1874.11.07

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 21

τῆς 7 Νοεμβρίου 1874.

(Πέμπτη).

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Μεσολογγίου. (Ὁ Γραμματεὺς ἀναγινώσκει τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειοψηφίας οὖσαν ἀκυρωτικὴν καὶ τὴν ἔκθεσιν τῆς μειοψηφίας οὖσαν ἐπικυρωτικήν).

§2ΣΑΡΑΒΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ἔρχομαι νὰ ἐκπληρώσω καὶ ἐνώπιον τοῦ Σώματος τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον τὸ ἐπὶ τῶν προεξελέγξεων τμῆμα μοὶ ἀνέθηκεν· ἔρχομαι νὰ ὑποβάλλω τὴν εἰσήγησιν τῆς ἐκλογῆς Μεσολογγίου. Δὲν ἐπεζήτησα τὴν εἰσήγησιν τῆς ἐκλογῆς ταύτης, ἀφοῦ ὅμως τὸ τμῆμα ὁμοφώνως, μηδὲ αὐτῶν τῶν ἀντίθετον σχηματισάντων γνώμην ἐξαιρουμένων, ἐπέμενε νὰ λάβω ἐγὼ τὴν εἰσήγησιν ταύτην, καθῆκον ἐμὸν ἀπαραίτητον ἐθεώρησα, ἀδιαφορῶν πρὸς τὰς ἐνδεχομένας παρεξηγήσεις, ἀδιαφορῶν πρὸς τὰς ἐνδεχομένας δυσαρεσκείας, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐπεβλήθη, διότι φρονῶ ὅτι ἕκαστος ὀφείλει, ἐν ᾗ τάξει εἶναι τεταγμένος, νὰ μένῃ ἐν τῇ ἐκπληρώσει τοῦ ἑαυτοῦ καθήκοντος, εἰς οὐδὲν λογιζόμενος τὰς ἐνδεχομένας συνεπείας, ὅσον δυσάρεστοι ἢ ἐπιζήμιοι ἠδύναντο νὰ ᾖναι δι’ αὐτόν. Σᾶς ὁμολογῶ ὅμως, κύριοι, ὅτι μετὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβον αἱ ἐξελέγξεις τροπὴν, τροπὴν τὴν ὁποίαν ἐν τῇ συνειδήσει μου οἰκτείρω, καὶ, ὡς ἔχω τὴν πεποίθησιν, μετ’ ἐμοῦ ἡ κοινὴ συνείδησις οἰκτείρει, μετὰ τὴν τροπὴν, λέγω, τὴν ὁποίαν ἔλαβον αἱ ἐξελέγξεις, τὸ καθῆκόν μου τοῦτο καταντᾷ ὅλως τυπικόν· δὲν θὰ ἐλάμβανον μάλιστα τὸν λόγον, ἂν ἔντιμοι φίλοι μου δὲν ἐπέμενον εἰς τοῦτο. Καὶ δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, οὐχὶ διότι ἔπαυσα πιστεύων ὅτι τὸ κῦρος γνώμης τινὸς δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἀριθμητικὴν πλειονοψηφίαν, οὐχὶ διότι ἔπαυσα φρονῶν ὅτι οἱ ἐναντίαν τῆς πλειονοψηφίας γνώμην ἔχοντες δὲν ὀφείλουσι νὰ συζητῶσι, νὰ ἐπιμένωσι συζητοῦντες καὶ ποιοῦντες ἀδιαλείπτως ἔκκλησιν εἰς τὴν κυρίαρχον τῆς πλειοψηφίας του Κοινοβουλίου δύναμιν, τὴν κοινὴν γνώμην— διότι, κύριοι, μὴ λησμονῶμεν ὅτι ὅλαι αἱ ἀποφάσεις τοῦ Κοινοβουλίου ὑπὸ οἱασδήποτε καὶ ἂν περιβάλλωνται πλειοψηφίας, ὅλαι ἐκκαλοῦνται εἰς τὸν ὑπέρτατον δικαστὴν, εἰς τὴν κοινὴν γνώμην, ἥτις τὰς ἀνερευνᾷ καὶ τὰς μεταῤῥυθμίζει, ἂν δὲν στηρίζωνται εἰς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην—ἀλλὰ διότι, σᾶς τὸ ὁμολογῶ ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, μὲ κατέλαβεν ἡ ἀποθάῤῥυνσις καὶ ἡ ἀθυμία. Ὤφειλον, τὸ ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκον τοῦτο, ὡς καθῆκον τυπικόν. Τὸν κ. Δεληγεώργην, τὸ γνωρίζετε πάντες, δὲν ἔχω πολιτικὸν φίλον, τοῦτο ὅμως διόλου δὲν μὲ ἐμποδίζει, τὸ λέγω μετὰ πεποιθήσεως, νὰ ἀναγνωρίζω καὶ νὰ ἐκτιμῶ τὴν ἔξοχον πολιτικὴν αὐτοῦ ἀξίαν, τοῦτο δὲν μὲ ἐμποδίζει νὰ θεωρῶ ὡς ἐθνικὴν ζημίαν τὴν ἀπὸ τοῦ Βουλευτηρίου ἀπουσίαν αὐτοῦ καὶ νὰ λυποῦμαι ἐγκαρδίως διότι ἡ φωνὴ ἐκείνη, ἡ ἐναρμόνιος καὶ ἠχηρὰ ἐκείνη φωνὴ, ἥτις κατεκήλει τὰς ἀκοάς μας καὶ παρέσυρεν εἰς πολλὰς περιστάσεις τὰς πεποιθήσεις μας, δὲν ἀντηχεῖ πλέον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Δὲν εἶναι πολιτικὸς φίλος μου ὁ κύριος Δεληγεώργης, ἀλλ’ οὐδέποτε ἔπαυσα ἀποδίδων εἰς αὐτὸν δικαιοσύνην, πρώτιστον καθῆκον παντὸς πολιτευομένου θεωρῶν τὸ νὰ ᾖναι δίκαιος πρὸς τοὺς ἄλλους καὶ ἰδίᾳ πρὸς τοὺς πολιτευομένους, καὶ νὰ μὴ νομίζῃ ὅτι, ἐξευτελίζων, δυσφημῶν καὶ διασύρων τὰ πάντα καὶ τοὺς πάντας, ἀνυψοῖ ἑαυτὸν ὑπεράνω τῶν ἄλλων. Τὸ suum cuique tribuere τῶν Ῥωμαίων, τὸ «ἑκάστῳ τὰ οἰκεῖα νέμειν», δὲν εἶναι μόνον ἀξίωμα κανονίζον τὰς ἰδιωτικὰς σχέσεις· ἡ μεγάλη αὐτοῦ σημασία ἀναφαίνεται πρὸ πάντων εἰς τὰς μεταξὺ τῶν πολιτευομένων σχέσεις. Εἷς ἐπιφανὴς ἀνὴρ τῆς Γαλλίας, ὁ ἀνὴρ ὅστις ἐπανεῦρε τὴν ἀκμὴν τῶν δυνάμεών του, ὅτε ἡ Γαλλία σπρωχθεῖσα ὑπὸ τοῦ συστήματος τῆς αὐταρχίας εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου ἔτρεχε τὸν ἔσχατον κίνδυνον, καὶ ἔσπευσε νὰ δώσῃ αὐτῇ χεῖρα βοηθείας, ὁ γηραιὸς Τιὲρ, συλλυπούμενος τὸν υἱὸν τοῦ περικλεοῦς ἀντιπάλου του ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ πατρός του, ἰδοὺ τί τῷ ἔλεγεν· «Ὑπήρξαμεν ἐν πολλοῖς διαφωνοῦντες μετὰ τοῦ σεβασμίας μνήμης πατρός σου καὶ ἐν δυσχερέσι περιστάσεσιν, ἀλλ’ οὐδέποτε ἔπαυσα ἀποδίδων εἰς αὐτὸν δικαιοσύνην, καθὼς καὶ αὐτὸς ἀπέδιδεν ἐπίσης εἰς ἐμέ.» Εἴθε, κύριοι, τὸ λόγιον τοῦτο, τὸ σοφὸν τοῦτο λόγιον, τὸ ὁποῖον ἐξέρχεται ἀπὸ τοῦ πολιτικοῦ Νέστωρος τὸ στόμα, εἴθε νὰ τὸ εἴχομεν πάντες ὡς ἀξίωμα πολιτικὸν, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι καθ’ ἡμέραν ἐπικαλούμεθα τὰ ξένα παραδείγματα. Πῶς συνέβη, κύριοι, ὁ κύριος Δεληγεώργης, ὅστις ἀπὸ τῆς μεταπολιτεύσεως, ἀφ’ ἧς δηλαδὴ ἐτέθησαν αἱ βάσεις τοῦ ἐλευθέρου διαγωνισμοῦ ἐν ἐλευθέρᾳ πολιτείᾳ, βάσεις μεγάλως ἐπ’ ἐσχάτων κλονισθεῖσαι καὶ μέχρι τῶν θεμελίων συνταραχθεῖσαι, πῶς συνέβη, λέγω, ὁ ἀνὴρ, ὅστις ἀπὸ τῆς μεταπολιτεύσεως μέχρι σήμερον ἀείποτε περιεβάλλετο μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν συμπολιτῶν του, ὅστις ἐτίμα τὴν ἐπαρχίαν, ἥτις ἐξέλεγεν αὐτὸν, καὶ ἐτιμᾶτο ἐξ ἴσου ὑπ’ αὐτῆς, πῶς συνέβη κατ’ αὐτὴν τὴν ἐκλογὴν ν’ ἀποτύχῃ; Πῶς συνέβη, ὥστε ὁ ἀνὴρ οὗτος, ὅστις κατὰ τὸ 1865, ὅτε ὁμολογουμένως ἐγένοντο ἐλεύθεραι ἐκλογαὶ, ὅστις κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1869, ὅτε ἐσυνεχίσθη τὸ διακοπὲν ἔργον τοῦ 1865, ὅστις καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1868 καὶ 1872 ἐπέτυχε, πῶς συνέβη ν’ ἀποτύχῃ καθ’ ὃν χρόνον μόλις πρὸ τεσσάρων μηνῶν εἶχεν ἐξέλθει ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καθ’ ὃν χρόνον ἐπὶ δέκα καὶ ἐννέα μῆνας ὁλοκλήρους ἐκυβέρνησε τὸ Κράτος; Σᾶς φαίνεται, κύριοι, ὅτι εἶναι ἐκ τῶν συνήθως ἀπαντωμένων τὸ φαινόμενον τοῦτο; Δύνασθε νὰ πιστεύσητε, ὅτι εἶναι σύμφωνον μὲ τὰ μέχρι τοῦδε γενόμενα καὶ ὅτι ὀφείλεται εἰς τὴν ὁμαλὴν διεξαγωγὴν τῆς ἐκλογῆς; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐτέθη κατὰ τὴν προεξέλεγξιν τῆς προκειμένης ἐκλογῆς καὶ τὸ ὁποῖον τὸ τμῆμα, βασανίσαν ὅλας τὰς ἀποδείξεις, διερευνῆσαν ὅλα τὰ γεγονότα, ἐπροσπάθησε νὰ λύσῃ καὶ κατέληξεν εἰς τὸ ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς συμπέρασμα, τὸ ὁποῖον ἄρτι ἠκούσατε ἀναγινωσκόμενον.

§3ΣΤΑΪΚΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς ἐρωτήσω; ἐλάβατε ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ ἔγγραφα;

§4ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὅλα ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν, εἰ καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει ὅλα δὲν μνημονεύονται. Αἱ ἀναλογίαι, κύριοι, τῶν διαγωνιζομένων δυνάμεων ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Μεσολογγίου μήπως μετεβλήθησαν κατὰ τὴν παροῦσαν ἐκλογὴν καὶ οὕτως ἐπῆλθε τὸ φαινόμενον τοῦτο, τό ὁποῖον, ὡς προελέχθη, εἶναι ὅλως ἀντίθετον πρὸς τὰ προηγούμενα; Μήπως κοματάρχαι τινές, ἀποτελοῦντες μέρος τῆς πολιτικῆς μερίδος τοῦ κ. Δεληγιώργη, τὸν ἐγκατέλιπον καὶ οὕτως ἐπῆλθε τὸ ὄντως καταπληκτικὸν ἀποτέλεσμα νὰ λάβῃ κατὰ τὴν παροῦσαν ἐκλογὴν ὁ κ. Δεληγιώργης 809 ψήφους ὀλιγωτέρας παρ’ ὅσας ἔλαβε κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1873, καὶ 422 ὀλιγωτέρας παρ’ ὅσας ἔλαβε κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1872; Καὶ τὸ ἀντικείμενον τοῦτο ἔπρεπε νὰ ἐξετάσωμεν, διότι ἐν ταῖς ἐξελέγξεσι τῶν ἐκλογῶν δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξερχώμεθα τοῦ στενοῦ κύκλου ἐν τῷ ὁποίῳ ἀναγκαίως ἡ ἐξέλεγξις ἔδει νὰ περιορίζηται, τουτέστιν ἂν ὑπῆρξεν ἐλεύθερος διαγωνισμός, ἂν ἡ ἐλευθερία τοῦ ἐκλογέως ἦτο πλήρης, ἂν ἐτηρήθη ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἢ παρεβιάσθησαν διατάξεις αὐτοῦ, καὶ ὁποίαν ἐπὶ τοῦ προκύψαντος ἀποτελέσματος ἔσχεν ἐπιῤῥοὴν ἡ ἀθέτησις ἢ μὴ τήρησις τῶν διατάξεων τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Ἀτυχῶς ὅμως αἱ ἐξελέγξεις παρ’ ἡμῖν ἐκτρέπονται καὶ εἰς ἀντικείμενα ὅλως ἀλλότρια, οὕτω δ’ ἀφαιροῦν ἀπ’ αὐτῶν τὸν καθαρὸν δικαστικὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἔχωσι· διὰ τοῦτο ἐπειδὴ ἐῤῥίφθη ἐν τῷ μέσῳ τὸ ἀντικείμενον τοῦτο καὶ ἐσυζητήθη μεταξὺ τῶν ἐνδιαφερομένων, ὤφειλε καὶ τὸ τμῆμα νὰ ῥίψῃ διαβατικὸν βλέμμα. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἑτέρας ἐποχὰς, λαμβάνω μόνον μίαν, τῆς ὁποίας τὰς ἀναλογίας οὐδεὶς δύναται νὰ διαμφισβητήσῃ· λαμβάνω τὴν ἐποχὴν τοῦ 1872, καὶ ἀντισταθμίζων τὰς δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ἀντηγωνίσθησαν καὶ τότε καὶ τώρα, εὑρίσκω ὅτι καὶ τότε ὁ κ. Δεληγιώργης δὲν κατήρχετο εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα μὲ ὀλιγωτέρας δυνάμεις, καὶ τότε ἦτον ὁ καταδιωκόμενος τῆς Κυβερνήσεως, διότι, ὡς ὅλοι ἐνθυμεῖσθε, ἡ ἐπιτυχία του καθὼς καὶ ἡ τοῦ ἀξιοτίμου καὶ σεβαστοῦ φίλου μου ἐκ Καλαβρύτων βουλευτοῦ κυρίου Ζαΐμη ἐπανηγυρίσθη ὡς θρίαμβος τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Λοιπὸν κατὰ τὸ 1872 ὁ κ. Δεληγιώργης ἐπαρουσιάσθη εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα μὲ τὰς αὐτὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας διέθετε καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν ἐκλογήν. Κατὰ τὸ 1872 οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι σήμερον τὸν ἐπολέμησαν, ἦτο σύμμαχός του, καὶ μόλον τοῦτο κατὰ τὸ 1872 ὁ κ. Δεληγιώργης ἔλαβε ψήφους 422 περισσοτέρας παρ’ ὅσας ἔλαβεν ἤδη, ἐνῷ τότε οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι περιεῖχον πολὺ ὀλιγωτέρους ψηφοφόρους, ἑξακοσίους περίπου ὀλιγωτέρους.

§5Ν. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μᾶς λέγετε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ 1872;

§6ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἰδού· κατὰ τὸ 1872 ἔλαβεν ὁ κ. Δεληγεώργης ψήφους 2,523, κατὰ τὸ 1873, 2,920, κατὰ δὲ τὸ 1874 ψήφους 2,112.

§7Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Καὶ οἱ ἀντίθετοι πόσους ἔλαβον;

§8ΣΑΡΑΒΑΣ. Τοῦτο θὰ τὸ εἴπητε σεῖς, ὅταν λαλήσητε· ἐγὼ συγκρίνω τ’ ἀποτελέσματα τῶν δύω ἐκλογῶν σχετικῶς πρὸς τὸν κ. Δεληγεώργην, παραλείπων τοὺς ἑτέρους διαγωνισθέντας, διότι θὰ ἐμήκυνα πολὺ τὸν λόγον, ἐὰν ἤθελον ἐξακολουθήσει τὴν σύγκρισιν σχετικῶς καὶ πρὸς τοὺς λοιπούς. Λοιπὸν κατὰ τὸ 1872 μὲ τὰς αὐτὰς δυνάμεις, χωρὶς οὐδεὶς τῶν σήμερον ἀντιθέτων τοῦ κ. Δεληγιώργη νὰ ᾖναι φίλος του τότε, διότι καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Στάϊκος ὑποθέτω ὅτι δὲν ἦτο φίλος του, διότι παρετήρησα ὅτι κατὰ τὸ 1873 ὁ ἀδελφός του ἦτον ἀντιπρόσωπος τοῦ κυρίου Τρικούπη....

§9ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατὰ τὸ 1873 ὁ κ. Δεληγιώργης ἦτο πρωθυπουργός.

§10ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἰς τὰ 1873 ὁ ἀδελφός σας ἦτον ἀντιπρόσωπος τοῦ κ. Τρικούπη· συμπεραίνω λοιπὸν ὅτι εἰς τὰ 1872 δὲν εἶσθε φίλος τοῦ κ. Δεληγιώργη.

§11ΣΤΑΪΚΟΣ. Μάλιστα, ἤμην καὶ πολὺ, μὲ θυσίαν.

§12ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἔστω. Ἀλλ’ ὅλοι οἱ ἄλλοι, οἵτινες ἐπολέμησαν τὸ κ. Δεληγεώργην κατὰ τὴν παροῦσαν ἐκλογὴν, τὸν ἐπολέμησαν καὶ τότε, καθὼς καὶ ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Τώρα, κύριοι, δύναταί τις νὰ παραδεχθῇ ὅτι τῷ 1872 ὁ κ. Δεληγιώργης ἐπέτυχεν, ἔχων ἀντιθέτους αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ὁποίους εἶχε καὶ σήμερον, καὶ ἔχων προσέτι κατέναντί του τὸν κ. Τρικούπην, τοῦ ὁποίου ὁμολογουμένως ἡ προσωπικότης δὲν ἐδύνατο εἰμὴ νὰ προσθέσῃ μεγάλας εἰς τὴν ἐκλογικὴν πλάστιγγα δυνάμεις, οὐχὶ ὡς ἤδη, ἀποσχόντα, ἀλλὰ κατελθόντα εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα καὶ καρτερῶς ἀνταγωνισθέντα πρὸς τὸν κ. Δεληγιώργην; δύναταί τις νὰ παραδεχθῇ ὅτι σήμερον ἤθελε μειοψηφήσει, ἐνῷ μόλις πρὸ ὀλίγων μηνῶν εἶχεν ἐξέλθει ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν καὶ δὲν παρέλειψε νὰ φανῇ χρήσιμος εἰς τοὺς συμπολίτας του, καὶ νὰ φροντίσῃ περὶ τῶν γενικωτέρων τῆς ἐπαρχίας του ἀναγκῶν; Δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν δέκα ἐννέα μηνῶν πρωθυπουργία, ἥτις, καὶ εἰς αὐτοὺς ἐκείνους οἵτινες ἔκρινον εὐμενῶς τὸν κ. Δεληγεώργην, ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ἐπικρίνωσι τὴν ἰδιαιτέραν ἀγάπην, ἣν ἔδειξεν εἰς τὴν πατρίδα του, δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ πρωθυπουργία νὰ ἠλάττωσε τὰς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ δυνάμεις τοῦ κ. Δεληγεώργη. Δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ παραδεχθῶ ὅτι ὁ Δεληγεώργης, μετὰ μίαν πρωθυπουργίαν ἱκανῶς μακρὰν, κατῆλθεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν του ὀλιγώτερον δυνατὸς παρ’ ὅ,τι ἦτο πρότερον. Ποιῶ, κύριοι, ἔκκλησιν εἰς τὴν συνείδησίν σας, εἰς τὴν συνείδησιν ὁλοκλήρου τῆς κοινωνίας ἂν δὲν ἔχῃ οὕτω τὸ πρᾶγμα.

§13ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. —Ἡ Κυβέρνησις, κύριε Σαράβα, δὲν ἀνεμίχθη καθόλου εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ Μεσολογγίου.

§14ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἄμποτε νὰ ἦτον ἀληθές, ἀξιότιμε κύριε Σωτηρόπουλε, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε, ἄμποτε αἱ παραχωρήσεις ἐν τῇ διοικήσει νὰ μὴ εἶχον ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ πολιτικὴν θέσιν τῶν πολιτευομένων καὶ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν, διότι τότε ἡ διοίκησις θὰ ἀπηλλάσσετο ἀπὸ τὴν ἐπίδρασιν τῆς πολιτικῆς, καὶ οἱ ὑπουργοὶ θ’ ἀπήλαυον τῆς ἀναγκαίας ἐλευθερίας περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους· ἀτυχῶς ὅπως τὸ πρᾶγμα εἶναι πολὺ διάφορον, ἀτυχῶς δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω, ὅτι ὅτε, ὡς σεῖς τὸν κατακρίνετε, ἔκαμε 400 διορισμοὺς συμπολιτῶν του, ὅτε ἔκαμε τὴν γνωστὴν ἐπιθαλάσσιον ὁδὸν τοῦ Μεσολογγίου...

§15ΣΤΑΪΚΟΣ. Οὐχὶ, κύριε Σαράβα, διαμαρτύρομαι, ἡ θαλασσία ὁδὸς ἐγένετο ἐπὶ τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κ. Ζαΐμη.

§16ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀλλὰ πότε ἐπροχώρησεν ἡ θαλασσία αὐτὴ ὁδός;

§17ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὅτε ἔκαμε τὴν ὁδὸν τὴν ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Αἰτωλικὸν ἄγουσαν...

§18ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐπὶ τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἐγένετο, ἐπὶ Καλαμίδα. Κύριε Σαράβα, δὲν ἐννοῶ νὰ σᾶς διακόψω καθόλου, ἀλλ’ ὅταν λέγετε ἀνακριβείας πρέπει νὰ τὰς ἐπανορθώσω· δὲν ἐνόησα νὰ σᾶς διακόψω διόλου.

§19ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἰς τὸν ἀξιότιμον διακόψαντά με παρατηρῶ ὅτι πολλὰ πράγματα, πολλὰ δημόσια ἔργα συμβαίνει νὰ ᾖναι ἀποφασισμένα παρ’ ἄλλων κυβερνήσεων, ἀλλὰ ἡ κοινωνία συνήθως ἀναγνωρίζει χάριτας εἰς ἐκείνας τὰς κυβερνήσεις, αἵτινες τὰ ἔβαλον εἰς ἐνέργειαν· διότι παρ’ ἡμῖν, ἀτυχῶς, μεταξὺ ἀποφάσεως καὶ πραγματοποιήσεως, μεταξὺ λόγων καὶ ἔργων, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, ὑπάρχει χάσμα μέγα. Ἐπὶ τῆς κυβερνήσεως, τοῦ 1869, ἧς ἀπετέλουν μέρος, εἶχεν ἀποφασισθῆ νὰ γείνῃ εἰς Καλάμας, τὴν θετὴν πατρίδα μου, τεῖχος ἀπὸ τὴν πόλιν μέχρι τῆς παραλίας, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὴν πόλιν ἀπὸ τὰς ἐπιδρομὰς τοῦ παραῤῥέοντος ὁρμητικοῦ χειμάῤῥου· δὲν ἐπρόφθασεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη νὰ τὸ πραγματοποιήσῃ, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐλθὼν κατόπιν τὸ ἐπραγματοποίησεν. Ἡ πόλις Καλαμῶν ἀναγνωρίζει χάριτας εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, οὐχὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1869. Δὲν δύναμαι λοιπὸν νὰ παραδεχθῶ, κύριοι, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης ἐξῆλθεν ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν μικρὸν πρὸ τῶν ἐκλογῶν, ὀλιγώτερον δυνατὸς παρ’ ὅσον ἦτον ὅτε εἰσῆλθε· τοὐναντίον ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν, ἐὰν θέλωμεν ν’ ἀκολουθήσωμεν τὴν πεῖραν τῶν παρ’ ἡμῖν συμβαινόντων. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ παρατηρῶν πῶς εἰς πολλὰς ἐπαρχίας ἐσχηματίσθησαν αἱ λεγόμεναι ἐπιῤῥοαί, φθάνω ἀναγκαίως εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ὅσα περισσότερα ὠφελήματα δίδονται εἰς τοὺς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ φίλους, τοσοῦτον ἐνισχύεται τῶν διδόντων ἡ πολιτικὴ θέσις ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ. Βεβαίως τοῦτο δὲν εἶναι ἐνθαῤῥυντικὸν διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐκλογῶν καὶ διὰ τὴν γνησίαν ἔκφρασιν τοῦ δημοσίου φρονήματος, εἶναι ὅμως ἀλήθεια κυρωθεῖσα ἀτυχῶς ὑπὸ μακρᾶς πείρας, καὶ πρέπει νὰ λέγηται μετὰ παῤῥησίας ἑωσοῦ ἐπέλθῃ ἡ θεραπεία. Ἂν τὸ Μεσσολόγγιον ἀποτελῇ ἐξαίρεσιν ὅλων τῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους, ἐγὼ τὸ ἀγνοῶ· ἂν ὅμως συμβαίνει καὶ ἐκεῖ ὅ,τι καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας, ἀναγκαίως πρέπει νὰ παραδεχθῆτε ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν ἐξῆλθεν ἰσχυρότερος ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ.

