1874.12.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 40

Τῆς 3 Δεκεμβρίου 1874.

(Τρίτη).

Ὥρα 2 καὶ 30|60 Μ. Μ.

Τὴν θέσιν τοῦ προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Ζέζας.

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, καὶ τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, νὰ ὁρκισθῇ ὁ κ. Πανάρετος.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§3Η. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Νὰ ὁρκισθῶσι καὶ οἱ ἄλλοι τῆς Κορινθίας, κ. πρόεδρε.

§4ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι βουλευταὶ αὐτοί. Γίνεται ἡ νενομισμένη ὁρκωμοσία τοῦ βουλευτοῦ Παναρέτου.

§5ΤΣΙΚΛΗΤΗΡΑΣ. Ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰν τῶν κατοίκων τῆς ἐπαρχίας Πυλίας παραπονουμένων διὰ τὰς ἀδίκους πολυετεῖς ἐνοικιάσεις τῶν ἐκεῖ νήσων, ἐκ τοῦ ὁποίου προέρχεται μεγίστη βλάβη εἰς τοὺς κτηνοτρόφους, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ ταύτας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐκτὸς τούτου τὸ δημόσιον ἐνοικίασε καὶ τὸ παλαιὸν Νούριον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔβοσκαν τὰ ζῶά των δύο χωριὰ ὁλόκληρα.

§6ΤΙΝΕΣ. Εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν. Ἀναλαμβάνει τὴν ἕδραν του ὁ πρόεδρος κ. Ζάρκος.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν πρακτικῶν τῆς 30 Νοεμβρίου, ἀλλὰ πρὸ τούτου θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ δώσω μερικὰς διασαφήσεις, διότι ἐῤῥίφθησαν, κύριοι, κατὰ τοῦ Προεδρείου μομφαὶ καὶ ἰδίως κατὰ τοῦ προέδρου ὅτι, καίτοι προταθείσης μὴ ἀπαρτίας, οὐδὲν ἧττον ἐγὼ αὐτογνωμόνως δὲν ἐπέτρεψα τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου.

§8ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Νομίζω, ὅτι προκειμένου νὰ δώσητε τὰς διασαφήσεις πρέπει ν’ ἀναβῆτε τὸ βῆμα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συζητῶ, ὀφείλω νὰ δώσω πληροφορίας.

§10ΤΙΝΕΣ. Καλῶς.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διότι, κύριοι, καὶ μετὰ τὴν πρώτην ἀπόῤῥιψιν τῆς αἰτήσεως ἐγὼ ἐπροχώρησα, καὶ κατὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπανελήφθη ἡ πρότασις καὶ ἐγὼ ἔμεινα εἰς τὴν πρώτην μου ἰδέαν καὶ δὲν ἐπέτρεψα τὸν λόγον, ἐντεῦθεν πολλοὶ ἐνόμισαν, ὅτι παρεβίασα τὸ καθῆκόν μου καὶ κατὰ συνέπειαν μὲ ἐνόμισαν ἄξιον μομφῆς. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Αἰγιαλείας ἐπιεικέστερον φερόμενος σᾶς ἀπέδειξε, κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν πρώτην περίοδον, ὅτε εἶχεν ἀναγνωσθῆ ὁ κατάλογος, ἡ Βουλὴ ἦτον ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ ὅτι δὲν εἶχε μεσολαβήσει χρόνος μακρὸς μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἐγένετο ἡ πρότασις, καὶ ἑπομένως ἠδυνάμην νὰ μὴ ἐπιτρέψω τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, τοσοῦτον μᾶλλον καθ’ ὅσον οὐδεὶς τῶν βουλευτῶν τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα περιείχοντο εἰς τὸν κατάλογον δὲν ἐζήτησε τὴν ἄδειαν ν’ ἀναχωρήσῃ, ὥστε ἡ Βουλὴ ἦτο πλήρης, καὶ τοῦτο εἶναι γεγονός, καὶ βεβαιοῦται ἐκ τῶν πρακτικῶν τῶν ἐπισήμων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο οὐδεὶς τῶν βουλευτῶν μοι ἐγνωστοποίησεν ὅτι ἀπέρχεται. Ἀναγκαίως λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ὑποθέσω ὅτι ἡ Βουλὴ ἦτο πλήρης· καὶ ἦτο περιττόν, καὶ ὄχι μόνον ἦτο περιττὸν ἀλλὰ ἠθέλαμεν δαπανήσει καὶ τὸν καιρὸν ἐπὶ ματαίῳ, ἐὰν ἀνεγινώσκαμεν τὸν κατάλογον. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Αἰγιαλείας καθὼς καὶ ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐνόμισαν, ὅτι κατὰ τὴν δευτέραν περίοδον διετέλουν ὑπὸ τὴν ἐπιῤῥοὴν τῶν δριμέων λέξεων καὶ τῶν ἀτόπων ἐκφράσεων, τὰς ὁποίας ἀπηύθυνέ τις τῶν κυρίων βουλευτῶν κατὰ τοῦ Προεδρείου. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν ἐπρόσεξα, δὲν ἔδωκα τὴν δέουσαν προσοχὴν ὥστε νὰ ἀποτρέψω τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου. Αἱ ἐκφράσεις, κύριοι, αἱ ἐκφερθεῖσαι κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ δὲν ἦσαν δριμεῖαι, ἦτο προσβολή, ἦτον ὕβρις· οὐδὲν ἧττον διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν ὅτι οὐδέποτε ἐπηρεάσθην ἐκ τούτου καὶ ἀπέτρεψα τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου. Τὰς ἄφησα, τὰς περιεφρόνησα, τὰς διῆλθον ἐν σιγῇ, διότι τὰς ἐνόμισα ἐντελῶς ἀναξίας εἰς βουλευτήν. Δὲν ἐπέτρεψα λοιπόν, κύριοι, κατὰ τὴν προκειμένην περίστασιν τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, ὄχι μόνον διότι οὐδεὶς τῶν βουλευτῶν μὲ εἰδοποίησε ὅτι ἀναχωρεῖ καὶ δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, ἀλλὰ καὶ διότι ἐπρέσβευα καὶ πρεσβεύω, ὅτι πᾶσα πρότασις προτεινομένη ἐξ οἱουδήποτε βουλευτοῦ καὶ ἀφορῶσα εἰς τὴν παραβίασιν τοῦ κανονισμοῦ....

§12ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Πᾶσα λέγω τοιαύτη πρότασις ἀνάγεται εἰς τὴν διάταξιν τοῦ 29 ἄρθρου τοῦ κανονισμοῦ, κατὰ τὸ ὁποῖον γίνεται ἀποδεκτὴ, ὅταν συνάμα ὑποστηρίζεται καὶ ἐκ δέκα βουλευτῶν.

§14ΤΙΝΕΣ. Ποῖος θὰ ἀποφασίσῃ; (θόρυβος).

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶπα λοιπὸν, κύριοι,....

§16ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Ἑνὸς ἀτόπου δοθέντος, μυρία ἕπονται.

§17Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν λέγονται αὐτά.

§18ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τίς τὰ εἶπε.

§19Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Αὐτὰ πρώτην φορὰν λέγονται.

§20ΣΑΡΑΒΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἠρωτήσατε ἂν ὑποστηρίζουν δέκα αὐτὴν τὴν γνώμην;

§21ΖΩΧΙΟΣ. Ὄχι, ὄχι.

§22ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐκήρυξε τὴν ἀπαρτίαν καὶ τίποτε ἄλλο.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι,... (θόρυβος).

§24ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ ἀφήσατε νὰ τελειώσῃ.

§25ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, καὶ ὁ κ. πρόεδρος δὲν ἔδωκε προσοχήν.

§26ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἴχατε τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσετε... (θόρυβος).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συζητῶ, καί τοι ἔχων τὴν πεποίθησιν αὐτήν (θόρυβος).

§28ΣΑΡΑΒΑΣ. Τί εἶναι αὐτά!

§29ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἔλθετε εἰς τὸ βῆμα νὰ δικαιολογηθῆτε (θόρυβος).

§30Α. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Διὰ τί δὲν ἀφίνετε νὰ ὁμιλήσῃ, ἀλλὰ τὸν διακόπτετε ὅλοι ἐκ συνεννοήσεως;

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τελειώσατε, κύριε πρόεδρε.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συζητῶ.

§33ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Πρέπει νὰ ἀνέλθετε ἐπὶ τὸ βῆμα, δὲν δύνασθε ἀπὸ τῆς θέσεώς σας, δὲν ἔχετε δικαίωμα (θόρυβος).

§34ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ πρόεδρος νὰ ὁμιλήσῃ ὅπως καὶ σεῖς καὶ ἄλλοι, (θόρυβος) ἀλλὰ ἀπὸ τὸ βῆμα.

§35ΤΙΝΕΣ. Καταβῆτε εἰς τὸ βῆμα, κύριε πρόεδρε (θόρυβος).

§36ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀφήσατε νὰ ὁμιλήσῃ (θόρυβος).

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐτελειώσατε;

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§39ΖΩΧΙΟΣ. Ἂς ἀναβῇ εἰς τὸ βῆμα.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Ζωχιέ.

§41ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Κύριε πρόεδρε, παρακαλῶ μίαν λέξιν· ὁ πρόεδρος εἶναι πρῶτος μεταξὺ ἴσων, δὲν ἔχει τὸν λόγον· ὅταν ἐρωτᾶσθε, κύριε πρόεδρε, τότε θὰ δώσητε διασαφήσεις (θόρυβος.)

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ λέγουν ὅτι δὲν ἐπέτρεψα ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§43ΤΙΝΕΣ. Ἀπὸ τὸ βῆμα (θόρυβος).

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, εἶπον,... (θόρυβος).

§45ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ὑπὸ κατηγορίαν καὶ πρέπει νὰ καταβῆτε τῆς ἕδρα σας. Καταβαίνει ἐκ τοῦ προεδρείου ὁ κ. Δ. Στάϊκος καὶ ἀναβαίνει τὸ βῆμα.

§46ΤΙΝΕΣ. Τί θέλετε, κ. Στάϊκε;

§47Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐκ μέρους τοῦ Προεδρείου νὰ εἴπω δύω λέξεις.

§48ΤΙΝΕΣ. Δὲν δύνασθε, διότι ἔχουν ἄλλοι τὸν λόγον.

§49ΣΤΑΪΚΟΣ. Πρόκειτε περὶ ἀναγνώσεως δημοσίου ἐγγράφου.

§50ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδὲν δικαίωμα ἔχετε....

§51ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀπατᾶσθε, τὸν κανονισμὸν δὲν τὸν γνωρίζετε! (θόρυβος ἐπέρχεται εἰς τὸ προεδρεῖον). Θὰ ἀναγνώσω ἔγγραφον.

§52ΤΙΝΕΣ. Περὶ αὐτοῦ μάλιστα, αὐτὸ ἀναγνώσατέ το.

§53ΣΤΑΪΚΟΣ. Περὶ αὐτοῦ ἤθελον νὰ σᾶς εἴπω.

§54ΤΙΝΕΣ. Τί εἶναι αὐτό;

§55ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἂν μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ κάμω τὴν διασάφησιν...

§56ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν δύνασθε.....

§57Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Λαμβάνει τὸ ἔγγραφον).

§58Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τί εἶναι αὐτὸ, κύριε πρόεδρε;

§59Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι τοῦ προεδρείου, ἀλλ’ εἶναι γνωμοδότησις.

§60ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπειδὴ ἀνεφέρθη τὸ ὄνομα ἑκάστου τῶν παρόντων, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω δύω λέξεις πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν, διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ἡ ἀλήθεια. Ἐρωτῶ τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὸν τῶν Ναυτικῶν ἂν καθ’ ἣν στιγμὴν ἀνεγινώσκετο ὁ κατάλογος ἦσαν παρόντες, ἐὰν δὲν ἦλθον κατὰ τὰς 3 ἢ 4 ὥρας.

§61Δ. ΓΡΙΒΑΣ (Ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν.). Ὅταν ἀνεγινώσκετο ὁ κατάλογος, δὲν ἤμην, ἀλλ’ ἔπειτα ἦλθον.

§62ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βλέπετε, ὅτι σημειοῦν τοὺς ὑπουργοὺς παρόντας κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου.

§63ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ σημειοῦμαι ὡς παρών, ἐνῷ δὲν ἤμην παρὼν κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§65ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Εἰς τὸ βῆμα θ’ ἀπαντήσῃς, κ. πρόεδρε.

§66ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κατάλογος, οὗτινος ἀντίγραφον ἐπίσημον ἔχομεν εἰς χεῖρας, σημειοῖ τοὺς ὑπουργοὺς παρόντας, καὶ δι’ αὐτὸ ἀπετελεῖτο ἀπαρτία δηλ. ἀπετέλεσαν τὸν ἀριθ. 103.

§67ΤΙΝΕΣ. 108 ἦσαν τότε.

§68ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὴ βιάζεσθε, ἔχομεν τὸ ἔγγραφόν σας, κατὰ τὸ ὁποῖον εἰς τὴν πρώτην στήλην σημειοῦνται παρόντες 48.

§69Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀριθμήσατέ τους.

§70ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τώρα τοὺς ἀριθμῶ. Εἰς τὴν δευτέραν στήλην σημειοῦται παρόντες 55.

§71ΤΙΝΕΣ. Ἀριθμήσατέ τους, εἶναι λάθος.

§72ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχω ἔνστασιν, ὅτι ἐντὸς τοῦ καταλόγου αὐτοῦ ὑπάρχουν κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τὴν 1ην τοῦ καταλόγου 1) Δημήτριος Γρίβας. Διαβάσατέ τον (πρὸς τὸν Παπαγεωργίου) διότι δὲν βλέπω (δίδει τὸν κατάλογον).

§73ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δημ. Γρίβας. Ἐγὼ ὁ ἴδιος.

§74ΜΙΛΗΣΗΣ. (Λαβὼν τὸ ἔγγραφον). Δημ. Γρίβας.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον, ἔλθετε εἰς τὸ βῆμα.

§76ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγώ, μάλιστα (προσέρχεται).

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ὁμιλήσητε.

§78ΜΙΛΗΣΗΣ. Μὰ ἐσεῖς μὲ καλεῖτε εἰς τὸ βῆμα, καὶ ὅταν προσέρχομαι μοὶ τὸ ἀρνεῖσθε!

§79ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, λαμβάνων τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος, δὲν θέλω ἀπασχολήσει τὰς πολυτίμους στιγμάς σας μὲ προλόγους καὶ ἐπιλόγους, διότι εἶμαι ἀγράμματος καὶ δὲν ἔχω θεωρητικὰς γνώσεις, οὐδ’ εὐφράδειαν λόγου, καὶ καθὸ ἀγραμμάτου θέλετε ἀκούσει κατὰ τὴν σειρὰν τῆς ὁμιλίας μου πολλοὺς σολοικισμούς, λέξεις τετριμμένας ἴσως καὶ ἀσυναρτήτους, προερχομένας ὅμως ἀπὸ πόνον ψυχῆς πρὸς τὴν πατρίδα, καὶ στηριζομένας εἰς τὴν πεῖραν. Διὰ τοῦτο ζητῶ συγνώμην ἀπὸ ὅλους, ἐὰν τυχὸν εἰς τὴν σειρὰν τῆς ὁμιλίας μου μοὶ διαφύγῃ λέξις τις ἀπρεπὴς, καὶ ἡ ὁποία ἴσως εἶναι ἐγγικτική. Σᾶς παρακαλῶ καὶ λέγω ἀπὸ τοῦδε, ὅτι σᾶς ζητῶ συγνώμην, νὰ μὴ μὲ παρεξηγήσητε, διότι, ἐὰν τυχὸν συμβῇ τὸ τοιοῦτον, δὲν θὰ συμβῇ ἀπὸ πρόθεσιν, θὰ συμβῇ ἀπὸ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους προεῖπον. Σᾶς παρακαλῶ δὲ θερμῶς, σᾶς καθικετεύω νὰ μὴ μὲ διακόπτητε, διότι χάνω τὴν σειράν τῆς ὁμιλίας μου. Ἐκτὸς δὲ τούτου, κύριοι, ἔχω τὸ ἐλάττωμα νὰ ἦμαι νευρικός, καὶ ἅμα μοι γίνεται παρατήρησις, διακοπὴ, χάνω τὴν σειρὰν τοῦ λόγου. Ἔρχομαι εἰς τὰ πράγματα. Κύριοι, ποία εἶναι ἡ ἐνταῦθα ἀποστολή μας; Ἀφίνω εἰς ἕκαστον ὑμῶν, ὅπως τὸ συλλογισθῇ καὶ τὸ αἰσθανθῇ. Εἶναι ἡ ἀποστολή μας, ὅπως συνέλθωμεν ἐνταῦθα διὰ νὰ ἐρίζωμεν; διὰ νὰ μεμψιμοιρῶμεν; διὰ νὰ ψάλλωμεν ἱερεμιάδας; διὰ νὰ παρασυρώμεθα εἰς ἔριδας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; διὰ νὰ διαπληκτιζώμεθα, ὡς μὴ ὤφειλε, μεταξύ μας; Τοῦτο ἀφίημι ὑμῖν, ὅπως τὸ ἐννοήσητε. Τοῦτο πέπεισμαι ὅτι λυπεῖ ἅπαντας ὑμᾶς, καὶ οὐ μόνον ὑμᾶς ἀλλὰ καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος, ἅπαντας τοὺς ὁμογενεῖς τοὺς εὑρισκομένους εἰς ἅπαντα τὰ Εὐρωπαϊκὰ κράτη, λυπεῖ τέλος, κύριοι, ἅπασαν τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, πρὸς δὲ λυπεῖ καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐξ ἀρχῆς τῆς ἐπαναστάσεως συγγράφοντας καὶ συνηγορήσαντας πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας μας, καὶ χαίρουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἦσαν καὶ εἶναι εἰσέτι ἐχθροὶ τῆς ταλαίνης πατρίδος μας! μὲ ἐννοεῖτε. Λοιπὸν τίς ἡ αἰτία; Κύριοι εἶπον ἀνωτέρω, ὅτι κατὰ τὴν ὁμιλίαν μου μὴ περιμένετε νὰ ἀκούσητε εὐφράδειαν λόγου, θεωρητικὰς γνώσεις (ψιθυρισμοί). Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, μὴ διακόπτετε.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοὺς παρεκάλεσα νὰ ἡσυχάσωσι.

§81ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, νὰ σᾶς καθικετεύσω, ἀφήσατε τὰς ὁμιλίας, γνωρίζετε, ὅτι αἱ στιγμαὶ τῆς Βουλῆς εἶναι πολύτιμοι.

§82ΤΙΝΕΣ. Ἐξακολουθήσατε, κύριε Ῥεβελιώτη.

§83ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Εἶναι πολύτιμοι, κύριοι, (συνομιλία μεταξύ τινων βουλευτῶν). Οἱ διάλογοι παρακαλῶ καὶ αἱ ἰδιαίτεραι συνεντεύξεις νὰ παύσωσι. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ὁμιλήσω, κύριε πρόεδρε.

§84ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀγορεύων ἔχει δίκαιον.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ παύσωσιν οἱ διάλογοι, κύριοι.

§86ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι ἔχω τὸ ἐλάττωμα, κύριοι, νὰ ἦμαι καὶ νευρικός, καὶ νευρικὸς ὢν χάνω τὰς ἰδέας μου καὶ τὴν ὁμιλίαν μου. Δὲν ἤθελα, κύριοι, λάβει τὸν λόγον, ἂν δὲν ἐπονοῦσα ὅπως καὶ ὑμεῖς πάντες πονεῖτε τὴν πατρίδα· δι’ αὐτὸ τοῦτο, ἐπιτρέψατέ μοι, νὰ τὸ εἴπω, καὶ μὴ μὲ παρεξηγήσητε, 18 ἐτῶν ἤμην, ὅταν ἐσηκώθη ἡ ἐπανάστασις, ἄφησα τὰ μαθήματά μου, κύριοι, καὶ δι’ αὐτὸ εἶμαι ἀγράμματος, καὶ ἔπιασα τὸ ὅπλον, κύριοι. Μὲ συγχωρεῖτε διὰ τὴν περιαυτολογίαν μου. Ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἀγῶνος, μέχρι τῆς τελευταίας μάχης τῆς Πέτρας ἤμην ἐκεῖ, ὑπηρέτησα τὴν πατρίδα ὅσον ἠδυνάμην στρατιωτικῶς, ὑπέστην καὶ ἐγὼ ὅλας τὰς κακουχίας καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος, ἔχυσα αἷμα κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν, κατὰ θάλασσαν εἰς τὴν Σφακτηρίαν καὶ κατὰ ξηρὰν εἰς τὴν Τραμπάλαν τῆς Πολιανῆς, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, πονῶ καὶ ἐγὼ, καθὼς πάντες ὑμεῖς, ὅλον τὸ Ἔθνος. Ποία ἡ ἐνταῦθα ἀποστολή μας, κύριοι; Ἕκαστος ἐξ ὑμῶν τὸ γνωρίζομεν. Μᾶς ἐξέλεξε τὸ Ἔθνος, κύριοι, ὡς ἀντιπροσώπους του, διὰ νὰ ἔλθωμεν νὰ συσκεφθῶμεν, νὰ συνεργασθῶμεν εἰλικρινῶς, ἀπαθῶς, ἀμερολήπτως διὰ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Εἰς οὐδένα ἀποδίδω τὸ ἄδικον, ὅτι δὲν ἔχει τὸν πατριωτισμὸν, εἰς οὐδένα, κύριοι, ὄχι ἐξ ὑμῶν τῶν βουλευτῶν, ἀλλὰ καὶ εἰς οὐδένα ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Ὁ πατριωτισμὸς εἶναι ἔμφυτος εἰς τὸν Ἕλληνα. Ὁ ἀείμνηστος στρατηγὸς Γενναῖος Κολοκοτρώνης, ὅταν εἰσήγαγε τὸ νομοσχέδιον τῆς Ἐθνοφυλακῆς κατὰ τὸ 1862 εἰς τὴν τότε Βουλὴν, ἀναβὰς τὸ βῆμα εἶπε: δὲν εἶμαι τοῦ βήματος, ἀλλ’ εἶμαι τοῦ αἰσθήματος. Καὶ εἰς μίαν ἄλλην συνεδρίασιν, κύριοι, συμπεσούσης ὁμιλίας, εἶπον καὶ ἐγώ, ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ αἴσθημα τὸ ἐθνικὸν, καὶ ἐκ τῆς κοιλίας τῆς μητρός των γεννῶνται μὲ τὸ αἴσθημα τὸ ἐθνικὸν, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐσηκώθη ἡ ἐπανάστασις καὶ ἐλευθερώθη αὐτὴ ἡ μικρὰ γωνία τῆς Ἑλλάδος. Εἶπον, κύριοι, ποία ἡ ἀποστολή μας; Ἡ ἀποστολή μας, κύριοι, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα νὰ συσκεφθῶμεν ἐν ὁμονοίᾳ περὶ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Οὕτω πῶς ἐσκέπτοντο, κύριοι, οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι τοῦ ἀγῶνος. Καὶ ἐκεῖνοι εἶχον τὰς ἔριδας, τὰς διενέξεις των, τὰς φατρίας των, ἐὰν θέλητε· ἀλλ’ ὅταν ἐπρόκητο ἡ ἀνάγκη τῆς πατρίδος, ἀμέσως ἄφιναν τὰς διενέξεις καὶ ὡμονοοῦσαν διὰ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος. Καὶ θὰ σᾶς φέρω παραδείγματα πολλὰ, τὰ ὁποῖα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως γνωρίζω· δὲν θὰ σᾶς φέρω ἱστορίαν. Ὅταν, κύριοι, κατὰ τὸ 1822 ἦτον ἡ πολιορκία τῶν Πατρῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἦσαν οἱ ἀείμνηστοι Κολοκοτρώνης, Ζαΐμης, Λόντος καὶ ἄλλοι πολλοὶ ὁπλαρχηγοὶ καὶ πρόκριτοι τοῦ τόπου, τότε δὲν ἠξεύρω ποῖος δαίμων τῆς Ἑλλάδος ἔφερεν ἔριδας καὶ ἑπομένως ἔφερε τὴν διάλυσιν τῆς πολιορκίας τῶν Πατρῶν· τότε ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος Κολοκοτρώνης, θυμωθεὶς ὥδευσε πρὸς τὴν Τρίπολιν διὰ νὰ καταλύσῃ τὴν ἐκεῖ ἑδρεύουσαν τότε Πελοποννησιακὴν Γερουσίαν. Ἀλλὰ πρὶν φθάσῃ εἰσῆλθε δυστυχῶς ὁ Δράμαλης εἰς τὸν Ἰσθμὸν τῆς Κορίνθου, καὶ τότε εἶπεν ὁ Κολοκοτρώνης· ἂς ἀφήσωμεν τὰς διαιρέσεις μας, ἂς τρέξωμεν πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς ἐλευθερίας τῆς πατρίδος. Καὶ τῷ ὄντι, κύριοι, ὅλοι ὁμοῦ ἔτρεξαν καὶ ἔφθασαν εἰς τὸ Ἄργος, ἐπρόφθασαν τὸν στρατὸν τοῦ Δράμαλη, ἐπολέμησαν, ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας γνωρίζετε, καὶ ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζετε ἄλλοι μὲν ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως, ἄλλοι δὲ ἐκ τῆς ἱστορίας. Τί μετὰ ταῦτα ἐπῆλθεν; Ἀπὸ τὸ 1823 πάλιν ἐπῆλθεν ἡ διαίρεσις, ἐξ ἧς ἤρχισεν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος πάλιν, ὅστις διήρκεσεν ἐπὶ πολλὰ ἔτη καὶ ἔφερε τόσας καταστροφὰς εἰς τὸ Ἔθνος. Ἕνεκα τῆς διαιρέσεως ἦλθε καὶ ὁ Ἰβραΐμης εἰς τὴν Πελοπόννησον· ἀλλὰ ὅλοι τότε οἱ φρόνιμοι ἄνθρωποι, οἱ προεξέχοντες τότε τοῦ ἀγῶνος ὅλου τοῦ Ἔθνους εἶπον, πρέπει νὰ σώσωμεν τὴν πατρίδα, νὰ ἀφήσωμεν τὰς διαιρέσεις, τὰς μικροφιλοτιμίας· καὶ οὕτως ὅλοι κατὰ τὸ 1826 μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ ἡρωϊκοῦ Μεσολογγίου εἶπον, καταστρέφεται ἡ πατρὶς, πρέπει νὰ συνέλθωμεν εἰς ἑαυτοὺς, πρέπει νὰ συμφωνήσωμεν διὰ τὴν σωτηρίαν τῆς πατρίδος.

§87ΚΡΙΕΜΑΔΗΣ. Κύριε πρόεδρε, οἱ κύριοι δημοσιογράφοι δὲν ἠμποροῦν νὰ κάμουν ὀλίγην ἡσυχίαν ἐκεῖ;

§88ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Ὅλοι συνῆλθον καὶ εἶπον, ἐχάθημεν, τί πρέπει νὰ κάμωμεν; Ὁ δὲ ἀείμνηστος Κολοκοτρώνης εἶπεν, ὅτι «δὲν χάνεται ἡ πατρὶς, ὁ Θεὸς ἔθεσε τὴν ὑπογραφὴν δὲν τὴν πέρνει ὀπίσω»· ὁ δὲ Ζαΐμης, ὁ πατὴρ τοῦ ἐνταῦθα καθημένου ἐπαξίως βουλευτοῦ κ. Θρασυβούλου Ζαΐμη, εἶπε «ναὶ, στρατηγὲ Κολοκοτρώνη! ἀλλὰ «σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει». Δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχωμεν τὰς ἐλπίδας μας εἰς τὸν Θεὸν, πρέπει καὶ νὰ ἐνεργήσωμεν». Τότε, κύριοι, ἐμεσίτευσαν εἰς τὰς Δυνάμεις, καὶ αἱ Δυνάμεις ἐπεμβῆκαν καὶ ἔσωσαν τὴν πατρίδα. Κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέχθησαν τόσα καὶ τόσα, ὅτι ἡ πατρὶς κινδυνεύει, ὅτι τὸ βάραθρον χαίνει, ὅτι εἴμεθα ἐγγὺς τοῦ βαράθρου. Λέγω λοιπὸν, ὅτι δὲν..... συγχωρήσατέ μοι διὰ τὴν ἔκφρασιν, ἐὰν σωφρονήσωμεν, ἐὰν συλλογισθῶμεν περὶ τῆς καταστάσεως τῆς σημερινῆς τῆς πατρίδος, συσκεφθῶμεν ἀπαθῶς, εἰλικρινῶς, τότε εὑρίσκονται τὰ μέσα τῆς θεραπείας. Θὰ μὲ συγχωρήσητε, κύριοι, νὰ κάμω μίαν παρέκβασιν τοῦ λόγου μου, ἡ ὁποία ἔχει σχέσιν μὲ τὴν ὑπόθεσιν τῆς καταστάσεως τῆς πατρίδος μας. Εἶμαι, κύριοι, πολυπαθὴς πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως, ὑπέφερον ἀσθενείας πολλὰς καὶ εἰς τὸν ἑαυτόν μου καὶ εἰς τὰ τέκνα μου καὶ εἰς τὴν σύζυγόν μου. Ἕνεκα, κύριοι, τῆς ἀσυμφωνίας τῶν ἰατρῶν, διακεκριμένων ἰατρῶν οὐχὶ τυχαίων, ἔχασα τέσσαρα φίλτατα τέκνα μου, δύω θήλεα καὶ δύω ἄῤῥενα, ἔχασα φιλτάτην σύζυγον. Ἕνεκα τῆς ἀσυμφωνίας τῶν ἰατρῶν ἔπαθα ἐγὼ αὐτὸς κατὰ τὸ 1855 Βουλευτὴς ὢν ἐν Ἀθήναις ἐκ τῆς κακῆς διαγνώσεως τοῦ ἰατροῦ, ὅστις, τὸ λέγω πρὸς τιμήν του, ὕστερον ἀπὸ τρεῖς ἡμέρας, ἐπροσκάλεσε καὶ ἄλλους ἰατρούς, τὸν μακαρίτην Ὀλύμπιον καὶ τὸν Τράϊμπερ, προσεκλήθησαν κατόπιν καὶ ὁ Ῥέζερ καὶ ὁ Λυντερμάϊερ καὶ ὁ Ξύδης ὁ στρατιωτικὸς ἰατρός, εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλω κατὰ πολὺ τὴν σωτηρίαν μου· συνεφώνησαν, κύριοι, διὰ τὸ πάθημά μου μετὰ τὴν κακὴν διάγνωσιν τοῦ ἰατροῦ, (ὅστις τὸ ὁμολογῶ πρὸς τιμήν του ἠσθάνθη ἀμέσως τὸ λάθος του, ἦτον ὁ κ. Μακᾶς, ὅστις μὲ ἐπεσκέφθη πολὺ ἐπιμελῶς καὶ κατέβαλεν ὅλας τὰς προσπαθείας) μὲ ἔσωσαν μὲν, ἀλλὰ μοῦ ἔμεινε τὸ κουσούρι, δὲν ἠξεύρω πῶς νὰ τὸ εἴπω.

§89ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργός). Τὸ ἐλάττωμα.

§90ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, κ. ὑπουργὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. Ἔμεινα εἰς τὴν κλίνην σχεδὸν ὁλόκληρον ἔτος καὶ μετὰ ταῦτα ἐπὶ δύω ἔτη περιεπάτουν μὲ βακτηρίας καὶ μοῦ ἔμεινε τὸ ἐλάττωμα νὰ μὲ λέγουν κουτσόν. Μὲ λέγουν ἔκτοτε κουτσόν· καὶ εἶμαι γνωστὸς εἰς τὴν κοινωνίαν, ὁ κουτσός· καὶ ὁ βουλευτὴς Καλαβρύτων ὁ ἀξιότιμος καὶ σεβαστός μοι φίλος κ. Ζαΐμης μὲ ὠνόμασε καὶ μὲ ὀνομάζει μέχρι τοῦδε, χαριεντιζόμενος βεβαίως, Ἥφαιστον (ἱλαρότης). Ἀλλ’ ἐσώθην, κύριοι, καὶ σήμερον μὲ βλέπετε ἐνώπιόν σας. Οὕτω πῶς θεωρῶ καὶ τὴν σημερινὴν κατάστασιν. Ἂς μοὶ συγχωρήσωσιν ὅσοι ἐκ τῶν παρακαθημένων εἶναι ἐπιστήμονες ἰατροὶ δι’ ὅσα θὰ εἴπω. Δυστυχῶς πολλοὶ τῶν ἰατρῶν, δὲν ἠξεύρω διὰ ποίους λόγους, δὲν θέλουν νὰ συμφωνήσουν μὲ τὸν ἰατρὸν, τὸν κουράντην λεγόμενον, εἴτε ἀπὸ φθόνον, εἴτε ἄλλο τι, εἴτε ἐκ κακῆς διαγνώσεως τῆς νόσου· δὲν τοὺς ἀδικῶ.

§91ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Ποῖος εἶναι ὁ κουράντης;

§92ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ. Σᾶς δίδω τὴν ἀπάντησιν.

§93ΣΑΡΑΒΑΣ. Καὶ ποῖοι οἱ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὸ κοσοῦλτο.

§94ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Μερικοὶ τῶν ἰατρῶν λέγουν, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ ἀσθένεια, καὶ κατ’ ἰδίαν λέγουν εἰς τοὺς συγγενεῖς τοῦ πάσχοντος, ὅτι ἔχει λάθος ὁ κουράντης, δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ ἀσθένεια, σᾶς ἀπατᾷ, σᾶς γελᾷ, δὲν ἔκαμε καλὴν διάγνωσιν καὶ θὰ χαθῇ ὁ ἀσθενής. Λοιπὸν ἐκ τῆς ἀσυμφωνίας ταύτης οἱ συγγενεῖς τοῦ πάσχοντος, διὰ νὰ σώσουν τὸν πάσχοντα δὲν ἀκούουν τὸν κουράντη, καὶ ἐπιτηδείως πως τὸν ἀποβάλλουν.

§95ΣΑΡΑΒΑΣ. Ποῖος ἦτον ὁ κουράντης σας;

§96ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Ὁ κ. Μακᾶς, τὸν ὁποῖον εὐγνωμονῶ, διότι ἂν καὶ ἔκαμε τὸ λάθος, κ. Σαράβα, ἀξιότιμε καὶ σεβαστέ μου, τὸ ἀνεγνώρισεν ἀμέσως καὶ ὡμολόγησε τὸ σφάλμα του, καὶ μὲ περιποιήθη, τὸ ὁμολογῶ, ὡς ἄλλος πατήρ· ἤρχετο δὶς καὶ τρὶς τῆς ἡμέρας, μὲ ἐχάϊδευε, μὲ ἔκαμε χιλίας περιποιήσεις, μοὶ ἔλεγε: δὲν ἔχεις τίποτε, ἡσύχασε. Ἡ ἀσυμφωνία λοιπὸν τῶν ἰατρῶν κατέστρεψε τὰ τέκνα μου καὶ τὴν φιλτάτην μου σύζυγον. Ἡ ἀσυμφωνία τῶν ἰατρῶν κατέστρεψε πολλοὺς ἀσθενεῖς, ὡς γνωρίζω ἐγὼ καὶ ἕκαστος ἠμπορεῖ νὰ ἠξεύρῃ. Αὐτὴν τὴν παροιμίαν, κύριοι, φέρω καὶ εἰς τὴν σημερινήν μας κατάστασιν. Ναὶ, κύριοι, εἶπον ὅτι ἡ ἀποστολή μας εἶναι νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα ὄχι νὰ διαπληκτιζώμεθα, ὡς μὴ ὤφειλε, καὶ ὕστερον ἡμεῖς αὐτοὶ νὰ λυπώμεθα, καὶ νὰ λυπώμεθα ἐγκαρδίως, καὶ μεθ’ ἡμῶν νὰ λυπῆται ὅλον τὸ ἔθνος, ὅλοι οἱ ὁμογενεῖς, ὅπου καὶ ἂν εὑρίσκωνται, ὅλη ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ καὶ ἐκ τῶν ἄλλων ἐθνῶν φιλέλληνες, οἱ ὁποῖοι καὶ συνέγραψαν καὶ ἐνήργησαν διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος, χαίρωσι δὲ οἱ ἐχθροὶ τῆς πατρίδος διὰ τὴν κατάστασίν μας τὴν σημερινὴν, διὰ τὴν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ συμπεριφοράν μας. Σᾶς ζητῶ συγγνώμην. Λοιπὸν τί ποιητέον, καὶ τίς πταίει; Λέγω, κύριοι, καὶ συμφωνῶ μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Φθιώτιδος βουλευτὴν κ. Τσιριμῶκον, ὅλοι πταίουν, μηδενὸς ἐξαιρουμένου. Πῶς λοιπὸν θὰ φέρωμεν τὸ ποθούμενον τῆς πατρίδος; θὰ σᾶς εἴπω, κύριοι, ὡς εἶπον πρότερον, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς δεινὰς παρελθούσας περιστάσεις τῆς πατρίδος ὑπῆρχον αἱ διαιρέσεις καὶ διενέξεις, αἱ ἔριδες καὶ τὰ κόμματα, ἀλλὰ προκειμένου λόγου περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς πατρίδος ἀμέσως ἄφινον κατὰ μέρος ὅλας τὰς διαιρέσεις, ὅλα τὰ προσωπικὰ πάθη, ὅλα τὰ κομματικὰ, ὅλας τὰς ἀντιζηλίας, ὅλους τοὺς φθόνους καὶ ἀμέσως ὅλοι συνηθροίζοντο διὰ τὴν σωτηρίαν τῆς πατρίδος. Τὸ αὐτὸ, κύριοι, πρέπει νὰ πράξωμεν καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα. Κύριοι, διὰ νὰ ἔλθῃ τὸ ἔθνος εἰς αὐτὴν τὴν συνεδρίασιν τοῦ Βουλευτηρίου, συλλογισθῆτε πόσαι θυσίαι ἐγένοντο. Κύριοι, ἀπηγχονίσθη ὁ ποιμενάρχης τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς θρησκείας μας ὁ Γρηγόριος, πατριάρχης, καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ τόσοι ἄλλοι ἱεράρχαι κατεστράφησαν. Κύριοι, σᾶς τὸ λέγω καὶ σᾶς τὸ διαβεβαιῶ, ἐὰν δὲν τὰ ἀναφέρῃ ἡ ἱστορία ὅλα, σᾶς τὰ λέγω ἐγὼ, διότι καὶ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τὰ γνωρίζω ἐν μέρει, καὶ ἐξ ἄλλων προσώπων βεβαιωθεὶς καὶ πληροφορηθεὶς θετικῶς, ἤκουσα, καὶ σᾶς τὰ λέγω, διὰ τὴν ἀτυχίαν αὐτῆς τῆς πατρίδος κατεστράφησαν τόσαι ἀκμάζουσαι καὶ περικλεεῖς πόλεις τῆς Ἑλλάδος, οὐ μόνον ἐντὸς τοῦ στενοῦ αὐτοῦ κύκλου τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ πέραν. Κατεστράφησαν, κύριοι, ἐγένοντο ὁλοκαύτωμα τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου, τῆς λεηλασίας καὶ τῆς αἰχμαλωσίας κατὰ πρῶτον αἱ Κυδωνίαι, τὸ Ἀϊντίνι, κατεστράφη ἡ Χίος, τὰ Ψαρὰ καὶ τόσαι ἄλλαι πόλεις. Διὰ ποῖον λόγον αὐτοὶ ἀπεφάσισαν τὴν καταστροφήν των; Διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῆς πατρίδος, διὰ νὰ ἤμεθα ἡμεῖς σήμερον ἐνταῦθα νὰ βουλευώμεθα ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Ὄχι διὰ νὰ ἐρίζωμεν καὶ νὰ λέγωμεν, ὅσα προεῖπον, ὄχι δι’ ἔριδας. Ἕνεκα τῆς διαιρέσεως ἀπέτυχε τὸ κίνημα τοῦ ἀειμνήστου Ἀλεξ. Ὑψηλάντου· καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἡ διαίρεσις, ἐκεῖνος δὲν θὰ ἀπετύγχανε, καὶ ἔκτοτε ἀκόμη ἡ Ἑλλὰς θὰ ἦτον ἐλευθέρα, ἂν ὄχι πέραν τοῦ Αἵμου, τοὐλάχιστον μέχρις αὐτοῦ. Ἕνεκα τῆς διαιρέσεως, κύριοι, ἦλθεν ὁ Ἰμπραΐμης καὶ κατέστρεψε τὴν Πελοπόννησον. Ἕνεκα τῆς διαιρέσεως ἔπεσε, κύριοι, τὸ Μεσολόγγιον καὶ σᾶς τὸ ἀποδεικνύω, διότι τὸ κοινὸν τραγούδι λέγει οὕτως· Κλάψετε δένδρα καὶ κλαδιὰ, Κλάψε καϋμένη Ἑλλάδα, Μᾶς ἦλθε πρώϊμα ἡ Τουρκιὰ, Μᾶς εὗρε πεινασμένους, Καὶ οἱ Ἕλληνες δὲν εἶναι ἐδῶ μέσα, Στομωριὰ παϊμένοι Ἔχουν ἐμφύλιο πόλεμο Μὲ τὸν Κολοκοτρώνη. Αἲ, κύριοι, ἀναλογισθῆτε αὐτὰ τὰ λόγια, συλλογισθῆτε, ὅτι, ὅταν ὑπῆρξεν ὁμόνοια εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅλα ἔτρεξαν πρὸς τὰ ἐμπρὸς, ὅταν ἦλθεν ἡ διαίρεσις, ἔπαθεν. Αὐτὰ λέγω καὶ τώρα. Θὰ ἔλθω εἰς τὸ συμπέρασμα, μὴ βιάζεσθε· σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν εἶμαι ῥήτωρ.

