδικοι ἐκεῖνοι, ἐπωφελούμενοι τῆς εὐκαιρίας, ἐσκέφθησαν νὰ εἰσέλθουν κρύφα εἰς Βόνιτσαν καὶ ἴδωσι τὰς οἰκογενείας των, ἐνεργήσουν δὲ ἴσως καὶ ζωοκλοπάς, ἢ καὶ ἄλλας ἔτι ἐκνόμους πράξεις καὶ πάλιν ἀναχωρήσωσιν, ὅτι ἡ διάδοσις αὕτη εἶχε φθάσει μέχρι τοῦ ὑποψηφίου Γρίβα, ὅστις ἀμέσως ἀπέστειλεν εἰς τὸν κ. πρόξενον τῆς Τουρκίας ἄνθρωπόν τινα μὲ τὴν παράκλησιν τοῦ νὰ καταστήσῃ αὐστηροτέραν τὴν ἐπιτήρησιν τῶν φυγοδίκων διὰ τῶν Τουρκικῶν ἀρχῶν. Ἐκαλέσαμεν τὸν κύριον πρόξενον μετὰ σπουδῆς καὶ τὸν ὑπεβάλομεν εἰς ἐξέτασιν καὶ παρ’ αὐτοῦ δ’ ἐβεβαιώθημεν, ὅτι ἀληθῶς εἶχε διαβιβασθῆ αὐτῷ ὑπὸ τοῦ κ. Γρίβα τοιαύτη πληροφορία καὶ ὅτι ἔγραψε συνεπῶς εἰς Πρέβεζαν καὶ ἐγένετο αὐστηροτέρα ἡ ἐπιτήρησις τῶν ἐν λόγῳ φυγοδίκων. Αὐτή, κύριοι, ἡ περίστασις, οὕτω βεβαιωμένη, πιστεύω ὅτι μᾶς δίδει τὸ δικαίωμα νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι δὲν ἔστεργεν ὁ Γρίβας νὰ παρακολουθῆται ὑπὸ φυγοδίκων. Ἀλλ’ ὑποθέσαντες πρὸς στιγμήν, ὅτι εἶναι ἀληθὲς καὶ βέβαιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς κατετέθη ὑπὸ τῶν φίλων τῆς ἀποτυχούσης μερίδος, ἠθελήσαμεν, κύριοι, καὶ καθῆκον εἴχομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἂν αὐτοὶ οἱ φυγόδικοι ἐπενήργησαν ὁπωσδήποτε καὶ ἐπὶ τῆς συνειδήσεως τῶν ἐκλογέων, ἐὰν ἐξεβίασαν δηλαδὴ ἢ ὁπωσδήποτε προσεπάθησαν τοὐλάχιστον νὰ ἐπηρεάσωσί τινα. Καὶ καθόσον ἀφορᾷ τοὺς ἐν Κατούνᾳ θεαθέντας φυγοδίκους, μόνον ὁ ἀδελφὸς τῆς παθούσης, μόνος ἐκεῖνος μᾶς κατέθεσεν, ὅτι τὸν εἶχον δῆθεν ἀπειλήσει οἱ φυγόδικοι, πρῶτον μὲν ὅπως ἐνδώσῃ εἰς τὸν γάμον τῆς ἀδελφῆς του καὶ δεύτερον διαθέσῃ τὴν ψῆφόν του ὑπὲρ τοῦ Γρίβα· τὴν κατάθεσιν ὅμως αὐτοῦ μᾶς τὴν διέψευσαν οἱ ἐν τῇ ἐκθέσει ἡμῶν σημειούμενοι, διαβεβαιώσαντες ἡμᾶς ὅτι μόνον τὸ πρῶτον μέρος εἶναι ἀληθές, ἐνῷ τὸ τελευταῖον μέρος αὐτῆς εἶναι πλασματικὸν καὶ τοὺς ἐπιστεύσαμεν, διότι οἱ φυγόδικοι οὗτοι περὶ τοῦ γάμου κυρίως τῆς ἀπαχθείσης ἐνδιεφέροντο καὶ οὐχὶ περὶ ψήφων. Καθόσον δ’ ἀφορᾷ τοὺς φυγοδίκους, οἱ ὁποῖοι κατὰ τοὺς ἀποτυχόντας ἐθεάθησαν εἰς τὸ χωρίον Μίτηκα, οὗτοι, κύριοι βουλευταί, εἰσιν οἱ Παλιογιανναῖοι, κατηγορούμενοι μὲν ἐπὶ ἐμπρησμῷ ἀλλ’ οἵτινες ἀνήκουσιν εἰς μίαν τῶν καλλιτέρων οἰκογενειῶν τοῦ Μήτικα. Εἶναι οἰκοκυραῖοι καὶ οἱ ὁποῖοι ποτὲ δὲν ἐνώχλησαν τινα, κατὰ τὰς διαβεβαιώσεις καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης μερίδος. Παρέλειψα νὰ σημειώσω εἰς τὴν ἔκθεσίν μου καὶ θὰ τὸ εἴπω ἤδη, ὅτι περὶ αὐτῶν τῶν φυγοδίκων οἱ φίλοι τῶν ἀποτυχόντων εἰς Μήτικα, ἐνῷ μᾶς διεβεβαίουν, ὅτι δὲν προσεπάθησαν νὰ ἐπηρεάσωσί τινα, μᾶς παρετήρησαν ἅμα, ὅτι καὶ ἡ παρουσία των μόνη ἤρκει, ὅπως ἐπηρεάσῃ τὴν ἐκλογήν. Καὶ ὅταν, κύριοι, δὲν ἔχομεν ἕνα ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος νὰ μᾶς παραπονεθῇ ἢ νὰ μᾶς ἀποδείξῃ ὅτι φυγόδικοι προσεπάθησαν νὰ ἐπηρεάσουν τὴν ἐκλογήν, δὲν ἐννοῶ πῶς δύναταί τις σπουδαίως νὰ προτείνῃ εἰς τὴν Βουλὴν τῆς ἐκλογῆς τὴν ἀκύρωσιν. Καθόσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα, μεθ’ ὅσα εἰς τὴν ἔκθεσίν μας ἀναφέρονται, νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ κατενόησεν, ὅτι ἡ περὶ αὐτῶν αἰτίασις εἶναι τόσον σαθρὰ, ὥστε θεωρῶ πάντη περιττὴν καὶ τὴν ἐλαχίστην ἐπ’ αὐτῆς ἀνάπτυξιν. Εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας γίνεται λόγος καὶ περί τινος ἐπιστολῆς σταλείσης ἀπὸ τὸ Βασιλικὸν γραφεῖον. Περὶ αὐτῆς δὲ τῆς ἐπιστολῆς, κύριοι, ἐν τῇ ἡμετέρᾳ προτάσει οὐδεὶς γίνεται λόγος, καὶ ὀφείλω διὰ τοῦτο, νομίζω, νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν εἰς τὴν Βουλήν, καθόσον ἀφορᾷ τὴν παράλειψιν ταύτην. Διὰ τῆς ἀποφάσεώς της ἡ Βουλὴ ἀπεδέξατο ὁλοσχερῶς τὴν πρότασιν τοῦ τμήματος καθ’ ἣν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, προετάθη νὰ ἀποσταλῇ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ εἰς Βόνιτσαν, ὅπως ἐξετάσῃ κυρίως, ἐὰν ὅ,τι ἀναφέρεται ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Γλαράκη ἦναι ἀκριβές· ἀλλ’ ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κυρίου Γλαράκη δὲν γίνεται λόγος παντάπασι περὶ τούτου, καὶ θὰ ἐγίνετο βεβαίως, ἐὰν ἐθεωρεῖτο ὡς σημασίας τινός. Δὲν ἔκαμα λόγον ἐν τῇ ἐκθέσει μας περὶ αὐτοῦ, ἐκτὸς τοῦ λόγου τούτου, καὶ καθόσον ἐνόμισα, ὅτι ἀνάγεται εἰς ἰδιωτικὴν ὑπόθεσιν, οὐδεμίαν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς ἀσκήσασαν ἐπήρειαν, ἀφοῦ οὔτε μᾶς ἐγένετο κἂν λόγος, ὅτι διὰ τῆς ἐπιστολῆς ἐκείνης ἐπηρεάσθη τις, καὶ ἐπὶ τέλους, διότι ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι βαθυτέρα τις ἐξέτασις τῆς ὑποθέσεως ταύτης θὰ εἶχέ τι τὸ κατασκοπικὸν, τὸ ὁποῖον ἔπρεπεν ἐξ ἀξιοπρεπείας καὶ λεπτότητος ν’ ἀποφύγωμεν. Σᾶς εἶπον, κύριοι βουλευταὶ, ὅ,τι προκληθεὶς ὤφειλον νὰ εἴπω. Σᾶς ἀνέπτυξα ὅλους ἐκείνους τοὺς λόγους, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐρειδόμενοι, ἐγὼ καὶ ὁ κ. Ἀντίπας, ἐσχηματίσαμεν τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἐν τῇ ἐκθέσει ἡμῶν εὐκρινῶς διετυπώσαμεν. Ἐναπόκειται δ’ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκτιμήσῃ ἐμβριθέστερον καὶ αὐστηρότερον τοὺς λόγους τούτους καὶ φέρῃ ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς ἀποφασιστικὴν καὶ δικαίαν ψῆφον.

§11Χ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διεφώνησα, κύριοι Βουλευταὶ, πρὸς τοὺς συναδέλφους μου, οὐχὶ ὡς πρὸς τὰ πράγματα, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ ἔκαμον, καὶ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἔκαμα ἐπὶ τῶν ἰδίων πραγμάτων, καὶ λυποῦμαι διὰ τὴν διαφωνίαν μας ταύτην. Ὡς βλέπεται ἐκ τῆς ἐκθέσεώς μου, φέρω ἰδιαιτέραν γνώμην, καὶ τὴν γνώμην αὐτὴν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δικαιολογήσω· ἐλπίζω δὲ, ὅτι θέλω δυνηθῆ νὰ πείσω τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ ἐμὴ γνώμη εἶναι ἡ ὀρθοτέρα καὶ ν’ ἀποδείξω, ὅτι πάντα ὅσα ἔλαβον χώραν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν Βονίτσης εἰς τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐνηργήθη ἡ ἐκλογὴ, ἦσαν ἱκανὰ, ἱκανώτατα νὰ ἐπιδράσωσιν ἐπὶ τοῦ ἀποτελέσματος καὶ νὰ φέρωσιν ἀποτέλεσμα ὅλως διαφορετικόν. Ἀκολουθῶν τὸν προλαλήσαντα, θ’ ἀρχίσω ἀπὸ τῆς πολυκρότου δολοφονίας τοῦ Κομποτιάτου. Δὲν ἠρνήθη ὁ προλαλήσας ὅτι ὁ Κομποτιάτης ἦτο πρόσωπον σεβαστὸν εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην· σᾶς προσθέτω δ’ ἐγὼ ὅτι οὗτος ἦτο καὶ κομματάρχης ἰσχυρὸς, ἰσχυρότατος καὶ λίαν γνωστὸς εἰς τὰ πέριξ χωρία, εἰς τοὺς διαφόρους δήμους καὶ εἰς ὁλόκληρον τὴν ἐπαρχίαν διὰ τὴν ἰσχύν του. Τοιοῦτος ἐξελαμβάνετο παρὰ πάντων καὶ ὡς τοιοῦτος ἐτιμᾶτο. Ὁ Κομποτιάτης πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἀνῆκεν εἰς τὴν μερίδα τῶν ἀποτυχόντων, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω ἀκριβῶς πρὸ πόσων ἐτῶν ἀπεφάσισε διὰ λόγους ἀφορῶντας εἰς τὰ συμφέροντα τῆς ἰδιαιτέρας του πατρίδος ν’ ἀπεμακρυνθῇ ἀπὸ τῆς μερίδος ἐκείνης καὶ νὰ προσκολληθῇ εἰς τὴν μερίδα τῶν ἐπιτυχόντων, τὴν ὁποίαν δὲν ἠξεύρω τίς διηύθυνε κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν· ἔκτοτε ἔμενε παρὰ τῇ μερίδι αὐτῇ καὶ τὴν ὑπερησπίζετο μετὰ πάσης θυσίας. Φαίνεται ὅμως ὅτι διεψεύσθησαν αἱ ἐλπίδες του, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφάσισε ν’ ἀφήσῃ καὶ ἐκείνην τὴν μερίδα νὰ προσκολληθῇ εἰς τὴν μερίδα τῶν ἀντιθέτων τοῦ κ. Γρίβα, εἰς ἣν ἀνέκαθεν ἀνῆκεν. Ἐν ὅσῳ ἔμενεν εἰς τὴν μερίδα τοῦ Γρίβα ἠγωνίζετο πῶς νὰ φανῇ χρήσιμος διὰ τοῦ Γρίβα εἰς τὴν ἰδιαιτέραν του πατρίδα, δι’ ἐκτελέσεως κοινωφελῶν ἔργων, τῶν ὁποίων εἶχε μεγίστην ἀνάγκην τὸ χωρίον του. Τὰς περὶ τούτου ἀξιώσεις τῶν συμπολιτῶν του διεβίβαζεν εἰς τὸν κ. Γρίβαν, οὗτος ὅμως οὐδεμίαν ἔδιδεν ἀκρόασιν, καὶ τοῦτο ἐξέλαβεν ὡς προσβολὴν καὶ περιφρόνησιν. Μὴ δυνάμενος δὲ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν πραγματοποίησιν τῶν αἰτήσεων τῶν συμπολιτῶν του, ἀπεφάσισε νὰ παραιτήσῃ τὸν κ. Γρίβαν καὶ νὰ προσκολληθῇ ὁριστικῶς εἰς τὴν ἀντίθετον μερίδα. Ὁριστικῶς ἡ περὶ τούτου ἀπόφασις ἐλήφθη ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐκλογῆς. Τὸ γεγονὸς τοῦτο ἐψιθυρίζετο εἰς ὅλην τὴν ἐπαρχίαν καὶ ἰδίως εἰς τὸ χωρίον του καὶ εἰς τὰ πέριξ αὐτοῦ χωρία καὶ παντοῦ ἐγένετο ἡ ἐρώτησις ἂν ἔφυγεν ὁ Κομποτιάτης καὶ διατὶ ἔφυγεν. Ἡ ἀπόφασις αὕτη τοῦ Κομποτιάτου, ὑποστηριζομένη ὑπὸ τῶν συγχωριανῶν του καὶ ὅλων τῶν συγγενῶν του, ἦτο ὁριστικὴ καὶ ἀμετάκλητος· καὶ ἐπειδὴ ἐπρόκειτο μετ’ ὀλίγον νὰ ἐνεργηθῇ ἡ ἐκλογὴ τῶν βουλευτῶν, ἐνόμιζεν, ὅτι ὤφειλεν εἰς τοὺς νέους φίλους, εἰς τοὺς ὁποίους προσῆλθε, νὰ προσφέρῃ ὑπηρεσίαν ζωηροτέραν, φρονῶν ὅτι διὰ τῶν περισσοτέρων θυσιῶν ἠδύνατο ν’ ἀποκτήσῃ πλησίον τῶν νέων φίλων του ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀποκτήσῃ παρὰ τοῦ Γρίβα, τὸν ὁποῖον εἶχεν ὑπηρετήσει ἐπὶ τόσα ἔτη· ἡ ἐπιτυχία τῆς ἐκλογῆς ἦτο ἡ ἐγγύησις τῆς ἀποκτήσεως ταύτης, καὶ ὁ Κομποτιάτης ὡς ἀρχηγὸς τοῦ χωρίου του εἶχε τὸ συμφέρον νὰ παρουσιασθῇ εἰς τοὺς νέους του φίλους μὲ περισσοτέραν ἀξίαν καὶ δύναμιν. Ἀληθὲς εἶναι ὅτι διεπραγματεύθη μετ’ αὐτῶν καὶ ἐζήτησε νὰ ὑποσχεθῶσιν εἰς τὸν δῆμόν του δύω κοινωφελῆ ἔργα, τὸ ὑδραγωγεῖον καὶ τὴν σύστασιν σχολείου, τὰ ὁποῖα οἱ ἀποτυχόντες ὑπεσχέθησαν, ὁ δὲ διαληφθεὶς Κομποτιάτης ἠναγκάσθη ἐκ τούτου νὰ κατασταθῇ ζωηρότερος καὶ νὰ καταστήσῃ καὶ τοὺς φίλους του πλέον ζωηροτέρους χάριν αὐτῶν τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου των. Συνενοήθη ἑπομένως μετὰ τῶν συγχωριανῶν του τούτων καὶ ὥρισαν τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ σκεφθῶσιν οὐχὶ δι’ ἄλλον λόγον πλέον παρὰ διὰ ν’ ἀποφασίσωσι τὸν τρόπον διὰ τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ προσέλθωσιν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, ν’ ἀποφασίσωσι δηλονότι ἂν ἔπρεπε πάντες ὁμοῦ ν’ ἀναχωρήσωσι τὴν αὐτὴν ἡμέραν ἀπὸ τὸν Ἅγιον Βασίλειον διὰ τὴν Βόνιτσαν, ἢ οἱ ἡμίσεις νὰ μεταβῶσιν ἐκεῖ τὴν μίαν ἡμέραν καὶ οἱ ἄλλοι τὴν ἑπομένην, διότι, ὡς γνωρίζετε, εἰς τὰ χωρία δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀπέρχωνται συνάμα ὅλοι ὅπως ψηφοφορήσωσι, καθόσον ἔχουσι ζῶα καὶ ἄλλα ἔργα ὑπὸ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν συγχρόνως ὅλοι ν’ ἀπομακρυνθῶσι. Συνῆλθον λοιπὸν τὴν δευτέραν ἡμέραν τῆς ψηφοφορίας εἴς τι καφενεῖον τοῦ χωρίου Ἅγιος Βασίλειος καὶ μεταξὺ τῶν προκρίτων ἐσυζητεῖτο ἡ ὑπόθεσις αὐτή· ἀπεφασίσθη δὲ νὰ συναθροισθῶσι πάντες τὴν ἑπομένην καὶ νὰ ὑπάγωσιν εἰς Βόνιτσαν διὰ νὰ ψηφοφορήσωσιν. Ἀφοῦ ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις αὕτη καὶ ἔλαβον ὅλα τὰ περὶ τούτου ἐξασφαλιστικὰ μέτρα ἀπεχωρίσθη ὁ Κομποτιάτης μετὰ τοῦ υἱοῦ του ὅπως μεταβῇ εἰς τὴν οἰκίαν του, ἀλλὰ δὲν εἶχε προχωρήσει ὀλίγα βήματα καὶ ὁ Κομποτιάτης ἐφονεύθη ἐξ ἐνέδρας ὑπ’ ἀγνώστου. Βεβαίως δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δύναμαι ν’ ἀποδώσω πολιτικὸν χαρακτῆρα εἰς τὴν πρᾶξιν αὐτήν· ἐγὼ ὁποῖος γνωρίζω καὶ τὸν κ. Γρίβαν καὶ τοὺς συναδέλφους αὐτοῦ καὶ τοὺς τιμῶ, δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι εἶχον τὴν παραμικρὰν εἴδησιν τῆς στυγερᾶς αὐτῆς πράξεως. Δὲν δύνασθε ὅμως καὶ σεῖς, κύριοι, νὰ μοὶ ἀρνηθῆτε, ὅτι τὴν ὥραν καθ’ ἣν ἐδολοφονήθη, ἐν τῷ μέσῳ τῆς ἐνεργείας τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀναλάβει ὑπὲρ τῶν ἀποτυχόντων ὁ δολοφονηθείς, ὀλίγον πρὸ τῆς μετὰ τῶν φίλων του συνεννοήσεώς του, καὶ ἀφοῦ λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας καὶ τὴν σημασίαν, τὴν ὁποίαν ὁ ἄνθρωπος οὗτος εἶχε καὶ εἰς τὸν δῆμον καὶ εἰς τὰ πέριξ χωρία καὶ εἰς ὁλόκληρον τὴν ἐπαρχίαν, ὅτι δὲν ἐπηρέασε τὴν ἐκλογὴν σπουδαίως. Καὶ τέλος πάντων, κύριοι, μετὰ τὴν ὑπόληψιν τὴν γενικὴν τὴν ὁποίαν ἀπελάμβανεν ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ του, ἦτο δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ τις κατὰ τὴν ἡμέραν μάλιστα τῆς ψηφοφορίας ὅστις νὰ μὴ πιστεύσῃ ὅτι ἡ πρᾶξις εἶχε χαρακτῆρα πολιτικόν; Ὄχι μόνον οἱ δειλοὶ ἀλλὰ καὶ οἱ πλέον γενναιότεροι δὲν ἠδύναντο κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην παρὰ νὰ πιστεύσωσι τοῦτο, δὲν ἠδύναντο παρὰ νὰ αἰσθανθῶσι φόβον καὶ νὰ προφυλάσσωνται, διότι πᾶς τις ἠδύνατο νὰ πιστεύσῃ ὅτι ἡ αὐτὴ τύχη περιέμενε πάντα. Ὁ φόβος αὐτός, ἡ ἰδέα αὐτή, ὄχι μόνον ἴσχυσε ν’ ἀποδειλιάσῃ ὁλόκληρον τὸ χωρίον, καὶ νὰ καταστρέψῃ τὴν ἀπόφασιν, ἥτις, ὡς εἴρηται, ἐλήφθη ὅπως μεταβῶσι πάντες ὁμοῦ καὶ ψηφοφορήσωσιν ὑπὲρ τῆς ἀποτυχούσης μερίδος, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ πέριξ χωρία 3 ἢ 4, τὰ ὁποῖα ἀναφέρω ἐν τῇ ἐκθέσει μου, μὲ τοὺς κατοίκους τῶν ὁποίων συνεδέετο διὰ συγγενικῶν δεσμῶν, καὶ εἰς τὴν Βόνιτσαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὅλοι οἱ κομματάρχαι εἶχον τὸ κέντρον τῆς ἐνεργείας των, καὶ εἰς αὐτὴν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους δήμους, οἵτινες κεῖνται πέριξ, καὶ εἰς τοὺς ὁποίους περιῆλθε τὸ ἄκουσμα τῆς δολοφονίας, ἐπροξένησε φρικίασιν, καὶ ὅλοι ἐσκέπτοντο ἐὰν πρέπῃ νὰ προσέλθωσι νὰ ψηφοφορήσωσι καὶ ἐὰν ἦναι ἐξησφαλισμένοι. Πολλοὶ ἀπεφάσισαν ὁριστικῶς ν’ ἀπόσχωσιν ἐκ τῆς ψηφοφορίας, διότι ἐθεώρουν ὡς βέβαιον ὅτι θὰ διατρέξωσι κίνδυνον. Τὸ περιστατικὸν αὐτὸ τῆς δολοφονίας, κύριοι, ὅπως τὸ ἀνέφερον, καὶ δὲν θέλω νὰ ἀδικήσω τοὺς συναδέλφους μου, οἵτινες ἄλλως τὸ ἐξετίμησαν, τὸ περιστατικὸν τοῦτο κατ’ ἐμὴν γνώμην σπουδαίως ἐπέδρασε καὶ ἔβλαψε τὴν ἐκλογήν. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἔχω πεῖραν ἀρκετήν, ὡς ἐκτεθεὶς καθ’ ὅλας τὰς περιόδους εἰς τὴν ἐκλογικὴν πάλην, καὶ γνωρίζω ὅλας τὰς περιστάσεις ταύτας καὶ ἐξ ἰδίου παθήματος, διότι εἶχον τὴν δυστυχίαν νὰ εὑρεθῶ ἐν τῷ μέσῳ παρομοίων περιπετειῶν, δὲν διστάζω διόλου, ἀλλ’ ἀδιστάκτως πιστεύω ὅτι τὸ περιστατικὸν τῆς δολοφονίας τοῦ Κομποτιάτη ἦτο τοιοῦτον, ὥστε ὄχι μόνον ἠδύνατο ν’ ἀλλοιώσῃ τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπως ἀναφέρω εἰς τὴν ἔκθεσίν μου, καθόσον ἐξελήφθη λίαν σχετικὸν μὲ τὴν ἐκλογήν, ἀλλ’ ἠδύνατο καὶ καθ’ ὁλοκληρίαν νὰ μεταβάλῃ τὸ ἀποτέλεσμα. Καὶ ναὶ μὲν ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου δὲν δύναται μαθηματικῶς νὰ ὁρισθῇ ἡ ἀπώλεια τῶν ψήφων τῶν ἀποτυχόντων, καθόσον ἐκ τούτου ἑπόμενον ἦτο νὰ μεταβληθῶσι καὶ 5 καὶ 10, ἠδύνατο ὅμως νὰ δειλιάσωσι καὶ 500· αὐτὸ ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἐκτιμήσεως, ἣν ἕκαστος δύναται νὰ κάμῃ ἐπὶ τοῦ πράγματος, καὶ διὰ τοῦτο ἐγὼ ἀπέσχον νὰ ἐκφέρω γνώμην ὡρισμένην περὶ τοῦ ἂν ἐπηρεάσθη τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς ὡς πρὸς ὅλους τοὺς ὑποψηφίους ἢ ὡς πρὸς τοὺς δύο ἢ καὶ τὸν ἕνα· ἐὰν ἤθελον ἐκφρασθῆ ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα ἐπηρεάσθη μόνον διὰ τὸν ἕνα, δὲν θὰ ἔλεγον ἀκρίβειαν, τὸ αὐτὸ δὲ ἤθελε συμβῆ ἂν ἂν ἔλεγον καὶ διὰ τοὺς δύο ἢ καὶ ὅλους· ἀδιστάκτως ὅμως πείθομαι, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς ἐπηρεάσθη ἐκ τῆς δολοφονίας σπουδαίως. — Καὶ ταῦτα περὶ τῆς δολοφονίας.