§20ΣΤΑΪΚΟΣ. Καὶ μὲ ἰδιοκτησίαν 5,000 στρεμμάτων.

§21ΡΟΥΚΗΣ. Εἰπέτε των ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης ἐχάλασεν ὅλους τοὺς δρόμους καὶ τὴν γέφυραν διὰ νὰ τοὺς εὐχαριστήσῃ...

§22ΑΧΟΛΟΣ. Θὰ ἐλεεινολογήσω τὴν κατάστασίν μας, διότι πρέπει νὰ ἔλθῃ τοιοῦτος πρωθυπουργὸς διὰ τὸν τόπον του, διὰ δὲ ἡμᾶς τί γίνεται διὰ τοὺς ἐπαρχιώτας; τί γίνεται εἰς ἡμᾶς; ἓν ἑκατομμύριον εἰς τὸ Μεσολόγγιον, κάτω εἰς τὴν Ἠλείαν, ἥτις δίδει 3½ ἑκατομμύρια, τί γίνεται;

§23ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τί εἶναι αὐτά;

§24ΡΟΥΚΗΣ. Μὰ τώρα ὅπου ἐβγάλατε τὸν Κρεστενίτην ὅλα θὰ γείνωσιν.

§25ΑΧΟΛΟΣ. Σὺ νὰ πλακώσῃς τὴν οὐράν σου καὶ νὰ μὴν ὁμιλῇς.

§26ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐγώ, κύριοι, ὡς ἐν ἀρχῇ εἶπον, δὲν ἀποδίδω πολλὴν σημασίαν εἰς τὰς ἐκτὸς τοῦ κυρίου τῆς ἐξελέγξεως θέματος, δὲν νομίζω ὅτι προκειμένου νὰ ἐξετάσωμεν ἂν μία ἐκλογὴ ᾖναι νόμιμος ἢ μὴ, ἂν δηλ. αἱ διατάξεις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ἐτηρήθησαν, ὅτι πρέπει νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὸν κύκλον εἰς ὃν ὁ νόμος ὁ ἐκλογικὸς μᾶς περιορίζει, ἀλλ’ ἠναγκάσθην νὰ κάμω αὐτὴν τὴν μικρὰν παρέκβασιν διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς τοὺς ἰσχυριζομένους ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπέτυχε, διότι οἱ φίλοι του τὸν ἐγκατέλιπον, διότι κομματάρχαι ἄλλοι, οἵτινες τὸν συνέτρεχον ἄλλοτε, δὲν τὸν ἐβοήθησαν κατὰ τὴν προκειμένην ἐκλογήν. Ἔρχομαι εἰς τὸ κύριον ἀντικείμενον, ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω ἂν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς, οἷον παρίσταται σήμερον, εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ὁμαλῆς ἐνεργείας τῆς ἐκλογῆς, ἂν τὰ διαγωνιζόμενα μέρη διηγωνίσθησαν ἐλευθέρως, ἂν ὁ ἐκλογικὸς διαγωνισμὸς δὲν ἠλλοιώθη, διότι εἰς αὐτὸν παρενέβη μία ξένη δύναμις, τὴν ὁποίαν ὁ ἐκλογικὸς νόμος καὶ ἡ κοινωνικὴ συνθήκη ἔχουν θέσει ἐν τάξει οὐδετερότητος· τοῦτο εἶναι κυρίως τὸ ἀντικείμενον, ὅπερ ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω καὶ εἰς τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ περιστραφῇ ἡ συζήτησις. Εὐκτέον, κύριοι, θὰ ἦτον ἂν ἠννοεῖτο τέλος πάντων παρ’ ὅλων τῶν κυβερνήσεων ὅτι αἱ ἐκλογαὶ εἶναι ὑπόθεσις τοῦ λαοῦ καὶ δὲν εἶναι ὑπόθεσις τῆς Κυβερνήσεως. Εὐκτέον θὰ ἦτο νὰ ἐννοηθῇ παρ’ ὅλων τῶν κυβερνήσεων ὅτι ὅταν γίνεται ἐκλογὴ ἐρωτᾶται ὁ λαὸς τί φρονεῖ, καὶ δὲν πρόκειται νὰ μάθωμεν τί θέλει ἡ Κυβέρνησις· εὐκτέον ἦτο νὰ ἐννοηθῇ ὅτι ἡ ἐλευθερία τῶν ἐκλογῶν εἶναι ἡ κρηπὶς τῶν ἐλευθέρων πολιτευμάτων καὶ ὁ ἀπαραίτητος ὅρος ἀληθοῦς συστήματος αὐτοκυβερνήσεως, ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἄνευ ἐλευθέρων ἐκλογῶν μεταπίπτει εἰς πολίτευμα φαύλης ὀλιγαρχίας. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐφρόνουν καὶ ὑπεστήριξα ἄλλοτε, ἀλλ’ ἠναγκάσθην νὰ κύψω εἰς τὴν σκληρὰν ἀνάγκην, ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ μέσα ἅτινα καὶ ἡμεῖς, μιμούμενοι τοὺς ἀρχαίους, οἵτινες τὰ φαῦλα πράγματα τὰ ἐκάλυπτον δι’ εὐφήμων λέξεων, ὀνομάζομεν ἠθικὰ, καὶ αὐτὰ εἶναι ἀσυμβίβαστα μὲ τὴν τελείαν οὐδετερότητα, ἣν ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ τηρῇ ἐν τῇ ἐκλογικῇ πάλη. Ἀφοῦ ὅμως ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀπελπιστικὸν ἐκεῖνο σημεῖον, ὥστε νὰ συζητεῖται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ποῖον σύστημα εἶναι ὀλιγώτερον παραλυτικὸν τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐκλογῶν, τὸ τῆς βίας ἢ τὸ τοῦ δόλου, θὰ ἐθεωρεῖτό τις λίαν θεωρητικὸς, ἂν ὑπεστήριζεν, ὅτι, ὡς ἔχουσι νῦν τὰ πράγματα, δὲν ἔπρεπε νὰ γίνηται χρῆσις οὐδ’ αὐτῶν τῶν λεγομένων ἠθικῶν μέσων. Ἔστω λοιπὸν, ἐξέστω εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτῶν τῶν λεγομένων ἠθικῶν μέσων, νὰ δίδῃ εἰς τοὺς φίλους της τὰ λεγόμενα ῥουσφέτια, ἂς ἀπέχῃ ὅμως ἀπὸ τοιαύτας παραχωρήσεις, αἵτινες παραδίδουσι τὴν διοίκησιν τῆς ἐπαρχίας εἰς χεῖρας τῆς φατρίας· τοιαύτας παραχωρήσεις οὐδεὶς, ὅσον εὐφημολόγος καὶ ἂν ᾖναι, δὲν δύναται νὰ ὀνομάσῃ ἠθικὰ μέσα. Εἰς κράτη, κύριοι, ὅπου τὰ κόμματά εἰσι συμπαγῆ καὶ συμπεπυκνωμένα περὶ μίαν ἰδέαν, ὅπου ἡ διοίκησις δὲν ἔχει τὸν συγκεντρωτικὸν χαρακτῆρα, ὃν ἔχει παρ’ ἡμῖν, ὅπου ἡ Κυβέρνησις κυβερνᾷ ἀλλὰ δὲν διοικεῖ, διότι ὁ τόπος διοικεῖ αὐτὸς ἑαυτὸν, ἐκεῖ ἐννοῶ πολὺ καλὰ ὅτι δύναται ἡ κυβέρνησις ἀζημίως διὰ τὴν ἐλευθερίαν νὰ παρίσταται ἐν ταῖς ἐκλογαῖς ὡς δρῶν προσώπων, νὰ ἔχῃ φίλους καὶ νὰ τοὺς ὑποστηρίζῃ, διότι ἡ τοιαύτη παράστασις τῆς Κυβερνήσεως οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ ζήτημα τιθέμενον εἰς τὸν λαὸν ποίαν πολιτικὴν προτιμᾷ, τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις, ἢ τὴν πολιτικὴν, ἣν ἀσπάζεται ἡ ἀντιπολίτευσις. Ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν, κύριοι, ὅπου ἡ μεγαλειτέρα πολιτειακὴ ἀποκέντρωσις συνυπάρχει καὶ ὀφείλει νὰ συμβαδίσῃ μὲ τὴν πλέον ἀπόλυτον διοικητικὴν συγκέντρωσιν, παρ’ ἡμῖν ἠξεύρετε τί θὰ εἰπῇ μόνον ν’ ἀκουσθῇ ὅτι εἶναί τις ὑποψήφιος τῆς Κυβερνήσεως; Παρ’ ἡμῖν, κύριοι, ὅπου τὸ συγκεντρωτικὸν σύστημα ἐν τῇ διοικήσει κρατεῖ τοὺς πολίτας καὶ ἀπὸ τὰς χεῖρας καὶ ἀπὸ τὴν κόμην καὶ ἀπὸ τὰ ὦτα, ἀπὸ ἀπὸ παντοῦ ἑνὶ λόγῳ, παρ’ ἡμῖν ὅπου τὸ φορολογικὸν σύστημα ἔχει κάμει αἰχμάλωτον τὸν πολίτην ἀπέναντι τῆς ἐξουσίας, παρ’ ἡμῖν νομίζετε, ὅτι εἶναι ἀδιάφορον ἁπλῶς καὶ μόνον ν’ ἀκουσθῇ ὅτι εἶναί τις φίλος τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἂν δὲν εἶναι ἀδιάφορον τοῦτο καὶ μόνον τὸ νὰ παρουσιάζηταί τις ἐν τῇ ἐκλογῇ ὡς φίλος τῆς Κυβερνήσεως, φαντασθῆτε τί συμβαίνει ὅταν τὰ ὄργανα τῆς ἐξουσίας, οἱ τεταγμένοι φρουροὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν καὶ οἱ προστάται τῆς ἐλευθερίας των, ἀντὶ νὰ ἵστανται εἰς τὴν τελείαν ἐκείνην οὐδετερότητα, εἰς ἣν αὐτοὺς ἔχει θέσει τὸ πολίτευμα καὶ ὁ ἐκλογικὸς νόμος, ἀντὶ εἰς τὰ παράπονα τῶν πολιτῶν νὰ δεικνύωσιν ὅλην τὴν προσοχὴν, ἣν καὶ τὸ καθῆκον καὶ ἡ τιμὴ τοῖς ἐπιβάλλει, ἀπεναντίας συμπράττουν μετὰ τῆς μιᾶς τῶν ἀνταγωνιζομένων μερίδων, συνεννοοῦνται μετ’ αὐτῆς ἀναφανδὸν καὶ ἐργάζονται ὑπὲρ αὐτῆς! Σᾶς ἐρωτῶ, δύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι ἐκλογαὶ, ὑπὸ τοιοῦτον σύστημα ἐνεργούμεναι, εἰσὶν ἐκλογαὶ ἐλεύθεραι; δύνασθε νὰ χαρακτηρίσητε ὡς ἐλευθέραν ἐκλογὴν τὴν ἐκλογὴν ἐκείνην κατὰ τὴν ὁποίαν μία τῶν διαγωνιζομένων μερίδων δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς ἐνεργείας της, καθ’ ἣν ἡ μερὶς αὕτη καὶ διὰ τῆς ὑλικῆς ἀκόμη βίας ἐπιέσθη; Κύριοι, ὅλα τὰ ἄλλα μέσα, δι’ ὧν ἡ ἐλευθερία τῆς ἐκλογῆς, ἡ ἐλευθερία τῆς ψήφου παραβιάζεται, ὅλα κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον δύνανται νὰ ᾖναι διαβατικὰ, ὅλα δύνανται νὰ ταράξωσι τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ὅταν ἡ ὑλικὴ βία λαμβάνῃ μέρος ἐν ταῖς ἐκλογαῖς ἑνὸς λεγομένου συνταγματικοῦ κράτους, ὅταν ἡ ὑλικὴ βία πρωταγωνιστῇ ἐν τῇ μορφώσει τοῦ ἐθνικοῦ συνεδρίου, ἀπ’ ἐκείνης τῆς στιγμῆς τὸ Κράτος αὐτὸ μεθίσταται εἰς κράτος βαρβαρότητος. Ἡ ὑλικὴ βία, κύριοι, δὲν ἔχει τι τὸ κοινὸν μὲ τὸν πολιτισμόν, εἶναι τὸ γνώρισμα τῶν πρωτογεννῶν καὶ ἀγρίων κοινωνιῶν· καὶ ἂν θέλῃ τις νὰ μετρήσῃ τὸν βαθμὸν τῆς προόδου μιᾶς κοινωνίας, οὐδὲν ἄλλο ἔχει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν εἰμὴ κατὰ πόσον ὁ νόμος ἀντικατέστησε τὴν ὑλικὴν βίαν εἴτε εἰς τὰς σχέσεις τῶν πολιτῶν πρὸς ἀλλήλους καὶ εἰς τὰς σχέσεις τῆς πολιτείας πρὸς τοὺς πολίτας. Σήμερον ἔφθασαν αἱ κοινωνίαι, κύριοι, εἰς βαθμὸν τελειότητος, ὥστε καὶ αὐτὴν τὴν ὑπερτάτην ἀνάγκην τῆς χρήσεως τῆς ὑλικῆς βίας, εἰς ἣν τὰ ἔθνη ἀναγκαίως προσφεύγουν πρὸς λύσιν τῶν διεθνῶν διαφορῶν των, τὸν πόλεμον, καὶ αὐτὴν νὰ τὴν περιορίσουν ἐντὸς στενῶν ὁρίων καὶ νὰ κανονίσωσιν ἐπὶ τὸ φιλανθρωπότερον τὴν χρῆσιν αὐτῆς. Σήμερον, ὅτε ὁ πολιτισμὸς ἐφανέρωσε τὴν ὁποίαν ἔχει δικαίαν ἀξίωσιν νὰ ἐπιβάλῃ κανόνας καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἐξ ἀναποδράστου ἀνάγκης χρῆσιν τῆς ὑλικῆς βίας, τὸν πόλεμον, ἡμεῖς νὰ μὴ θέλωμεν νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι ἐκλογαί, τοὐτέστιν ἐλευθέρα φανέρωσις τῶν ἰδεῶν καὶ τοῦ φρονήματος τοῦ λαοῦ, καὶ ὑλικὴ βία, εἶναι ἡ ἀντίθεσις τοῦ πολιτισμοῦ πρὸς τὴν βαρβαρότητα, εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ἀπελπιστικόν! Ἔθνος ἐπὶ τοσοῦτον ἐλευθεριάζον, ὥστε νὰ συλλέξῃ πανταχόθεν τὰς μᾶλλον φιλελευθέρους διατάξεις, νὰ τὰς καταστρώσῃ ἐν τῷ καθεστῶτι πολιτεύματί του, καὶ νὰ συνδυάσῃ θαυμασίως τὴν μοναρχίαν μὲ τὴν δημοκρατίαν, αὐτὸ τὸ ἔθνος νὰ βλέπῃ τὴν ὑλικὴν βίαν πρωταγωνιστοῦσαν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, εἶναι τῇ ἀληθείᾳ, τὸ ἐπαναλαμβάνω, ἀπελπιστικόν. Κύριοι, ἡ μελέτη τῶν ἐγγράφων, λυποῦμαι λέγων τοῦτο, μὲ ἔπεισεν ἀδιστάκτως ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς προκειμένης ἐκλογῆς εἶναι ἀποτέλεσμα ὑλικῆς βίας ἐπενεχθείσης ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς καὶ ψυχολογικοῦ τρόμου. Ποῦ ἠρύσθην, κύριοι, τὴν πεποίθησίν μου ταύτην; Τὴν ἠρύσθην, ὅπως ὑπεστηρίχθη ὑπό τινων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἱστορικῆς καταστάσης ἐκείνης ἐκλογῆς; Τὴν ἠρύσθην ἐκ τῶν ἐνστάσεων τῶν ἀποτυχόντων, τὰς ὁποίας νὰ τὰς θεωρήσω ὡς ἀποδεικνυούσας τοὺς ἰσχυρισμοὺς των ἐνόσῳ οἱ ἐπιτυχόντες δὲν ἤθελον ἀποδείξει τὸ ἐναντίον; Τὴν ἠρύσθην ἐκ τῶν διαφόρων γεγονότων, ἅτινα ἐν τῇ ἐνστάσει καὶ τῷ ὑπομνήματι λεπτομερῶς ἐκτυλίσσονται, ἁπλῶς καὶ μόνον διότι τὰ λέγουν οἱ ἐνιστάμενοι; Βεβαίως ὄχι· ὀφείλει σήμερον, κύριοι, ἕκαστος νὰ δυσπιστῇ εἰς τὰ λεγόμενα τῶν ἀποτυχόντων, διότι, ἀτυχῶς, ἐπεκράτησε παρ’ ἡμῖν ἡ κακὴ συνήθεια, ὁ ἀποτυχών, ὡσεὶ ἐπρόκειτο περὶ ἀτομικῆς ὑποθέσεώς του, νὰ ὑπολαμβάνῃ, ὅτι προσβάλλεται ἡ φιλοτιμία του, ἂν ὁμολογήσῃ ὅτι οἱ συμπολῖταί του δι’ οἱονδήποτε λόγον ἐπροτίμησαν ἕνα ἄλλον, καὶ βασανίζει πολλάκις τὸ πνεῦμά του διὰ νὰ ἀνεύρῃ ἐνστάσεις ὅπως ἀποδείξῃ, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα γνήσιον καὶ ἀληθὲς τῆς θελήσεως τῶν συμπολιτῶν του· διὰ τὸν λόγον τοῦτο μία τις προκατάληψις ὑπάρχει συνήθως κατὰ τῶν παρουσιαζομένων μὲ παράπονα· διὰ τὸν λόγον τοῦτον δὲν πρέπει νὰ παραδεχθῇ τις ὅτι αἱ κατά τινος ἐκλογῆς ἐνστάσεις αὗται καὶ μόναι πρέπει νὰ θεωρῶνται ὡς τεκμήρια ὑποχρεοῦντα τοὺς ἐπιτυχόντας, ὡς εἶπέ τις ὑποστηρίζων τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς, νὰ ἀποδείξωσι τὴν νομιμότητα τῆς ἐκλογῆς των. Ἂς μὴ λησμονῶμεν ὅμως ἐξ ἄλλου, κύριοι, ὅτι περὶ ὅλων τῶν παραπόνων, ἅτινα προτείνονται, περὶ ὅλων τῶν παραβιάσεων τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐκλογῶν, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον τυχὸν χώραν, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἔχῃ τις πλήρεις καὶ ἀμέσους τὰς ἀποδείξεις, καὶ μάλιστα ὅτε πρόκειται περὶ ὑλικῆς βίας ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς ἐπενεχθείσης, διότι οὔτε συμβόλαια, οὔτε πρωτόκολλα συντάσσονται περὶ τῶν γενομένων βιαιοπραγιῶν. Καὶ μόλον τοῦτο, κύριοι, εἰς τὴν προκειμένην ἐκλογὴν ὑπάρχουν τόσαι ἀποδείξεις, ὥστε, ὡς δικαστὴς ἂν ἐδίκαζον, θὰ τὰς ἐθεώρουν ἱκανὰς ἵνα καταδικάσω τοὺς ἐργάτας τῆς βίας κατὰ τῆς ἐκλογικῆς τῶν πολιτῶν ἐλευθερίας. Καὶ θέλετε, κύριοι, ἄλλην ἀπόδειξιν τρανωτέραν, ἀσφαλεστέραν, ὅτι τὰ πράγματα δὲν ἐβάδισαν ὁμαλῶς, ὅταν ἔχετε βεβαιωμένον τοῦτο καὶ μόνον τὸ γεγονός, τὸ ἀναμφισβήτητον γεγονὸς, ὅτι 46 ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ ἐντόπιοι, συνδεόμενοι διὰ συγγενικῶν καὶ πολλῶν ἄλλων σχέσεων μὲ τὴν πρὸς τὸν κ. Δεληγεώργην ἀνταγωνιζομένην μερίδα, περισυνήχθησαν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ἀπὸ τὰ διάφορα σημεῖα τοῦ Κράτους καὶ προσεκολλήθησαν εἰς τὴν φρουρὰν τοῦ Μεσολογγίου;

§27ΑΝ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ πολὺ κάμει τὴν ἐνέργειαν ἢ καὶ ὁ εἷς; διότι ἐὰν τὸ πολὺ δὲν κάμῃ τὸ ἔγκλημα μόνον ἀλλὰ καὶ ὁ εἷς, νομίζω εἰς τὴν αὐτὴν ὑπάγεσθε κατηγορίαν.

§28ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν σᾶς ἐνόησα.

§29Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ εἴπατε 46 ἐπῆγαν εἰς τὸ Μεσολόγγιον, σᾶς ἐρωτῶ ἐὰν σεῖς νομίζετε ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ, ἐὰν ᾖναι εἷς, διότι εἷς λοχίας μετέβη εἰς τὰ διάφορα χωρία μὲ ὑμᾶς....

§30ΣΑΡΑΒΑΣ. Κύριε, μοὶ λέγετε πρᾶγμα τοῦ ὁποίου οὐδεμίαν ἔχω γνῶσιν· ἐφέτος δὲν περιώδευσα τὴν ἐπαρχίαν, διέμενα εἰς Καλάμας, μόλις κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας μετέβην εἰς Λεῦκτρον.

§31Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἷς λοχίας μαζῆ σας περιεφέρετο τὰ χωρία.

§32ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς, πρώτην φορὰν ἀκούω τοῦτο ἀπὸ ὑμᾶς.

§33ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί σχέσιν ἔχει αὐτό....

§34Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θέλω νὰ εἴπω.........

§35ΣΑΡΑΒΑΣ. Σᾶς λέγω πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον καὶ σεῖς τὸ γνωρίζετε· δι’ ἐμὲ δὲν ἠμπορούσατε νὰ κάμετε τοιαύτην παρατήρησιν.

§36Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔπρεπε νὰ ἦσθε εἰς γνῶσιν τῶν ὅσων ἔπραξαν οἱ συνάδελφοί σου....

§37ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐξηγηθῆτε καὶ θέλω σᾶς ἀπαντήσει.

§38ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ θὰ σᾶς ἐρωτήσω, κύριε Σαράβα.

§39ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐρωτήσητε· μὴ διακόπτετε.

§40ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἰς σᾶς παρενέβη ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ γείνετε βουλευτής.

§41ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐγὼ, κύριε Βοϊδῆ, ἐννοῶ ὅτι εἶμαι ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους καὶ οὐχὶ μόνον τῆς ἐπαρχίας ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξελέχθην· εἰ καὶ δὲν ἔχω κἀνὲν παράπονον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῆς ἐπαρχίας μου, δὲν ὀφείλω διὰ τοῦτο νὰ σιωπήσω.

§42ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Μὴν ἀπαντᾶτε, κύριε Σαράβα, καθόλου.

§43ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ Βοϊδῆς ὡμίλησε, δίσεκτος χρόνος ἔρχεται (γέλως).