§97ΤΙΝΕΣ. Καλὰ τὰ λές.

§98ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Εἶμαι ἀγράμματος, εἶμαι βλάχος, ὅταν μὲ διακόπτητε τὰ χάνω, ἀφῆτέ με νὰ ἔλθω εἰς τὸ συμπέρασμα. Κύριοι, νὰ μὴ σᾶς ἀπασχολῶ, σᾶς παρακαλῶ, σᾶς καθικετεύω καὶ τὴν δεξιὰν καὶ τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, σᾶς καθικετεύω θερμῶς ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, ἐν ὀνόματι ἐκείνων ὅσους προεῖπον, ἐν ὀνόματι τῶν ἱερῶν τοῦ Γρηγορίου τοῦ Πατριάρχου καὶ τόσων ἄλλων ἱεραρχῶν, ἐν ὀνόματι τῶν ἱερῶν σκιῶν τῶν ἡρώων ἐκείνων, οἵτινες ἔπεσαν κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν μαχόμενοι ὑπὲρ τῆς πατρίδος, σᾶς παρακαλῶ, ἐπαναλαμβάνω, σᾶς καθικετεύω νὰ συνέλθωμεν εἰς ἑαυτούς. Τί ἐννοεῖς, κ. Ῥεβελιώτη, νὰ συνέλθωμεν, θὰ μοῦ εἰπῆτε. Ἰδοὺ τί ἐννοῶ. Νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τὰς ἔριδας, τὰς μεμψιμοιρίας καὶ λοιπὰ, νὰ συνέλθωμεν πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος. Δὲν ἀποδίδω εἰς κανένα, ὅτι δὲν ἔχει πατριωτισμόν. Ἀπεναντίας εἶπον ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες, γεννηθέντες ἐκ τῆς κοιλίας τῆς μητρός των μὲ τὸ αἴσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ, ἐπιθυμοῦν τὴν εὐημερίαν τῆς πατρίδος, ἀλλὰ διαφωνοῦν ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς θεραπείας. Τί λέγω λοιπὸν, κύριοι; λέγω νὰ κάμωμεν ἐξ ἑκατέρωθεν ὑποχωρήσεις, διότι δὲν ἀδικῶ καμμίαν πτέρυγα διὰ τὰς ἰδέας της, διὰ τὰς ἀρχάς της, διὰ τὰ αἰσθήματά της. Ἐπεθύμουν νὰ ἦτο παρὼν ὁ ἀξιοσέβαστος γέρων πρωθυπουργὸς νὰ τοῦ ἀπευθύνω μερικὰς παρατηρήσεις.

§99ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Καλέσατέ τον.

§100Ι. ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Παιδείας). Προχωρήσατε τοῦ τὰ λέγω ἐγώ.

§101ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Εἶπον ὅτι ἐπεθύμουν νὰ ἦτο παρὼν ὁ ἀξιοσέβαστος πρωθυπουργὸς νὰ τοῦ ἀπευθύνω μίαν ἐρώτησιν. Πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως, κύριοι, (θόρυβος) ἐγὼ, ὅτε ἤμην δεκαπέντε ἐτῶν ὡς ἔγγιστα, ὑπῆρχε μία γενικὴ φήμη, ὅτι ὁ πατὴρ τοῦ ἀξιοσεβάστου Προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐδιοίκει τότε τὴν ἰδιαιτέραν πατρίδα του, τὴν Ὕδραν, κατὰ τὰ τότε ἔθιμα καὶ νόμους. Εἰς τὴν νῆσον ἐκείνην ὑπῆρχον τότε οἱ Σκιάδες λεγόμενοι, οἱ ὁποῖοι κατεπίεζον τοὺς νοικοκυραίους, τραμποῦκοι μὲ ἄλλους λόγους τῆς ἐποχῆς μας. Ἔκαμε μίαν διάταξιν αὐτὸς ὁ Γεώργιος Βούλγαρης, ὁ Μπέης λεγόμενος.

§102ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Τί, εἰς τὸν φάλαγγα θέλετε νὰ μᾶς βάλετε;

§103ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Ἡσυχάσατε παρακαλῶ, μὴ ἀστειεύεσθε. Πρέπει νὰ θρηνῶμεν ὅλοι τὴν κατάστασίν μας, διότι παραίτιοι κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εἴμεθα ἡμεῖς, καὶ ἡμεῖς εἴμεθα αὑτῆς τῆς καταστάσεως οἱ παραίτιοι, ὄχι αἱ κατὰ καιρὸν Κυβερνήσεις.

§104ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ Κυβερνήσεις κατὰ πρῶτον λόγον.

§105ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Κατὰ πρῶτον λόγον, φίλε καὶ συνάδελφε καὶ κουμπάρε κ. Δανόπουλε, οἱ βουλευταὶ πρέπει νὰ ἔχουν τὸ θάῤῥος, πρέπει νὰ συναισθανθοῦν τὸ καθῆκόν των, τὴν ἀποστολήν των, καὶ νὰ εἴπουν παῤῥησίᾳ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὁποίαν κατακρίνουν, αὐτὸ εἶναι τὸ σωτήριον μέσον. Ἔστω καὶ ἐσφαλμένη ἡ ἰδέα μου, ἕκαστος πρέπει νὰ λέγῃ ἐλευθέρως τὰς ἰδέας του (ὁ κ. Ἄχολος πλησιάσας λέγει κάτι τι εἰς τὸ οὖς τοῦ ἀγορεύοντος).

§106ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Τί εἶναι αὐτὰ, κ. Πρόεδρε! δὲν ἐπιτρέπονται (θόρυβος).

§107ΑΧΟΛΟΣ. Κύριε Ῥεβελιώτη, ἐκτιμήσατέ τους.

§108ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Κύριε Ἄχολε, εἶμαι εἰς θέσιν νὰ ἐκτιμῶ ἕκαστον, ὅπως τῷ ἀνήκει. Αἒ, κύριοι, ὁ Γεώργιος λοιπὸν Βούλγαρης ἔκαμε διάταξιν διὰ τοὺς ἀχαλινώτους ἐκείνους, καὶ τοὺς εἶπε νὰ ἡσυχάσωσιν, ὅστις δὲ ἤθελε παραβῆ τὴν διάταξιν ἤθελε τιμωρηθῆ αὐστηρῶς, αὐστηρότατα. Ἀλλὰ, κύριοι, τί συνέβη; εἷς τῶν στενοτέρων συγγενῶν του, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ παραβῇ τὴν διάταξιν, διότι ἐνόμιζεν ὅτι δὲν ἤθελε τιμωρηθῆ, ἐτιμωρήθη παραδειγματικῶς, καὶ ἔκτοτε ἐπανῆλθεν ἡ τάξις εἰς τὴν Ὕδραν. Αὐτὸ εἶναι ἱστορικὸν γεγονὸς, ἐρωτήσατε τὸν ἀξιοσέβαστον πρωθυπουργόν. Λοιπὸν, κύριοι, ἀπευθύνω τὴν θερμὴν παράκλησιν εἰς ὅλους ὑμᾶς τοὺς βουλευτὰς, ἀπευθύνω τὴν παράκλησιν καὶ εἰς τὸ ὑπουργεῖον, καὶ λέγω νὰ συνέλθωμεν εἰς ἑαυτούς, κύριοι, ἂς ἀφήσωμεν, ὡς προεῖπον, τὰς μεμψιμοιρίας, ἂς ἑνωθῶμεν εἰλικρινῶς, ἀδελφικῶς διὰ τὴν σωτηρίαν τῆς πατρίδος. Ὁ λόγος εἶναι περὶ τῆς συνεδριάσεως τοῦ Σαββάτου. Κύριοι, δὲν ἀνήκω ἀτομικῶς εἰς κἀνὲν κόμμα ἀπὸ τὰ ὑπάρχοντα τέσσαρα κόμματα, καὶ δὲν ἀνήκω, ἀφ’ ὅτου ἀπέθανεν ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος Κωλέττης· εἶμαι, ὅπως ὅλοι ὑμεῖς, εἰς τὴν πατρίδα, εἰς τὴν σημαίαν τῆς πατρίδος. Ἔχω, κύριοι, προσωπικὴν φιλίαν μὲ ὅλους τοὺς προεξάρχοντας τῶν τεσσάρων κομμάτων, ἐκτὸς τοῦ κ. Δεληγεώργη· δὲν εἶχον τὴν τιμὴν διὰ νὰ ἔχω προσωπικὴν φιλίαν. Τὸ 1833, ὅτε ἦτον ὁ πατὴρ του ὁ μακαρίτης μοίραρχος εἰς τὴν Τρίπολιν, ἦτο νέος τότε ὁ Ἐπαμινώνδας Δεληγεώργης· ἤμην σχετικῶς φίλος τοῦ πατρός του, καὶ ἐπήγαινα εἰς τὸ σπίτι του, τὸν ἔβλεπα, τὸν ἐγνώριζα, ἀλλὰ κατόπιν ἐχωρίσθημεν. Διὰ τοὺς ἑτέρους τρεῖς, τὸν ἀξιοσέβαστον κ. πρωθυπουργὸν, τὸν ἀξιοσέβαστον κ. Ζαΐμην, τὸν ἐπίσης κ. Κουμουνδοῦρον, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ τοὺς ἔχω προσωπικοὺς φίλους πρὸ πολλῶν χρόνων. Ὑποστηρίζω, κύριοι, τὴν Κυβέρνησιν, οὐχὶ διὰ προσωπικὸν λόγον, ὄχι, κύριοι· τὴν ὑποστηρίζω, διότι αἰσθάνομαι, ὅτι ἡ πατρὶς ἔχει ἀνάγκην μιᾶς σταθερᾶς Κυβερνήσεως· ἄλλως, κύριοι, αἱ συχναὶ μεταβολαὶ εἰς τὸ Ἔθνος ἔφεραν αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἔφεραν. Ναί, κύριοι, εἶμαι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὐχὶ λόγῳ προσωπικῆς ἢ πολιτικῆς φιλίας, ἀλλὰ λόγῳ τοῦ πολιτικοῦ συμφέροντος τῆς πατρίδος. Λέγω λοιπὸν, ὅτι καὶ ἡ μία πτέρυξ καὶ ἡ ἄλλη, καὶ παρακαλῶ θερμῶς θερμότατα καὶ τὸ ὑπουργεῖον, νὰ παραδεχθῶμεν νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα εἰρηνικῶς φιλικῶς· πῶς; Κύριοι, ἐῤῥέθησαν τόσα καὶ τόσα, ὅτι δὲν ἦτον ἀπαρτία τὸ παρελθὸν Σάββατον. Ἤμην ἐδῶ ἐξ ὑπαρχῆς, τὸ Προεδρεῖον ἀνέγνωσε τὸν κατάλογον καὶ εἶπεν, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ὅτι εἴμεθα 103 ἢ 105 βουλευταί· κατὰ τὸ τέλος ἦλθεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὁ ἀξιότιμος κ. Τριγγέτας, ἦλθεν ὁ κ. Καραγιαννόπουλος, ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Ἂν ἐν τῷ διαστήματι αὐτῷ ἔφυγάν τινες, εἴτε πολλοὶ εἴτε ὀλίγοι δὲν εἶναι ἔνοχον τὸ Προεδρεῖον. Ἐγὼ σᾶς ἐρωτῶ, δύνασθε νὰ εἴπητε — ἐγὼ αὐτὸς ἐκαθήμην εἰς ἐκείνην τὴν πλευρὰν, ὅπου συνήθως κάθημαι, δὲν ἤμην εἰς κατάστασιν νὰ ἴδω, ἂν εἴμεθα 96 ἢ 103 ἢ 73, καὶ ὅστις λέγει θετικῶς, ὅτι δὲν ἦσαν τόσοι καὶ τόσοι, λανθάνεται, διότι ὑπῆρχον καὶ βουλευταὶ εἰς τὰ δωμάτια, εἰς τὸ προαύλιον... (θόρυβος). Δυστυχῶς πρέπει νὰ τὸ εἴπω, ὁ κανονισμὸς τῆς Βουλῆς ἀπὸ τὸ 44–62 εἶχε τὸν ὅρον ὅτι ὅλοι οἱ βουλευταὶ πρέπει νὰ κάθηνται εἰς τὰς ἕδρας των, δυστυχῶς ἡμεῖς δὲν τὸ πράττομεν, διὰ τοῦτο προέρχεται αὐτὴ ἡ ἀταξία. Λοιπὸν τὸ συμπέρασμά μου. Θὰ παρακαλέσω καὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν καὶ τὸ ὑπουργεῖον νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ Προεδρεῖον δὲν εἶναι κατηγορητέον, ὡς τὸ κατηγοροῦν, ὄχι. Ἡ ψῆφός μου εἶναι ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου, ἀλλ’ ἵνα μὴ ἀποδοθῇ οὔτε εἰς τὴν συμπολίτευσιν, οὔτε εἰς τὸ ὑπουργεῖον μῶμος, ὅτι δῆθεν ἡμεῖς θέλομεν ν’ ἀφαρπάσωμεν τὰ νομοσχέδια καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1874 ἀβρόχοις ποσὶ, παρακαλῶ καὶ τὴν μίαν πτέρυγα καὶ τὴν ἑτέραν, ἀλλὰ παρακαλῶ ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους· μὴ, κύριοι, τὸ νομίσῃ ὡς θρίαμβόν της ἡ ἀντιπολίτευσις.

§109ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι, ὄχι.

§110ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι δὲν ἔχει πατριωτισμὸν, ἀλλ’ ὑπάρχουν μικροφιλοτιμίαι· ταύτας νὰ τὰς καταπνίξῃ ἡ δεξιὰ πτέρυξ καὶ ἡ ἀριστερὰ, καὶ τὸ ὑπουργεῖον ἐπίσης νὰ καταπνίξῃ τὴν μικροφιλοτιμίαν του, καὶ νὰ εἴπωμεν, μάλιστα καλῶς ἔχουσι τὰ πρακτικὰ, τὸ προεδρεῖον δὲν εἶναι κατηγορητέον, καλῶς ἔπραξε τὸ προεδρεῖον. Ἀλλ’ ἐγένετο ἀντίῤῥησις, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ προεδρείου βεβαίως .... (θόρυβος). Ἂς συγκατανεύσῃ καὶ ἡ δεξιὰ πτέρυξ καὶ ἡ ἀριστερὰ, ἂς συγκατανεύσῃ καὶ τὸ ὑπουργεῖον νὰ εἴπωμεν, καλῶς ἔχουσι τὰ πρακτικὰ ὡς πρὸς τὴν ἀπαρτίαν τὴν πρώτην τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου.

§111ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Μάλιστα, μάλιστα.

§112ΡΕΒΕΛΙΩΤΗΣ. Καθόσον ὅμως ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον καὶ τὸν προϋπολογισμὸν, διὰ νὰ μὴ χάνωμεν τὸν καιρόν μας σᾶς παρακαλῶ θερμῶς, ἐπαναλαμβάνω, ἀξιοσέβαστε κ. Πρωθυπουργὲ, (εἶσθε ὁ ἄνθρωπος τοῦ ἀγῶνος ἐξ ὑπαρχῆς, ἐθυσιάσατε διὰ τὴν πατρίδα πολλὰ καὶ ὑμεῖς καὶ ὁ πατήρ σας· δὲν εἶσθε πρὸ ὀλίγου ἐδῶ, ὅτε ὡμίλησα διὰ τὸν πατέρα σας)· σᾶς καθικετεύω, ἐπαναλαμβάνω, σᾶς θερμοπαρακαλῶ χάριν τῆς πατρίδος, χάριν τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος, καὶ πρὸ πάντων ἵνα μὴ μᾶς ἀποδοθῇ μῶμος, ὅτι ἠθελήσαμεν ν’ ἀφαρπάσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1874 καὶ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἀνεγνώσθησαν τὸ παρελθὸν Σάββατον, παρακαλῶ, λέγω, νὰ συγκατανεύσητε, κ. Πρωθυπουργὲ, καθὼς καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις, ὑπὸ τὸν ὅρον, ἐπαναλαμβάνω, νὰ μὴ τὸ νομίσῃ ὡς θρίαμβον, ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ, ὅτι τὰ πρακτικὰ τοῦ Σαββάτου ἔχουσι καλῶς· ἀλλὰ καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν νομοσχεδίων ταῦτα νὰ ἐπαναληφθῶσι, διότι εἶμαι παραβέβαιος, ἀξιοσέβαστε Πρωθυπουργὲ καὶ κ. ὑπουργοὶ ὅλοι, ὅτι ἔχομεν τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ὅ,τι θελήσωμεν τὸ κάμνομεν, ἀλλ’ ἵνα μὴ μᾶς ἀποδώσουν καὶ τὴν ἐλαχίστην μομφὴν, διότι ὡς μὴ ὤφειλε πολλὰ διαδίδονται ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου, πολλὰ καὶ διάφορα γράφονται εἰς τὰς ἐπαρχίας, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον εἶναι αὐθαίρετον, κάμνει παρανομίας. Λοιπὸν ἂς μὴ δώσωμεν ἀφορμήν. Παρακαλῶ καὶ καθικετεύω τοὺς κατὰ τὴν ἡλικίαν νέους βουλευτάς. Ἐκτιμῶ τὸ αἴσθημά των πρὸς τὴν πατρίδα, ἐκτιμῶ τὸν μέγαν ἐνθουσιασμόν των, ἐκτιμῶ τὸν ὑπέρμετρον ζῆλον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, ἀλλὰ ἂς ἀναμνησθῶσι τὰς θυσίας καὶ τοὺς ἀγῶνας τῶν πατέρων των εἰς ἐκείνας τὰς δεινὰς περιστάσεις, οἵτινες δὲ ἐπέμενον εἰς τὰς ἰδέας των, καὶ ὅ,τι εἶναι τὸ καλὸν αὐτὸ ἂς κάμωμεν. Παρακαλῶ, κύριοι συνάδελφοι, καὶ παρακαλῶ ὅλους τοὺς κατὰ τὴν ἡλικίαν νέους, διότι, κύριοι, ὁ μεγάλος ἐνθουσιασμὸς, τὸν ὁποῖον εἶχον καὶ ἐγὼ ὅτε ἤμην νέος ὡς ὑμεῖς, δὲν ὠφέλησεν οὔτε τὴν πατρίδα, οὔτε ἐμέ· ὁ ὑπέρμετρος ζῆλος βλάπτει· σᾶς ὑπομιμνήσκω τὸ «ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου κατέφαγέ με.» Μηδὲν ἄγαν, κύριοι. Λοιπὸν σᾶς παρακαλῶ, ἀξιοσέβαστε κύριε Πρωθυπουργὲ, δι’ οὓς εἶπον λόγους νὰ θεωρηθῶσι τὰ πρακτικὰ ὡς καλῶς ἔχοντα ὡς πρὸς τὴν ἀπαρτίαν, διὰ νὰ μὴ μᾶς ἀποδοθῇ ὁ μῶμος καὶ κατατρίβωμεν τὸν καιρόν μας, διότι ἔχομεν πολλὰ νομοσχέδια νὰ ἐπιψηφίσωμεν, καὶ σᾶς βεβαιῶ καὶ σᾶς ὑπόσχομαι καὶ εἶμαι πεπεισμένος εἰς τὴν φιλοπατρίαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι αὔριον ἀμέσως ἐν μιᾷ ὥρᾳ θὰ περάσῃ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1874 καὶ τὰ λοιπὰ νομοσχέδια.

§113ΑΝ. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλομεν τὴν εἰρήνην καὶ οὐχὶ τὸν πόλεμον, εἶπεν εἷς τῶν προλαλησάντων, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτής. Δήλωσις ἀντηχοῦσα εἰς τὰς καρδίας πάντων εὐαρέστως. Τῳόντι, ὁποίαν καλλιτέραν δήλωσιν ἠδυνάμεθα νὰ περιμένωμεν ἀπὸ ἕνα ἀρχηγὸν κόμματος εἰμὴ τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν εἷς, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτής; Θέλομεν τὴν εἰρήνην, ὅμως ἐφ’ ὅροις. Ἐὰν, κύριοι, οἱ ὅροι ᾖναι τοιοῦτοι, ὥστε τὴν γενομένην ὑπὸ τοῦ προαγορεύσαντος ἀξιοτίμου ἐκ Καλαβρύτων βουλευτοῦ δήλωσιν δὲν καθιστῶσιν ὕποπτον, βεβαίως ἡ δήλωσις ἀντηχεῖ εὐαρέστως εἰς παντὸς ἀκροωμένου τὴν καρδίαν. Ποῖοι δὲ οἱ ὅροι οὗτοι; οἱ ὅροι εἶναι ἁπλοῖ καὶ καθαροί. Ἀξιοῦμεν, λέγουν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι, νὰ κηρύξητε, ὅτι τὴν 30 Νοεμβρίου ἡ Βουλὴ δὲν ἦτον ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ, ἀξιοῦμεν ἑπομένως ν’ ἀκυρώσητε τὰς πράξεις τῆς Βουλῆς· ἄλλως, ἀποχωροῦμεν. Ἀλλ’ ἡ ἀπειλὴ τῆς ἀποχωρήσεως, κύριοι, εἶναι δικαιολογία τῆς εἰρήνης; εἶναι ἡ τοιαύτη δήλωσις Συνταγματική; εἶναι φιλειρηνική; Ἡ μερὶς ἐκείνη, ἡ ὁποία ἀρνεῖται τὰς στοιχειωδεστέρας ἀρχὰς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, τὴν ἀρχὴν τοῦ ὑπείκειν τὴν μειονοψηφίαν εἰς τὴν πλειοψηφίαν, δὲν ζητεῖ τὴν πραγματικὴν εἰρήνην, ἀλλὰ τὸν πόλεμον· ζητεῖ νὰ ἐπιῤῥίψῃ μῶμον εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Δὲν πρέπει, εἶπον καὶ ἄλλοτε εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, νὰ διαβουκολῇ τὸ κοινὸν, πρέπει νὰ ἤμεθα πάντες εἰλικρινεῖς καὶ εὐθεῖς, πρέπει νὰ μὴ ὑποκρύπτωμεν σκοποὺς πλαγίους διὰ δημαγωγικῶν λόγων, διὰ πομπωδῶν ἐκφράσεων, τοιούτων μάλιστα, ὁποίας ἀνὰ στόμα ἔχει πάντοτε ἡ ἀντιπολίτευσις. Ἔρχονται καὶ ὑποβάλλουσι μίαν πρότασιν, καὶ τὴν πρότασιν αὐτὴν θέλουσι νὰ τὴν ὑποστηρίξωσι, νὰ τὴν ἐπιβάλλωσι μᾶλλον διὰ μιᾶς ἀπειλῆς, ἀπειλῆς ἀποσυνθέσεως, ἀξιοῦν ὅτι εἶναι φίλοι τῆς εἰρήνης! Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία λησμονεῖ τὰ καθήκοντά της καὶ πρὸς ἑαυτὴν καὶ πρὸς τὴν πατρίδα, ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ἀπειλεῖ τὸ χάος καὶ τὴν ἀποσύνθεσιν, πᾶν ἄλλο ἢ τὴν εἰρήνην ἐπιδιώκει. Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ἀείποτε ἕνα ἔχει σκοπὸν τοῦ ν’ ἀρνῆται καὶ δυσφημίζῃ τὰς ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας, θέλουσα νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της, καί τοι ἐν μειονοψηφίᾳ διατελοῦσα, εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, δὲν εἶναι ἀντιπολίτευσις ἐντὸς τοῦ δικαίου, ἐντὸς τῶν καθηκόντων της, ἐντὸς τῶν συνταγματικῶν ὅρων, ὑπὸ τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ διατελοῦν αἱ μειοψηφίαι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Δὲν ἀρνοῦμαι τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ εἰσαγάγῃ οἱανδήποτε πρότασιν, δὲν ἀρνοῦμαι τὴν ὑπόληψιν πρὸς τὰς πεποιθήσεις της· εἶναι ἐλευθέρα νὰ φρονῇ, ὅτι ἡ συνεδρίασις κατὰ τὴν 30 Νοεμβρίου δὲν εἶναι νόμιμος· ἀλλὰ τοῦτο ὤφειλε καὶ πρέπει νὰ τὸ ὑποβάλῃ εἰς τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς, τῆς ὁποίας δὲν πιστεύω πάλιν νὰ ἀμφισβητήσωσι τὴν ἀπαρτίαν, διότι εὐτυχῶς σήμερον καὶ χθὲς παρετήρησα, ὅτι συνῆλθον ἅπαντες οἱ ἐν Ἀθήναις εὑρισκόμενοι βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι λαμβάνουσι γνῶσιν τῶν συζητήσεών μας ἐπὶ τῆς προτάσεώς των, καὶ οἱ ὁποῖοι πρόκειται μετὰ τόσον ἐμβριθεῖς καὶ σπουδαίας συζητήσεις νὰ ἐκφέρωσι τὴν ψῆφόν των ἐν συνειδήσει καὶ νομιμότητι. Ἐπολεμήσαμεν, ἐπολέμησεν ἡ δεξιὰ πτέρυξ τὴν πρότασιν περὶ ἀκυρώσεως τῶν πρακτικῶν τῆς συνεδριάσεως τῆς 30 Νοεμβρίου, στηριζομένη εἰς τὸν νόμον, εἰς τὸν κανονισμὸν, τὸν ὁποῖον ἀείποτε ἐπικαλοῦνται οἱ σήμερον προτείνοντες τὴν ἔνστασιν τῆς ἀκυρώσεως· ἀλλ’ ὅταν ἐρχόμεθα εἰς τὴν ἐξήγησιν αὐτοῦ τοῦ κανονισμοῦ, μὴ ἔχοντές τι νὰ μᾶς ἀντιτάξωσι, τί νομίζετε λέγουν; εἶσθε δικολάβοι, στρεψοδίκαι, ἄνθρωποι τῶν εἰρηνοδικείων, δὲν συζητεῖτε σπουδαίως. Καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ γλῶσσα ἡ κοινοβουλευτική; Καὶ οὕτω πρέπει νὰ συμπεριφέρηται εἷς βουλευτὴς σπουδαῖος, εἷς φίλος τῆς εἰρήνης, πρὸς βουλευτὰς, πρὸς ὁμοτίμους; Δὲν εἶναι νόμιμος ἡ πρότασίς μας, δὲν εἶναι αἱ ἀντιῤῥήσεις μας βάσιμοι; πολεμήσατέ τας· ἀλλὰ δὲν δύνασθε ἐλλόγως νὰ πράξητε τοῦτο, διότι εἶναι βασιμώταται, σπουδαιόταται, στηρίζονται εἰς τὸν κανονισμὸν, τοῦ ὁποίου τὴν πλήρη ἐφαρμογὴν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπικαλούμεθα πάντοτε, διότι ὁ κανονισμὸς εἶναι ὁ ἐσωτερικὸς νόμος τῆς Βουλῆς, εἶναι ἡ δικονομία, οὕτως εἰπεῖν κατὰ τὴν ἔκφρασιν τῶν δικαστικῶν, τοῦ Σώματος· ὁ κανονισμὸς εἶναι ἓν ἔργον τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον γίνεται οὐχὶ εἰκῆ καὶ ἁπλῶς, ἀλλὰ δυνάμει θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος, τοῦ ἄρθρου 65, ὅπερ διατάσσει ἵνα ἡ Βουλὴ διὰ κανονισμοῦ ὁρίζῃ τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τῶν συνεδριάσεων. Ὁ κανονισμὸς λοιπὸν ὤφειλε νὰ περιλάβῃ ἁπάσας τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ παρουσιασθῶσι κατὰ τὰς συζητήσεις ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀντιγραφὲν δὲ, κύριοι, τὸ 56 ἄρθρ. τοῦ Συντάγματος ἐν τῷ κανονισμῷ, ὡς γίνεται εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κράτη, περιλαμβάνεται ἐν τῷ 15 ἄρθρῳ τοῦ κανονισμοῦ, ὅστις ἐν τῷ ἄρθρῳ 17 αὐτοῦ ἔλαβε τὴν πρόνοιαν τῆς ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ προεδρείου ἐξελέγξεως τῆς ἀπαρτίας, ὑποχρεώσας πάντα ἀναχωροῦντα ἐκ τοῦ Βουλευτηρίου βουλευτὴν, δι’ εὐλόγους αἰτίας, ν’ ἀναγγέλλῃ τοῦτο τῷ προέδρῳ τῆς Βουλῆς. Ἄρθρον 17. Αἱ συνεδριάσεις ἄρχονται τακτικῶς τὴν ὥραν 10 π. μ., ὀφείλουσι δὲ νὰ παρευρίσκωνται κατ’ αὐτὴν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς μέχρι τέλους πάντες οἱ βουλευταί. Οἱ ὁπωσδήποτε κωλυόμενοι νὰ παρευρίσκωνται εἴς τινα τῶν συνεδριάσεων ἢ ἀναγκαζόμενοι, διαρκούσης αὐτῆς, νὰ ἀποχωρήσωσι, γνωστοποιοῦσιν εἰς τὸν πρόεδρον, οἱ μὲν πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως, οἱ δὲ, ἐν καιρῷ, τὰ ἑαυτῶν κωλύματα. Τὰ ὀνόματα τῶν ἄνευ τοιαύτης γνωστοποιήσεως μὴ ἐμφανιζομένων ἢ ἀποχωρούντων τῶν συνεδριάσεων δημοσιεύονται διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Βουλῆς. Οἱ ἐν τοῖς παρακειμένοις τῇ αἰθούσῃ τῶν συνεδριάσεων δωματίοις βουλευταὶ, καλούμενοι παρὰ τοῦ προέδρου διὰ τῶν κλητήρων, ἐπανέρχονται ἀμέσως εἰς τὴν αἴθουσαν· καὶ ἂν δὲν ἐπανέλθωσι, θεωροῦνται παρόντες.» Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου οὐδεὶς τῶν παρευρεθέντων κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην καὶ σημειουμένων ἐν τῷ πρωτοκόλλῳ τῆς προσκλήσεως ἐδήλωσεν, ὅτι ἀπέρχεται, οὐδ’ ἰσχυρίσθη τις τὸ τοιοῦτον. Ὁ κανονισμὸς ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν δύναται νὰ προταθῇ πᾶσα παράβασις αὐτοῦ, καὶ ὥρισε πῶς δύναται νὰ προταθῇ αὕτη καὶ νὰ διεξαχθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὡρισμένον δὲ ἄρθρον, τὸ 29, διετύπωσεν ὅτι πᾶσα παράβασις τοῦ κανονισμοῦ, προτεινομένη ὑπό τινος τῶν βουλευτῶν, ἂν ὑποστηριχθῇ ὑπὸ δέκα, γίνεται δεκτὴ καὶ συζητεῖται ὑπὸ τῆς Βουλῆς· ὡς προχειρότερος δὲ τρόπος καθιερώθη διὰ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου. Κατὰ τὴν 30 Νοεμβρίου ἡ Βουλὴ ἐκηρύχθη ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀφοῦ ἀνεγνώσθη ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος καὶ ἀφοῦ παρευρέθησαν ἐν τῇ Βουλῇ 103 βουλευταί. Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ προσῆλθον ἓξ ἕτεροι μεταξὺ τῶν ὁποίων εἶναι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ἐν συνόλῳ δὲ συνῆλθον 109 βουλευταί.

§114ΜΠΟΥΤΟΣ. Οἱ τέσσαρες ἄλλοι ποῖοι εἶναι;

§115ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Καρδαρᾶς, ὁ Σακελλαρόπουλος, ὁ Καραγιαννόπουλος, ὁ Ῥοντήρης.

§116ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὁ Πρεζάνης.

§117Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦσαν λοιπὸν ἐν συνόλῳ κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν 30 Νοεμβρίου 109 βουλευταί· δὲν ἀρνοῦμαι, κύριοι, ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ἠδύναντο ν’ ἀπέλθουν καὶ ἀπῆλθον 2, 3, 4, 5, 6, ὅσοι ἐδήλωσαν χθὲς τοῦτο ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ οἵτινες δὲν ἦσαν πλέον τῶν ἓξ, διότι πλέον τῶν ἓξ δὲν σᾶς εἶπον χθὲς ὅτι ἀνεχώρησαν τῆς συνεδριάσεως.

§118ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὶ θὰ εἰπῇ αὐτὴ ἡ δήλωσις; ἔγεινέ ποτε αὐτὴ ἡ δήλωσις; ποῦ εἴμεθα; εἰς τὸ σχολεῖον;

§119ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ ἤμην ἐδῶ καὶ ἔφυγα ἀμέσως πρὶν καθήσῃ ὁ πρόεδρος, καὶ μανθάνω σήμερον ὅτι μὲ ἔχουν μέσα· δὲν ἔλαβον μέρος οὔτε εἰς τὸν προϋπολογισμὸν οὔτε εἰς τὰ νομοσχέδια· τί κατάστασις εἶναι αὐτὴ νὰ μὲ ἔχουν σημειωμένον παρόντα!

§120Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχεις καθῆκον, ἔχεις ὑποχρέωσιν νὰ δηλώνῃς τῷ προέδρῳ τῆς Βουλῆς ὅταν ἀναχωρῇς, ἵνα ᾖ εἰς κατάστασιν κατὰ πᾶσαν περίστασιν νὰ γινώσκῃ ἐὰν ἡ Βουλὴ διατελῇ ἢ οὐ ἐν ἀπαρτίᾳ, καὶ νὰ γνωρίζωσιν ἐπίσης καὶ οἱ λοιποὶ συνεδριάζοντες βουλευταί, οἵτινες συνεδριάζουσιν, ὅτι δὲν ἐμειώθη ἡ ἀπαρτία.

§121ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκοῦς ἐκεῖ, νὰ μᾶς θέλουν σὰν τὰ παληόπαιδα νὰ πέρνωμεν ἄδειαν!

§122Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ ἐντρέπωνται ὅσοι θέλουν νὰ ἐπιβάλλουν τὴν θέλησίν των εἰς τὴν πλειοψηφίαν· ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν σέβονται τὰς ὑποχρεώσεις των πρὸς τὴν πατρίδα, δὲν σέβονται καὶ τὸν κανονισμόν.

§123ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν εἶχε καθήσει ὁ πρόεδρος, ὅταν ἔφυγεν ὁ κ. Στεφανόπουλος.

§124ΜΠΟΥΤΟΣ. Δὲν συμφωνῶ, ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι ὅτι ὅταν ἀνεχώρησα δὲν ὑπῆρχε συναδρίασις.