§12ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς κάμω μίαν ἐρώτησιν. Εἴπατε ὅτι οἱ κάτοικοι τοῦ Ἁγίου Βασιλείου δὲν προσῆλθον ὅλοι νὰ ψηφοφορήσωσι, πόσοι ἐψηφοφόρησαν;

§13Χ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ διότι μοὶ ἐνθυμίσατε καὶ αὐτό. — Παρέλειψα, κύριοι, νὰ σᾶς ἀναφέρω ὁποία ὑπῆρξεν ἡ διαγωγὴ τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Ἅγιος Βασίλειος μετὰ τὴν διάπραξιν τοῦ φόνου, καὶ ἐκ τῆς μικρᾶς ἱστορίας, τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς κάμω, θὰ ἰδῆτε ὅτι ἔχω δίκαιον δι’ ὅσα εἶπον· 90 τὸ ὅλον εἶχον ἀποφασίσει νὰ παρακολουθήσωσι τὸν Κομποτιάτην εἰς Βόνιτσαν, 8–10 εἶχον ἀποτελέσει τὴν ἀντιπολίτευσιν κατ’ αὐτοῦ· μετὰ τὴν δολοφονίαν ὅμως αὐτοῦ 20 τὸν ἀριθμὸν λόγῳ πένθους παρέμειναν ὅπως παρηγορήσωσι τοὺς συγγενεῖς του καὶ διὰ τὴν κηδείαν, ἄλλοι διεσκορπίσθησαν καὶ ἄλλοι ἀνεχώρησαν, διότι οὐδεμίαν πλέον ὄρεξιν εὕρισκον νὰ μεταβῶσιν εἰς Βόνιτσαν νὰ ψηφοφορήσωσι, καὶ ἄλλοι πάλιν τρέμοντες διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέφερον, προσεκολλήθησαν εἰς τὴν μερίδα, τὴν ὁποίαν εἶχον ἀποφασίσει νὰ ἐγκαταλείψωσι. Τὸ γεγονὸς λοιπὸν τοῦτο τῆς δολοφονίας ἐφ’ ὅσον ἐπέδρασεν εἰς τὸ χωρίον ἐκεῖνο, εἰς τὰ πέριξ χωρία, εἰς τὸν δῆμον, εἰς τὴν Βόνιτσαν, εἰς τοὺς δήμους τοὺς ἄλλους, δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπηρεάσῃ τόσον ἀριθμὸν ἐκλογέων, ὅστις ἤρκει ν’ ἀλλοιώσῃ τὸ ἀποτέλεσμα; Ἀφοῦ μόνον 20 εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συλλυπηθῶσι τοὺς συγγενεῖς τοῦ Κομποτιάτη καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπροτίμησαν νὰ μεταβῶσιν εἰς Βόνιτσαν, τί δύναται νὰ εἰκάσῃ τις καὶ περὶ τῶν ἄλλων συγχωριανῶν συγγενῶν καὶ φίλων, τῶν εἰς τὰ πέριξ χωρία εὑρισκομένων, καὶ τῶν ἄλλων μετὰ τῶν ὁποίων συνεδέετο πολιτικῶς καὶ ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν μερίδα, εἰς ἣν καὶ αὐτός; Αὐτὴ εἶναι, κ. Κατσικαπῆ, ἡ ἀπάντησις εἰς τὴν ἐρώτησίν σας. Μεταβαίνων, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς συμπεριφορᾶς τῶν δημοσίων ἀρχῶν, ὀφείλω νὰ εἴπω καὶ περὶ αὐτῶν ὀλίγα τινά, τὰ ὁποῖα δὲν θεωρῶ ἀνάξια λόγου σχετικῶς πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν. Ἐπὶ δύο σχεδὸν ἔτη, κύριοι βουλευταί, ἡ μερὶς τοῦ κυρίου Γρίβα, ἀπὸ τῆς ἐλεύσεως τοῦ κ. Βούλγαρη εἰς τὰ πράγματα μέχρι τῆς ἀποχωρήσεώς του ἐπίεζε καὶ κατέθλιβε διὰ τῶν ὑπαλλήλων τοὺς ἐναντίους αὐτῷ, καὶ οὐδεὶς ἐκ τούτων ἐνόει ὅτι ἐξεπλήρου τὸ καθῆκόν του, εἰμὴ πιέζων καὶ τυραννῶν τοὺς ἀντιθέτους τοῦ κ. Γρίβα ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ, ὡς ἐγὼ δὲ ἀντιλήφθην ἔχουν τὸ δυστύχημα οἱ ἐχθροὶ τοῦ Γρίβα νὰ εὑρίσκωνται ὑπὸ τὸ κράτος τῆς τρομοκρατίας διηνεκῶς. Οἱ ὑπάλληλοι ὅλοι ὡς ὄργανα τῆς ἐκλογῆς αὐτοῦ ἐνόμιζον, ὅτι εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὸν ὑπηρετῶσιν εἰς τὰ πολιτικὰ συμφέροντά του. Ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν περιεμένετο ἡ ἀντικατάστασίς των, ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Τρικούπη δὲν εἶχεν ἀποφασίσει τοῦτο, εἴτε διότι δὲν εὕρισκε λόγους, εἴτε διότι εἶχε συστάσεις ὑπὲρ αὐτῶν ἀπὸ ἀνθρώπους κατ’ αὐτὴν ἀξιοπίστους. Διετηρήθησαν λοιπὸν οἱ ὑπάλληλοι αὐτοὶ καὶ ἔμειναν σχεδόν, δὲν ἠξεύρω ἀκριβῶς, μέχρι τῶν παραμονῶν τῆς ἐκλογῆς· καθ’ ὅλον δὲ αὐτὸ τὸ διάστημα τὸ ἀπὸ τῆς ἐλεύσεως τοῦ κ. Τρικούπη εἰς τὰ πράγματα μέχρι τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐκλογῆς, καθ’ ὅλον, λέγω, αὐτὸ τὸ διάστημα, ἐπεκράτησεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην ἡ ἰδέα ὅτι ὁ κ. Γρίβας θέλει εἶσθαι ὁ διάδοχος τοῦ κυρίου Τρικούπη. Τὴν ἰδέαν ταύτην συνδυάζων ὁ κόσμος ἐκεῖνος μὲ τὴν διατήρησιν τῶν ὑπαλλήλων εὕρισκεν ὅτι δὲν ἦτο οὐδόλως παράδοξον νὰ ἐπαληθεύσῃ. Ἡ ἰδέα αὕτη ἀνεξαρτήτως πρὸς τὴν διαγωγὴν τῶν ὑπαλλήλων, περὶ ἧς κατόπιν θὰ σᾶς εἴπω τινά, ἐπηρέασε τὸ πνεῦμα τῆς κοινωνίας καὶ τὴν ἔκαμε νὰ πιστεύσῃ ὅτι τὸ κράτος τοῦ Γρίβα δὲν ἐξέλιπε, καὶ ὅτι ἂν προσωρινῶς ἔπαυσεν ἡ ἰσχύς του θὰ ἐπανέλθῃ καὶ θὰ ἐπανέλθῃ φοβερωτέρα. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κρίνω ἀναγκαῖον ν’ ἀναφέρω ὡς πρὸς τὴν διαγωγὴν τῶν ὑπαλλήλων, εἶναι ἡ διαγωγὴ τοῦ ὑπομοιράρχου Ἀλεξανδροπούλου. Ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος, ὅστις τας ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν μετετέθη ἐκεῖθεν, ἐχορήγησεν ἀναφανδὸν τὴν συνδρομήν του ὑπὲρ τοῦ Γρίβα· ὅτε διεβιβάζοντο πρὸς αὐτὸν παράπονα, ὅτι φυγόδικοι διατρέχουσι τὴν ἐπαρχίαν καὶ εἰς μὲν τὸν ἕνα δῆμον ἀπειλοῦσιν ἀπαγωγὰς γυναικῶν, εἰς δὲ τὸν ἕτερον ἀπειλοῦν πυρπολήσεις κατὰ τῶν φίλων τῆς ἀντιπάλου τοῦ Γρίβα μερίδος κτλ., ὁ κ. Ἀλεξανδρόπουλος ἀντὶ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του ἐξέδοτο ἐγκύκλιον δι’ ἧς διέταξεν ὅλους τοὺς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ σταθμοὺς τῆς χωροφυλακῆς νὰ ἀπόσχωσιν ἀπὸ πάσης καταδιώξεως, ἐκτὸς μόνον ἐὰν εἰδικῶς διαταχθῶσι· καὶ πότε διέταττε τοῦτο; εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐπανειλημμένως τὰ παράπονα ταῦτα διεβιβάζοντο ἀπὸ διάφορα μέρη τῆς ἐπαρχίας. Περὶ τούτων ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ δὲν εἶχον λάβει ἀσφαλεῖς πληροφορίας καὶ ἐσκεπτόμην ἂν ἠδυνάμην νὰ ἀναφέρω εἰς ὑμᾶς ταῦτα, φοβούμενος μήπως ὑποπέσω εἰς λάθος ἐκθέτων ἀνακριβῆ πράγματα· τυχαίως ὅμως εἶδον πρὸ δύο ἡμερῶν ἐνταῦθα τὸν διευθύνοντα τὴν ὑπομοιραρχίαν Βονίτσης ἐνωμοτάρχην Μακρῆν καὶ τὸν παρεκάλεσα νὰ μὲ πληροφορήσῃ περὶ πάντων τούτων καὶ δι’ ἐπιστολῆς του μοὶ ἀπήντησε τὰ ἑξῆς· «Ἀξιότιμε κ. Κανελλόπουλε, Ἀπαντῶν εἰς τὴν ὑπὸ σημερινὴν ἡμερομηνίαν ἐπιστολήν σας, δι’ ἧς ζητεῖτε πληροφορίας σχετικὰς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν φυγοδίκων, σᾶς πληροφορῶ, ὅτι τῷ ὄντι ἡ ὑπομοιραρχία Ἀκαρνανίας διοικουμένη ὑπὸ τοῦ ὑπομοιράρχου κ. Ἀλεξανδροπούλου εἶχεν ἀποστείλει ἐγκύκλιον εἰς τοὺς διαφόρους ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Ἀκαρνανίας σταθμοὺς τῆς χωροφυλακῆς, δι’ ἧς διετάσσετο ἡ ἀναστολὴ πάσης καταδιώξεως, ἐκτὸς ἂν ἤθελεν ἀναφανῆ ληστεία, καὶ τοιαύτην διαταγὴν ἔλαβον καὶ ἐγὼ ὡς σταθμάρχης Κατούνας. Ἐν Ἀθήναις, 12 Νοεμβρίου 1875.

Π. ΜΑΚΡΗΣ».

Περὶ τοῦ Νομάρχου, κατὰ τοῦ ὁποίου παρεπονέθησαν οἱ ἀποτυχόντες, δὲν ἔχω βεβαίως τι ὡρισμένον νὰ σᾶς εἴπω. Ἐπληροφορήθην μόνον ὅτι ὁ Νομάρχης πεποίθησιν ἔχων περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ κ. Γρίβα καὶ τῶν συντρόφων του καὶ ἰδιαιτέρως συμπαθῶν ὑπὲρ αὐτῶν, ἐχλεύαζεν ἐν ἰδιαιτέροις κύκλοις τοὺς ἀποτυχόντας λέγων πρὸς διαφόρους τὰ ἑξῆς: «Δὲν ἐντρέπονται οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ νὰ τολμοῦν ν’ ἀντιταχθῶσι κατὰ τοῦ κ. Γρίβα;» Ἀφίνω εἰς σᾶς, κύριοι, νὰ ἐκτιμήσητε ἐὰν τοιοῦτος σαρκασμὸς ὑπὸ τοῦ Νομάρχου γενόμενος καὶ εἰς τὰς παραμονὰς ἐκλογῶν ἠδύνατο νὰ ἐξασκήσῃ ἐπιῤῥοὴν καὶ κατὰ πόσον. Καθόσον ἀφορᾷ τοὺς εἰρηνοδίκας, ἀνεξαιρέτως πάντες, πέντε τὸν ἀριθμὸν, διετηρήθησαν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ταύτῃ καὶ διατηροῦνται ἀκόμη. Ὁ συνάδελφός μας, κ. Ἀντύπας ἰσχυρίζεται ὅτι ἡ διατήρησις αὐτῶν ὀφείλεται εἰς τοὺς ἀποτυχόντας· ἀλλὰ ποίαν σχέσιν ἔχει τοῦτο, καὶ ἀληθὲς ἂν ὑποτεθῇ; Ἐγὼ ὀφείλω νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν μου κατὰ πόσον ἡ διατήρησις αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων καὶ ἡ διαγωγή των κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἔβλαψε τὴν ἐκλογήν· ἐκαλέσαμεν ἕνα ἐξ αὐτῶν ἐνώπιόν μας, τὸν εἰρηνοδίκην Ἀνακτορίων, ὁ ὁποῖος ἀδιαλείπτως οὐδὲν ἄλλο πράττει παρὰ νὰ θυμιάζῃ τὸν κ. Γρίβαν καὶ νὰ οἰκτείρῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δὲν παρακολουθοῦν αὐτόν· τὸν ἠρωτήσαμεν νὰ μᾶς εἴπῃ τί ἀντελήφθη ὅτε μετέβη εἰς Ἅγιον Βασίλειον διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις περὶ τῆς συμβάσης δολοφονίας· τί νομίζετε μᾶς ἀπήντησε; Κύριοι, ἔφθασα, μᾶς εἶπεν, εἰς Ἅγιον Βασίλειον καὶ οὐδεὶς ἐξ ὅσων ἀπήντησα καθ’ ὁδὸν ἐκ τῶν συγχωριανῶν τοῦ δολοφονηθέντος μ’ ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἐγένετο δολοφονία καὶ ὅτι ἡ δολοφονία αὕτη οὐδόλως ἐτάραξε τὸν κόσμον. Εἰς τὴν Ὀλυμπίαν ἤμην ἐγώ, κύριοι, καὶ ἐταράχθην ὅτε τηλεγραφικῶς ἐγένετο γνωστὴ ἡ δολοφονία, καὶ ὁ εἰρηνοδίκης, περὶ οὗ ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος ἦτο τρεῖς ὥρας μακρὰν καὶ μετέβη διὰ τὴν πρᾶξιν ταύτην εἰς τὸ χωρίον τοῦ δολοφονηθέντος, ἐβεβαίου, ὅτι δὲν τὸ ἔμαθε παρὰ ὅτε ἔφθασεν εἰς τὸ χωρίον, καὶ ὅτι οὐδεὶς ἐταράχθη ἐκ τούτου. Ἐγέλασαν οἱ συνάδελφοί μου καὶ ᾤκτειραν τὸν ἄνθρωπον! Πρὸ ὀλίγου ὁ συνάδελφός μου διακόψας με ἀνέφερε κἄτι τι καὶ περὶ τοῦ εἰρηνοδίκου Σολίου· καὶ τοῦτον ἐξητάσαμεν τί γνωρίζει περὶ φυγοδίκων, καὶ ἐνῷ ἀξιότιμος ἄνθρωπος πολλὰ μᾶς ἐβεβαίωσεν, ἐξ ὧν καὶ ἡμεῖς ἐπείσθημεν ὅτι οἱ φυγόδικοι ἐθεάθησαν ἐκεῖ καὶ ὅτι ἦσαν τοποθετημένοι εἴκοσι βήματα μακρὰν τῆς ἀπωτέρας οἰκίας τοῦ χωρίου, ὁ εἰρηνοδίκης εἶπεν ὅτι τοιοῦτόν τι μήτε εἶδεν, μήτε ἤκουσε, μήτε εἶναι ἀληθές.

§14ΓΕΡΟΘΑΝΑΣΗΣ. Πόσοι φυγόδικοι ἦσαν εἰς τὸ Μύτηκα;

§15ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πέντε ἕως δέκα, δὲν τοὺς εἶδον.

§16ΓΕΡΟΘΑΝΑΣΗΣ. Δύο μόνον ἦσαν.

§17ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, κύριοι, ἐκάλεσα ἐνώπιόν μου ἕνα ἔμπορον τοῦ χωρίου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀνήκει εἰς τὴν μερίδα τοῦ κ. Γρίβα καὶ τὸν ἠρώτησα νὰ μᾶς βεβαιώσῃ ἐπὶ τῇ τιμῇ του καὶ ὡς ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ὀφείλει νὰ εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ μὴ ἀναμιγνύηται εἰς τὰ ἐκλογικὰ καθὸ ξένος, ἐὰν τῷ ὄντι ἐπαρουσιάσθησαν φυγόδικοι περὶ τὸ χωρίον Μύτηκα καὶ ἐάν ποτε τοὺς εἶδε· μᾶς εἶπεν ὅτι τοὺς εἶδε, τοὺς ἐπλησίασε καὶ συνωμίλησε μετ’ αὐτῶν, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ὅτι δὲν εἶδεν ἐὰν ἔπραξάν τι πρὸς ὄφελος τῆς μερίδος των· ὁ δὲ εἰρηνοδίκης μᾶς ἐβεβαίου ὅτι οὔτε κἂν ἤκουσε περὶ φυγοδίκων. Ταῦτα, κύριοι, σᾶς τὰ εἶπα διὰ νὰ μάθητε ὁποία ἡ διαγωγὴ τῶν ὑπαλλήλων τούτων καὶ οὐχὶ διὰ νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τῶν φυγοδίκων, διότι εἰς τοῦτο θὰ ἔλθω βραδύτερον. Οἱ ἀξιωματικοί, κύριοι, ἀληθῶς ἔδειξαν σκανδαλώδη διαγωγήν· δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅτι οὗτοι ἀνεμίχθησαν ἀναφανδὸν εἰς τὰ τῆς ἐκλογῆς, μήτε ὅτι ἐξεβίασαν τὴν συνείδησιν τῶν ἐκλογέων, γνωρίζω ὅμως ὅτι εἷς ἀξιωματικὸς μετέβη εἰς τὴν ἰδιαιτέραν κατοικίαν τοῦ κ. Γρίβα τέσσαρας ἢ πέντε ὥρας μακρὰν τῆς Βονίτσης καὶ τὸν ἐπεσκέφθη. Ἐντύπωσιν μεγίστην ἐπροξένησεν ἡ ἐπίσκεψις αὕτη. Ἄλλοι πάλιν ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ ἐπισκέφθησαν τὸν Γρίβαν εἰς Βόνιτσαν ἐλθόντα καὶ ἐξηκολούθουν ἐπισκεπτόμενοι αὐτὸν καὶ ἔπραττον τοῦτο εἰς μίαν ἐποχήν, καθ’ ἣν ὅλος ὁ κόσμος ἐθεώρει ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἐθεωρεῖτο φίλα φρονοῦσα πρὸς τὸν κ. Γρίβαν, ἐνῷ ἐξ ἄλλου διέτρεχεν ἡ φήμη ὅτι ὁ κ. Γρίβας μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἤθελε διαδεχθῇ τὸν κ. Τρικούπην. Ὅταν λοιπὸν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ἀξιωματικοὶ ἐπισκέπτωνται καὶ περιποιοῦνται τὸν κ. Γρίβαν καὶ ἐπιδεικτικῶς μεταβαίνωσιν εἰς τὴν ἰδιαιτέραν αὐτοῦ κατοικίαν πρὸς ἐπίσκεψίν του· ὅταν περιπλέον καὶ ὁ φρούραρχος Βονίτσης ἐζητωκραύγαζεν ὑπὲρ τοῦ κ. Γρίβα καὶ ἐφώναζε: Ζήτω οἱ στηλῖται,—καὶ πρὸς βεβαίωσιν τούτων προκαλῶ τοὺς συναδέλφους μου νὰ μὲ βοηθήσωσι, —τί περιμένετε νὰ πράξῃ ὁ λαός;

§18ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Φρούραρχος ἦτο ὁ κ. Φῶτος Τσαβέλας. Ὑποθέτω ὅτι ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος εἶναι γνωστὸς εἰς πολλοὺς ἐξ ὑμῶν· οὗτος δ’ ὅπως ἔμαθον, ἦτο διατεθειμένος κατὰ τοῦ κ. Γρίβα. Κατὰ τὴν ὥραν τῆς διαλογῆς καὶ ὅτε ἔμαθεν ὅτι ἐπέτυχεν ὁλόκληρος ὁ συνδυασμὸς τοῦ κ. Γρίβα, ἐφώναξε «Ζήτω ὁ Γρίβας καὶ οἱ στηλῖται», ἐκδηλῶν οὕτως οἱονεὶ σαρκασμὸν πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης.