§44ΣΑΡΑΒΑΣ. Λυποῦμαι μὲ τοὺς κυρίους, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ καταβιβάσωσι τὸ προκείμενον ζήτημα εἰς τὴν ταπεινὴν θέσιν μικροῦ ἐπαρχιακοῦ ζητήματος. Μὲ γνωρίζουσιν ὅτι οὐδέποτε ἐκανόνισα τὰς σχέσεις μου πρὸς τὰς Κυβερνήσεις σχετικῶς πρὸς τὰ ἐπαρχιακά μου συμφέροντα· γνωρίζουσιν ἀκόμη, ὅτι οὐδέποτε τὰ ζητήματα τῶν ἐξελέγξεων τῶν ἐκλογῶν τὰ ἐθεώρησα ζητήματα, εἰς τὰ ὁποῖα προΐστανται αἱ προσωπικαὶ συμπάθειαι ἢ τὸ προσωπικὸν συμφέρον. Ἂς μάθῃ ὁ πρὸ ὀλίγου διακόψας με, ἂν δὲν τὸ ἠξεύρῃ, ὅτι ἀφ’ ὅτου πολιτεύομαι οὐδέποτε ἐλησμόνησα, οὔτε θέλω ποτὲ λησμονήσει, ὅπερ αὐτὸς οὐδέποτε ἐνθυμεῖται, τὸ παράγγελμα τὸ ὁποῖον εἰς πάντας ἡμᾶς δίδει ῥητὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ὅτι δηλ. ἀντιπροσωπεύομεν τὸ ἔθνος καὶ οὐχὶ μόνον τὴν ἐπαρχίαν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐκλεγόμεθα. Οὐδεμίαν ἔχω ἀφορμὴν παραπόνων σχετικῶς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῆς ἐπαρχίας μου, λέγω μάλιστα ὅτι ἡ ἐκλογὴ, ὡς τὸ ὡμολόγησε καὶ ὁ κύριος Μαυρομιχάλης, διεξήχθη, ὡς πάντοτε, πανηγυρικώτατα, χωρὶς ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀναμιχθῇ ὅπως δήποτε εἰς αὐτήν.

§45Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι ἀληθέστατον.

§46ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἀλλὰ καὶ χάριτας ἂν ὤφειλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν δι’ οἱονδήποτε λόγον, πιστεύει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γυθείου βουλευτὴς, ὅτι τοῦτο ἤθελε μ’ ἀποτρέψει ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός μου, ὡς ἐγὼ τὸ ἐννοῶ; πιστεύει ὅτι τοῦτο ἤθελε μὲ κάμει νὰ σιωπήσω; Θαυμάζω πῶς ὁ κύριος Μαυρομιχάλης ἐτόλμησε ν’ ἀπευθύνῃ πρὸς ἐμὲ τοιαύτην ἐρώτησιν.

§47ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἠξεύρετε, κύριοι, τί εἶπε ...

§48ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Μὴν ἀπαντᾶτε, κύριε Σαράβα.

§49ΣΑΡΑΒΑΣ. Λοιπὸν, κύριοι, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα τῆς ὁμιλίας μου ἀπὸ τὸ ὁποῖον παρεξέβην ἕνεκα τῶν διακοπῶν.

§50Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριε πρόεδρε, νὰ μὲ σημειώσητε παρακαλῶ.

§51ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὑπῆρχε, κύριοι, ἓν διάταγμα διὰ τοῦ ὁποίου ἀπηγορεύετο ἡ διαμονὴ οἱουδήποτε ἐντοπίου στρατιωτικοῦ. Τὴν σκοπιμότητα ἑνὸς τοιούτου μέτρου καὶ τὴν μεγάλην ἐπιῤῥοὴν αὐτοῦ εἰς τὸ κοινωνικὸν ἤδη καταστὰν ζήτημα τῆς ἀγαθῆς διοικήσεως δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναπτύξω. Ἅπαντες κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἔχομεν λάβει πεῖραν τῆς φατριαστικῆς ἐνεργείας τῶν ὀργάνων τῆς ἐξουσίας, ὁσάκις ταῦτα ἐκλέγωνται μεταξὺ τῶν ἐντοπίων. Ὅλαι αἱ κυβερνήσεις ἀνεγνώρισαν τὴν ἀνάγκην ταύτην καὶ ἐπροσπάθησαν νὰ ἐπεκτείνωσι τὴν ἀπαγόρευσιν καὶ ἐπὶ τῶν πολιτικῶν ὑπαλλήλων. Ἐν τοσούτῳ κατὰ τὰς παραμονὰς —δὲν θέλω νὰ ὑποστηρίξω, ὡς ἐλέχθη, ὅτι τοῦτο ἐγένετο χάριν τῆς ἐκλογῆς Μεσολογγίου — ἀλλ’ ὅμως κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ἀνεκλήθη τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο καὶ οὕτως, ἀφοῦ ἠνοίχθη ἡ θύρα, δύω ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ, εἷς ὑπολοχαγὸς, εἷς μοίραρχος, πέντε ἀνθυπολοχαγοὶ, 3 ἀνθυπασπισταὶ, 5 ἐνωμοτάρχαι, 4 ὑπενωμοτάρχαι, 6 ἐπιλοχίαι, 7 λοχίαι καὶ δέκα δεκανεῖς, ἅπαντες ἐντόπιοι ἢ ἀποκατεστημένοι εἰς Μεσολόγγιον ἢ συνδεόμενοι διὰ συγγενειῶν καὶ ἄλλων σχέσεων πρὸς τοὺς ἀντιπάλλους τοῦ κ. Δεληγεώργη ἢ πρὸς τοὺς συγγενεῖς αὐτῶν, ὅλοι οὗτοι ἐπιμελῶς συνελέχθησαν ἀπὸ τὰ διάφορα σώματα καὶ μετετέθησαν εἰς Μεσολόγγιον.

§52Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Μετετέθησαν, κύριε Σαράβα;

§53ΣΑΡΑΒΑΣ. Μάλιστα.

§54ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐπιμένετε ὅτι μετετέθησαν καὶ ὅτι δὲν εὑρίσκοντο ἐκεῖ;

§55ΣΑΡΑΒΑΣ. Μάλιστα.

§56ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἦσαν ἐκεῖ ἀφ’ ὅτου ἔκαμε τὰς ἐκλογὰς ὁ κ. Δεληγεώργης.

§57ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ κύριος Δουζίνας πετάγεται εἰς ὅλα, νομίζει πῶς τὰ ξεύρει ὅπως ἠξεύρει τοῦ Πόρου τὰ λεμόνια.

§58ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριε πρόεδρε, αὐταὶ αἱ φράσεις, τὸ βίσεκτον καὶ τὰ λεμόνια, εἶναι ἀναξιοπρεπεῖς λέξεις καὶ δὲν στέκουν μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κοινοβουλίου. Νομίζω, ὅτι εἶναι ἄξια ἀποδοκιμασίας.

§59ΡΟΥΚΗΣ. Ὅταν τελειώσῃ ἡ Βουλὴ, τότε τὰ βλέπομεν.

§60ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀφήσατε νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις.

§61ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε Στάϊκε, δὲν ὡμίλησα εἰς σᾶς· ἢ εἶσθε ἀντιπρόσωπος τοῦ Δουζίνα;

§62ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἶπον, κύριοι, ὅτι 46 ἀνώτεροι καὶ κατώτεροι ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ ἐντόπιοι ἢ συνδεόμενοι διὰ συγγενικῶν δεσμῶν πρὸς τὴν ἀνταγωνιζομένην μερίδα, πολλοὶ ἐξ αὐτῶν κεκηρυγμένοι ἐχθροὶ τοῦ κ. Δεληγεώργη, προσεκολλήθησαν ἢ μετετέθησαν εἰς τὴν φρουρὰν Μεσολογγίου, καὶ τὸ ἐθεώρησα ὡς βέβαιον, διότι, ἐνῷ τοῦτο ἀναφέρεται ἐν τῇ ἐνστάσει καὶ ἐπαναλαμβάνεται διὰ τοῦ ὑπομνήματος, οὐδεμία διάψευσις αὐτοῦ ἐγένετο. Τὸ τμῆμα ἐζήτησε περὶ τούτου πληροφορίας ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τοῦ ἀπὸ 10 8βρίου ἐγγράφου του, τὸ ὁποῖον χθὲς ἠκούσατε ἀναγινωσκόμενον καὶ τοῦ ὁποίου ἡ σχετικὴ περικοπὴ ἔχει οὕτω: «Τελευταῖον παρακαλῶ ὑμᾶς, κ. πρόεδρε, συνεπεία ἐπίσης ἀποφάσεως τοῦ τμήματος νὰ ζητήσητε παρὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ διαβιβάσητε εἰς τὸ τμῆμα τὰς ἑξῆς πληροφορίας· Τίνες, ὀνομαστὶ, ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς χωροφυλακῆς μετετέθησαν ἢ προσεκολλήθησαν εἰς τὸν ἐν Μεσολογγίῳ στρατὸν, ἀπὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς μέχρι τοῦ πέρατος τῶν ἐκλογῶν.» Ἀλλ’ ὅμως ἕως σήμερον οὐδεμία ἐδόθη ἀπάντησις. Ὅταν, κύριοι, γίνωνται τοιαῦτα παράπονα, ὁποῖα εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἄρτι ἀνέφερον, δὲν ἦτο, φρονῶ, ἀνάγκη νὰ περιμείνῃ τὸ ὑπουργεῖον ἵνα τὸ τμῆμα ζητήσῃ τὴν διασάφησιν αὐτῶν· ἤρκει ὅτι διὰ τοῦ τύπου πολλάκις ἐγένετο περὶ αὐτῶν λόγος, ἤρκει ὅτι εἶναι κατακεχωρισμένα εἰς τὴν ἔνστασιν, ἥτις ἐκοινοποιήθη εἰς τὴν νομαρχίαν, διὰ νὰ φρονῶ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ὤφειλε κηδόμενον τῆς ὑπολήψεώς του νὰ διαψεύσῃ οἴκοθεν τὸν τοιοῦτον ἰσχυρισμόν· ὤφειλε τοὐλάχιστον νὰ στείλῃ τὴν σημείωσιν τὴν ὁποίαν ἐζητήσαμεν διὰ νὰ δυνηθῶμεν τοιουτοτρόπως νὰ κρίνωμεν ἐὰν τῳόντι ὁ ἰσχυρισμὸς αὐτὸς δὲν ἦτον ἀληθής. Χθὲς ἀκόμη ὁ κύριος Στάϊκος, ὅτε ἔγεινε λόγος περὶ τούτου, ὅτε παρεπονέθημεν ὅτι δὲν ἀπήντησε τὸ ὑπουργεῖον, εἶπεν ὅτι τὸ ὡμολόγει.

§63ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἶπον ὅτι ὁμολογῶ ὅτι ἦσαν....

§64ΣΑΡΑΒΑΣ. Κατὰ παράβασιν τοῦ διατάγματος....;

§65ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατὰ παράβασιν τοῦ διατάγματος ἔμενον εἰς τὸ Μεσολόγγιον, καὶ θὰ τὸ ἀποδείξω.

§66ΣΑΡΑΒΑΣ. Εὔχομαι νὰ τὸ ἀποδείξητε, εἰ καὶ δὲν τὸ πιστεύω. Ὁ ἀξιότιμος κ. Στάϊκος βεβαιοῖ ὅτι ἐν καιρῷ τῶν ἐκλογῶν ὑπῆρχον τῷ ὄντι ἐν Μεσολογγίῳ οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ, οὓς προανέφερον, ἀλλ’ ἰσχυρίζεται ὅτι ὑπῆρχον ἀπὸ πρότερον. Ἂς μοί ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ παρατηρήσω ὅτι τὸ πρᾶγμα καταντᾷ κάπως ἀπίθανον· πρὸ τῆς ἀνακλήσεως τοῦ διατάγματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπηγορεύετο παντοῦ καθὼς καὶ ἐν Μεσολογγίῳ ἡ διαμονὴ ἐντοπίων ἀξιωματικῶν, νομίζω, ὅτι ἦτον ἀδύνατον νὰ ὑπῆρχον τοιοῦτοι ἐν Μεσολογγίῳ.

§67ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν εἶχε τὴν δύναμίν του τότε διὰ τὸ Μεσολόγγιον τὸ διάταγμα.

§68ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν θέλω ἐνασχοληθῆ εἰς παρατηρήσεις περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα μετετέθησαν ἢ προσεκολλήθησαν εἰς τὴν φρουρὰν Μεσολογγίου, διὰ νὰ καταστήσω καταδηλότερον τὸν σκοπὸν τοῦ τοιούτου μέτρου· τοῦτο θὰ πράξωσι βεβαίως οἱ μετ’ ἐμὲ λαλήσοντες. Ἀρκοῦμαι ν’ ἀναφέρω ποία ἦτον ἡ ἄμεσος συνέπεια, τὸ πρῶτον ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης στρατιωτικῆς συγκεντρώσεως. Τὴν 17ην Ἰουνίου, κύριοι, ἓξ ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐκλογῶν, ἄνευ τινὸς δεδικαιολογημένης αἰτίας, παύεται τηλεγραφικῶς ὁ δημοτικὸς ἀστυνόμος Μεσολογγίου καὶ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, τὴν ἑνδεκάτην ὥραν τῆς νυκτὸς, 30 ὑπαξιωματικοὶ, ἐπὶ κεφαλῆς ἔχοντες τὸν ἀδελφὸν τοῦ κ. Σταΐκου, ἐπιτίθενται κατ’ αὐτοῦ καὶ τῶν πέντε ἀστυνομικῶν κλητήρων, τοὺς δέρουν ἐλεεινὰ, τοὺς ἀπάγουν καὶ τοὺς κρατοῦν εἰς τὸν στρατῶνα τῆς χωροφυλακῆς ἑωσοῦ ὁ μοίραρχος μεταβὰς ἐκεῖ τοὺς ἀπέλυσεν. Ὅταν, κύριοι, ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, ἐναντίον αὐτῶν τῶν ὀργάνων τῆς ἀστυνομικῆς ἀρχῆς φέρεται οὕτω, σᾶς ἀφίνω νὰ ἐννοήσητε τί ἠδύνατο νὰ διαπράξῃ ἐναντίον τῶν πολιτῶν. Καὶ τῷ ὄντι, κύριοι, τὸ στρατιωτικὸν τοῦτο πραξικόπημα, διότι πραξικόπημα πρέπει νὰ ὀνομασθῇ τῷ ὄντι, ὅταν ἐν τῇ πρωτευούσῃ ἑνὸς νομοῦ, ἐν ὥρᾳ κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ὑπαξιωματικοὶ πρέπει νὰ ᾖναι κεκλεισμένοι εἰς τὸν στρατῶνά των, κατὰ τὴν παραμονὴν τῶν ἐκλογῶν, ἐπιτίθενται κατὰ τῶν ὀργάνων τῆς ἐπιτοπίου ἀρχῆς, τὰ προπηλακίζουν καὶ τὰ ἀπάγουν αἰχμάλωτα, ἐτάραξεν, ὡς ἦτον ἑπόμενον, τὴν πόλιν τοῦ Μεσολογγίου καὶ ἔῤῥιψεν εἰς αὐτὴν τὸν τρόμον καὶ τὴν ἀπελπησίαν. Διὰ νὰ ἐννοήσητε, κύριοι, τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ὁποῖον παρήχθη ἐκ τοῦ στρατιωτικοῦ τούτου πραξικοπήματος, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἀκούσητε τὴν ἀνάγνωσιν τῆς ἀναφορᾶς, τὴν ὁποίαν ἡ πόλις τοῦ Μεσολογγίου, συνταραχθεῖσα ἐκ τούτου τοῦ συμβάντος, ἀπηύθυνε πρὸς τὸν κ. Νομάρχην.

§69ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἡ πόλις λέγετε; Κύριε Σαράβα, εἴπατε, ἂν θέλετε νὰ ἦσθε ἀκριβής, τινές.

§70ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἀναιρεῖτε κατόπιν.