§125Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἦτον ἀνάγκη νὰ ζητήσητε ἄδειαν ἀποχωροῦντες, ὠφείλατε ὅμως ν’ ἀναγγείλητε τοῦτο εἰς τὸ Προεδρεῖον, διὰ νὰ εὐθύνηται τὸ Προεδρεῖον, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν ᾖναι ἐν ἀπαρτίᾳ· βεβαίως πρέπει νὰ λάβῃ γνῶσιν ὅτι ἀπεχώρησαν τόσα πρόσωπα, ὥστε τὰ ἐναπομείναντα δὲν ἀπετέλουν τὴν ἀπαρτίαν, τότε ὁ πρόεδρος εὐθύνεται. Τούτου μὴ γενομένου, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ Προεδρεῖον παρέβη τι τῶν καθηκόντων του, διότι ἐπὶ τῇ προτάσει ἑνός, ἔστω καὶ δύω, ἔστω καὶ τριῶν βουλευτῶν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, παρέβη, λέγω, τὸ καθῆκόν του μὴ διατάξαν τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου; Ὄχι, κύριοι, ὄχι ἐπαναλαμβάνω, διότι ἐστηρίχθη εἰς τὸ ἄρθρον 29, τὸ ὁποῖον ῥητῶς λέγει, ὅτι οἱαδήποτε πρότασις περὶ παραβάσεως τοῦ κανονισμοῦ δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ἂν δὲν ὑποστηρίζηται καὶ ἀπὸ 10 βουλευτάς· διὰ πολλῶν δὲ λόγων καὶ μακρῶν οἱ ἀγορεύσαντες χθὲς ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος, σᾶς ὑπεστήριξαν τοῦτο· ἐπειδὴ σεῖς τὰς γνώμας αὐτὰς δὲν τὰς ἐθεωρήσατε σπουδαίας, ἠναγκάσθη τὸ Προεδρεῖον νὰ καταφύγῃ καὶ εἰς αὐθεντίαν, καὶ τοιαύτην βεβαίως αὐθεντίαν δὲν θέλετε ἀρνηθῆ εἰς τὸν συγγραφέα καὶ καθηγητὴν τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου.

§126ΖΩΧΙΟΣ. Κἀνένα δὲν ἔχομεν καθηγητὴν ἡμεῖς ἐδῶ μέσα.

§127Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς δὲν ἔχετε οὔτε Θεόν.

§128ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Διαβάσατε, κύριε.

§129Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὀλίγη ἡσυχία, διότι ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀκούσω τὴν γνωμοδότησιν τοῦ καθηγητοῦ. Ὅσοι θέλουν ν’ ἀκούσουν τὴν γνώμην τοῦ κ. Σαριπόλου νὰ καθήσουν, ὅσοι δὲν θέλουν ἠμποροῦν νὰ μὴ τὴν ἀκούσουν.

§130ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἂς τὴν ἀκούσωμεν, ἂς τὴν ἀκούσωμεν, μάλιστα· ὁ κ. Σαρίπολος ἦτο καὶ καθηγητής μου.

§131Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀναγινώσκει). «Ὁ ὑποφαινόμενος προσκληθεὶς ἵνα γνωμοδοτήσω ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος: «Ἡ περὶ ἀπαρτίας τῆς Βουλῆς ἔνστασις εἶναι ἀντικείμενον τοῦ Κανονισμοῦ καὶ ὑπάγεται ὡς τοιοῦτον εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 29 αὐτοῦ, κατὰ τὸ ὁποῖον πᾶσα πρότασις περὶ παραβάσεως τῶν διατάξεων τοῦ κανονισμοῦ λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν, ὅταν ὑποστηρίζηται ὑπὸ δέκα βουλευτῶν;» Ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀπαντήσω ὡς ἑξῆς· Τὴν νόμιμον τῆς Βουλῆς ἀπαρτίαν ὁρίζει τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος, οὗ τὴν διάταξιν αὐτολεξεὶ ἀναγράφει τὸ ἄρθρον 15 τοῦ κανονισμοῦ. Τὸ Σύνταγμα τελετουργεῖ καθ’ ἁπάσας αὐτοῦ τὰς περὶ τῆς Βουλῆς διατάξεις διὰ τοῦ κανονισμοῦ αὐτῆς· ἐπὶ τούτῳ δὲ δέδοται τῇ Βουλῇ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 65 τοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα τοῦ προσδιορίσαι διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τὸν τρόπον τῆς ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων αὐτῆς. Ὥστε ὁ τῆς Βουλῆς Κανονισμός ἐστὶν, οὕτως εἰπεῖν, ἡ διαγραφὴ τοῦ τρόπου τῆς διεξαγωγῆς τῶν τε νομοθετικῶν καὶ λοιπῶν ἔργων τῆς Βουλῆς. Ἑπομένως δὲν συγχωρεῖται μὲν περιλαβεῖν ἐν τῷ κανονισμῷ διατάξεις ἀντιβαινούσας εἰς τὸ Σύνταγμα, ἔχει ὅμως ἡ Βουλὴ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐπὶ τὸ ἀκριβέστερον ὁρίσαι τὴν καθέκαστα ἐνέργειαν αὐτῆς διὰ τοῦ κανονισμοῦ, ὅστις καθίσταται οὕτως ὁ ἐσωτερικὸς τῆς Βουλῆς Νόμος, ἔτι σφιγκτότερον δεσμεύων τοὺς βουλευτὰς καὶ ὑποχρεῶν αὐτοὺς εἰς τὴν ἀκριβῆ αὐτοῦ τήρησιν, καθόσον τὴν τούτου παράβασιν οὐδενὶ ἄλλῳ δέδοται δικάσαι πλὴν ἢ αὐτῇ τῇ Βουλῇ. Τὴν δὲ διάταξιν τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ Κανονισμοῦ διακρίνω εἰς δύω περιόδους· τὴν μὲν κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως, ὅτε κατὰ τὸ ἄρθρον 18 τοῦ αὐτοῦ κανονισμοῦ γίνεται ὑφ’ ἑνὸς τῶν γραμματέων ἡ ἐκφώνησις τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου τῶν βουλευτῶν καὶ σημειοῦνται ἀκριβῶς τὰ ὀνόματα τῶν τε παρόντων καὶ ἀπόντων. Κατὰ τὴν περίοδον ταύτην δέδοται ἑκάστῳ τῶν βουλευτῶν ἐπιτηρεῖν καὶ ἐξελέγχειν τὸν γραμματέα, ἵνα μή τις παραδρομὴ εἰσφρήσῃ ἐπὶ ταῖς παρ’ αὐτοῦ λαμβανομέναις σημειώσεσιν· ὡς δὲ τοιαύτην τινὰ παρατηρήσῃ, ἔχει τὸ δικαίωμα, ἵνα ποιήσηται παραστάσεις, ὅτι ὁ γραμματεὺς ἐσημείωσεν ὡς παρόντα τὸν ἀπόντα βουλευτὴν, ἢ τοὐναντίον τὸν παρόντα ὡς ἀπόντα. Ἅμα ὅμως περαιωθῇ ἡ ἐκφώνησις τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ βεβαιωθῇ, ὅτι ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ, μηδεμιᾶς ἐγερθείσης ἀμφισβητήσεως περὶ τούτου, ὁ δὲ πρόεδρος μετὰ τῶν γραμματέων ὑπογράψῃ τὸν ἐκφωνηθέντα κατάλογον, ὁ τοιοῦτος κατάλογος γίνεται ἐπίσημος, ἐφ’ ᾧ καὶ κατατίθεται ἐν τῷ ἀρχείῳ τῆς Βουλῆς, καὶ κηρύττεται τῆς συνεδριάσεως ἡ ἔναρξις. Ἀρξαμένης τῆς συνεδριάσεως, ἄρχεται ἡ δευτέρα περίοδος, καθ’ ἣν ὁ Κανονισμὸς τίθεται εἰς πλήρη ἐνέργειαν. Κατ’ αὑτὴν, εἴ τις τῶν βουλευτῶν ἐπάγεται τὴν ἔνστασιν τῆς μὴ ἀπαρτίας, ἐπειδὴ, ὡς ἔφθην εἰπὼν, ὁ Κανονισμός ἐστὶν ὁ ἐσωτερικὸς τῆς Βουλῆς Νόμος, ἡ ἔνστασις αὕτη οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ ὅτι παραβιάζεται τὸ ἄρθρον δέκατον πέμπτον τοῦ κανονισμοῦ, ἑπομένως δεῖ αὐτὴν γενέσθαι κατὰ τὴν ἐν τῷ ἄρθρῳ 29 τοῦ κανονισμοῦ διατύπωσιν, ἄλλως δὲ δὲν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν, ἐὰν μὴ δέκα βουλευταὶ ὑποστηρίξωσιν αὐτήν. Τοῦτο δὲ λογικὸν λίαν, διότι ἄλλως ἤθελε παρέχεσθαι ἄδεια ἑνὶ καὶ μόνῳ βουλευτῇ διαρκῶς καὶ ἐπανειλημμένως νὰ φέρῃ τὴν ἔνστασιν τῆς μὴ ἀπαρτίας καὶ ν’ ἀπασχολῇ τὴν ὅλην τῆς Βουλῆς συνεδρίασιν εἰς ἐπαναληπτικὰς τοῦ καταλόγου ἐκφωνήσεις, ὅπερ ἄτοπον προλαμβάνεται καὶ ἀποβαίνει σχεδὸν ἀδύνατον· νὰ συμβῇ, ἐὰν ἀπαιτηθῇ ὥστε δέκα βουλευταὶ νὰ ὑποστηρίξωσι τὴν ἔνστασιν, καθότι ἀδύνατον ὑποθέσθαι, ὅτι δέκα βουλευταὶ συναπεφάσισαν νὰ παίζωσιν ἐν οὐ παικτοῖς, ἀλλὰ μάλιστα καὶ λίαν σπουδαίοις.

Ν. ΣΑΡΙΠΟΥΛΟΣ.»

Εἶναι, κύριοι, ὁ καθηγητὴς τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου καὶ συγγραφεὺς, τοῦ ὁποίου τὰ συγγράμματα ἐβραβεύθησαν ἀπὸ τὴν Ἀκαδημίαν τῶν Παρισίων.

§132ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ κατ’ ἐμὲ, προτείνω νὰ τοῦ στείλωμεν δύω ἰατροὺς, νὰ ὑπάγω καὶ ἐγὼ ἕνας.

§133ΖΩΧΙΟΣ. Μὰ εἶναι παλαβός.

§134Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν τὸ ζήτημα, κύριοι, εἶναι καθαρῶς νομικὸν καὶ καθαρῶς τυπικόν· τὸ ζήτημα αὐτὸ πρέπει νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τὴν σκέψιν καὶ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, καὶ εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς πρέπει πᾶς τις νὰ ὑποκύψῃ, πᾶς ὅστις θέλει νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ καθήκοντα πιστῶς καὶ εὐσυνειδήτως, ὡς εἶπεν ὁ προαγορεύσας κύριος .......... Ἀλλὰ μᾶς ἀντέταξαν, κύριοι, τὴν παρατήρησιν, ὅτι ὑπάρχει ἔθιμον, κατὰ τὸ ὁποῖον μέχρι τοῦδε ἐπὶ τῇ ἐνστάσει ἑνὸς καὶ μόνου βουλευτοῦ ἐπροτείνετο ἡ ἔνστασις τῆς μὴ ἀπαρτίας, καὶ ἐπεκαλέσθησαν τὰ ἔθιμα τῆς Ἀγγλίας, ἐπεκαλέσθησαν τὴν γνώμην τοῦ Στούαρ–Μίλλ, συγγραφέως τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου· ἀλλὰ βεβαίως δὲν θέλει ἀρνηθῆ ὁ ὑποστηρίξας τὴν γνώμην ταύτην, γνώμην κατ’ αὐτὸν συνδιαλλακτικὴν, ὅτι ὁ Στούαρτ–Μὶλλ γράφων ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ περὶ τοῦ πολιτεύματος τῆς Ἀγγλίας, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του, ὅτι τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο, ἢ τὰ 9|10 αὐτοῦ στηρίζονται εἰς ἔθιμα. Ἐκεῖ ἐπικρατοῦν τὰ ἔθιμα, ἀλλὰ ἐδῶ ἔχομεν ῥητὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ· τοιοῦτον ὅμως ἔθιμον δὲν δύναται νὰ ἐπικαλεσθῇ τις καὶ ἐν Ἑλλάδι, διότι ἐνταῦθα δὲν ἦλθε ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δὲν ἀπεφάνθη ποτὲ ἡ Βουλὴ, ὅτι τὸ ἄρθρον 29 δὲν ἐφαρμόζεται εἰς τοιαύτην περίστασιν· ἐὰν ἔχουν νὰ μᾶς ἀποδείξουν, ὅτι εἰς ἄλλην τινὰ περίστασιν ἐγένετο ῥητῶς περὶ τούτου ζήτημα καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη, ὅτι ἡ πρότασις παρ’ ἑνὸς μόνου βουλευτοῦ εἶναι ἰσχυρὰ καὶ δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ ἄρθρον 29, τότε βεβαίως θὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἔχουν δίκαιον νὰ ἐπικαλεσθῶσι τὰ προηγούμενα ἔθιμα.

§135ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Θέλετε προηγούμενον; Σᾶς ἀναφέρω ἐγὼ τῆς Συνελεύσεως ἕν.

§136Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν μᾶς φέρῃς προηγούμενον τῆς Συνελεύσεως, ὅτι ἐλύθη, ὅπως λέγετε, ἐγὼ ὑποχωρῶ· ἀλλὰ λέγετε, κύριοι, πάντοτε λέξεις, ποτὲ πράγματα· φέρετε μίαν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τούτου, νὰ σᾶς σεβασθῶ, καὶ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἔχετε δίκαιον.

§137ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμῃ ἀπόφασιν.

§138Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ τέλος περὶ τίνος ἐπρόκειτο, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ παρελθόντος Σαββάτου; τίνα ζητήματα ἦλθε νὰ ὑποκλέψῃ τάχα ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς; Πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν καὶ τοῦτο, διότι καὶ κατὰ τοῦτο ἀπεπλάνησαν ἢ προσεπάθησαν ν’ ἀποπλανήσωσι τὴν κοινὴν γνώμην, κραυγάζοντες, ὅτι ἑκατομμύρια 40 ἐψηφίσθησαν εἰς βάρος τοῦ λαοῦ· ἡμεῖς ὑπὲρ σοῦ, λαὲ, μοχθοῦμεν, ὑπὲρ τῶν συμφερόντων σου φροντίζομεν· ὑψόνομεν τὴν φωνήν μας, διαμαρτυρόμεθα ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν θέλομεν εἰσακουσθῆ! Τῷ ὄντι σκηνικὰ ἐπιχειρήματα, ἀνάξια ὅμως σπουδαίων πολιτικῶν, ἰδίως δὲ δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ὑπεστήριξαν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς πρέπει νὰ ψηφισθῇ ὅπως ἔχει, δι’ ἐκείνους, οἵτινες οὐδεμίαν ἀντίῤῥησιν ἔφερον κατὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὡς καὶ δι’ ἐκείνους, οἵτινες ἐδήλωσαν μάλιστα ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1874 δὲν εἶναι ἄλλο ἢ μία ἁπλῆ εἰσαγωγὴ ἐπὶ τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1875. Οἱ τοιοῦτοι δὲν δικαιοῦνται παντάπασι νὰ δημοκοπῶσι λέγοντες, σοῦ διήρπασε, λαὲ, τὸν προϋπολογισμὸν λάθρα, τοὺς κόπους σου, 40,000,000, ἡ Κυβέρνησις, ἢ ὅτι ἐπίσης ὑπέκλεψε τὴν ἐπιψήφισιν νομοσχεδίων, διότι οὐδὲν ἐπεψηφίσθη νομοσχέδιον κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, καθ’ ἣν μόνον ἐγένοντο δεκτὰ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, ἡ ὁποία ἀνέκαθεν ὑπῆρξε τυπικὴ, εἰς ἁ. μόνον ἀνάγνωσιν, 2, 3 νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα αὔριον θέλουσιν ἔλθει εἰς συζήτησιν καὶ τὰ ὁποῖα θέλουν ἔλθει εἰς τὴν βάσανον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ συζητήσουν. Βεβαίως θὰ παραλείψητε τὸ καθῆκον (ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν ἀριστερὰν) τοῦ νὰ ὑποστηρίξητε τὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα λέγετε ὅτι πονεῖτε, καὶ τὰ ὁποῖα ὅμως καλλίτερον ἡμεῖς πονοῦμεν, ἐὰν φανῆτε ῥιψάσπιδες, καὶ ἂν ἀποσυρθῆτε μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ παρεμβάλλητε προσκόμματα εἰς τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ τελέσητε σκοποὺς πλαγίους, σκοποὺς οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν μέχρι τοῦδε ὀλέθριοι. Οἱ πολιτευόμενοι, κύριοι, καὶ ἰδίως αἱ ἀντιπολιτεύσεις πρέπει τῷ ὄντι νὰ ἐργάζωνται πρὸς εὐόδωσιν τῶν πραγμάτων τῆς πατρίδος, δὲν πρέπει νὰ ἔχωσι κύριον μέλημα τὴν κατάληψιν τῆς ἐξουσίας· δὲν πρέπει τὸ ὄνειρον τοῦ πολιτικοῦ ἐν Ἑλλάδι νὰ ᾖναι μόνον ἡ ἐξουσία. Ὁ πολιτικὸς, ὁ πονῶν τὴν πατρίδα, ὁ πολιτικὸς, ὁ ὁποῖος θέλει νὰ συνεισφέρῃ τὸν ὀβολόν του εἰς τὴν πατρίδα, δύναται καὶ ἐκτὸς τῶν πραγμάτων νὰ πράξῃ τοῦτο. Χαίνει πρὸ τῶν ποδῶν μας τὸ βάραθρον τῆς οἰκονομικῆς κρίσεως, λέγει ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων κ. Ζαΐμης, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσσήνης βουλευτής· καὶ μ’ ὅλα ταῦτα δὲν ηὐερεστήθησαν νὰ δώσωσι μίαν συμβουλὴν, πῶς δυνάμεθα νὰ τὸ ἀποφύγωμεν. Χαίνει τὸ βάραθρον, ἄρα πρέπει νὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις, νὰ ἔλθωμεν ἡμεῖς εἰς τὴν ἐξουσίαν· καὶ διὰ τί τὸ λέγουν τοῦτο, κύριοι; διὰ νὰ πλανήσουν τὴν κοινὴν γνώμην, τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς σήμερον τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι κατάδηλος· εἰς τὸν δάκτυλόν του δὲν δύναται νὰ κρυβῇ κἀνείς, καὶ ἂν δὲν ἤθελον νὰ τὸν διακηρύξουν, τοῦτον ἡ ἀκριτομυθία τινῶν βουλευτῶν τὸν κατέδειξε.

§139ΖΩΧΙΟΣ. Θέλω καὶ νὰ σᾶς θάψω μάλιστα (γέλως).

§140ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἠξεύρω αὐτό· καὶ διὰ τοῦτο ἠρνήθητε νὰ συζητήσητε τὸν προϋπολογισμὸν ἐγκαίρως· ἀλλὰ δὲν σᾶς ἀνέχετε τὸ ἔθνος.

§141ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὴ εἶναι δουλειὰ δική μου.

§142ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ διὰ τοῦτο, λέγω, μολονότι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 74 εἰσήχθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον κατὰ τὴν 8 Μαρτίου, δὲν συνεζητήθη εἰμὴ τὴν λήξασαν ἑβδομάδα. Ὁ κ. Ζωχιὸς, τῇ ἐμπνεύσει καὶ τῶν σήμερον συντρόφων του ἔλεγε, δὲν θέλομεν συζητήσει τὸν προϋπολογισμὸν, πρὸ τούτου θέλομεν νὰ σᾶς ῥίψωμεν, καὶ ἐξακολουθεῖ τὸ σχέδιόν του ἀπαρεγκλίτως καὶ σήμερον, τὴν ἀποτυχίαν τοῦ ὁποίου βαρέως φέρουσι, καὶ διὰ τοῦτο φέρουσιν εἰς τὸ μέσον ψευδῆ ζητήματα.

§143ΖΩΧΙΟΣ. Ἂν ἠμπορέσω, θὰ τὸ κάμω· νὰ ᾖσαι βέβαιος.

§144ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δὲν ἦτο μόνος ὁ κ. Ζωχιός· ὁ κ. Πολυλᾶς προέβη περαιτέρω· διὰ τοῦτο εἶδον ἀνησυχοῦντα τὸν κ. Κουμουνδοῦρον καὶ τὸν κ. Ζαΐμην, βλέποντας, ὅτι ἔφερεν ἀλλαχοῦ τὸ ζήτημα. Μὲ τοιαύτην λοιπὸν σημαίαν θέλετε νὰ κάμετε ἔκκλησιν πρὸς τὸν λαὸν καὶ νὰ διαμαρτυρηθῆτε;

§145ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§146ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§147ΠΟΛΥΛΑΣ. Τί εἴπατε; τί σχέδια, δὲν ἐνόησα.

§148ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μὰ σεῖς λέγετε, ὅτι πάσχετε τὴν ἀκοὴν, ἐγὼ φωνάζω· περισσότερον δὲν ἠμπορῶ νὰ φωνάζω. Διὰ τῶν πραγμάτων ἀπεδείξαμεν, ὅτι νόμιμος ἀπαρτία ὑπῆρχε κατὰ τὴν 30 Νοεμβρίου, διὰ τῶν πραγμάτων ἀπεδείξαμεν, ὅτι δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἡ φωνὴ τοῦ κ. Ῥούκη, οὐχὶ δι’ ὃν λόγον εἶπεν ὁ ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς ἀξιότιμος κ. Μεσσηνέζης, ἀλλὰ διότι δὲν ἐστηρίζετο εἰς τὸν Κανονισμὸν, ἐπράξαμεν ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα μᾶς παρέχει ὁ Κανονισμός· ἐπεβεβαίωσαν τὴν ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς διὰ τῶν δηλώσεών των, τὰς ὁποίας ἔκαμον αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἱ θελήσαντες νὰ ὑποστηρίξωσιν ὅτι δὲν ἦσαν παρόντες κατὰ τὴν συνεδρίασιν, καὶ ἐνθυμεῖσθε ὁποία ἱλαρότης διεχύθη εἰς τὴν Βουλὴν, ὅταν ἤρχετο ὁ εἷς κατόπιν τοῦ ἄλλου 5–6 τῶν βουλευτῶν, καὶ ἔλεγον, ὅτι «ἤμην παρὼν, ἀλλὰ δὲν ἠννόουν νὰ ἤμην παρὼν,» ὅταν ἄλλος ἤρχετο καὶ ἔλεγεν, ὅτι «ἦλθον, ἀλλ’ ὄχι μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ καθήσω.» Ἐντεῦθεν, κύριοι, τί ἐξηλέγχθη;

§149ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Θὰ καταβῶ καὶ θὰ τοὺς δώσω νὰ καταλάβουν νὰ μὴ λέγουν ψεύματα.

§150ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξηλέγχθη, ὅτι ἡ πρώτη βάσις τῆς κατηγορίας κατὰ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης, ὅτι ἐγένετο δι’ εἰκονικῆς ἀπαρτίας, εἶναι ψευδής, ἡ δευτέρα, κύριοι, αἰτίασις, ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ἀπῆλθον βουλευταὶ, εἶναι πάλιν ψευδὴς, διότι καὶ ἂν ἀφαιρέσητε τοὺς 6, 7 διαμαρτυρηθέντας, πάλιν ὁ ἀριθμὸς εἶναι πλέον τῶν 96· διότι, σᾶς εἶπον, ὅτι κατὰ τὸ πρωτόκολλον, ἀντίγραφον τοῦ ὁποίου ἔχει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, δὲν εἶναι μόνον 103, εἶναι 107 οἱ παρευρεθέντες ἐν τῇ Βουλῇ τὸ Σάββατον, ἐκ τῶν ὁποίων ἐὰν παραδεχθῶμεν ὅτι ἀπῆλθον ἐν τῷ μεταξὺ 5, 6, 7 ὡς συμβαίνει πάντοτε, πάλιν εὑρίσκομεν, ὅτι ἦτον ἀπαρτία, καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἀνάγκη ψευδοῦς ἀπαρτίας. Συνῆλθε δὲ ἡ Βουλὴ τὸ Σάββατον, ἀφ’ οὗ ἀπὸ τῆς προτεραίας κατὰ τὴν διάλυσιν τῆς συνεδριάσεως εἶχε προγνωστοποιηθῆ τοῦτο, θέλουσα νὰ ἀποδείξῃ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ὅτι εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ ἀντιπραττούσης αὐτῆς, οἱονεὶ λέγουσα αὐτῇ· «Σύνελθε νὰ συνεργασθῶμεν εἰς τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλει ἡ Κυβέρνησις εἰς ὑμᾶς.» Αὐτὸς καὶ μόνος ἦτον ὁ σκοπός· κἀνεὶς ἄλλος οὔτε ὑπῆρχεν, οὔτε ὑπάρχει, οὔτε δύναται νὰ ὑπάρξῃ· διότι καὶ σεῖς οἱ ἴδιοι ἀπὸ τοῦ βήματος ὡμολογήσατε, ὅτι ἐν μιᾷ ὥρᾳ τὸν προϋπολογισμὸν τὸν δίδετε.

§151ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Ποῖος τὸ εἶπεν;

§152ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ζαΐμης τὸ εἶπεν (θόρυβος ἀριστερόθεν)· εἶναι ἀρχηγὸς κόμματος.

§153Α. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ εἶπεν ὁ κ. Ζαΐμης.

§154ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐὰν νομίζητε σεῖς, ὅτι ἀντιπροσωπεύετε ὅλους αὐτοὺς τῆς μερίδος σας, ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν, οὔτε ἔχομεν κἀνένα.

§155ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καταβαίνω, κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι φρονῶ, ὅτι ἐξηντλήθη τὸ ζήτημα μετὰ τὰς ἀγορεύσεις, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν, καὶ διότι ἐπίσης ἄλλοι καλλίτεροί μου θέλουν λάβει τὸν λόγον. Ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν ὅλων ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀφορᾷ· «Δύναται νὰ φερθῇ πρότασις περὶ μὴ ἀπαρτίας ὑφ’ ἑνὸς βουλευτοῦ ἀπέναντι τοῦ ἄρθ. 29;» Ἅμα λύσητε τὸ ζήτημα τοῦτο, εἶναι λελυμένα ὅλα τ’ ἄλλα ζητήματα.

§156ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μοὶ συγχωρῆτε μίαν πληροφορίαν;

§157ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (Καταβαίνων τὸ βῆμα). Δὲν ἠξεύρω ἐὰν ἦμαι εἰς κατάστασιν νὰ σᾶς ἀπαντήσω· σιωπῶ, διότι δὲν θέλω νὰ δώσω ἀφορμὰς εἰς ἔριδας.

§158ΜΙΛΗΣΗΣ. Βλέπετε, κύριοι, ποῦ ζητοῦν ἐπὶ τέλους νὰ ὀχυρωθῶσι· ζητοῦν νὰ ὀχυρωθῶσιν ὄπισθεν τοῦ κανονισμοῦ, καὶ τούτου παρουσιάζονται θερμοὶ ὑπέρμαχοι, ἐναντίον ἡμῶν οἵτινες θέλομεν νὰ τὸν παραβιάσωμεν, νὰ τὸν καταπατήσωμεν! Τὸ μηχάνημα εἶναι ἔντεχνον, ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἀποδεικνύει ὑποχώρησιν. Δὲν τολμοῦν πλέον νὰ ἰσχυρισθῶσι δημοσίᾳ ὅτι, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, ἡ Βουλὴ ἦτον ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ. Τοῦτο μετὰ τὰ λεχθέντα θὰ ἦτο τολμηρὰ ἄρνησις καταφανοῦς ἀληθείας, καὶ παράλογος ἀντιστράτευσις πρὸς τὴν δημοσίαν συνείδησιν. Ὑπὸ τοιούτους δὲ ὅρους ἀδύνατον ἀπέβαινε νὰ ἐξακολουθήσουν τὴν καθ’ ἡμῶν πάλην. Ὀχυροῦνται λοιπὸν τώρα, ὄπισθεν ἑνὸς τύπου, καὶ διὰ τοῦ μέσου τούτου ἀγωνίζονται νὰ σώσωσιν ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἀπηλπισμένην ὑπόθεσίν των (θόρυβος). Δηλῶ, διὰ πρώτην καὶ τελευταίαν φοράν, ὅτι ἀπόφασιν ἔχω νὰ μὴ δώσω τὴν ἐλαχίστην προσοχὴν εἰς θορύβους.

§159Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν ἔπρεπε νὰ διακόψητε καὶ σεῖς κἀνένα. Καὶ ἐμὲ δεκαπεντάκις μὲ διεκόψατε χθές.

§160ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ δὲν διακόπτω ποτὲ, ἀλλὰ πληροφορίας ζητῶ, καὶ παρατηρήσεις ὑποβάλλω πάντοτε πρὸς τοὺς ἀγορεύοντας. Τοιαύτας παρατηρήσεις καὶ πληροφορίας δέχομαι καὶ ἐγὼ ἀσμένως· εἰς θορύβους ὅμως καὶ διακοπὰς δὲν δίδω οὔτε ἀκρόασιν, οὔτε προσοχήν. Εἶπον λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ζητοῦν νὰ ὀχυρωθῶσιν, ὄπισθεν ἑνὸς τύπου· ἀλλὰ καὶ τὸ τελευταῖον τοῦτο ὀχύρωμά των θὰ προσπαθήσω νὰ ἐκπορθήσω, καὶ ἐντεῦθεν θὰ ἐπιχειρήσω νὰ τοὺς ἐξώσω, διὰ νὰ μὴ μείνῃ εἰς αὐτοὺς ἡ ἐλαχίστη σκέπη, ἡ ἐλαχίστη πρόφασις (θόρυβος). Δὲν θὰ ταράξητε παντελῶς τὰς ἰδέας μου διὰ τῶν θορύβων, ἐστὲ βέβαιοι.— Ἐπικαλοῦνται τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ, διὰ νὰ δικαιολογήσουν τὴν πρόφασιν, ὅτι δὲν ἐδόθη προσοχὴ εἰς τὴν περὶ ἀπαρτίας ἔνστασιν τοῦ κ. Ῥούκη, καὶ ἄλλων, ὡς μὴ ὑποστηριζομένην ὑπὸ δέκα Βουλευτῶν· στηρίζουσι δὲ τὸν ἀλλόκοτον αὐτὸν ἰσχυρισμὸν εἰς τὸ κῦρος τῆς γνώμης τοῦ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ καθηγητοῦ τοῦ συνταγματικοῦ Δικαίου, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἠκούσατε, ἐν θριάμβῳ ἀναγινωσκομένην.

§161ΜΠΡΑΒΟΣ. Τοῦ διδασκάλου μας.

§162ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν τὸ ἀρνοῦμαι· ἀλλ’ ἐὰν ἐλαμβάνετε τὸν κόπον ν’ ἀναδιφήσητε τὰ πρακτικὰ τῆς τελευταίας Συνελεύσεως, ἠθέλετε ἴδει τὸν ἀξιόλογον καθηγητὴν καὶ διδάσκαλόν μας, ἄλλα τότε γνωμαντεύοντα καὶ λέγοντα καὶ ψηφίζοντα, ἐκ διαμέτρου ἀντίθετα πρὸς τὴν σημερινὴν γνωμοδότησίν του.

§163ΤΙΝΕΣ. Φέρετε τὰ πρακτικά.

§164ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὰ πρακτικὰ δὲν ἔχω πρόχειρα, διότι δὲν εἶχον τὸν ὑλικὸν καιρόν· θὰ σᾶς τὰ ἀναγνώσουν ἄλλοι μετ’ ἐμέ.

§165ΜΠΡΑΒΟΣ. Μάλιστα, διὰ νὰ ἴδωμεν καὶ τὰς περιστάσεις, καθ’ ἃς ἐψήφιζε διαφορετικά (θόρυβος).

§166ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτετε!

§167ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶναι, κύριοι, ὁμολογουμένως θλιβερὸν σύμπτωμα τῆς πνευματικῆς καταστάσεως τοῦ Τόπου, τὸ νὰ βλέπῃ τις καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, μεταβάλλοντας γνώμας καὶ φρονήματα, κατὰ τὰς διαφόρους μεταβολὰς τῆς θερμοκρασίας τῶν Ἀθηνῶν· ὅταν δὲ ἡ μεταβολὴ αὕτη συμπίπτῃ πρὸς τὰς ἑκάστοτε πολιτικὰς μεταβολάς, τότε δὲν σώζει δυστυχῶς, οὔτε τὴν ἠθικότητα καὶ τὸν χαρακτῆρα τῶν ὑφισταμένων αὐτήν, ἀλλ’ εἶναι σύμπτωμα ἀξιοδάκρυτον οὐ μόνον τῆς πνευματικῆς, ἀλλὰ καὶ τῆς ἠθικῆς καταπτώσεως τοῦ Τόπου.

§168ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰ 1868 ἐξέδωκε γνώμην ὑπὲρ τοῦ κ. Κουμουνδούρου.

§169ΜΙΛΗΣΗΣ. Αὐτὴ εἶναι τῷ ὄντι μία περίεργος ἐξαίρεσις. Ἀλλ’ ἂς ἐξετάσωμεν, κύριοι, ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν γνώμην τοῦ κ. καθηγητοῦ. Πρὸ πάντων παρατηρῶ, ὅτι κατὰ τῆς γνώμης ταύτης ἀντιστρατεύεται μακρὰ καὶ ἀδιάκοπος πρακτική, ὄχι μόνον ἁπάντων ἐν γένει τῶν Κοινοβουλίων τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ ἡμετέρου Κοινοβουλίου. Ἀφ’ ὅτου πολιτεύομαι, καὶ πρὶν ἔτι, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅτι ἀντετάχθη ποτὲ κατὰ τῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας τοῦ Σώματος ἡ παρατήρησις, ὅτι πρέπει νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ ἔνστασις αὕτη ὑπὸ δέκα ἄλλων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Πιθανὸν νὰ μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἀλλὰ τοιοῦτον παράδειγμα δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§170ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριε Μίληση, τὸ ἔθιμον καταργεῖ τὸν γραπτὸν Νόμον; (θόρυβος).

§171ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτῃς!

§172ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὄχι, αὐτὴ δὲν εἶναι ἁπλῆ διακοπὴ, καὶ διὰ τοῦτο ἀπαντῶ. Κύριε Δουζίνα, τὰ Κοινοβούλια ἔχουν νομολογίαν, ὅπως καὶ τὰ δικαστήρια, καὶ μάλιστα τῶν Κοινοβουλίων ἡ νομολογία ἔχει περισσότερον κῦρος παρὰ τὴν νομολογίαν τῶν δικαστηρίων. Ἀλλὰ διὰ νὰ σᾶς εὐχαριστήσω, ἔρχομαι ἀμέσως νὰ καταδείξω, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ γραπτὸς Νόμος ὑποστηρίζει τὴν μακρὰν ταύτην πεῖραν, ἢ τὸ ἔθιμον, ὅπως τὸ ὀνομάζετε. Τί λέγει τῷ ὄντι τὸ ἄρθρον 29 τοῦ Κανονισμοῦ; Σᾶς τὸ ἀναγινώσκω ὁλόκληρον, παρακαλῶ δὲ ν’ ἀκούσητε αὐτὸ μετὰ προσοχῆς μέχρι τέλους (ἀναγινώσκει). «Ἄρθρ. 29. Ὁσάκις προτείνῃ τις, ὅτι δὲν τηρεῖται ἡ ἡμερησία διάταξις, ἢ ὅτι παραβιάζονται αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος Κανονισμοῦ, ἢ ὅτι ἔπρεπε νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις ἄλλων ἀντικειμένων, ἢ ὅταν προτείνῃ τὴν ἀναβολὴν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου εἰς ἄλλην συνεδρίασιν, ἐὰν τὰς προτάσεις ταύτας ὑποστηρίζωσι καὶ δέκα ἄλλοι βουλευταί, ἡ Βουλὴ ἀποφασίζει πρῶτον περὶ τῶν παρεμπιπτόντων ζητημάτων, εἶτα δὲ περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου.» Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ γίνεται λόγος περὶ προτάσεων, αἵτινες προκαλοῦσι συζήτησιν καὶ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, αἵτινες δηλονότι προϋποθέτουσι τὴν Βουλὴν νομίμως συγκεκροτημένην, καὶ ἔχουσαν τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ συζητῇ καὶ ν’ ἀποφασίζῃ. Ἀλλὰ τοιαύτη εἶναι ἡ ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας τοῦ Σώματος; Καλεῖται δι’ αὐτῆς ἡ Βουλὴ νὰ συζητήσῃ; Καλεῖται νὰ φέρῃ ψῆφον περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτῆς; Ὄχι κύριοι· ἡ ἔνστασις τῆς μὴ ἀπαρτίας εἶναι ἄρνησις αὐτῆς τῆς Βουλῆς, ὡς Σώματος, δυναμένου νομίμως νὰ λειτουργήσῃ. Ὁ προτείνων τὴν τοιαύτην ἔνστασιν ἀρνεῖται ἀκριβῶς τοῦτο, ὅτι ἡ Βουλὴ δικαιοῦται νὰ συζητήσῃ καὶ ν’ ἀποφασίσῃ τί. Διὰ τοῦτο οὐδεμία γίνεται ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις, οὔτε ψηφοφορία, ἀλλ’ ἀναγινώσκεται ἁπλῶς ὁ ὀνομαστικὸς τῶν Βουλευτῶν κατάλογος, καὶ μόνη ἡ ἀνάγνωσις αὕτη χρησιμεύει, ὡς ἔλεγχος τῆς ἐνστάσεως.

§173ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Εὖγε! Εὖγε!

§174ΜΙΛΗΣΗΣ. Σᾶς ἐρωτῶ τώρα, κύριοι, ἠμπορεῖτε νὰ ὀχυρωθῆτε ὄπισθεν τοῦ 29 ἄρθρου τοῦ Κανονισμοῦ; Ἠμπορεῖτε νὰ δικαιολογηθῆτε, προβαλόντες τὸ ἄρθρον τοῦτο, καὶ προφασιζόμενοι, ὅτι δὲν ἐδώκατε προσοχὴν τὸ παρελθὸν Σάββατον εἰς τὴν περὶ ἀπαρτίας ἔνστασιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ῥούκη καὶ ἄλλων συναδέλφων σας, διότι τάχα ἡ ἔνστασις αὕτη δὲν ὑπεστηρίζετο ὑπὸ δέκα ἄλλων βουλευτῶν; Σᾶς τὸ ἐπιτρέπει τοῦτο ὁ γραπτὸς Νόμος, τὸν ὁποῖον πρὸ μικροῦ ἐπεκαλεῖτο μὲ τόσην προθυμίαν ὁ ἔντιμος ἐκ Τροιζηνίας βουλευτής; Ἀλλὰ προβαίνω περαιτέρω· λέγω, ὅτι οὐ μόνον ἡ κοινοβουλευτικὴ πρακτικὴ, οὐ μόνον ὁ γραπτὸς Νόμος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ ὀρθὸς λόγος ἀντιμάχεται πρὸς τὴν γνώμην σας, καὶ αὐτὸς καταπολεμεῖ τὴν ἀξίωσίν σας ταύτην. Καὶ πῶς, κύριοι, ἐὰν συμβῇ νὰ ὑπάρχωσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὀλιγώτεροι τῶν δέκα ἀντιπολιτευομένων....