§19ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀξιωματικός, κύριοι, καὶ μάλιστα φρούραρχος τοιοῦτος φαντασθῆτε τί ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἰδιαιτέρως καὶ πρὸ τῆς ἐκλογῆς. Ἔχω ἰδιαιτέρας πληροφορίας καὶ θετικάς, ὅτι ὁ φρούραρχος οὗτος κατέφυγεν εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐγνώριζε, καὶ σκανδαλωδῶς τὰ ἠπείλει καὶ τὰ ἐξεβίαζε νὰ διατεθῶσι διαφορετικώτερον παρ’ ὅτι ἦσαν ἀποφασισμένοι· δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω τοῦτο, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἔχω ὑπόληψιν εἰς τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἔδωκαν τὰς πληροφορίας αὐτάς, διὰ τοῦτο τὰς μεταδίδω ὑμῖν, ἐγὼ δὲ πείθομαι καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ὅτι τῷ ὄντι ἡ διαγωγὴ τοῦ φρουράρχου ὑπῆρξε τοιαύτη. Ἐν γένει λοιπόν, κύριοι, ἡ συμπεριφορὰ τῶν ὑπαλλήλων, οὓς ἀνέφερον, πολιτικῶν τε καὶ στρατιωτικῶν ὑπῆρξε λίαν σκανδαλώδης καὶ βεβαίως πολὺ ἐπιζήμιος διὰ τὴν ἀποτυχοῦσαν μερίδα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπῆλθέ τινων ἐξ αὐτῶν ἡ ἀντικατάστασις, ἀλλὰ τοῦτο ἐγένετο λίαν βραδέως, ὅτε πλέον αἱ ἐντυπώσεις εἶχον μείνει εἰς τοὺς ἐκλογεῖς Βονίτσης καὶ τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἦτο πλέον δυνατὸν νὰ μεταβληθῶσιν. Μετὰ τοῦτο, κύριοι, θὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ περὶ τοῦ ἐν Βονίτσῃ ὑποκαταστήματος τῆς Τραπέζης. Πράκτωρ εἶναι κἄποιος Γεωργίου, ἠκούσατε δὲ τὴν ἱστορίαν τοῦ διορισμοῦ του· ὁ πράκτωρ οὗτος εἶναι στενότατος συγγενὴς τοῦ δημάρχου Σάνου, ὀργάνου τοῦ κ. Γρίβα τόσον ἰσχυροῦ καὶ τόσον ἱκανοῦ ὥστε καὶ ἂν ἔχῃ δύναμιν ὁ κ. Γρίβας εἰς τὸν δῆμον Ἀνακτορίων ἡ δύναμις αὕτη ὀφείλεται εἰς τὸν κ. Σάνον. Ὁ πράκτωρ οὗτος δὲν ὑπῆρχεν οὐδεὶς λόγος νὰ διορισθῇ ὡς τοιοῦτος, ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶχε προταθῆ ὁ ἴδιος δήμαρχος διὰ τὴν θέσιν ταύτην καὶ ἐγένετο ἡ παρατήρησις ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ὁ δήμαρχος νὰ δεχθῇ καὶ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πρακτορείου, διὰ τοῦτο ὁ δήμαρχος ὑποκατέστησε τὸν στενόν του αὐτὸν συγγενῆ, τὸν κ. Γεωργίου. Τὸ ὑποκατάστημα τοῦτο, ὅπως πάντες γνωρίζετε ὅσοι ἀνήκητε εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας εἰς τὰς ὁποίας ἐφέτος ἐσυστήθησαν τοιαῦτα πρακτορεῖα, δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ πρὸς κατάθλιψιν καὶ ἐξώνησιν συνειδήσεων· ὁ πράκτωρ ἐκεῖνος, κύριοι, τὰ εἰς τὴν διαχείρισίν του χρήματα μετεχειρίσθη ἀποκλειστικῶς πρὸς ἐκβίασιν ὅλων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἦσαν διατεθειμένοι νὰ πολεμήσωσι τὴν ἐπιτυχοῦσαν μερίδα. Βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ λάβωμεν μίαν ἀπόδειξιν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ στηριχθῶμεν καὶ ν’ ἀπαλλάξωμεν τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ νὰ καταγίνεται εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ περιστατικοῦ τούτου πρὸς ἀκριβῆ ἐξεύρεσιν τῆς διαφθορᾶς· ἀλλ’ ἐκ τῶν βιβλίων εἴδομεν ὅτι ὅλα τὰ συναλλάγματα ἔληγον κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν. Ἐκ δὲ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἐλάβομεν, ἐμάθαμεν ὅτι τῷ ὄντι πάντες ἐκεῖνοι τῶν ὁποίων τὰ συναλλάγματα ἔληγον εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσωσι τὴν ἀνανέωσιν, ὑποσχεθέντες ὡς ἀντάλλαγμα τῆς εὐκολίας ταύτης τὴν ψῆφον αὐτῶν ὑπὲρ τῆς μερίδος, εἰς ἣν ἀνῆκον ὁ δήμαρχος καὶ ὁ πράκτωρ.

§20ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, συναλλάγματα δὲν ἐγένοντο νέα ἀπὸ τοῦ μηνὸς Μαΐου καὶ ἐκεῖθεν, ἀνανεώσεις μόνον ἐγένοντο, τὸ ὁποῖον καὶ ὑμεῖς ὡμολογήσατε· εἴπατε ὅμως ὅτι οἱ ἀνανεώσαντες τὰ συναλλάγματα προσῆλθον εἰς τὸν διευθυντὴν τοῦ ὑποκαταστήματος καὶ ὑπεσχέθησαν εἰς αὐτὸν νὰ δώσωσι τὰς ψήφους των ὑπὲρ τῆς μερίδος τοῦ κ. Γρίβα. Ἐκ τῆς ἐξετάσεως, τὴν ὁποίαν ἐνεργήσατε ἐβεβαιώθη ὅτι οὗτος ἀνενέωσε ὅλα τὰ συναλλάγματα· νομίζετε, ὅτι τοῦτο εἶχεν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ἐκλογῆς;

§21ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν δὲν μὲ διεκόπτετε, ἠθέλετε ἰδεῖ ὅτι θὰ ἐλαμβάνετε αὐτὴν τὴν πληροφορίαν, ἣν μὲ ζητεῖτε. Νομίζω, ὅτι ἀπατῶνται οἱ συνάδελφοί μου, διότι δὲν ἐγένοντο αἱ ἀνανεώσεις κατὰ τὸν Μάϊον ἀλλὰ κατὰ τὸν Ἰούνιον καὶ κατὰ τὰς ἀρχὰς ἀκόμη τοῦ Ἰουλίου· ἔλαβον μάλιστα σημειώσεις ἀκριβεῖς καὶ κατὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἡ γνώμη τῆς πλειοψηφίας εἶναι ἐσφαλμένη· εἰς τὰς σημειώσεις μου ἔχω ὅτι ἀνανεώσεις συναλλαγμάτων ἐγένοντο κατὰ τὸν Ἰούνιον καὶ Ἰούλιον, καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἶπον εἰς τὸν κ. Ῥουσσόπουλον νὰ σημειώσῃ πενῆντα ἢ ἑξῆντα ὀφειλέτας τῶν ὁποίων τὰ συναλλάγματα ἔλεγον τότε· ἠρώτησα τὸν πράκτορα νὰ μοὶ εἴπῃ ἐὰν ἦναι δυνατὸν αὐτὸς ὡς στενὸς συγγενὴς τοῦ κ. Σάνου καὶ ὡς ὑπείκων ἀνεξετάστως εἰς τὰ νεύματά του νὰ μὴ μετεχειρίσθη πρὸς ὄφελος τῶν φίλων του τὴν ἐξουσίαν του καὶ μοὶ ἀπήντησεν ἐνώπιον τῶν συναδέλφων μου: ἀληθῶς ἐποιησάμην μικρὰν χρῆσιν τῆς ἐξουσίας μου ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ Μαυρομμάτη, καὶ τοῦτο διότι ἐπεθύμουν νὰ εὐχαριστήσω τὸν κ. Βασιλείου. Ἀφίνω εἰς σᾶς νὰ ἐκτιμήσετε ἐὰν πρόσωπον τοσοῦτον φατριαστικὸν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἐπεξέτεινε τὴν ἐπενέργειάν του καὶ ὑπὲρ τῶν φίλων, τοὺς ὁποίους ὑπερησπίζετο. Δὲν νομίζετε, ὅτι ἡ ὁμολογία του εἶναι φανερὰ ἀπόδειξις τῆς ἀναμίξεώς του εἰς τὴν ἐκλογήν; Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἔχω δισταγμὸν περὶ τούτου. Μεταβαίνω, κύριοι βουλευταί, εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τῶν φυγοδίκων. Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ παραστήσω διὰ μακρῶν εἰς ὑμᾶς τὴν ἐπιῤῥοήν, τὴν ὁποίαν ἡ ἐμφάνισις καὶ ἡ ἀνάμιξις φυγοδίκων κατὰ τὰς ἐκλογὰς δύναται νὰ ἐξασκήσῃ καὶ μάλιστα ἐν τῇ Ἀκαρνανίᾳ. Γνωρίζω ἐξ ἰδίων παθημάτων, κύριοι, ὅτι ἕνεκα φυγοδίκων ἀπώλεσα ἐκλογάς· γνωρίζω ὅτι τὸ ἄκουσμα μόνον τῶν φυγοδίκων εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ζῶσιν εἰς τὰ ὄρη καὶ διατελοῦσιν ὑπὸ τὴν ἄμεσον ἐπιῤῥοὴν τῶν τεράτων αὐτῶν, ἀρκεῖ νὰ τοὺς ἀναγκάσῃ νὰ ὑποκύψουν εἰς ὅλας αὐτῶν τὰς ἀπαιτήσεις καὶ διαθέσεις. Ὁ ποιμὴν δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ εἰς τὸν φυγόδικον οἱανδήποτε ἀπαίτησίν του· ὁ γεωργὸς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐν ἀσφαλείᾳ μήτε τὰ ὑπάρχοντά του, μήτε τὴν τιμήν του, μήτε καὶ αὐτὴν τὴν ζωήν του του, ἂν δυσαρεστήσῃ φυγοδίκους, τὰ ζῶά των, τὰ γεννήματά των, αἱ οἰκίαι των, τὰ κοράσιά των εἶναι εἰς τὴν διάκρισίν των. Μετὰ τοῦτο χρεωστῶ νὰ πιστοποιήσω εἰς τὴν Βουλὴν ἓν περιστατικὸν σπουδαῖον, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι δὲν δύναται παρὰ νὰ προξενήσῃ τὴν δέουσαν ἐντύπωσιν. Εἶναι βεβαιωμένον, κύριοι, ὅτι τινὲς ἐκ τῶν φυγοδίκων τῶν ἐν Βονίτσῃ, οὐ μόνον ἠκολούθησαν εἰς τὴν περιοδείαν του τὸν κ. Γρίβαν, ἀλλὰ καὶ ὑπερηφανεύοντο διὰ τὴν τιμὴν αὐτὴν λέγοντες πρὸς ἄλλους, ἰδοὺ ἡμεῖς ἔχομεν τὸ θάῤῥος ἐνώπιον τῶν ἀρχῶν νὰ τρέχωμεν ἐλεύθεροι, ἐμβρόντητοι δ’ ἔμενον οἱ ἄνθρωποι τὴν κατάστασιν ταύτην βλέποντες. Οἱ δυστυχεῖς ἀντίπαλοι τοῦ κ. Γρίβα ἐζήτησαν τὴν καταδίωξιν αὐτῶν, ἀλλ’ οὐδεμία συνδρομὴ ἐδόθη ἐκ μέρους τῶν ἁρμοδίων· οἱ φυγόδικοι οὗτοι χάριν τῆς μερίδος τοῦ Γρίβα συνεβούλευον, ἠπείλουν, προσεπάθουν διὰ παντὸς τρόπου νὰ πείσουν τὸν κόσμον νὰ ψηφοφορήσωσιν ὑπὲρ τῆς μερίδος τοῦ κ. Γρίβα· ἕνα δυστυχῆ χωρικὸν ἐκ Κατούνας ᾐχμαλώτησαν ὑποσχεθέντες νὰ τὸν ἐλευθερώσωσιν ἂν συγκατετίθετο νὰ ψηφοφορήσῃ ὑπὲρ τοῦ κ. Γρίβα· ὕστερον μεταβάντες εἰς ἄλλον, ὅστις εἶχε τὰ δεμάτιά του εἰς τὰ ἁλώνια, τῷ εἶπον: θὰ καύσωμεν τὰ δεμάτιά σου, κερατᾶ — μὲ αὐτὴν τὴν λέξιν, — ἐὰν δὲν ψηφοφορήσῃς ὑπὲρ τοῦ Γρίβα καὶ τοῦ συνδυασμοῦ του.

§22ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. — Ἐῤῥέθη αὐτὸ ἐνώπιόν σας;

§23ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. — Μάλιστα, ἐνώπιον ἐμοῦ καὶ τῶν συναδέλφων μου.

§24ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. — Καὶ πείθεσθε εἰς αὐτό;

§25ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. — Ἐγὼ ὅ,τι καὶ ἂν μοὶ εἴπητε περὶ φυγοδίκων ἀδιστάκτως πείθομαι. Μεθ’ ὅλα αὐτά, κύριοι βουλευταί, λυποῦμαι διότι εὑρίσκομαι εἰς τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην νὰ σᾶς γνωστοποιήσω καὶ ἓν ἕτερον περιστατικόν, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν καὶ τὸ ὁποῖον μεγίστην ἐξήσκησεν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ἐκλογῆς. Ἐνῷ ἔβλεπον εἰς τὴν ἐπαρχίαν Βονίτσης ὅτι τὸ κράτος τοῦ κ. Γρίβα δὲν ἐξέλιπεν, ἐνῷ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἐπεριμένετο ἡ ἔλευσις αὐτοῦ εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐνῷ ἀκριβῶς περιέτρεχον οἱ φυγόδικοι εἰς τὰ διάφορα χωρία καὶ τοὺς δήμους ἐκφοβίζοντες καὶ ἀπειλοῦντες, ἐνῷ ἡ Τράπεζα ἐπίεζεν ὅσον ἠδύνατο, ἐνῷ αἱ ἀρχαὶ ἐτήρουν τὴν συμπεριφορὰν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐξέθηκα, καὶ κατόπιν τοῦ στυγεροῦ ἐκείνου ἐγκλήματος τῆς δολοφονίας τοῦ Κομποτιάτου ἐπηκολούθησε καὶ μία ἄλλη ἐνέργεια, ἡ ὁποία κατ’ ἐμὲ ἤρκει νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς μερίδος τοῦ κ. Γρίβα. Εἰς τὸ ταχυδρομεῖον Βονίτσης γίνεται γνωστὸν εἰς ὅλον τὸν δῆμον, ὅτι ἐπιστολὴ ἐκ τοῦ Βασιλικοῦ γραφείου ὑπάρχει πρὸς τὸν ἀντισυνταγματάρχην κ. Γρίβαν. Ὁ κόσμος ὅλος ἐτρόμαξε, πάντες ἀδιστάκτως ἐπίστευσαν, ὅτι ὅσα ἔλεγον καὶ ἐβεβαίουν οἱ φίλοι τοῦ κ. Γρίβα εἶναι ἀληθῆ, ὅτι ἀληθῶς ἡ ἔλευσις τοῦ ἀνθρώπου τούτου εἰς τὰ πράγματα εἶναι προσεχεστάτη. Καὶ ποῖος τότε ἐκ τῶν ἁπλουστέρων καὶ δειλοτέρων ἐτόλμα νὰ σκεφθῇ διαφορετικώτερον καὶ νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τὴν μερίδα εἰς ἐνίσχυσιν τῆς ὁποίας ἤρχετο αὐτὴ ἡ ἐπίσημος ἐπιστολή; Βεβαίως ἐγὼ δὲν πιστεύω, μήτε θὰ πιστεύσω ποτέ, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ αὕτη ἐπέμπετο παρὰ τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ οὔτε παρὰ τοῦ αὐλάρχου ἢ παρ’ ὑπασπιστοῦ τινος· παραδέχομαι, ὅτι περιείχοντο εἰς τὸν φάκελλον ἐκεῖνον ἄγραφα χαρτιά. Ἀλλ’ εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐγένετο γνωστὸν ἀπὸ τὴν σφραγῖδα τοῦ αὐλαρχείου, ἀπὸ ἐκείνην τοῦ Βασιλικοῦ γραφείου καὶ ἐπιστεύθη παρ’ ὅλων ὅτι προήρχετο ἀπὸ τὸν Βασιλέα. Ἀφίνω εἰς σᾶς νὰ κρίνητε κατὰ πόσον οἱ ἔχοντες συμφέρον ἠδύναντο νὰ ἐκμεταλλευθῶσιν αὐτὸ τὸ περιστατικόν, τὸ ὁποῖον εἰς ὅλην τὴν ἐπαρχίαν ἐγένετο γνωστόν. Τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν παρέλαβεν ὁ κλητὴρ τοῦ δημαρχείου, ὅστις προσποιούμενος ὅτι ζητεῖ ἄνθρωπον νὰ τὴν στείλῃ εἰς Περατίαν, τρέχει ἀπὸ τοῦ ἑνὸς παντοπωλείου εἰς τὸ ἄλλο, ἀπὸ τοῦ ἑνὸς οἰνοπωλείου εἰς τὸ ἕτερον μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ γνωστοποιηθῇ ὅτι ἐπιστολὴ ἀπὸ τὸ Βασιλικὸν γραφεῖον ὑπάρχει πρὸς τὸν κ. Γρίβαν ἀποστελλομένη.

§26Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ, αὐτὴ ἡ ἐπιστολὴ ἦτο πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἢ μετά;

§27ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀμέσως θὰ ἔλθω καὶ εἰς αὐτό. Συνεννοήθην μετὰ τῶν συναδέλφων μου καὶ ἀπεφασίσαμεν, ὥστε καὶ αὐτὴν τὴν περίστασιν νὰ μὴ ἀφήσωμεν ἀνεξέλεγκτον, ὡς ἔχουσαν σχέσιν μὲ τὴν ἐκλογὴν καὶ διὰ νὰ μάθῃ ὅλος ὁ κόσμος, ὅτι καὶ εἰς αὐτὰ τὰ μέσα προσφεύγουν διὰ νὰ ὠφελῶνται. Ἐκαλέσαμεν τὸν ταχυδρομικὸν ἐπιστάτην, τοῦ ἐζητήσαμεν πληροφορίας καὶ μᾶς ἀπήντησε ῥητῶς, ὅτι ἀληθῶς ἐπιστολὴ φέρουσα τὴν σφραγῖδα τοῦ αὐλαρχείου καὶ τὰς λέξεις «Βασιλικὸν γραφεῖον» περιῆλθεν εἰς τὸ ταχυδρομεῖον ἀκριβῶς τὴν 3 Ἰουλίου· τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν παρέδωκεν εἰς τὸν κλητῆρα Α. καὶ ἀπεστάλη εἰς τὸν ἐπιγραφόμενον Γρίβαν. Οἱ συνάδελφοί μου, ὁ κ. Ἀντύπας καὶ ὁ κ. Ῥουσσόπουλος ἐξεπλάγησαν ὅπως καὶ ἐγώ· ἐπαναλαμβάνουν τὴν ἐρώτησιν, δέχονται τὴν αὐτὴν διαβεβαίωσιν. Ἐνομίσαμεν καλὸν νὰ παρακαλέσωμεν τὸν ταχυδρομικὸν ἐπιστάτην νὰ μᾶς φέρῃ καὶ τὰ ἐπίσημα βιβλία διὰ νὰ πεισθῶμεν, διότι ἐντεῦθεν ἀνεχωρήσαμεν μὲ τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ ἐστάλη μετὰ τὰς ἐκλογάς. Ὁ ταχυδρομικὸς ἐπιστάτης μὲ ὅλην τὴν προθυμίαν καὶ εὐγένειαν μετέβη εἰς τὸ γραφεῖόν του καὶ μᾶς ἔφερε τὸ βιβλίον του, τὸ λεγόμενον τῶν ἀποδείξεων, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐπληροφορήθημεν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ αὕτη περιῆλθεν εἰς τὸ γραφεῖόν του τὴν 3 Ἰουλίου, κύριε Πετιμεζᾶ. Ἀνεχώρησεν τότε ὁ ταχυδρομικὸς ἐπιστάτης, καὶ πάλιν ἡμεῖς ἐδυσκολεύθημεν νὰ πιστεύσωμεν, ὁ κύριος Ἀντύπας μάλιστα ἐταράσσετο καὶ ἔλεγεν, ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ ἔλαβε χώραν τὸ τοιοῦτον. Καλοῦμεν ἐκ τρίτου τὸν ἐπιστάτην καὶ οὗτος πάλιν μᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ περιῆλθε τὴν 3 Ἰουλίου ἀκριβῶς.

§28Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σᾶς ἠρώτησα διότι εἶχον συμφέρον νὰ παρακολουθήσω τὰς κατηγορίας, τὰς ὁποίας ἔφερεν ὁ κ. Σακελλαρόπουλος κατὰ τῆς ἐκλογῆς Βονίτσης, καὶ γνωρίζετε ἐκ τῆς δημοσιογραφίας, ὅτι ὁ κ. Σακελλαρόπουλος ἔκαμε μίαν ἐκτεταμένην ἀνάλυσιν ψυχολογικῶς καὶ φιλοσοφικῶς καὶ ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, καὶ εὑρίσκω ὅτι ὁ κ. Σακελλαρόπουλος ὁ ὁποῖος ἓν τόσον σπουδαῖον γεγονὸς δὲν ἤθελε τὸ παραλείψει, γράφει ὁ ἴδιος καὶ λέγει «τόσον μᾶλλον δὲ ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της εἰς τοῦτο, καθόσον ἀμέσως μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐκλογῶν ἐπιστολὴ φέρουσα τὴν σφραγῖδα αὐλαρχείου καὶ τὰς λέξεις «Βασιλικὸν γραφεῖον» ἐστάλη πρὸς τὸν κ. Γρίβαν ἐξ Ἀθηνῶν». Διὰ τοῦτο ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐκφράσω δισταγμόν, ὅτι ἡ πληροφορία σας δὲν ἦτο ἀκριβής, διότι ὁ ἔχων τὸ πρώτιστον συμφέρον, ὁ κ. Σακελλαρόπουλος, ῥητῶς ὡμολόγησεν, ὅτι ἐπιστολὴ τοιαύτη ἐστάλη μετὰ τὰς ἐκλογάς.

§29ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πετιμεζᾶ, ἂν ἐπροσέξατε θὰ ἀκούσατε ὅτι ἡμεῖς ἐντεῦθεν ἀνεχωρήσαμεν μὲ τὴν προκατάληψιν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ ἐστάλη μετὰ τὰς ἐκλογάς, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα ἐπίσημον ἀπόδειξιν, τὴν ὁποίαν ἐλάβαμεν καὶ κατὰ τῆς ὁποίας δὲν ἐπιτρέπεται ἀντίῤῥησις, ἐζητήσαμεν τὴν ἐπίσημον ὁμολογίαν καὶ τὸ βιβλίον τοῦ ταχυδρομικοῦ ἐπιστάτου, καὶ ἐπικαλοῦμαι πρὸς τοῦτο τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Ῥουσσοπούλου.