§71ΣΑΡΑΒΑΣ. Μοὶ εἶναι ἀδιάφορον πόσοι ἔχουν ὑπογράψει· τὰ παράπονα τὰ ὁποῖα ἐκφράζουν εἶναι παράπονα τῆς πόλεως. Ἡ ἀναφορὰ ἠδύνατο νὰ ὑπογραφῇ ἀπὸ ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔδωκαν ψῆφον εἰς τὸν κ. Δεληγιώργην· ὅστις ἔδωκε τὴν ψῆφόν του βεβαίως θὰ ἔδιδε καὶ τὴν ὑπογραφήν του. Μοὶ εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, ὅλως ἀδιάφορος ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐν τῇ ἀναφορᾷ ὑπογραφῶν. Λέγω μάλιστα ὅτι προκειμένου περὶ ἀναφορᾶς, ἐν ᾗ ἐξέφραζον οἱ πολῖται τὴν μεγάλην ἀγανάκτησίν των διὰ τὰ διαπραχθέντα κατὰ τῆς ἀστυνομικῆς ἀρχῆς καὶ τὴν ἀνησυχίαν των διὰ τὸ μέλλον, ἠδύναντο νὰ ὑπογραφῶσιν εἰς αὐτὴν ὄχι μόνον οἱ φίλοι τοῦ κ. Δεληγιώργου, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ πολῖται, οἵτινες τὰ ζητήματα τῆς προσωπικῆς ἀσφαλίας καὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς ψήφου θέτουσιν ὑπεράνω τῶν συμφερόντων τῆς φατρίας. Ἰδοὺ ἀναγινώσκω τὴν ἀναφοράν· «Πρὸς τὴν βασιλικὴν νομαρχίαν. Τὰ μέχρι τοῦδε συμβάντα μᾶς ἀναγκάζουσι νὰ προσέλθωμεν εἰς τὸν κ. νομάρχην καὶ νὰ ἐρωτήσωμεν ἐὰν, ἐν τῷ μέσῳ τῆς στρατοκρατίας ἡμῶν διατελούντων, φρονῇ ὁ κ. νομάρχης ὅτι ὑπάρχει μέσον τι ἀσφαλὲς καὶ ἀκίνδυνον ὅπως ἐξασκήσωμεν τὰ πολιτικὰ ἡμῶν δικαιώματα κατὰ τὰς προσεχεῖς βουλευτικὰς ἐκλογὰς, διότι ἡμεῖς ἀποροῦμεν τί νὰ πράξωμεν καὶ οὐδεμίαν ἄλλην βλέπομεν διέξοδον εἰμὴ νὰ κλεισθῶμεν ἐντὸς τῶν οἰκιῶν μας, ὅπως ἀποφύγωμεν τὴν συνάντησιν μετὰ τῶν συσσωματωμένων ὑπαξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ ἢ νὰ ἐξερχώμεθα καὶ ἡμεῖς ἔνοπλοι καὶ συσσωματωμένοι ὡς αὐτοί. Βεβαίως ἡ συγκέντρωσις ἐνταῦθα κατὰ τὴν ὥραν τῶν ἐκλογῶν διὰ μεταθέσεων καὶ προσκολλήσεων ἀπὸ τὰ διάφορα τάγματα καὶ τοὺς λόχους ὅλων τῶν ἐντοπίων ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτῶν καὶ ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ διοικητοῦ τοῦ τάγματος δὲν ἐπενοήθη ὑπὲρ τοῦ νόμου καὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐκλογῶν, ἀλλὰ πρὸς φατριασμὸν, ὅστις ὅμως ἐπὶ τέλους ἤθελε μείνει ἀζήμιος, ἐὰν οἱ συναθροισθέντες ἐντόπιοι ἤθελον περιορισθῆ εἰς τὸ νὰ προσφέρωσι τὰς ψήφους αὑτῶν, τὰς ψήφους τῶν συγγενῶν των καὶ ὅσας ἄλλας ἐξασκοῦντες τὸ ἐπάγγελμα τοῦ ψηφοθήρα ἤθελαν συναθροίσει. Καὶ ταῦτα μὲν ἐγένοντο ἀφθόνως καθ’ ὅλον τὸν παρελθόντα χρόνον· ἤδη ὅμως ἡ τακτικὴ μετεβλήθη, καὶ οἱ εἰρημένοι στρατιωτικοὶ συσσωματωμένοι περιεφέροντο ἐν καιρῷ νυκτὸς ὑβρίζοντες καὶ ἀπειλοῦντες, ὡς τοῦτο ἐγένετο κατὰ πολλῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, ὅπως ἐκ τῆς ἀνακρίσεως θέλει ἀποδειχθῆ, τὴν δὲ νύκτα τῆς χθὲς παραφυλάττοντες ἐπετέθησαν κατὰ τῶν ἀστυνομικῶν κλητήρων, καίπερ ἀόπλων καὶ ἡσύχως περιφερομένων πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ἀστυνομικῶν αὐτῶν καθηκόντων καὶ χωρὶς νὰ δώσωσιν εἰς κανένα εἴτε πολίτην εἴτε στρατιώτην οὐδεμίαν ἀφορμὴν, καὶ μὲ τὰ ξίφη εἰς τὰς χεῖρας περὶ τοὺς 30 ὑπαξιωματικοὺς ἐκτύπησαν τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα καὶ ἀπήγαγον εἰς τὸν στρατῶνα τῆς χωροφυλακῆς ἀφ’ ὅπου παρευθὺς ὁ μοίραρχος ἀπέλυσεν αὐτοὺς ἵνα μὴ συμμετάσχῃ καὶ αὐτοὺς εἰς τὸ πραχθὲν ἔγκλημα. Ἡ στάσις αὕτη τῆς ἐξουσίας κατὰ τῆς ἐξουσίας εὔλογον εἶναι, κ. νομάρχα, νὰ ἀπελπίσῃ τοὺς πολίτας, ὄχι τόσον διὰ τὴν κατάπτωσιν τῆς ἐξουσίας ὅσον διὰ τὴν ἀνατροπὴν πάσης ἐγγυήσεως τῆς ἀσφαλείας καὶ τάξεως· πιστεύομεν δέ, κ. νομάρχα, ὅτι ὑμᾶς πρώτους πρέπει νὰ κατέλαβεν ἀπελπισία βλέποντας ὅτι ἐπανῆλθε μετὰ τόσους μακροὺς χρόνους ἡ ἐποχὴ τῆς χαντσαρούλας, πρὸς τὴν ὁποίαν εἶναι ἀσυμβίβαστος ἡ πολιτικὴ ἐλευθερία καὶ ἡ κοινωνικὴ ἀσφάλεια. Καὶ πρῶτος ὑμεῖς ἔχετε ἀφορμὴν νὰ καταρᾶσθε ὅτι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ταύτης σᾶς ἀνετέθησαν τὰ καθήκοντα τῆς ἀνωτάτης διοικητικῆς ἀρχῆς, ἥτις εἶναι μὲν περιβεβλημένη μεγάλην ἐξουσίαν καὶ ἱερὰ καθήκοντα καὶ βαρεῖαν εὐθύνην, παρίσταται δὲ μάρτυς τοιαύτης καταστάσεως. Ἐὰν ἰσχύουν οἱ στρατιωτικοὶ κανονισμοὶ, οἱ ὑπαξιωματικοὶ δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ περιφέρωνται ἐκτὸς τοῦ στρατῶνος καθ’ ὅλην τὴν νύκτα, καὶ ὅστις τὸ πράξῃ τιμωρεῖται τὴν ἐπιοῦσαν· ὅθεν ἐρωτῶμεν, διατί ἀνέχεσθε νὰ περιφέρωνται οὗτοι σταθερῶς καὶ ἀδιαλείπτως καθ’ ὅλην τὴν νύκτα καὶ ἐν ὥρᾳ ἐκλογῶν; Οἱ ἀστυνομικοὶ κλητῆρες εἶναι τὰ ὄργανα τῆς ἀστυνομίας τοῦ δήμου, ἐπιτηροῦσι τὴν τάξιν ὡς ἐξουσία, καὶ εἰς ὅλα τὰ μέρη εἶναι ἔνοπλοι, ἐνταῦθα δὲ πέντε μόνον κλητῆρες ὑπάρχουσιν ἐν τῷ δήμῳ, καὶ, ἐνῷ ἄοπλοι περιεφέροντο, ἔπεσαν εἰς ἔνεδραν καὶ ὑπὸ τὸ ξίφος τῶν ἀνόμως περιφερομένων ἐν σώματι ὑπαξιωματικῶν, ὁδηγουμένων μάλιστα ὑπὸ στενοτάτων συγγενῶν τῶν ὑπουργικῶν ὑποψηφίων. Ὡς πολῖται ἔχοντες τὸ δικαίωμα νὰ μεριμνῶμεν περὶ τῆς βουλευτικῆς ἐκλογῆς, ἥτις εἶναι ἐπαρχιακὴ καὶ οὐχὶ δημοτικὴ, ἐδυνάμεθα, κύριε νομάρχα, νὰ ἐπεκτείνωμεν τὰ παράπονά μας καὶ διὰ τὰ συμβαίνοντα ἔξω τῆς πόλεως, ἀλλὰ περὶ τούτων πολλαὶ μέχρι τοῦδε σᾶς ἐγένοντο παραστάσεις, καὶ μόνον περιοριζόμεθα νὰ σᾶς ὑπομνήσωμεν ὅτι, ἐνῷ τέσσαρες μόνον ἡμέραι μέχρι τῆς ἐκλογῆς ὑπολείπονται, οὐδὲν ἀπόσπασμα μετεκλήθη, ἀλλὰ πέντε μὲν ἀποσπάσματα κατέχουσι τὰ χωρία τῆς Μακρυνείας, εἷς δὲ ἀνθυπομοίραρχος περιτρέχει τοὺς δήμους τῆς ἐπαρχίας ἀπὸ χωρίου εἰς χωρίον καὶ ἀπὸ καλύβης εἰς καλύβην μετὰ ἱππέων χωροφυλάκων, ἀσυστόλως κατηχῶν καὶ καταραδιουργῶν τῆς ἐπαρχίας τὸ πνεῦμα καὶ προχθὲς ἐν πομπῇ καὶ παρατάξει βαπτίσας εἰς χωρίον Μεσάριστα τὸ παιδὶ ἑνὸς κομματάρχου, ἕτερον δ’ ἀπόσπασμα ψηφοθηρεῖ ἐν τοῖς χωρίοις τοῦ ἡμετέρου δήμου, ἄλλα δὲ εἰς Ὠλενείαν καὶ ἄλλα εἰς Παραχελωΐτιδα, ὅπου μάλιστα καὶ κερδοσκοποῦσιν οἱ στρατιῶται ἀναγκάζοντες τοὺς ποιμένας νὰ ἐξαγοράζωσι παρ’ αὐτῶν τὰ ἁρπαζόμενα ζῶα, ἢ καὶ πωλοῦντες τὸ κρέας αὐτῶν εἰς εὐθηνὴν τιμήν. Ἀλλὰ τέλος, ἀφ’ οὗ ὁ μὲν ἐν τῇ πόλει ἡμῶν στρατὸς εἶναι ὑπὲρ τῶν ὑπουργικῶν ὑποψηφίων, συγκροτεῖται ὑπὸ ἐντοπίων, ὁδηγεῖται ὑπὸ τοῦ φανατισμοῦ, ὃν ἐμπνέει τὸ κομματικὸν συμφέρον καὶ μὲ τὴν ἐλπίδα τῆς προαγωγῆς, ἣν ὑποθάλπει τὸ ὑπηρετεῖν καὶ πέραν τοῦ νόμου τὴν ἐξουσίαν εἰς τὰ κομματικὰ συμφέροντα αὐτῆς, ἡ δὲ ἀστυνομικὴ ἐξουσία ἀστυνόμου μὲν στερεῖται, ἀστυνομικοὺς δὲ κλητῆρας ἔχει πέντε μόνον καὶ αὐτοὺς ἀόπλους καὶ καταδιωκομένους ὑπὸ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, ἐρωτῶμεν, κύριε νομάρχα, ὁποία ἐξουσία ἔμεινεν εἰς προστασίαν ἡμῶν; Μέχρι τοῦδε ἐνομίζαμεν, ὅτι ἡ ἐξουσία, καὶ περ ἐπιδιώκουσα πολιτικὰ συμφέροντα, ἐνδιαφέρεται ὅμως διὰ τὴν τάξιν, ἀλλ’ ἤδη καὶ αὐτὴ ἡ ἰδέα ἡμῶν κατεστράφη, διότι αὐτὰ τὰ ἴδια ὄργανα τῆς ἐξουσίας κατέστησαν τῆς τάξεως οἱ καταστροφεῖς. Ἐλπίζομεν, κύριε νομάρχα, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς τάξεως θέλετε λύσει ἀνεξαρτήτως τῶν κομματικῶν συμφερόντων τῆς ἐξουσίας καὶ ὅτι δὲν θέλετε στερήσει τὴν πόλιν τοῦ ἀγαθοῦ τούτου, ἀφίνοντες μνήμην ἀνεξάλειπτον διὰ τὴν στέρησίν του ἐπὶ τῆς νομαρχίας σας. Ἐν Μεσολογγίῳ, τῇ 19 Ἰουνίου 1874. Εὐπειθέστατοι. (Διάφοροι πολῖται). Πολλὰς σημειώσεις ἠδυνάμην νὰ κάμω ἐπὶ μιᾶς ἑκάστης περικοπῆς τῆς ἀναφορᾶς ταύτης, ἀλλ’ ἤθελον ἐκτείνει τὸ λόγον καὶ ἀρκοῦμαι εἰς τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας ἐκ τῆς ἀναγνώσεώς της ἐλάβατε. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ σχολιάσω ἐγὼ περαιτέρω τὸ κατὰ τῆς ἀσφαλείας τῶν πολιτῶν, ἐν παραμοναῖς ἐκλογῶν, πραξικόπιμα τοῦτο; Εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσω τι ὅπως διεγείρω ἐγὼ ἐν ὑμῖν τὰς ἐντυπώσεις ἐκείνας τὰς ὁποίας διήγειρεν εἰς πάντα πολίτην Μεσολογγίου; Οὐδ’ αὐτὴ ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ, εἰς ἣν ἀπηυθύνθησαν τὰ παράπονα τῶν πολιτῶν καὶ αἱ γοεραὶ αὐτῶν κραυγαί, δὲν ἠδυνήθη νὰ μείνῃ ἀνάλγητος καὶ ἀδιαφοροῦσα. Δὲν ἔλαβε μὲν τὰ προσήκοντα μέτρα ἵνα παύσῃ ἐφεξῆς μία τοιαύτη κατάστασις, καθιστῶσα προβληματικὴν τὴν ἀσφάλειαν τῶν πολιτῶν καὶ ἐμβάλλουσα τὸν φόβον καὶ τὴν ἀβεβαιότητα, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀποκρύψῃ ὅτι τὰ γενόμενα ὤφειλον νὰ ἐφελκύσωσι τὴν προσοχήν της ἵνα προληφθῇ πᾶσα ἐπανάληψίς των εἰς τὸ μέλλον. Ἰδοὺ τίνι τρόπῳ ἀπήντησεν ὁ κύριος νομάρχης εἰς τὴν ἄρτι ἀναγνωσθεῖσαν ἀναφορὰν τῶν πολιτῶν Μεσολογγίου· «Συνεπείᾳ ἀναφορᾶς συνδημοτῶν τινων, κατοίκων ἐνταῦθα, ἔγραψα τὰ εἰκότα πρὸς τὸ ἐνταῦθα φρουραρχεῖον ἐγκαίρως, παρακαλέσας αὐτὸ ἵνα διατάξῃ ἁρμοδίως τὰ προσήκοντα, ἵνα μὴ τοῦ λοιποῦ ἐπιτρέπηται εἰς τοὺς ὑπαξιωματικοὺς τῆς φρουρᾶς νὰ ἐξέρχωνται τοῦ στρατῶνος μετὰ τὴν ὑποχώρησιν καὶ περιφέρωνται εἰς τὴ πόλιν ἐπενεγκόντες ἀνησυχίαν κ.λπ.» Ἡ ὑπόσχεσις ὅμως αὕτη, ὡς ἐφάνη ἐκ τῶν ὑστέρων, ἔμεινεν εἰς τὸν χάρτην γεγραμμένη· τὰ πράγματα ἐβάδισαν τὸν προδιαγεγραμμένον δρόμον των. Διαταγὴ εἶχεν ἐκδοθῆ ὑπό τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἵνα τὰ κατά τὴν Στερεὰν μεταβατικὰ ἀποσπάσματα, ἐκτὸς τῶν κατὰ τὴν μεθόριον γραμμὴν, ὀκτὼ ἡμέρας πρὸ τῆς ψηφοφορίας παύσωσιν ἐνασχολούμενα εἰς μεταβατικὴν ὑπηρεσίαν, ἐν δὲ τῷ διαστήματι τούτῳ ὤφειλον νὰ τοποθετηθῶσιν εἰς προσωρινοὺς σταθμούς, μακρὰν τῶν χωρίων. Ἐν τοσούτῳ τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα ἐξηκολούθησαν περιφερόμενα εἰς τοὺς δήμους καὶ ἰδίως εἰς τὸν τῆς Μακρυνείας, ἀπειλοῦντα, καταπιέζοντα καὶ κακοπραγοῦντα τοὺς φίλους τῆς μερίδος, ἡ ὁποία δὲν ηὐνοεῖτο ὑπ’ αὐτῶν. Ποῖος τὸ λέγει τοῦτο; μοὶ λέγει ὁ ἀξιότιμος κ. Στάϊκος. Εἶπον πρότερον, ἐπαναλαμβάνω καὶ ἤδη ὅτι, εἰ καὶ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ὑπάρχωσι δικανικαὶ ἀποδείξεις περὶ προσωπικῆς βίας, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν κατὰ τὰς ἐκλογὰς, ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔχομεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ κρίνωμεν ἀπηλλαγμένοι ἄλλης τινὸς ἐπηρείας, στοιχεῖα θετικὰ, ἀναμφισβήτητα, ἐπὶ τῶν ὁποίων νὰ βασισθῶμεν διὰ νὰ ἐξελέγξωμεν τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον ἐὰν ἦναι ἀληθὴς καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἀληθής. Ὄχι μόνον πρὸ τῆς ἐκλογῆς, ἀλλὰ καθ’ ὅλον τὸ τετραήμερον διάστημα τῆς ψηφοφορίας, τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως ἠπείλησαν, κατεπίεσαν, ᾔκισαν τοὺς μὴ φίλους τῆς μερίδος τοῦ κ. Σταΐκου καὶ Σωτηροπούλου. Πλεῖστα ὅσα γεγονότα ὡρισμένα τοιούτων παρεκτροπῶν τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων ἀναφέρονται ἐν τῇ ἐνστάσει. Δὲν ἦτον εὔκολον νὰ ἐξακριβωθῶσιν ὅλα, ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρχωσι καί τινες ὑπερβολαί, ἀλλ’ ἂν δὲν ᾖναι ἀνάγκη ν’ ἀποδειχθῶσιν ὅλα διὰ νὰ πεισθῶ ἐγὼ τοὐλάχιστον ὅτι τῷ ὄντι ἡ ἐκλογὴ εἶναι προϊὸν στρατιωτικῆς βίας, μόνη ἡ τοποθέτησις τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἓξ ἐντοπίων ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, τῶν ἀμέσως ἐνδιαφερομένων ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τῶν ἐπιτυχόντων, εἶναι ἱκανὴ ἔνδειξις ποῖον μέρος προώριστε νὰ λάβῃ ἡ στρατιωτικὴ δύναμις ἐν τῇ ἐκλογῇ. Ἀλλὰ δὲν ἀρκοῦμαι εἰς τοῦτο καὶ μόνον· ὑπάρχουσιν ἄλλα γεγονότα βεβαιούμενα δι’ ἐγγράφων ἀναμφισβητήτων, τῶν ὁποίων τὸ κῦρος καὶ τὴν αὐθεντίαν δὲν δύνανται ν’ ἀμφισβητήσωσιν οὐδ’ αὐτοὶ οἱ ἐπιτυχόντες. Ἐγένετο, κύριοι, χθὲς λόγος περὶ τῆς εἰσαγγελικῆς ἀρχῆς. Γνωρίζετε ὅλοι, καὶ εἰς πολλὰς περιστάσεις ἐλάβετε ἀφορμὴν νὰ παρατηρήσητε, ὁ ἀξιότιμος μάλιστα ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐν ταῖς ἐκλογαῖς τοῦ 1873 θὰ ἐπείσθη περὶ τούτου ἰδίαις αἰσθήσεσι καὶ ἰδίαις ἀντιλήψεσι, ποίαν προστασίαν ἔχομεν νὰ περιμένωμεν ἀπὸ τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν ἐν καιρῷ ἐκλογῶν, καὶ τί δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν παρ’ αὐτῆς ὄχι μόνον διὰ τὴν προστασίαν τῶν δικαιωμάτων μας, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐν γένει διαφώτισιν τῶν κατὰ τὰς ἐκλογὰς διατρεξάντων. Διὰ τοῦτο, κύριοι, τὸ μέτρον τῆς ἀποστολῆς τῶν ἀνακριτῶν, τὸ ὁποῖον δὲν θέλω νὰ συζητήσω ἐν ἐκτάσει αὐτὴν τὴν στιγμήν, τὸ μέτρον τῆς ἀποστολῆς τῶν ἀνακριτῶν ἐθεωρήθη ἀπαραίτητον διὰ τὴν εὔκοσμον ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Τὸ μέτρον τῆς παρουσίας ἀνακριτῶν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς ἀπέδειξεν ἡ πεῖρα λίαν ἀποτελεσματικὸν εἰς τὴν νόμιμον διεξαγωγὴν αὐτῶν, διότι ἐξ ἑνὸς μὲν μέρους προλαμβάνει ἐνδεχομένας παρεκτροπάς, ἐξ ἄλλου δὲ συντελεῖ εἰς βεβαίωσιν τῶν διαπραχθεισῶν τυχὸν ἐκλογικῶν ἀσχημιῶν. Ἀλλὰ τὸ μέτρον τοῦτο τῆς παραστάσεως ἀνακριτῶν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς δὲν δύναται νὰ ἐπιτύχῃ, δὲν δύναται νὰ φθάσῃ εἰς τὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπὸν, ἐὰν ἡ εἰλικρινὴς σύμπραξις τῆς ἀρχῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία διευθύνει τὴν ἐνέργειαν τῆς ἀνακριτικῆς ἀρχῆς, δὲν τὸ παρακολουθῇ, ἐὰν δὲν ἔχητε καὶ τὴν εἰσαγγελικὴν ἀρχὴν ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἐμπνεομένην αἰσθημάτων. Ἐν Μεσολογγίῳ ὑπῆρχε, κύριοι, εἰσαγγελεὺς, καὶ μολοντοῦτο, χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἐπαναλάβω τὰ περὶ τῆς ζητηθείσης ἀδείας καὶ τὰ τοιαῦτα, ὁ εἰσαγγελεὺς οὗτος, ἄνευ λόγου τινὸς δικαιολογοῦντος τὴν μετάθεσίν του, μετατίθεται κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν. Καὶ δὲν μετατίθεται μόνον ὁ εἰσαγγελεὺς, ἀλλὰ παραδίδεται ἡ διεύθυνσις τῆς εἰσαγγελικῆς ἀρχῆς εἰς χεῖρας προσώπου, τὸ ὁποῖον συνέπεσε νὰ γνωρίζω καθ’ ὃν χρόνον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ τὸ ὁποῖον, δύναμαι μετὰ θάῤῥους νὰ βεβαιώσω, διὰ πᾶν ἄλλο δύναται νὰ χρησιμεύσῃ παρὰ ὡς δικαστικὸς ὑπάλληλος. Ἐγὼ, κύριοι, συνεπεία ἐπιτοπίων ἐξετάσεων, συνεπείᾳ ἐπιτοπίου ἐρεύνης περὶ τοῦ πρωτοδικείου Τριπόλεως, ἠναγκάσθην νὰ τὸν παύσω, καὶ τὸν ἔπαυσα δυσαρεστήσας φίλους πολυτίμους, οἵτινες στηριζόμενοι εἰς ἐσφαλμένας πληροφορίας ἐφρόνουν, ὅτι αὐτὸς ἐξεπλήρου τὸ καθῆκόν του. Τὸν ἔπαυσα, κύριοι, καὶ ἔλαβον συγχαρητήρια ἀπὸ πολλοὺς δικαστικοὺς, ὅτι τοῦτο πράξας ἱκανοποίησα τὴν κοινὴν γνώμην. Αὐτὸς, κύριοι, εἶναι ὁ εἰσαγγελεὺς εἰς τὸν ὁποῖον, ἀτυχῶς, τὸ ὑπουργεῖον ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐμπιστευθῇ τὴν διεύθυνσιν τῆς δημοσίας ἀγωγῆς, τὴν ἐπιτήρησιν τῆς ἐκλογῆς, ἐφ’ ὅσον ἀνάγεται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν του! Καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, κύριοι, ὅτι ὁ ἀντεισαγγελεὺς Παπαναστασίου δὲν ἔψευσε τὰς προσδοκίας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπροκάλεσαν τὸν διορισμόν του. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἐλησμόνησεν ἑαυτὸν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἐνῷ ἔβλεπεν ἐξευτελιζομένην ὑπὸ τὰ ὄμματά του τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν, ἐνῷ ἔβλεπεν ὑπὸ τὰ ὄμματά του ἐξευτελιζομένην καὶ ταπεινουμένην τὴν ἀνακριτικὴν ἀρχὴν, αὐτὸς ἀντὶ νὰ δώσῃ εἰς αὐτὴν προστασίαν καὶ χεῖρα ἀρωγὸν, ἀντὶ ν’ ἀνορθώσῃ τὴν καταβιβαζομένην ἀξιοπρέπειάν της, συνέπραττε καὶ συνεβοήθει ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὴν ἐξηυτέλιζον. Ἐν καιρῷ τῆς ψηφοφορίας, ἐν Μεσολογγίῳ, ἡ ἐπιτροπὴ παραπονεῖται εἰς τὸν ἀνακριτὴν Μαρκόπουλον, ὅτι ὁπλοφόροι καὶ ἄλλοι ἐμπόδιζον ψηφοφόρους νὰ προσέλθωσι καὶ προσκαλεῖ αὐτὸν νὰ μεταβῇ ἐπιτοπίως. Μεταβαίνει ὁ ἀνακριτὴς, ἐπιλαμβάνεται ἀνακρίσεων, ἀλλὰ — καὶ τὸ γεγονὸς τοῦτο λάβετε ὑπ’ ὄψιν διὰ νὰ ἔχητε ἰδέαν τινὰ, ὁποῖον ἦτο τὸ θάῤῥος τῆς ἐπιτυχούσης μερίδος καὶ τί συνετέλει νὰ ἔχῃ τοιοῦτον θάῤῥος — ἀλλὰ εἷς ἐκλογεὺς, εἷς πράκτωρ τοῦ Σταΐκου καὶ Σωτηροπούλου τὸν ἐξυβρίζει ἀπρεπῶς κατὰ πρόσωπον ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ μοιράρχου καὶ τοῦ ἐνωμοτάρχου· ὁ ἀνακριτὴς διατάττει τὴν σύλληψίν του, οὐδεὶς τὸν ὑπακούει· ὁ ἐνωμοτάρχης δὲν ἐνεργεῖ, διότι περιμένει διαταγὰς παρὰ τοῦ ἀνωτέρου του, ὁ μοίραρχος δὲν ἐνεργεῖ, διότι σέβεται τὴν ἐκλογικὴν ἐλευθερίαν καὶ ἐν τῷ τόπῳ τῆς ψηφοφορίας δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐνεργήσῃ σύλληψιν! Ὅλα ταῦτα περιέρχονται εἰς γνῶσιν τῆς εἰσαγγελικῆς ἀρχῆς, καὶ αὐτὴ ἀντὶ νὰ προστατεύσῃ τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν προπηλακιζομένην καὶ ἐξευτελιζομένην, διαβιβάζει εἰς τὸ ὑπουργεῖον παράπονα κατὰ τοῦ ἀνακριτοῦ Μαρκοπούλου, ὡς παρεκτρεπομένου καὶ φατριάζοντος!

§72ΖΕΖΑΣ. Εἶχε παραγγελίαν ἀπὸ τὴν εἰσαγγελικὴν ἀρχὴν ἢ αὐτεπαγγέλτως;

§73ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἦτον ἀνακριτὴς εἰς τὸ ἐκλογικὸν τμῆμα Μεσολογγίου.

§74ΣΤΑΪΚΟΣ. Διαβάσατε τὰ ἔγγραφα.

§75ΣΑΡΑΒΑΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, διότι μοῦ τὸ ἐνθυμίσατε.

§76Ν. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ῥοπαλοφόρος ποῖος ἦτο;

§77ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὸν Ἀθ. Τσαγκαράκην ἐνόουν, ὅτε εἶπον ὅτι ὁ πράκτωρ τῆς ἐπιτυχούσης μερίδος ἐξύβρισε τὸν ἀνακριτήν.

§78Ν. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ποῖος εἶναι αὐτός; εἶναι ἓν ἀξιότιμον πρόσωπον, εἶναι δικηγόρος.

§79ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἀφοῦ τὸν πράκτορα συνταυτίζετε μὲ τὸν ῥοπαλοροφόρον, τί ἀπάντησιν νὰ σᾶς δώσω; Τῷ ὄντι, κύριοι, παρηγγέλθη, καὶ εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον κ. Στάϊκον, ὅστις μοὶ ἐνεθύμισε τὴν περίστασιν ταύτην, ὁ ἀνακριτὴς Μαρκόπουλος νὰ μεταβῇ εἰς Μακρυνείαν καὶ δὲν μετέβη, διότι εὑρέθη ἀσθενῶν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἐδικαιοῦντο νὰ τὸν ἐξυβρίσωσι δημοσίᾳ, ἐν τῷ τόπῳ τῆς ψηφοφορίας, ὑπὸ τὰ ὄμματα τῶν ἀρχῶν, καθ’ ὃν χρόνον ἐξετέλει τὰ καθήκοντά του; Παρηγγέλθη νὰ μεταβῇ εἰς Μακρυνείαν, ἠξεύρετε διατί; Πρὸ μηνὸς ἤ πρὸ ὀλιγωτέρων ἡμερῶν, ἀκριβῶς δὲν γνωρίζω, εἶχε γείνει φόνος τις εἰς τὴν ἐπαρχίαν Βάλτου.

§80ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς ψηφοφορίας ἐπυροβόλησαν τὸν ἀξιωματικόν· ὁ κύριος Ἴσκος εἶναι μάρτυς καθὼς καὶ ὁ κ. Καραγιαννόπουλος.

§81ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἶχε γείνει, εἶπον, φόνος εἰς τὴν ἐπαρχίαν Βάλτου, πολὺ πρὸ τῶν ἐκλογῶν.

§82ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν εἶναι φόνος, ἀλλ’ ἐπυροβόλησαν λῃσταὶ ἐναντίον τοῦ ἀξιωματικοῦ.