§175ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὴν Γαλλίαν ἦσαν ποτὲ μόνον πέντε.

§176ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὑποθέτετε, ὅτι δικαιοῦνται τότε πεντήκοντα ἢ ἑξήκοντα βουλευταὶ ἐκ τῆς συμπολιτεύσεως νὰ συνεδριάσουν νομίμως, ὡς Σῶμα, καὶ ν’ ἀποφασίσουν περὶ τῶν πραγμάτων τῆς Πολιτείας, καὶ ὅτι δὲν εἶναι παντάπασιν ὑποχρεωμένοι ν’ ἀκούσωσι τὴν ἔνστασιν τῶν δύο ἢ τριῶν ἀντιπολιτευομένων βουλευτῶν, τῶν διαμαρτυρομένων κατὰ τῆς τοιαύτης παρανομίας; Φαντάζεσθε, ὅτι πᾶς οἱοσδήποτε ὅμιλος βουλευτῶν δύναται τότε, ἐν πάσῃ ἀσφαλείᾳ καὶ νομιμότητι, ν’ ἀντιποιηθῇ τὰ δικαιώματα καὶ τὰς προνομίας τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας; Τοῦτο θὰ ἦτον ἄντικρυς παραλογισμός. Καὶ ὅμως, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς τὸ εἴπω, τοῦτο ἀκριβῶς ἐπράξατε τὸ Σάββατον, καὶ τοῦτο ἐπιμένετε νὰ καθιερώσητε σήμερον, διὰ τῆς ψήφου, σας. Ἐνῷ εἶναι ὁμολογούμενον, ὅτι τὸ Σάββατον δὲν ἀπετελεῖτε νόμιμον ἀπαρτίαν, ζητεῖτε, ἐπιμένετε ν’ ἀναγνωρισθῇ, ὅτι νομίμως ὑποκατεστήσατε ἑαυτοὺς προχθὲς εἰς τὴν θέσιν τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι νομίμως ἐνησκήσατε τὰ κυριαρχικὰ αὐτοῦ δικαιώματα, ὅτι νομίμως ἐψηφίσατε τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τόσα ἄλλα νομοσχέδια. Διατί; Διότι δὲν εὑρέθησαν δέκα βουλευταί, ἀλλ’ ὀλιγώτεροι, νὰ σᾶς ὑπομνήσουν τὴν τερατώδη ταύτην ἀντιποίησιν ξένης Ἀρχῆς. Ἀλλὰ δυνάμεθα ἡμεῖς, κύριοι, νὰ ἐνδώσωμεν εἰς τοιαύτην παράβολον ἀξίωσιν, ἀναιροῦσαν αὐτὴν τὴν βάσιν τῆς ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας; Δυνάμεθα νὰ ὑποχωρήσωμεν, χωρὶς νὰ παραβιάσωμεν τὸν ὅρκον μας καὶ τὰ ἱερώτατα τῶν καθηκόντων μας; Ἰδοὺ διατί σᾶς εἴπομεν ἤδη, διὰ τῶν ἀρχηγῶν τῶν δύο ἀποχρώσεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι, ἐὰν ἐπιμείνητε εἰς τὴν τὴν τοιαύτην ἀπαίτησιν, ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ λαμβάνωμεν μέρος εἰς τὰς συνεδριάσεις τοῦ Σώματος.

§177ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (δεξιόθεν). Μᾶς κάμνετε τὴν χάριν.

§178ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Σᾶς κάμνωμεν τὴν χάριν, βέβαια! Ὢ αἰδὼς, τί ἔγεινες!

§179ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶπον ἤδη, ὅτι δὲν θ’ ἀπαντῶ, δὲν θὰ προσέχω εἰς τοιαύτας διακοπάς. Ἐξακολουθῶν τὴν πορείαν μου, προσθέτω ὅτι δὲν εἶσθε ἐν καλῇ πίστει, ὅτε μᾶς ἀντιτάσσετε σήμερον, ὅτι ἡ ἔνστασις τῆς μὴ ἀπαρτίας ἔπρεπε νὰ ὑποστηριχθῇ ὑπὸ δέκα βουλευτῶν. Τὰ γεγονότα τοῦ Σαββάτου εἶναι πρόσφατα, δὲν θὰ λησμονηθοῦν εὐκόλως, διότι βαθέως ἐνεχαράχθησαν εἰς τὴν συνείδησιν ὅλων ἡμῶν, οἵτινες ἔσχομεν τὴν δυστυχίαν νὰ παρασταθῶμεν μάρτυρες τοῦ ὀδυνηροῦ ἐκείνου δράματος. Τὰ δυστυχῆ δ’ ἐκεῖνα γεγονότα μαρτυροῦν, ὅτι οὔτε κἂν ἐφαντάζεσθε τὸ Σάββατον παρομοίαν ἀντίῤῥησιν. Ὄχι· τὴν τοιαύτην ἀντίῤῥησιν ἐπενοήσατε σήμερον, ὡς μόνον καταφύγιον, ὡς ἔσχατον μέσον σωτηρίας, τὸ δὲ Σάββατον ἐνεργεῖτε καὶ ἐψηφίζετε ἐν γνώσει τοῦ ὅτι ἐπράττετε πρᾶξιν αὐθαίρετον καὶ ἀδικαιολόγητον (θόρυβος). Θορυβεῖτε καὶ φωνάζετε, ὅσον θέλετε· θὰ ἐξακολουθήσω ἄκαμπτος ἐκτυλίσσων πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν σας τὴν ἀλήθειαν, ἀδιάφορον ἂν ἡ ἀλήθεια ᾖναι πικρὰ καὶ ἀνιαρά. Ὅτε, κύριοι, ὁ ἔντιμος ἐκ Λοκρίδος βουλευτὴς, ἅμα τῇ ἀναγνώσει τῶν πρακτικῶν, διετύπωσεν εὐσχήμως ἐν ἀρχῇ τὴν ἔνστασιν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο πλήρης, ὅτε κατόπιν ἐπανέλαβεν αὐτὴν μυριάκις ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἰταμώτερον καὶ τραχύτερον, ἠρωτήθη παρά τινος ἂν ὑποστηρίζουν τὴν ἔνστασίν του δέκα ἄλλοι βουλευταί; Ὄχι, κύριοι. Εἰς τὴν ἔνστασιν ἐκείνην, τὴν διηνεκῶς, τὴν ἀκαταπαύστως ἐπαναλαμβανομένην, οὐδεμία ἐδόθη ἀκρόασις, οὔτε ἐκ μέρους τοῦ Προεδρείου, οὔτε ἐκ μέρους τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιάν). Ἀντὶ τούτου, ὁ γραμματεὺς ἐξηκολούθει ἀναγινώσκων ἄρθρα νομοσχεδίων καὶ πιστώσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὁ πρόεδρος ἐξηκολούθει ἐρωτῶν εἰς τὸ τέλος ἑκάστου ἄρθρου καὶ ἑκάστης πιστώσεως ἂν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις, καὶ οἱ παρόντες βουλευταὶ ἐξηκολούθουν ἀπαντῶντες ἀρνητικῶς. Ὅτε δὲ ὁ ἐξ Ἄνδρου ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐζήτησε τὸν λόγον, καὶ ἐπανέλαβε τὴν αὐτὴν ἔνστασιν, τῷ ἐδόθη ὁ λόγος ὑπὸ τοῦ προέδρου, καὶ ἠρωτήθη ἂν τὴν ἔνστασίν του ὑποστηρίζουν δέκα ἄλλοι βουλευταί; Οὐδεμία, κύριοι, ἀπόκρισις, οὐδεμία προσοχὴ ἐδόθη καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον τοῦτον συνάδελφόν μας, ἀλλ’ ἐνῷ αὐτὸς ὡμίλει, ὁ γραμματεὺς, ὁ πρόεδρος καὶ οἱ παρόντες βουλευταὶ ἐξηκολούθουν ἀμέριμνοι τὸ ἔργον των. Διὰ τοῦτο ἠναγκάσθησαν καὶ αὐτὸς καὶ ὁ ἕτερος ἐξ Οἰτύλου ἀξιότιμος ἡμῶν συνάδελφος νὰ διαμαρτυρηθοῦν καὶ ν’ ἀποχωρήσουν. Ὅτε ἐγὼ αὐτὸς, παραμείνας ἐνταῦθα ὀλίγας ἔτι στιγμὰς μετὰ ταῦτα, καὶ ἰδὼν τὴν ὑπομονήν μου ἐξηντλημένην, ἀπετόλμησα νὰ ἐπαναλάβω τὴν αὐτὴν ἔνστασιν, ἔδωκε κἀνεὶς τὴν ἐλαχίστην προσοχὴν εἰς τοὺς λόγους μου, ἢ μοὶ παρετήρησε κἀνεὶς ἂν ὑποστηρίζουν τὴν ἔνστασίν μου δέκα ἄλλοι βουλευταί; Ὄχι, κύριοι, μυριάκις ὄχι. Οἱ ἄνθρωποι ἔσπευδον νὰ τελειώσουν τὸ ἔργον των, καὶ, ἀντὶ πάσης προσοχῆς, ἀντὶ πάσης παρατηρήσεως, ἀνεγίνωσκον ἀδιακόπως καὶ ἐψήφιζον νομοσχέδια. Τὴν ἰδίαν ὑποδοχὴν ἔλαβε κατόπιν ἡ αὐτὴ ἔνστασις, ἐπαναληφθεῖσα ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν Μέσης καὶ Τριφυλίας. Καὶ μετὰ ταῦτα πάντα δὲν αἰσθάνεσθε, ὅτι ἡ καλὴ πίστις, ὅτι ἡ εὐθύτης δὲν σᾶς ἐπιτρέπει σήμερον νὰ καταφύγητε εἰς τὴν βραδύτερον ἐπινοηθεῖσαν ἀντίῤῥησιν, ὅτι τὴν περὶ ἀπαρτίας ἔνστασιν ἔπρεπε νὰ ὑποστηρίζουν δέκα ἄλλοι βουλευταί; Συγκεφαλαιῶν τὰ εἰρημένα λέγω, ὅτι τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα ἔχετε ἐναντία, τὸν κανονισμὸν ἔχετε ἐναντίον, τὸν ὀρθὸν λόγον ἔχετε ἐναντίον, τὴν καλὴν πίστιν, τὴν εὐθύτητα ἔχετε ἐναντίαν. Θὰ τολμήσητε, κύριοι, μεθ’ ὅλα ταῦτα, νὰ ἐπιμείνητε εἰς τὴν ἀντίῤῥησιν; Θὰ καταδεχθῆτε νὰ κάμητε χρῆσιν τοῦ ἐλεεινοῦ μηχανήματος, τὸ ὁποῖον σᾶς παρεσκεύασεν ὁ σοφὸς καθηγητὴς τοῦ συνταγματικοῦ Δικαίου, ἀναιρῶν ὅσα πανδήμως εἶπεν ὁ ἴδιος καὶ ὑπεστήριξε εἰς τὴν Συνέλευσιν; Δὲν τὸ πιστεύω. Ἀλλ’ ἐὰν τὸ πράξητε, ἐπιτρέψατέ μοι μίαν βαρεῖαν φράσιν, θ’ ἀποδείξητε μόνον μέχρι τίνος σημείου δύναται νὰ προχωρήσῃ ἡ κομματικὴ ἀποτύφλωσις. (Θόρυβος δεξιόθεν. Εὖγε! ἀριστερόθεν). Παραπονεῖσθε, κύριοι, καθ’ ἡμῶν, ὅτι ἐπιζητοῦμεν ἔριδας καὶ φιλονεικίας· μᾶς μέμφεσθε, ὅτι ἐπιδιώκομεν σκοπίμως τὴν παραλυσίαν τοῦ κοινοβουλίου καὶ τῆς κυβερνήσεως, καὶ, λαμβάνοντες ἐπιτιμητοῦ ἐξουσίαν, εἰσέρχεσθε εἰς τὰς συνειδήσεις ἡμῶν, καὶ μαντεύετε καὶ πλάττετε ἐπιθυμίας καὶ σκοποὺς ἐνόχους. Διαμαρτύρομαι ἐπισήμως κατὰ τῆς τοιαύτης τακτικῆς. Ὄχι, δὲν θέλομεν ἡμεῖς ἔριδας. Ἄπαγε τῆς βλασφημίας! Θέλομεν τὴν εἰρήνην, τὴν ἁρμονικὴν μεθ’ ὑμῶν σύμπραξιν. Ἀλλὰ τὴν θέλομεν μόνον ἐκεῖ, ὅπου εἶναι δυνατή, ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς νομιμότητος, ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς ἀκωλύτου λειτουργίας καὶ ἐφαρμογῆς τοῦ καθεστῶτος πολιτεύματος. Προβάλλετε διηνεκῶς τὰ δικαιώματα τῆς πλειονοψηφίας. Πότε σας τὰ ἠρνήθημεν; Μέχρι τοῦδε, τὸ γνωρίζετε, ὑπεκύψαμεν καὶ ἀπεδέχθημεν ὅλας τὰς ἀποφάσεις σας, εἰ καὶ τὰς πλείστας αὐτῶν θεωροῦμεν ἡμεῖς ἀδίκους καὶ ἐπιζημίους. Ἀλλ’ ὀφείλετε καὶ σεῖς ν’ ἀναγνωρίσητε τὰ δικαιώματα τῆς μειονοψηφίας· ὀφείλετε νὰ μὴ κλείητε δι’ ἑνὸς αὐθαιρέτου μέτρου τὴν συζήτησιν· διότι ἡ συζήτησις εἶναι τὸ πολυτιμότατον δικαίωμα τῶν μειονοψηφιῶν, καὶ ὁ κυριώτατος χαρακτὴρ τῆς συνταγματικῆς πολιτείας. Σεῖς ὅμως μᾶς ἠρνήθητε τὸ δικαίωμα τοῦτο· σεῖς προχθὲς ἐκλείσατε αὐτογνωμόνως τὴν συζήτησιν, καὶ ἐν ἀπουσίᾳ ὅλων ἡμῶν ἐψηφίσατε, ἐντὸς μιᾶς ὥρας, τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τόσα ἄλλα νομοσχέδια. Ποῖοι λοιπὸν θέλουσι τὰς ἔριδας καὶ τὰς φιλονεικίας; Τίνες ἐπιδιώκουν τὴν παραλυσίαν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῆς Κυβερνήσεως, σεῖς ἢ ἡμεῖς; Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον· δὲν περιωρίσθητε εἰς τὸ νὰ μᾶς στερήσητε μόνον τὸ δικαίωμα τῆς συζητήσεως, ἀλλὰ συνωμόσατε καὶ κατ’ αὐτῆς τῆς κυριαρχίας, κατ’ αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως τοῦ Κοινοβουλίου (θόρυβος). Ναί, κύριοι, συνωμοσία κατὰ τῆς κυριάρχου Βουλῆς, συνωμοσία κατὰ τῶν καθεστώτων εἶναι, ὅταν 75 ἢ 80 ἄνθρωποι, ἀξιότιμοι καὶ σεβαστοὶ καθ’ ἑαυτούς, οὐδεὶς τὸ ἀρνεῖται, ἀλλ’ ἄτομα ἁπλᾶ, περιβάλλονται αὐτογνωμόνως τὴν ἐξουσίαν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ συνεδριάζουσιν ὡς Βουλή, καὶ συζητοῦσιν ὡς Βουλή, καὶ ἀποφασίζουσιν ὡς Βουλή, νοθεύοντες οὕτω καὶ κιβδηλεύοντες τὴν πραγματικὴν Βουλήν. Ὑπὸ τοιοῦτον σύστημα ἐπισήμου ἀναρχίας, οὔτε πλειονοψηφία νόμιμος ὑφίσταται, οὔτε μειονοψηφία· διότι ἀμφότεραι προϋποθέτουν τὴν νόμιμον ὕπαρξιν τῆς Βουλῆς. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν πεδίον νόμιμον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ συμπράξωμεν ἐν ἁρμονίᾳ· διότι σεῖς αἴρετε, σεῖς ἀναιρεῖτε τὴν Βουλὴν διὰ τῆς αὐθαιρεσίας, καὶ τὴν ἀντικαθιστᾶτε δι’ ὑμῶν, ἤτοι δι’ 75 ἢ 80 ἁπλῶν ἀτόμων ......

§180ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Ἤμεθα περισσότεροι.

§181ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἔστω πρὸς χάριν σας, σᾶς ἀναβιβάζω εἰς 85 ἢ καὶ 90, ἂν θέλητε.

§182ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Ἀκόμη περισσότεροι.

§183ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπιθυμεῖτε νὰ σᾶς ἀναβιβάσω εἰς 95; Καὶ τοῦτο δὲν σᾶς σώζει.

§184ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (δεξιόθεν). Ἤμεθα 103.

§185ΜΙΛΗΣΗΣ. Τί; Ἐπανέρχεσθε λοιπὸν εἰς τὸν ἀρχικὸν ἰσχυρισμόν σας. Εἴδετε ὅτι ὁ τύπος δὲν σᾶς σώζει, εἴδετε, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ καταφύγητε εἰς τὸ ἄρθρον 29 τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ ἰδοὺ ἀνανεοῦτε τὴν πρώτην ἀξίωσιν, ὅτι τὸ Σάββατον εἶσθε ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ. Πολὺ καλά! Θὰ ἀντιτάξω κατὰ τῆς ἀξιώσεως ὑμῶν τὴν ἀριθμητικήν, καὶ γνωρίζετε, ὅτι ἀπέναντι τῶν ἀριθμῶν δὲν ἔχουν χώραν περιστροφαὶ καὶ ὑπεκφυγαί. Δὲν ἐπιχειρῶ νὰ ἐλέγξω τὴν ἀκρίβειαν τοῦ ὀνομαστικοῦ τῶν βουλευτῶν καταλόγου, τὸν ὁποῖον μᾶς ἀντιτάσσουν ὡς ἐπίσημον καὶ ἀναμφισβήτητον ἔγγραφον. Ὅπως συνηθίζεται νὰ ἀναγινώσκηται ὁ κατάλογος οὗτος, οὐδεμίαν ἀπόδειξιν παρέχει, ὅτι οἱ ἐν αὐτῷ σημειούμενοι ἦσαν τῳόντι παρόντες κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως. Παραιτῶ λοιπὸν τὸ μέρος τοῦτο, ὡς ἐπιδεκτικὸν ἀμφισβητήσεων καὶ ἀντιῤῥήσεων. Ἀλλὰ βεβαιῶ θετικῶς, κατηγορητικῶς, πανδήμως, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐγένετο παρὰ τοῦ κ. Ῥούκη ἡ ἔνστασις τῆς μὴ ἀπαρτίας, τουτέστιν ἅμα τῇ ἀναγνώσει τῶν πρακτικῶν καὶ πρὸ τῆς ἐπικυρώσεως αὐτῶν, ἡ Βουλὴ δὲν ἦτον ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ, οὔτε τότε, οὔτε μετὰ ταῦτα, μέχρι τέλους τῆς συνεδριάσεως. Θὰ σᾶς ἀναφέρω ὀνόματα βουλευτῶν, καὶ προκαλῶ ἐκ προοιμίων πάντα τὸν βουλόμενον ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν) νὰ μὲ διαψεύσῃ, ἐὰν εἴπω τι μὴ ἀληθές. Ὅτε ὁ κ. Ῥούκης διετύπωσε τὴν ἔνστασίν του, ἐκ τῆς πτέρυγος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἤμεθα παρόντες ἐγὼ, καὶ οἱ κύριοι Μαυροκορδάτος, Μαυρομιχάλης, Παγκράτης καὶ Ῥούκης· οὐδεὶς ἄλλος.

§186ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Καὶ ὁ κ. Ζωχιός.

§187ΖΩΧΙΟΣ. Ὄχι.

§188ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὕστερον ἦλθεν ὁ κ. Ζωχιὸς, μετὰ τοῦτον δὲ ἦλθε καὶ ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Ὥστε ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἤμεθα παρόντες, εἰμὴ πέντε μόνον. Πόσοι δ’ ἔλειπον ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης; (δεικνύει τὴν δεξιάν). Μετρήσατε, ἔλειπον ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὁ κ. Καραγιαννόπουλος, ὁ κ. Σιμόπουλος, ὁ κ. Καρδαρᾶς. (Πρὸς τὴν ἀριστερὴν πτέρυγα). Παρακαλῶ, κύριοι, βοηθήσατέ με.

§189ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Τσιτσάρας.

§190ΜΙΛΗΣΗΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ· ὁ κ. Τσιτσάρας, ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὁ κ. Σακελλαρόπουλος....

§191ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Σοῦτσος.

§192ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀλήθεια· ὁ κ. Σοῦτσος, καὶ ἄλλοι, τοὺς ὁποίους δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§193ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Λογιωτατίδης.

§194ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος.

§195ΜΙΛΗΣΗΣ. Φθάνουν, κύριοι, φθάνουν.

§196ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Ὁ κ. Σεβαστόπουλος.

§197ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀρκοῦν, ἀρκοῦν. Λάβετε τώρα, κύριοι, ἀνὰ χεῖρας τὸν ὀνομαστικὸν κατάλογον τῶν βουλευτῶν, ἀφαιρέσατε ἐκ τῆς συμπολιτεύσεως ὅσους προανέφερα, προσθέσατε τοὺς πέντε ἡμᾶς ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μετρήσατε, καὶ ἂν ἦσθε εὐσυνείδητοι ἄνθρωποι, τολμήσατε νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐγένετο ὑπὸ τοῦ κ. Ῥούκη ἡ ἔνστασις τῆς μὴ ἀπαρτίας, ἡ Βουλὴ ἦτο πλήρης. Δὲν παίζει τις, κύριοι, μὲ τοὺς ἀριθμούς. Ὄχι· οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ἀδυσώπητοι, καὶ αὐτοὶ μαρτυροῦν, αὐτοὶ φωνάζουν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο τότε ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἀλλὰ καὶ κατόπιν, ὅτε ἐξηκολούθει ὁ ἀκάματος συνάδελφός μας νὰ ἐπαναλαμβάνῃ τὴν αὐτὴν ἔνστασιν, καὶ κατόπιν ἡ Βουλὴ δὲν ἦτον ἐν ἀπαρτίᾳ· διότι ἀληθῶς μὲν προσῆλθον τινὲς ἐκ τῶν τῆς πλειονοψηφίας, οἵτινες ἐν ἀρχῇ δὲν ἦσαν παρόντες, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἀπεχωρήσαμεν, καὶ δὲν παρέμειναν εἰμὴ μόνοι ὁ κ. Ζωχιὸς καὶ ὁ κ. Ῥούκης· ὁ τελευταῖος μάλιστα ἀπεχώρησε καὶ αὐτὸς, ὀλίγον πρὸ τοῦ τέλους τῆς συνεδριάσεως. Λάβετε οἱονδήποτε χρονικὸν σημεῖον τῆς συνεδριάσεως θέλετε, μετρηθῆτε μὲ τὸν κατάλογον ἀνὰ χεῖρας, θεωρήσατε μάλιστα ὡς παρόντας πάντας τοὺς ἐν Ἀθήναις βουλευτὰς τῆς συμπολιτεύσεως, καὶ ἂν ἀποτελῆτε ἀπαρτίαν, ὑποχωροῦμεν ἀμέσως. Ναί, κύριοι, ὑποχωροῦμεν· διότι θέλομεν νὰ σᾶς ἀποδείξωμεν, ὅτι δὲν διώκομεν πλάγιόν τινα σκοπὸν, ἐγείροντες τοιαύτην συζήτησιν.

§198ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Βέβαια!

§199ΜΙΛΗΣΗΣ. Αἰσθανόμεθα ἐν ἡμῖν τὴν δύναμιν νὰ σᾶς πολεμήσωμεν κατὰ μέτωπον· αἰσθανόμεθα τὴν δύναμιν νὰ ἐλέγξωμεν διὰ τῆς δημοσίας συζητήσεως τὴν πολιτικὴν, καὶ τὰς πράξεις σας, καὶ ν’ ἀποδείξωμεν αὐτὰς, ἀντικειμένας πρὸς τοὺς Νόμους τοῦ τόπου, καὶ πρὸς τὰς εὐχὰς καὶ τοὺς πόθους τοῦ ἔθνους. Δὲν καταλιμπάνομεν τὴν θέσιν μας, δὲν παραιτοῦμεν τὴν σημαίαν μας, δὲν φυγομαχοῦμεν, ἐκ δειλίας ἢ ἐκ κομματικοῦ τινος συμφέροντος. Ὄχι· ἔχετε πεῖραν τοῦ ἐναντίου, καὶ ἡ συνείδησίς σας αὐτὴ ἀποκρούει τοιαύτην ὑπόθεσιν. Ἀποχωροῦμεν, διότι μᾶς ἐκλείσατε τὴν θύραν τῆς Βουλῆς· ἀποχωροῦμεν, διότι ἐκιβδηλεύσατε τὴν ὕπαρξιν τῆς Βουλῆς....(θόρυβος).

§200ΠΕΤΣΑΛΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Οἱ ἀστυνομικοὶ κλητῆρες τί θέλουν ἐκεῖ ἐπάνω, κύριε πρόεδρε; (δεικνύει τὰ ἄνωθεν τοῦ προεδρείου ἀκροατήρια. Θόρυβος).

§201Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἄς τοὺς φέρουν ὅλους· δὲν τοὺς ἀφίνετε!

§202ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀναφέρομαι λοιπὸν εἰς τὸν πατριωτισμόν σας, κύριοι, σᾶς ἐξορκίζω εἰς τὸ ἱερὸν ὄνομα τῆς Πατρίδος, ἀνοίξατέ μας τὸ Κοινοβούλιον· μᾶς τὸ ἐκλείσατε, τὸ Σάββατον.

§203Α. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Σεῖς τὸ κλείετε (θόρυβος).

§204ΜΙΛΗΣΗΣ. Μεταξὺ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἡμῶν παρεντίθεται τὸ ὀδυνηρὸν δρᾶμα τοῦ Σαββάτου, ἡ ἐπίσημος ἐκείνη τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας κιβδηλία. (Εὖγε! ἀριστερόθεν. Θόρυβος, δεξιόθεν).

§205ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Σεῖς ἱστάμενοι....(θόρυβος).

§206ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Μὴ διακόπτῃς (θόρυβος).

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι· ἀφήσατε τὸν ἀγορεύοντα ν’ ἀναπτύξῃ ἐλευθέρως τὰς ἰδέας του.

§208ΜΙΛΗΣΗΣ. Εὐχαριστῶ, κύριε πρόεδρε. Πολιτεύομαι, κύριοι, ἐφ’ ἱκανὸν ἤδη χρόνον, καὶ ὅσοι μὲ γνωρίζουν, αὐτοὶ δύνανται νὰ μαρτυρήσουν, ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξα ἄνθρωπος τῶν ἄκρων, ἀλλὰ διεκρίθην πάντοτε διὰ τὴν συντηρητικότητα τῶν φρονημάτων, διὰ τὴν μετριοπάθειαν τῆς πολιτείας μου, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Συνέλευσιν, καὶ εἰς τὰς μετὰ ταῦτα Βουλάς. Αὐτὴν τὴν πορείαν ἠκολούθησα πάντοτε, καὶ ἔσχον τὴν δυστυχίαν νὰ εὑρεθῶ διηνεκῶς ἀντιμέτωπος πρὸς ἄλλους, νῦν μὲν ἐπαγγελλομένους ἄκραν ἐλευθερίαν, δημαγωγίαν, νῦν δὲ φιλοῦντας δουλικῶς τὰ κράσπεδα τοῦ ἀπολυτισμοῦ, καὶ ἕρποντας πρὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, δίκην ἀνδραπόδων (εὖγε! ἀριστερόθεν). Θὰ μένω πάντοτε εἰς τὴν θέσιν μου, στρατιώτης πιστὸς τῆς μετριοπαθοῦς, τῆς σώφρονος, τῆς ἀληθοῦς ἐλευθερίας, τῆς ἐλευθερίας, τὴν ὁποίαν συνοδεύει ἡ τάξις καὶ παρακολουθεῖ ἡ εὐνομία (εὖγε! εὖγε! ἀριστερόθεν, καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα).

§209ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Τί εἶναι αὐτά, κύριε πρόεδρε;

§210ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι. Παρατηρῶ εἰς τοὺς ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις, ὅτι ἀπαγορεύονται αἱ ἐπιδοκιμασίαι καὶ τὰ χειροκροτήματα.

§211ΜΙΛΗΣΗΣ. Τοιαῦτα ἔχων, κύριοι, πολιτικὰ φρονήματα, ἐννοεῖται, ὅτι εἶμαι κατ’ ἀρχὴν ἐναντίος τῆς ἀποχωρήσεως, καὶ διὰ τοῦτο οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἀπεχώρησα, οὔτε ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως, οὔτε ἀπό τινος τῶν Βουλῶν· ἐσχάτως δὲ μάλιστα, ὅτε εἰς τὰ ἰδιαίτερα συμβούλια τοῦ κόμματος ἐτέθη τὸ ζήτημα τῆς ἀποχωρήσεως......

§212ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν ὁ δόλος, ἐκ προμελέτης θέλουν ν’ ἀποχωρήσουν. Νὰ σημειωθῇ, κύριε πρόεδρε, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἔκαμε συμβούλια, καὶ ἐσυμφώνησε ν’ ἀποχωρήσῃ. Αὐτὸ ἀρκεῖ νὰ τοὺς στιγματίσῃ, ὅτι ἐκ προμελέτης ἔρχονται ἐδῶ καὶ μᾶς λέγουν, ὅτι θ’ ἀποχωρήσουν (θόρυβος). Νὰ σημειωθῇ αὐτὸ εἰς τὰ πρακτικά, διὰ νὰ γνωρίζῃ ὁ κόσμος ποῖοι εἶσθε.

§213ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Δουζίνα, καταστείλατε ὀλίγον τὴν πατριωτικήν σας ἀγανάκτησιν. Μὴ ἀνησυχεῖτε· πᾶν ὅ,τι λέγομεν καὶ πράττομεν ἐνταῦθα, σημειοῦται, φίλε μου, ἐν τοῖς πρακτικοῖς. Ἐγὼ δὲ οὐδὲν συμφέρον ἔχω νὰ μὴ γραφῇ ὅ,τι εἶπον· δι’ αὐτὸ μάλιστα τὸ εἶπον, διὰ νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά, καὶ τὸ μάθῃ ὁ κόσμος.

§214ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐγὼ αὐτὸ εἶπον, νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ὅ,τι εἴπατε· ἐγὼ σᾶς τιμῶ, καὶ θέλω τὴν ἀλήθειαν, τὴν ὁποίαν εἴπατε, νὰ σημειωθῇ.

§215ΜΙΛΗΣΗΣ (δεικνύων τὸν σημειογράφον). Ὁ κύριος, ὅστις γράφει, ἐσημείωσεν ἤδη καὶ τοὺς ἰδικούς σας λόγους καὶ τοὺς ἰδικούς μου. Ἡσυχάσατε.

§216ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Λοιπὸν αὐτὸ ἐσκέπτεσθε εἰς τὰ ἰδιαίτερα συμβούλια, νὰ ματαιώσητε τὰ ἔργα τοῦ Κοινοβουλίου! (θόρυβος).

§217ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς σᾶς τὸ εἴπομεν φανερὰ ἀπὸ τοῦ βήματος, κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς, ὅτι θὰ μᾶς ἀναγκάσητε ν’ ἀποχωρήσωμεν. Αὐτὸ δὲν εἶναι μυστήριον.

§218ΜΙΛΗΣΗΣ. Λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Δουζίνας δὲν ἀπέκτησε ἀκόμη τὴν συνήθειαν ν’ ἀκούῃ ἀταράχως τὰς κοινοβουλευτικὰς συζητήσεις. Εἶπον, κύριοι, ὅτι εἰς τὰ ἰδιαίτερα συμβούλια τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἠγέρθη τὸ ζήτημα, ἂν δὲν ἔπρεπε ν’ ἀποχωρήσωμεν, ἀμέσως μετὰ τὰς ἐξελέγξεις τῶν ἐκλογῶν, εἰς τὰς ὁποίας, κατὰ τὴν κρίσιν ἡμῶν, σκανδαλωδῶς παρεβιάσθησαν οἱ Νόμοι.

§219ΔΟΥΖΙΝΑΣ. .... (θόρυβος)

§220ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Αὐτὸ εἶναι ἀφόρητον.

§221ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Δουζίνα, διατί ταράττεσαι καὶ ταράττεις καὶ τὴν συζήτησιν; Ὁμιλῶ, ὡς βλέπεις, σαφῶς καὶ καθαρῶς, καὶ λέγω, ὅτι εἰς τὰ ἰδιαίτερα συμβούλια τοῦ κόμματος προυτάθη καὶ ὑπεστηρίχθη ἡ γνώμη τῆς ἀποχωρήσεως· ἀλλ’ ἐγὼ καὶ ἅπαντα σχεδὸν τὰ ἐπισημότερα μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀντετάχθημεν κατὰ τῆς γνώμης ταύτης. Διατί; Διότι κατὰ τὴν ἐδικήν μου κρίσιν, ἵνα λειτουργήσῃ κανονικῶς τὸ συνταγματικὸν Πολίτευμα, ἀνάγκη νὰ συμπράττωσιν ἁρμονικῶς αἱ μεγάλαι τοῦ Κράτους ἐξουσίαι, καὶ διὰ νὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη ἁρμονικὴ σύμπραξις, ἀπαιτοῦνται ἀμοιβαῖαι θυσίαι καὶ ὑποχωρήσεις. Ἡ μειονοψηφία λοιπὸν ὀφείλει νὰ ὑποκύπτῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ν’ ἀποδέχηται τὰς πράξεις καὶ ἀποφάσεις αὐτῆς, ἡ δὲ πλειονοψηφία ὀφείλει νὰ σέβηται τὰ δικαιώματα τῆς μειονοψηφίας, ἀνεχομένη καὶ ἐπιτρέπουσα συζήτησιν, εὐρεῖαν καὶ ἀπεριόριστον.

§222ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὑπεστηρίξατε λοιπὸν τὸ ἀναχώρητον (θόρυβος). Τὸ δὲ συμβούλιον τί ἀπεφάσισε; (ποδοκροτήματα καὶ φωναὶ ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί θὰ εἰπῇ αὐτό; (θόρυβος).

§224ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Αὐτὸ θὰ εἰπῇ, κύριε πρόεδρε, ὅτι δὲν ἐκτελεῖτε τὸ καθῆκόν σας.

§225ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριε Μίληση..... (Θόρυβος καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κύριε Μίληση! (ποδοκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§226ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὸν Δουζίναν). Δὲν ἔχεις τὸν λόγον· διατί διακόπτεις αἰωνίως;

§227ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὁ κ. Μίλησης.... (θόρυβος).

§228ΠΡΟΕΔΡΟΣ (κρούει τὸν κώδωνα). Δὲν ἔχεις τὸν λόγον, δὲν σοῦ δίδω τὸν λόγον, κ. Δουζίνα.

§229ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἄλλοι, κύριοι, ἔχουν διάφορον γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀποχωρήσεως· ἄλλοι φρονοῦν, ὅτι καὶ ἕνεκα κυβερνητικῶν ζητημάτων ἡ μειονοψηφία δικαιοῦται ν’ ἀποχωρήσῃ, ματαιοῦσα τὰς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου. Τὴν γνώμην δὲ ταύτην εἶχον οἱ πληρεξούσιοι ἐκεῖνοι, οἵτινες, ἀρχηγὸν ἔχοντες τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, ἀπεχώρησαν κατὰ τὸ 1864, καὶ ἐματαίωσαν τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως· διότι αὐτοὶ ἀπῄτουν τὴν ἄμεσον ἀφομοίωσιν τῆς Ἑπτανήσου, καὶ ἀπέκρουον τὴν βαθμιαίαν ἀφομοίωσιν, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἡ πλειονοψηφία. Σέβομαι τὰς πεποιθήσεις τῶν ἄλλων, ὅταν ἦναι πεποιθήσεις· σέβομαι λοιπὸν καὶ τὴν γνώμην ταύτην, ἀλλὰ δὲν τὴν συμμερίζομαι. Κατ’ ἐμὲ, οὐδέποτε εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν μειονοψηφίαν νὰ καταλιμπάνῃ τὴν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ θέσιν της, ν’ ἀποχωρῇ δι’ ἁπλᾶ κυβερνητικὰ ζητήματα. Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, πρόκειται περὶ φανερᾶς παραβιάσεως ῥητῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος, ὅταν πρόκειται περὶ ἀρνήσεως αὐτῆς τῆς νομίμου ὑπάρξεως τοῦ Κοινοβουλίου, ὅταν ἡ πλειονοψηφία, ἀποπτύουσα πάντα χαλινὸν, καταπατῇ ἀπροκαλύπτως τὸν θεμελιώδη τῆς Πολιτείας Νόμον, ὅταν κιβδηλεύῃ αὐτὸ τοῦτο τὸ Κοινοβούλιον, τότε ὄχι μόνον δικαίωμα ἀναμφισβήτητον, ἀλλὰ καὶ ὑπέρτατον ἔχει ἡ ἀντιπολίτευσις καθῆκον πρὸς ἑαυτὴν, πρὸς τὸ Ἔθνος, πρὸς τὴν Ἱστορίαν, ν’ ἀποχωρήσῃ τοῦ Κοινοβουλίου, διὰ νὰ θέσῃ ἓν τέρμα εἰς τὴν ὀλεθρίαν ταύτην τάσιν τῆς πλειονοψηφίας, καὶ διὰ νὰ δώσῃ καιρὸν καὶ εἰς αὐτὴν καὶ εἰς ἐκείνους, οἵτινες ὄπισθεν αὐτῶν ἐργάζονται, νὰ συνέλθωσιν εἰς ἑαυτοὺς, νὰ σκεφθῶσιν ὡριμώτερον, ψυχρότερον, πατριωτικώτερον, καὶ νὰ παραιτήσωσι πολιτικὴν, παράβολον καὶ ἀσύνετον, ὑποσκάπτουσαν αὐτὰ τὰ θεμέλια τῆς Πολιτείας. Καὶ εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον δυστυχῶς εὑρισκόμεθα σήμερον. Δὲν διαφωνοῦμεν ἐπὶ ἁπλῶν κυβερνητικῶν ζητημάτων· μᾶς χωρίζει ἄβυσος, καὶ τὴν ἄβυσον ταύτην ἠνέῳξε τὸ ἀπαίσιον δρᾶμα τοῦ Σαββάτου (εὖγε! ἀριστερόθεν). Διὰ ταῦτα, κύριοι, κάμνω τελευταίαν ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμόν Σας, καὶ σᾶς ἱκετεύω νὰ ἐνδώσητε, ἵνα ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλὴν τῶν πραγμάτων κατάστασιν. Μὴ ἐπιτρέψητε, κύριοι, εἰς τὰ κομματικὰ συμφέροντα καὶ πάθη ν’ ἀποπλανήσουν τὴν κρίσιν σας. Τὰ κομματικὰ συμφέροντα, τὰ κομματικὰ πάθη παρέρχονται ταχέως, καὶ ἀφίνουν πάντοτε ὄπισθεν αὐτῶν τὴν μεταμέλειαν. Συμβουλευθῆτε τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος, καὶ ἀναλογίσθητε ὁποίας συνεπείας θὰ ἔχῃ ἡ ἀδικαιολόγητος ἐπιμονή σας, ἥτις θὰ μᾶς ἀναγκάσῃ ν’ ἀποχωρήσωμεν. Ἀλλ’ ἐὰν, καὶ μεθ’ ὅσα ἠκούσατε, ἐπιμείνητε εἰς τὴν ἀπόφασίν σας, δὲν ἔχω ἄλλο νὰ εἴπω, ἢ ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν ἐπισυμβησομένων ἂς πέσῃ ἐπὶ τὰς κεφαλὰς τῶν αἰτίων. (Ζωηρὰ ἐπιδοκιμασία ἀριστερόθεν.)