§30ΑΝΤΥΠΑΣ. Δὲν μᾶς ἔφερεν..... (Θόρυβος).

§31ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μάτην περὶ τούτου βασανίζω τὴν μνήμην μου. Ἔχω ὅμως πληρεστάτην πεποίθησιν, ὅτι δὲν εἶσθε, κύριε Κανελλόπουλε, διατεθειμένος νὰ ἐκθέσητε ἀναληθῆ γεγονότα.

§32ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μετέβη ὁ ἐπιστάτης εἰς τὸ γραφεῖόν μας καὶ ἐλάβαμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ βιβλία του. Καὶ τοῦ εἴπαμεν νὰ μᾶς διακρίνει τὸ στοιχεῖον Α. ἀπὸ τοῦ Ν. καὶ ἐκεῖνος μᾶς ἀνέγνωσε Ἰ...ου...λί...ου. Ὁ κύριος Σακελλαρόπουλος ἔμεινεν ἐμβρόντητος, ὅτε ἐδώκαμεν εἰς αὐτὸν τὴν πληροφορίαν ταύτην, ὅτι ἐπιστολὴ ἐστάλη καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν, καὶ μᾶς εἶπεν, «ὅτι εἶμαι βλὰξ διὰ νὰ μὴν μάθω καὶ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα». Ἐν τούτοις, κύριοι, μετὰ τὰς ἀποδείξεις, ὅτι ἐπιστολὴ τοιαύτη περιῆλθεν εἰς τὸ ταχυδρομεῖον τῆς Βονίτσης καὶ ὅτι ἐγένετο αὐτῆς κακὴ χρῆσις, δὲν πρέπει νὰ μείνῃ εἰς οὐδένα ἐξ ὑμῶν δισταγμός, ὡς δὲν πρέπει ἐπίσης νὰ διστάζητε ὅτι αἱ συνειδήσεις τῶν ἐκλογέων ἐκείνων ἐκλονίσθησαν φοβερά· καὶ διὰ νὰ σᾶς πείσω περὶ τῆς ἐπιῤῥοῆς, ἣν ἐξασκεῖ ἡ χρῆσις τῶν μέσων τούτων ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, θὰ σᾶς ἀναφέρω παράδειγμα τοῦ παρελθόντος πρὸ τῆς μεταπολιτεύσεως. Πρὸ τοῦ ἑξήκοντα δύο εἷς ἀξιοσέβαστος ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ἐσυμπάθει πρὸς ἕνα φίλον του ὑποψήφιον ἀλλ’ ὁ ὁποῖος ἦτο λίαν φειδωλὸς εἰς παροχὰς, ἤκουσεν ὅτι ὁ φίλος του ἐκεῖνος ἐκινδύνευε ν’ ἀποτύχῃ εἰς τὴν ἐκλογήν του· ἐπιθυμῶν δὲ ὁπωσδήποτε νὰ τῷ φανῇ χρήσιμος, ἐνῷ ἐκάθητο εἰς τὸ γραφεῖόν του σκεπτόμενος περὶ τούτου, ἐπῆρε τρεῖς τέσσαρας ἐφημερίδας, τὰς ἐτύλλιξεν εἰς ἕνα φάκελλον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔγραψε τὴν ἐπιγραφὴν πρὸς τὸν φίλον τοῦτον καὶ ἔθεσε καὶ τὴν ἰδίαν ὑπογραφήν του· ὅλος ὁ κόσμος τότε ἐξεπλάγη μαθὼν ὅτι εἶχεν ἀπὸ τὸν ὑπουργὸν ἐπιστολήν. Τοῦτο συνέβη καὶ εἰς τὴν Βόνιτσαν, ἔνθα ἡ ἐντύπωσις ὑπῆρξε πολὺ ζωηροτέρα, διότι ὅλοι παρετήρησαν ὅτι ἡ ἐπιστολὴ προήρχετο ἐκ τοῦ Βασιλικοῦ γραφείου καὶ οὐχὶ πλέον ἀπὸ ὑπουργόν. Ἐν τούτοις, κύριοι βουλευταὶ, ἐγὼ δὲν κατέληξα εἰς ὁριστικὸν συμπέρασμα διὰ τῆς ἐκθέσεώς μου καὶ ἴσως ἐρωτηθῶ περὶ τούτου, ἀλλὰ δὲν ἔπραξα τοῦτο, διότι δὲν ἠδυνάμην μαθηματικῶς νὰ ἀνεύρω ποία ὑπῆρξεν ἡ ζημία εἰς τὴν ἀποτυχοῦσαν μερίδα, πόσους ψήφους ἀφῄρεσεν ἐξ αὐτῆς ὁ φόνος τοῦ Κομποτιάτου, 50 ψήφους ἢ 100, πόσους ἡ ἐπιστολὴ περὶ ἧς πρὸ ὀλίγου σᾶς ἔκαμα λόγον καὶ ἥτις πολὺ ἐπέδρασε, πόσους οἱ φυγόδικοι κτλ. Δὲν ἠδυνάμην, λέγω, νὰ ἐξακριβώσω ἀριθμητικῶς τὴν ζημίαν, καὶ διὰ τοῦτο ἀφίνω εἰς τὴν ἐκτίμησίν σας ὅλα τὰ περιστατικὰ ταῦτα καὶ σεῖς εὕρετε ἂν ἡ ἐκλογὴ μεθ’ ὅλα ὅσα συνέβησαν ἐπηρεάσθη κατὰ τὸν ἕνα ἢ κατὰ τοὺς δύο, ἢ καὶ καθ’ ὅλους τοὺς ἐπιτυχόντας.

§33ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἐκθέσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς ἐντυπώσεις μου μετὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς καὶ μετὰ τὰς προφορικὰς ἐξηγήσεις, διότι εἶμαι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἐπέμενα εἰς τὴν ἀποστολὴν ἐπιτροπῆς. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς ταύτης σπουδαίως ἀνταγωνισμὸς ἐγένετο, ἂν ἔπρεπεν ἡ ἐκλογὴ νὰ ἐπικυρωθῇ ἢ νὰ ἀποσταλῇ ἐπιτροπὴ πρὸς διευκρίνησιν διαφόρων γεγονότων ἐκτιθεμένων εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ κυρίου Γλαράκη, ἐγὼ δὲ συνηγόρησα ὑπὲρ τῆς ἰδέας ταύτης μετ’ ἐπιμονῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ συμμερισθῇ, τοῦ νὰ σταλῇ ἐπιτροπὴ ὅπως διευκρινήσωμεν τελειότερον τὸ γεγονός. Ἐνόμιζον λοιπὸν ὅτι ὤφειλον παρὰ πάντα ἄλλον νὰ ἐκθέσω ἀπὸ τοῦ βήματος τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἐσχημάτισα ἐκ τῆς ἐκθέσεως καὶ τῶν προφορικῶν ἀναπτύξεων τῆς ἀποσταλείσης ἐπιτροπῆς. Ὅπως καὶ τότε ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ἀπὸ τὴν ἐξέλεγξιν τῆς ἐκλογῆς ἀπὸ τὴν προφορικὴν συζήτησιν δὲν προέκυψε καθαρὰ γνώμη, διότι οὔτε οἱ ἐνιστάμενοι ἰσχυρίσθησαν, οὔτε ἐκ τῶν ἐκθέσεων τοῦ κυρίου Γλαράκη, οὔτε ἐκ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα συνώδευσαν τὴν ἐκλογὴν, προέκυψεν ὅτι ἄμεσος βία ἐνηργήθη κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς ἐκλογῆς, περιωρίσθησαν αἱ ἐνστάσεις καὶ τὰ παράπονα τῶν ἐνισταμένων εἰς τὴν ψυχολογικὴν βίαν καὶ ἐπέμβασιν, ἡ ὁποία ἐπενήργησεν εἰς τὰς συνειδήσεις τῶν ἐκλογέων ἐκ περιστάσεων ἐξωτερικῶν, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας· ὡς ἐνθυμεῖσθε δὲ ταῦτα παρεδέχετο καὶ ὁ κύριος Γλαράκης χωρὶς νὰ δυνηθῇ νὰ βεβαιώσῃ τὰ γεγονότα, ἀλλ’ ἐκθέτει ὅτι ἐκ διαφόρων πληροφοριῶν ἀντελήφθη ὅτι ἡ ψυχολογικὴ βία ἐπέδρασεν εἰς τὰς συνειδήσεις τῶν ἐκλογέων. Νομίζω, ὅτι ὀρθότατα ἐπράξαμεν ἀποστείλαντες τὴν ἐπιτροπήν· ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν ἐδικαιούμεθα νὰ ἀπαιτήσωμεν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία νὰ μὴ ἦναι ἀντιγραφὴ τῆς ἐκθέσεως τοῦ κυρίου Γλαράκη, ὅτι δηλαδὴ ἡ περίπτωσις τῶν φυγοδίκων, ὁ φόνος τοῦ Κομποτιάτου καὶ τὸ ὑποκατάστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐπενήργησαν εἰς τὴν συνείδησιν τῶν ἐκλογέων, καὶ ὅτι ἄνευ τούτων θὰ ἦτο διάφορον τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς......

§34Χ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἦτο νὰ μεταβῇ ἡ ἐπιτροπὴ εἰς Βόνιτσαν καὶ νὰ ἐξετάσῃ ἂν ἔχωνται ἀληθείας πάντα ὅσα ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κυρίου Γλαράκη περιελαμβάνοντο. Αὐτὸ καὶ ἐξετελέσαμεν.

§35ΡΙΚΑΚΗΣ. Κατ’ ἐμὲ, ἡ ἐπιτροπὴ ὤφειλε νὰ μᾶς ἐκθέσῃ καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ γεγονότα ἐξ ὧν ἠρύσθη τὰς πληροφορίας της. Ἐπὶ τῶν γεγονότων, ὡς παρετηρήσατε, διεφώνησεν· ἄλλως τὰ ἐκθέτουν οἱ μὲν, ἄλλως ὁ δέ. Ἐγὼ δὲ ὁ ὁποῖος θὰ σχηματίσω μίαν ἰδέαν ἐπ’ αὐτῶν δὲν εὐθύνομαι, ἂν ἡ ἰδέα μου εἶναι ἐσφαλμένη. Εἶναι λυπηρὸν ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ ἐπιτροπὴ ἦλθε διηρημένη· θὰ ἦτο εὐχάριστον, ἂν ἔφερεν ἀποτέλεσμα ὁμόφωνον μετὰ τὴν γενικὴν ἐξέτασιν καὶ ἐξέλεγξιν τῶν γεγονότων. Ὅπως ὅμως παρουσιάζεται μᾶς φέρει εἰς δύσκολον θέσιν· τὸ κατ’ ἐμὲ τὸ πόρισμα τῆς ἐπιτροπῆς δὲν διευκρίνησε τὰ πράγματα, ὅπως ἦτον ἡ ἀπαίτησίς μας.

§36ΧΟΪΔΑΣ. Ποίαν ἰδέαν ἔχετε;

§37ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὅτι δὲν εὑρίσκω λόγον ν’ ἀκυρώσω τὴν ἐκλογὴν καὶ δὲν εὐθύνομαι διὰ τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἕτερος ἐγγεγραμμένος, ἑπομένως κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην. Δύω ἔχομεν προτάσεις τῆς ἐπιτροπῆς, τὴν μὲν ἐπικυρωτικὴν, τὴν δὲ ἀκυρωτικήν. Ἀπωτέρω εἶναι ἡ περὶ ἀκύρου πρότασις.

§39ΙΩ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Περὶ ἀκύρου δι’ ὅλους ἢ διὰ τὸν ἕνα; Ἐγὼ προτείνω νὰ χωρισθῇ ἡ πρότασις περὶ ἀκύρου (θόρυβος).

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κανελλόπουλος ὑπεστήριξε τὸ ἄκυρον ἐν γένει.

§41ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἀφῆκα εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκτιμήσῃ ἂν τὰ ἐλαττώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερον τῆς ἐκλογῆς, ἴσχυσαν νὰ ἐπηρεάσωσι τὸν ἕνα ἢ καὶ τοὺς ἄλλους ὑποψηφίους. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ἠδυνάμην ἀριθμητικῶς νὰ προσδιορίσω τὴν ζημίαν, ἣν ἐξήσκησεν ἡ ψυχολογικὴ βία.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐνώπιον τοῦ Σώματος δὲν τίθενται ζητήματα φυσιολογίας ἢ λογαρίθμων, ἀλλὰ τίθενται ζητήματα θετικὰ καὶ ὡρισμένα. Θέτω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν περὶ ἀκύρου.

§43Α. ΡΟΥΚΗΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως (θόρυβος)· διότι ἐνθυμοῦμαι ὅτι πρὸ δύω ἐτῶν ἐγένετο μία ψηφοφορία περὶ μιᾶς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας τοῦ Κ. Ἀντύπα, τοῦ ὁποίου δὲν ἔκαμεν ἐντύπωσιν ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Αὐλαρχείου, καὶ ἠκυρώθη ἡ ἐκλογὴ διότι ὁ Συνταγματάρχης Κόκκινος ἐφοροῦσε τὴν στολήν του καὶ πτερὰ εἰς τὸ κεφάλι. Θέλω νὰ ἰδῶ οἱ ψηφίσαντες τότε διὰ τὸ φτερὸ, δὲν θὰ ψηφίσουν τώρα, ὅταν φυγόδικοι, γράμματα αὐλαρχείου.....; (θόρυβος)

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔληξεν ἡ συζήτησις.

§45ΡΟΥΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐγειρόμενοι). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. Γίνεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ψηφολεκτῶν Ῥούκη καὶ Θεοδώρου. Κατὰ τὴν ψηφοφορίαν καὶ κατὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνόματός των εἶπον οἱ κ. κ. Χοϊδᾶς καὶ Λάππας τὰ ἑξῆς·

§47ΧΟΪΔΑΣ. Ἕνεκα ἀδιαλλάκτου ἔχθρας πρὸς τὸν Γρίβαν ἀρνοῦμαι ψῆφον.

§48ΛΑΠΑΣ. Μολονότι ἔχω σπουδαίας ἀφορμὰς κατὰ τοῦ Γρίβα λέγω ναί. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Βονίτσης, ναὶ ἢ ὄχι;

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 127, ἐκ τούτων 34 εἶπον ναὶ ὑπὲρ τοῦ ἀκύρου τῆς ἐκλογῆς, 74 εἶπον ὄχι ὑπὲρ τοῦ ἐγκύρου, καὶ 19 ἠρνήθησαν ψῆφον· ὥστε ἡ Βουλὴ ἐπεκύρωσε τὴν ἐκλογὴν τῆς ἐπαρχίας Βονίτσης. Θὰ ἐρωτήσω ἤδη περὶ τῶν προσόντων. Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι οἱ ἐκλεχθέντες ἔχουν τὰ παρὰ τοῦ νόμου ἀπαιτούμενα προσόντα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη, καὶ ἀναγνωρίζονται νόμιμοι βουλευταὶ τῆς ἐπαρχίας Βονίτσης οἱ κύριοι Γρίβας, Γεροθανάσσης, καὶ Κατσικογιάννης, ἐξ ὧν οἱ δύω ἔχουσι ὀμόσει τὸν νενομισμένον ὅρκον. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Λευκάδος.

§50ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Πρὸ τούτου παρακαλῶ νὰ καταθέσω ἓν ἔγγραφον. Κύριοι βουλευταί, ἐπληροφορήθην ὅτι πρὸ ὀλίγου, συζητουμένου εἰς βʹ. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσκτήσεως οἰκοπέδων διὰ τὰ δικαστικὰ καταστήματα, ἐζητήθη νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πρωτόκολλον τῆς ἐκτιμήσεως. Καταθέτω λοιπὸν αὐτὸ καὶ ἄλλα, ἐξ ὧν θέλει πεισθῇ ἡ Βουλὴ, ὅτι τὰ οἰκόπεδα, ὧν ζητεῖται ἡ πρόσκτησις, εἶναι δύω· διὰ τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν τὸ δημόσιον εἶχε διορίσει ἐκτιμητὴν τὸν κύριον Σκαλιστήρην, ὁ δὲ κύριος Πλατῆς τὸν κύριον Κρινόπουλον, ὅτι διεφώνησαν οἱ δύω καὶ ὡς ἐκ τούτου ἔκαμε τὴν ὁριστικὴν ἐκτίμησιν ὁ πρόεδρος τῶν ἐν Ἀθήναις Ἐφετῶν. Ὡς πρὸς τὸ δεύτερον οἰκόπεδον δὲν ὑπῆρξεν ἀνάγκη νὰ μεσολαβήσῃ ὁ πρόεδρος τῶν Ἐφετῶν, διότι οἱ διορισθέντες ἐκτιμηταὶ ἔμειναν σύμφωνοι ὡς πρὸς τὴν ἀξίαν.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅστις τῶν κ. κ. βουλευτῶν θέλει λοιπὸν νὰ λάβῃ γνῶσιν, ἂς ἔλθῃ εἰς τὸ γραφεῖον. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος.

§52ΡΙΚΑΚΗΣ. Σκοπὸς τῆς ἀποστολῆς ἐπιτροπῆς καὶ εἰς τὴν Λευκάδα ἦτο νὰ ἐξακριβωθῶσι διάφορα γεγονότα, διάφορα πραγματικὰ περιστατικὰ ὑποβληθέντα ἐνώπιόν μας διὰ τῶν ἐνστάσεων κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας ταύτης, πρὸς δὲ νὰ ἐξετασθῇ κατὰ πόσον διάφορα γεγονότα, συνδεόμενα πρὸς τὰς ἐνστάσεις περὶ δωροδοκίας καὶ βεβαιούμενα διὰ δικαστικῶν βουλευμάτων, ἠδύναντο νὰ βεβαιωθῶσιν ἢ νὰ κατασταθῶσιν ἀμφίβολα. Δυστυχῶς ἡ ἐπιτροπὴ μᾶς ὑπέβαλεν ἔκθεσιν λίαν συνοπτικήν. Ὡς δὲ φαίνεται ἐκ τοῦ πορίσματος τῆς ἐκθέσεως, ἡ ἐπιτροπὴ κατήρτισε τὸ πόρισμα τοῦτο ἐκ διαφόρων πληροφοριῶν προφορικῶν, ἃς ἐκεῖ ἔλαβεν· δεύτερον, ἐξ ἐπανειλημμένων ἐξηγήσεων μετὰ τῶν ἀποτυχόντων καὶ ἐπιτυχόντων· τρίτον, ἐκ διαφόρων ὑπομνημάτων λίαν ἐκτενῶν ὑποβληθέντων αὐτῇ ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων. Ἐκ τούτου παρατηρεῖτε, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ σὺν ἄλλοις ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ὑπομνήματα, δι’ ὧν βεβαίως ἀνεπτύσσοντο ἐκτενέστερον τὰ ἐν ταῖς ἐνστάσεσι περιεχόμενα, καθὼς διάφορα ἕτερα περιστατικὰ σχετιζόμενα μὲ τὴν ἔνστασιν τῆς δωροδοκίας. Ἡ ἐπιτροπὴ συμπεραίνει λέγουσα, ὅτι ἡ ἐκλογὴ εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς δωροδοκίας, ἑκατέρωθεν γενομένης· εἰς τὸ σκεπτικὸν ὅμως μέρος τῆς ἐκθέσεως περιλαμβάνει καί τινας σκέψεις, αἵτινες εἶναι ἄξιαι προσοχῆς, καὶ εἰς τῶν ὁποίων τὴν ἀνάπτυξιν προκαλῶ τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, ἵνα μάθωμεν τοὺς λόγους, οἵτινες ὤθησαν αὐτὰ εἰς τοιοῦτον συμπέρασμα· ἰδίως δὲ σπουδαιότατον εἶναι τὸ ἑξῆς· «Ἡ Δικαιοσύνη διήγειρεν ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ θλιβερὰν ἐντύπωσιν, ἕνεκεν τῆς ἀξιομέμπτου διαγωγῆς λειτουργῶν τινων τῆς Θέμιδος, ἡ δὲ ἐπιτροπὴ ἰδίοις ὄμμασιν ἀντελήφθη τὴν τοιαύτην κατάστασιν τῆς Δικαιοσύνης ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ». Ὥστε προκειμένου περὶ ὑπομνημάτων σχετιζομένων μετὰ τῆς κυρίας ἐνστάσεως τῆς δωροδοκίας, καὶ ὧν σκοπὸς εἶναι νὰ καταδείξωσιν ὅτι ἡ δικαιοσύνη παρίστα ἐλεεινὸν θέαμα ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ, πρέπει ν’ ἀπαιτήσωμεν νὰ κατατεθῶσι ταῦτα εἰς τὸ προεδρεῖον ἐὰν ὑπάρχωσι, καὶ νὰ τυπωθῶσιν, εἰ δυνατὸν, ἵνα λάβῃ γνῶσιν ἡ Βουλή.

§53ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ὑποβάλῃ αὐτὰ τὰ ὑπομνήματα· ἐπειδὴ ὅμως τινὲς τῶν Βουλευτῶν ἐζήτησαν νὰ κατατεθῶσιν, ἡ ἐπιτροπὴ τὰ καταθέτει, καὶ ἂν καὶ ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι σύμφωνος ἂς ἀναβληθῇ ἡ ἐκλογὴ δι’ αὔριον.

§54ΡΙΚΑΚΗΣ. Μετὰ τὸ τέλος τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ τυπωθοῦν αὐτά;

§56ΧΟΪΔΑΣ. Νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν· νὰ ἀνέλθωσιν εἰς τὸ βῆμα τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς καὶ νὰ ἐκθέσωσι τὰς ἰδέας ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐρειδόμενα τοιαύτην ὑπέβαλον ἔκθεσιν εἰς τὴν Βουλήν· ἀναβάλλομεν τὰ σπουδαιότερα τῶν ἔργων ἡμῶν καὶ πρέπει νὰ προβῶμεν διὰ νὰ μὴ καταναλίσκωμεν τὸν χρόνον ἡμῶν.

§57ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν εἶμαι τῆς ἰδέας νὰ τυπωθοῦν τὰ ὑπομνήματα· πρὸ μιᾶς στιγμῆς εἶδον ἓν μέλος τῆς ἐπιτροπῆς νὰ δίδῃ εἰς τὰς χεῖρας τοῦ προέδρου φάκελλον ὅλον ἐγγράφων καὶ ἰσχυρίζεται ὅτι δύνανται νὰ ἐξασκήσουν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. Μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ χωρὶς νὰ δοθῇ καιρὸς νὰ μελετηθοῦν αὐτὰ τὰ ἔγγραφα.