§83ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὅ,τι εἶπον, στηρίζεται εἰς πληροφορίας, ἃς θεωρῶ ἀκριβεῖς· πρὸ πάντων δὲ ἐπιμένω ὑποστηρίζων ὅτι ἡ πρᾶξις, φόνος, εἴτε πυροβολισμὸς, ὡς λέγετε, κατὰ ἀξιωματικοῦ ὑπὸ λῃστῶν, ἐγένετο πολὺ πρὸ τῶν ἐκλογῶν· ἀνακριτὴς ὑπῆρχεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν Τριχωνίας καὶ ἠδύνατο νὰ μεταβῇ πολὺ εὐκόλως, ἂν ἦτον ἀνάγκη. Ἀλλ’ ὁ κ. ἀντεισαγγελεὺς, ὁ μηδόλως ἐνδιαφερόμενος διὰ τὴν βεβαίωσιν τῶν τελουμένων πράξεων, προκειμένου νὰ βεβαιωθῇ φόνος διαπραχθεὶς εἰς τὴν ἐπαρχίαν Βάλτου πρὸ ἡμερῶν, ἀντὶ νὰ παραγγείλῃ τὸν ἀνακριτὴν, ὅστις ἦτο πλησιέστερος νὰ μεταβῇ διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, τί κάμνει, κύριοι; τὸν μὲν ἀνακριτὴν Σταύρακαν, ὅστις δὲν ἤρεσκε διότι εἶχε προβῆ εἰς ἀνακρίσεις περὶ τῶν κατὰ τὸν δῆμον Μακρυνείας τελουμένων ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, διατάσσει νὰ ὑπάγῃ εἰς τὸν Βάλτον νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, τὸν δὲ Μαρκόπουλον παραγγέλλει νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας. Τοῦτο ἦτον ἀπὸ τὰ ἀηδῆ ἐκεῖνα τεχνάσματα, τὰ ὁποῖα συνήθως μεταχειρίζονται διὰ ν’ ἀπομακρύνουν πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν δέχονται νὰ καλύψωσι πράξεις, αἱ ὁποῖα δὲν συμφέρει νὰ φανερωθῶσι. Δὲν μετέβη εἰς Βάλτον ὁ ἀνακριτὴς Σταύρακας παρακούσας τὴν παραγγελίαν τοῦ ἀντεισαγγελέως Παπαναστασίου, ἀλλὰ διέμεινε κατὰ τὸ τετραήμερον διάστημα τῆς ψηφοφορίας ἐν Μακρυνείᾳ. Ὁ Μαρκόπουλος ἐπίσης διέμεινεν ἐν Μεσολογγίῳ. Ἔστω. Νομίζετε, ὅτι τοῦτο εἶναι ἀποχρῶν λόγος διὰ ν’ ἀρνηθῆτε τὴν ἀξιοπιστίαν τῶν δύω τούτων ἀνακριτῶν; Θέλετε, κύριοι, ἓν ἄλλο ἐμφαντικώτατα χαρακτηρίζον τὴν ἐνέργειαν τῆς εἰσαγγελικῆς ἀρχῆς; Ἀκούσατε, καὶ μὴ οἰκτείρετε τὴν κοινωνίαν, ὅπου τὰ παράπονα τῶν πολιτῶν εὑρίσκουσι τοιαύτην ὑποδοχὴν παρὰ τοῖς ἐπιτετραμμένοις τὴν καταδίωξιν τῶν ἐγκλημάτων. Ἐπανειλημμένα γίνονται παράπονα ὅτι τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα ἀντὶ νὰ ᾖναι περιωρισμένα κατὰ τὴν διαταγὴν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τοὺς ὡρισμένους σταθμοὺς, ἀπεναντίας περιήρχοντο τὰ χωρία, ἐπίεζον καὶ ἐκακοποίουν πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως τοὺς τῆς ἀντιθέτου μερίδος· ὁ δὲ κ. ἀντεισαγγελεὺς, εἰς τὸν ὁποῖον δι’ ἀλλεπαλλήλων καταγγελιῶν ἐγένοντο ταῦτα πάντα γνωστὰ, ἠξεύρετε ποῖον μέτρον ἔλαβε; Δὲν θὰ τὸ πιστεύσητε βέβαια, καθὼς καὶ ἐγὼ δὲν θὰ τὸ ἐπίστευον, ἐὰν τὰ ἔγγραφα αὐτὰ δὲν τὸ ἐμαρτύρουν. Ἀντὶ νὰ παραγγείλῃ τὸν ἀνακριτὴν τὸν ἐν Μεσολογγίῳ, νὰ μεταβῇ ἐπιτοπίως καὶ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις ὅπως βεβαιώσῃ τὰ περὶ τῶν καταγγελιῶν, τῶν εἰς τὰ χωρία τοῦ Μεσολογγίου διαπραττομένων ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν καταπιέσεων, ἀντὶ νὰ τὸν παραγγείλῃ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Παραχελωΐτιδα, ὅπου παντοῖαι βιαιότητες ἐτελοῦντο ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, ἠξεύρετε τί ἔκαμεν; Ἔστειλεν ἕνα ἐνωμοτάρχην καὶ ἕνα εἰρηνοδίκην, καὶ παρήγγειλεν αὐτοῖς νὰ περιέλθουν τὰ χωρία, ἵνα ἐρωτήσουν τὸν κόσμον, ἐὰν τῷ ὄντι αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἀποδίδονται εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα ᾖναι ἀληθῆ. Περιῆλθον λοιπὸν ὁ ἐνωμοτάρχης μετὰ τοῦ εἰρηνοδίκου τὰ χωρία, ἠρώτησαν διαφόρους καὶ συνέταξαν ἓν πρωτόκολλον περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐρευνῶν των. «Περιήλθομεν, λέγουν, ὅλα τὰ χωρία καὶ ἠρωτήσαμεν διαφόρους ἐὰν τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα γίνονται περὶ καταπιέσεων καὶ ἄλλων παρεκτροπῶν τῶν ἀποσπασμάτων, ᾖναι ἀληθῆ, καὶ ὅλοι μᾶς εἶπον ὅτι τ’ ἀποσπάσματα φέρονται καλῶς. Μὴ ἀρκεσθέντες δὲ εἰς τὰς πληροφορίας ταύτας προσεφύγαμεν εἰς τὸν ἐφημέριον καὶ τὸν δημοδιδάσκαλον τοῦ χωρίου, τοὺς ἠρωτήσαμεν, καὶ αὐτοὶ μᾶς ἐβεβαίωσαν ἐπίσης, ὅτι ὅλα τὰ ἀναφερόμενα περὶ τῶν ἀποσπασμάτων εἶναι ψευδῆ.» Καὶ αὐτὸ τὸ πρωτόκολλον, κύριοι, ἐστέλλετο εἰς ἀπόδειξιν, ὅτι ὅλα ὅσα ἔλεγον οἱ παραπονούμενοι δὲν ἦσαν ἀληθῆ, καὶ αὐτὸ τὸ πρωτόκολλον εἶναι τὸ ὅλον ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας μιᾶς ἀρχῆς, εἰς τὴν ὁποίαν κατηγγέλλοντο ὅλαι αὐταὶ αἱ φοβεραὶ ἐπεμβάσεις! Τοιαύτη εἵπετο νὰ ᾖναι ἡ ἐνέργεια τοῦ ἀντεισαγγελέως, τὸν ὁποῖον ἐτοποθέτησαν ἐκεῖ ἵνα διευθύνῃ τὴν εἰσαγγελίαν ἐν καιρῷ ἐκλογῶν, ἄλλως δὲν ἠδύνατο νὰ προβῇ ποτὲ εἰς τοιοῦτον δικαστικὸν τερατούργημα.

§84Β. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἠξεύρετε τί ἔγεινεν εἰς τὰ 1873...

§85ΣΑΡΑΒΑΣ. Μοὶ φαίνεται, ἀξιότιμε ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ὑμεῖς ὀλιγώτερον παντὸς ἄλλου ἐδικαιολογεῖσθε νὰ τὸν ἐπαναφέρητε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, διότι σεῖς καὶ οἱ φίλοι σας, καὶ ἐπικαλοῦμαι πρὸς τοῦτο τὴν ἰδίαν ὑμῶν μαρτυρίαν, σεῖς πρὸ πάντων καὶ οἱ φίλοι σας ἐλάβετε πεῖραν τῆς ποιότητός του, ὅτε ἐγὼ τὸν ἔπαυσα· εἶναι ἀληθὲς ἢ ὄχι;

§86Β. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐξετάζω ἐγὼ τὸν εὗρον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν· δὲν ἔλαβα ἀφορμήν τινα κατ’ αὐτοῦ. Πρὸ ὀλίγου εἴπετε ὅτι τὸ γενικὸν συμφέρον πρέπει νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν.

§87ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐλάβετε, εἶπον, πεῖραν, καὶ ὁποίαν πεῖραν! τῆς ποιότητος τοῦ ἀνθρώπου, ὅτε ἦτον ἀντεισαγγελεὺς εἰς τὸ πρωτοδικεῖον Τριπόλεως.

§88Β. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εὑρέθη ἅπαξ εἰς τὴν θέσιν ταύτην καὶ τὸν διετήρησα· ἀλλὰ τὸ πρῶτον ὑπουργεῖον τὸν ἔφερε.

§89ΣΑΡΑΒΑΣ. Καὶ ὁ κ. Δεληγιώργης κακὰ ἔκαμε νὰ τὸν διορίσῃ· εἴχετε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκθεσίν μου, ἥτις συνώδευε τὴν ὑποβληθεῖσαν πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα πρότασιν περὶ παύσεώς του, ἐν ᾗ ἦτο κατακεχωρισμένη περικοπὴ ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ ἀξιοτίμου εἰσαγγελέως τῶν ἐφετῶν κ. Κωνσταντοπούλου, ὅστις ἐπρότεινε τὴν παῦσίν του.

§90ΡΟΥΚΗΣ. Ἦτο τοποθετημένος ὁ κ. Παπαναστασίου ὅτε ἦλθεν ὁ Δεληγιώργης, τὸν κατεβίβασεν εἰρηνοδίκην καὶ τὸν ἔστειλεν εἰς τὰ Κύθηρα.

§91Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Πρωθυπουργοῦντος τοῦ κ. Δεληγιώργη, διωρίσθη.

§92ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Κύριε Σαράβα, ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε ἐὰν διὰ καταχρήσεις ἐπαύθη ἢ δι’ ἐπέμβασιν εἰς τὰς ἐκλογάς; Τοῦτο μόνον ἔχει σχέσιν εἰς τὴν σημερινὴν συζήτησιν.

§93ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἀναλαμβάνετε τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ Παπαναστασίου σπουδαίως, κύριε Ῥοντήρη;

§94ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγὼ ἐρωτῶ, διότι σεῖς κατηγορεῖτε, διότι ὁ κατηγορῶν καὶ μὴ διατυπόνων....

§95ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν θὰ ἦσθε φαίνεται ἐδῶ πρίν.

§96ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Θέλω νὰ διατυπώσητε ἐὰν διά κατάχρησιν ἐπαύθη ὁ ἄνθρωπος.

§97ΚΑΤΣΙΝΑΣ. Ἐπαύθη, διότι εἶναι ὁ αἰσχρότερος τῶν ὑπαλλήλων· κάμνει ἀτιμίαν εἰς τὰ δικαστήρια· τὸν γνωρίζω ἐγώ.

§98ΣΑΡΑΒΑΣ. Συγχαίρω τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ναυπακτίας βουλευτὴν διὰ τὸ θάῤῥος τὸ ὁποῖον ἔχει ν’ ἀναλάβῃ τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Παπαναστασίου· δύναμαι ὅμως νὰ τὸν βεβαιώσω, ὅτι θὰ ᾖναι ὁ μόνος. Ἀπὸ σᾶς, δικαστικὸν, οὐδέποτε ἠδυνάμην νὰ περιμένω τοῦτο. Εἶπον προηγουμένως, ἀλλὰ φαίνεται ὅτι δὲν ἦσθε παρὼν ἢ δὲν ἐπροσέξατε, διὰ τίνα λόγον ἐπαύθη. Σᾶς εἶπον ὅτι ὁ κ. Κωνσταντόπουλος, ὁ εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Πάτραις ἐφετῶν, μετέβη ἐπιτοπίως εἰς Τρίπολιν διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις ἐπὶ πραγμάτων ἀφορώντων τὸ δικαστήριον ἐκεῖνο, καὶ ἰδίως ἐπὶ παραπόνων προερχομένων ἐκ τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι τινὲς δικαστικοὶ ὑπάλληλοι τὴν ἐπίεζον. Ἐστάλη τότε, ὡς εἶπον, ὁ κ. Κωνσταντόπουλος, ὁ ἐπὶ ἱκανότητι καὶ εὐσταθείᾳ χαρακτῆρος διακρινόμενος οὗτος λειτουργὸς τῆς Θέμιδος, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γνωμοδοτήσεως αὐτοῦ, δι’ ἧς ὁ ἀντεισαγγελεὺς Παπαναστασίου ἐχαρακτηρίζετο ὡς ἀνάξιος νὰ ὑπηρετῇ εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς δικαιοσύνης, προεκλήθη ἡ ἀπόλυσίς του.

§99ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγὼ ἄλλο σᾶς ἠρώτησα καὶ ἄλλο μοῦ ἀπηντήσατε. Δὲν μοὶ διετυπώσατε ῥητὴν παράβασιν τοῦ Παπαναστασίου, τὸν ὁποῖον ἐγὼ ὑπολήπτομαι.

§100ΚΑΤΣΙΝΑΣ. Εἶναι αἰσχρὸς εἰς τὸν ἰδιωτικόν του βίον, ἄθλιος. Δὲν εἶναι μόνον ἡ κατάχρησις, ἡ ὁποία χαρακτηρίζει ἕνα ὑπάλληλον ἄτιμον, εἶναι ὁ ἰδιωτικὸς βίος πρὸ πάντων.

§101ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Δεληγιώργης τὸν διώρισε μολαταῦτα. πέρυσι· δυστυχῶς ὅλα τὰ περιτρίμματα τῆς ἀγορᾶς τὰ ἐπῆρε καὶ τὰ ἔκαμε ἀντεισαγγελεῖς.

§102ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἀναγκάζομαι νὰ συντέμνω τὸν λόγον, κύριοι, διότι σᾶς βεβαιῶ, ἐκουράσθην· ἴσως λάβω τὸν λόγον καὶ πάλιν ἵνα συμπληρώσω πᾶν ὅ,τι ἀναγκάζομαι ἤδη νὰ παραλείψω· δὲν δύναμαι ὅμως νὰ μὴ ἀναφέρω ὅτι ἡ ἐπέμβασις τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς, αἱ πιέσεις αὐτῆς καὶ αἱ κατὰ διαφόρων ἐκλογέων ἀπειλαὶ καὶ βιαιοπραγίαι, βεβαιοῦνται ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀνακριτοῦ Σταύρακα, ὁ ὁποῖος παρεστάθη καθ’ ὅλον τὸ τετραήμερον τῆς ψηφοφορίας ἐν τῷ δήμῳ Μακρυνείας. Δὲν παραδέχομαι ὅτι οἱ ἀνακριταὶ Μαρκόπουλος καὶ Σταύρακας ἐκ συμπαθείας πρὸς τὸν κ. Δεληγεώργην ἐλησμόνησαν ἐπὶ τοσοῦτον ἑαυτοὺς καὶ τὸ καθῆκόν των, ὥστε νὰ βεβαιώσουν πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀντελήφθησαν ἢ νὰ ἐξενέγκουν κρίσεις πεπλανημένας. Μὴ γνωρίζων τοὺς δικαστὰς τούτους δὲν ἠδυνάμην νὰ ἐκφέρω περὶ αὐτῶν κρίσιν· ἐθεώρησα ἑπομένως καθῆκόν μου, διὰ ν’ ἀποφανθῶ περὶ αὐτῶν ἐν γνώσει, ν’ ἀποταθῶ εἰς πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ὡς ἐκ τῆς ὑψηλῆς δικαστικῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέχει, καὶ ὡς ἐκ τῆς γενικῆς ὑπολήψεως, τὴν ὁποίαν ἀπολαμβάνει, ἠδύνατο τῷ ὄντι νὰ μοὶ δώσῃ μίαν ἀσφαλῆ γνώμην περὶ τούτου· ἰδοὺ, κύριοι, τί μοὶ ἀπήντησε τὸ δικαστικὸν τοῦτο πρόσωπον, τοῦ ὁποίου θὰ μοὶ συγχωρήσητε νὰ μὴ ἀναφέρω τὸ ὄνομα, διότι ῥητῶς μοὶ τὸ ἀπηγόρευσεν. Ἰδοὺ, κύριοι, τί λέγει ἡ ἐπιστολή του· «Γνωρίζω πολὺ καλῶς τοὺς πρωτοδίκας κυρίους Μαρκόπουλον καὶ Σταύρακαν, διότι ὑπηρέτησαν πρὸ χρόνων καὶ ἔχω σχηματίσει περὶ τοῦ δικαστικοῦ αὐτῶν χαρακτῆρος ἀρίστην ἰδέαν· δύναμαι ἑπομένως νὰ δώσω εἰς τὰς πληροφορίας τῶν ὑπαλλήλων τούτων πλήρη ἀξιοπιστίαν ἄνευ τοῦ ἐλαχίστου δισταγμοῦ.» Ἀκούσατε, κύριοι, πῶς ἐκθέτει τὰ πράγματα ὁ ἀνακριτὴς Σταύρακας, ὁ ὁποῖος, ὡς γνωρίζετε ἤδη, εἶχεν ἀποσταλῆ εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας καὶ ὁ ὁποῖος, παρευρέθη ἀπ’ ἀρχῆς ἕως τέλους, καθ’ ὅλον τὸ τετραήμερον τῆς ψηφοφορίας. Ἡ ἔκθεσίς του, κύριοι, εἶναι μακρά, δὲν τὴν ἀναγινώσκω ὁλόκληρον, μολονότι τὴν θεωρῶ λίαν σπουδαίαν, μολονότι τὸ ἔγγραφον τοῦτο εἶναι τὸ οὐσιωδέστατον ἔγγραφον ἐπὶ τοῦ ὁποίου δύναταί τις νὰ στηριχθῇ διὰ νὰ σχηματίσῃ μίαν ἀσφαλῆ κρίσιν περὶ τῶν λαβόντων χώραν. Ἀρκοῦμαι εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τινῶν ἐξ αὐτῆς περικοπῶν. «Κατὰ τὴν ἐκ τῶν χωρίων τοῦ δήμου Μακρυνείας διάβασίν μου, λέγει ὁ ἀνακριτὴς Σταύρακας ἐν τῇ ἐκθέσει του, καὶ ἅμα τῇ ἀφίξει μου εἰς Γαβαλοῦ, διάφοροι ἐπαρουσιάσθησαν ἐνώπιόν μου παραπονούμενοι ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας καὶ τὴν προτεραίαν ἔτι, ἄνδρες ἔνοπλοι ἐκ τοῦ ἐν Γαβαλοῦ σταθμεύοντος στρατιωτικοῦ ἀποσπάσματος περιήρχοντο νυχθημερὸν τὰ χωρία τοῦ δήμου ἐκείνου καὶ ἐπίεζον τοὺς ἐκλογεῖς νὰ καταψηφίσωσι τὸν Δεληγιώργην καὶ Μακρῆν, ψηφίσωσι δὲ ὑπὲρ τοῦ Σταΐτου καὶ Σωτηροπούλου, διότι «οὕτω θέλει ἡ Κυβέρνησις». Καὶ παρακατιών. «Ὀλίγον μετὰ τὴν ἄφιξίν μου ὡμίλησα μετὰ τοῦ κυρίου Μαυρολιθαρίτου, πρὸς ὃν διεκοίνωσα τὰς ὁποίας μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχον λάβει δυσαρέστους εἰδήσεις περὶ τῶν στρατιωτῶν τοῦ ἀποσπάσματος· ἀλλὰ μὲ ἐβεβαίωσεν ὅτι ἡ τάξις καὶ ἡ ἐλευθερία τῆς ἐκλογῆς ἤθελε διατηρηθῆ ἐφ’ ὅσον ἀπ’ αὐτὸν ἐξήρτητο. Τὸ αὐτὸ δὲ ἔπραξα καὶ μετὰ τοῦ ἀποσπασματάρχου κυρίου Καλλισπέρη ἀκολούθως, παρακαλέσας αὐτὸν θερμῶς νὰ μὲ συνδράμῃ εἰλικρινῶς πρὸς διατήρησιν τῆς τάξεως καὶ τοῦ ἀνεπηρεάστου τῆς ἐκλογῆς ................. Ἀλλὰ παρὰ τὰς διαβεβαιώσεις τοῦ κ. Σταΐκου καταγγελίαι μοὶ ἐγένοντο ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν καὶ ἐγγράφως καὶ προφορικῶς ὅτι ἀποσπάσματα ἐκ τῆς ἐνόπλου δυνάμεως ἐξήρχοντο τὴν νύκτα εἰς τὰ πέριξ χωρία ἐπὶ κεφαλῆς ἔχοντα τοὺς λοχίας Παπαδάτον, Χόρτην καὶ Παπαδιᾶν, καὶ ἐξεβίαζον παντοιοτρόπως τοὺς ἐκλογεῖς, ἀπειλοῦντα τὴν ζωὴν καὶ τὴν περιουσίαν αὐτῶν, ἐὰν μὴ καταψηφίσωσι Δεληγεώργην καὶ Μακρῆν, μὴ ἐψήφιζον δὲ ἀποκλειστικῶς Στάϊκον καὶ Σωτηρόπουλον· ἐγὼ δὲ αὐτὸς παρετήρουν τὴν συμπεριφορὰν τοῦ στρατοῦ καὶ ἐπειθόμην ἐνδομύχως περὶ τῶν γενομένων μοι παραπόνων.» Ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ ἀνακριτοῦ Σταύρακα, καὶ ἰδίως ἐκ τῶν περικοπῶν, ἃς ἀνέγνων, βεβαιοῦνται τὰ παράπονα τῶν ἐνισταμένων, βεβαιοῦται ὅτι καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ κατὰ τὸ τετραήμερον διάστημα τῆς ψηφοφορίας, τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα ἀντὶ νὰ ᾖναι περιωρισμένα συμφώνως πρὸς τὴν προμνησθεῖσαν διαταγὴν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τοὺς προσδιωρισμένους σταθμούς των, ἀπεναντίας περιεφέροντο μετὰ τῶν πρακτόρων τῆς ἀνταγωνιζομένης μερίδος, ἐψηφοθήρουν, καὶ πρὸς τοῦτο μετήρχοντο ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ μεταχειρισθῇ ἡ δύναμις ἐκείνη, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ᾖναι ἐκτὸς τῆς ἐκλογικῆς πάλης, ὅταν ἀποφασίσῃ νὰ λάβῃ ἐνεργὸν εἰς αὐτὴν μέρος. Ἡ ἔκθεσις αὕτη, κύριοι, καθὼς ἐπίσης καὶ ἡ τοῦ ἀνακριτοῦ Μαρκοπούλου οὐδεμίαν μοὶ ἀφίνουσιν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα καὶ ἡ ἐν Μεσολογγίῳ φρουρὰ ἐξῆλθον καθόλου τῆς τελείας οὐδετερότητος, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ὁ νόμος περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν καὶ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχουν, καθὸ ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἥτις ἐν ταῖς ἐκλογαῖς ὀφείλει νὰ ᾖναι οὐδετέρα, ἐπιτηροῦσα ἁπλῶς εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων συντρέχουσα, εἰς τοῦτο καὶ μόνον ἐργαζομένη, καὶ οὐδέποτε λαμβάνουσα μέρος ὑπὲρ οὐδεμιᾶς τῶν ἀνταγωνιζομένων μερίδων, οὐδεμίαν, λέγω, μοὶ ἀφίνουσιν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα διὰ τῶν παντοίων παρεκτροπῶν των ἐπήνεγκον τὸν τρόμον, ὄχι μόνον εἰς ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἠπείλησαν, εἰς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐκακοποίησαν, ἀλλὰ διέδωκαν τὸν τρόμον καὶ τὴν ἐκφόβισιν καθ’ ὅλην τὴν ἐπαρχίαν. Διὰ νὰ ἐννοήσητε, κύριοι, ὁποῖον πρόσωπον ἔπαιζεν ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς, σᾶς ἀναφέρω ἁπλούστατον γεγονός, βεβαιούμενον ὑπὸ τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς. Ὁ μόνος δῆμος, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον ἴσως ἀνάγκην στρατιωτικῆς πιέσεως — διότι ὁμολογεῖται ὅτι εἰς αὐτὸν εἶναι πολὺ ἰσχυρὸς ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὁ ἔντιμος αὐτὸς πολίτης, — ὁ μόνος δῆμος, λέγω, ἦτον ὁ δῆμος Αἰτωλικοῦ· καὶ μολοντοῦτο θέλετε ἰδεῖ βεβαιωμένον εἰς τὰ πρακτικὰ αὐτὰ τῆς ψηφοφορίας, ὅτι ἐν τῷ δήμῳ τούτῳ δύω ὑπαξιωματικοὶ, εἷς δεκανεὺς καὶ ἕτερος ὑποδεκανεὺς ἐντόπιοι, καὶ τοῦτο μάλιστα εἶναι ἱκανὸν ν’ ἀποδείξῃ ποία εἶναι ἡ θέσις καὶ ποία τὰ ἀποτελέσματα, ὁσάκις ὁ ἐντόπιος στρατιώτης τοποθετῆται εἰς τὴν ἰδίαν ἐπαρχίαν ἐν καιρῷ τῶν ἐκλογῶν, οἱ δύω αὐτοὶ, ὑπαξιωματικοὶ, κύριοι καί τοι ἐντόπιοι....

§103Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ ὑποδεκανεὺς δὲν εἶναι ὑπαξιωματικός.

§104ΡΟΥΚΗΣ. Εἶναι ὑπαξιωματικός.

§105Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ ὑποδεκανεὺς δὲν εἶναι ὑπαξιωματικὸς, κύριε ὑπολοχαγὲ τοῦ πεζικοῦ.

§106ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ δεκανεὺς εἶναι ὑπαξιωματικὸς, κύριε ὑπολοχαγὲ τοῦ πεζικοῦ.

§107ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν εἶμαι, τὸ ὁμολογῶ, πολὺ ἐγκρατὴς περὶ τὴν χρῆσιν τῶν στρατιωτικῶν ὅρων καὶ διὰ τοῦτο ὁ κ. Στάϊκος θὰ μοὶ συγχωρήσῃ, ἐὰν περιέπεσα εἰς αὐτὴν τὴν φοβερὰν ἀκυρολεξίαν. Δύω λοιπὸν στρατιωτικοὶ, ὁ εἷς δεκανεὺς καὶ ὁ ἕτερος ὑποδεκανεὺς διὰ νὰ μεταχειρισθῶμεν τὴν ὑπὸ τοῦ κ. Σταΐκου ἐπιδιωκομένην κυριολεξίαν, ἀφοῦ αὐτὴ θὰ μᾶς σώσῃ, οἱ ἀδελφοὶ Κουρκουμέλη, εἰσέρχονται ἔνοπλοι εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας ἵνα ψηφοφορήσωσιν ἔνοπλοι, καὶ ἐπειδὴ ἐγένετο παρατήρησίς τις ἀπὸ τὸν πρόεδρον τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, αὐτοὶ ὕβρισαν καὶ ἠπείλησαν τὴν ἐφορευτικὴν ἐπιτροπήν.