§230Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν προτίθεμαι, κύριοι, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω διὰ μακρῶν σήμερον, διότι καὶ τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη κατὰ τὴν κρίσιν μου καὶ ἐγὼ αὐτὸς χθὲς διὰ μακρῶν ἐξέθηκα τὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἰδέας μου. Ἐνόμιζα, ὅτι εἰς ἣν στάσιν περιῆλθε τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, δηλ. ὅταν καὶ ὑπὸ τῶν δύω πτερύγων τῆς Βουλῆς ἐγνώσθη, ἐβεβαιώθη καὶ ἀνωμολογήθη, ὅτι κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως τοῦ Σαββάτου, μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, ὑπῆρχεν ἀπαρτία...

§231ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν ἀνωμολογήθη.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ τότε ἀποβαίνει εἰς βάρος τοῦ λέγοντος... (θόρυβος).

§233Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἶπον, κύριοι, ἀνωμολογήθη, συνωμολογήθη καὶ ἐβεβαιώθη καὶ ὑπὸ τῆς ἀριστερᾶς, ὅτι ἡ Βουλὴ ἦτον ἐν ἀπαρτίᾳ μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ καταλόγου· ὅτι συνωμολογήθη τοῦτο, τὸ ὁμολογεῖ ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἐκ Μεσσήνης βουλευτοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, τὸ ἀνεγνώρισεν ἐπίσης ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς κ. Μεσσηνέζης· ὅτι τοῦτο ἀπεδείχθη τὸ ἐβεβαίωσαν ὅλοι οἱ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁμιλήσαντες. Κατόπιν λοιπὸν τῆς ὁμολογίας ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ὁλοκλήρου, κατόπιν τῆς ἀποδείξεως διὰ τῶν προσώπων αὐτῶν τῶν ὁποίων χθὲς σᾶς ἀνέγνωσα τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ὁποῖα δὲν τὸ ἠμφισβήτησαν, παρὰ μόνον εἶπον, ὅτι κατόπιν ἀνεχώρησαν· κατόπιν λοιπὸν τῆς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε τὸ ζήτημα, ἐνόμιζα αὐτὸ λελυμένον καὶ τυπικῶς ὑφιστάμενον, κατόπιν τοῦ σπουδαίου ἐγγράφου, τοῦ ὁποίου χρῆσιν ἐποιήσατο πρὸ ὀλίγου ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (ἀριστερᾶς) ὁ βουλευτὴς Λακεδαίμονος κ. Α. Βαλασόπουλος, εἶναι βεβαιωμένον ὅτι κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως ἦτο ἀπαρτία· καὶ ἐννοεῖται ὅτι ἡ ἐφεξῆς πορεία τῶν συζητήσεων εἶναι νόμιμος, εἶναι ἰσχυρὰ, εἶναι ἀπρόσβλητος, ἐφ’ ὅσον ἀντίῤῥησις, ἔνστασις κατὰ τῆς νομιμότητος τῆς ἀπαρτίας δὲν ὑφίσταται. Καὶ ἔνστασις, κύριοι, δὲν ὑφίσταται, ἔνστασις δὲν ἐγένετο καὶ εἰς τοῦτο ἐπιμένω καὶ ἐπὶ τούτου παρακαλῶ νὰ ἐπιστήσητε τὴν προσοχήν σας. Τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ὁ πρὸ ὀλίγου κατελθὼν τοῦ βήματος ἐξ Ἑρμονίδος βουλευτὴς ἐπεκαλέσθη, αὐτὸ, κύριοι, διατυπώνει μόνον τὸν τρόπον τῶν ἐνστάσεων καὶ τῶν προτάσεων· ἵνα ὑπάρξῃ λοιπὸν πρότασις, ἔχουσα σπουδαιότητα καὶ δυναμένη ν’ ἀξιοῖ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ἡ πρότασις αὕτη ἀνάγκη νὰ ὑποστηρίζεται ὑπὸ δέκα βουλευτῶν κατὰ τὸν κανονισμόν. Ἔρχεται ὅμως ἡ ἔνστασις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Αἰγιαλείας ὅτι ἀφοῦ ἡ Βουλὴ δὲν ὑπῆρξε, πῶς ἠδύνατο νὰ γείνῃ πρότασις; Ἀλλὰ δὲν ἀπεδείχθη ὅτι ἦτον ἀπαρτία διὰ τῆς ὁμολογίας ὅλων; Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι ἦτο Βουλή. Λοιπὸν ὑφισταμένης τῆς Βουλῆς ποῖος ἦτον δυνατὸν, ἐφ’ ὅσον δὲν διεμαρτυρήθη νὰ διατυπώσῃ πῶς ἐγένετο τοιαύτη πρότασις; Μὴ λησμονήσητε, ὅτι διάταξις περὶ ἀπαρτίας ἐκ τοῦ Συντάγματος ἀντιγράφεται καὶ εἰς τὸν κανονισμόν· εἰς τὸν κανονισμὸν διατυποῦνται οἱ τρόποι δι’ ὧν γίνονται ἐκ μέρους βουλευτῶν προτάσεις καὶ ἐνστάσεις, καὶ λογικῶς προεῖδον οἱ συντάξαντες τὸν κανονισμὸν, ὅτι εἷς τῶν βουλευτῶν δυνατὸν νὰ κάμῃ πρότασιν, ὅταν δὲν διατρέχει κίνδυνον, ἡ κανονικὴ πορεία τῶν ἐργασιῶν του, καὶ ὁρίζει, ὅτι εἷς μόνος βουλευτὴς ἀρκεῖ ὅταν πρόκειται......................... διότι ἀναγράφεται εἰς τὰ χρέη τῆς Βουλῆς...........ἀλλὰ, κύριοι, ὁ κανονισμὸς ἐπρόβλεψε καὶ περὶ τούτου, διότι αἱ διατάξεις του διαιροῦνται εἰς δύω, εἰς διατάξεις ὁριστικὰς, καὶ διατάξεις προβλεπτικάς. Μία λοιπὸν τῶν προβλεπτικῶν διατάξεων εἶναι ἡ τοῦ ἄρθρου 29, καὶ ἐννοεῖται ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν προληπτικὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ ὑπόκειται καὶ ἡ περὶ μὴ ἀπαρτίας· διότι ἂν καθιερώσωμεν τὴν ἀρχὴν τοῦ ἐθίμου ἀπέναντι ῥητῶν διατάξεων τοῦ κανονισμοῦ, καταστρέφομεν τὰς βάσεις αὐτῆς τῆς νομοθεσίας. Ἀλλὰ, κύριοι, δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ ἔθιμον ἀπέναντι νόμου, ὅταν προΐσταται αὐτός; Δὲν πρόκειται σήμερον νὰ δικάσῃ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τὸ δικανικώτερον, ὅτι τὸ ἔθιμον εἶναι ἐπικρατέστερον εἰς τὴν μίαν ἐπαρχίαν παρὰ εἰς τὴν ἄλλην· ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι δικαστήριον, ὅπως θέλετε νὰ τὴν καταστήσητε. Λοιπὸν ὅταν ὁ κανονισμὸς προνοεῖ περὶ τῆς περιστάσεως καθ’ ἣν εἷς μόνος βουλευτὴς δύναται νὰ φέρῃ πρότασιν, δὲν εἶναι ζήτημα, ὅτι συμπεριλαμβάνει τὴν πρότασιν τὴν περὶ ἀπαρτίας εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 29, τόσῳ δὲ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἡ πρότασις αὕτη, ποῖα δύναται νὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα ὀλέθρια ἂν μένῃ ἐλευθέρα εἰς τὴν διάκρισιν ἑκάστου! Κύριοι, εἴμεθα ὅλοι ἄνθρωποι καὶ ἔχομεν τὰ ἐλαττώματά μας, ὑποκείμεθα εἰς σφάλματα καὶ δὲν ἐξαιρῶ καὶ τὸν ἑαυτόν μου, ὑποκείμεθα εἰς ψυχικὰς διαθέσεις· δεδόσθω ὅτι εἷς ἐξ ἡμῶν πιθανὸν νὰ διατελῇ εἰς ψυχικὴν εὐθυμίαν καὶ εἶναι βουλευτὴς, ἀλλὰ ὁ βουλευτὴς δὲν παύει νὰ ᾖναι καὶ ἄνθρωπος· ἐγὼ πέρνω τὸν ἑαυτόν μου, ὑποθέσατε, ὅτι ἐγὼ παθὼν τοῦτο τὸ νόσημα ἔρχομαι εἰς τὸ κοινοβούλιον εἰς ὃ εἶναι ὅλοι οἱ βουλευταὶ καὶ οἱ 190 καὶ πρόκειται περὶ σπουδαιοτάτου ζητήματος· κύριε πρόεδρε, δὲν εἶναι ἀπαρτία διατείνομαι ἐγώ· σύμφωνα μὲ τὴν ἀρχὴν, ἣν θέλετε νὰ καθιερώσητε, ὀφείλετε 190 φρόνιμοι, συνετοὶ ἀντιπρόσωποι νὰ ὑποκύψετε εἰς τὴν θέλησιν ἐμοῦ τοῦ παράφρονος;

§234ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δέχεσθε, κύριε Στάϊκε, νὰ σᾶς κάμω μίαν ἐρώτησιν;

§235ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι (θόρυβος).

§236ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. 30 ἐτῶν ἐφαρμογὴ οὐδέποτε ἀπέδειξεν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα.

§237ΜΙΛΗΣΗΣ. Μακρὰ πεῖρα μᾶς τὸ ἀπέδειξεν, ὅτι οὐδέποτε ἐγένετο αὐτό.

§238Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Κύριε Δανόπουλε, ζητήσατε τὸν λόγον, διότι θὰ ᾖμαι σύντομος ἂν δὲν μὲ διακόψητε.

§239ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἴσα ἴσα ἐγὼ ἠθέλησα νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν διὰ νὰ σᾶς καθησυχάσω καὶ νὰ μὴ ἔχητε αὐτοὺς τοὺς φόβους.

§240Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, παραδέχομαι, ὅτι τοῦτο δὲν συνέβη μέχρι τοῦδε, τὸ παραδέχομαι, δὲν τὸ ἀμφισβητῶ, ἀλλὰ πιθανὸν νὰ συμβῇ καὶ ἐγὼ νὰ ᾖμαι ἡ ἀρχή· ἀλλὰ διότι δὲν συνέβη, δι’ αὐτὸ θ’ ἀρνηθῆτε, ὅτι ἡ διάταξις ἔχει αὐτὴν τὴν ἀρχήν;

§241ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ βουλευτὴς τόσῳ ταπεινὸς, ὥστε νὰ διαπράξῃ τοῦτο! (θόρυβος).

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§243ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδέποτε θὰ εὑρεθῇ βουλευτὴς νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, ὅταν ᾖναι ἀπαρτία. (Ὁ πρόεδρος κρούει παρατεταμένως τὸν κώδωνα). Καὶ ὅταν ἐπὶ 30 ἔτη δὲν εὑρέθη, εἶναι δυνατὸν τώρα νὰ εὑρεθῇ;

§244Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐννοῶ πολὺ καλὰ τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ ἐξ Ἄργους βουλευτοῦ κ. Δανοπούλου· εἶναι ἐκ τῶν βουλευτῶν ἐκείνων, οἵτινες ἀκολουθοῦσι τὴν πεποίθησίν των, παρίστανται εἰς τὰς συνεδριάσεις, ἀκούουν τοὺς ἀγορεύοντας καὶ σχηματίζουν τὴν πεποίθησίν των καὶ ψηφίζουν κατὰ πεποίθησιν· ἐννοεῖται, ὅτι ὅτε παρασύρονται δὲν δύνανται παρὰ ν’ ἀγανακτήσωσιν. Εἶπον ἐγὼ, ὅτι δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ συμβῇ τὸ τοιοῦτον, καὶ ἂν δὲν ἔλαβε χώραν μέχρι σήμερον, ἐκ τούτου δὲν ἕπεται, ὅτι ὁ νόμος καὶ ὁ κανονισμὸς δὲν ἐννοεῖ, ὅτι τοῦτο δὲν πρέπει νὰ γίνεται. Εἶπον ἐν παραδείγματι, ὅτι ἐὰν τοῦτο πάθω ἐγὼ διατελῶν εἰς τοιαύτην ψυχικὴν κατάστασιν, καὶ ἔλθω καὶ ζητήσω ἀπὸ τὸν πρόεδρον, ν’ ἀναγνώσῃ τὸν ὀνομαστικὸν κατάλογον, ἰσχυριζόμενος ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, καὶ 190 βουλευταὶ ἐὰν ᾖναι, πρέπει ὁ πρόεδρος ν’ ἀναγνώσῃ τὸν κατάλογον; Ἐννοεῖται λοιπὸν, ὅτι ὁ κανονισμὸς, ὁ ὁποῖος προεῖδεν αὐτὴν τὴν περίστασιν, ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του καὶ τὴν περίστασιν αὐτὴν καὶ ὥρισε 10 νὰ ὑποστηρίζουν τὰς τοιαύτας προτάσεις· ἐφ’ ὅσον ἐγὼ σᾶς φέρω ῥητὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ, ὁρίζουσαν τίνι τρόπῳ γίνονται αἱ προτάσεις, σεῖς δὲ δὲν ἔχετε ν’ ἀντιτάξητε τίποτε, πῶς θέλετε νὰ μὴ ᾖμαι ἐν τῷ δικαίῳ μου; Ἔρχεται ἀμέσως ἡ πρότασις τοῦ κ. Μίληση, ὅτι δὲν ἔγεινεν ἡ τοιαύτη παρατήρησις εἰς τὸν κ. Ῥούκην. Κύριοι, ἤμην εἰς τὴν θέσιν τοῦ γραμματέως καὶ ἤκουσα τὸν ἐκ Χαλκίδος βουλευτὴν κ. Βασιλείου, ὁ ὁποῖος εἶπε· ποῦ εἶναι οἱ συντρόφοι σου;

§245ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (πρὸς τὸν Ῥούκην). Δὲν σοῦ τὸ εἶπα ἐγὼ αὐτό;

§246ΡΟΥΚΗΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ δὲν εἴπατε ἂν εἶχα δέκα.

§247ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον τί εἴπατε; (θόρυβος).

§248Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Τέλος πάντων, κύριοι, ἀφοῦ εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι ὑπῆρξεν ἀπαρτία μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, ἀφοῦ ἡ ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας δὲν ἐστηρίζετο εἰς τὸν νόμον, τὸ προεδρεῖον δὲν ἠδύνατο νὰ τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Τί συνέβη, κύριοι; εἰς τὸν κατάλογον 103 φαίνονται παρόντες, διότι τὸ προεδρεῖον συνέταξε μὲ εἰλικρίνειαν τὸν κατάλογον. Ἐν τῷ μεταξὺ ἦλθον καὶ ἄλλα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐσημειώθησαν εἰς τὸν κατάλογον, διότι ἐνῷ ἦσαν 109 σημειοῦνται 103. Ἦτο λοιπὸν ἀπαρτία, ἦτο λοιπὸν Βουλὴ, ὥστε δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἐνστάσεως ὅτι δὲν ὑπῆρχε Βουλή. Πῶς θέλετε, κύριοι, νὰ μὴ ποιήσητε χρῆσιν τοῦ κανονισμοῦ, καὶ νὰ μὴ θέσητε εἰς πλήρη ἐφαρμογὴν τὸν κανονισμόν; Ἔπρεπε, κύριοι, νὰ δυστάζωσι νὰ ἔρχωνται ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ νὰ ἐκλαμβάνωσιν ἡμᾶς ὡς ἀντισυνταγματικοὺς, ἐναντίους τοῦ πολιτεύματος, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ καθιερώσουν τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν θέλουν νὰ καθιερώσετε. Κύριοι, μεταξὺ τῶν σπουδαίων ἰσχυρισμῶν, τοὺς ὁποίους ἀντέταξαν καὶ τόσοι ἄλλοι καὶ τελευταῖον ὁ κ. Δανόπουλος, εἶναι ὅτι οὐδέποτε μέχρι τοῦδε συνέβη ὥστε εἷς βουλευτὴς νὰ θελήσῃ νὰ ματαιώσῃ τὰς συνεδριάσεις. Ἐάν, κύριοι, αὐτὴ ἡ ὑπόθεσις ἦτο πραγματική, ὅτι δέκα ἢ δεκαπέντε δύνανται νὰ ἀποτελέσουν ἀπαρτίαν.......... Πᾶν, ὅ,τι σεῖς ὑποθέτετε ἐν τῷ συμφέροντί σας, εἶναι ὀρθόν, εἶναι λογικόν, εἶναι νόμιμον, πᾶσα ἐναντία ὑπόθεσις, ἡ ὁποία καταστρέφει τοὺς διαλογισμούς σας, εἶναι ὑπόθεσις χιμαιρική, ἰδανική. Ἐὰν 20 ἢ 30 ἢ 40 διανοηθοῦν νὰ ἀποτελέσουν ἀπαρτίαν, οἱ 20 ἢ 30 αὐτοὶ μετὰ τοῦ προεδρείου θὰ ᾖναι βεβαίως προδιατεθειμένοι νὰ ἀπέλθουν εἰς Κέρκυραν· διότι ὅταν 10 ἢ 20 ἢ 30 διανοηθοῦν νὰ διαπράξωσι τοιοῦτον πραξικόπημα θὰ παρουσιασθοῦν οἱ 150 ἄλλοι νὰ εἴπουν .......... Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ στηρίζωνται εἰς ὑποθέσεις χιμαιρικὰς καὶ διὰ τοιούτων ὑποθέσεων νὰ καταλήγουν εἰς συμπεράσματα, ὅτι κινδυνεύει τὸ πολίτευμα; Δὲν ζητοῦμεν ἔριδας, ἔλεγε κατερχόμενος τοῦ βήματος ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἑρμιονίδος βουλευτής, δὲν ζητοῦμεν νὰ ματαιώσωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Ἐπεθύμουν νὰ ἤμην καὶ ἐγὼ εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσω αὐτὴν τὴν διάθεσίν του· ὅ,τι ὅμως ἀντελήφθην προχθὲς κατὰ τὴν ἱστορικὴν αὐτὴν συνεδρίασιν δὲν βεβαιώνει δυστυχῶς τοὺς λόγους του. Ἐπανέλαβεν ἀπὸ τοῦ βήματος ἀπειλὴν τὴν χθὲς ἐξενεχθεῖσαν παρ’ ἑνὸς κόμματος ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι ἑτοιμάζεται πρὸς ἀποχώρησιν. Ἦλθε σήμερον νὰ εἴπῃ, ὅτι εἰς τοῦτο προέρχεται ἐκ τῆς ἀγανακτήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν τὸν ἔφερεν ἡ διαγωγὴ τῆς συμπολιτεύσεως. Καὶ σᾶς ἐβεβαίωσε, καὶ τὸ ἠκούσατε πάντες, ὅτι πάντοτε ἠρνήθη νὰ μετάσχῃ τῶν διαβουλίων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅταν παρουσιάζετο ἡ ἐκ τοῦ περιβόλου αὐτοῦ ἀποχώρησις. Τέλος πάντων, κύριοι, ἵνα ἐπέλθῃ τέλος τι εἰς τὰς μακρὰς καὶ ἀγόνους συζητήσεις, αἵτινες ἐπὶ τοσοῦτον μᾶς ἀπησχόλησαν καὶ μᾶς ἀπέτρεψαν τῶν σπουδαίων καὶ κυρίων ἔργων μας, ἐγὼ ὡς βουλευτὴς ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν ἐπιψήφισίν σας τὴν ἑξῆς πρότασιν. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ Κανονισμοῦ δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς νὰ ἑρμηνευθῇ, μολονότι δὲν ἦτον ἀνάγκη ἑρμηνείας, ὅτι ἐπεκτείνεται καὶ ἐπὶ τῶν προτάσεων περὶ ἀπαρτίας. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, κύριοι, καὶ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρὸ δύω ἤδη ἡμερῶν μᾶς ἀπασχολεῖ...

§249ΣΑΡΑΒΑΣ. Μὲ ἀναδρομικὴν δύναμιν!

§250ΣΤΑΪΚΟΣ. —Καὶ μᾶς ἀποσπᾷ τῶν σπουδαίων καὶ κυρίων ἔργων μας, τὸ ζήτημα τοῦτο λύεται, καὶ ἓν τέρμα τίθεται ἐφεξῆς εἰς προθέσεις, ἐὰν ὑπάρχωσιν, ὅπερ ἀπεύχομαι, πρὸς ματαίωσιν τῶν συνεδριάσεων καὶ τῶν συζητήσεων. Πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος ἀπευθύνω πρὸς τὴν ἀριστεράν, πρὸς ἐκείνους ἐκ τῆς ἀριστερᾶς, οἵτινες δὲν ἔφθασαν εἰς τὴν κομματικὴν ἀποτύφλωσιν, ὡς ἀπεκάλεσε ταύτην ὁ πρὸ ὀλίγου κατελθὼν τοῦ βήματος, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ ἴδωσι τι, εἰ μὴ πάντοτε ὑπὸ τὸ πρίσμα τοῦ κομματικοῦ συμφέροντος, ἀπευθύνομαι λοιπὸν πρὸς αὐτοὺς καὶ τοὺς παρακαλῶ ν’ ἀποσκορακίσωσι καὶ νὰ ἀποκρούσωσι πᾶσαν ἐπὶ τῆς συνειδήσεώς των πίεσιν ἢ ἐπενέργειαν πρὸς ἀποτροπὴν ἐκ τῶν ἔργων των καὶ ἐκ τῆς ἀποστολῆς των. Τοῦτο τὸ λέγω, διότι εἶμαι Ἕλλην ἀντιπρόσωπος.

§251ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μάλιστα.

§252ΣΤΑΪΚΟΣ. —Διότι καὶ ἐγὼ αὐτὸς καὶ ὡς ἄτομον — ἀπαντῶ εἰς ἐκεῖνον, ὅστις εἶπε τὸ μάλιστα, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ᾖναι —πολὺ περισσότερον αὐτοῦ εἰργάσθην καὶ ἐνδιαφέρομαι διὰ τὸ Σύνταγμα, καὶ ἐγὼ αὐτὸς ὡς ἄτομον εἰργάσθην ὑπὲρ τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου μου, ὄχι λόγῳ ἀλλ’ ἔργῳ, καὶ κληρονομίαν τοιαύτην ἔλαβον πατρόθεν. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἐνδιαφέρομαι ὑπὲρ τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, ἔχω τὸν ἐγωϊσμὸν νὰ τάξω ἐμαυτὸν μεταξὺ τῶν ἄγαν ἐνδιαφερομένων ὑπὲρ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Παρακαλῶ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους νὰ προσέξωσιν εἰς πᾶν διάβημά των ἀπερίσκεπτον, μήπως δι’ ἑνὸς τοιούτου ἀπερισκέπτου διαβήματος δικαιολογήσωσι τοὺς ἀδικαιολογήτους, ἂν ὑπάρχωσι τοιοῦτοι, τοὺς διατεινομένους, ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐσμὲν ἀνάξιοι συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἐννοεῖται, ὅτι θὰ δικαιολογήσουν τοὺς τοιούτους ἐκεῖνοι, οἵτινες ἕνεκα προσωπικοῦ συμφέροντος, ἕνεκα ἀκαίρου δίψης πρὸς κατοχὴν ἐξουσίας, ῥάκη ἤδη περιβεβλημένης, ὡς οἱ ἴδιοι τὴν παρέστησαν, λησμονοῦν τί ὀφείλουν πρὸς ἑαυτοὺς, πρὸ τὴν πατρίδα καὶ τὸ πολίτευμα. Θὰ δώσωσι τὸ δικαίωμα νὰ εἴπουν εἰς ἐκείνους, οἵτινες διατείνονται, ἂν ὑπάρχουν τοιοῦτοι οἵτινες διατείνονται, ὅτι εἴμεθα ἀνάξιοι πολιτεύματος, ὅτι τῷ ὄντι εἴμεθα ἀνάξιοι πολιτεύματος, ὅτι ὑπεράνω τῶν κοινῶν συμφερόντων, ὑπεράνω τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ λαοῦ, ὅστις μᾶς ἀπέστειλεν ἐνταῦθα, θέτομεν μόνον προσωπικὰ συμφέροντα καὶ τὰς πρὸς τὴν ἀρχὴν ἐπιθυμίας καὶ τάσεις.

§253ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον, κύριοι, διότι ἔχω πρότασιν διαφέρουσαν τῶν προτάσεων ἀμφοτέρων τῶν μερίδων, ἣν θὰ ἀναγνώσω εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου μου. Κύριοι, τὸ ζήτημα, ὅπερ εἰσάγει ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ εἶναι νομίζω τὸ ἑξῆς· ζητεῖ τὴν ἀκύρωσιν τῶν νόμων τῶν ψηφισθέντων τὴν 30 Νοεμβρίου, τὸ παρελθὸν Σάββατον, διότι βουλευτής τις ἠμφισβήτησε τὴν ἀπαρτίαν. Ἠδυνάμην νὰ θεωρήσω σπουδαιοτέραν τὴν πρότασιν, ἂν διετυποῦτο ὡς ἑξῆς· Ἐὰν ἐζήτει τις τὴν ἀκύρωσιν τῶν νόμων τῶν ψηφισθέντων τὴν 30 Νοεμβρίου, διότι δὲν ἦτον ἀπαρτία, ἤθελον τὴν θεωρήσει σπουδαιοτέραν· ἀλλ’ ἤθελον τὴν καταψηφίσει. Σπουδαίαν δὲ ἤθελον θεωρήσει τὴν ἑξῆς πρότασιν· Ζητεῖ τὴν ἀκύρωσιν τῶν νόμων αὐτῶν, διότι εἶναι ἀποδεδειγμένον διὰ δημοσίου ἐγγράφου ὑπὸ τοῦ καταλόγου, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, τότε ἤθελον ὑπερψηφίσει, διότι, κύριοι, ἡ ἀμφισβήτησις ἑνὸς μόνον βουλευτοῦ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, καὶ ἂν ὑποστηρίζεται ὑπὸ 10, δὲν ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, καὶ διὰ νὰ ᾖναι ἄκυρος εἷς νόμος, πρέπει νὰ ᾖναι ἀποδεδειγμένον ἐπισήμως, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, διότι λέγω ὅτι ἡ πρότασις ἡ δευτέρα ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, καὶ ἂν δύναμαι ν’ ἀποδείξω διὰ μαρτύρων τοῦτο, πάλιν λέγω ἀντιβαίνει εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα. Δὲν δύναται οὐδὲν Κοινοβούλιον νὰ παραδώσῃ εἰς τὴν μαρτυρικὴν ἀπόδειξιν τοιοῦτον θέμα, τὴν ἀκύρωσιν νόμων σπουδαιοτάτων. Ὑποστηρίζω, ὡς εἶπον, ὅτι ἡ ἀπαρτία ἀποδείκνυται ἐκ τοῦ καταλόγου, καὶ ἡ μὴ ἀπαρτία πάλιν ἐκ τοῦ καταλόγου· ἂν δὲν ἀποδείκνυται ἐκ τοῦ καταλόγου ἡ μὴ ἀπαρτία, ἐν τούτοις ἐγένετο ψήφισις νόμων, λέγω ὑμῖν τότε, ὅτι καὶ ὁ κανονισμὸς παρεβιάσθη ὡς καὶ τὸ Σύνταγμα. Εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν οἱ παραπονούμενοι δὲν ἔχουν ἀπόδειξιν τοιαύτην, καὶ ζητοῦσιν ἐνδείξεις ἔξωθεν τοῦ πρέποντος. Ἐγὼ, κύριοι, θεωρῶ διαιρετὸν τὸ ζήτημα· θεωρῶ ἄλλην τὴν τύχην τοῦ ζητήματος τῶν πρακτικῶν, ἤτοι τοῦ κύρους τῶν πρακτικῶν, τοῦ κύρους τῶν νόμων, ἢ τοῦ νόμου τοῦ ψηφισθέντος, καὶ ἄλλην τὴν τύχην τῆς αἰτιάσεως κατὰ τοῦ προέδρου, ὅτι παρεβίασε τὸν κανονισμόν. Ἐὰν μοὶ ἐπετρέπετο νὰ ἐκφρασθῶ δικανικῶς, τὸ δεύτερον ἤθελον θεωρήσει πειθαρχικόν τι παράπτωμα τοῦ προεδρείου, ἂν τῷ ὄντι παρηρμήνευε τὸν κανονισμόν. Ἂν ἡ ἀμφισβήτησις μόνη, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, ἤρκει νὰ φέρῃ τὴν ἀκύρωσιν τῶν νόμων, ἀλλοίμονον! διότι τότε θὰ παραδεχθῶ, ὅτι καὶ ὑπαρχούσης ἀπαρτίας, ἂν ὑπάρξῃ ἀμφισβήτησις ὑπὸ ἑνὸς, εἶναι ἄκυροι οἱ νόμοι, ἐὰν τύχῃ νὰ μὴ γείνῃ νέα ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου. Τοιαύτη τερατώδης ἐξουσία οὐδέποτε δύναται νὰ δοθῇ εἰς ἕνα ἄνθρωπον, ἔστω καὶ βουλευτὴν ὅσον τέλειος καὶ ἂν ᾖναι. Ἡ ἐξουσία αὕτη, κύριοι, ὁμοιάζει τῷ veto τῷ κυριαρχικῷ ἐπὶ τῷ ὁποίῳ ὁ Βασιλεὺς δύναται εἰπεῖν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ πρόσωπον· «Σὺ ἐψήφισες τὸν ἑξῆς νόμον, ἀλλ’ ἐγὼ τὸν ἀκυρῶ. Ἡ τοιαύτη ἐξουσία ἑνὸς βουλευτοῦ εἶναι ἐξουσία διαλύσεως πάσης συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς, διότι εἰς τοιοῦτον ἀποτέλεσμα φέρει διαρκὴς ἐπανάληψις τῆς προκαλουμένης ἀριθμήσεως· ὥστε εἶναί τι πλειότερον τοῦ veto. Ἐνθυμοῦμαι ἤδη, ὅτι παρὰ τοῖς ἀρχαίοις ὑπῆρχε προνόμιόν τι, ἤτοι veto τι ἑνὸς καὶ μόνου ἐκκλησιαστοῦ· ἀλλ’ οὐχὶ μέχρι διαλύσεως πάσης συνεδριάσεως τῆς ἐκκλησίας. Ἠδύνατο νὰ εἴπῃ ὀμνύω —καὶ ἔπρεπε νὰ ὁρκισθῇ —ὅτι ὁ προταθεὶς ἢ ψηφισθεὶς νόμος ἀντιβαίνει εἰς τοὺς θεμελιώδεις νόμους ἢ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος καὶ ἠδύνατο νὰ προσκαλέσῃ τὴν ἐκκλησίαν νὰ μὴ προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν, καὶ ἐσταμάτα ἡ ἐκκλησία. Εἶχεν ὅμως εὐθύνας ἀπείρους· κηρυττόμενος ἄτιμος ἐὰν ἐντὸς ἑνὸς ἔτους δὲν ἀπεδείκνυε πρὸ τῆς ἡλιαίας παράνομον τὸν νόμον διὰ γραφῆς παρανόμων. Καὶ λέγω, ὅτι δικαίως ἠδύνατο ν’ ἀπαγορεύσῃ τις τὴν συζήτησιν μιᾶς προτάσεως οὐχὶ ὅμως καὶ νὰ εἴπῃ, ὡς ὁ Ῥούκης, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ συνεδριάζετε. Ὅπως ἡρμηνεύθη ἄχρι τοῦδε τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ, βεβαίως δὲν δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι χορηγεῖται εἰς ἕνα βουλευτὴν τόσον μεγάλη ἐξουσία· διότι δύναται δεκάκις τῆς ἡμέρας, εἷς ῥιζοσπάστης τυχὸν, μὴ εὐχαριστούμενος εἰς τὸ καθεστὼς, νὰ παραλύῃ τὸ Κοινοβούλιον, τὴν Κυβέρνησιν, τὴν διοίκησιν· πρᾶγμα τὸ ὁποῖον τὸ λέγω εἰς τιμὴν τοῦ ἔθνους καὶ τῶν συμπολιτῶν μας βεβαίως δὲν ἐγένετό ποτε. Ὁ νομοθέτης ὅμως συνειθίζει νὰ ζητῇ ἐγγυήσεις· δὲν χορηγεῖ ἐξουσίας ἄνευ ἐγγυήσεων· αἱ δὲ ἐγγυήσεις ὑπάρχουν ἐν τῷ κανονισμῷ τούτῳ. Κύριοι, μόνον ἐνώπιον τῶν δικαστῶν ἵσταται ἡ πρότασις, ὅτι, ἐπειδὴ ἐζητήθη ὁ λόγος καὶ δὲν ἐδόθη καὶ ἐξεδόθη ἀπόφασις κατὰ τοῦ κατηγορουμένου, εἶναι ἀναιρετέα ἡ δίκη· ἐνώπιον ὅμως τῶν κοινοβουλίων ζητεῖται τὸ πρᾶγμα ὅπως ἔχει· δὲν δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε, κύριοι, καὶ τὸ ἐβεβαίωσεν ὁ κύριος Ζαΐμης καὶ τὸ ἀνέπτυξεν ὁ κύριος Μεσσηνέζης, ὁ ἀνώτερος πάσης ὑπονοίας φατριασμοῦ, ὅτι ἐβεβαιώθη ἡ ἀπαρτία τοῦ Σώματος τὴν 30 Νοεμβρίου· τὸ Σάββατον ἦσαν 103 παρόντες.

§254Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§255ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἐβεβαιώθη τοιοῦτον.

§256ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἂν ὑπάρχῃ ἀμφισβήτησις, ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ περικοπὴ τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἡ ἀφορῶσα τὸ περὶ ἀπαρτίας.

§257ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγὼ λαλῶ πρὸς ὅσους ἤκουσαν, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀποδείξω τίποτε, διότι αὐτοὶ οἱ ἴδιοι εἶναι μάρτυρες. Κύριοι, στοιχεῖον, ἐγγύησις μεγάλη ὑπὲρ τῶν πράξεων τῶν κοινοβουλίων εἶναι ἡ ἀπαρτία· ἀλλ’ αὕτη βεβαιοῦται ἐφ’ ἅπαξ, καὶ ἅπαξ βεβαιουμένη παρέχει τὸ τεκμήριον ὅτι ὑφίσταται, καὶ τὸ τεκμήριον ἰσχύει μέχρις ἀποδείξεως τοῦ ἐναντίου· αὐτὴ εἶναι ἡ λογικὴ τῶν πραγμάτων, αὐτὴ ἡ ἑρμηνευτικὴ τῶν νόμων. Ἐβεβαιώθη ἅπαξ, ὅτι ὑπάρχει ἀπαρτία; δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε πλέον ὅτι δὲν ὑπάρχει. Δὲν ἔχετε ἀπόδειξιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει, καὶ ἵνα ζητήσητε τὴν ἀκύρωσιν νόμων καὶ μάλιστα τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅστις εἶναι ἡ κυκλοφορία τῆς διοικήσεως, ὅστις εἶναι νόμος τόσον σπουδαῖος καὶ τόσον ἀπαραίτητος διὰ τὸ πολιτικὸν Σῶμα, ὅσον ἡ κυκλοφορία τοῦ αἵματος ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ σώματι, ἵνα ζητήσητε, λέγω, τὴν ἀκύρωσιν πρέπει νὰ φέρετε σεῖς τὴν ἀπόδειξιν. Καὶ ὁ νόμος προβλέπει· τί δὲ γίνεται; Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος.