§58Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀπορῶ πῶς ζητεῖται σήμερον ἀπὸ τὸν ἔντιμον ἐκ Πατρῶν καὶ ἀπὸ τὸν ἔντιμον ἐκ Πυλίας Βουλευτὴν ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τῆς ἐκλογῆς τῆς Λευκάδος, καὶ ὁ λόγος ὁ ὁποῖος προτείνεται εἶναι κατὰ τὴν κρίσιν μου ἐπουσιωδέστατος, διότι ὡς ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ κ. Χοϊδᾶς τὰ ὑπομνήματα αὐτὰ εἶναι συντεταγμένα ἀπὸ τὰς διαφόρους μερίδας, αἵτινες ἔχουν συμφέρον νὰ παραστήσωσιν ὅπως εἰς αὐτοὺς συνέφερον τὰ πράγματα. Ἡμεῖς εἰς τὴν ἐκλογὴν αὐτὴν κατὰ τὴν κρίσιν μου εἴχομεν ἀρκετὰς πληροφορίας, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ ἠθέλησε προσέτι ἐκτὸς τῶν στοιχείων αὐτῶν νὰ ζητήσῃ δι’ ἀποστολῆς μιᾶς ἐπιτροπῆς καὶ ἄλλα στοιχεῖα πρὸς συμπλήρωσιν τῶν μέσων, ἅτινα ἤθελον συντελέσει πρὸς ἔκδοσιν ὁριστικῆς ἀποφάσεως· ἡ ἐπιτροπὴ ἐπέστρεψε καὶ μᾶς ἔφερεν ὡρισμένας καὶ οὐχὶ ἀορίστους ὡς εἶπεν ὁ κ. Ῥικάκης καὶ ὁ Καράπαυλος, διότι ἡ ἐπιτροπὴ ἐκθέτει συνοπτικῶς καὶ λίαν ἀκριβῶς τὰ πράγματα καὶ καταλήγει εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ ἐκλογὴ τῆς Λευκάδος εἶναι τὸ προϊὸν τῆς δωροδοκίας ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων. Τί ἄλλα στοιχεῖα ζητοῦν; τί θὰ εὕρουν εἰς αὐτὰ τὰ ὑπομνήματα οἱ κύριοι, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν τὴν ἀναβολήν; Πρόκειται περὶ τῶν ἀντιπροσώπων μιᾶς ἐπαρχίας, ἡ ὁποία σήμερον δὲν ἀντιπροσωπεύεται, καὶ ἂν ἡ ἐκλογὴ ᾖναι νόμιμος πρέπει νὰ εἰσέλθουν οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοί, ἂν δὲ ᾖναι παράνομος πρέπει ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ ὅσον τάχιον ν’ ἀποστείλῃ ἡ ἐπαρχία ἐκείνη τοὺς ἀντιπροσώπους της, καὶ δὲν βλέπω οὐδένα λόγον ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις.

§59ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἀπαντῶ ὅτι τὰ ἔγγραφα τὰ κατατεθέντα πρὸ μικροῦ εἶναι ἄγνωστον τί περιέχουν καὶ τίνος εἴδους εἶναι· ἂν ἤρχετο ἓν μέλος τῆς ἐπιτροπῆς νὰ βεβαιώσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βεβαιοῖ ὁ ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς ὅτι εἶναι ἀναφοραὶ τῶν παλαισασῶν μερίδων, τότε παραδέχομαι ὅτι δὲν ἔχουν τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ἀποδίδω αὐτοῖς· ὅταν ὅμως ἀγνοῶ, ὅταν βλέπω ὅτι ὀλίγας στιγμὰς πρὸ τῆς συζητήσεως τῆς ἐκλογῆς παραδίδεται φάκελλος ὅλος ἐγγράφων, ὅταν γνωρίζωμεν ὅτι κατὰ τὸν Κανονισμὸν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν της ἡ Βουλή, πρέπει νὰ κατατίθενται τουλάχιστον 24 ὥρας πρὶν διὰ νὰ λάβῃ γνῶσιν ἕκαστος βουλευτής, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφίσω ἐν γνώσει, ὅταν δὲν δύναμαι ν’ ἀναγνώσω ἓν τῶν ἐγγράφων τούτων τῶν παραδοθέντων εἰς χεῖρας τοῦ Προέδρου; Λοιπὸν προτείνω νὰ ἀναβάλωμεν διὰ τὴν αὔριον μέχρις οὗ λάβωμεν γνῶσιν τῶν ἐγγράφων αὐτῶν.

§60ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ὅταν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀπόφασιν τοῦ τμήματος νὰ σταλῇ ἐπιτροπὴ εἰς Λευκάδα, ὥρισε καὶ τὸν προορισμὸν τῆς ἐπιτροπῆς· δὲν εἶπεν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν νὰ μᾶς φέρῃ ἔγγραφα ἐδῶ νὰ ἐξετάσωμεν, ἀλλὰ νὰ ὑπάγῃ ν’ ἀντιληφθῇ τὰ περὶ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος· ἡ ἐπιτροπὴ ἐπῆγεν ἐκεῖ, ἀντελήφθη ὡς ἀντελήφθη, ἔκαμε τὴν ἔκθεσίν της, τὴν ἔφερε εἰς τὴν Βουλήν· τώρα νὰ καθίσωμεν νὰ ἐξετάσωμεν ἓν πρὸς ἓν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἔφερεν ἡ ἐπιτροπή, αὐτὸ εἶναι ἐναντίον καὶ τῶν ἀποφάσεων τοῦ τμήματος· ἀπαράλλακτα καὶ εἰς τὰς Σπέτσας ἐδόθησαν καὶ δὲν ἀνεγνώσθησαν.

§61ΝΟΤΑΡΑΣ. Τὰ ὑπομνήματα τὰ κατέθεσα, διότι ἐζητήθησαν καὶ οὐχὶ διότι περιέχουν τι σπουδαῖον.

§62ΖΩΧΙΟΣ. Μοῦ ἦλθεν ἡ ὄρεξις νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος.

§63ΡΑΛΛΗΣ. Περὶ ὀρέξεως οὐδεὶς λόγος.

§64ΖΩΧΙΟΣ. Ἡ ὄρεξίς σας εἶναι περίεργος, ἔπρεπε δὲ νὰ ἀποταθῆτε πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος σᾶς ἔφερε τὰς περὶ τῆς ἐκλογῆς πληροφορίας. Ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἀπεστάλη, μᾶς ἔφερε ἓν χρησμοδότημα. Ἡ Πυθία ἦτο πολὺ σαφεστέρα ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς. Ἡ ἐπιτροπή σας κατὰ τὴν ἐν Λευκάδι διαμονὴν αὐτῆς, ἐξήτασε, λέγει, ὅλα τὰ στοιχεῖα, ἐξ ὧν ἀπαρτίζεται ἡ κοινωνία τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης· δὲν λέγει ὅμως ποίου εἴδους εἶναι ταῦτα τὰ στοιχεῖα, ἐπίγεια; ἐναέρια; θαλάσσια; Διὰ τοῦτο διϊσχυρίζομαι, ὅτι ἐὰν ἠρώτα ἡ Βουλὴ τὸ μαντεῖον τῶν Δελφῶν, θὰ ἐλάμβανε σαφεστέραν ἀπόκρισιν. Τώρα δὲ σᾶς λέγουν, σπεύδετε, διότι λείπει ἡ ἐπαρχία τῆς Λευκάδος ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ θὰ χαλάσῃ ὁ κόσμος. Αὐτὸς δὲν εἶναι λόγος σπουδαῖος.

§65ΔΟΥΜΑΣ. Ἐὰν ἐπρόκειτο δι’ ἐσᾶς;

§66ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι μετὰ λύπης ἐπεμβαίνω εἰς τὸ προκείμενον ζήτημα. Παρακαλῶ δὲ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ σπεύσῃ. Ἐὰν δὲ περιμείνῃ νὰ ἀνατείλῃ ὁ ἥλιος, δὲν θὰ χαλάσῃ ὁ κόσμος. Τίς ἡ ἀνάγκη τοσαύτης σπουδῆς; Κύριε Νοταρᾶ, ὅταν γράφετε ἐδῶ ὅτι ἡ δικαιοσύνη διεγείρει ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ θλιβερὰν ἐντύπωσιν, τὶ ἐννοεῖτε;

§67ΝΟΤΑΡΑΣ. Βέβαια ἕνεκα τοῦ Θεργιανοῦ.

§68ΖΩΧΙΟΣ. (Ἀναγινώσκει)...... τῆς Θέμιδος. Καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἰδίοις ὄμμασιν ἀντελήφθη τῆς τοιαύτης καταστάσεως τῆς δικαιοσύνης ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ. Ἐδῶ εἶναι φωτιὰ ἀναμμένη, καὶ σεῖς σπεύδετε, καὶ σεῖς λέγετε, εὐθύς, ἐξ ἐφόδου. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἀπὸ σήμερον ἕως αὔριον δὲν θὰ χαλάσῃ ὁ κόσμος.

§69ΧΟΪΔΑΣ. Τὰ ὑπομνήματα, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν παρ’ ἀμφοτέρων τῶν διαμαχομένων μερίδων, ἐρείδονται ἐπὶ τὰ ἔγγραφα καὶ τὰς ἐνστάσεις τὰς ὑποβληθείσας ἐν τῷ τμήματι καὶ εἰς τὴν Βουλήν· ἂν ἠρείδοντο ἐπὶ ἄλλων ἐγγράφων, ἐπὶ ἄλλων ἐνστάσεων, ἂν ὑπεβάλοντο νέα ἔγγραφα δικαστικά, τότε θὰ ἦτο δικαία ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς· ἀλλὰ ποῦ ἐρείδονται τὰ ὑπομνήματα; ἐπὶ τῶν ἐγγράφων καὶ τῶν ἐνστάσεων τῶν ὑποβληθεισῶν. Πρὸς τὶ λοιπὸν ἡ ἀναβολὴ αὕτη; Πάντες οἱ βουλευταὶ ἐλάβομεν τότε γνῶσιν τῶν ἐνστάσεων καὶ τῶν ἐγγράφων καὶ ἀπεφάνθημεν ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ τμήματος πρὸ τῆς ἀποστολῆς ἐπιτροπῆς εἰς Λευκάδα. Λοιπὸν ὡρίμασεν ἡ συζήτησις, πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς ταύτην, καὶ ὅστις θέλει νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς ἢ κατά, ἂς τὰ μελετήσῃ τὰ ἔγγραφα ἐπὶ τὰ ὁποῖα ἐρείδονται αἱ ἐνστάσεις κατὰ τῆς ἐκλογῆς· νέα ἔνστασις κατὰ τῆς ἐκλογῆς δὲν εἶναι· τότε θὰ ἠννόουν τὴν ἰδέαν ἐκείνων οἵτινες προτείνουν τὴν ἀναβολήν, ἀλλὰ τώρα δὲν τὴν ἐννοῶ. Ἐπιμένω λοιπὸν εἰς τὴν πρόοδον τῆς συζητήσεως, διότι μάτην καταναλίσκεται ὁ χρόνος, παρέρχεται ἡ ἑξάμηνος προθεσμία τῆς συνόδου καὶ πρέπει νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἴσως μᾶς ἔφερεν εἰς τὸ χεῖλος τοῦ βαράθρου καὶ τὸ ὁποῖον τὸ ἔθνος σύσσωμον ἐγερθὲν ἐπάταξεν αὐτό.

§70ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς νὰ ἔλθουν αὔριον, ἐὰν παραδεχθῇ ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς, ἐφωδιασμένοι μὲ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας συνέλεξαν περὶ τῆς καταστάσεως τῆς δικαιοσύνης· ἐὰν τοὐναντίον ἀποῤῥιφθῇ, παρακαλῶ τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς νὰ μὴν ἀπομακρυνθῶσιν ἀλλὰ νὰ ἀναβῶσι τὸ βῆμα, νὰ ἀναπτύξουν τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀπεικονίζουν εἰς τὴν ἔκθεσιν, καὶ πρέπει νὰ ἠξεύρουν ὅτι οἱ κατηγοροῦντες ἄνευ ἀποδείξεως ἄλλους ὀνομάζονται κατηγοροῦντες ἄνευ ἀποδείξεως ... Θὰ παρακαλέσω τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς νὰ διασαφήσουν εἴτε γείνῃ δεκτὴ ἡ ἀναβολὴ εἴτε δὲν γείνῃ, νὰ διασαφήσουν τι ἐννοοῦν ἐκεῖ ὅπου λέγουν, ὅτι ὁ Κ. Σέρβος ἔφερεν εἰς τοὺς φίλους του τὴν ἠθικὴν ὑποστήριξιν τῆς Κυβερνήσεως· παρακαλῶ νὰ τὸ διασαφήσουν, διότι γνωρίζω πολὺ καλὰ ὅτι ἐπ’ αὐτῶν τῶν λέξεων πολλαὶ καὶ διάφοροι καὶ ὅλως ἀντίθετοι ἑρμηνεῖαι ἐδόθησαν· ἡ μία Κυβέρνησις εἰς μίαν ἐποχὴν ἐννοεῖ οὕτως, εἰς μίαν ἄλλην ἐποχὴν ἐννοεῖ ἄλλως· αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν γίνεται ἡ πρότασις ν’ ἀναβληθῇ δι’ αὔριον ἡ ἐξέτασις τῆς ἐκλογῆς. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη.

§72ΤΙΝΕΣ. Τ’ ἀνάπαλιν, κύριε πρόεδρε.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ μὴ ἀναβληθῇ δι’ αὔριον, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη.

§74ΤΙΝΕΣ. Ἀπεῤῥίφθη, κύριε, πρόεδρε, ἀπεῤῥίφθη.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ γραφεῖον διαφωνεῖ· λοιπὸν νὰ γείνῃ διὰ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§76ΤΙΝΕΣ. Ἄλλην μίαν φοράν.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι νὰ γείνῃ ἀναβολὴ δι’ αὔριον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι.) Ἀπεῤῥίφθη.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίς ζητεῖ τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως;

§79ΡΩΜΑΙΟΣ. Νὰ ἔλθουν νὰ δώσουν τοὺς λόγους τῆς ἐκθέσεώς των.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ παρακαλεῖται νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους τῆς ἐκθέσεώς της.

§81ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ σταλῇ ἐπιτροπὴ εἰς Λευκάδα καὶ νὰ ἐξετάσῃ ἂν ἐγένετο δωροδοκία· αὐτὴ ἦτο ἡ ἀποστολὴ τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ἐντολή, τὴν ὁποίαν ἔλαβε καὶ τὴν ὁποίαν πιστῶς καὶ εἰλικρινῶς ἐξεπλήρωσε· μετέβη εἰς Λευκάδα, ἤκουσε τοὺς ἐνδιαφερομένους, τοὺς ἀποτυχόντας καὶ τοὺς ἐπιτυχόντας, ἐξήτασε πλέον τῶν 300 μαρτύρων ἐκ διαφόρων δήμων τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, ἤκουσε, λέγω, καὶ τὰς καταθέσεις τῶν ἐνδιαφερομένων, οἵτινες ὡμολόγησαν ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς ὅτι δωροδοκία ἐγένετο, καὶ ἀφοῦ ἡ δωροδοκία ἐγένετο δὲν ἦτο δυνατὸν ἡμεῖς νὰ τὴν ἀποκρύψωμεν· διὰ τοῦτο ἡ ἐπιτροπὴ ἐπρότεινε διὰ τῆς ἐκθέσεώς της ῥητῶς, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος εἶναι προϊὸν δωροδοκίας ἐνεργηθείσης ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων· τί ἄλλο περισσότερον θέλετε νὰ σᾶς φέρῃ ἡ ἐπιτροπή; Ἀλλ’ ἐν τῇ ἐκθέσει της γίνεται λόγος περὶ ἠθικῆς συνδρομῆς τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν αὐτὴ παρέσχεν εἰς τὸν κύριον Σέρβον καὶ τοὺς συνυποψηφίους αὐτοῦ· ἠθικὴν συνδρομὴν ἐννοοῦμεν τοὺς διορισμοὺς καὶ τὰς παύσεις, αἵτινες κατὰ τὰς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν ἐγένοντο ὑπὲρ τῶν ὑποψηφίων τοῦ κυρίου Σέρβου· τίποτε περισσότερον, τίποτε ὀλιγώτερον.

§82ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πολλαὶ εἶναι αἱ παύσεις αὗται;

§83ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἄλλοι τὰς λέγουν 30, 40· ἀλλὰ τέλος πάντων δὲν ἐλάβομεν ἀφορμὴν νὰ ἐρευνήσωμεν πόσοι διωρίσθησαν καὶ πόσοι ἐπαύθησαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμε θλιβερὰν ἐντύπωσιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν εἶναι ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον· καὶ τοῦτο ἔλαβεν ἀφορμὴν ἡ ἐπιτροπὴ νὰ τὸ ἐξετάσῃ ἐξ αἰτίας τῶν βουλευμάτων, τὰ ὁποῖα ἡ Βουλὴ εἶχεν ὑπ’ ὄψιν της καὶ τότε ὅταν ἀπέστειλε τὴν ἐπιτροπὴν διὰ νὰ ἐρευνήσῃ ἂν ἐγένετο δωροδοκία ἢ ὄχι. Ἐκ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἡ ἐπιτροπὴ ἔλαβε, τῶν σπουδαίων, λέγω, πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἔλαβεν ἀπὸ τὸν νῦν πρόεδρον τοῦ δικαστηρίου Λευκάδος καὶ ἀπὸ τὸν πρώην πρόεδρον τὸν Σταματιάδην ἐπείσθη, ὅτι αἱ ἀνακρίσεις δὲν διεξήχθησαν κατὰ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ἔπρεπε νὰ διεξαχθῶσιν· αἱ ἀνακρίσεις διεξήχθησαν διὰ τῆς μεγαλειτέρας μεροληψίας ἐκ μέρους τοῦ ἁρμοδίου δικαστοῦ, αὐτὸς δὲ εἶναι ὁ Θεργιαννός· δύναμαι δὲ νὰ σᾶς βεβαιώσω, ὅτι δὲν ἐπίστευόν ποτε ὅτι ἤθελεν εὑρεθῇ ἐπὶ τῆς ἕδρας τοῦ δικαστοῦ τοιοῦτος ἄνθρωπος. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον λέγει ἡ ἐπιτροπὴ, ὅτι ἰδίοις ὄμμασιν ἀντελήφθη τὴν τοιαύτην κατάστασιν τῆς δικαιοσύνης. Εἴπομεν ὅτι διήλθομεν ἀπὸ Πάτρας καὶ ἐρωτήσαμεν ἐφέτας τινὰς, καὶ οἱ ἐφέται οὗτοι τὴν αὐτὴν γνώμην ἐξέφερον, τὴν ὁποίαν καὶ ἡμεῖς ἐν τῇ ἐκθέσει μας, ὅτι τὰ βουλεύματα αὐτὰ, ὅτι αἱ ἀνακρίσεις ἐνηργήθησαν μονομερῶς καὶ ὅτι τὸ ἐφετεῖον τῶν Πατρῶν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποφανθῇ διαφορετικὰ, ἀφοῦ τὸ πλημμελειοδικεῖον ἐβασίσθη ἐπὶ τῆς ἀνακρίσεως, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐκ μέρους τοῦ ἰδίου ἐκείνου. Αὐτὸ εἶναι, κύριε Λομβάρδε, τὸ ζήτημα.

§84ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Γεγονότα τινὰ μαρτυροῦντα τὴν μεροληπτικὴν αὐτὴν διαγωγὴν δὲν ἔχετε;

§85ΝΟΤΑΡΑΣ. Δὲν ὑπήγομεν εἰς τὸ γραφεῖον νὰ ἐξετάσωμεν αὐτά· ἀλλ’ ὁ πρόεδρος τῶν πρωτοδικῶν καὶ ἂν θέλετε αὐτὸς ὁ εἰσαγγελεὺς μᾶς ἐβεβαίωσεν ὅτι αἱ ἀνακρίσεις ἐνηργήθησαν μεροληπτικῶς, ὅτι οἱ δικασταὶ ἐκεῖνοι ἐφατρίαζον ἀναιδῶς ὑπὲρ τῶν ὑποψηφίων τῶν λεγομένων ἐν τῇ νήσῳ ἐκείνῃ, τῆς Κυβερνήσεως, διότι ναὶ μὲν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχεν ὑποψηφίους, ἀλλ’ ἐκεῖ ὁ Σέρβος ἐθεωρεῖτο ὡς ὑποψήφιος τῆς Κυβερνήσεως.

§86ΡΙΚΑΚΗΣ. Κατὰ τὴν κρίσιν σας τὰ βουλεύματα δὲν ἠμποροῦν νὰ χρησιμεύσουν πρὸς ἀπόδειξιν τῆς δωροδοκίας· ἀλλὰ ποῖα εἶναι τὰ ἄλλα γεγονότα ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζετε τὴν δωροδοκίαν, καὶ ποῖαί τινες δωροδοκίαι ἔγειναν;

§87ΝΟΤΑΡΑΣ. Κύριε Ῥικάκη, κατηγοροῦνται τὰ βουλεύματα, διότι αἱ ἀνακρίσεις ἐνηργήθησαν μονομερῶς.

§88ΡΙΚΑΚΗΣ. Ποῦ στηρίζονται τὰ συμπεράσματα αὐτά; καὶ ποίαν ἀπόδειξιν τῆς δωροδοκίας ἔχετε;

§89ΝΟΤΑΡΑΣ. Σᾶς βεβαιῶ καὶ πάλιν ὅτι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων ἔγεινε δωροδοκία· αὐτὴν τὴν δωροδοκίαν δὲν ἀρνοῦνται οὔτε ὁ κύριος Τσαρλαμπᾶς, οὔτε ὁ Σταματόπουλος, οὐδεὶς ἐκ τῶν ὅσων παρεστάθησαν ἐνώπιόν μας· θέλετε νὰ τὴν ἀρνηθῶμεν ἡμεῖς σήμερον;

§90ΚΑΦΕΝΤΖΟΓΛΟΥΣ. Λέγετε ἐν τῇ ἐκθέσει ὅτι ἀμφοτέρωθεν ἐγένετο δωροδοκία· δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εἰπῆτε πόσα πρόσωπα ἐδωροδοκήθησαν ἀπὸ τὴν μίαν μερίδα καὶ πόσα ἀπὸ τὴν ἄλλην, καὶ τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν; (Θόρυβος).

§91ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μίαν διασάφησιν παρακαλῶ νὰ μοῦ κάμητε· παρακαλῶ, εἴπατε ὅτι τὰ βουλεύματα κακῶς ἐξεδόθησαν, διότι ἐξεδόθησαν μονομερῶς, ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐξηγήσητε τοῦτο, ἐὰν ἐνηργήθησαν αἱ ἀνακρίσεις ἐπὶ τῶν καταγγελιῶν, αἵτινες ἐγένοντο ἐκ μέρους τῆς μερίδος τοῦ Σέρβου κατὰ τῆς μερίδος τοῦ Βαλαωρίτη, δὲν ἐνηργήθησαν δὲ ὑποθέτετε καὶ αἱ γενόμεναι ἐκ μέρους τῆς μερίδος τοῦ Βαλαωρίτη κατὰ τῆς μερίδος τοῦ Σέρβου, ἐὰν αἱ ἀνακρίσεις ἤθελον εἶσθαι πλήρεις, ἠθέλομεν ἔχει πλειοτέρους κατηγορουμένους ἐπὶ δωροδοκίᾳ;

§92ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἠθέλομεν ἔχει καὶ ἄλλους εἰς τὰς ἕδρας τῶν κατηγορουμένων.

§93ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Λοιπὸν σᾶς ἐρωτῶ ἐὰν ἐσεῖς ἐπιστεύσατε, ὅτι ἐγένετο ἡ δωροδοκία ἀποδεδειγμένως καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος.