§108Ν. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Σαράβα, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε μίαν παρατήρησιν; Ὁ δεκανεὺς αὐτὸς εἰσῆλθε νὰ ψηφοφορήσῃ, ἐβράδυνεν ὀλίγον, ὅπως βραδύνομεν ὅλοι· εἷς ἐκ τῶν μελῶν τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς εἶπε· «τὸν παληάνθρωπον τί θέλει ἐδῶ;» ὁ δεκανεὺς φρονιμώτερος τὸν εἶπε «τραμποῦκο», αὐτὸ ἦτο.

§109ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἄν ἐπρόκειτο περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν βεβαιοῦνται ἀπὸ πράξεις τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, τιμῶν τὸν χαρακτῆρά σας, ἤθελον σᾶς πιστεύσει, ἀλλὰ πράξεις τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς μαρτυροῦσι τὸ ἐναντίον. Τί δὲ νὰ εἴπωμεν περὶ τοῦ δήμου Παραχελωΐτιδος; Ἀρκοῦμαι νὰ σᾶς ἀναφέρω τὴν σύλληψιν τοῦ Καραβασίλη, μέλους τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, τὸν ὁποῖον ἀφοῦ τὸν ὡδήγησαν εἰς ἓν δασῶδες μέρος καὶ ἐκράτησαν ἐκεῖ, ὡς αὐτὸς οὗτος ἐν τῇ δημοσιευθείσῃ ἐπιστολῇ του διηγεῖται, ἐπὶ πέντε ὥρας, τὸν προσήγαγον ἔπειτα ἐνώπιον τοῦ εἰρηνοδίκου ἵνα δῆθεν τὸν ἐξετάσῃ ἐπὶ μελετωμένῃ δωροδοκίᾳ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς, καὶ τὸν ὁποῖον ἠναγκάσθησαν ν’ ἀπολύσουν ἀφοῦ ἐγένοντο καταγγελίαι. Ἀρκοῦμαι νὰ σᾶς παραπέμψω εἰς τὰς διαφόρους πράξεις τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, αἵτινες ἐκτραγωδοῦσι τὰ κατορθώματα τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων ἐν τῷ δήμῳ ἐκείνῳ. Μίαν μόνον περικοπὴν ἐξ αὐτῶν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω, τὴν ἀκόλουθον· «Ἡ Ἐπιτροπή, λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν τοῦ δήμου τούτου καὶ τοῦ χωρίου ὄντος κατειλημμένου ὑπὸ ἀχαλινώτων στρατιωτῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν δερόντων, ἀπειλούντων καὶ ἐνεργούντων πᾶσαν ἐγκληματικὴν πρᾶξιν τείνουσαν εἰς τὸ νὰ παραβιάσῃ τὴν ἐλευθέραν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς, διαμαρτύρεται κλπ.» Ἠδυνάμην, κύριοι, διὰ νὰ ᾖμαι πλήρης, ἠδυνάμην καὶ ὤφειλον ἴσως νὰ ἐξακολουθήσω ἐπὶ μακρὸν τὴν ἀνάλυσιν ἑνὸς ἑκάστου γεγονότος, ἑνὸς ἑκάστου τῶν περιστατικῶν ἐκείνων τῆς στρατιωτικῆς βίας καὶ πιέσεως, τὰ ὁποῖα λίαν ἐμπεριστατωμένως ἀναφέρονται ἐν ταῖς ἐνστάσεσι καὶ τοῖς λοιποῖς ὑποβληθεῖσιν ἐγγράφοις, ἀλλὰ θὰ ἦτο μακρὸν καὶ θὰ σᾶς ἐκούραζα πέραν τοῦ μέτρου· σκοπεύω ἑπομένως νὰ καταπαύσω τὸν λόγον, ἀλλὰ πρὸ τούτου θὰ ἐπικαλεσθῶ μαρτυρίαν, τὴν ὁποίαν, ὑποθέτω, καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Στάϊκος θέλει εὕρει λίαν ἀξιόπιστον. Πρὸ δύω ἐτῶν εἰς μίαν ἄλλην ἐπαρχίαν συνέβησαν ἐν καιρῷ ἐκλογῶν τὰ αὐτά, ἐκτός μικρῶν τινων παραλλαγῶν, καὶ ἐκρίθησαν, καθ’ ὃν τρόπον ἐκρίναμεν ἡμεῖς τὰ πράγματα ἤδη. Ἄν ἄλλοι μετέβαλον σήμερον τὰς τότε ἰδέας των, ἐγὼ θέλω ἐμμείνει ἀείποτε εἰς τὰς αὐτὰς ἰδέας. Ἰδοὺ ποίαν κρίσιν ἐξήνεγκε περὶ τῶν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην λεγομένων τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου, προεῖπον, ἐσκόπουν νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μαρτυρίαν. Ἀκούσατε καὶ παραβάλλοντες τὰ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Μεσολογγίου γενόμενα κατὰ τὰς ἐκλογὰς, εἰπέτε μοι ἂν ἡ μαρτυρία, ἣν ἐπικαλοῦμαι, δέν ἀφορᾷ αὐτὴν τὴν ἐκλογὴν τῆς ἐπαρχίας Μεσολογγίου. Ἀναγινώσκω τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος μαρτυρίαν: «Ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἅμα διαλυθείσης τῆς Βουλῆς, ἤρξατο προπαρασκευὴ ἐπεμβάσεων ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ ὑπουργικοῦ συνδυασμοῦ· ἐπὶ τούτῳ δὲ συνεκεντρώθη ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μεγάλη στρατιωττικὴ δύναμις κατὰ μὲν τοὺς ἐνισταμένους ὑπερβαίνουσα τοὺς τριακοσίους ἄνδρας, κατὰ δὲ τὰ προσαχθέντα ἐνώπιον τοῦ τμήματος ἔγγραφα, ἡ δύναμις αὕτη ἀνήρχετο εἰς διακοσίας περίπου. Ἐν τῇ δυνάμει ταύτῃ περιλαμβάνονται 44 ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἀποσπασθέντες ἀπὸ διάφορα τάγματα τοῦ Κράτους καὶ προσκολληθέντες παρὰ τῇ ὑπομοιραρχίᾳ, τούτων δὲ οἱ πλεῖστοι εἰσὶν ἐντόπιοι. Ἡ ἀπόσπασις δὲ ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτικῶν ἀπὸ διαφόρων ταγμάτων, ἐνῷ ἀντίκειται προφανῶς εἰς τὴν τοῦ στρατοῦ πειθαρχίαν, καταδεικνύει πασιδήλως τὴν πρόθεσιν τῆς ἐπεμβάσεως· ἰδίως δὲ ἐν τοῖς ἀκολούθοις δήμοις ἔλαβον χώραν τὰ ἑξῆς γεγονότα, καταδεικνύοντα καθαρῶς τὴν χρῆσιν τῆς βίας· Ἐκ τῶν γεγονότων τούτων καὶ ἄλλων ἀναπτυχθησομένων κατὰ τὴν συζήτησιν, ἀποδεικνύεται ὅτι εἰς τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς ταύτης ἐνεφιλοχώρησε χρῆσις βίας καὶ ἐπίδρασις ψυχολογικὴ ἐπὶ τῶν ἐκλογέων................ ....................................... Ἡ μειονοψηφία ὀφείλει νὰ μνημονεύσῃ ὅτι μετὰ τὸ πέρας τῆς ἐκλογῆς τινές τῶν ἐπενεργησάντων ὑπαξιωματικῶν ἐπροβιβάσθησαν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ἓν μὲν μέλος τῆς μειονοψηφίας προτείνει τὴν ἀκύρωσιν ἁπάσης τῆς ἐκλογῆς, ὡς προϊὸν οὔσης βίας καὶ ἐπεμβάσεως, τέσσαρα δὲ μέλη τὴν ἀκύρωσιν τεσσάρων δήμων, ἐν οἷς ἰδίως καταφαίνεται ἡ βία καὶ ἡ ἐπέμβασις.» Ἂν ποιήσωμεν ἀφαίρεσιν τοῦ διαμεσολαβοῦντος χρονικοῦ διαστήματος, ἂν ποιήσωμεν ἀναχρονισμὸν δύω ἐτῶν, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ταῦτα ἐγράφοντο διὰ τὴν ἐκλογὴν Μεσολογγίου. Μάλιστα εἰς τὴν ἐκλογήν, ἣν ἀφορᾷ ἡ ἄρτι ἀναγνωσθεῖσα ἔκθεσις, ἐγένοντο πολὺ ὀλιγώτερα παρ’ ὅσα ἐν Μεσολογγίῳ. Τουλάχιστον δὲν ὑπῆρχον αἱ ἀποδείξεις, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζονται κατὰ τὴν προκειμένην ἐκλογὴν, δὲν ὑπῆρχον ἐκθέσεις ἀνακριτῶν, δὲν ὑπῆρχον πράξεις τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν, δὲν ὑπῆρχον αἱ ἀλλεπάλληλοι μηνύσεις, αἵτινες ἀποδεικνύουν καὶ αὐταὶ, ἀφοῦ ἀπὸ τῆς ἐκλογῆς ἕως σήμερον ἐμεσολάβησαν τέσσαρες καὶ ἐπέκεινα μῆνες, καθ’ οὓς ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ὁποίαν ἀποδίδεται ἡ συστηματικὴ ἐνέργεια τῶν τοιούτων καταπιέσεων, ὤφειλε νὰ ἐπισπεύσῃ τὸ πέρας τῶν ἀνακρίσεων, ἵνα ἡ δικαιοσύνη ἀποφανθῇ προδικαστικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἐπὶ τοῦ βασίμου τῶν κατὰ τῆς ἐκλογῆς παραπόνων.

§110ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Τὸ ὑπουργεῖον δὲν γνωρίζει τίποτε· δὲν μοὶ ἀνέφερε κἀνεὶς τίποτε· ἠξεύρει ἡ Κυβέρνησις ποῖαι ἀνακρίσεις εἶναι ἐκκρεμεῖς;

§111ΣΑΡΑΒΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς εἴπω, κ. ὑπουργὲ, μ’ ὅλην τὴν πρὸς ὑμᾶς ὑπόληψιν, ὅτι δὲν ἐπερίμενα τοιαύτην παρ’ ὑμῶν ἀπάντησιν. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὅταν εἰς τὴν δημοσιότητα ῥίπτωνται γεγονότα ῥητῶς καθαπτόμενα τῆς κυβερνητικῆς ἐνεργείας, ὅταν ῥηταὶ καὶ ὡρισμέναι πράξεις ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἀρχῆς καὶ μάλιστα στρατιωτικῶν καταγγέλλωνται δι’ ὅλης τῆς δυνατῆς δημοσιότητος, καθῆκον ἔχει ἡ Κυβέρνησις χάριν τῆς ἑαυτῆς τιμῆς νὰ μὴ ἀδιαφορῇ.

§112ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία εἶναι τεταγμένη ὑπὸ τοῦ νόμου νὰ τὰ ἐξετάζῃ. Τί εἶναι μικρὰ παιδιὰ οἱ δικασταί; Δὲν ἀνεγνώσατε τὰς ἐγκυκλίους, τὰς ὁποίας ἔστειλα.

§113ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὸ τμῆμα ἐζήτησε πληροφορίας εἰς ποίαν στάσιν εὑρίσκονται αἱ ἀνακρίσεις καὶ ὑμεῖς ἀπηντήσατε ὅτι οὐδεμίαν ἄλλην ἔκθεσιν ἀνακριτικὴν ἔχετε.

§114ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅσας ἐκθέσεις εἶχον τὰς ἔστειλα· τί θέλετε τὰς καταγγελίας; αὐταὶ εἶναι εἰς τὴν ἀνάκρισιν· ὅταν λάβω τοὺς πίνακας, τότε τοὺς παρουσιάζω.

§115ΣΑΡΑΒΑΣ. Τώρα θὰ ἰδῆτε πόσον εἶμαι εἰλικρινὴς εἰς τὰ ὁποίας δίδω εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίας.

§116ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ σᾶς ἔδωκα πληροφορίας ὅτι οὐδεὶς κατήγγειλέ τι εἰς τὸ ὑπουργεῖον, δὲν ἠθέλησα νὰ διαμφισβητήσω τὴν εἰλικρίνειάν σας.

§117ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἰς τὸ ἔγγραφον, ἂν ἐνθυμεῖσθε, κ. ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, τὸ ὁποῖον ὁ τέως πρόεδρος τοῦ τμήματος εἶχε πέμψει εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ἐκτελῶν ἀπόφασιν τοῦ τμήματος, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτει ἔγγραφά τινα καὶ πληροφορίας, δὲν ἀπηντήσατε.

§118ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅ,τι ἐζητήσατε, τὸ ἐπαρουσίασα· χθὲς μοὶ ἐστάλη τὸ ἔγγραφον.

§119ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐπειδὴ δίδεται ἀφορμή, ἂς διευκρινίσωμεν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο.

§120ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅ,τι μοὶ ἐζήτησεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς τὸ ἐπαρουσίασα, ἐγὼ δὲν γνωρίζω τί κάμνει τὸ τμῆμα.

§121ΣΑΡΑΒΑΣ. Διεβίβασεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης διὰ τοῦ κ. προέδρου τῆς Βουλῆς ὁ τέως πρόεδρος τοῦ τμήματος καὶ λέγω τέως διὰ νὰ εὐχαριστήσω τὸν κ. Στάϊκον, ὁ ὁποῖος εἶπε χθὲς ὅτι δὲν εἶμαι πλέον πρόεδρος τοῦ τμήματος διὰ νὰ τὸν πιέζω τὸ ἑξῆς ἔγγραφον· «Πρὸς τὸν κύριον πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Στ. Μακρῆς, εἷς τῶν ἀποτυχόντων κατὰ τὴν ὑπὸ ἐξέλεγξιν βουλευτικὴν ἐκλογὴν τῆς ἐπαρχίας Μεσολογγίου, ἐπικαλεῖται διὰ τῆς ἐνστάσεως καὶ τοῦ πρὸς ὑποστήριξιν αὐτῆς ὑποβληθέντος ἀρτίως ὑπομνήματός του διάφορα ἔγγραφα, τὸ δὲ τμῆμα ἐθεώρησεν αὐτὰ ἄξια νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν πρὸς τὴν ὀρθοτέραν ἐκτίμησεν τῶν πρὸς ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς προβαλλομένων λόγων, καὶ ἐξουσιοδότησέ με ἵνα ζητήσω ταῦτα ἁρμοδίως· εἰσὶ δὲ τὰ ἑπόμενα· α) Τηλεγραφικὴ περὶ ἀδείας αἴτησις τοῦ τέως παρὰ τοῖς ἐν Μεσολογγίῳ πρωτοδίκαις εἰσαγγελέως κ. Καρκαβέλλα· β) Πρᾶξις τῶν ἐν Μεσολογγίῳ πρωτοδικῶν, δι’ ἧς ἀπεδοκιμάσθη ἡ ἐνέργεια ἢ ἡ συμπεριφορὰ τοῦ παρὰ τῷ αὐτῷ δικαστηρίῳ ἀντεισαγγελέως κ. Παπαναστασίου· γ) Τηλεγράφημα περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης διαβιβασθέν· δ) Ἔγγραφον τοῦ παρὰ τοῖς ἐν Μεσολογγίῳ πρωτοδίκαις εἰσαγγελέως κ. Καρκαβέλλα, δι’ οὗ οὗτος εἰδοποιεῖ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ἠναγκάζετο νὰ μὴ ποιήσῃ χρῆσιν τῆς ἀδείας του· ε) Τηλεγράφημα τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, δι’ οὗ (εἰς ἀπάντησιν) τῷ ἐκοινοποιεῖτο ἡ εἰς τὸ πρωτοδικεῖον Ἠλείας μετάθεσίς του· Ἅπαντα τὰ ἄνω μνημονευθέντα ἔγγραφα παρακαλῶ ὑμᾶς, κύριε πρόεδρε, ἵνα ζητήσητε παρὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης καὶ ν’ ἀποστείλητε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ βʹ. τμήματος. Τὸ τμῆμα ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ λάβῃ τὰς ἑξῆς πληροφορίας· Τίνες μηνύσεις ἐδόθησαν εἰς τὰς ἁρμοδίας ἐν Μεσολογγίῳ δικαστικὰς ἀρχὰς κατὰ στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, ἢ στρατιωτικῶν ἐν γένει, ἀπὸ ἀρχῆς Ἰουνίου ἐ. ἔτους, μέχρι τοῦ πέρατος τῶν ἐκλογῶν, ὑπὸ τίνων ἐγένοντο αἱ μηνύσεις, κατὰ τίνων καὶ ἐπὶ τίσι πράξεσι, καὶ τελευταῖον, εἰς τίνα στάσιν εὑρίσκονται αἱ ἐπὶ τῶν μηνύσεων τούτων ἀνακρίσεις, καὶ τί ἐπ’ αὐτῶν ἐνηργήθη. Καὶ τὰς πληροφορίας ταύτας παρακαλῶ ὑμᾶς, κύριε πρόεδρε, νὰ ζητήσητε παρὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ἵνα διαβιβασθῶσιν εἰς τὸ τμῆμα. Τελευταῖον παρακαλῶ ὑμᾶς, κύριε πρόεδρε, συνεπεία ἐπίσης ἀποφάσεως τοῦ τμήματος, ἵνα ζητήσητε καὶ διαβιβάσητε εἰς τὸ βʹ. τμῆμα τὰς ἑξῆς πληροφορίας παρὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. «Τίνες ὀνομαστὶ ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς χωροφυλακῆς μετετέθησαν ἢ προσεκολλήθησαν εἰς τὸν ἐν Μεσολογγίῳ στρατὸν, ἀπὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς μέχρι τοῦ πέρατος τῶν ἐκλογῶν. «Ἀθῆναι, τῇ 10 Ὀκτωβρίου 1874.

«Ὁ πρόεδρος τοῦ βʹ. τμήματος

Δ. ΣΑΡΑΒΑΣ.»

§122Α. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀποδοκιμάζῃ....

§123ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ κατακρίνωμεν κυβερνητικὰς πράξεις, ἀλλὰ νὰ συναγάγωμεν ἂν καὶ ποίαν ἐπιῤῥοὴν ἔσχον ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς. Χαίρω ὅτι ἀναλαμβάνετε ν’ ἀπαντᾶτε ἀντὶ τῶν ὑπουργῶν σιωπώντων.

§124ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θέλω νὰ σᾶς διακόψω.

§125ΣΑΡΑΒΑΣ. Αὐτὰ τὰ ἔγγραφα, αὐτὰς τὰς πληροφορίας ἐζήτησε τὸ τμῆμα δι’ ἐγγράφου του χρονολογουμένου, ὡς ἠκούσατε, τῇ 10ῃ Ὀκτωβρίου. Θέλετε τώρα νὰ μάθετε τί ἀπήντησε τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης; Ἀκούσατε καὶ εἰπέτε μοι ἂν εἶχον ἄδικον νὰ μεταχειρισθῶ τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν χθὲς μετεχειρίσθην. «Πρὸς τὸν κύριον προσωρινὸν πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Εἰς ἀπάντησιν τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 137 ἐγγράφου ὑμῶν λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ εἰδοποιήσω ὑμᾶς, κ. πρόεδρε, ὅτι ὅλαι αἱ ἐκθέσεις, αἱ σχέσιν ἔχουσαι μὲ τὴν ἐκλογὴν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Μεσολογγίου, διεβιβάσθησαν ὑμῖν διὰ τῶν ἀπὸ 26 καὶ 27 7βρίου ἐ. ἔ. ὑπ’ ἀριθ. 12846 καὶ 12905 ἐγγράφων μας· οὐδὲν δ’ ἄλλο ἔγγραφον, ἀναγόμενον εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῆς ἐκλογῆς ταύτης καὶ ἑπομένως σχέσιν ἔχον μὲ τὴν ἐξέλεγξιν αὐτῆς, εὑρίσκεται εἰς τὸ ὑπουργεῖον. Ἀθῆναι, 11 8βρίου 1874.

Ὁ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὑπουργὸς

Β. Κ. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ.»

Ὁσάκις, κύριοι, ἡ Βουλὴ ζητεῖ πληροφορίας ἢ τὴν προσαγωγὴν ἐγγράφων, ἅτινα θεωρεῖ ἀναγκαῖα πρὸς φωτισμὸν αὐτῆς, τὸ ὑπουργεῖον δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ἐκτὸς ἐὰν φρονῇ ὅτι ἤθελε παραβλαφθῆ γενικόν τι συμφέρον, ἢ ἐὰν πρόκειται περὶ ἐκκρεμοῦς διπλωματικῆς ἐνεργείας. Τὸ περὶ τοῦ χρησίμου ἢ μὴ τῶν τοιούτων πληροφοριῶν ἢ ἐγγράφων δὲν μένει εἰς τὴν θέλησιν τοῦ ὑπουργείου νὰ τὸ κρίνῃ.

§126ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν ἐζήτει ἡ Βουλή, μάλιστα, ἀλλ’ εἰς τὸ τμῆμα δὲν ὀφείλει νὰ ὑπακούσῃ ἡ Κυβέρνησις.

§127ΣΑΡΑΒΑΣ. Κάμνετε διάκρισιν μεταξὺ Βουλῆς καὶ τμήματος, ἐνεργοῦντος ὡς ἐντολοδόχου τῆς Βουλῆς;

§128ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαιότατα.

§129ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὸ τμῆμα δὲν εἶναι παρὰ εἰσηγητὴς ... .............. τῆς Βουλῆς. Παρατηρήσατε δὲ ἐκ τῶν πραγμάτων εἰς ποῖα ἀτοπήματα μᾶς φέρει αὐτὴ ἡ θεωρία, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζετε. Φέρετε ἤδη τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα, ἀφοῦ τὸ τμῆμα ἐσχημάτισε καὶ διετύπωσε τὴν ἑαυτοῦ γνώμην χωρὶς νὰ τὰ ἔχῃ οὐδὲ νὰ τὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Τοῦτο λέγων, δὲν ἀρνοῦμαι τὴν καλὴν πίστιν τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης· πολεμῶ ἁπλῶς ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν οὐδόλως ἀσπάζομαι. Καὶ ἠξεύρετε, κύριοι, ἐπανέρχομαι, τίς ἦτον ἡ μαρτυρία, ἣν πρότερον ἐπεκαλέσθην, καὶ ἠξεύρετε ὁποῖον ἦτο τὸ πρόσωπον, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν γνώμην ἤθελον νὰ κάμω ἔκκλησιν; Ἰδοὺ, κύριοι, οἱ ὑπογράψαντες τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην· εἶναι ὁ ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς, ὁ ἀξιότιμος καὶ σεβαστὸς φίλος μου κ. Θ. Ζαΐμης, ὁ φίλος μου κ. Δρόσος, εἶναι ὁ ἀτυχῶς ἀπὼν ἐκ τοῦ βουλευτηρίου κύριος Ἀθανάσιος Πετιμεζᾶς, ὅλων δὲ τούτων προηγεῖται ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Γρίβας. Ὑποθέτω, ὅτι ἡ μαρτυρία τοῦ ἀνδρὸς τούτου, τὸν ὁποῖον τιμῶ καὶ σέβομαι, θέλει ἐμποιήσει εἰς τὸν κ. Στάϊκον τὴν αὐτὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν καὶ εἰς ἐμὲ ἐνεποίησε.

§130ΣΤΑΪΚΟΣ. Τί σχέσιν ἔχει τὸ Μεσολόγγι μὲ τὴν Ναυπακτίαν; (Θόρυβος).

§131ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀπαντήσω μὲ ἓν λατινικὸν λόγιον. Nomine mutato fabula de te narratur· ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον, ἂν ἀλλάξῃς τὸ ὄνομα, ὁ μῦθος λαλεῖ.... περὶ σοῦ. Λέγω λοιπὸν ὅτι τὰ αὐτὰ περιστατικὰ δὲν ἠμποροῦν παρὰ νὰ φέρουν τὴν αὐτὴν κρίσιν, τὴν αὐτὴν γνώμην. Ὑποθέτω δὲ ὅτι καὶ εἰς τοῦτο θὰ εὑρεθῇ σύμφωνος καὶ ὁ κ. Ῥοντήρης.

§132ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι τότε ὅπου ἔγειναν αἱ φοβεραὶ ἐκεῖναι ἐπεμβάσεις, ἀπέτυχεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διότι ἐπέτυχε διὰ δέκα ψήφων· ὁ δὲ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος ἀπέτυχε.