§258ΜΙΛΗΣΗΣ. Περίεργον πρᾶγμα· ἀφοῦ δὲν ἤθελον νὰ ἀναγνωσθῇ! (θόρυβος)

§259ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι διαφέρει τὸ διαφισβητεῖν τὴν ἀπαρτίαν, ἀπὸ τὸ δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Καὶ διαφέρει καὶ ἀπὸ τὰ δύω τὸ «ἔχω ἀποδεδειγμένον ἐπισήμως, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία·» τοῦτο δὲν τὸ ἔχετε. Ἀδιαφορῶ, ἂν τὸ προεδρεῖον εἶναι ὑπαίτιον· δὲν ἐξετάζει ὁ τρίτος, τὸ Ἔθνος, ὅστις ἐκτήσατο δικαιώματα ἐκ τῶν νόμων, οἱ ὁποῖοι ἐψηφίσθησαν τὸ Σάββατον, ἀδιαφορεῖ τις ὁ αἴτιος. Πρέπει νὰ φέρῃς Σὺ τὴν ἀπόδειξιν. Ἂν δὲ ὁ Πρόεδρός σου ἔσφαλε, δύνασαι νὰ τὸν ἀποδοκιμάσῃς, νὰ τὸν τιμωρήσῃς, ἀλλ’ ἀκύρωσιν νόμων δὲν δύνασαι νὰ φέρῃς, ἐκτὸς ἂν ἀποδείξῃς ἐπισήμως καὶ οὐχὶ διὰ μαρτύρων, ὅτι ἀπαρτία δὲν ὑπῆρχε. Κύριοι, τὸ ζήτημα ὑψώθη πολύ· δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω κανένα, ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ παραλείψω καὶ τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἐκ τοῦ πράγματος δὲν εὑρίσκω λόγον νὰ ὑψωθῇ τὸ ζήτημα εἰς τοιαύτην περιωπήν· ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω, ὅτι ἐκ τοῦ σκοποῦ ἔλαβε τὴν ἔκτασιν αὐτὴν ἡ συζήτησις, τὸν τόνον ἡ ἐπίθεσις, τὴν τόλμην ἡ ἀπειλή, τὴν ἀπόνοιαν ἡ ἀπόφασις τῆς ἀποσυνθέσεως τοῦ Κοινοβουλίου τῆς πατρίδος σας. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ καταλυθῶσιν αἱ ἐλευθερίαι ἡμῶν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ καταλυθῇ τὸ habeas corpus, ἢ ἕτεραι ἔστω καὶ μικρότεραι ἐλευθερίαι, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, ἡ ἐλευθερία τοῦ τύπου, ἡ κατάργησις τῆς ἰσοβιότητος τῶν δικαστῶν, ἠδύνασθε νὰ εἴπητε, σεῖς βαδίζετε κατὰ τοῦ Συντάγματος, καταλύετε τὰς ἐλευθερίας ἡμῶν, ἑπομένως δὲν θέλομεν νὰ συμπράξωμεν. Ἂν ἐπρόκειτο περὶ καταργήσεως μιᾶς τιμαλφοῦς προνομίας τοῦ στέμματος, σωτηρίου τῆς τάξεως, καὶ πρὸ πάντων τῶν ἐλευθεριῶν, ἀντιδρώσης κατὰ τῆς πλειονοψηφίας πολλάκις, ὁποία εἶναι καὶ ὄντως φύσει πᾶσα προνομία τοῦ στέμματος, ἠδύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ συμπράξωμεν· οὐχὶ δὲ νὰ λέγετε ὅτι ἀποχωροῦμεν· διὰ τί; Διότι ὁ Πρόεδρος παρηρμήνευσε τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ μετὰ τοῦ καθηγητοῦ τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου.

§260ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν λέγομεν αὐτό.

§261Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἀπαρτία (θόρυβος).

§262ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Εἶπον ὅτι ὡς ἐκ τοῦ πράγματος φαίνεται, ὅτι ἡ ἀποδιδομένη παρέκβασις δὲν εἶναι σπουδαία. Διὰ τί; Ἀνεξαρτήτως τῶν νόμων, τοῦ Συντάγματος, τῶν κανονισμῶν, τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ὑπέμνησα προηγουμένως, εἶναι αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ σπουδαῖα, φύσει ἀπόλυτα, φύσει θεμελιώδη ὡς πρὸς τὰς ἐλευθερίας ἡμῶν, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἡ παρερμήνευσις τοῦ κανονισμοῦ ἐπὶ μιᾶς περιπτώσεως· διὰ τί τοῦτο; διότι ὅλοι ἡμεῖς ἀγαπῶμεν τὰς ἐλευθερίας ἡμῶν· ἀλλ’ ἐπίσης τὰς ἀγαπῶσι καὶ οἱ Ἄγγλοι (θόρυβος)· ἐν τούτοις ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ Βουλὴ τῶν κοινοτήτων δύναται νὰ συνεδριάσῃ καὶ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ κόσμου, περὶ τῆς Εὐρώπης, περὶ τῶν Ἰνδιῶν, τοὐλάχιστον, περὶ Συντάγματος αὑτοῦ, μόνον μὲ 40 βουλευτὰς ἐκ τῶν 650.

§263Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Τὸ λέγει ὁ νόμος.

§264ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Εἰς αὐτὸ θὰ ἔλθω. Ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων κατὰ τὸ 1865 ἢ 55 πέντε μόνον λόρδοι παρόντες ἐψήφισαν νόμον περὶ ὑποθηκῶν καὶ δὲν ἐχάλασεν ὁ κόσμος.

§265ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἀριστερόθεν). Δὲν ἐγένετο παρατήρησις.

§266ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὄχι, χωρὶς παρατήρησιν, κύριοι, φυσικὸς νόμος εἶναι tresfaciunt colegium, τρεῖς καθιστῶσι σύλλογον. Ἕκαστον σωματεῖον δύναται νὰ κατέλθῃ μειούμενον μέχρι τῶν τριῶν καὶ δύναται νὰ συζητήσῃ καὶ μὲ τοὺς τρεῖς, διότι καὶ ἐν τοῖς τρισὶν ζῇ· ἄρα ὁ νόμος τῆς ἀπαρτίας εἶναι τοῦ θετικοῦ δικαίου· δὲν εἶναι ἀπόλυτον δικαίωμα, οὐδ’ ἀπόλυτον καθῆκον, τὸ νὰ προσδιορίζεται δηλαδὴ ὁ ἀριθμὸς τῆς ἀπαρτίας εἴτε 40, εἴτε 50, εἴτε 100. Διὰ τοῦτο οὐδὲν σᾶς δικαιολογεῖ ποτε νὰ φθάσητε μέχρι τοῦ σημείου, εἰς ὃ ἐφθάσατε μέχρις ἀπειλῶν ἀποσυνθέσεως. Ἐξεπλάγην, κύριοι, χθὲς ὅταν ἤκουσα τοῦ κ. Ζαΐμη λαλοῦντος, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ κανονισμοῦ, ἀλλὰ περὶ τοῦ 56 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο ζητήσας εὗρον τὸ 56 ἄρθρον. Τί λέγει; «Ἡ Βουλὴ, λέγει, δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς». Τότε ἠδύνατο νὰ εἴπῃ ταῦτα ὁ κ. Ζαΐμης, ὅτι καταργεῖται τὸ ἄρθρον, ἂν ἡμεῖς ἀνεγράφομεν ἀντίθετον διάταξιν· ἂν ἐλέγαμεν, ὅτι δὲν χρειάζονται τόσοι, ἀλλὰ 30 ἢ 40 ὡς εἰς τὴν Ἀγγλίαν. Διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι ἀπὸ σοφισμάτων εἰς σοφίσματα μεταπηδᾶτε· καὶ φυλαχθῆτε, μὴ τρέχετε εἰς τὸν κρημνόν, παρασύροντες μεθ’ ὑμῶν εἰς τὸ χάος τὴν δημοσίαν τάξιν περὶ τῆς ὁποίας εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἐνδιαφέρεσθε περισσότερον ἐμοῦ. Ἀλλὰ πονηρόν τι δαιμόνιον, κύριοι, ἐμφιλοχωρεῖ ἐνεδρεῦον ἐν ταῖς ἐλευθέραις πολιτείαις, ὁ φατριασμός. Δὲν λέγω, ὅτι φατριάζετε, ἀλλὰ σᾶς ἐνθυμίζω αὐτὸ τὸ νόσημα, αὐτὴν τὴν ἐρυσίβην, ἥτις εἶναι προσκεκολλημένη εἰς ὅλα τὰ κόμματα καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀναθεωρήσητε τὰς σκέψεις σας καὶ τὰς προτάσεις σας καὶ τὰς ἀποφάσεις σας. Ἡμεῖς βεβαίως ὑποστηρίζομεν τὸν νόμον, τὸ καθῆκόν μας· ἔχοντες γραπτὸν τὸν κανονισμόν, δὲν φοβούμεθα νὰ εἴπῃ τις οὔτε ἐνταῦθα, οὔτε ἐν Εὐρώπῃ, οὔτε ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅτι σήμερον ἢ προχθὲς σᾶς κατεπιέζομεν ἢ σᾶς κατεπιέσαμεν παρὰ πολύ.

§267ΡΟΥΚΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε τί εἴπατε εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον. Τοῦ εἴπατε, ὅτι τὸ βλέπομεν ὅτι ἐχάλασεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀποχαλάσῃ ἵνα διορθωθῇ. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Σωτηροπούλου· καὶ ἐν τούτοις σήμερον ἔρχεσθε νὰ δώσητε ἄλλας ἑρμηνείας καὶ νὰ μᾶς ἀναφέρετε τὸ habeas corpus κτλ. (γέλως).

§268ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἤμην ἐνταῦθα, ὅταν ὁ κ. πρόεδρος ἠρνήθη τὴν ἀρίθμησιν, ὅτε εἶπεν: ἡ συζήτησις θεωρεῖται περαιωμένη καὶ προβαίνομεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 74. Τότε καὶ ἐγὼ παρεξενεύθην· εὑρέθην εἰς ἀγωνίαν τινὰ καὶ εἶπον κατ’ ἐμαυτὸν· πῶς γίνεται αὐτὸ τὸ βῆμα· δὲν τὸ κρύπτω, διότι εἶμαι πάντοτε εἷς καὶ ὁ αὐτός.

§269ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἀριστερόθεν). Διὰ τί δὲν τὸ ὑπεστηρίξατε;

§270ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Διότι ἐγὼ εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἦτο πλήρης ἡ Βουλή. Ἄλλως δὲ τότε ἐνόμιζον, ὅτι ἅμα γενομένης ἀντιῤῥήσεως ὁ πρόεδρος ἔπρεπε νὰ εἰσακούσῃ, καὶ ἦν περιττὴ πᾶσα προσθήκη.

§271ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§272ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἠδυνάμην νὰ καλέσω μάλιστα μάρτυρας τῆς πλάνης μου ταύτης, πλάνης εἰς ἣν εὑρίσκεσθε καὶ ὑμεῖς τότε, ὅτε ἐπιστεύσατε ὅτι εὑρίσκεσθε εἰς τὸ σημεῖον νὰ ἐκφωνήσητε: εὗρον, εὗρον. Πάντες ἐνομίζομεν, ὅτι ὑπῆρχε πραγματικῶς θετικὸν δίκαιον, ἐπιτακτικόν, τοῦ ὅτι ὁσάκις εἷς καὶ μόνος ζητήσῃ τὴν ἀρίθμησιν πρέπει αὕτη νὰ γίνεται. Ἰσχυριζόμην χθὲς πρὸς τοὺς γραμματεῖς ὅτι ἔχουσιν ἄδικον, πρὸς τὸν κ. Στάϊκον, πρὸς τὸν κ. Μπουφίδην· αὐτοὶ δὲ μοὶ ἐπιτέθησαν λέγοντες «θὰ σοῦ ἀποδείξωμεν ὅτι ἔχεις σὺ ἄδικον». Ὄντως ἀνεζήτησα ἐν τῷ κανονισμῷ ἄρθρον τοιοῦτον, ἀλλ’ οὐδαμοῦ εὗρον, οὔτε ἐν τῷ κανονισμῷ, οὔτε ἐν τῷ Συντάγματι. Ὑπάρχει, κύριοι, ἄρθρον τὸ ὁποῖον λέγει εἷς μόνος καὶ μὴ ὑποστηριζόμενος ὑπὸ 10 ποιεῖ ἰσχυρὰν ἔνστασιν; Τώρα λοιπὸν ἂν ὁ νομοθέτης ἐν τῷ κανονισμῷ προέβλεψε δι’ ἐκείνην τὴν περίπτωσιν νὰ δώσῃ τὴν ἐξαιρετικὴν ἐξουσίαν εἰς ἕνα μόνον, διὰ τί δὲν προέβλεψε καὶ περὶ τῆς προκειμένης περιπτώσεως, τοῦ νὰ δύνηται δηλαδὴ ἕκαστος ὁσάκις θέλει νὰ κατορθώσῃ τὴν ἄκαρπον λῆξιν τῆς συνεδριάσεως; Ἰδοὺ, κύριοι, τὸ ἄρθρον τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπει καὶ εἰς ἕνα μόνον τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως πλῆρες. «Ἐπὶ τῶν συνθέτων ζητημάτων, λέγει τὸ ἄρθρον 30 τοῦ κανονισμοῦ, ἡ διαίρεσις ἀπαγγέλλεται παρὰ τοῦ προέδρου, ἂν ζητηθῇ παρ’ ἑνὸς τῶν βουλευτῶν.» Τοῦτο δὲ διεγράφη, διότι ἡ ψῆφος εἶναι ζήτημα συνειδήσεως· ἕκαστος εἶναι ἐντελῶς ἀνεξάρτητος τοῦ Κοινοβουλίου εἰς τὰς ἰδέας αὑτοῦ· ἀλλ’ ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι καί τις ἰδιότροπος, νὰ ζητῇ διαίρεσιν τῶν ἀδιαιρέτων· ὅθεν ἐπάγει τὸ ἄρθρον, ὅτι περὶ τούτου ἀποφασίζει ἡ Βουλή. Ποῦ λοιπὸν εἶναι ἡ βάσις σας; ποῦ τὸ θεμέλιον τῶν παραπόνων σας; ποῦ εἶναι τὰ μεγάλα δικαιώματα, αἱ μεγάλαι ἐλευθερίαι, αἱ τιμαλφεῖς προνομίαι αἱ κινδυνεύουσαι ἐκ τῆς ἀρνήσεως τοῦ κ. προέδρου ν’ ἀκούσῃ τὸν κ. Ῥούκην ὑβρίζοντα καὶ μεταξὺ τῶν ὕβρεων ζητοῦντα καὶ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου, ὥστε νὰ μᾶς προσκαλῆτε ἢ εἰς πόλεμον ἢ εἰς εἰρήνην; Κάμνω ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμόν σας καὶ παρακαλῶ νὰ ἐπιστρέψητε εἰς ἑαυτοὺς καὶ ν’ ἀναθεωρήσητε καὶ τὰς πλάνας σας καὶ τὰς τόλμας σας καὶ τὰς ἀπειλάς σας, τὰς ὁποίας καθ’ ἡμῶν ἐξηνέγκατε. Κύριοι, εἶπον, ὅτι ἴσχυεν ἡ πρᾶξις αὕτη· πῶς δ’ ἱστορικῶς ἀνεπτύχθη τὸ δίκαιον τοῦτο καὶ ἐγὼ νομικὸς ὢν, καὶ ἐγὼ, ζήσας ἐν κοινοβουλίοις δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω· δὲν γνωρίζω, πῶς ἡ πλάνη αὕτη ὑπεισελθοῦσα ἔλαβε τὴν ἀξίαν ἀξιώματος ἀναμφισβητήτου παρὰ τοῖς πλείστοις... Ἀλλ’ ἆράγε ἦτο προχθὲς ὁ κ. πρόεδρος ὑπόχρεως ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν καθημερινὴν ταύτην πλάνην τῆς παρερμηνείας τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ κανονισμοῦ; καὶ ἂν παρέπταισεν, ἂν ἔσφαλε εἰς τὴν πρᾶξιν κατά τι, εἶναι ἀξία θανάτου ἡ πλειονοψηφία; Πρὸς θεοῦ ἡ ἀπαίτησίς σας εἶναι λίαν ὑπέρογκος· ὅτι προσβολή τις τῶν δικαιωμάτων τῆς πλειονοψηφίας ἔλαβε χώραν, ἴσως δύνασθε νὰ εἴπητε, οὐχὶ ὅμως νὰ λέγετε, ὅτι προσεβλήθησαν αἱ συνταγματικαὶ ἐλευθερίαι, ὅτι κατελύθη τὸ Σύνταγμα, ὅτι πρέπει ν’ ἀκυρωθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 74 καὶ τὰ τοιαῦτα. Νομίζω, ὅτι δὲν ἔχετε δίκαιον εἰς τὰς ὑπερβολὰς, τὰς ὁποίας ἐφθάσατε. Εἷς τῶν ἀρχαίων διδάσκει, ὅτι συνειθέστατα οἱ ἐρίζοντες ἔχουσι δίκαιον ἀμφότεροι· ἡ σύγκρουσις δὲ γίνεται ἐκ τῶν ὑπερβολῶν. Ἐνθυμεῖσθε τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἢ τοῦ κ. Μαυροκορδάτου, ὁ ὁποῖος ἐξέτεινε τὴν ἀπαίτησιν τῆς ἐπιθέσεως μέχρι τῆς μὴ ἀναγνωρίσεως τῆς κυρώσεως τῶν πρακτικῶν καὶ αὐτῆς τῆς Παρασκευῆς. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δι’ ὑπαινιγμῶν ἔφθασε μέχρι προτάσεως πλαστογραφίας τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ εἴδατε ὅτι ἐτόλμησε νὰ σχηματίσῃ κατάλογον βουλευτῶν ὡς μὴ παρόντων ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλὰ κατόπιν ἦλθον ἐδῶ πάντες ἀλληλοδιαδόχως καὶ διέψευσαν τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Μεταξὺ δὲ τῶν ἄλλων καὶ ὁ κ. Μπούμπουλης εἰπὼν ὅτι ἤμην ἐδῶ, ἀλλὰ δὲν ἤθελον νὰ ἦμαι παρών.

§273ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὄχι. Ἦλθον μόνον νὰ διαμαρτυρηθῶ· τίποτε ἄλλο. Ποῖος σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ μὲ γράψετε ὡς παρόντα!

§274ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἦτο παρὼν ἐν τῷ διαμαρτύρεσθαι.

§275ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ἦτο Βουλὴ, ὅταν εἶπον αὐτά· διεμαρτυρήθην καὶ ἀνεχώρησα.

§276ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐδῶ ὑπάρχει ῥητὸν ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ ἐναντίον σας, τὸ ἄρθρον 29, ὅπερ ἐμπεριλαμβάνει καὶ τὸ ἄρθρον 15, κραυγάζουσι δ’ ὅτι ἔχετε ἄδικον. Ὁ φύλαξ τῆς ἀπαρτίας, κύριοι, εἶναι ὁ πρόεδρος, ἡ ἐπίσημος ἀπόδειξις τῆς ἀπαρτίας ὁ κατάλογος· ἡ μείωσις, κύριοι, τῆς ἀπαρτίας πάλιν βεβαιοῦται δι’ ἀναγνώσεως αὐτοῦ μόνον. Ἀληθῶς δύναται καὶ εἷς μόνον νὰ δώσῃ νύξιν εἰς τὸν πρόεδρον, ἀλλὰ τὸ δικαίωμα τέλειον ἀνήκει μόνον εἰς αὐτόν.

§277ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Διατί δὲν τὸ ἔκαμε;

§278ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἀπαντῶ. Τὰ καθήκοντα ἀντιστοιχοῦσι πρὸς δικαιώματα, καὶ τὰ δικαιώματα πρὸς καθήκοντα. Ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ ῥητὸν λέγει, ὅτι ὁ πρόεδρος δὲν δύναται νὰ ἦναι πανταχοῦ παρών. Ὅταν διευθύνει τὴν συνεδρίασιν, ὅταν θέτει τὰ ζητήματα ὁ πρόεδρος, δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ τίς βουλευτὴς εἰσέρχεται καὶ τίς ἐξέρχεται. Λοιπὸν ὁ ἀναχωρῶν βουλευτὴς, ὁ ἐλαττόνων τὴν ἀπαρτίαν κατὰ ἕνα, ἐπιτάσσεται καὶ εἶναι ὑπόχρεως ἠθικῶς καὶ πολιτικῶς νὰ εἰδοποιῇ τὸν πρόεδρον· διατί; μήπως λαμβάνει ὁ βουλευτὴς τὴν ἄδειαν; ὄχι· δύναται ἐξ ἐναντίας ὁ βουλευτὴς νὰ ἀναχωρήσῃ, ὅταν θέλει· τοῦτο δὲ διέταξεν ὁ κανονισμὸς ἵνα προνοήσῃ διὰ τοῦ προέδρου περὶ τῆς ἀπαρτίας, διδοὺς δηλονότι καὶ ὅλα τὰ στοιχεῖα τὰ ἀναγκαῖα εἰς τὸν πρόεδρον πρὸς φύλαξιν τῆς ἀπαρτίας. Πῶς λοιπὸν δύνασθε νὰ παραπονῆσθε κατὰ τοῦ προέδρου, ὅτι δὲν ἐμερίμνησε περὶ τῆς ἀπαρτίας, ἀφοῦ οὐδεὶς σχεδὸν τῶν τυχὸν ἀναχωρησάντων εἰδοποίησε τὸν πρόεδρον περὶ τῆς ἀναχωρήσεώς του; ἀφ’ οὗ κατ’ ἀρχὰς ὁμολογουμένως ἦτον ἀπαρτία; Ὁ ὑπαίτιος ἑνὸς παραπτώματος δύναται νὰ διατυπώσῃ ἔγκλησιν κατ’ ἄλλου περὶ τούτου;

§279ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἀνεχωρήσαμεν, ποῖον ἠθέλατε νὰ εἰδοποιήσωμεν, δὲν ὑπῆρχε συνεδρίασις.

§280ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὑπῆρχε συνεδρίασις· συνεδρίασις ὑπάρχει καὶ μὲ 2 μὲ 5.

§281ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Οὕτω λέγετε;

§282ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἡ συνεδρίασις ὑφίσταται· ἡ Βουλὴ εἶναι Βουλὴ ἅμα κάθηται ἐν τῷ θρόνῳ αὐτοῦ ὁ κύριος πρόεδρος ὁ ἀντιπροσωπεύων τὴν Βουλὴν, ὁ φέρων τὸ πρόσωπον τῆς Βουλῆς. Διὰ νὰ ὑπάρξῃ Βουλὴ δὲν χρειάζεται ἀπαρτία. Διὰ νὰ ἀποφασίσῃ δὲ, μάλιστα· καὶ ἐνθυμήθην τώρα ὅτι τὸ Σύνταγμα, ἢ ἓν Σύνταγμα, ἓν ἐκ τῶν Συνταγμάτων τῆς Ἀμερικῆς, καὶ νομίζω τὸ τῆς Νέας Ὑόρκης, προσδιορίζει εἰς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς, τὴν ἀπαρτίαν· ἀλλ’ ἂν δὲν εἶναι τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς ὑπάρχει Βουλὴ ἢ ὄχι; ὑπάρχει λέγει τὸ Σύνταγμα αὐτὸ καὶ προσδιορίζει τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ τὴν ἡμέραν τῆς νέας συνεδριάσεως, ἐπιβάλλει δὲ καὶ ποινὰς εἰς τοὺς ἀποχωροῦντας, ἔτι δὲ καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς ἀπουσιάζοντας αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἡ μὴ ἐν ἀπαρτίᾳ Ταῦτα σᾶς λέγω διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω λογικῶς ὅτι ἡ συνεδρίασις ὑφίσταται καὶ ἄνευ ἀπαρτίας· ἡ ἀπαρτία ἔχει τὴν μεγάλην ἀξίαν της, διότι ἡ σπουδαία λειτουργία τῆς Βουλῆς εἶναι ἡ συζήτησις καὶ ἡ ἀπόφασις. Μὴ λέγετε δ’ ὅτι δὲν ὑπάρχει Βουλὴ, ὅταν λείπῃ ἡ ἀπαρτία, διότι ἡ Βουλὴ ὡς Βουλὴ ἐργάζεται περὶ τῆς ἀπαρτίας πρὸ τῆς ἀπαρτίας. Ὁ κύριος Ζωχιὸς εἶπε μάλιστα, ὅτι δὲν ὑπάρχει καὶ ὑπουργεῖον.

§283ΖΩΧΙΟΣ. Βεβαίως, ἀκοῦς ἐκεῖ.

§284ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὡς ἐκ τοῦ ἀντικειμένου εἶπόν τινα ὅτι δὲν προσεβλήθη οὐδὲν τιμαλφὲς συνταγματικὸν δικαίωμα, οὔτε πολίτου, οὔτε τοῦ κοινοβουλίου· ἂς ἴδωμεν ὅμως οὕτω τοῦ πράγματος ἔχοντος πῶς τόσοι κοπετοὶ καὶ τόσοι θρῆνοι, ἂν δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ἄλλος σκοπός. Ἐψηφίσθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1874, ὁ ψηφισθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Ζαΐμη πρὸ 5 ἡμερῶν, καὶ ὁ ὁποῖος εἶπεν εἰς τὸν τοῦ 75 θὰ συζητήσωμεν, διότι τὰ γενόμενα οὐκ’ ἀπογίνονται, διότι ὁ προϋπολογισμὸς αὐτὸς δὲν εἶναι τῆς παρούσης κυβερνήσεως, διότι αὐτὸς ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἀντίγραφον προϋπολογισμῶν δέκα ἐτῶν. Διὰ τί λοιπὸν ἠθέλησεν ἡ πλειοψηφία νὰ κλέψῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς; ἠθέλησε νὰ κλέψῃ τὰ χρήματά σας; Πρὸς Θεοῦ, κύριοι! ὀλίγη αἰδώς! ἂν πρόκηται νὰ βαδίσωμεν ἐν ὁμονοίᾳ καὶ ἁρμονικῶς συζητοῦντες καὶ ἀμφισβητοῦντες τὰ δεκτικὰ συζητήσεως καὶ ἀμφισβητήσεως. Ἓν μόνον ζήτημα ἐσυζητήθη καὶ ἐσυζητήθη σπουδαίως καὶ ἐξηντλήθη, καὶ σχεδὸν ἅπαντες οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων κατ’ οὐσίαν παρεδέχθησαν, ὅτι αἱ Πρεσβεῖαι εἰσὶν ἀναγκαῖαι· εἶναι ὁ δεσμὸς δι’ οὗ ἡ Ἑλλὰς τίθεται ἐν τῇ εὐρωπαϊκῇ ὀργανώσει, ἐν τῇ εὐρωπαϊκῇ ὁμοσπονδίᾳ. Καὶ τίς σπουδαίως ἠμφισβήτησεν ἄλλο παρὰ μόνον τὸν τύπον; Σᾶς εἶπον ἐξ ἀρχῆς ὅτι δίκαιόν τι εἴχατε καὶ ἤμην μεθ’ ὑμῶν ἐν πλάνῃ· εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι εἶσθε καὶ σεῖς ἐν πλάνῃ ἔτι καὶ νῦν. Ἐγὼ ἀπεμνημόνευον κατ’ ἐμαυτὸν κατὰ γράμμα τὸ δῆθεν ὑπάρχον ἄρθρον ἐν τῷ κανονισμῷ «αἰτοῦντός τινος τῶν βουλευτῶν, γίνεται ἀπαρίθμησις».

§285ΣΑΡΑΒΑΣ. Σήμερον ἠνεῴχθησαν οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας.

§286ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἔχετε λοιπὸν τὴν πρᾶξιν ὑπὲρ ὑμῶν, ἤτοι 2 ἢ 3 ἢ 4 παραδείγματα ἢ πλειότερα, ἀλλ’ ἡ πρᾶξις αὕτη, κύριοι, ἐκ λογικῶν ἐπιχειρημάτων ἐπείσθην ὅτι ἦτο πεπλανημένη. Δὲν θέλω νὰ ἐπιβάλω τὴν πεποίθησίν μου εἰς οὐδένα· διὰ τοῦτο ἡ πρότασίς μου δὲν εἶναι κατηγορητικὴ καὶ ὁριστική. Ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ ὁ εἷς νὰ διευθύνῃ τοὺς πολλούς, νὰ δεσπόζῃ πάντων. Εἶναι τοῦτο παράλογον καὶ ἄγον εἰς μύρια ἄτοπα. Ἤμην πεπλανημένος καὶ ἦσθε πεπλανημένοι εἰς τοῦτο καὶ σεῖς καὶ σήμερον ἐκ τῶν λογικῶν ἐπιχειρημάτων. Ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ νόμου τί ἰσχύουσι τὰ λογικὰ ἐπιχειρήματα; Σήμερον εἶμαι πεπεισμένος καὶ ἐκ τῶν νόμων καὶ ἐξ ἐπιστημονικῆς αὐθεντίας, καὶ πρέπει πολλοὶ ἀπὸ ἐσᾶς νὰ πεισθῆτε, διότι πολλὰ ἐκ τῶν φώτων σας ὀφείλετε εἰς τὴν ἐπιστήμην τοῦ καθηγητοῦ κ. Σαριπόλου. Ὁ κ. Μίλησης ἠπείλησεν ὅτι θὰ ἀνασκευάσῃ τὸν καθηγητὴν διὰ τῶν πρακτικῶν τῆς ἐθν. συνελεύσεως· οὔτε πρακτικὰ μετεχειρίσθη, οὔτε τίποτε. Πρόκειται περὶ ἑνὸς ἀνδρός, ὁ ὁποῖος οὔτε ὑπουργὸς ἐγένετο, οὔτε ὑπάλληλός ποτε ἐγένετο, οὔτε βουλευτὴς ἐζήτησέ ποτε νὰ γείνῃ, οὔτε ἐφατρίασέ ποτε· ἴσως ἴσως πάντες οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων ἔχουν κατ’ αὐτοῦ νὰ παραπονεθῶσιν κἄτι τι· ἀλλ’ οἱ ἴδιοι ἔχουσι νὰ τοῦ εἴπωσι καὶ ἓν εὐχαριστῶ, διότι εἶναι ἀληθὴς μύστης τῆς ἐπιστήμης, τεθαμμένος ἀνέκαθεν εἰς τὸ μελετητήριόν του. Ἠξεύρω τὸν ἄνδρα, ὅτι δὲν θυσιάζει δι’ ὅλον τὸν κόσμον τὴν ὑστεροφημίαν, τὸ μέλλον τοῦ ὀνόματός του, τὸ ὁποῖον περιμένει ἐκ τῶν συγγραμμάτων του. Ἀλλὰ θὰ εἴπῃ τις ἀφοῦ αὐτὴ ἦν ἡ πρᾶξις ἕως τώρα, διατί ὁ κ. πρόεδρος τὴν μετέβαλεν; Ὁ πρόεδρος εἶναι ὑπόχρεως τὴν πρᾶξιν αὐτὴν τὴν χωροῦσαν ἐναντίον ῥητοῦ γράμματος τοῦ κανονισμοῦ νὰ τὴν γνωρίζῃ; Ἠθέλησε νὰ σᾶς ἀδικήσῃ ὁ πρόεδρος, ἐὰν εἰλικρινῶς καὶ κατὰ γράμμα ἠθέλησε νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ σας; Ἀλλὰ ἐὰν ἐκάθητο ἐκεῖ ὁ καθηγητὴς τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου ὁ κ. Σαρίπολος, δὲν θὰ ἔκαμε τὸ ἴδιον; Ἀλλὰ ἂν εὑρίσκετο εἰς τὴν ἰδίαν θέσιν ὁ Καλλιγᾶς, ὁ Παπαῤῥηγόπουλος, αὐτοὶ εἶναι καθηγηταὶ, εἶσθε βέβαιοι, ὅτι δὲν ἤθελον κάμει τὸ ἴδιον σφάλμα τὸν νόμον ἀντὶ τῆς πράξεως ἐφαρμόζοντες; εἶσθε βέβαιοι περὶ τούτου; Ἠξεύρετε δὲ, κ. Μίληση, ὅτι οὔτε αὐτὸς ὁ Καλλιγᾶς, οὔτε ὁ Παπαῤῥηγόπουλος δύνανται νὰ συγκριθῶσι πρὸς τὸν Σαρίπολον κατὰ τὰς μελέτας αὐτοῦ τὰς εὐρυτάτας περὶ τὸ Δημόσιον Δίκαιον καὶ τὸ Συνταγματικὸν δίκαιον ἰδίως, ὅστις πρῶτος καὶ μόνος ἔγραψε περὶ Συνταγματικοῦ Δικαίου ἐν Ἑλλάδι· καὶ μοὶ φαίνεται, ὅτι καὶ ἐν Εὐρώπῃ ἐν πολλοῖς κράτεσι δὲν ὑπάρχουσιν οἱ πρὸ αὐτοῦ συγγράψαντες. Πῶς λοιπὸν θέλετε νὰ περιέλθωμεν ἡμεῖς εἰς τοιαύτην ταπείνωσιν, ὥστε νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἠδικήσαμεν, ἐσφάλαμεν εἰς τὸ ὁμοούσιον, διότι ὑβρίζοντα τὸν Ῥούκην δὲν εἰσήκουσεν ὁ κ. πρόεδρος, ἀποστρέφων τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἀπ’ αὐτοῦ κατὰ καθῆκον;

§287ΡΟΥΚΗΣ. Καλλίτερα νὰ ὑβρίζω τοὺς ἀξίους ὕβρεως παρὰ νὰ διαστρέφω....

§288ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Πρέπει νὰ σέβεσαι τὴν Βουλὴν, καὶ οἱονδήποτε συνάδελφόν σου· ἂν δ’ ὑβρίζῃς, ὑβρίζεις τὴν πατρίδα σου εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ κοινοβουλίου. Δὲν θέλω, κύριοι, ν’ ἀναγνώσω τὴν ἀπόφανσιν τοῦ καθηγητοῦ κατ’ ἐπανάληψιν.....

§289ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὰ εἶναι παλιόχαρτα.

§290ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Αὐτὰ εἶναι παλιόχαρτα γιατὶ θέλεις, κύριε Ζωχιὲ, τὸ ἔτσι θέλω· ἀλλὰ τὸ αὐταρχικὸν sic volo ὁ μὴ ἔχων δίκαιον ἐκφωνεῖ, ὅταν ἔχῃ τοὐλάχιστον τὴν δύναμιν.

§291ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Ῥοντήρην ἂν ἐπιτρέπεται 5 ἢ 80 βουλευταὶ νὰ συζητήσουν καὶ νὰ κάμουν ἀποφάσεις.

§292ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὄχι ἀποφάσεις, ἐκτὸς ἐὰν ᾖναι βεβαιωμένη ἐφ’ ἅπαξ ἐπισήμως ἡ ἀπαρτία. Ἐγώ, κύριοι, προσωπικῶς κάμνω μίαν θυσίαν διὰ μίαν στιγμὴν καὶ λέγω, εἶχον δίκαιον νὰ παροξυνθῶσιν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι· εἶχε δίκαιον νὰ ἀγανακτήσῃ ἡ μερὶς αὕτη καὶ νὰ διατυπώσῃ παράπονα ἕνεκα τοῦ ἐπικαλουμένου προηγουμένου. Καί τοι νῦν ἐγὼ ὁ ἴδιος διστάζω, ἂν ἔχετε ἴχνος δικαίου, μόλον τοῦτο παραδέχομαι ὅτι ἐνδέχεται νὰ πλανᾶται ὁ καθηγητὴς τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου, μόλον τοῦτο παραδέχομαι, ὅτι τὸ σαφέστατον γράμμα τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ κανονισμοῦ δὲν εἶναι σαφές· παραδέχομαι, ὅτι ἠδικήθητε, ἐὰν φέρετε ἔστω καὶ ἓν προηγούμενον· ἀλλὰ φέρετε τοὐλάχιστον ἓν προηγούμενον, φέρον τὰ στοιχεῖα τοῦ προηγουμένου. Ἐπειδὴ δὲ ἐνδέχεται νὰ ὑπάρχῃ προηγούμενον, διὰ τοῦτο δίδω τοιαύτην διατύπωσιν εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῆς προτάσεώς μου. Τὰ περίφημα ἐν Ἀγγλίᾳ προηγούμενα ἰσχύουσιν ἔν τε τῷ ἀστικῷ καὶ ἐν τῷ δημοσίῳ δικαίῳ ἐν Ἀγγλίᾳ· ἀλλὰ περιέχουσι τὰ ἑξῆς στοιχεῖα· πρῶτον ἀναφέρονται εἰς περιστάσεις περὶ ὧν γραπτὸς νόμος δὲν ὑπάρχει· δεύτερον παρατείνονται ἐπί τινα χρόνον· πρὸ πάντων δὲ λαμβάνουσι τὸ νόμιμον κῦρός των δι’ ἐπισήμου βεβαιώσεως, γενομένης διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ἐπὶ συγκεκριμένων περιπτώσεων δι’ ἀποφάσεων τοῦ σχετικοῦ σώματος, ἤτοι τῆς Βουλῆς, ἤτοι τῶν δικαστηρίων. Ἰδοὺ τὶ χρειάζεται ἐπὶ τοῦ προκειμένου· εἶναι ἀνάγκη π. χ. νὰ εὑρεθῇ ἂν ἐγένετό ποτε ἀμφισβήτησις καὶ ἂν ἡ Βουλὴ ἀπεφήνατο ὅτι καὶ εἷς μόνος δύναται νὰ φέρῃ τὴν ἔνστασιν τῆς μὴ ἀπαρτίας· ἂν δὲ τοιοῦτό τι δὲν ἔγεινεν, ὑπάρχει ἔνστασις, ἀλλὰ δὲν εἶναι καθιερωμένον προηγούμενον.

§293ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπειδὴ εἷς βουλευτὴς ἠμφισβήτησέ ποτε αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, ἄρα........ ὑπάρχει προηγούμενον!

§294ΜΠΡΑΒΟΣ. Ὀφείλεις νὰ δεικνύεσαι ἴσος καὶ ὅμοιος πρὸς τοὺς ἄλλους.

§295ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Μπράβο, ὁμολογῶ, ὅτι αὐτὸ ἦτο μία ἀταξία, δὲν λέγω πλέον τίποτε.