§94ΝΟΤΑΡΑΣ. Μάλιστα.

§95ΡΟΥΦΟΣ. Εἴπατε, ὅτι τὰ στοιχεῖα τῆς ἀνακρίσεως ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε δὲν ἐπετρέπετο νὰ καταργηθῶσι τὰ βουλεύματα. Τοῦτο δὲ τὸ ὁποῖον εἴπατε τώρα εἶναι διάφορον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἴπατε πρίν, διότι τὰ στοιχεῖα τῶν προηγουμένων ἀνακρίσεων δὲν ἠδύνατο νὰ τὰ καταργήσῃ.... (Θόρυβος).

§96ΚΑΦΕΝΤΖΟΓΛΟΥΣ. Σᾶς εἶπε πρότερον, ὅτι ἐν τῇ ἐκθέσει δὲν ἀναφέρεται, ὅτι ἀμφοτέρωθεν ἐγένετο ἡ δωροδοκία καὶ ἂν ᾖναι πολλοὶ ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερῶν καὶ ἐὰν τὰ χρήματα ἔδωσαν διὰ νὰ ἀγοράσωσι πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἀνῆκον εἰς τοὺς ἀντιθέτους ἢ πρὸς διατήρησιν τῶν ἰδικῶν των προσώπων.

§97ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἀμφιβάλλω ἐὰν ἑκατὸν ἐκ τῶν ἐκλογέων τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης ὑπάρχουσιν οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπῆραν χρήματα.

§98ΧΟΪΔΑΣ. Δύνασθε καὶ ἐκ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐδαπανήθη, νὰ ἐνοήσητε ὅτι πλέον τῶν χιλίων ἐδωροδοκήθησαν δυστυχῶς.

§99ΖΩΧΙΟΣ. Ἀναγκάζομαι νὰ περιορισθῶ εἰς αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐστηρίχθη ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἐπεσκέφθη τὴν Λευκάδα θὰ προσπαθήσω δὲ νὰ βγάλω πρῶτον ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν αὐτὴν ἓν μέγα ἀγκάθι, διὰ νὰ μὴ παρεκτραπῇ ἡ συζήτησις, διότι σήμερον πρόκειται περὶ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος καὶ οὐχὶ περὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐφόρευε τότε τὰς ἐκλογάς.

§100ΝΟΤΑΡΑΣ. Οὔτε ἡμεῖς ἠθελήσαμεν αὐτὸ νὰ ἐνοήσωμεν.

§101ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη τῆς διαβεβαιώσεως.

§102ΡΑΛΛΗΣ. Ἔχομεν ἡμεῖς ἀνάγκην αὐτῆς τῆς ἐξηγήσεως.

§103ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ ἐξαιρῶ τὴν Κυβέρνησιν, πιστεύω ὅμως, κ. Ῥάλλη, ὅτι δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις, ἥτις νὰ μὴ ἔχῃ διεφθαρμένους ὑπαλλήλους. Ἡ Κυβέρνησις ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι τιμιωτάτη, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι καὶ ὅλοι οἱ ὑπάλληλοι αὐτῆς εἶναι καλοὶ, καὶ ὅτι δὲν εἶναι καί τινες διεφθαρμένοι. Ἐξαιρῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἔχωμεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου καὶ ἄλλα βάσανα.

§104ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἄλλο κατηγορητήριον.

§105ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ θὰ σᾶς ἐξηγήσω ὅ,τι ἐνόησα· ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔχομεν δύω δωροδοκίας. Ἐντεῦθεν εἶναι ἡ ἐπιτυχοῦσα μερίς, καὶ ἰδοὺ ἡ πρώτη δωροδοκία. Ἐκεῖθεν ὑπάρχει ἡ ἀποτυχοῦσα μερίς, καὶ ἰδοὺ ἡ δευτέρα δωροδοκία. Λοιπὸν ἐπάνω κάτω ἐδῶ ἔχομεν μίαν ἐξίσωσιν. Ἐκτὸς δὲ τῆς ἐξισώσεως ταύτης ἐδῶ παρουσιάζεται καὶ εἷς ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ἐπειδὴ ἦτον ὑπουργὸς βεβαίως κατά τι ἐπηρέασεν· ἦτον ὅμως ἄτοπον νὰ καταδικάσῃ τις τοὺς ὑπουργοὺς, διότι εἶναι ὑπουργοὶ, νὰ μὴν ἐκτίθενται εἰς τὰς ἐπαρχίας των. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὁ ὑπουργὸς κατηγορεῖται. Καὶ συγχωρεῖται εἰς ἄλλον ὑπουργὸν νὰ πράττῃ ὅ,τι θέλει· ὁ ὑπουργὸς ὅμως, ὁ ἐπικαλούμενος τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν δικαιοσύνην, πρέπει νὰ ᾖναι κατὰ πάντα τέλειος. Ἄλλως, λόγου χάριν, ἐξετάζει τις τὰ πράγματα, ὅταν ὁ κύριος Βούλγαρης προεδρεύει, καὶ ἄλλως ὅταν πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὁ κ. Τρικούπης. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲ ἔχετε ἔνθεν μὲν τὸν κ. Σέρβον, ὁ ὁποῖος ἦτο τότε ὑπουργὸς καὶ ὅστις ἐδωροδόκησεν, ἀπὸ δὲ τὸ ἄλλο μέρος ἔχετε ἁπλῶς τοὺς δωροδοκοῦντας. Τούτων δὲ τεθέντων, ἡ ἐξίσωσις κάπως ἐχάλασε καὶ ἡ ζυγαριὰ κλίνει πρὸς τὸ μέρος τοῦ κ. Σέρβου. Προστίθεται δὲ καὶ ἡ κακοήθεια τῶν δικαστηρίων, εἰς τὴν ὁποίαν ἔστω ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνέχεται, καὶ ἰδοὺ ἡ ἐξίσωσις ἔτι μᾶλλον κατεστραμμένη. Ἐν ἄλλοις λόγοις, ἐντεῦθεν βλέπω τοὺς ἔχοντας χρήματα, τοὺς δωροδόκους, ἐκ δὲ τοῦ μέρους τοῦ ἐναντίου ἔχομεν τὴν δύναμιν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν κακοήθειαν τῶν δικαστῶν καὶ τὰ χρήματα. Ἤτοι ἐντεῦθεν βλέπομεν τὸν ὑπουργόν, ὅστις μεταχειρίζεται, ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὰ χρήματα, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὴν κακοήθειαν τὴν δικαστικήν, πρὸς τούτοις δὲ τὴν δύναμιν τῆς Κυβερνήσεως, οἱ δὲ ἀντίπαλοι αὐτοῦ μεταχειρίζονται μόνον τὰ χρήματα, ἕνεκα δὲ τούτου εἶναι κάπως δικαιότεροι. Λέγουσι δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις, ὅτι ὅλος ὁ τόπος ἀγοράζεται· ἐὰν δὲ αὐτὸ ἀληθεύῃ, τί ποιητέον;

§106ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἂς μάθουν νὰ μὴν ἀγοράζουν.

§107ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν, πρέπει νὰ πάρῃ μικρὰ παιδιὰ διὰ νὰ τὰ μάθῃ τὸ δίκαιον καὶ τὸ πρέπον.

§108ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Μανθάνουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξωδεύουν.

§109ΖΩΧΙΟΣ. Δυστυχῶς βγαίνουν νέα μαντσάρια.

§110ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Εἰς δύω τρεῖς ἐκλογὰς καὶ ἀδειάζουν τὰ σακκούλια.

§111ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ εἶπον δὲ καὶ τὸ ἐπαναλέγω, ὅτι ἔχομεν δύω μερίδας, ἐξ ὧν ἡ μία μετεχειρίσθη χρήματα, τὰ κεφάλαια τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὰ κεφάλαια τῆς δικαιοσύνης, ἡ δὲ ἄλλη μερὶς κατέθεσε μόνον χρήματα. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ ποῖος εἶναι ὁ ἀδικώτερος; Κατ’ ἐμὲ εἶναι ὁ πρῶτος, σχετικῶς δὲ εἶναι δικαιότερος ὁ δεύτερος. Νομίζω δὲ ὅτι ὅταν ὁ εἷς μεταχειρίζεται τὴν δύναμιν τῆς ἐξουσίας, τὴν πίεσιν τῆς δικαιοσύνης, καὶ χρήματα, ὁ δὲ ἄλλος μόνον χρήματα, δὲν ὑπάρχει ἰσότης, τὸ δὲ δίκαιον εἶναι ὑπὲρ τοῦ ἀσθενεστέρου. Διαφέρει δὲ ἡ πρὸς ἀγορὰν ξένων ψήφων δωροδοκία, τῆς δωροδοκίας τῆς πρὸς σωτηρίαν τῶν ψήφων τῶν ἰδίων.

§112ΡΟΥΚΗΣ. Ὑποθέτετε ὅτι ἡ μερὶς τοῦ κ. Σέρβου, ἡ ὁποία ἐφρόντιζε νὰ εὑρίσκῃ τὸ ἔγκλημα τῆς δωροδοκίας κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς ἐκλογῆς, δὲν ἤθελε συλλάβει ἐπ’ αὐτοφώρῳ τὸ ἔγκλημα καὶ δὲν ἤθελε τὸ καταγγείλει; Λοιπὸν δὲν ἔγεινε δωροδοκία ἐκ μέρους τοῦ κ. Βαλαωρίτου.

§113ΖΩΧΙΟΣ. Ἤμην μέλος τοῦ τμήματος τοῦ ἐπεξεργασθέντος τὴν ἐκλογήν, καὶ τὸ ὄνομα Βαλαωρίτης μὲ ἐσκανδάλιζεν, ἀλλὰ δὲν ἐδίσταζον ν’ ἀποδώσω δικαιοσύνην· ὅταν ὅμως ἐπαρουσιάσθησαν τὰ βουλεύματα, ἐδίστασα. Ἤδη ὅμως μετὰ τὴν ἐπάνοδον τῆς ἐπιτροπῆς, μετὰ τὰς πληροφορίας τὰς περὶ διαφθορᾶς τῆς δικαιοσύνης, δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ κηρυχθῶ ὑπὲρ τοῦ ἀδικηθέντος.

§114ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Οὐδόλως συμφωνῶ, κύριοι, μὲ τὰ ἀξιώματα, τὰ ὁποῖα ὁ ἔντιμος φίλος μου κύριος Ζωχιὸς ἐξέφερεν ἀπὸ τοῦ βήματος. Δὲν πρόκειται, κύριοι, σήμερον νὰ ἐξετάσωμεν πόσον ζυγίζει τὸ ἔγκλημα τοῦ ἑνὸς καὶ πόσον τὸ ἔγκλημα τοῦ ἑτέρου. Τὸ ἔγκλημα, κύριοι, σᾶς παρουσιάζεται ἐν ὅλῃ τῇ μεγαλειότητι αὐτοῦ, πῶς δύνασθε νὰ ζυγίσητε αὐτό; Ἤθελεν εἶσθαι βεβαίως τόλμη νὰ ζυγίσηται τὸ ἔγκλημα τοῦ ἑνὸς ἀπὸ τοῦ ἄλλου κατὰ πόσον διαφέρει. Ἡ ἐπιτροπή σας, κύριοι, ἐπληροφορήθη μὲ ὅλην τὴν ἐπισημότητα τρόπον τινά, ὅτι τὸ ἔγκλημα ἐπράχθη καὶ ἀπὸ τὰ δύω μέρη καθ’ ὅλας τὰς διαστάσεις αὐτοῦ, καὶ ὅτι ἐγένετο δωροδοκία πλήρης. Τώρα σεῖς πρέπει νὰ ἐξετάσηται πόσον ζυγίζει τὸ ἓν καὶ πόσον τὸ ἄλλο; Ὅταν σᾶς παρουσιάζηται ἡ ἐκλογὴ νόθος καθ’ ὅλας τὰς διαστάσεις αὐτῆς, τόλμη βεβαίως ἤθελεν εἶσθαι νὰ μετρᾶτε τὸ ἓν ἔγκλημα μὲ τὸν ἕνα πῆχυν καὶ τὸ ἕτερον μὲ τὸν ἕτερον πῆχυν.

§115ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§116ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κατόπιν τῆς ἀποφάσεώς σας, κύριοι, ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς τῶν Σπετσῶν καὶ τῆς ἐκλογῆς Τήνου δὲν σᾶς εἶναι πλέον ἐπιτετραμμένον νὰ χαρακτηρίσητε ἄλλως τὸ ζήτημα. Ἡ ἐπιτροπὴ καθαρῶς σᾶς λέγει, ὅτι μόλις ἐξ ὅλου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλογέων 100 εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἐδωροδοκήθησαν. Καὶ τολμῶμεν νὰ φέρωμεν ἀλλοίαν ἀπόφασιν; Βεβαίως ἐὰν ἤθελον φέρει μὴ ἀληθεῖς πληροφορίας, βεβαίως ἤθελεν εἶσθαι κατακριτέοι. Δὲν ἐνδιαφέρομαι τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ, ἐνδιαφέρομαι νὰ μάθω ἐπὶ τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν κατὰ τὴν ἐκλογὴν ἐκείνην· καθαρῶς μὲ δύω λέξεις σᾶς λέγουν, ἡ ἐκλογὴ εἶναι κάλπικη, ὀφείλετε νὰ τὴν ἀκυρώσητε. Αὐτὴ εἶναι ἡ καθαρὰ ἀλήθεια ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§117ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν καὶ Τήνου τὸ ἔγκλημα ἐβεβαιώθη κατὰ τὰς ἐκλογάς.

§118ΖΩΧΙΟΣ. Μὲ συγχωρεῖ ὁ φίλος μου κύριος Μπούμπουλης νὰ εἴπω ὅτι ἀμφιβάλλω ἐὰν ἀνέγνωσε τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς.

§119ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπὶ τῶν λεχθέντων ἐγὼ ἀπήντησα.

§120ΖΩΧΙΟΣ. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι δὲν εἶχον ἄδικον ν’ ἀμφιβάλλω ἂν ἀνεγνώσατε τὴν ἔκθεσιν, διότι ἂν ἀνεγίνωσκες τὴν ἔκθεσιν θὰ ἔβλεπες ὅτι τὰ ἀναφερόμενα ἐν αὐτῇ δὲν συμφωνοῦν μὲ τὸ πόρισμα. Ἡ ἐπιτροπὴ θελήσασα διὰ παντὸς τρόπου νὰ δικαιολογήσῃ τὸ σκοτεινὸν καὶ ζοφερὸν αὐτὸ μέρος τῆς δωροδοκίας εἰσῆλθεν εἰς τὸ χάος. Ὁ δὲ κ. Μπούμπουλης λέγει ὅτι τὴν δωροδοκίαν τὴν ἔχει εἰς τὰς χεῖράς του.

§121ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Τώρα, τώρα.

§122ΖΩΧΙΟΣ. Τί; μὲ φοβερίζεις; Σᾶς παρακαλῶ νὰ προσέξητε εἰς ταύτην τὴν παράγραφον (ἀναγινώσκει).... Λοιπὸν ἡ ἐπιτροπὴ σᾶς ὁμολογεῖ ὅτι εἶναι ἐν τῷ σκότει.

§123ΡΩΜΑΙΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἔβγαλε οὔτε τὸ κεφάλι της ἔξω ἀπὸ τὸ ξενοδοχεῖον. Τί εἶδε καὶ τί ξέρει;

§124ΖΩΧΙΟΣ. Ἰδοὺ σήμερον σᾶς λέγει ὁ Ῥωμαῖος ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἔβγαλε τὸ κεφάλι της ἔξω ἀπὸ τὸ ξενοδοχεῖον, ὅτι δὲν περιῆλθε τὴν Λευκάδα. Τί δὲ αὕτη σᾶς λέγει; ὅτι ἀφοῦ ἐξέτασε ὅλα τὰ στοιχεῖα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀπαρτίζεται τὸ ἔγκλημα, καὶ ὅλα τὰ στοιχεῖα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀπαρτίζεται ἡ κοινωνία τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, κατόπιν λέγει τὸ ἔγκλημα τῆς δωροδοκίας εἶναι ἀνεξιχνίαστον. Ἐὰν ὅμως ἡ ἐπιτροπή σας ἐξέταζεν καλῶς τὰ πράγματα, δὲν ἤθελεν πέσει εἰς ἀντίφασιν· τοῦτο δὲ τὸ ἔπαθε, διότι τὴν ἐξέτασιν δὲν τὴν ἔκαμεν ἐπιτοπίως. Λοιπὸν ἐπὶ ποίας πληροφορίας θὰ στηριχθῶμεν; ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ῥωμαῖος, δὲν τὸ ἤξευρα, ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ λέγει καὶ οὐδεὶς ἀποκρίνεται τὸ πιστεύω. Εἰς αὐτὰς λοιπὸν τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας συνήθροισαν μεταξὺ τῶν τεσσάρων τοίχων, εἰς αὐτὰς θὰ πιστεύσω; Γάλλος τις, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα γνωρίζετε, περιέγραψε τὸ ταξείδιόν του τὸ ἐντὸς τοῦ δωματίου του· τὸν Γάλλον αὐτὸν ἐμιμήθη ἡ ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν ἐστείλαμεν, ἐταξείδευσε δηλαδὴ ἐντὸς τοῦ δωματίου της. Λοιπόν, κύριοι, μὲ λέγετε ὅτι ἔχετε γεγονότα ἀληθῆ καὶ βέβαια; Ἐπὶ τέλους δὲ σᾶς εἶπον, ὅτι εἰς τὴν Λευκάδα ἀπὸ τοῦ πρώτου ἕως τοῦ ἐσχάτου εἶναι κακοήθεις καὶ διεφθαρμένοι· ἐπειδὴ δὲ παραδέχεσθε τοῦτο, τὸν κ. Σέρβον, τὸν ὁποῖον νομίζομεν χρηστότατον, ἂς τὸν ἀφήσωμεν ἔξω διὰ νὰ μὴ διαφθαρῇ καὶ αὐτός. (Θόρυβος).

§125ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπροσέξατε, κύριοι, ὅτι ἤλλαξε τὸ πεδίον τῆς συζητήσεως; Τώρα κατηγορεῖται ἡ ἐπιτροπή, ἐπειδὴ λοιπὸν κατηγορεῖται ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ἤλλαξε ὅλως διόλου τὸ ζήτημα, θὰ ἐπιτραπῇ καὶ εἰς ἐμὲ ν’ ἀλλάξω τὸ πεδίον τῆς συζητήσεως. Κατηγορεῖται ἡ ἐπιτροπὴ ὅτι σᾶς ἔφερεν ἐδῶ ἔκθεσιν ψευδῆ, καὶ εἰς αὐτὸ ἐστηρίχθη ὁ κ. Ζωχιός.

§126ΖΩΧΙΟΣ. Ἀτελῆ, ὄχι ψευδῆ.

§127ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Μὲ τὰς λέξεις δὲν ἀλλάζει τὸ ζήτημα, διότι ἀφοῦ τοὺς εἴπατε ὅτι δὲν ἔβγαλαν τὸ κεφάλι τους ἀπὸ ξενοδοχεῖον, δὲν θὰ εἰπῇ ὅτι λέγουν ψεύματα;

§128ΤΙΝΕΣ. Ὄχι ψεύματα.

§129ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἂς ᾖναι ἀτελῆ.— Νομίζω λοιπὸν ὅτι δύω πράγματα παρουσιάζονται ἢ τὸ ἔγκλημα ἐπράχθη, καὶ εἶναι ἀληθὲς ὅπως τὸ παρέστησεν ἡ ἐπιτροπή, ἢ ἡ ἐπιτροπὴ σᾶς ἀνέφερε, ἂς εἴπω τὴν φράσιν, ἀνακριβῆ γεγονότα, διὰ νὰ μὴ εἴπω ψευδῆ. Καί, κύριοι, πρέπει νὰ ἔχῃ τις μέγα θάῤῥος, ὅταν προσπαθῇ ν’ ἀποδώσῃ εἰς μίαν ἐπιτροπήν, τὴν ὁποίαν τὸ Σῶμα ἐξέλεξε διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης του νὰ συλλέξῃ τὰ γεγονότα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ τὸ πείσωσιν, μίαν τοιαύτην μομφὴν βεβαίως εἶναι μέγα τὸ θάῤῥος. Ὀφείλετε λοιπὸν νὰ ἐξετάσητε καὶ δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ τὸ παρατρέξηται, ἀφοῦ ἐῤῥίφθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ ἐξετέλεσεν ἢ ὄχι τὸ καθῆκόν της· καὶ ἀφοῦ ἐξετάσητε ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ σᾶς ἐξετέλεσε τὸ καθῆκον μὲ τὸ ὁποῖον τὴν περιεβάλατε, τότε θὰ ἔλθητε εἰς τὸ ἄλλο ζήτημα. Δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε, ἐπικυροῦμεν τὴν ἐκλογήν, διότι ἡ ἐπιτροπὴ εἶπεν ἀνακριβῆ πράγματα. Τέλος πάντων ὀφείλετε νὰ ἐξετάσητε, νὰ συζητήσητε, ἔχετε καθῆκον νὰ τὸ πράξητε· ἄλλως, μένει μομφὴ μεγάλη εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἥτις ἐτιμήθη διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν, ἔχει δὲ τὸ καθῆκον καὶ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἔλθῃ ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ πολεμήσῃ τὴν μομφήν, ἥτις ἐῤῥίφθη ἐν μέσῳ τοῦ περιβόλου τούτου. Ἄλλως, πῶς θὰ προχωρήσητε, ἀφοῦ σᾶς εἶπον ὅτι ἀνακριβῆ πράγματα σᾶς εἶπεν ἡ ἐπιτροπή;

§130ΡΟΥΚΗΣ. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἐννοῶ ὅτι οἱ βουλευταὶ λέγουν ὅτι εἶναι ἀξία μομφῆς ἡ ἐπιτροπή· εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς αἱ πληροφορίαι.

§131ΠΟΛΥΛΑΣ. Εἶπον ὅτι παρέβη τὸ καθῆκόν της, διότι εἶπον ὅτι ἦτο κλεισμένη εἰς τὸ ξενοδοχεῖον καὶ δὲν ἐξῆλθεν νὰ ἐξετάσῃ.

§132ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ ἔπλασα αὐτό, ἐῤῥίφθη ἀπὸ τοῦ βήματος· εἶπον ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐξετέλεσεν τὸ καθῆκόν της, ὅτι ἦτο κλεισμένη εἰς τὸ ξενοδοχεῖον καὶ ὅτι δὲν ἔβγαλε οὔτε τὸ κεφάλι της ἀπὸ τὸ ξενοδοχεῖον· καὶ νομίζετε, ὅτι δὲν εἶναι μομφὴ τοῦτο;

§133ΡΩΜΑΙΟΣ. Προσκαλέσατε τὴν ἐπιτροπὴν καὶ ἐρωτήσατέ την ἂν ἐπῆγεν εἰς ἄλλον δῆμον.

§134ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Αὐτὸ λέγω καὶ ἐγὼ νὰ προσέλθῃ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ ἐὰν τὰ γεγονότα αὐτὰ ᾖναι ἀληθῆ. Βουλευτής τις ἰσχυρίζεται ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐπῆγεν εἰς ἄλλον δῆμον, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐπιμένω νὰ ἔλθῃ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἀποφασίσωμεν πρῶτον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐντολῆς της καὶ κατόπιν ἐπὶ τοῦ πραγματικοῦ ζητήματος.