§133ΣΑΡΑΒΑΣ. Θέλετε, κύριοι, νὰ ἐπικαλεσθῶ μίαν ἄλλην μαρτυρίαν, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ ἀμφισβητήσῃ ὁ κ. Ῥοντήρης; Ἰδοὺ τίνι τρόπῳ αὐτὸς ὁ ἀντεισαγγελεὺς Παπαναστασίου ἐκφράζεται εἰς τὴν ἀπὸ 5 Ἰουλίου πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης ἔκθεσίν του, σχετικῶς πρὸς τὰ κατὰ τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων παράπονα· «Ἀπέχω, λέγει, ν’ ἀναδεχθῶ πλήρη τὴν εὐθύνην, οὐδὲ τολμῶ νὰ πολεμήσω ἐν γένει τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, διότι διόλου παράδοξον τινὰ τῶν ἀποσπασμάτων νὰ ἐποίησαν χρῆσιν τοῦ στρατιωτικοῦ διακιώματος καὶ ἐξουσίας.» Αἱ μαρτυρίαι ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίχθην, αἱ ἐκθέσεις τῶν ἀνακριτῶν, τὰ πρακτικὰ τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν εἶναι ὑπεραρκοῦσαι, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, ἵνα σχηματισθῇ πεποίθησις ἀσφαλὴς ὅτι ἡ στρατιωτικὴ βία ἐπρωταγωνίστησεν ἐν τῇ ἐκλογῇ Μεσολογγίου. Εἶπον ὅμως τινές, καὶ ἓν μέλος τοῦ τμήματος ἐν ἰδιαιτέρᾳ ἐκθέσει ὑπεστήριξεν, ὅτι εἰ καὶ ἔλαβε χώραν στρατιωτικὴ βία καὶ πίεσις, δὲν ἐπηρεάσθη ἐντεῦθεν οὐσιωδῶς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς. Ἐπὶ τούτου ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὑποβάλλω ὑμῖν ὀλίγας παρατηρήσεις. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἄλλων ἐκλογικῶν παραπτωμάτων, περὶ ἀποκλεισμοῦ λ. χ. ὡρισμένου ἀριθμοῦ ψηφοφόρων, ἢ περὶ ὡρισμένης καλπονοθεύσεως ἢ περὶ ὑποβολιμαίων ψηφοφόρων καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐδύνατό τις νὰ κρίνῃ ἂν καὶ κατὰ πόσον ἐξήσκησαν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοιαῦται ἐκλογικαὶ ἀνωμαλίαι· ἀλλ’ ὅταν πρόκειται περὶ ἐπεμβάσεων τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς, ἐπεμβάσεων λαβουσῶν χώραν οὐχὶ εἰς ἕνα δῆμον, ἀλλά, εἰ καὶ κατὰ διαφόρους βαθμούς, καθ’ ὅλην τὴν ἐπαρχίαν, ποῖον ἀσφαλὲς καὶ θετικὸν μέτρον θὰ μεταχειρισθῶμεν διὰ νὰ εἴπωμεν ὅτι δὲν ἐξήσκησαν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα; Αὐταὶ αἱ ἐπεμβάσεις δὲν μαρτυροῦσιν ὅτι ἦσαν ἀναγκαῖαι διὰ νὰ ἐπέλθῃ τὸ ὁποῖον ἐπῆλθεν ἀποτέλεσμα; Πρὸς τί ἐδέησε νὰ γείνῃ χρῆσις τῆς στρατιωτικῆς βίας, ἂν καὶ ἄνευ αὐτῆς τὸ αὐτὸ θὰ ἐπήρχετο ἀποτέλεσμα; Ἐὰν ἡ ἐπέμβασις εἶχεν ἰδιωτικὸν χαρακτῆρα, ἐὰν ἐγίνετο χρῆσις ἰδιωτικῆς βίας, τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς θὰ ἦσαν ὅλως τοπικὰ καὶ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ὑπολογήσωμεν τὴν ἐπήρειαν, ἣν ἐξήσκησεν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς. Ἀλλ’ ἡ βία τῆς ἀρχῆς, ἡ στρατιωτικὴ βία καὶ εἰς ἓν μόνον σημεῖον περιοριζομένη, φέρει γενικώτερα ἀποτελέσματα, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐκταθῇ ἐφ’ ὅλην τὴν ἐπαρχίαν, οὐδ’ ἐφ’ ὅλων τῶν ἐκλογέων· ὄπισθεν ἑνὸς καὶ μόνου στρατιώτου ἔρχεται ὁλόκληρος στρατιά, αὐτὴ ἡ πολιτεία, ὅταν ὁ στρατιώτης μὲ τὸ ὅπλον εἰς τὰς χεῖρας ἀδικῇ καὶ ἀδικεῖ ὡς ὄργανον μέτρου κυβερνητικοῦ. Ἡ ὑλικὴ βία, ἡ ὑπὸ τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς ἐν καιρῷ ἐκλογῶν ἐνασκουμένη ἐπὶ τῶν ἐκλογέων, δὲν ἐπενεργεῖ ἐπ’ αὐτοὺς καὶ μόνους, ἀλλὰ μεταδίδει τὸν τρόμον καὶ τὴν ἀποθάῤῥυνσιν καὶ εἰς τοὺς μὴ ἀτομικῶς βιασθέντας, ἐνεργεῖ ὡς σύστημα τρομοκρατίας. Τὸ σύστημα, κύριοι, τῆς τρομοκρατίας νομίζετε ὅτι ἔχει ἀνάγκην νὰ κρεμάσῃ ὅλον τὸν κόσμον διὰ νὰ ἐμβάλῃ εἰς τὰς ψυχὰς τὸν τρόμον καὶ τὴν ἀπελπισίαν; Ὅταν ἐν καιρῷ ἐπαναστάσεως ἀναπετάννυται ἡ ἐρυθρὰ σημαία, νομίζετε ὅτι ἔχουν ἀνάγκην νὰ καταδικάσωσι πολλοὺς διὰ νὰ ὑποτάξωσιν εἰς τὴν θέλησίν των τὴν κοινωνίαν διὰ τοῦ φόβου; Τί θὰ ἦτον ὁ φόβος, ἐὰν ἡ ὑλικὴ βία, τὴν ὁποίαν ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ μετέρχεται, δὲν εἶχεν ἀποτέλεσμα παρὰ μόνον ὡς πρὸς τὸ πρόσωπον τὸ ὁποῖον βιάζεται; ὁ πολίτης, ὁ ὁποῖος βλέπει τὸν συμπολίτην του ἐν καιρῷ τῶν ἐκλογῶν νὰ καταδιώκηται ἀπὸ τὴν ἀρχὴν ἐκείνην ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ ἐλπίζῃ τὴν προστασίαν τῶν δικαιωμάτων του, αὐτὸς ὁ πολίτης ἀπελπίζεται. Ἐν καιρῷ ἐκλογῶν ἡ ἐπαρχία εἶναι ἓν σῶμα· πᾶσα πίεσις, πᾶσα ἐπίθεσις, πᾶσα βιαιοπραγία, γινομένη ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῆς ἐξουσίας, ἔστω καὶ κατὰ μικρᾶς μερίδος πολιτῶν, ἐπιδρᾷ ἐφ’ ὅλην τὴν ἐπαρχίαν. Ἂν ἑπομένως ἔχετε βεβαιωμένον, καὶ ὅσοι θεωρεῖτε βεβαιωμένον, ὅτι κατὰ τὴν προκειμένην ἐκλογὴν ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ ἐξῆλθεν ἀπροκαλύπτως, τολμηρότατα, πάντα ἀποπτύσασα χαλινόν, ἐξῆλθε τῶν ὁρίων, εἰς τὰ ὁποῖα καὶ οἱ στρατιωτικοὶ κανονισμοὶ καὶ ὁ ἐκλογικὸς νόμος τὴν ἔχουν περιορίσει, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ ὄχι μόνον ἐξῆλθε τῶν ὁρίων τῆς οὐδετερότητος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναγκαίως ὀφείλει νὰ μένῃ ἐν τῇ ἐκλογικῇ πάλη, ἀλλ’ ἦλθε καὶ ἔλαβε μέρος ὡς ἐμπόλεμος δύναμις, ὀφείλετε ν’ ἀκυρώσητε τὴν ἐκλογὴν, μηδεμίαν δίδοντες προσοχὴν εἰς τοὺς λέγοντας, ὅτι καὶ ἄνευ τῆς στρατιωτικῆς ἐπεμβάσεως τὰ αὐτὰ θὰ ἐπήρχοντο ἀποτελέσματα. Ναὶ, κύριοι, τί θέλει ἡ λόγχη εἰς τὸν ἀγῶνα τῶν ἰδεῶν; Τί θέλει, ἐρωτῶ, εἰς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ λαοῦ ὁ ἔνοπλος στρατιώτης; Εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, εἰς τὸν εὐγενῆ τοῦτον ἀγῶνα, ὅπου τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ λαοῦ συζητοῦνται ἐνώπιον τοῦ λαοῦ, ὑπὸ τοῦ λαοῦ καὶ διὰ τοῦ λαοῦ, πᾶσα ἐπέμβασις ἀλλοτρία, ὁθενδήποτε ἂν προέρχηται, πρέπει ν’ ἀποκρούηται· ἡ στρατιωτικὴ ὅμως ἐπέμβασις εἶναι ἡ φοβερωτέρα, διότι τὸν μετατρέπει εἰς ἀγῶνα βαρβάρου ἐποχῆς. Ναὶ, κύριοι, ἐν συνταγματικῷ πολιτεύματι, ἐν κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι, ἡ χρῆσις ὑλικῆς βίας ἐν ταῖς ἐκλογαῖς εἶναι ἄντικρυς ἀναίρεσις αὐτοῦ. Τοιαύτην μοὶ ἐμποιεῖ αἴσθησιν ἡ ἀνάμιξις τοῦ στρατοῦ ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, ὥστε ἂν εἶχον τὴν δύναμιν, ἡ ὁποία μοὶ εἶναι ἀναγκαία διὰ νὰ σᾶς μεταδώσω τὴν πεποίθησίν μου περὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως, οὐδεὶς ἤθελεν εὑρεθῆ, οὐδὲ ἐκ τῶν καθημένων εἰς τὴν δεξιὰν πλευρὰν, ὅστις νὰ μὴ συμμερισθῇ τὴν γνώμην μου. Κύριοι βουλευταὶ, σᾶς παρακαλῶ νὰ πιστεύσητε, τὸ λέγω ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, δὲν ἤθελον ἀναλάβει τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ἐὰν δὲν εἶχον ἑδραίαν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὑπερασπίζω τὴν δικαιοτέραν τῶν ὑποθέσεων, ἂν δὲν ὤφειλον, ὡς καὶ πάντες ὑμεῖς, νὰ πολεμήσω εἰς τὴν γένεσίν του ἓν κακὸν, τὸ ὁποῖον ἀπειλεῖ τὴν ὕπαρξιν τῆς ἐκλογικῆς ἐλευθερίας, ἄνευ τῆς ὁποίας τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι ψεῦδος. Βλέπων, κύριοι, τὰ περιοδικῶς γινόμενα ἐν ταῖς ἐκλογαῖς— συγχωρήσατε αὐτὴν τὴν τελευταίαν παρατήρησιν τὴν ὁποίαν ἔχω νὰ κάμω καὶ μὲ αὐτὴν θέλω τελειώσει—βλέπων, κύριοι, τὰ περιοδικῶς τελούμενα ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, σᾶς ὁμολογῶ ὅτι πολλάκις ἐγεννήθη ἐν ἐμοὶ ἡ ἀπορία μήπως τὸ πολίτευμα δὲν ὥρισεν ἀκριβῶς τὰ ὅρια μεταξὺ τῶν δύο ἐξουσιῶν, εἰς τὰς ὁποίας ἡ ἐνάσκησις τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας εἶναι διχοτομημένη· ἐγεννήθη ἐν ἐμοὶ ἡ ἀπορία, μήπως εἰς μίαν τῶν ἐξουσιῶν τούτων εἴτε εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν, εἴτε εἰς τὴν ἐλευθερίαν, καὶ ἐλευθερίαν λέγων ἐννοῶ τὸ σύνολον τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ λαὸς ἐμμέσως ἢ ἀμέσως ἐνασκεῖ, ἐγεννήθη, λέγω, ἐν ἐμοὶ ἡ ἀπορία μήπως εἴς τινα τῶν μεγάλων τοῦ Κράτους ἐξουσιῶν τὸ πολίτευμα δὲν ἔδωκε τὴν ἀναγκαίαν μερίδα ἐξουσίας διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ἔχει λαβοῦσα ἐκ τοῦ πολιτεύματος· ἐγεννήθη ἐν ἐμοὶ ἡ ἀπορία μήπως ἡ ἐλευθερία ἔκαμε τοιαύτας παρεκτροπὰς, ὥστε διὰ τὴν ἡσυχίαν καὶ αὐτῆς καὶ ὅλων ἡμῶν πρέπει νὰ τὴν ὑποβάλωμεν ὑπὸ κηδεμονίαν. Ἀλλὰ σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅσον καὶ ἂν ἐμελέτησα ἐπὶ τῶν ἀποριῶν τούτων, δὲν ἠδυνήθην νὰ πείσω ἐμαυτὸν οὔτε ὅτι τὸ πολίτευμα δὲν ἔχει καθαρῶς διακεχωρισμένα τὰ ὅρια τῆς δικαιοδοσίας τῶν δύω μεγάλων ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους, οὔτε ὅτι τὸ πολίτευμα ἐφάνη φειδωλὸν εἰς τὴν μίαν τῶν ἐξουσιῶν καὶ ἐλευθέριον εἰς τὴν ἄλλην. Ἀπεναντίας, νομίζω ὅτι εἰς μίαν ἑκάστην ἐξ αὐτῶν ἡ δοθεῖσα μερὶς τῆς ἐξουσίας εἶναι ἱκανὴ ὅπως ἐκπληρώσῃ τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ἐκ τοῦ Συντάγματος ἔχει λαβοῦσα, καὶ μόνον ἡ ἐπιθυμία τῶν ἀλλοτρίων δύναται νὰ μετατοπίσῃ τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ἔχει θέσει τὸ πολίτευμα. Δὲν ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ ὅτι ἡ ἐλευθερία, μ’ ὅλας τὰς μέχρι τοῦδε παρεκτροπάς της, ἐξηλέγχθη ἀνίκανος νὰ αὐτοδιοικηθῇ καὶ ὅτι ἔχει ἀνάγκην κηδεμονίας, διότι φρονῶ, κύριοι, καθὼς φρονεῖτε ὅλοι ὑμεῖς, καθὼς φρονοῦν ὅλοι οἱ λαοὶ, οἵτινες ἀνεπτύχθησαν καὶ ἐμεγαλύνθησαν ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ, ὅτι ἡ ἐλευθερία δὲν ἀναπτύσσεται εἰμὴ διὰ τῆς ἐλευθερίας, αἱ παρεκτροπαί της, τὰ σφάλματά της, δὲν διορθοῦνται εἰμὴ διὰ τῆς ἰδίας ἐλευθερίας. Ἂς ἀφήσωμεν λοιπὸν ἐλεύθερον τὸν λαὸν νὰ διαχειρίζεται μόνος του τὰς ἰδίας ἑαυτοῦ ὑποθέσεις. Ὁ λαὸς ὁ ἑλληνικὸς ἀπέδειξεν ἐν πολλοῖς καὶ πάντοτε, καὶ εἶναι ἕτοιμος νὰ ἀποδείξῃ καὶ τώρα, ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ διαχειρίζεται τὰς ὑποθέσεις του πολὺ κάλλιον ἀπὸ τοὺς θέλοντας νὰ τὸν κηδεμονεύσωσι· κηδεμονία καὶ ἐλευθερία, τὸ εἶπον καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι φύσει ἀσυμβίβαστα πράγματα. Μόνον διὰ σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ πολίτευμα ἀπένειμεν εἰς τὸν λαὸν, ἔχω πεποίθησιν, κύριοι, ὅτι καὶ αἱ παρεκτροπαὶ τῆς ἐλευθερίας, τὰς ὁποίας ὅλοι οἰκτείρομεν, καὶ αὐταὶ βαθμηδὸν θέλουν ἐκλείψει. Ἂς ἀφήσωμεν λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, τὸν λαὸν ἐλεύθερον, διότι αὐτὸς εἶναι ὁ καλῶς γνωρίζων τὰς ὑποθέσεις του καὶ ἔχων τὴν ἱκανότητα καὶ τὴν θέλησιν νὰ τὰς διαχειρισθῇ κάλλιον ἀπὸ τοὺς αὐτοχειροτονήτους κηδεμόνας του (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§134Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Προετιθέμην καὶ ἐπεθύμουν, κύριοι, ἀρκούμενος εἰς μόνην τὴν ἀνάγνωσιν, ἀλλὰ τὴν ἀνάγνωσιν πλήρη, εἰλικρινῆ καὶ ὁλοσχερῆ τῶν διαφόρων ἐπισήμων ἐγγράφων, καὶ τὴν ἁπλῆν παράθεσιν τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν προηγηθεισῶν ἐκλογῶν, ἀρκούμενος λέγω, εἰς ταῦτα, προετιθέμην καὶ ἐσκόπουν ν’ ἀποφύγω, ὥστε καὶ τὴν ὑπομονὴν ὑμῶν νὰ ἐξαντλήσω, δικαίως ἄλλως τε κουρασθεῖσαν ἐκ τῆς ἐπὶ τοσοῦτον παρατάσεως τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῶν ἐξελέγξεων τῶν ἐκλογῶν, καὶ ἐμὲ αὐτὸν ν’ ἀπαλλάξω τῆς ὀχληρότητος τοῦ περιταυτολογεῖν. Καὶ διὰ μὲν τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων εἰλικρινῶς, καθ’ ὁλοκληρίαν, πληρέστατα ἀναγινωσκομένων, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τὰ διαδοθέντα καὶ διασαλπισθέντα περὶ στρατιωτικῶν ἐπεμβάσεων θέλουν ἀποδειχθῇ αὐτόχρημα ψευδολογίαι, διὰ δὲ τῆς παραθέσεως τῶν προηγουμένων ἀποτελεσμάτων, θέλει πεισθῇ καὶ ὁ μᾶλλον δύσπιστος μεταξὺ ὑμῶν, ὅτι ἡ ἀποτυχία τῶν ἐνισταμένων ἦτο φυσικὴ καὶ ἀναγκαία συνέπεια τῶν πραγμάτων καὶ τῶν περιστάσεων. Δὲν παρουσιάζομαι, κύριοι, ὡς ἄνθρωπος ἐπιῤῥοῆς, μολονότι καὶ τὸ οἰκογενειακόν μου ὄνομα δὲν εἶναι ἄγνωστον εἰς τὸν τόπον, καὶ ὡς ἄτομον οὐδέποτε ἐνθυμοῦμαι νὰ διέπραξά τι δυνάμενον νὰ μὲ στερήσῃ τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ὑπολήψεως τῶν συμπολιτῶν μου· ὁμιλῶ περὶ ἐμαυτοῦ μόνον, καθόσον ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ καθ’ ἣν τιμᾶται διὰ τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς ἐπαρχίας μας. Ἐτόλμησαν, κύριοι, νὰ προσάψωσιν εἰς ἡμᾶς τὸ ἄγνωστον ἡμῶν ἐν τῷ τόπῳ· εἷς ὑπολοχαγὸς τῶν εὐζώνων καὶ εἷς ἔπηλυς δήμαρχος εὑρέθησαν ἀπέναντι τοῦ πρωθυπουργοῦ τοῦ πανελληνίου! φοβερὰ τόλμη!! τὸ ἀποτέλεσμα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ᾖναι νόμιμον, κατὰ τὴν πλειοψηφίαν τοῦ τμήματος!! Εἴμεθα ἄγνωστοι ἡμεῖς εἰς τὸν τόπον, εἶναι ἄγνωστος ὁ κ. Σωτηρόπουλος εἰς τὸν τόπον του, καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐν γένει! Ἡ Γερουσία τῆς δυτικῆς Ἑλλάδος τοῦ 1821 ἀνεγνώρισε στρατηγοὺς καὶ μεταξὺ τῶν δέκα ἐκείνων στρατηγῶν τῆς δυτικῆς Ἑλλάδος εἶναι καὶ τὸ ὄνομα τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μου κ. Σωτηροπούλου· ὁ φρούραρχος καὶ ἥρως τῆς Κλεισόβης, καὶ ὁ ὁποῖος διὰ τοῦ αἵματός του ἐπότισε τὸ φαληρικὸν πεδίον, ἦτον ἀδελφὸς τοῦ πατρός του· τὸ προπύργιον τῶν ἐθνικῶν ἐλευθεριῶν, τὸ Μεσολόγιον, ἐγκλείει τὰ ὀστᾶ τοῦ τρίτου ἀδελφοῦ τοῦ παρτός του· ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Σωτηροπούλου κατὰ τὴν πρώτην ἐν Ἀθήναις ἐθνοσυνέλευσιν ἀντεπροσώπευσε τὴν ἐπαρχίαν του ἐν τῇ Συνελεύσει. Εἶναι ἄγνωστος λοιπὸν ὁ κ. Σωτηρόπουλος! εἶμαι ἄγνωστος ἐγὼ, τοῦ ὁποίου τὸ οἰκογενειακὸν ὄνομα ἀφ’ ἧς ὑπῆρξαν ἐν Ἑλλάδι Συνελεύσεις καὶ Βουλαὶ, οὐδέποτε ἔπαυσεν ἀκουόμενον εἰς τὴν ἐκφώνησιν τοῦ βουλευτικοῦ καταλόγου. Εἴμεθα ἄγνωστοι ἡμεῖς, καὶ εἶναι γνωστοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες καὶ τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς πατρίδος των δὲν ἐγνώρισαν, παρὰ μόνον ὅταν ἐπεσκέφθησαν τὸ Μεσολόγγιον ὡς ὑποψήφιοι τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι δὲν παρουσιάζομαι ὡς ἄνθρωπος ἐπιῤῥοῆς, οὐχ ἧττον ἡ ὑποψηφιότης ἐμοῦ τε καὶ τοῦ κ. Σωτηροπούλου δὲν ὑπῆρξεν προϊὸν αὐτοβουλίας καὶ ἰδιαιτέρας συνεννοήσεως ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα κοινῆς σκέψεως καὶ κοινῆς ἀποφάσεως τῶν πρωτευόντων ὅλων τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν δύω ἐν Μεσολογγίῳ πολιτικῶν ἰσοπάλων κομμάτων. Ἀφοῦ λοιπὸν εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ἀπὸ τῶν πρώτων βουλευτικῶν ἐκλογῶν μετὰ τὴν πολιτικὴν μεταβολὴν (καὶ τοῦτο οὐδεὶς τῶν πολιτευομένων ἀγνοεῖ), ἀφοῦ λοιπὸν εἶναι βεβαιωμένον καὶ πανθομολογούμενον, ὅτι εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην, ὑπῆρχον δύω πολιτικὰ ἀντίθετα κόμματα ἰσόπαλα, ἰσοδύναμα, καὶ οἱ ἀριθμοὶ, εἰς τὸ ἀλάνθαστον τῶν ὁποίων ὁ κύριος Σαράβας ἀνηνέχθη, μαρτυροῦσι τοῦτο, ἀφοῦ τὸ ἕτερον τῶν κομμάτων τούτων, ὡς εἶχεν ἑνότητος, ἔμεινε συμπαγὲς καὶ ἑνιαῖον καὶ ὅσον οὐδέποτε φανατισμένον περὶ ἡμᾶς, τὸ δὲ ἄλλο εἰς πλήρη περιῆλθεν ἀποσύνθεσιν, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ἐκλογικῆς πάλης; Εἶπον, κύριοι, ὅτι ἦλθεν εἰς ἀποσύνθεσιν τὸ ἄλλο κόμμα, καὶ εἶναι κυριολεξία, διότι, ἡ ἀποσύνθεσις τοῦ κόμματος ἐκείνου ἐπῆλθεν, ὅταν ἐξ αὐτοῦ ἀπεσπάσθησαν ὁ πρεσβύτερος καὶ σπουδαιότερος Δροσύνης, ὁ κ. Βλαχόπουλος, ὁ κ. Βαλτινὸς, ὁ κ. Μπαλακάσας, ὁ κ. Ζοῦγκος, ὁ κ. Κερασοβίτης, ὁ κ. Τσάκαλος, οἱ συγγενεῖς Νιανιάρα, οἱ Τσερούλης καὶ Τριγώνης, ὁ κ. Βορίλας, ὁ Γυφτογιάννης, ὁ Ντάνος, ὁ Μακρυκώστας ἐκ Μακρυνείας, οἱ Σταυραῖοι, ὁ Βουνόρτας, οἱ Χαντζαῖοι καὶ τόσοι ἄλλοι, ὧν τὰ ὀνόματα παραλείπω. Διὰ τοὺς μὴ εἰδότας τὸ Μεσολόγγιον, κύριοι, καὶ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην, βεβαίως ἠρίθμησα 15, 20 ὀνόματα, ἀλλὰ διὰ τοὺς ἔχοντας ἁπλῶς ἐπισκευθῆ τὸν τόπον καὶ ὁπωσδήποτε γνωρίζοντας αὐτὸν, κύριοι, ἀνέγνωσα ἤδη μέγιστον μέρος τοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου. Ἀφοῦ λοιπὸν τόσοι καὶ τόσοι σπουδαῖοι κομματάρχαι, ἕνεκα ἰδίων λόγων ἰσχυρῶν, ἐγκατέλειπον τὸν κ. Δεληγεώργην καὶ συνετάχθησαν μεθ’ ἡμῶν, τὸ ἀποτέλεσμα δὲν ἦτον ἀμφίβολον. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι καὶ ἐκ τῆς μερίδος ἡμῶν ἔφυγον 10, 15, 50, 100 ἔστω, ἀλλ’ ἄτομα· ἂς παρουσιάσωσιν ὅμως ἕνα σπουδαῖον κομματάρχην, ὅστις ἐγκατέλειπεν ἡμᾶς, ἰσοδυναμοῦντα πρὸς τὸν Κερασοβίτην, τοῦ ὁποίου θὰ ἐνοήσητε τὴν ἀξίαν, ὅταν σᾶς εἴπω, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν ἐπεσκέφθη ἐφέτος τὸν προσφιλῆ του Γαλατᾶν, ἓν τῶν δύω κυρίως χωρίων τοῦ δήμου Μεσολογγίου, διότι δὲν εἶχει οὐδὲ ποῦ εὐπρεπῶς νὰ καταλύσῃ, ἔχων ἐχθρὸν τὸν Κερασοβίτην.