§296ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν θέλω νὰ μείνῃ ἀμφιβολία περὶ τῶν λεγομένων προηγουμένων· τὰ προηγούμενα ἐπαναλαμβάνω ἐπεξηγῶν δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ πρᾶξις. Τί σημαίνει, ὅτι ὑπῆρχε προηγούμενον; σημαίνει ὅτι δὲν ὑπῆρχε νόμος περὶ τούτου, ἀλλὰ ὑπῆρξεν ἀπόφασις· σημαίνει ὅτι ἦλθε τὸ ζήτημα τοῦτο ποτὲ εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ἀπεφάσισεν οὕτως· δηλαδὴ ἐζήτησέ τίς ποτε εἷς μόνος ὢν τὴν ἀρίθμησιν, ἐγένετο ἡ ἀμφισβήτησις κατὰ τὸν κανονισμὸν καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ὑπὲρ τοῦ ἑνός. Ὑπάρχει προηγούμενον μόνον καθ’ ἃς περιστάσεις σᾶς εἶπον· ἀλλὰ ἠδύναντο νὰ εἴπωσιν, ὅτι ἀδιάφορον· ἐπειδὴ τὸ ἄρθρον 29 παρηρμηνεύθη, ἢ ἐπειδὴ οὕτω διαρκῶς ἡρμηνεύθη ὑπὸ τῶν κατὰ καιροὺς προέδρων, οὕτω ἔπρεπε νὰ τὸ ἑρμηνεύσῃ καὶ ὁ νῦν πρόεδρος· ἀλλὰ, κύριοι, τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου 29 εἶναι σαφές. Ὁ πρόεδρος ὑπεσχέθη νὰ διευθύνῃ κατὰ τὸ γράμμα τοῦ κανονισμοῦ· ὁ κ. πρόεδρος εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὸν κανονισμόν· ὁ κ. πρόεδρος δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν οὐδὲν προηγούμενον· τί ἠδύνατο νὰ πράξῃ; ἔπρεπεν ἆρά γε νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν διαρκῆ ὑβρεολογίαν τοῦ Ῥούκη διὰ παραβιάσεως ῥητοῦ ἄρθρου τοῦ κανονισμοῦ.; Ἀλλ’ ἔστω· ἂς εὑρεθῇ ἓν προηγούμενον, τοιοῦτο, καὶ τότε σκεπτόμεθα περὶ τῆς κατὰ τοῦ κ. προέδρου αἰτιάσεως. Πρὶν δὲ ἢ βεβαιωθῇ τὸ προηγούμενον οὐδὲν δικαίωμα ἔχομεν νὰ ψέξωμεν τὸν κ. πρόεδρον. Ἀλλ’ ἵνα λείψῃ πᾶσα μεμψιμοιρία τῆς μειονοψηφίας, ἀλλ’ ἵνα μείνῃ εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα ἀδικαιολόγητος διὰ τοὺς φυγομαχοῦντας πᾶσα πρόφασις δικαίας λειποταξίας διατυπῶ τὴν ἑξῆς πρότασιν. «Ἡ Βουλὴ θεωροῦσα, ὅτι ἡ συνεδρίασις τῆς 30 Νοεμβρίου ἤρξατο, ἀφ’ οὗ διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου ἐβεβαιώθη, ὅτι ἦσαν παρόντες βουλευταὶ 103· Θεωροῦσα, ὅτι ἡ ἀπαρτία τῆς Βουλῆς εἶναι κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς, ἤτοι ὁ ἀριθμὸς 96· Θεωροῦσα, ὅτι μετὰ τὴν βεβαίωσιν τῆς ἀπαρτίας τεκμαίρεται ὑπάρχουσα αὕτη μέχρι νεωτέρας ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου καὶ εὑρέσεως ὅτι οἱ παρόντες εἶναι ὀλιγώτεροι τῶν 96· Θεωροῦσα, ὅτι ἀνάγνωσις δευτέρα δὲν ἐγένετο· Ἀποῤῥίπτουσα τὴν ἀντίῤῥησιν, ἀναγνωρίζει ἔγκυρα τὰ πρακτικὰ καὶ τὰς πράξεις τῆς συνεδριάσεως. Θεωροῦσα, δ’ ὅτι ὁ βουλευτὴς Λοκρίδος ἔκαμε κατ’ ἐκείνην τὴν συνεδρίασιν πρότασιν ἐπαναλήψεως τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου, προτείνας μὴ ἀπαρτίαν, καὶ δὲν εἰσηκούσθη ὑπὸ τοῦ προέδρου, ὡς μὴ ὑποστηριχθεὶς ὑπὸ δέκα βουλευτῶν· Θεωροῦσα, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν ὑπεστηρίχθη κατὰ τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ ὑπὸ 10 βουλευτῶν· λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν παρατήρησιν, ὅτι κατὰ τὰ ἄχρι τοῦδε προηγούμενα ἀνεγινώσκετο ὁ κατάλογος καὶ κατ’ αἴτησιν ἑνὸς μόνου βουλευτοῦ· Θεωροῦσα, ὅτι τὸ ἐπικαλούμενον προηγούμενον καταρτίζει ἀντινομίαν πρὸς τὸ ῥητὸν γράμμα τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ κανονισμοῦ· Ἀναβάλλει ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς κατὰ τοῦ προέδρου αἰτιάσεως, μέχρις οὗ βεβαιωθῶσι δι’ ἐκθέσεως ἑπταμελοῦς εἰδικῆς ἐπιτροπῆς αἱ περιστάσεις, καθ’ ἃς ἔλαβε χώραν τὸ τοιοῦτον προηγούμενον, καὶ ἰδίως ἐάν ποτε ἐβεβαιώθη διὰ πράξεώς τινος τῆς Βουλῆς.» Ὡς βλέπετε ἐγὼ θεωρῶ διακεκριμένον τὸ ἓν ζήτημα τοῦ ἄλλου. Διὰ νὰ ἀκυρωθῇ ὁ ψηφισθεὶς προϋπολογισμὸς τοῦ 1874, πρέπει νὰ ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν παρόντων, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, καὶ οὐχὶ διὰ μαρτύρων. Πᾶσα ἀπόφασις, κύριοι, εἶναι ἔγκυρος, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει τὸ τεκμήριον τῆς ἀπαρτίας· καὶ τὸ τεκμήριον τῆς ἀπαρτίας ὑπάρχει μετὰ τὴν κατάρτισιν μέχρις ἀποδείξεως τοῦ ἐναντίου· καὶ τοιοῦτόν τι δὲν εἶναι ἀποδεδειγμένον. Οὐδένα δισταγμὸν ἔχω ὡς πρὸς τὸ κῦρος τῶν πρακτικῶν· μοὶ μένει δὲ δισταγμός τις μήπως παρεβιάσθη τι προηγούμενον ὑπὸ τοῦ κ. προέδρου, ἤτοι μήπως ἐγένετο ἐσφαλμένη ἐφαρμογὴ τοῦ κανονισμοῦ, καὶ μήπως δηλαδὴ εἶναι κατά τι μεμπτέος ὁ πρόεδρος. Τὸ μέγα σκάνδαλον ἐγένετο ἐξ ἀντινομίας ἢ οὔσης ἢ νομιζομένης. Οὕτως, ὡς βλέπετε, παρίστανται ὡς ὑπάρχοντα δύω δίκαια ἀντίθετα, τὸ δίκαιον τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ κανονισμοῦ, καί τὸ δίκαιον τῶν προηγουμένων, ὅπερ σεῖς ὑποστηρίζετε καὶ τὸ ὁποῖον ἐγὼ κινδυνεύω νὰ ἐγκαταλείψω, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδὲν προηγούμενον, φέρον τὰ στοιχεῖα τοῦ προηγουμένου. Κύριοι, βουλευταὶ, δὲν ἔχω οὔτε νὰ συμβουλεύσω, οὔτε νὰ παρακινήσω, οὔτε νὰ φροντίσω περὶ τῆς τύχης οὔτε τῆς μιᾶς μερίδος, οὔτε τῆς ἄλλης· δὲν ἔχω πολιτικὰ συμφέροντα οὔτε οὕτως, οὔτε ἄλλως· δὲν σᾶς κατακρίνω ἀκόμη, ὅτι παρεπονέθητε δι’ αὐτὴν τὴν παρατυπίαν ἢ παρερμήνευσιν τοῦ κανονισμοῦ· δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἀποκρύψω εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, ὅτι εἰς τὸ ζήτημα ἔδωκεν αὕτη ὄγκον, ὁ ὁποῖος ἐκ τοῦ πράγματος δὲν δικαιολογεῖται, διὰ τὸν ὁποῖον ἐκ τοῦ σκοποῦ κινδυνεύετε δικαίως πολλὰ νὰ ἀκούσητε.

§297ΔΡΟΣΟΣ. Δὲν εἴχομεν καὶ δὲν ἔχομεν σκοπὸν νὰ κατηγορήσωμεν κἀνένα· σκοπὸς ἡμῶν ἦτο καὶ εἶναι νὰ ὑπερασπισθῶμεν σπουδαίαν, ζωτικὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, νὰ σώσωμεν τὴν ὑπόληψιν τῆς Βουλῆς. Εἰς ὅσα οἱ προαγορεύσαντες κατὰ τῆς συνεδριάσεως τοῦ Σαββάτου εἶπον μετὰ πολλῆς λογικῆς καὶ μετὰ μεγάλης εὐκρινείας, ὀλίγα μένουν εἰς ἐμὲ νὰ προσθέσω. Τὰ ἐπιχειρήματα τῶν ὑπερασπιστῶν τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης εἶναι ἀσθενῆ, σαθρά. Ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα τεθωρακισμένοι, μὲ τὸν κανονισμόν. Ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος εὔγλωττος βουλευτὴς Ἑρμιονίδος ἀπέδειξεν ὅτι ὁ θώραξ αὐτὸς δὲν εἶναι ἀδιαπέραστος. Κατὰ γενικὸν κανόνα, κύριοι, αἱ προτάσεις τῶν Βουλευτῶν δὲν ἀπαιτοῦν ὑποστήριξιν· κατ’ ἐξαίρεσιν εἷς τινας περιστάσεις ἀπαιτεῖται νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ πρότασις τοῦ Βουλευτοῦ ὑπὸ δέκα. Αὐταὶ αἱ περιστάσεις διαγράφονται ἀπὸ τὸ 29ον ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ· εἶναι αἱ περιστάσεις αὗται, ὅτι δὲν τηρεῖται ἡ ἡμερησία διάταξις πρῶτον, δεύτερον ὅτι παραβιάζονται αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος κανονισμοῦ, τρίτον ὅτι ἔπρεπε νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις ἄλλου ἀντικειμένου, καὶ τέταρτον ὅταν προτείνηται ἡ ἀναβολὴ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου εἰς ἄλλην συνεδρίασιν. Θέλουν νὰ ὑπαγάγουν εἰς τὴν δευτέραν κατηγορίαν τὴν παραβίασιν τοῦ κανονισμοῦ, τὴν ἔλλειψιν ἀπαρτίας. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ἔλλειψις ἀπαρτίας δὲν εἶναι παράβασις τοῦ κανονισμοῦ. Ἡ Βουλὴ συνῆλθε, μετ’ ὀλίγον ἀπῆλθόν τινες· ἡ Βουλὴ ἐξακολουθεῖ καὶ τὸ προεδρεῖον διευθύνει καλῇ τῇ πίστει ὅτι ὑπάρχει ἀπαρτία, ὅτε εἷς Βουλευτὴς ἀριθμεῖ τοὺς βουλευτὰς καὶ βλέπει ὅτι δὲν εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμός, προτείνει ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία. Ἕως ἐδῶ βλέπετε καμμίαν παράβασιν τοῦ κανονισμοῦ; Διὰ τοῦτο βλέπετε παρακάτω, ὅτι ὁ πρόεδρος ὑποβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν τὰς προτάσεις διὰ νὰ ἀποφασίσῃ περὶ αὐτῶν· ἀλλ’ ἔνστασις περὶ ἀπαρτίας εἶναι κατὰ τῶν ὑπαρχόντων καὶ ἐργαζομένων, εἶναι κατ’ αὐτῶν, ὅτι δὲν ἀποτελοῦν Βουλήν. Ἐὰν ὁ νομοθέτης τοῦ κανονισμοῦ ἤθελε νὰ συμπεριλάβῃ καὶ τὴν ἔνστασιν περὶ ἀπαρτίας, ἤθελε ῥητῶς τὴν κατονομάσει· δὲν ἦτον ἀντικείμενον ὀλιγωτέρας σπουδῆς τῶν ἄλλων, τὰ ὁποῖα κατονομάζει. Ἀλλὰ δὲν τὸ ἔκαμε· δὲν ἠδύνατο νὰ τὸ κάμῃ· διότι ἤθελε προσβάλλει διάταξιν ῥητὴν τοῦ Συντάγματος· ἡ μεταγραφὴ τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος εἰς τὸν κανονισμὸν δὲν ἐγένετο πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ εὑρεθῇ τρόπος δολιεύσεως. Κύριοι, ἡ διάταξις περὶ ἀπαρτίας, ἡ ὁποία εἶναι ἐγγεγραμμένη εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, εἶναι ἀπαραλλάκτως ἐγγεγραμμένη καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844, καὶ τὸ ἐδανείσθημεν ἀπὸ τὸ σύνταγμα τοῦ Βελγίου. Εἰς ὅλα τὰ κράτη σταθερὰ νομολογία τῶν κοινοβουλίων εἶναι, ὅταν εἷς Βουλευτὴς κάμῃ τὴν πρότασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, χωρὶς καμμιᾶς ὑποστηρίξεως ἄλλης, ὁ πρόεδρος χρεωστεῖ νὰ ἀναγνώσῃ τὸν κατάλογον, διὰ νὰ βεβαιωθῇ ἐὰν ὑπάρχῃ ἢ δὲν ὑπάρχῃ ἀπαρτία. Ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς τῆς διατάξεως καὶ ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Ὄθωνος καὶ ἐπὶ τῆς βασιλείας Γεωργίου ἔγεινε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον· εἶναι σταθερὰ νομολογία. Συνέβη πολλάκις νὰ ἐργάζεται ἡ Βουλὴ χωρὶς νὰ ᾖναι ἀπαρτία καὶ χωρὶς νὰ γείνῃ παρατήρησις· ἅμα ὅμως ἐγένετο παρατήρησις, ὁ πρόεδρος πάντοτε εἰς ὅλας τὰς περιστάσεις ἀνεγίνωσκε τὸν κατάλογον. Πρώτην φορὰν τώρα γίνεται ἡ ἀντίῤῥησις καὶ πρώτην φορὰν ζητοῦν νὰ εἰσαγάγουν διάταξιν τοῦ Συντάγματος εἰς τὸ 29 ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ· καὶ ἀπόδειξις, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἴδιοι διστάζουν, εἶναι ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ καταβὰς τοῦ βήματος κ. Στάϊκος, ὁ ὁποῖος λέγει, νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, ὅτι καὶ ἡ ἔνστασις περὶ ἀπαρτίας ὑπάγεται εἰς τὴν διάταξιν 29 τοῦ κανονισμοῦ. Ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου ἀπεδείχθη· ὑπάρχει ὁ κατάλογος, τὸν ὁποῖον εἴδετε ὅλοι· ὁ κατάλογος αὐτὸς ἦτον ἀνοικτὸς 11½ ὥραν· εἶναι ἐγγεγραμμένοι εἰς αὐτὸν ὅσοι διέβησαν ἀπὸ τὴν Βουλήν, καὶ εἴδετε ὅτι ἦσαν πολλοί, οἱ ὁποῖοι εἶπον, ὅτι ἤλθομεν, ἐμείναμεν ὀλίγα λεπτά, εἴδομεν ὅτι δὲν εἶναι ἀρκετὸς ἀριθμός, ἐπείσθημεν ὅτι δὲν θὰ γείνῃ συνεδρίασις καὶ ἀπήλθομεν. Ἀλλά, κύριοι, σᾶς εἴπομεν καὶ χθὲς τὴν παρατήρησιν, καὶ τὴν ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγώ, εἰς τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ἐκ τῶν ἀντιπολιτευομένων ἦσαν παρόντες 3, ἔστω 4· ἔλλειψαν δὲ ἀπὸ τὴν συνεδρίασιν καθ’ ὅλην αὐτῆς τὴν διάρκειαν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὁ κ. Σοῦτσος, ὁ κ. Ἀβέρωφ, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀσθενής, ἔλλειψαν δὲ καὶ πολλοὶ ἄλλοι....

§298ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Λογιωτατίδης, ὁ κ. Καραγιαννόπουλος....

§299ΔΡΟΣΟΣ. Φέρετε λοιπὸν ὑπουργικοὺς 93, ἢ 94 ἐν Ἀθήναις εὑρισκομένους, καὶ ἡμεῖς τότε λέγομεν, ὅτι ὑπῆρχεν ἀπαρτία. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀποδειχθῇ· ἑπομένως δὲν ἦτον ἀπαρτία. Ὁ κύριος Πρόεδρος εἶπεν ὅτι δὲν τὸν εἰδοποίησε κανεὶς ἀπὸ τοὺς ἀναχωροῦντας. Εἶπε μίαν ἀλήθειαν. Ὁ κανονισμὸς τῳόντι ὑποχρεοῖ τοὺς βουλευτὰς νὰ εἰδοποιοῦν τὸν Πρόεδρον· ἀλλ’ ἡ διάταξις αὕτη ἔπεσεν εἰς ἀχρηστίαν· ποτὲ δὲν εἰδοποιοῦν τὸν Πρόεδρον, οὔτε τώρα, οὔτε εἰς τὰς ἄλλας Βουλάς· ἀναχωροῦν χωρὶς νὰ δώσουν οὐδεμίαν εἴδησιν εἰς τὸν πρόεδρον. Ἀποδίδουν εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν σκοπὸν νὰ παραλύσῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Ἀποκρούω τὴν συκοφαντίαν αὐτήν. Ἀντιπολιτευόμεθα τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἀντιπολιτευόμεθα τὴν ὑπηρεσίαν, θὰ δώσωμεν καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1875 καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους τοῦ 1875 καὶ πᾶν ὅ,τι ἄλλο εἶναι ἀναγκαῖον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐκεῖνοι παραλύουν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, οἱ ὁποῖοι ἀντὶ νὰ ἔρχωνται τὴν 1ην μ. μ. ἔρχονται τὴν 3ην καὶ μετὰ τὴν 3ην. Παραδέχομαι καὶ ἐγὼ τὴν πρότασιν τοῦ βουλευτοῦ Αἰγιαλείας κ. Μεσσηνέζη καὶ παρακαλῶ τὴν πλειονοψηφίαν νὰ τὴν παραδεχθῇ, διὰ νὰ ἀπαλλάξῃ τὴν Βουλὴν ἀπὸ τὴν δυσχερῆ θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν θελήσῃ νὰ τὴν παραδεχθῇ, ἐὰν θελήσῃ νὰ κηρύξῃ ἔννομον τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, εἴμεθα ἠναγκασμένοι, κύριοι, ὅλαι αἱ ἀποχρώσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ καταφύγωμεν εἰς μέτρον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπιβάλλει ἡ τιμὴ καὶ ὁ ὅρκος, τὸν ὁποῖον ἐδώκαμεν περὶ τηρήσεως τοῦ Συντάγματος. Δὲν δυνάμεθα νὰ παραμείνωμεν ἐδῶ, ὅταν βλέπωμεν ὅτι δὲν ὑπάρχει κἀμμία ἀσφάλεια, κἀμμία ἐγγύησις περὶ τῆς τακτικῆς καὶ ἐννόμου διεξαγωγῆς τῶν νομοθετικῶν ἔργων.

§300ΣΑΡΑΒΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐπὶ δύω ἤδη συνεδριάσεις ἐπασχολεῖ τὴν Βουλὴν, θεωρῶ, ὅπως καὶ εἶναι, ἐξηντλημένον, ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, τόσῳ κατὰ τὸ πραγματικὸν, ὅσῳ καὶ κατὰ τὸ νομικὸν αὐτοῦ μέρος. Ἂν ἔρχωμαι νὰ προσθέσω ὀλίγα τινὰ, τὸ πράττω μᾶλλον ἵνα αἰτιολογήσω τὴν γνώμην μου· διότι προκειμένου περὶ ζητήματος, ὅπερ, πολὺ τὸ φοβοῦμαι, θέλει ἔχει σπουδαίας διὰ τὸν τόπον συνεπείας, νομίζω ὅτι δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου, χωρὶς νὰ εἴπω συνάμα καὶ τοὺς λόγους. Εἶναι ἤδη ἀναντίῤῥητον, κύριοι, ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ ἐκ Λοκρίδος βουλευτὴς κ. Ῥούκης, προκειμένου ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς 29ης Νοεμβρίου, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ παρελθόντος Σαββάτου, ἔφερε τὴν ἀντίῤῥησιν ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἔληξεν ἡ συνεδρίασις ἐκείνη, ἀναντίῤῥητον, λέγω, εἶναι ὅτι δὲν ὑπῆρχον ἐν τῇ αἰθούσῃ τοῦ βουλευτηρίου πλείονες τῶν ὀγδοήκοντα καὶ πέντε βουλευτῶν. Τὸ γεγονὸς τοῦτο, καὶ ἂν δὲν μᾶς τὸ ἐβεβαίουν αὐτόπται μάρτυρες, οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοί μας Μαυροκορδᾶτος, Ζωχὸς, Σωτηρόπουλος, Μίλησης, καὶ Ῥούκης καὶ εἰς τῶν ὁποίων τὴν μαρτυρίαν οὐδένα ἔχομεν λόγον ν’ ἀμφιβάλλωμεν, ἤρκει νὰ ἐρωτήσητε οἱονδήποτε παρασταθέντα κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, καὶ ἠθέλετε ἀκούσει, ὅτι δὲν ὑπῆρχον πλέον τῶν 80 ἕως 85 βουλευτῶν. Ἐλάλουν προχθὲς τὸ ἑσπέρας μὲ ἕνα ἐκ τῶν ἀξιοτίμων δημοσιογράφων, οἵτινες κάθηνται εἰς τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὅστις διακρίνεται διὰ τὸ φιλάληθές του, τὸν κ. Κορέσιον, καὶ μὲ ἐβεβαίωσεν ὅτι ἀδύνατον νὰ ἦσαν πλείονες τῶν 85. Ἤρκει νὰ τὸ καταστήσῃ ἀναμφισβήτητον ἡ ἐκφρασθεῖσα κοινὴ πεποίθησις. Παραλείπω νὰ ἐξετάσω ἐὰν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκήρυξεν ὁ πρόεδρος τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως, ἦσαν τῷ ὄντι παρόντες ἑκατὸν τρεῖς βουλευταί, ὅσοι σημειοῦνται εἰς τὸν ἐκφωνηθέντα κατάλογον· διότι ἀφοῦ μεταξὺ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου καὶ τῆς κηρύξεως τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως ἐμεσολάβησεν ἱκανὸς χρόνος, πολὺ ἐνδεχόμενον εἶναι ὁ πρόεδρος νὰ μὴ παρετήρησεν, ὅτι ἦσαν ἀπόντες πολλοὶ τῶν σημειουμένων ὡς παρόντων, καὶ οὕτω καλῇ τῇ πίστει ἐκήρυξε τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως. Δὲν ἐξετάζω λοιπὸν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο. Ἀρκοῦμαι, ὡς εἶπον πρότερον, εἰς τὸ χρονικὸν διάστημα, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ ἐκ Λοκρίδος βουλευτὴς κ. Ῥούκης ἔφερε τὴν ἀντίῤῥησιν, μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἔληξεν ἡ συνεδρίασις ἐκείνη, καὶ λέγω καὶ ὑποστηρίζω πεποιθότως, ἀναφερόμενος εἰς τὴν συνείδησιν αὐτῆς τῆς πλευρᾶς (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἡ ὁποία μὲ ἀκούει, ὅτι δὲν ἦσαν παρόντες πλείονες τῶν 85 βουλευτῶν καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα. Ἀναμφισβήτητον ἐπίσης θεωρῶ, κύριοι, καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης ὁ κ. Ῥούκης ἀδιαλείπτως, οἱ κκ. Μαυροκορδάτος, Σωτηρόπουλος καὶ Μίλησης κατὰ διάφορα διαστήματα, διεμαρτύροντο καὶ ἐπρότεινον ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, εἰς δὲ τὰς διαμαρτυρίας των ταύτας καὶ εἰς τὴν ἐναντίωσίν των, ὅτι τὸ Σῶμα συνεδριάζει χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ὁ ὑπὸ τοῦ συντάγματος ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς, οὐδεμία ἐδίδετο προσοχή. Ἠδυνάμην νὰ παραδεχθῶ ὅτι ἡ ἀδιαφορία αὕτη τοῦ προεδρείου προήρχετο ἐκ τῆς ἐσφαλμένης γνώμης, ἣν εἶχε περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ κανονισμοῦ, ἐκ τοῦ ὅτι ἐπίστευεν ὁ κ. πρόεδρος, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἦναι δέκα τοὐλάχιστον οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἐναντίωσιν ἐκείνην, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἔδιδεν προσοχήν· ἀλλὰ, ὡς ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ παρατηρήσω πρότερον, παρατηρῶ καὶ ἤδη, ὅτι ὤφειλεν ὁ κ. πρόεδρος, ἂν κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην εἶχε τὴν ἰδέαν, ἣν σήμερον ἀνέπτυξεν, ὅτι δηλ. ἡ ἐναντίωσις περὶ μὴ νομίμου ἀπαρτίας, διὰ νὰ εἰσακουσθῇ, πρέπει νὰ ὑποστηρίζηται ὑπὸ δέκα τοὐλάχιστον βουλευτῶν, ὤφειλεν εἰς ἐκείνους, οἵτινες προέτειναν τὴν ἀντίῤῥησιν ταύτην, νὰ ἀντιτάξῃ αὐτὴν τὴν παρατήρησιν.

§301ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Τὴν ἔκαμε.

§302ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Ὄχι, ὄχι, δὲν ἔκαμε καμμίαν τοιαύτην παρατήρησιν τὸ προεδρεῖον.

§303ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὰ δύω λοιπὸν ταῦτα γεγονότα εἶναι ἐκ τῶν ἀντικειμένων τῶν ὁποίων μόνον ὁ θέλων νὰ τυφλώττῃ εἰς τὰ πλέον πασίδηλα πράγματα δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ τὴν ὕπαρξιν. Ἡ κοινὴ πεποίθησις εἶναι, ὅτι κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ παρελθόντος Σαββάτου δὲν ὑπῆρχε νόμιμος ἀπαρτία. Καὶ βεβαίως ἡμεῖς δὲν τὴν ἐμορφώσαμεν, καὶ βεβαίως ἡ κοινὴ πεποίθησις δὲν ἔχει ἀνάγκην δικανικῶν ἀποδείξεων ἵνα σχηματισθῇ. Ἐὰν, κύριοι, τὰ δύω ταῦτα γεγονότα ἦναι ἀναμφισβήτητα, ἐρωτῶ τοὺς κυρίους, οἵτινες μετὰ τοιαύτης εὐκολίας ὑποστηρίζουσι γνώμας καὶ κρίσεις μέχρις ἀπροκαλύπτου διαστροφῆς τῶν νόμων, ἐρωτῶ τοὺς κυρίους τούτους νὰ μοὶ εἴπωσι, δύναταί ποτε ἡ συνεδρίασις ἐκείνη νὰ θεωρηθῇ ὡς συνεδρίασις σώματος, κατὰ σύνταγμα κατηρτισμένου; Καὶ ἐὰν ἔβλεπον, κύριοι, τοὺς πρώτην φορὰν εἰς τὸ βουλευτήριον εἰσελθόντας νέους, οὓς ἐκτιμῶ διὰ τὰς περὶ τὸ δίκαιον γνώσεις των, εἰ καὶ ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἦσαν τολμηροὶ εἰς τὰς νομικὰς θεωρίας, ὅσας ἐκφέρουν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ἐὰν ἔβλεπον μόνον αὐτοὺς τοὺς νέους ὑποστηρίζοντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου γνώμας ἄντικρυς ἀντικειμένας εἰς τὴν μέχρι τοῦδε νομολογίαν τοῦ Κοινοβουλίου, εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, εἰς τὸ ῥητὸν αὐτοῦ γράμμα, βεβαίως θὰ ἐθεώρουν τὴν πλάνην των συγνωστήν. Ἀλλ’ ὅτε εἶδον τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ναυπακτίας βουλευτὴν, ὃν ἐγνωρίσαμεν καὶ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, ὃν ἐγνωρίσαμεν καὶ εἰς τὰς βουλὰς τοῦ 1868 καὶ 1872......

§304ΤΙΝΕΣ. Καὶ τοῦ 1869.

§305ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἔστω καὶ τοῦ 1869, ὡς ἕνα τῶν διακρινομένων διὰ τὰς περὶ τὸ πολιτειακὸν δίκαιον γνώσεις τῶν βουλευτῶν, ὅτε τὸν εἶδον, κύριοι, τὸν βουλευτὴν Ναυπακτίας (Ῥοντήρην) μὲ τόσην εὐκολίαν ν’ ἀναβῇ ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ ἰδέας, καθ’ ὧν διαμαρτύρεται ὁλόκληρος ἡ πρακτικὴ τοῦ Κοινοβουλίου, καθ’ ὧν διαμαρτύρεται αὐτὸ τὸ γράμμα τῶν κειμένων, ἅτινα ἠθέλησε νὰ παρερμηνεύσῃ, καθ’ ὧν διαμαρτύρεται αὐτὴ ἡ λογικὴ, τῇ ἀληθείᾳ μὲ κατέλαβεν ἡ ἀπελπισία. Ἐξεπλάγην δ’ ἔτι μᾶλλον διὰ τὴν εὐρύτητα τῆς συνειδήσεως τοῦ ἐκ Ναυπακτίας βουλευτοῦ, μεθ’ ἣν ἔκαμε περὶ αὐτοῦ ἐξήγησιν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος βουλευτής. Αἲ, κύριοι, τὸ βῆμα τοῦτο, δὲν εἶναι βῆμα, εἰς τὸ ὁποῖον δύναταί τις ν’ ἀναβαίνῃ, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὰ χρήσιμα καὶ συμφέροντα εἰς τὴν στιγμήν. Ὁ λαλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὅτι λαλεῖ πρὸς τὸ ἔθνος, καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ ἔθνους. Οἱ κύριοι, οἵτινες ἀνέρχονται ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἐπαγγέλλονται νὰ δώσωσι διδάγματα πατριωτισμοῦ εἰς μίαν πλευρὰν, εἰς ἣν παρακάθηνται ἄνδρες ἐγγηράσαντες εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος, ἔπρεπε, ἂν ὄχι ἄλλο, νὰ ἔχωσι τοὐλάχιστον ἑδραιοτέρας τὰς πεποιθήσεις. Δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπακτίας βουλευτὴς, αὐτὸς οὗτος τὸ ὡμολόγησεν, ὅτι μέχρι τῆς χθὲς εἶχε πολὺ διάφορον γνώμην περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος, ἀλλὰ τὸν ἔπεισε τὸ γραφεῖον νὰ τὴν μεταβάλῃ. Πολιτεύεται, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος κ. Ῥοντήρης ἀπὸ τοῦ ἔτους 1862, ἦτο πληρεξούσιος ἐν τῇ Συνελεύσει, ἔλαβε σπουδαῖον μέρος εἰς τὰ περισσότερα ζητήματα, ἦτο βουλευτὴς εἰς τὰς βουλὰς τοῦ 1868 καὶ 1869, ἐν ὅλῳ δ’ αὐτῷ τῷ διαστήματι, καθ’ ὃ πολιτεύεται, εἶχε περὶ τοῦ ἐπασχολοῦντος ἤδη τὴν Βουλὴν ζητήματος τὴν παρ’ ἡμῶν ὑποστηριζομένην γνώμην, ἀλλ’ εἰς τὴν παρατήρησιν, ἣν χθὲς τῷ ἔκαμε τὸ γραφεῖον, ἠνεῴχθησαν αἴφνης οἱ ψυχικοὶ ὀφθαλμοί του καὶ ἀπεφάσισε ν’ ἀναλάβῃ τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ἀντιθέτου γνώμης. Καὶ ἐνῷ τοιαῦτα πράττουσι, τολμῶσι ἔπειτα νὰ ἐπιτιμῶσι τὴν πλευρὰν ἐκείνην, εἰς ἣν κάθηνται ἄνδρες, τῶν ὁποίων δὲν εἶναι ἄξιοι οὐδὲ τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων νὰ λύσωσιν! (Ὢ Ὢ! δεξιόθεν. Εὖγε! Εὖγε! ἀριστερόθεν. Χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§306Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχετε, τὸ γνωρίζομεν, ἄπειρον ἐγωϊσμόν.

§307ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐὰν ἔχω ἐγωϊσμὸν, εἶναι διότι ἔχω ἰσχυρὰς πεποιθήσεις. Σᾶς παρακαλῶ καὶ σᾶς καὶ τοὺς μὴ τολμῶντας νὰ ἐκφράζωσι τὰς ἰδέας των ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀλλὰ γράφοντας κατ’ ἐμοῦ εἰς τὰς ἐφημερίδας, νὰ μοὶ δείξητε μίαν μόνην στιγμὴν τοῦ βίου μου, καθ’ ἣν εὕρετε ἀντίφασιν μεταξὺ τῶν λόγων καὶ τῶν πράξεών μου. Ἔρχομαι ἤδη νὰ ὑποβάλω ὀλιγίστας παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ νομικοῦ μέρους τοῦ ζητήματος. Πιθανὸν, κύριοι, νὰ πλανῶμαι, ἀλλὰ σᾶς τὸ ὁμολογῶ, ἡ ἰδέα ἣν ἐσχημάτισα περὶ τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, δηλαδὴ περὶ τοῦ προέχοντος χαρακτηριστικοῦ του, εἶναι ὅτι ὁ μετασχηματισμὸς ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, ὁ μετασχηματισμὸς ἐν ταῖς ἐξελέγξεσι, μετέβη καὶ εἰς τὸν μετασχηματισμὸν τῆς ἐννοίας τῶν νόμων! (Ἀριστερόθεν. Εὖγε! Εὖγε!) Ἔγειναν αἱ ἐκλογαὶ, ὅπως ἔγειναν, ἔγειναν αἱ ἐξελέγξεις, ὅπως ἔγειναν. Δὲν ἀρκοῦσι ταῦτα, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ διατρέξωμεν καὶ τρίτον στάδιον, εἶναι ἀνάγκη νὰ φθάσωμεν καὶ εἰς τὸν μετασχηματισμὸν τῶν νόμων, τουτέστιν εἰς τὴν διαστροφὴν αὐτῶν κατὰ τὰς ἡμερησίας χρείας; Τὸν μετασχηματισμὸν τῶν νόμων τὸν εἴδομεν κατὰ τὰς ἐξελέγξεις τῶν ἐκλογῶν. Ὁ κατάλογος ὁ ἐκλογικὸς, καίτοι ὁριστικὸς γενόμενος, μᾶς εἶπέ τις τῶν καθημένων εἰς αὐτὴν τὴν πλευρὰν (δεικνύει τὴν δεξιὰν) παύει νὰ ᾖναι ὁριστικὸς, ἐὰν ἐγκαίρως δὲν τυπωθῇ, καὶ ἡρμήνευσε ῥητὸν ἄρθρον τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου συμφώνως πρὸς τὴν ἰδέαν του ταύτην. Εἷς ἄλλος μᾶς εἶπεν, ὅτι, ὅταν προσβάλληται ἐκλογὴ οἱαδήποτε, αὐτὸς, οὗ ἡ ἐκλογὴ προσβάλλεται, ὀφείλει ν’ ἀποδείξῃ τὸ νόμιμον τῆς ἐκλογῆς, ἄλλως εἶναι ἄκυρος. Εἷς τρίτος ἐνθυμεῖσθε, μὲ τὰ ἀνιόντα καὶ κατιόντα ἄρθρα, τί ἐζήτησε νὰ ὑποστηρίξῃ. Τὰ τοιαῦτα, γενόμενα κατὰ τὰς ἐξελέγξεις, ὅπου ἡ σύγκρουσις τῶν προσωπικῶν συμφερόντων ἠμπορεῖ εἴς τινας περιστάσεις πολλοὺς νὰ παρασύρῃ, δύναμαι νὰ τὰ ἐννοήσω, ἂν ὄχι ποτὲ νὰ τὰ δικαιολογήσω. Ἀλλὰ βλέπω, ὅτι τοῦτο ἐπαναλαμβάνεται δυστυχῶς καὶ εἰς τὰς τακτικὰς ἐργασίας τοῦ σώματος. Ὁ μετασχηματισμὸς, φαίνεται, ὅτι εἶναι τῆς ἐποχῆς, καὶ ἐξετάθη καὶ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῶν νόμων. Καὶ τί ἄλλο ἢ μετασχηματισμὸς τῶν νόμων εἶναι, ὅταν σκοπίμως διαστρέφηται ἡ σαφὴς, ἡ ἀναμφισβήτητος, ἡ λογικὴ ἔννοια τοῦ νόμου; Τίνα ἄλλην τρανωτέραν ἀπόδειξιν, ὅτι τὸ περὶ ἀπαρτίας δύναται καὶ παρ’ ἑνὸς μόνου νὰ προταθῇ βουλευτοῦ, θέλετε, ἀπὸ τὴν ἕως σήμερον σταθερὰν νομολογίαν τοῦ κοινοβουλίου; Ποίαν καλλιτέραν ἀπόδειξιν θέλετε παρ’ ὅτι τὴν γνώμην ταύτην εἶχον ἕως χθὲς αὐτοὶ οἱ ἤδη ὑποστηρίζοντες τὰ ἐναντία; Τὴν εἶχεν ἕως χθὲς ὁ κ. πρόεδρος, διότι οὐδεμίαν τοιαύτην ἀντέταξε παρατήρησιν, ὅτε παρ’ ἑνὸς μόνου προὐτείνετο, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Τὴν εἶχεν ἕως χθὲς ὁ κ. Ῥοντήρης, ἀλλὰ μετεπείσθη, ὡς ὁ ἴδιος μᾶς εἶπεν, ἐκ τῶν παρατηρήσεων τοῦ γραφείου. Μακρὸν κοινοβουλευτικὸν βίον διήγαγεν ἐν τῇ πλάνῃ, καὶ μία πληροφορία στιγμιαία τοῦ γραφείου ἤνοιξε τοὺς ὀφθαλμούς του! Ἀπὸ τὴν συζήτησιν αὐτὴν, ἥτις ἐγένετο ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Μεσσηνέζη, δὲν καταφαίνεται, ὅτι εἰς οὐδενὸς τὴν διάνοιαν ὑπῆρχεν ἡ γνώμη, ἣν σήμερον ὑποστηρίζουσι; Τί ἐπρότεινε τότε ὁ ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς, ὁ ἀξιότιμος κ. Μεσσηνέζης; Ἐπρότεινεν ἁπλῶς νὰ μὴ δύναται ὁ ἐναντιούμενος ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, νὰ προτείνῃ τοῦτο, ἀγορεύοντός τινος τῶν βουλευτῶν· καὶ τοῦτο, πρὸς πρόληψιν ἐνδεχομένων ἀτοπημάτων. Ἐγένετο μακρὰ ἐπὶ τούτου συζήτησις, ἡ πρότασις ἐκείνη ἐτάραξε πολὺ τὴν πλευρὰν ἐν τῇ ὁποίᾳ παρακάθημαι (δεικνύει τὴν ἀριστεράν)· ἡ ἄλλη πλευρὰ τὴν ἠσπάσθη. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. Μεσσηνέζης, ἐν τῇ βαθείᾳ συναισθήσει τοῦ καθήκοντός του, ἐν τῇ ἄκρᾳ αὑτοῦ εὐλαβείᾳ πρὸς τοὺς κειμένους νόμους καὶ πρὸς τὸ πολίτευμα, ἐπειδὴ παρετήρησεν, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν ἐγεννήθη ἀμφιβολία τις, ὅτι ἦτον ἐνδεχόμενον, καὶ οὕτω περιωρισμένον τὸ μέτρον ὡς πρὸς τὴν πρότασιν τῆς μὴ ἀπαρτίας, νὰ προσκρούῃ κάπως εἰς τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος, ἔσπευσε ν’ ἀποσύρῃ τὴν πρότασίν του. Ἁπλούστατον ἦτον, ἀντὶ νὰ κάμωμεν τότε ὅλην ἐκείνην τὴν μακρὰν συζήτησιν, καὶ νὰ θορυβηθῇ τοσοῦτον ἡ ἀντιπολίτευσις, ὥστε νὰ σκέπτηται καὶ περὶ ἄλλου τινὸς μέτρου, πρὸς ματαίωσιν τῆς εἰς τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος προσκρουούσης ἐκείνης προτάσεως, ἁπλούστατον, λέγω, ἦτο νὰ προταθῇ τότε, ὅπερ σήμερον ὑποστηρίζεται, ὅτι δηλαδὴ ἡ περὶ μὴ ἀπαρτίας ἀντίῤῥησις πρέπει νὰ ὑποστηρίζηται ὑπὸ δέκα ἄλλων βουλευτῶν. Οὕτω θὰ ἐξέλιπον τὰ ἀτοπήματα, ἅτινα ὁ κ. Μεσσηνέζης ἐσκόπτει νὰ προλάβῃ, καὶ ἡ πρότασίς του ἀπέβαινε περιττή. Καὶ ἐν τοσούτῳ εἰς οὐδενὸς τὴν διάνοιαν, ἐκ τῶν σήμερον ὑποστηριζόντων τὴν ἐναντίαν γνώμην, ἐπῆλθε νὰ προτείνῃ καὶ ὑποστηρίξῃ, ἣν σήμερον μετὰ τόσης ὑπομονῆς ὑποστηρίζουσι γνώμην.