§135Σ. ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἀπαντῶ, κύριοι, εἰς τὴν μομφήν, τὴν ὁποίαν ἠθέλησεν ὁ κ. Ζωχιὸς νὰ μᾶς ἀποδώσῃ.

§136ΖΩΧΙΟΣ. Κακῶς ἐξηγήθη.

§137ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐκάλεσε διὰ τοῦ κυρίου ἐπάρχου ὅλους τοὺς δημάρχους τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, ἐκ τῶν ὁποίων παρουσιάσθησαν πέντε, ἡ ἐπιτροπὴ ἐκάλεσεν ὡρισμένα πρόσωπα ἀπὸ ἑκάστου τῶν δήμων καὶ ὄχι μόνον αὐτοὶ παρουσιάσθησαν ἀλλὰ καὶ πρόσωπα ἄλλα, τὰ ὁποῖα οὔτε διενοήθη ἡ ἐπιτροπὴ νὰ καλέσῃ, προσῆλθον καὶ κατέθεσαν ὅ,τι ἕκαστος ἐγνώριζε.

§138ΡΩΜΑΙΟΣ. Διατί νὰ μὴ πᾶτε ἐπιτοπίως;

§139ΝΟΤΑΡΑΣ. Διότι δὲν ἦτο ἀνάγκη· ἀπόδειξις δὲ ὅτι τὰ πρόσωπα αὐτὰ ἐκλήθησαν καὶ ἐξητάσθησαν εἶναι ἡ σημείωσις τοῦ ὀνόματος, τῆς ἡλικίας καὶ τοῦ ἐπαγγέλματος ἑκάστου τὴν ὁποίαν καταθέτω εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ὅστις θέλει ἂς τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν.

§140ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς πόσα πρόσωπα ἐξετάσθησαν;

§141ΝΟΤΑΡΑΣ. Πλέον τῶν 300.

§142ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριοι, δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, ἐὰν δὲν ἐλάμβανεν αὕτη φάσιν παράδοξον, διότι ἀντὶ νὰ ἐξετάζωμεν τὸ κῦρος τῆς ἐκλογῆς, ἐξετάζομεν τὴν διαγωγὴν τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία δὲν ὀφείλει νὰ δώσῃ λόγον ποσῶς ποῦ ἐστήριξε τὴν ἀπόφασίν της. Ἡ Βουλὴ ἔχουσα ἀμφιβολίας τινὰς, ἀπέστειλεν ἀντιπροσώπους τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς διὰ νὰ φέρῃ ἐνώπιόν της τὰς πεποιθήσεις, τὰς ὁποίας ἤθελον σχηματίσει ἐκ τῶν ἐξετάσεων. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν εἶναι ἀνακριτικὸς ὑπάλληλος νὰ ἀκολουθῇ διατυπώσεις νομικὰς, καὶ ἀπορῶ πῶς εὑρέθησαν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἂν ὄχι τίποτε ἄλλο χάριν ἁβροφροσύνης πρὸς τοὺς συναδέλφους των δὲν ἔπρεπε νὰ ῥίψωσι τοιαύτας μομφὰς (θόρυβος). Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν εἶναι ὁ λόγος αὐτὸς μόνος ὁ ὁποῖος μὲ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα, εἶναι καὶ ἕνας ἄλλος ἰσχυρότερος, ἰσχυρότατος· ἡ ἐπιτροπὴ ἦλθεν ἐνώπιόν μας μὲ μίαν ὡρισμένην γνώμην ἀνακεφαλαιοῦσα ὅσα ἐξηκρίβωσε, καὶ σᾶς λέγει ὅτι ἐπείσθη, ὅτι δωροδοκία ἔλαβε χώραν ἐκεῖ ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων. Ἐνόσῳ, κύριοι, δὲν παρουσιάζεται ἐνώπιόν μας ἡ ἐναντία ἀπόδειξις, ὀφείλομεν νὰ πιστεύσωμεν εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τῆς ἐπιτροπῆς καὶ νὰ δεχθῶμεν τὴν γνώμην αὐτῆς. Ἐμνήσθησαν ἐντεῦθεν καὶ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν καὶ ἴσια ἴσια ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης τὴν ὑποχρεοῖ νὰ ἀποδεχθῇ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἀπεστάλη εἰς Λευκάδα.

§143ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, εἶναι μεγάλη διαφορά.

§144ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ἀποσταλεῖσα εἰς Σπέτσας, μέλος τῆς ὁποίας εἶμαι καὶ ἐγὼ, ἀπέδειξεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι καὶ ἐκεῖ, ἐξαιρέσει μόνον τοῦ κ. Θεοχάρη, ἔλαβε χώραν δωροδοκία ἑκατέρωθεν, καὶ ὅμως ἡ Βουλὴ εἶπεν ἀδιάφορον ἂν ἔλαβε χώραν ἀμφοτέρωθεν καὶ ἠκύρωσε τὴν ἐκλογήν. Δὲν δύνασθε λοιπὸν νὰ πράξητε ἄλλο σήμερον ἢ νὰ ἀκυρώσητε ἐκλογὴν, ἀφοῦ ἡ ἐπιτροπὴ λέγει ὅτι ἡ δωροδοκία ἔλαβε χώραν ἀμφοτέρωθεν, καὶ δὲν παρουσιάζεται ἐναντία ἀπόδειξις.

§145ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ κατ’ ἐμὲ, πολὺ ὀρθῶς ὁ κύριος βουλευτὴς Μέσης εἶπεν ὅτι δὲν ἀποδέχεται τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ θέλει νὰ ἐξηγήσῃ αὕτη καὶ τοὺς λόγους ἐφ’ ὧν ἐστήριξε τὴν γνώμην της. Νομίζω, ὅτι αἱ παρατηρήσεις, αἵτινες ἀντετάχθησαν εἰς τὴν ἀπαίτησιν ταύτην, δὲν ἦσαν εὔλογοι. Ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεστάλη διότι τινὰ μέλη τῆς Βουλῆς, μεταξὺ τῶν ὁποίων δὲν συγκαταλέγομαι καὶ ἐγὼ, εἶχον ἀμφιβολίαν ἂν εἶχε τετελεσθῆ δωροδοκία. Εὐλόγως λοιπὸν ζητοῦνται ἀπὸ τῆς ἐπιτροπῆς οἱ λόγοι ἐξ ὧν ἐπείσθη ὅτι ἐξετελέσθη δωροδοκία. Νομίζω δὲ, ὅτι περὶ τούτου ἡ ἐπιτροπὴ ἔδωκεν ἐξηγήσεις ἀποχρώσας διὰ πάντα, βεβαίως δὲ δι’ ἐμὲ, διότι ὡς σᾶς εἶπον ἐγὼ δὲν εἶχον ἀνάγκην ἐξηγήσεων, ἤμην πεπεισμένος καὶ πρὸ τῆς ἀποστολῆς τῆς ἐπιτροπῆς ἐκ τῶν βουλευμάτων καὶ τῶν συζητήσεων. Καί τοι ἐν τοῖς τμήμασιν ἐξετάζομεν τὰς ἐκλογὰς, καί τοι ἀποστέλλομεν ἐνίοτε ἐπιτροπὰς, ὑπάρχουσιν ὅμως ἐκλογαὶ περὶ ὧν γινώσκομεν τὶ συμβαίνει ἄνευ τῆς συνδρομῆς τῶν τμημάτων καὶ τῶν ἐπιτροπῶν· ἀποτελοῦμεν ὅλοι μέρος τῆς κοινωνίας καὶ οἱ πλεῖστοι ἐγνωρίζαμεν τί συνέβη ἐν Σπέτσαις, καὶ ἐν Λευκάδι, πρὶν ἐπανέλθῃ ἡ ἐπιτροπή. Προκειμένου περὶ Σπετσῶν καὶ Λευκάδος, ἡ κοινωνία ἔχει μορφωμένην τὴν γνώμην, καὶ αὐτὸς ὁ βουλευτὴς Μέσης, καί τοι ὑποστηρίζει τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος, ἀνεγνώρισεν ὅμως ὅτι τὸ γεγονὸς τῆς δωροδοκίας εἶναι ἀναμφισβήτητον, καὶ μετεχειρίσθη αὐτὸ ὡς ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς· εἰπὼν ὅτι αὐτὸ τοῦτο τὸ ὅτι ἡ δωροδοκία εἶναι τοσοῦτον γενικευμένη ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ πρέπει νὰ χρησιμεύσῃ ὡς λόγος ἵνα μὴ ἀκυρώσωμεν τὴν ἐκλογὴν, διότι πρὸς τί ἡ ἀκύρωσις ἀφοῦ τὸ κακὸν εἶναι ἐνδημικόν; Ἀλλὰ παρατηρήσατε καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς, ἐξ αὐτοῦ τοῦ γενικοῦ κακοῦ εἷς μόνος ἐξαιρεῖται, ὁ κ. Σέρβος, καὶ δικαίως ὁ βουλευτὴς Μέσης εἶπεν ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ κ. Σέρβου εἶναι πρέπον νὰ κρατῶμεν εἰς χεῖρας ἄλλο μέτρον πολὺ αὐστηρότερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κρατοῦμεν δι’ ἄλλους, διότι εἶναι τῷ ὄντι ἄξιος τοιαύτης διακρίσεως, καὶ μὲ τὸ μέτρον τοῦτο καὶ ἐγὼ θέλω νὰ μετρήσωμεν τὴν διαγωγὴν τοῦ κ. Σέρβου. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσω παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς, ἔχω δὲ τὸ δικαίωμα καὶ ἰδίῳ ὀνόματι τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας ἤμην μέλος, νὰ ἐξηγηθῇ σαφῶς ὡς πρὸς τὴν μομφὴν, ἣν ἐπέῤῥιψαν ἐπὶ τὸν κ. Σέρβον, καὶ ἥτις δὲν εἶναι μομφὴ ἡ τυχοῦσα. Ἀπήντησε πρὸ ὀλίγου εἰς ἐρώτησιν τοῦ κ. Λομβάρδου ὁ ἀξιότιμος κ. Νοταρᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι δὲν πρόκειται περὶ σπουδαίου πράγματος καὶ ὅτι οὐδὲν ἄλλο γεγονὸς ὑπαινίττεται ἡ ἐπιτροπὴ ἢ ὀλίγους τινὰς διορισμούς· ἀλλ’ ἐγὼ τὶ ἀναγινώσκω ἐνταῦθα ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς; ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν Λευκάδι παρέσχεν ὁμολογουμένως εἰς τὸν κ. Σέρβον, Σταματόπουλον καὶ Τσαρλαμπᾶν τὴν ἠθικὴν αὑτῆς συνδρομήν. Μικρὰ εἶναι ἡ μομφὴ αὕτη; Ἐγὼ δὲν γνωρίζω μεγαλειτέραν, καὶ τῷ ὄντι συμφωνῶ μετὰ τοῦ βουλευτοῦ Μέσης ὅτι ἔχομεν δικαίωμα νὰ ζητήσωμεν παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς νὰ μᾶς εἴπῃ ἐπὶ ποίων λόγων ἐστήριξε τοιαύτην ἀπόφασιν. Δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ πιστεύσω, ὅτι ὀλίγοι διορισμοὶ ἐθεωρήθησαν παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς ἱκανοὶ ἵνα ἐπιῤῥίψῃ τοιαύτην μομφὴν ἐπὶ τὸν κ. Σέρβον καὶ ἐφ’ ἡμᾶς. Κύριοι, ἀποτείνομαι καὶ εἰς τὰ τρία μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, θὰ σᾶς ἐρωτήσω νὰ εἴπητε κατηγορηματικῶς: οἱ ὑπάλληλοι τῆς Κυβερνήσεως προῆλθον εἰς ἐπέμβασίν τινα ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐκείνῃ; ἔχετε κατάθεσίν τινα παρ’ οἱουδήποτε κατὰ τῶν ὑπαλλήλων ἐκείνων νὰ ἀνακοινώσητε εἰς τὴν Βουλήν; Ὁμιλῶ τώρα περὶ τῆς διοικήσεως καὶ τῆς καθ’ αὑτὸ ὑπαλληλίας, κατόπιν θὰ σᾶς εἴπω καὶ περὶ τῶν δικαστικῶν. Εἴπατε ὅτι δὲν γινώσκετε ἄλλο, παρ’ ὅτι διωρίσθησαν εἴκοσι τέσσαρες ὑπάλληλοι, εἰκοσιτέσσαρες ἐπὶ 150 τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, καὶ 24 ὑπάλληλοι διορισθέντες εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κοινωνία ὁλόκληρος ἀπῄτει νὰ ἀπαλλαχθῇ καὶ ὁ τόπος καὶ ν’ ἀπαλλαχθῶσιν ἰδίως ἐπαρχίαι τινὲς τοῦ Κράτους ἀπὸ τῆς πιέσεως, τὴν ὁποίαν ὑφίσταντο· καὶ βλέπω ἐνώπιόν μου τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μέσης, ὁ ὁποῖος πρῶτος ἐφώναξεν, ὅτι τοῦτο πρέπει νὰ γείνῃ, ὅτι πρέπει τὸ κράτος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τὴν Ἑπτάννησον. Καὶ πρὸς τοῦτο νομίζετε, ὅτι εἶναι πολὺ ἡ ἀντικατάστασις 24 ὑπαλλήλων ἐπὶ 150; Εἴπατέ μας λοιπὸν εἰς ποίους ἐκ τῶν ὑπαλλήλων τούτων δύνασθε νὰ ἀποδώσητε τὴν ἐλαχίστην μομφὴν, εἴπατέ μας ἂν ἔχητε τὴν ἐλαχίστην ἀπόδειξιν ὅτι εἷς τῶν διορισμῶν τούτων ἐγένετο πρὸς ἐπηρεασμὸν τῆς ἐκλογῆς. Ὡς πρὸς δὲ τὴν δικαιοσύνην, αὕτη εἶναι ἀνεξάρτητος τῆς διοικήσεως, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς ταύτην ἐδόθησαν ἐξηγήσεις. Εἴπατε ὅτι καθ’ ἑνὸς μόνον ἐκ τῶν δικαστῶν ἠκούσατε παράπονον, ἀλλὰ ἐρωτηθέντες παρὰ τοῦ κ. Λομβάρδου τί ἔπραξεν οὗτος σχετιζόμενον πρὸς τὴν ἐκλογὴν ἀπηντήσατε ὅτι ἠκούσατε παράπονα οὐχὶ περὶ μεροληψίας τοῦ δικαστοῦ κατὰ τὴν ἐκλογὴν, ἀλλὰ κατὰ τὰς κατόπιν τῆς ἐκλογῆς γενομένας ἀνακρίσεις, τὸ μόνον ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι, ἂν δὲν ἐμερολήπτει, περὶ δὲ τῆς μεροληψίας αὐτοῦ οὐδεμίαν προσάγετε ἔνδειξιν, ἠθέλομεν ἔχει καὶ ἄλλα βουλεύματα. Τοῦτο λοιπὸν ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς δῆθεν μεροληψίας τῶν δικαστῶν, διότι ἐγὼ δὲν ἔχω νὰ ἐπεμβῶ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ἀληθοῦς ἢ μὴ τῆς μομφῆς· ἀλλὰ καθ’ ὑμᾶς, ἂν ἀληθεύει, δὲν ἐπηρεάζει τὸ κῦρος τῶν ἐκδοθέντων βουλευμάτων περὶ δωροδοκίας, ἀλλ’ ἀποδεικνύει ὅτι ἔπρεπε νὰ προσκληθῶσι καὶ ἄλλοι. Πρόκειται λοιπὸν περὶ ἐκλογῆς, καθ’ ἣν ἡ ἐπιτροπὴ ἡμῶν καὶ ἡ δικαιοσύνη μαρτυρεῖ, ὁλόκληρος δὲ ἡ κοινωνία βοᾷ ὅτι ἐγένετο δωροδοκία παρὰ πάντων τῶν ὑποψηφίων ἐκτὸς μόνον ἑνὸς ἀποτυχόντος, θέλετε νὰ ἐπικυρώσωμεν τὴν ἐκλογὴν ταύτην καὶ νὰ ἀποκλείσωμεν τοῦ βουλευτηρίου τὸν μόνον ἁγνόν!

§146Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε ὁ προαγορεύσας ἴσως εἶχε δίκαιον νὰ ζητήσῃ κατηγορητικῶς ἀποδείξεις περὶ τῆς ἐπεμβάσεως τῶν ὑπαλλήλων, ἴσως εἶχε δίκαιον νὰ εἴπῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὅτι ἐπεθύμει νὰ εἶχε μίαν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία νὰ ἀναφέρῃ ὡρισμένας πράξεις ἐπεμβάσεως τῶν ὑπαλλήλων. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ προαγορεύσας δὲν δίδει καμμίαν προσοχὴν εἰς ὅσα περὶ τῶν ἐπεμβάσεων τούτων λέγει ἡ ἐπιτροπὴ, πόθεν ἔχει τὴν πληροφορίαν ὅτι τὰ λοιπὰ περὶ τῆς δωροδοκίας εἶναι ἀληθῆ; Ἡ ἐπιτροπὴ λέγει ὅτι μεθ’ ὅλας τὰς προσπαθείας της, εὗρεν ὅτι εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο συνήθεια μόνον ὑπάρχει νὰ δίδωνται χρήματα κατὰ τὰς ἐκλογάς. Οὐδεμίαν λοιπὸν ἀπόδειξιν περὶ τῆς δωροδοκίας φέρει ἡ ἐπιτροπή. Ἀναφέρουν τὸ παράδειγμα τῶν Σπετσῶν, ἀλλ’ ἡ διαφορὰ εἶναι ἄπειρος· ἐν ταῖς Σπέτσαις κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς ὁ δικαστικὸς ὑπάλληλος ἔδωκε καταγγελίαν, ὅτι ἐργαστήριον δωροδοκίας ἤνοιξεν ἀπέναντι τοῦ τόπου τῆς ψηφοφορίας, μετέβη ἐκεῖ καὶ κατέσχε χρήματα, βιβλία.

§147Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§148Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ τὸ ἔκλεισε καὶ μετὰ μίαν ἡμέραν τὸ ἐργαστήριον ἐκεῖνο ἤνοιξε πάλιν καὶ ἤρχισε τὰς ἐργασίας του. Λοιπὸν ὑπῆρχε βεβαίωσις ἀφιλονείκητος. Ἀλλὰ διὰ τὴν ἐκλογὴν Λευκάδος ὑπάρχει καμμία ἀπόδειξις τοιαύτη; Ἐγὼ λέγω ὅτι ἡ κοινὴ φήμη δὲν εἶναι ἀξία περιφρονήσεως, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ παρὰ πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ γεγονότος. Ὑπῆρχε κοινὴ φήμη διὰ τὰς Σπέτσας, ἀλλὰ τὰ πράγματα ἐβεβαίωσαν αὐτὴν, καὶ ἑπομένως ἡ κοινὴ φήμη ἀπέβη ἀληθής· δὲν δύνασθε ὅμως νὰ ἀρνηθῆτε ὅτι πολλάκις ἡ κοινὴ γνώμη πλανᾶται, καὶ διὰ τοῦτο ἡ κοινωνία ἐσχημάτισεν διάφορα μέσα ὅπως ἀποσπάσωσι τὸν λαὸν ἀπὸ τὴν πλάνην, τὸν τύπον, τὰς καταγγελίας, τὰς δικαστικὰς ἐνεργείας. Ἡ ἐπιτροπὴ εἶπεν, ὅτι τίποτε ἄλλο δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀνακαλύψῃ παρὰ ὅτι συνήθως διανέμονται χρήματα ἐκεῖ, συμπεραίνει δὲ ὅτι 80 χιλ. δραχμαὶ ἐξοδεύθησαν καὶ ἀπὸ τὰ δύω μέρη. Ἂς μὲ συγχωρήσῃ ὅμως ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἀμφιβάλλω, ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθη νὰ ὑποστηρίξῃ ἓν πραγματικὸν γεγονὸς δωροδοκίας, νὰ ἀμφιβάλλω περὶ τοῦ τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον ἠδυνήθη νὰ ἐξεύρῃ ὅτι ἡ δωροδοκία ἔφθασεν εἰς 80 χιλ. δραχ. καὶ ὄχι 85. Ἐκ τούτου, κύριοι, δὲν θέλω νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι δὲν ἔλαβε χώραν ἡ δωροδοκία, ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἀληθὲς, ἀλλ’ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς δὲν ἔρχεται καμμία ἀπόδειξις τούτου. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς, διότι ἐπιθυμῶ νὰ μὴ γίνηται τόσον πολλὴ ἐξέτασις εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἀνεξάρτητος· δύναμαι ὅμως νὰ κάμω τοὺς ἑξῆς συμπερασμούς. Ἀληθὲς, αὐταπόδεικτον πρὸ πάντων ὑπάρχει, ὅταν βεβαιοῦται ἓν ἔγκλημα ἀπὸ τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἐκτελέσεως· καὶ ἂν τοῦτο ᾖναι ἀληθὲς δι’ ὅλα τὰ ἐγκλήματα, διὰ τὴν δωροδοκίαν εἶναι ἀναπόφευκτον, πρέπει νὰ καταλάβῃ ἡ ἀρχὴ τὸ ἔγκλημα τελούμενον, διότι μόλις παρέλθουν 24 ὧραι εἶναι δύσκολον νὰ ἀνακαλυφθῇ. Δι’ αὐτὸ λοιπὸν τὸ ἐξαιρετικὸν ἔγκλημα ἐπεθύμουν νὰ ἔχω δικαστικὴν ἀπόδειξιν, ἡ ὁποία νὰ βεβαιοῖ τὸ πρᾶγμα κατὰ τὴν ἐνέργειάν του. Δὲν ἐλησμονήσατε ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος ἐλέχθη ὅτι κατεσχέθησαν 25 φράγ. εἰς χαρτονόμισμα καὶ 12, νομίζω, δραχμαὶ εἰς μεταλλικὸν, καὶ ἐνταῦθα ἀμφιβάλλει ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἂν ἐδόθησαν πρὸς σκοπὸν δωροδοκίας, καὶ τοῦτο ἐγένετο πολλὰς ἡμέρας μετὰ τὰς ἐκλογάς. Διὰ τοῦτο μοὶ εἶναι συγχωρημένον νὰ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς δικαστικῆς ἀληθείας ὡς πρὸς τὸ ἔγκλημα τοῦτο ἐν Λευκάδι, ἀφοῦ δὲν συνελήφθη ἐπ’ αὐτοφώρῳ. Δι’ αὐτοὺς λοιπὸν τοὺς λόγους παραδεχόμενος καὶ ὄχι ἀποῤῥίπτων τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἐξηγῶν, συμπληρόνων μόνον τὴν ἀτέλειαν αὐτῆς βλέπω, ὅτι ἐκ τῆς ἐκθέσεως δὲν ἀποδεικνύεται τίποτε σχετικὸν πρὸς τὴν δωροδοκίαν, καὶ μένει ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν βεβαίως εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ σχηματίσῃ, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ τὴν μεταδώσῃ καὶ εἰς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν τίποτε πρόχειρον ἀποδεικτικόν.