§308ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Καὶ θ’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ ἀκόμη.

§309ΣΑΡΑΒΑΣ. Πρέπει λοιπὸν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἐπλανῶντο ἕως σήμερον ὅλοι οἱ πολιτευόμενοι, ὅλοι οἱ νομομαθεῖς, καὶ διὰ ν’ ἀνοιχθῶσιν οἱ ὀφθαλμοί τινων, ἔπρεπε νὰ λάβωσι χώραν τὰ συμβάντα τοῦ Σαββάτου. Δὲν θέλω, οὐδὲ νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσω νέα ἐπιχειρήματα, μεθ’ ὅσα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἑρμιονίδος βουλευτὴς κ. Μίλησης λίαν εὐγλώττως καὶ μετ’ ἀκαταμαχήτου δυνάμεως λόγου ἐξέφρασε. Μίαν μόνην παρατήρησιν δὲν δύναμαι νὰ παραλείψω, τὴν ἀκόλουθον. Κατὰ τὸ ἄρθρον 12, μοὶ φαίνεται, τοῦ κανονισμοῦ, ὅπερ διαγράφει τὰ καθήκοντα τοῦ Προέδρου «ὁ Πρόεδρος καθῆκον ἔχει νὰ τηρῇ τὴν εὐταξίαν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς καὶ τὴν ἀκριβῆ ἐφαρμογὴν τοῦ κανονισμοῦ». Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ὁ Πρόεδρος, ὁσάκις βλέπῃ ὅτι ὁ κανονισμὸς παραβιάζεται, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ περιμείνῃ ὅπως γείνῃ παράπονον ἐκ μέρους ἑνὸς ἢ πλειόνων Βουλευτῶν διὰ ν’ ἀνορθώσῃ τὸν παραβιαζόμενον κανονισμόν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἡ διάταξις περὶ ἀπαρτίας ἐτέθη καὶ ἐν τῷ κανονισμῷ, διὰ νὰ ἐνθυμίζῃ εἰς τὸν Πρόεδρον τὸ ἐπιβαλλόμενον εἰς αὐτὸν καθῆκον, νὰ ἐπιτηρῇ ἀφ’ ἑαυτοῦ δηλαδὴ καὶ τὰ τῆς κατὰ Σύνταγμα ἀπαρτίας. Καὶ λοιπὸν καθῆκον ἔχει ὁ Πρόεδρος, οὐ μόνον ὅταν ἀναγινώσκῃ τὸν κατάλογον νὰ βεβαιώνῃ ἐὰν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς συνεδριάσεως ὀφείλει νὰ προσέχῃ ἵνα ὁ κανονισμὸς τηρῆται, καὶ κατὰ τοῦτο χωρὶς νὰ περιμένῃ ὑπόμνησιν ἐκ μέρους τινὸς τῶν Βουλευτῶν. Ὁμολογῶ, ὅτι ἐν τῇ πρακτικῇ δὲν τηρεῖται τοῦτο τόσῳ αὐστηρῶς· διότι, ὅταν οὐδεμία ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις, ἡ συνεδρίασις, καὶ ἄνευ νομίμου ἀπαρτίας συντελεσθεῖσα, δὲν ἀκυροῦται, κατὰ τὸ παραδεδεγμένον εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κράτη τεκμήριον, καθ’ ὃ οἱ ἀπόντες θεωροῦνται ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὡς ἀντιπροσωπευόμενοι ὑπὸ τῶν παρόντων. Βεβαίως, κύριοι, ὁσάκις βουλευτής τις κωλύεται νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν συνεδρίασιν, ἢ ἐξ οἱουδήποτε λόγου ἀναγκάζεται νὰ ν’ ἀπομακρυνθῇ, ὀφείλει κατὰ τὸν Κανονισμόν, ν’ ἀναγγέλλῃ τοῦτο εἰς τὸν πρόεδρον, διὰ νὰ γνωρίζῃ οὗτος ἐὰν ἐξακολουθῶσιν ὄντες παρόντες ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τόσοι βουλευταί, ὅσοι ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν κατὰ νόμον ἀπαρτίαν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἰς τὴν περίστασιν, καθ’ ἣν ἀπελθόντων τινῶν ἐκ τῆς συνεδριάσεως ἄνευ τῆς γνώσεως τοῦ προέδρου, ὁ πρόεδρος ἐν καλῇ τῇ πίστει διατελῶν, ὅτι ὑπάρχει ὁ ὑπὸ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ τοῦ Συντάγματος ἀπαιτούμενος διὰ τὸν νόμιμον καταρτισμὸν τῆς Βουλῆς ἀριθμός, ἐξακολουθεῖ διευθύνων τὴν συνεδρίασιν, ἕπεται ὅτι δύναται νὰ πράξῃ τὸ αὐτὸ καὶ εἰς τὴν περίστασιν, καθ’ ἣν γείνῃ ῥητὴ, ἐπανειλημμένη, ἐπίμονος ἐναντίωσις, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι παρόντες τόσοι βουλευταί, ὅσους τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος ἀπαιτεῖ νὰ ὦσι παρόντες, ἵνα θεωρῆται νομίμως συγκεκροτημένον τὸ Σῶμα; Βεβαίως ὄχι· διότι εἰς μὲν τὴν πρώτην περίστασιν ἡ σιωπὴ πάντων τῶν παρόντων βουλευτῶν συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς καλῆς πίστεως τοῦ προεδρείου, ἀλλ’ εἰς τὴν δευτέραν συμβαίνει τὸ ὅλως ἐναντίον. Ἡ καλὴ πίστις δὲν δύναται πλέον νὰ καλύψῃ τὴν ἔλλειψιν τῆς νομίμου ἀπαρτίας, ἡ δ’ ἄρνησις τοῦ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, ἵνα ἐξελεγχθῇ ἂν ὑπάρχῃ ἢ οὒ ἀπαρτία, ἐπικυροῖ τὸ βάσιμον τῆς ἀντιῤῥήσεως, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Πρὸς δικαίωσιν τῆς γνώμης, ἣν ἀνέλαβε νὰ ὑποστηρίξῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπακτίας βουλευτής, ἀνέτρεξεν εἰς τὰ συνταγματικὰ νόμιμα τοῦ Ἀγγλικοῦ ἔθνους· ἐλησμόνησεν ὅμως, ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ εἷς μόνος βουλευτὴς δύναται νὰ ἐναντιωθῇ, ὅταν ὁ Κανονισμὸς δὲν τηρῆται. Καὶ δύναται νὰ ἐναντιωθῇ, οὐχὶ προκειμένου περὶ θεμελιώδους ὁρισμοῦ, κανονίζοντος τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, ἀλλὰ περὶ ἁπλοῦ τύπου, διὰ τῆς ἀχρηστίας καταργηθέντος, περὶ τῆς ἀπαγορεύσεως δηλονότι τῆς δημοσιότητος τῶν συνεδριάσεων. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν, κατὰ ἀρχαῖόν τι statut, ἀπαγορεύεται ἡ δημοσία συνεδρίασις τοῦ Κοινοβουλίου· ἐν τούτοις εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἐπικρατεῖ ἡ μεγαλειτέρα δημοσιότης. Ἀλλ’ ὅμως, ἐὰν εἷς μόνον βουλευτής, λέγουν οἱ γράψαντες περὶ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἀγγλίᾳ, φέρῃ τὴν ἀντίῤῥησιν ὅτι ὁ κανονισμὸς δὲν τηρεῖται, ὁ πρόεδρος ὀφείλει νὰ διατάξῃ τὴν ἐκκένωσιν τῶν ἀκροατηρίων. Καὶ ἐὰν τοῦτο γίνηται, προκειμένου νὰ τηρηθῇ εἷς τύπος ἁπλοῦς, ὁ τύπος τῆς μὴ δημοσιότητος τῶν συνεδριάσεων τοῦ Κοινοβουλίου, τύπος ἄλλως κατηργημένος διὰ τῆς ἀχρηστίας, τί δὲν πρέπει νὰ γίνηται ὅταν παραβιάζηται ὁ ὑπὸ τοῦ θεμελιώδους νόμου κεκανονισμένος τρόπος τῆς νομίμου συγκροτήσεως τοῦ Κοινοβουλίου; Εἶναι τάχα τόσῳ ἀδιάφορος ἡ κατὰ Σύνταγμα συγκρότησις τῆς Βουλῆς, ὅσῳ ἐθεωρήθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ναυπακτίας βουλευτήν; Δημοτικὰ συμβούλια δὲν ἐτόλμησάν ποτε νὰ προβῶσιν εἰς πρᾶξιν οἱανδήποτε, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ὁ ὑπὸ τοῦ καταστατικοῦ νόμου ὁριζόμενος ἀριθμὸς τῶν δημοτικῶν συμβούλων, καὶ θεωρεῖτε ἀδιάφορον διὰ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἀδιάφορον διὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς καὶ τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεών της, ἀδιάφορον διὰ τὴν τύχην τοῦ πολιτεύματος, ἐὰν ἡ Βουλὴ συγκροτῆται, οὐχὶ ὅπως τὸ Σύνταγμα ὁρίζει; Τῇ ἀληθείᾳ, ἀπὸ παντὸς ἄλλου προσεδόκουν ν’ ἀκούσω τοιαύτας παραδοξολογίας, ἢ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ναυπακτίας βουλευτήν. Ὁ ἐκφωνηθεὶς ὀνομαστικὸς κατάλογος, μᾶς εἶπον, κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, ἐπανέλαβον δὲ καὶ σήμερον, εἶναι δημόσιον ἔγγραφον, ἀποτελεῖ πλήρη πίστιν, μέχρις οὗ ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον. Θέλετε λοιπὸν νὰ κρίνητε τὸ σπουδαιότατον τῶν ζητημάτων μὲ τοὺς δικανικοὺς τύπους; Φέρετέ μας, λέγουν, τὰς περὶ τοῦ ἐναντίου ἀποδείξεις. Καὶ λοιπὸν, νομίζουν οἱ κύριοι, ὅτι, διότι ἅπαξ, κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως, ἐβεβαιώθη, καλῶς ἢ κακῶς, ἀπέχω νὰ τὸ ἐξετάσω, ὅτι ἦσαν παρόντες τόσοι βουλευταὶ, ὅσοι ἀπαιτοῦνται διὰ τὸν νόμιμον καταρτισμὸν τῆς Βουλῆς, νομίζουν μὲ τοῦτο, ὅτι θεωρεῖται ὡς ὑφιστάμενος ὁ αὐτὸς ἀριθμὸς μέχρι συντελείας τῆς συνεδριάσεως; Ἐὰν δὲ οἱ 103, οἵτινες κατὰ τὸν κατάλογον φαίνονται παρευρεθέντες κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως, ἐὰν ἀνεχώρησαν καὶ ἔμειναν δέκα ἢ εἴκοσιν, ὁ κατάλογος, εἰς τὸ πεῖσμα τῆς πραγματικότητος, ἀποδεικνύει ὅτι οἱ δέκα ἦσαν ἑκατὸν τρεῖς; Εἰς τοιαῦτα ἀτοπήματα εἵπετο νὰ καταντήσωσιν ἀναγκαίως, ὅσοι ἀνέλαβον νὰ συζητήσωσιν, ὡς δικονομικὰ ζητήματα, ζητήματα μὲ τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν, μὲ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ πολιτεύματος ἀμέσως συνδεόμενα. Σᾶς ζητοῦν, ἐξηκολούθησε λέγων ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπακτίας βουλευτὴς, ν’ ἀκυρώσητε ψηφισθέντας νόμους, ν’ ἀκυρώσητε προϋπολογισμὸν ψηφισθέντα. Καὶ λησμονεῖ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπακτίας βουλευτὴς, ὅτι ὁ νόμος, ὁ ψηφισθεὶς ἔν τινι συνεδριάσει, δὲν εἶναι νόμος, πρὶν ἡ Βουλὴ ἐπικυρώσῃ τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης, καθ’ ἣν τὸν ἐψήφισε; Δύναται οἱαδήποτε ἀπόφασις ἢ γνώμη τῆς Βουλῆς νὰ λάβῃ ὁριστικὸν κῦρος, πρὶν ἢ τὰ πρακτικὰ, δι’ ὧν καὶ μόνων αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐξωτερικεύονται, ἐπικυρωθῶσιν; Ἤδη δὲ τί ἄλλο ζητοῦμεν, εἰμὴ ἐὰν πρέπει ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ λεγόμενα πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως τῆς 30. Ἀλλ’ εἶχον ἀνάγκην νὰ εὕρουν ἓν ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον νὰ κάμῃ ἐντύπωσίν τινα· καὶ τὸ ἐζήτησαν εἰς τὴν μετατόπισιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος. Ἐνῷ πρόκειται περὶ ἀπαρτίας, σᾶς λαλοῦν περὶ ἀκυρώσεως νόμων. Δὲν εἶναι βεβαίως ἀνάγκη, κύριοι, νὰ εἴπω περισσότερα, ἵνα ὑποστηρίξω γνώμην, ἥτις ἀπὸ τοὺς προαγορεύσαντας ὑπεστηρίχθη διὰ πολλῶν καὶ ἀκαταμαχήτων ἐπιχειρημάτων, οὐδὲ ν’ ἀντικρούσω περαιτέρω τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ναυπακτίας βουλευτήν. Ἐὰν μάλιστα ἔπρεπε ν’ ἀκούσω, ἢ, ἀκριβέστερον εἰπεῖν, ἐὰν δὲν ἤθελον παρακούσει συμβουλὴν ἀξιοτίμου καὶ σεβαστοῦ φίλου μου, οὐδὲ λόγον θὰ ἔκαμνα περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ναυπακτίας λεχθέντων. Δὲν εἶναι ἀνάγκη, εἶπον, κύριοι, νὰ προσθέσω ἐπιχειρήματα εἰς ὅσα οἱ τὴν αὐτὴν γνώμην ἀσπαζόμενοι ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες ἐξέθηκαν περὶ τοῦ ζητήματος τούτου· διότι ἰδέαι τινὲς, ὅσῳ καὶ ἂν ἀμφισβητῶνται, φέρουσιν ἐν ἑαυταῖς ἱκανὴν δύναμιν, ὥστε νὰ μὴν ἔχωσιν ἀνάγκην πολλῆς ὑπερασπίσεως. Συγκεφαλαιῶ, κύριοι, τὰ λεχθέντα. Ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ ἀξιότιμος κ. Ῥούκης ὑπέβαλε τὴν ἀντίῤῥησιν, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα καὶ μέχρι τέλους τῆς συνεδριάσεως, δὲν ὑπῆρχον πλείονες τῶν 36 βουλευτῶν. Ἀναμφισβήτητον ἐπίσης εἶναι, ὅτι ἀδιακόπως, ἔστω καὶ διὰ τραχειῶν ἐκφράσεων, διεμαρτύρετο ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος βουλευτὴς, τὸν ὁποῖον ἐγὼ, κύριοι, συγχαίρω διὰ τὸ μοναδικὸν θάῤῥος, τὸ ὁποῖον ἔδειξε.

§310ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Ἄ! Ἄ!

§311ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Εὖγε! Εὖγε! Πολὺ καλά!

§312ΣΑΡΑΒΑΣ. Θάῤῥος, κύριοι, τὸ ὁποῖον εἶναι ἴδιον τῷ ἀξιοτίμῳ Ῥούκῃ· ἀλλ’ ἂς μὴ δυσαρεστηθῇ ἐὰν εἴπω, θάῤῥος, ἐνισχυθὲν ἐκ τῆς συναισθήσεως ὅτι ὑπερησπίζετο τὴν δικαιοτάτην τῶν ὑποθέσεων, καὶ τὰ δικαιώματα ἡμῶν τῶν ἀπόντων. Ἀναμφισβήτητον ἀκόμη εἶναι, ὅτι, μεθ’ ὅλας τὰς διαμαρτυρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λοκρίδος βουλευτοῦ, διαμαρτυρήσεις αἵτινες προῆλθον μέχρι τραχειῶν ἐκφράσεων, ὡς ἦτον ἑπόμενον νὰ πράξῃ ὁ μᾶλλον καλοανατεθραμμένος ἄνθρωπος ὅταν ἔβλεπεν, ὅτι εἰς τὰ δίκαια παράπονά του οὐδεμία ἀπ’ ἀρχῆς ἐδίδετο προσοχὴ, καὶ ἡμεῖς, οἵτινες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀξιοῦμεν νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὸν μαθήματα τοῦ εὐπρεπῶς ἐκφράζεσθαι, ἐὰν εὑρισκώμεθα εἰς τὴν θέσιν του, ἀμφιβάλλω ἐὰν ἐπράττωμεν ἄλλως ἢ ὅπως ἐκεῖνος ἔπραξεν, ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι μεθ’ ὅλας τὰς διαμαρτυρήσεις τοῦ κ. Ῥούκη, μεθ’ ὅλας τὰς διαμαρτυρήσεις ἀξιοτίμων ἄλλων βουλευτῶν, διαμαρτυρήσεις οὐχὶ τραχείας ἀλλὰ λίαν εὐπρεπεῖς, οὐδεμία ὑπὸ τοῦ προεδρείου ἐδίδετο προσοχή. Ἐὰν ταῦτα ᾖναι ἀναμφισβήτητα, οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν, κύριοι, ὅτι ὅλα ὅσα ἐγένοντο κατὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ παρελθόντος Σαββάτου εἶναι πράξεις ὁμάδος βουλευτῶν, καὶ οὐχὶ πολιτικοῦ σώματος, τὸ ὁποῖον δὲν ὑφίσταται, εἰμὴ ὅταν εἶναι ἀρτιμελές· καὶ ἀρτιμελὲς εἶναι, ὅταν συγκροτῆται ἀπὸ τόσα μέλη, ὅσα ὁ καταστατικὸς νόμος ὁρίζει· εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, πράξεις ὁμάδος βουλευτῶν, καὶ τοιαύτας πράξεις οὐδεὶς δύναται ν’ ἀναγνωρίσῃ, ὡς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς. Τὸ ζήτημα, ὅπερ παρήγαγον τὰ τελεσθέντα κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 30ῆς Νοεμβρίου, εἶναι ζήτημα ὑπερασπίσεως τοῦ πολιτεύματος, ἀθετουμένου ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας. Δὲν δύναται νὰ τὸ λύσῃ αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία, ἥτις ἐτέλεσε τὰ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης, οὐδ’ εἶναι ἐκ τῶν ζητημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα ἡ μειονοψηφία ὀφείλει νὰ δέχηται τὸν νόμον ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν. Τὰ ζητήματα τῆς τηρήσεως τοῦ Συντάγματος κεῖνται ὑπεράνω τῆς πλειονοψηφίας. Τὸ Σύνταγμα ἀφιεροῦται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων. Πᾶς πολίτης ἔχει τὸ καθῆκον νὰ τὸ ὑπερασπίζηται. Τὸ καθῆκον τοῦτο δὲν ἔχουσιν οἱ βουλευταί; Καὶ νομίζετε, ὅτι ἡ πλειονοψηφία δύναται ν’ ἀντιποιηθῇ τὸ δικαίωμα νὰ ἐνασκήσῃ λογοκρισίαν ἐπὶ τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν φρονημάτων τῆς μειονοψηφίας; Κατεστήσατε ἀντικείμενον συζητήσεως τίς εἶναι ἡ διαγωγὴ τῆς μειονοψηφίας, καὶ ἐλησμονήσατε ὅτι ῥίπτεται ἐν τῷ μέσῳ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε προκαλέσει ἐξηγήσεις, λίαν δυσαρέστους διὰ σᾶς. Δὲν ἔχετε δικαίωμα σεῖς νὰ κρίνητε, τί θὰ πράξῃ, τί ὀφείλει νὰ πράξῃ, τί ὀφείλει ἢ δὲν ὀφείλει νὰ πράξῃ ἡ πλευρὰ αὐτή. Ὁ βουλευτὴς δὲν ὀφείλει εὐθύνας εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Ἡ πλειονοψηφία κρίνει περὶ τῶν ζητημάτων, ἅτινα συζητοῦνται, καὶ ἀποφασίζει περὶ αὐτῶν. Ἀλλοῦ κρίνεται ἡ εὐθύνη τοῦ βουλευτοῦ διὰ τὰς γνώμας του, διὰ τὴν ψῆφόν του. Κρίνεται ἀπὸ ἐκεῖνον, ὅστις θὰ κρίνῃ καὶ σᾶς καὶ ἡμᾶς, κρίνεται ἀπὸ τὸν λαόν. Μὴ θέτετε λοιπὸν ζητήματα, τὰ ὁποῖα δίδουν ἀφορμὴν εἰς συζητήσεις, αἵτινες δὲν δύνανται ν’ ἀποβῶσι πρὸς ὄφελός σας. Ἡμεῖς, ὅταν βλέπωμεν διασειόμενον τὸν ἀκρογωνιαῖον λίθον, ἐφ’ οὗ στηρίζεται τὸ συνταγματικὸν οἰκοδόμημα, τὴν κατὰ σύνταγμα ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς, νομίζομεν, ὅτι ἔχομεν καθῆκον, καὶ ὡς πολῖται καὶ ὡς βουλευταὶ, νὰ ἐναντιωθῶμεν. Οἱ φίλοι μου γνωρίζουν ὅτι ἐγὼ πάντοτε ὑπεστήριξα καὶ ἐξακολουθῶ ὑποστηρίζων, ὅτι ἐν ἐλευθέρᾳ πολιτείᾳ πρώτιστον καθῆκον τοῦ πολίτου, πρώτιστον καθῆκον τοῦ πολιτευομένου εἶναι ν’ ἀναγνωρίζῃ τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεων τῆς πλειονοψηφίας, ὅσῳ καὶ ἂν αὗται ὦσιν ἀντίθετοι πρὸς τὰς ἰδίας αὐτοῦ γνώμας. Τὸν σεβασμόν μου εἰς τὴν ἀρχὴν ταύτην τὸν ἀπέδειξα διὰ πραγμάτων καθ’ ὅλον τὸν πολιτικόν μου βίον, τὸν ἀπέδειξα καὶ ἐσχάτως, ὅτε, ἕνεκα ἄλλου ζητήματος, καὶ αὐτοῦ ἁπτομένου πως τοῦ συντάγματος, ἐγένετο σκέψις περὶ ἀποχωρήσεως. Ἀλλ’ ἤδη, κύριοι, οὐδ’ εἰς ἐμὲ, ὅστις εἶμαι, καὶ τὸ λέγω, διότι ἐν ᾗ ἐποχῇ ζῶμεν ἡ μετριοπάθεια δὲν θεωρεῖται ἐπίζηλον προσόν, ὅστις εἶμαι ἐκ τῶν μετριοπαθεστέρων, ἐπιτρέπει ἡ συνείδησις νὰ παραμείνω ἐν τῷ βουλευτηρίῳ μετὰ τὰ γεγονότα τῆς συνεδριάσεως τῆς 30 Νοεμβρίου, ἐὰν ἡ πλειονοψηφία ἐπιμένῃ νὰ τὰ νομιμοποιήσῃ (εὖγε! εὖγε!)

§313ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐπειδὴ εἶμαι, εἰς τὸν κατάλογον ὅτι ἤμην παρὼν, διαδηλῶ ὅτι εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐκείνης δὲν ἤμην παρών.

§314ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Τὸ αὐτὸ δηλῶ καὶ ἐγώ.

§315ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ. Τὸ αὐτὸ ἐδήλωσα καὶ ἐγὼ προηγουμένως.

§316ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ ἀρκουμένη εἰς τὰ λεχθέντα παραδέχεται ὡς καλῶς ἔχοντα τὰ πρακτικὰ τῆς κατὰ τὴν 29 λήξαντος μηνὸς Νοεμβρίου συνεδριάσεως καὶ προβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τῆς 30 Νοεμβρίου σημειουμένων νομοσχεδίων.» Ἡ δὲ πρότασις τοῦ κυρίου Ῥοντήρη ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ θεωροῦσα, ὅτι ἡ συνεδρίασις τῆς 30 Νοεμβρίου ἤρξατο, ἀφ’ οὗ διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου ἐβεβαιώθη ὅτι ἦσαν παρόντες Βουλευταὶ 103· Θεωροῦσα, ὅτι ἡ ἀπαρτία τῆς Βουλῆς εἶναι κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς, ἤτοι ὁ ἀριθμὸς 96· Θεωροῦσα, ὅτι μετὰ τὴν βεβαίωσιν τῆς ἀπαρτίας τεκμαίρεται ὑπάρχουσα αὕτη μέχρι νεωτέρας ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου καὶ εὑρέσεως ὅτι οἱ παρόντες εἶναι ὀλιγώτεροι τῶν 96· Θεωροῦσα ὅτι ἀνάγνωσις δευτέρα δὲν ἐγένετο· Ἀποῤῥίπτουσα τὴν ἀντίῤῥησιν, ἀναγνωρίζει ἔγκυρα τὰ πρακτικὰ καὶ τὰς πράξεις τῆς συνεδριάσεως. Θεωροῦσα δ’ ὅτι ὁ Βουλευτὴς Λοκρίδος ἔκαμε κατ’ ἐκείνην τὴν συνεδρίασιν πρότασιν ἐπαναλήψεως τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου, προτείνας μὴ ἀπαρτίαν, καὶ δὲν εἰσηκούσθη ὑπὸ τοῦ προέδρου, ὡς μὴ ὑποστηριχθεὶς ὑπὸ δέκα Βουλευτῶν· Θεωροῦσα, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν ὑπεστηρίχθη κατὰ τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ ὑπὸ 10 Βουλευτῶν· Λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν παρατήρησιν, ὅτι κατὰ τὰ ἄχρι τοῦδε προηγούμενα ἀνεγινώσκετο ὁ κατάλογος κατ’ αἴτησιν ἑνὸς μόνου Βουλευτοῦ· Θεωροῦσα, ὅτι τὸ ἐπικαλούμενον προηγούμενον καταρτίζει ἀντινομίαν πρὸς τὸ ῥητὸν γράμμα τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ κανονισμοῦ· Ἀναβάλλει ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς κατὰ τοῦ προέδρου αἰτιάσεως μέχρις οὗ βεβαιωθῶσι δι’ ἐκθέσεως ἑπταμελοῦς εἰδικῆς ἐπιτροπῆς αἱ περιστάσεις, καθ’ ἃς ἔλαβε χώραν τὸ τοιοῦτον προηγούμενον καὶ ἰδίως ἐάν ποτε ἐβεβαιώθη διὰ πράξεώς τινος τῆς Βουλῆς.»

§317Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Αὐτὸ τὸ ἰατροσόφι ἀφήσατέ το.

§318ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ ἀπωτέρα εἶναι τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη.

§319Θ. ΖΑΪΜΗΣ, Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Κύριε πρόεδρε, δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§320Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Κύριε πρόεδρε, δύω λέξεις πρότερον. Ἡ ἀπόῤῥιψις τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Αἰγιαλίας κυρίου Μεσσηνέζη, ἣν ὑπηγόρευσεν αὐτῷ ἀκραιφνὴς φιλοπατρία καὶ ἄδολος εὐλάβεια πρὸς τοὺς θεσμοὺς, θέλει καταδείξει ὅτι ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἐπιμένει νὰ θεωρῇ ὡς νόμιμον τὸ πολιτικὸν πραξικόπημα.... (θόρυβος μέγας).

§321ΤΙΝΕΣ. Εἶναι πραξικόπημα.

§322Ι. ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι δημοκοπία αὐτὸ τὸ ὁποῖον κάμνετε.

§323Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Τὸ πολιτικὸν πραξικόπημα.... (θόρυβος)

§324ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι.

§325ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐγὼ χασμουριοῦμαι.

§326ΜΙΛΗΣΗΣ. Σεβασθῆτε, κύριοι, τοὐλάχιστον τὸν κ. Ζαΐμην.

§327Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Μοὶ εἶναι ἀδιάφορον.... (θόρυβος)

§328ΤΙΝΕΣ. Ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις, κύριε πρόεδρε.

§329ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι περαιωμένη ἡ συζήτησις.

§330Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἡ ἀπόῤῥιψις ἐπαναλέγω τῆς προτάσεως τοῦ κ. Μεσσηνέζη θέλει καταδείξει ὅτι ἡ πλειοψηφία ἐπιμένει νὰ θεωρῇ ὡς νόμιμον τὸ πολιτικὸν πραξικόπημα, τὸ ὁποῖον συνετέλεσαν κατὰ τὴν 30 Νοεμβρίου 85 βουλευταὶ συνηγμένοι ἐνταῦθα. Μετὰ τὴν ἐνδεχομένην ταύτην ἀπόφασιν, δηλοῦμεν, ὅτι θέλομεν ἀποχωρήσει...... (ποδοκροτήματα ἐκ δεξιῶν καὶ χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν μὲ ταράσσουν τὰ ποδοκροτήματα ἀνθρώπων, οἵτινες παραβιάζουν τὸ Σύνταγμα. Θέλομεν ἀποχωρήσει τοῦ Βουλευτηρίου, καὶ θέλομεν ἀπόσχει τῶν συνεδριάσεων μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἴδωμεν ἐπανερχομένην τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὅπερ παρεβιάσθη (ποδοκροτήματα ἐκ δεξιῶν καὶ ἐπευφημίαι ἐξ ἀριστερῶν).

§331ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν παρὰ τῇ πλευρᾷ, εἰς ἣν ἤμην τεταγμένος μέχρι τῆς σήμερον, (ταραχὴ εἰς τὸ γενικὸν ἀκροατήριον).

§332ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Διὰ τί δαίρνουν τοὺς πολίτας εἰς τὸ ἀκροατήριον! (θόρυβος).

§333ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Κ. Πρόεδρε, σεῖς φέρετε τὴν εὐθύνην.

§334ΡΟΥΚΗΣ. Ὡραῖα πράγματα!

§335ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν τοῦ ἀκροατηρίου, ἂν δὲν ἡσυχάσητε.

§336ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἂν παρὰ τῇ πλευρᾷ, εἰς ἣν ἤμην τεταγμένος μέχρι τῆς σήμερον, δὲν ἰσχύσωσιν σκέψεις μᾶλλον συμβιβαζόμεναι μὲ τὸν ὀφειλόμενον σεβασμὸν πρὸς τὸ Σύνταγμα καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ σώματος τούτου, καὶ ἂν κατὰ συνέπειαν ἀποῤῥιφθῇ ἡ παρ’ ἐμοῦ ὑποβληθεῖσα καὶ παρὰ τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος ὑποστηριζομένη πρότασίς μου, διαδηλῶ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι δὲν θὰ παρακολουθήσω τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα ἀποχωροῦσαν τοῦ περιβόλου τούτου.

§337ΤΙΝΕΣ. Πολὺ καλά.

§338ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτελειώσατε; (θόρυβος).

§339ΑΧΟΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε (θόρυβος). Δὲν ἀκούω κἀνένα, δὲν σᾶς ἀκούω, κ. Πρόεδρε, θὰ ὁμιλήσω (θόρυβος).

§340ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους ἀποχωροῦσι μόνον εἰς τὴν βίαν ὑπείκοντες· ἐγὼ θὰ παραμείνω ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ὅπου ἡ ψῆφος τῶν συμπολιτῶν μου μὲ ἐκάλεσεν, ὅπως ὑπερασπισθῶ τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τῆς ταλαίνης ἡμῶν πατρίδος, καὶ ὅπως μάχωμαι διὰ τοῦ λόγου ἢ διαμαρτύρωμαι κατὰ πάσης παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων τοῦ Κράτους.

§341ΡΟΥΚΗΣ. Δὲν θὰ ἔχῃς νὰ ὑποστηρίζουν τὰς διαμαρτυρήσεις σου κατὰ τὴν ἑρμηνείαν τῆς δεξιᾶς.

§342ΑΧΟΛΟΣ. Κ. Πρόεδρε, τὸν λόγον (θόρυβος).

§343ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κ. Πρόεδρε, δύω λέξεις πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου μου· δὲν ἤμην παρὼν κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν· τοῦτο λέγω περὶ τοῦ ἂν ἤμην ἢ δὲν ἤμην ἐδῶ· ἀλλ’ ὅπως ἐτέθη ἡ ψηφοφορία ὑπὸ τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη, διαδηλῶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ δώσω οὔτε μέλαιναν, οὔτε λευκὴν ψῆφον.

§344ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἀρκετά. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη λέγουν ναί, οἱ δὲ μή, λέγουν ὄχι.

§345ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ἐμὴ εἶναι ἀπωτέρα (θόρυβος)· ἡ μία εἶναι ἡ ἀκύρωσις τῶν πρακτικῶν τῆς συνεδριάσεως τῆς 30 Νοεμβρίου, ἐγὼ δ’ ἔχω ἄλλην.

§346ΤΙΝΕΣ. Ψηφοφορίαν, κύριε πρόεδρε.

§347ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν, ποία εἶναι ἀπωτέρα (θόρυβος), ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη ἢ ἡ τοῦ κυρίου Ῥοντήρη;

§348ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Παρακαλῶ μὴ προκαλοῦμεν ματαίας συζητήσεις, νέα σκάνδαλα. Ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἡ ἐμή· εἶναι δὲ ἀπωτέρα, διότι διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς θεωροῦνται ὡς μὴ ὑπάρξαντα τὰ γενόμενα κατὰ τὴν 30 Νοεμβρίου, θεωροῦνται ὡς μὴ λαβόντα χώραν, ὡς μὴ γενόμεναι αἱ ἀποφάσεις ἐκεῖναι, καὶ διατάσσεται νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ συζήτησις τῶν νομοσχεδίων, ἅτινα περιείχοντο εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς 30 Νοεμβρίου. Ἄρα, κύριοι, οὐδεμία δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία, ὅτι ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἡ ἐμή.

§349ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, κύριοι;

§350ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§351ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μεσσηνέζη λέγουσι ναί, οἱ δὲ μή, λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον) Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ βουλευτοῦ Αἰγιαλείας κ. Ἰωάννου Μεσηνέζη ναὶ ἢ ὄχι;

Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 144· 80 ἐψηφοφόρησαν κατὰ τῆς προτάσεως, 61 ὑπὲρ αὐτῆς καὶ 3 ἠρνήθησαν ψῆφον· ἑπομένως ἡ πρότασις τοῦ βουλευτοῦ κυρίου Μεσσηνέζη ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 80 κατὰ 61, τριῶν ἀρνηθέντων.

§352ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΠΤΕΡΥΞ. Κύριε πρόεδρε, διαδηλοῦμεν, ὅτι ἀναχωροῦμεν καὶ δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§353ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ῥοντήρη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρεται ἡ δεξιὰ πτέρυξ).

§354ΤΙΝΕΣ (ἀναχωροῦντες). Εἴπομεν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία· τὸ τοιοῦτον εἶναι προδοσία....

§355ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασιν δι’ ἀναστάσεως....

§356ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θέλομεν νὰ μάθωμεν τί ἐγένετο....

§357ΤΙΝΕΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§358ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 9 παρὰ 20|60 Μ. Μ.