§149ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, πᾶς ἄλλος ἐπίστευον, ὅτι ἤθελε μοὶ ἀμφισβητήσει τὸ μέρος ἐκεῖνο τῆς ἐπιτροπῆς τὸ ἀφορῶν τὴν δωροδοκίαν, παρὰ ἡ πλειοψηφία. Ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἀπεστάλη εἰς Λευκάδα, ἦτο προϊὸν τῆς ἐκλογῆς τῆς μεγίστης πλειοψηφίας, ἡ ὁποία ἦτον ἀπέναντι ἡμῶν. Ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς οὐδὲν ἀντιπροσώπευεν τὰς ἰδέας τῆς μειοψηφίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκομεν. Ἐὰν λοιπὸν ᾖναι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ὤφειλον ν’ ἀμφισβητήσουν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, εἴμεθα μόνον ἡμεῖς, διότι ἡμεῖς δὲν ἀντιπροσωπευόμεθα εἰς αὐτήν. Ἀλλὰ διὰ ποῖον λόγον ἡ Βουλὴ ἔφθασεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα ν’ ἀποστείλῃ ἐπιτροπὴν ὅπως ἐξετάσῃ τὰ τῆς ἐκλογῆς τῆς Λευκάδος; Διότι βουλεύματα τῶν κατωτέρων καὶ ἀνωτέρων δικαστηρίων διωμολόγουν καὶ διετράνουν τὴν ὕπαρξιν τῆς δωροδοκίας, καὶ ἡ Βουλὴ ἅπασα, μηδενὸς ἐξαιρουμένου, ἀπεφάνθη, ὅτι ὑπῆρχε βαρυτάτη ὑπόνοια, καὶ δι’ ἐμὲ ἀναντίῤῥητος ἀπόδειξις, διότι τὰ γεγονότα ταῦτα εἶναι ἀρκετὰ ν’ ἀποτελέσουν ἀπόδειξιν πρὸς ἀποστολὴν ἐπιτροπῆς. Καὶ ἡ μεγίστη, λέγω, πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἀπεφάσισε νὰ στείλῃ ἐπιτροπήν, καὶ αὐτὴ ἀντιπροσώπευε καὶ διερμήνευε τὴν ἰδέαν τῆς μεγίστης πλειοψηφίας· καὶ ἡ ἐπιτροπὴ μεταβᾶσα ἐκεῖ ἐξέτασε τὰ πράγματα ἐπιτοπίως, ἐρευνήσασα ἐφ’ ὅσον ἠδυνήθη, καὶ σᾶς ἔφερε τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι ἡ δωροδοκία ἐκεῖ ἀπετελέσθη καὶ ὅτι κατὰ τὴν ῥῆσιν τοῦ ἐκ Κορίνθου βουλευτοῦ κυρίου Νοταρᾶ, μόλις 100 ψηφοφόροι ἠμποροῦν νὰ μὴ ἔλαβον χρήματα. Καὶ ἀφοῦ ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἀπεστάλη, τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ θὰ τὸ ἐπαναλαμβάνω, ἀπὸ τὴν μεγίστην πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς, σᾶς φέρῃ ἓν ἀποτέλεσμα, τὸ ἀμφισβητεῖτε σεῖς; Ἡ ἐπιτροπὴ ἔπειτα ἀπὸ τὰ βουλεύματα τὰ δικαστικά, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν καὶ διὰ τῶν ὁποίων παραπέμπονται ἄπειροι ὡς δωροδοκήσαντες καὶ δωροδοκηθέντες, καὶ ἄλλοι διατελοῦν ὑπὸ κατηγορίας, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἀκόμη δὲν ἐπρόφθασαν τὰ δικαστήρια νὰ προβοῦν, ἢ δὲν ὡρίμασαν αἱ ὑποθέσεις, ὅπως ὑποβληθῶσιν εἰς τὰ συμβούλια τῶν πλημμελειοδικῶν ἢ τῶν ἐφετῶν, ἔρχεται καὶ σᾶς λέγει, ὅτι τὰ βουλεύματα ταῦτα, — ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἐνταῦθα νὰ κάμω μίαν παρέκβασιν· τί ἔκαμεν ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἄλλο, παρ’ ὅ,τι αὐτὴ ἡ ἐπιτροπή; ὄχι μόνον ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ δὲν εἶναι ἀξιόμεμπτος, ἀλλ’ ἀπεναντίας ἐπαινετή, διότι τίποτε ἄλλο δὲν ἔκαμε παρὰ παρέπεμψεν ἐνώπιον τῆς δικαιοσύνης τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐνήργουν τὴν δωροδοκίαν — τί ἄλλο σήμερον ὁμολογεῖ καὶ διατρανεῖ διὰ τῆς ἐκθέσεώς της ἡ ἐπιτροπή; ὅτι ἡ δωροδοκία ἐγένετο, ὅτι ἔλαβε χώραν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν τῆς Λευκάδος. Εἶναι λοιπὸν τοῦτο πλέον, κύριοι, ἀντικείμενον συζητήσεως; Ἐπίστευέ τις, ὅτι μετὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἤθελε διαμφισβητηθῆ τὸ ἄκυρον πλέον τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος; Εἶμαι βέβαιος, κύριε πρόεδρε, ὅτι πολὺ θάῤῥος πρέπει νὰ ἔχῃ τις, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὸ ἔγκυρον μιᾶς ἐκλογῆς, ὕστερον ἀπὸ τόσα γεγονότα καὶ ἀπὸ τόσας ἀποδείξεις. Ἂν ἡ Βουλὴ θέλῃ νὰ ἐπικυρώσῃ τὴν ἐκλογὴν Λευκάδος, τότε ἂς διατάξῃ ἀμέσως νὰ ἐξέλθουν ἀπὸ τὸ στρατιωτικὸν νοσοκομεῖον οἱ ἐκεῖ καθειρχθέντες (θόρυβος).

§150Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔστειλεν ἡ μεγάλη πλειοψηφία τῆς Βουλῆς μίαν ἐπιτροπὴν καὶ μερίς τις ἐν τῇ Βουλῇ λίαν ἔντιμος, δὲν εἶχε τὴν τύχην νὰ ἔχῃ ἓν μέλος εἰς τὴν ἐπιτροπήν· ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ μερὶς αὕτη, ἀλλὰ καὶ ἕτεραι μερίδες, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔτυχον ἕνεκα τῶν ψήφων τοῦ πλεονεκτήματος αὐτοῦ, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἡ μεγάλη πλειοψηφία τῆς Βουλῆς δὲν εἶναι ὑπόχρεως νὰ κύψῃ τὴν κεφαλὴν εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἄνευ λόγου, ἄνευ ἐξετάσεως, ἄνευ πραγματικῶν ἀποδείξεων, καὶ νὰ καρατομήσῃ μίαν ἐκλογήν, καὶ νὰ θέσῃ ἕνα λαὸν ὁλόκληρον εἰς νέαν δοκιμασίαν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐστάλη ὅπως διαφωτίσῃ τὴν Βουλήν, καὶ ἀληθῶς μεγάλη ὑπῆρχεν ἀμφιβολία· μεταξὺ δὲ τῶν ἀμφιβολόντων ἤμην καὶ ἐγώ, καὶ διὰ τοῦτο ἐψήφισα ὑπὲρ τῆς ἀποστολῆς ἐπιτροπῆς. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ὡς πρὸς τὴν δωροδοκίαν πραγματικὴ ἀπόδειξις δὲν ὑπάρχει· ἡ Βουλὴ εἶναι κυρία ν’ ἀποφασίσῃ ὅπως θέλῃ, καὶ διὰ τοῦτο νὰ ἦσθαι παραβέβαιοι ὅτι ἐγὼ δὲν θὰ πενθηφορήσω, ἀλλὰ καθῆκον βουλευτοῦ ἐκπληρῶν ὀφείλω νὰ ὑπερασπίσω τὸ δίκαιον ὅπως τὸ ἀντιλαμβάνομαι, καὶ διὰ τοῦτο ἔλαβα τὸν λόγον, ὅπως ὑποστηρίξω τὴν ἰδέαν μου. Ἵνα δὲ μὴ παρεξηγηθῶ δηλῶ ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀντιπροσωπεύω μόνον τὴν γνώμην μου.

§151Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις διὰ τὴν αὔριον. (θόρυβος).

§152ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι, ὄχι.

§153ΧΟΪΔΑΣ. Καταθέτω εἰς τὸ προεδρεῖον κατάλογον, ἐκ τοῦ ὁποίου φαίνεται ὅτι 140 πολῖται ἐλεύθεροι διεφθάρησαν διὰ τοῦ μέσου τῶν χρημάτων, καὶ θέλετε νὰ ἐπικυρώσωμεν τοιαύτην ἐκλογήν, καὶ νὰ ἐγκολάψωμεν στίγμα ἐπὶ τοῦ τόπου; (χειροκροτήματα, θόρυβος ἐν τῇ Βουλῇ).

§154Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Ν’ ἀναβληθῇ ἡ συνεδρίασις (θόρυβος).

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γίνεται πρότασις περὶ ἀναβολῆς (θόρυβος).

§156ΡΟΥΚΗΣ. Πρέπει νὰ ἴδωμεν τὸν κατάλογον, τὸν ὁποῖον κατέθεσεν ὁ κ. Χοϊδᾶς.

§157ΖΩΧΙΟΣ. Ποίαν ἐπισημότητα ἔχει ὁ κατάλογος αὐτός;

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν ἀναβολὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη.

§159ΧΟΪΔΑΣ. 140 ἄνθρωποι κατηγγέλθησαν ἐπὶ τῷ αἰσχίστῳ ἐγκλήματι τῆς δωροδοκίας (θόρυβος)· πρέπει ὁ ἐγκληματίας νὰ τιμωρηθῇ (θόρυβος καὶ διάλογοι θορυβώδεις μεταξὺ Ῥούφου καὶ Χοϊδᾶ).

§160ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἤμην διόλου διατεθειμένος νὰ εἰσέλθω εἰς τὸν ἀγῶνα, ὁ ὁποῖος τοσοῦτον πεισματωδῶς διεξάγεται κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, καθόσον νομίζω, ὅτι ἄλλα ζητήματα ἠδύνατο ἡ προκειμένη ἐκλογὴ νὰ θέσῃ ἐνώπιόν μας, παρὰ τὰ προσωπικά, τὰ ὁποῖα θεωρῶ πολὺ δευτερεύοντα. Πρῶτον, κύριοι, ἵνα μὴ παρεξηγηθῶ προλαμβάνω νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν ἀξιότιμον ἐπιτροπὴν ὅτι δὲν παραδέχομαι τὸ μέρος ἐκεῖνο τῆς ἐκθέσεως, τὸ ὁποῖον ἐφάπτεται ἀτομικῶς τοῦ κ. Σέρβου, διότι καὶ φίλον τὸν ἔχω καὶ πολὺ τὸν ἐκτιμῶ καὶ δὲν παραδέχομαι ποτὲ ὅτι ὁ κ. Σέρβος μετῆλθε τοιαῦτα μέσα, καταθέτων τὰ κεφάλαια τὰ ἠθικὰ τῆς ἐξουσίας ὅπως γείνῃ βουλευτής· ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν εἶσθαι τὸ ἠθικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἐξουσίας, τοιαύτη μομφὴ οὔτε ἔπρεπε νὰ ἀποδοθῇ, οὔτε κἀνεὶς ἐξ ἡμῶν ἔπρεπε νὰ τὴν παραδεχθῇ.

§161ΚΑΡΑΒΙΑΣ. Καμμία μομφὴ δὲν ἀπεδόθη.

§162ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω μετὰ τῆς αὐτῆς δικαιοσύνης τὰ λοιπὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα παρουσίασεν ἡ προκειμένη ἐκλογή. Ἐπὶ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἐκλογῶν, συζητουμένης τῆς ἐκλογῆς Παξῶν, ἐνθυμεῖσθε ποίαν παρατήρησιν ὑπέβαλον εἰς τὸ Σῶμα, ὡς πρὸς τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον ἡ δικαστ. ἐξουσία πρὸ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἐκλογῶν, ἐνήργησε· σᾶς εἶπον ὅτι εἶναι ἐπικίνδυνον ν’ ἀναμιγνύωμεν τὴν δικαστ. ἐξουσίαν· σᾶς εἶπον ὅτι εἰς τὰς ἐκλογὰς ὅτε τὰ πάθη εἶναι πρόσφατα, ὅπου καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ συμφέροντα συναγωνίζονται, ἡ δικαστ. ἐξουσία πρέπει βραδέως νὰ ἔρχηται νὰ τιμωρῇ τὸ ἔγκλημα· δυστυχῶς τότε δὲν εἰσηκούσθην, ἀποδοκιμασίαι πολλαὶ ἠγέρθησαν κατὰ τῆς παρατηρήσεώς μου, ἐνῷ τὰ πράγματα ἤδη ἔρχονται νὰ δικαιώσουν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τότε εἶπον. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν λυποῦμαι ὅταν βλέπω τὴν διοίκησιν ἐπεμβαίνουσαν, λυποῦμαι καὶ ἀπελπίζομαι ὅταν βλέπω τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν παραγνωρίζουσαν τὸ καθῆκόν της καὶ τὴν ἀποστολήν της. Δὲν ἔπρεπε ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ν’ ἀρχίσῃ τὴν ἐκδίκασιν τῶν ἀνακρίσεων, πρὶν ἢ ἀποπερατωθῇ ἡ ἐξέλεγξις τῶν ἐκλογῶν, ἐκτὸς ἐὰν παροῦσα ἤθελε βεβαιώσει τὸ ἔγκλημα, διότι εἶναι ἐπικίνδυνον ἐν καιρῷ τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος, ὅτε τὰ πάθη εἶναι ἐξημμένα, νὰ ἐξετάζῃ μάρτυρας καὶ νὰ προκαλῇ καταδικαστικὰς ἀποφάσεις κατὰ προσώπων, διότι πολλάκις ἄκουσα καὶ ἀθῶα ὑποπίπτει εἰς σφάλματα χωρὶς νὰ τὸ θέλῃ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν κατὰ πόσον ἡ δωροδοκία ἠδύνατο νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἀδιάφορον ποῖος ἤθελεν ἐπιτύχει, διότι ἑκατέρωθεν εἶναι ἀξιότιμα πρόσωπα, πρὸς τὰ ὁποῖα ἔχομεν συμπαθείας. Δυστυχῶς ὅ,τι προέβλεπον συνέβη· ἡ ἀνάκρισις, ἡ ὁποία διεξήχθη τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ἐκλογῆς καὶ εἰς τὴν ὁποίαν προσῆλθον πρόσωπα ἐχθρικῶς διαπληκτιζόμενα εἰς τὴν βουλευτικὴν ἐκλογήν, καὶ τὴν ζωὴν αὑτῶν θυσιάζοντα ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ κόμματος, ἀπεπλανήθη, καὶ παρεσύρθη, καὶ ἤκουσα ὅτι τὸ ἐφετεῖον ὡμολόγησεν ὅτι δὲν ἠδύνατο εἰμὴ ἐπὶ τοιούτων ἀνακρίσεων νὰ ἐκδώσῃ τὰ βουλεύματα, τὰ ὁποῖα ἐξέδωκεν. Ὅταν λοιπὸν παραδεχθῆτε τὸ γεγονὸς τοῦτο ὡς ἀληθές, ὅταν παραδεχθῆτε ὅτι τὰ βουλεύματα ἐξεδόθησαν οὐχὶ ἐπὶ εἰλικρινῶν ἀνακρίσεων, πῶς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐπικυροῦμεν ἢ ἀκυροῦμεν τὴν ἐκλογὴν ὡς στηριζομένην ἐπὶ δικαστικῶν ἀποδείξεων; Δὲν δυνάμεθα ταύτας νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν· ἤθελον εὐχαριστηθῆ πολὺ ἂν ἠδυνάμεθα, διότι θὰ εἴχομεν τὴν παραμυθίαν ὅτι ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της. Ἂν, κύριοι, δὲν λάβωμεν τὰς δικαστικὰς ἀποδείξεις ὑπ’ ὄψιν, τί μένει εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν; νομίζετε, ὅτι ἡ ἀγανάκτησις κατὰ τοῦ ἐγκλήματος εἶναι ἱκανὴ νὰ σᾶς παρασύρῃ εἰς μίαν ἀπόφασιν ὀρθήν; Νομίζετε, ὅτι ἀγανακτοῦντες κατὰ τοῦ ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ στιγματίσῃ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς, ἐρχόμεθα εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν πραγματικῶν γεγονότων; Ἀπὸ ἀρχαιοτάτων χρόνων ἐπικρατεῖ συνήθεια εἰς τὰς ἀνταγωνιζομένας μερίδας νὰ διανέμωσι χρήματα· ὀνομάζετε αὐτὸ δωροδοκία; Δωροδοκία λέγεται, ἂν θελήσω διὰ τῶν χρημάτων νὰ διαφθείρω τὴν συνείδησιν τῶν ἐκλογέων, νὰ ἐπηρεάσω τὴν ἐλευθερίαν αὐτῶν καὶ νὰ εἰσέλθω εἰς τὰ ἄδυτα τῆς συνειδήσεώς των. Γνωρίζετε ὅμως ὅτι εἰς μίαν ἐπαρχίαν ὑπάρχει συνήθεια νὰ τρώγουν, εἰς ἄλλην νὰ μοιράζουν χρήματα, εἰς ἄλλην νὰ δίδουν μανδύλια κόκκινα· τοῦτο λέγεται δωροδοκία, ὅταν ἔρχεται ἐλευθέρως ὁ ἐκλογεὺς νὰ ἐξασκήσῃ τὸ δικαίωμά του; Τί λέγει ἡ ἔκθεσις; ἀπὸ ἀρχαιοτάτων χρόνων ὑπάρχει συνήθεια νὰ διανέμωνται κατὰ τὰς ἐκλογὰς χρήματα. Τοῦτο ὀνομάζεται δωροδοκία; (θόρυβος) ἔχετε ἄδικον· νομικῶς δὲν ὀνομάζεται δωροδοκία. Ἐγὼ λέγω, ὅτι ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς δὲν ἀποδεικνύει τὸ ἔγκλημα, εἶναι ἀτελής, δὲν παρέχει ἀπόδειξιν, καὶ τὸ συμπέρασμά της εἶναι εἰς ἀντίφασιν πρὸς τὸ σκεπτικόν της. Θέλω νὰ εἴπω, ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν τὴν ἑξῆς διάκρισιν, ἐὰν διεφθάρησαν οἱ ἐκλογεῖς καὶ ἂν ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἐπηρέαζε τὸ ἀποτέλεσμα· ἂν ὅμως οἱ ἐκλογεῖς ἐψήφισαν ἕκαστος ὅπου ἤθελε, τότε τὸ ἀποτέλεσμα δὲν ἐπηρεάζεται καὶ ἡ ἐκλογὴ δὲν δύναται νὰ ἀκυρωθῇ.

§163ΧΟΪΔΑΣ. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι βουλευταί, ὅταν ἐξελεξάμεθα τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους τοὺς ἀποτελέσαντας τὴν ἐπιτροπὴν, τί εἴχομεν ἐν τῇ διανοίᾳ μας; Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἀπήλαυον τῆς ἡμετέρας ὑπολήψεως, διὰ τὴν ἀρετήν των, τὴν ἀξίαν των τὴν ἐπιστημονικὴν, τὸν πατριωτισμόν των, καὶ τὰ αἰσθήματα τῆς καρδίας των. Καὶ τί ἀπεδεξάμεθα ἐκ τῶν προτέρων; ὅτι οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦτον ἡ ἀπόφασίς των ἠθέλαμεν τὴν δεχθῆ ὡς ἀπόφασιν κρίσεως, δικαιοσύνης, καὶ ἀληθείας. Ὅταν ὡμίλει ὁ κύριος Ῥικάκης ὑπὲρ τῆς ἐπικυρώσεως τῆς ἐκλογῆς, μοὶ ἐπενθύμισεν ἐκείνους οἵτινες ἄλλως σκέπτονται περὶ τῶν κοινῶν, καὶ ἄλλως σκέπτονται περὶ τῶν ἰδίων. Ὅταν σκέπτωνται περὶ τῶν ἰδίων, ζητοῦσι συμβούλους, τοὺς ἄμεινον αὐτῶν φρονοῦντας, ὅταν δὲ ὑπὲρ τῆς πόλεως ἐκκλησιάζουσι, τοὺς μὲν τοιούτους ἀπιστοῦσι καὶ φθονοῦσι, τοὺς δὲ πονηροτάτους τῶν ἐπὶ τὸ βῆμα παριόντων ἀσκοῦσι καὶ νομίζουσι δημοτικωτέρους εἶναι τοὺς μεθύοντας τῶν νηφόντων καὶ τοὺς νοῦν οὐκ ἔχοντας τῶν εὖ φρονούντων καὶ τοὺς τὰ τῆς πόλεως διανεμομένους, τῶν ἐκ τῆς ἰδίας οὐσίας ὑμῶν λειτουργούντων. Ὥστ’ ἄξιον θαυμάζειν, εἴ τις ἐλπίζει τὴν πόλιν τοιούτοις συμβούλοις χρωμένην ἐπὶ τὸ βέλτιον ἐπιδώσειν. — Ἂν τὴν ἀρχὴν ταύτην παραδεχθῶμεν, οὐαὶ τῇ Ἑλλάδι! Θὰ καθιερώσητε οὐχὶ τὴν προτίμησιν τῆς ἀρετῆς, τῆς φιλοπατρίας καὶ τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ τὴν προτίμησιν ἀθλίου πλούτου, ὁ ὁποῖος πολλάκις διέφθειρε τὰ ἔθνη. Τῆς ἐπιτροπῆς τὴν κρίσιν, καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐσεβάσθην, διότι εἶναι ἀπόφασις ἀνθρώπων τοῦ Βουλευτηρίου τούτου, ὅπερ εἶναι ἀπαύγασμα μιᾶς ἐπαναστατικῆς ἰδέας κατὰ τῶν ἀσεβησάντων κατὰ τῶν νόμων τῆς πατρίδος. Τὴν ἀπόφασιν τῆς ἐπιτροπῆς πρέπει νὰ ἀποδεχθῶμεν διὰ νὰ μὴν ἐγκολάψωμεν ἐπὶ τοῦ μετώπου μας τὸ αἰώνιον στίγμα, ὅτι παραδεχόμεθα τὴν δωροδοκίαν ὡς μέσον διὰ τοῦ ὁποίου δύναταί τις νὰ ἐκλεχθῇ ἀντιπρόσωπος.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις, μὴ ὄντος ἑτέρου ἐγγεγραμμένου, ἐπερατώθη. Ἐρχόμεθα εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἡ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς προτείνει τὴν ἀκύρωσιν, ὡς οὔσης τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Λευκάδος ἀποτέλεσμα δωροδοκίας, ἐξασκηθείσης ἐξ ἀμφοτέρων τῶν μερίδων. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τῆς Ἐπιτροπῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀκύρωσιν. Ἀντικείμενον τῆς ἑπομένης συνεδριάσεως εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τοῦ κατηγορητηρίου. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 7 παρὰ ¼.