§135ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Γνωρίζετε ὅτι μετὰ 20 ἡμέρας ὁ κ. Δεληγεώργης ἐκέρδησε τὴν ἐκλογὴν τοῦ Παρέδρου.;

§136ΣΤΑΪΚΟΣ. Κύριε Βουλπιώτη, ἐπειδὴ ἔλαβες τὸν κόπον νὰ μὲ διακόψῃς, ἐπειδὴ ἠξεύρεις τί συνέβη ἐν Μεσολογγίῳ, σὲ παρακαλῶ νὰ διαβεβαιώσητε ἐν τιμῇ καὶ ἐν συνειδήσει, ποῖον πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἦτο τὸ φρόνημα τῶν συγγενῶν σας καὶ ὑμῶν.

§137ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Βεβαιῶ, ὅτι εἶχον περὶ τοῦ προσώπου ὑμῶν ἰδέας ὁποίας τὰ προσόντα ὑμῶν μοὶ ἐπέβαλον νὰ ἔχω· διότι δὲν ἀμφέβαλλον, ὅτι νέος ἐκ καλῆς οἰκογενείας, εὐπαίδευτος καὶ νοημονέστατος, ὡς ὑμᾶς, ἔπρεπε νὰ ὑποστηριχθῇ, καὶ ἐπεθύμουν μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη νὰ εἰσέλθητε εἰς τὴν Βουλήν· ἡ ἐπιθυμία μου ὅμως αὕτη ἔφθασε μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, πρὶν ἀρχίσουν αἱ ἐκλογαί. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς συνέλαβον τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν εἴχατε ἐπιθυμίαν νὰ ἐκλεχθῆτε, ἀλλὰ ἠθέλατε νὰ ἐπιβληθῆτε, ἔπαυσα νὰ σᾶς ὑποστηρίζω.

§138ΣΤΑΪΚΟΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, κ. Βουλπιώτη, διὰ τὴν εἰλικρίνειάν σας.

§139ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἐστὲ βέβαιος.

§140ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν εἶχον αὐτὴν τὴν ἰδέαν μέχρι τῆς χθές. Ἐν τούτοις, κύριοι, ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Μεσολογγίου ἐδόθησαν τόσαι ἐνστάσεις, τοσαῦται διαμαρτυρήσεις, τηλικαῦτα ὑπομνήματα, τοσοῦτος ἐπῆλθε πάταγος ἐκ μέρους ὅλων τῶν δημοσιογραφικῶν ὀργάνων τοῦ κ. Δεληγεώργη, ὅπως προκαταληφθῇ τὸ ἑλληνικὸν κοινὸν ὑπὲρ τοῦ θύματος τοῦ πεπρωμένου, ὥστε καὶ ἄκων ἀναγκάζομαι νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τὴν λεπτομερῆ τῶν ἐνστάσεων ἀνασκευὴν, ἀφοῦ μάλιστα τὰς ἀσυναρμολογήτους αὐτὰς ἐνστάσεις, υἱοθέτησε, συνηρμολόγησε, καὶ διὰ τοῦ κύρους της περιέβαλεν ἡ πλειονοψηφία τοῦ 2 τμήματος τῆς Βουλῆς. Εὐγνωμονῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴν κύριον Σαράβαν, διότι εὐκόλυνε τὴν ἐπὶ τοῦ βῆμα τοῦτο θέσιν μου τὴν στιγμὴν ταύτην· τὸν εὐγνωμονῶ, διότι ὁ ἴδιος ἔδωκε διὰ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῶν ἐξελέγξεων ἕνα ὁρισμὸν, καὶ σᾶς ὡμολόγησεν ὅτι ὑπὸ τὸ πρῖσμα κομματικῶν συμφερόντων ἐνήργει· λέγω, ὅτι τὸν εὐγνωμονῶ, διότι ἡ θέσις μου δὲν θὰ ἦτο τόσῳ εὔκολος. Τὸ τμῆμα ἀποτελεῖται ἐξ ἀνδρῶν, τοὺς ὁποίους ἰδιαιτέρως καὶ ὑπολήπτομαι καὶ ἐκτιμῶ. Ἐννοεῖτε, ὅτι ἡ θέσις μου δὲν θὰ ἦτο τόσον εὐχερὴς, ἄνευ τῆς ὁμολογίας καὶ εἰλικρινείας αὐτῆς τοῦ ἀξιοτίμου κ. Σαράβα. Ἤδη διόλου ἡ ἡ θέσις μου δὲν εἶναι δύσκολος, διότι πρόκειται περὶ ἀνδρῶν ἐνεργούντων ὑπὸ τὸ πρῖσμα κόμματος, καὶ οὐχὶ ἐξ ἀτομικῶν πεποιθήσεων. Ἀλλὰ, κύριοι, ἠκούσατε τὸν προαγορεύσαντα· ἐπὶ μακρὸν καὶ διὰ μακρῶν ὑπεστήριξε τὰς ἰδέας του· ἠδύνατο ἴσως νὰ ἦτο συντομώτερος, ἠθέλησεν ὅμως νὰ παρατείνῃ τὴν ὥραν. Ἐν πρώτοις ὁ ἀξιότιμος ἐξ Οἰτύλου βουλευτὴς ὡμίλησε περὶ τῆς εἰλικρινοῦς προθέσεώς του, ἔπλεξεν ἀκολούθως τὸν στέφανον τοῦ κυρίου Δεληγεώργη καὶ, ἐκθέτων τὴν ἀτομικὴν ἀξίαν του, εἶπε συμπεραίνων, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποτύχῃ ὁ κύριος Δεληγεώργης, διότι ἦτο πρωθυπουργὸς, καὶ αἱ ἐκλογαὶ συνέβησαν μετὰ τὴν πρωθυπουργίαν του, ἥτις, κατ’ αὐτὸν, ὤφειλε νὰ κρατύνῃ τὴν ἐπιῤῥοήν του· ἐπέρανε δὲ τὴν ἀγόρευσίν του διὰ μιᾶς θεωρητικῆς ἐκδρομῆς περὶ συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, ἣν καὶ ἡμεῖς ἀκαδημαϊκῶς συμμεριζόμεθα, διότι κατὰ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κύριον Ῥοντήρην, τίς ψέγει τὸν Ἡρακλέα; Ἐλπίζω ὅτι θὰ κατορθώσω ὀχυρούμενος ὄπισθεν τῆς ἀληθείας καὶ τῶν πραγμάτων νὰ ἀντικρούσω καὶ αὐτὸν καὶ τοὺς ἐνισταμένους. Κατερχόμενος τοῦ βήματος ἐξέφρασε τὴν λύπην του, ἐὰν δὲν ἐδύνατο νὰ μεταδώσῃ εἰς ὁλόκληρον τὸ Σῶμα τὴν πεποίθησιν, ἣν αὐτὸς ἐσχημάτισεν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ὡμίλει ὁ κύριος Σαράβας περὶ τῶν δημοσίων ἐγγράφων, τῷ ἀπηύθυνα τὴν ἐρώτησιν· «Ἐμελετήσατε ὅλα τὰ ἔγγραφα, κ. Σαράβα;» Μάλιστα, μοὶ εἶπε· νομίζω, ὅτι οὕτως ἀπήντησε καὶ δὲν τὸ ἀρνεῖται. Πῶς λοιπὸν θέλετε κατόπιν αὐτῆς τῆς ὁμολογίας τοῦ κυρίου Σαράβα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, πῶς θέλετε νὰ μὴ ἐκφράσω εἰς τὸν κύριον Σαράβαν τὴν εὐγνωμοσύνην μου, διότι μὲ ἀπήλλαξε τῆς δεινῆς θέσεως, εἰς ἣν, ἄνευ τῆς ἐξηγήσεώς του ταύτης, ἤθελον εὑρεθῆ, προκειμένου νὰ παραδεχθῶ τὴν ἔλλειψιν καλῆς πίστεως ἐκ μέρους ἀνδρῶν, οὓς, ὡς προεῖπον, καὶ ὑπολήπτομαι καὶ ἐκτιμῶ ὡς ἄτομα; Ἀνέγνωτε, κύριοι, ὅλοι τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειοψηφίας. Τῇ αἰτήσει ἐμοῦ ἐζητήθησαν παρὰ τοῦ τμήματος λίαν ἐγκαίρως καὶ κατετέθησαν εἰς αὐτὸ ὅλη ἡ ἀλληλογραφία καὶ τὰ σχετικὰ ἔγγραφα τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐκλογὴν Μεσολογγίου. Καίτοι ἐμπεριείχοντο, κύριοι, μεταξὺ τῶν ἐγγράφων αἱ ἐκθέσεις ὅλαι, καίτοι ἐμπεριείχοντο αἱ ἐκθέσεις δύω εἰσαγγελέων, καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ μοιράρχου, μολαταῦτα οὐδόλως ἔλαβε ταῦτα ὑπ’ ὄψιν της ἡ πλειοψηφία καὶ ὁ κ. εἰσηγητὴς τοῦ τμήματος.

§141ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὰ ἔγγραφα ὅλα ὑπῆρχον, ὅλα τὰ ἐμελετήσαμεν, ἀλλὰ τὸ τμῆμα δὲν εἶναι δικαστήριον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ καταχωρίσῃ ὅλα τὰ ἔγγραφα καὶ νὰ κάμῃ περὶ ὅλων λόγον· ὤφειλε νὰ σχηματίσῃ τὴν πεποίθησίν του. Τὰ Τηλεγραφήματα τοῦ μοιράρχου καὶ τὰ ἄλλα δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ τὰ καταχωρίσῃ.

§142ΣΤΑΪΚΟΣ. Τότε ἄλλο δὲν λέγετε παρὰ τοῦτο, ὅτι εἰς τὴν ἀπόφασίν σας δὲν ἐλάβατε ὑπ’ ὄψιν πρὸς σχηματισμὸν τῆς πεποιθήσεώς σας, εἰμὴ μόνον τὴν ἔκθεσιν τῶν δύω ἀνακριτῶν, δὲν ἐλάβατε δὲ ὑπ’ ὄψιν σας οὔτε τοῦ εἰσαγγελέως τὴν ἔκθεσιν, οὔτε ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πρὸ πάντων ὠφείλατε νὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας.

§143ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὅλα τὰ ἐμελετήσαμεν, καὶ εἰς ὅσα ἐδώκαμεν πίστιν αὐτὰ τὰ παρεδέχθημεν.

§144ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατὰ τῶν ἀνακριτῶν, κύριε Σαράβα, ὑπάρχουσι καταγγελίαι ἐντὸς τῆς ἐπισήμου ἀλληλογραφίας, ἥτις κατετέθη, καταγγελίαι τὰς ὁποίας οὐδόλως ἐλάβατε ὑπ’ ὄψιν σας, καταγγελίαι ὄχι σήμερον γενόμεναι κατόπιν ἑορτῆς, ἀλλὰ διαρκούσης τῆς ψηφοφορίας, ὅταν αὐτοὶ ἔπραττον ὄργια.

§145ΣΑΡΑΒΑΣ. Σεῖς ἐγράψατε, ὅτι θὰ κάμετε χρῆσιν τῆς στρατιωτικῆς βίας, διὰ νὰ διώξητε τὸν Σταύρακαν.

§146ΣΤΑΪΚΟΣ. Τὸ ἔγγραφόν μου εἶναι ἐδῶ· θὰ σᾶς ἀποδείξω τί ἔγεινε καὶ τί ἔγραψα.

§147ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἔχω πληροφορίαν, ὅτι εἴπατε τὴν ἐπιοῦσαν, «αὐτὸς πρέπει νὰ φύγῃ» καὶ ἐγράφατε, ὅτι ἂν δὲν φύγῃ, θὰ κάμετε χρῆσιν τοῦ δικαιώματός σας.

§148ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐννοεῖται, ὅτι ἤμην εἰς θέσιν ὄχι τὸν Σταύρακα, ἀλλὰ 500 Σταύρακας νὰ τοὺς ἀποκρούσω καὶ τοὺς ἀποδιώξω, ὡς ἄτομα φατριάζοντα, διότι ἐρειδόμην ἐπὶ τῆς ἀγάπης 3 χιλιάδων συμπολιτῶν μου· αὐτὸ δὲν τὸ λέγω σήμερον μόνον. Ἰδοὺ ἡ ἐφημερίς, ὁ «Λαὸς», κύριοι, ἥτις ἐδημοσιεύθη τὸν μῆνα Αὔγουστον καὶ ἔχει τὴν ὑπογραφήν μου ὁλόκληρον. Ἐσεβάσθην τὴν θέσιν τοῦ ἀνακριτοῦ, διότι σέβομαι ἐμαυτόν. Ἐν τούτοις, κύριοι, κατὰ τοῦ ἀνακριτοῦ ὑπάρχουσι καταγγελίαι ἐκ μέρους ἐμοῦ, ὅτι ἐπενέβαινεν εἰς τὰς ἐκλογάς· ὑπάρχουν ἐκθέσεις δύω εἰσαγγελέων· πῶς, κύριοι, δὲν ἐδιστάσατε πρὸς στιγμὴν διὰ τὸ ἀξιόπιστον αὐτοῦ; Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου ὑπάρχει καὶ ἄλλη ἔκθεσις ἐπίσημος, ἔκθεσις τῆς ὁποίας τὸ ἀξιόπιστον οὔτε ν’ ἀμφισβητήσητε, οὔτε εἰς ἀμφιβολίαν νὰ θέσετε δύνασθε. Δὲν θὰ ἀρνηθῆτε, κ. εἰσηγητά, ὅτι ἂν καὶ ἔγειναν παράπονα κατὰ ἀξιωματικῶν, ὑπαξιωματικῶν καὶ ἁπλῶν στρατιωτῶν, κατὰ τοῦ διευθύνοντος ὅμως τὴν δημοσίαν δύναμιν καθ’ ὅλην τὴν ἐπαρχίαν, οὐδὲν παράπονον ἠκούσθη, οὔτε τὸ ἐλάχιστον, οὔτε ἐκ μέρους ἡμῶν, οὔτε ἐκ μέρους τῶν ἀποτυχόντων. Ὅταν λοιπὸν ἔχετε μίαν ἔκθεσιν αὐτοῦ, τὸ ἀξιόπιστον τῆς ὁποίας δὲν ἀμφισβητεῖται παρ’ οὐδενός, διὰ τί δὲν ἐκάματε μνείαν οὐδόλως αὐτῆς, ἐνῷ εἶναι τὸ ἀξιοπιστότερον καὶ σπουδαιότερον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον δικαστὴς ἀμερόληπτος ὤφειλε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του; (θόρυβος). Ἰδού, κύριοι, τί ἀναφέρει ὁ μοίραρχος, ὁ ἀνώτερος διοικητὴς τῶν ἀποσπασμάτων· (θόρυβος) μὴ ταράττεσθε θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη· εἶναι ὁ ἴδιος, ὁ ὁποῖος διηύθυνε τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κυρίου Δεληγεώργη. Κατ’ αὐτοῦ σήμερον δὲν ὑπάρχει ἔνστασις, οὔτε ἡ ἐλαχίστη αἰτίασις καὶ παράπονον. Ἀφοῦ δὲ δὲν ὑπάρχει τὸ ἐλάχιστον παράπονον κατ’ αὐτοῦ, ἀφοῦ κατὰ τῶν ἄλλων ὑπάρχουσι καταγγελίαι ῥηταί, καὶ ἀντίθετοι ἐκθέσεις καὶ ἀναφοραὶ τηλεγραφικαὶ πολιτῶν κατ’ αὐτῶν, ποῖον πρέπει νὰ πιστεύσῃ δικαστὴς μὴ φατριάζων; Ἰδοὺ τί γράφει ὁ μοίραρχος, περὶ τοῦ ὁποίου ἄλλοτε ὁ κύριος Δεληγεώργης εἶπε πάρα πολλὰ καὶ τὰ δημοσιογραφικά του ὄργανα ἐπίσης. (Ἀναγινώσκει τὴν ἔκθεσιν καὶ σημειοῖ τονίζων τὰς φράσεις «ἂν καὶ ἦτο μικροτέρα κατὰ πεντήκοντα ἄνδρας τῆς κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος δοθείσης», (δηλ. στρατ. δυνάμεως).

§149ΡΟΥΚΗΣ. Τίς ἡ ἀνάγκη νὰ συγκρίνῃ τὴν περυσινὴν δύναμιν μὲ τὴν ἐφετεινήν;

§150ΣΤΑΪΚΟΣ. Αὐτὸ γίνεται πάντοτε· τὸ ἔπραξα καὶ ἐγώ, ὁσάκις ἐξετέλεσα τὴν αὐτὴν ὑπηρεσίαν μὲ 20 ἄνδρας, τὴν ὁποίαν ἄλλος ἐξετέλει μὲ 40, διότι ᾐσθανόμην μεγίστην εὐχαρίστησιν καὶ ἐξέφραζον τοῦτο.

§151ΡΟΥΚΗΣ. Ἄ! δι’ αὐτό;

§152ΣΤΑΪΚΟΣ. Σᾶς ἔδωκα τὴν ἀπάντησιν, καθὸ στρατιωτικόν.

§153ΡΟΥΚΗΣ. Ἀρκοῦσα ἡ ἀπάντησις.

§154ΣΤΑΪΚΟΣ. (Ἐξακολουθεῖ τὴν ἀνάγνωσιν). Τέλος, κύριοι, τὸ ἔγγραφον τοῦτο τοῦ μοιράρχου αὐτοῦ κατὰ τοῦ ὁποίου οὔτε παράπονον, οὔτε καταγγελία, οὔτε αἰτίασις ὑπῆρξε, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ τεθῇ οὐδόλως εἰς ἀμφιβολίαν, τὸ ἔγγραφον τοῦτο δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν, ἀλλὰ μόνον τὸ ἔγγραφον τοῦ ἀνακριτοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι πιστὴ ἀντιγραφὴ τῶν ἐνστάσεων τοῦ κυρίου Μακρῆ. Ἀλλὰ ἡ τοιαύτη, κύριοι, ἔκθεσις δὲν ἐσύμφερεν εἰς τοὺς ψυχολογικοὺς ἀνατόμους τοῦ βʹ. τμήματος.

§155ΡΟΥΚΗΣ. Ἐπειδὴ εἶμαι ψυχολογικὸς ἀνατόμος τοῦ βʹ. τμήματος καὶ ἐγώ, σᾶς ἐρωτῶ· ὑπάρχει παράδειγμα εἰς τὰς ἐκλογὰς ἀπὸ τὰ 1843 μέχρι σήμερον, μοίραρχος διευθύνων τὴν ἐκλογὴν νὰ κατακρίνῃ αὐτήν;

§156ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὑπάρχει παράδειγμα ἐν μιᾷ ἐκλογῇ, ὅταν ὑπάρχουν πλεῖστα παράπονα κατὰ τῶν ὑποδεεστέρων στρατιωτικῶν ὀργάνων, νὰ μὴ ὑπάρχῃ δὲ ἡ ἐλαχίστη μομφὴ κατὰ τοῦ διευθύνοντος; Λοιπόν, κύριοι, ἡ ἔκθεσις δὲν ἐσύμφερεν εἰς τοὺς ψυχολογικοὺς ἀνατόμους, διότι ἔπρεπε νὰ δικαιολογήσωσι τὰς ἀδικαιολογήτους ἐνστάσεις των, ἔπρεπε νὰ ἐπικαλεσθῶσι τὴν ψυχολογικὴν βίαν, ἀφοῦ, ποῦ ἄλλοθι νὰ στηριχθῶσι, δὲν εἶχον. Λοιπὸν σοφοὶ νομομαθεῖς καὶ σπουδαῖοι ἄνδρες τοῦ τμήματος ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ψυχολογικὴ βία καὶ μυστικὴ ψηφοφορία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνυπάρξωσι. Τί ἄλλο σκοπῶν ὁ νομοθέτης, κυρίως, ἢ τὴν παρεμπόδισιν ψυχολογικῆς βίας, καθιέρωσεν αὐτὸ τὸ εἶδος τῆς ψηφοφορίας; Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ εἴπω περισσότερα, ὅπως ἀνατρέψω τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο. Ἐννοῶ τὴν εὐγενῆ πρόθεσιν καὶ τὴν χριστιανικὴν ἀρετὴν τῆς πλειονοψηφίας τοῦ 2ου τμήματος. Ὑπῆρχον μεταξὺ αὐτῶν τινες, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν καθῆκόν των νὰ μὴ ἀφήσουν ἄκλαυστον μίαν πεπτωκυῖαν ἐξοχότητα.

§157ΡΟΥΚΗΣ. Πάντοτε θὰ ὑπάρχῃ.

§158ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἦτις, ἂν δὲν κατέστησε τρισόλβιον τὴν Ἑλλάδα, ἐὰν δὲν ἐπανέφερεν αὐτὴν εἰς τὸν χρυσοῦν αἰῶνα, ἂν δὲν μετέβαλεν εἰς χρυσὸν καὶ τὸ χῶμα τῆς πατρίδος, τοῦτο προῆλθεν ἐκ τοῦ ὅτι τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος, ἐν τῇ ἀνυπομονησίᾳ του, μόνον ἐπὶ 20 μῆνας ὑπέμεινε δοκιμάζον τὸν ἀδοκίμαστον σωτῆρά του. Δὲν ἔλειψαν δὲ καί τινες, οἵτινες δὲν ἀπηξίωσαν νὰ ἀποτελέσωσι τὸν χορὸν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς θρηνῳδίας. Καὶ ταῦτα περὶ τοῦ τμήματος καὶ τῆς πλειοψηφίας. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὰς ἐνστάσεις, καὶ ἐξαιτοῦμαι τὴν εὐμένειάν σας πρὸς ἀκρόασιν, οὐχὶ θεωριῶν ἀκαίρων, πλὴν αὐτῶν τῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα θέλω ἐκθέσει πρὸς ὑμᾶς.

§159ΤΙΝΕΣ. Ἂς ᾖναι δι’ αὔριον διὰ νὰ σᾶς ἀκούσωμεν καὶ εὐμενέστερον.

§160ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θὰ παρατείνατε ἐπὶ πολύ, κ. Στάϊκε, τὸν λόγον σας;

§161ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἴσως ἐπὶ δύω ὥρας καὶ πλέον. — Ἐκ τῶν ὑπ’ ὄψιν σας ἐνστάσεων, κύριοι, οὐδεμία, ἐκ σοφῆς βεβαίως προνοίας, φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Δεληγεώργη. Ὁμολογῶ ὅτι εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν ὁ κ. Δεληγεώργης ἐσεβάσθη ἑαυτὸν καὶ ἀνεγνώρισε τὴν λυπηρὰν ἀνάγκην νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸ πεπρωμένον, τὸ ἀδυσώπιτον τοῦ ὁποίου δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἀποφύγωσι καὶ τόσοι ἄλλοι πρὸ αὐτοῦ μεγάλοι ἄνδρες! οὐχ ἧττον αἱ ἐνστάσεις εἰσὶν ὑπογεγραμμέναι παρὰ τοῦ συνυποψηφίου του κ. Μακρῆ. Ἐννοεῖται δὲ ὅτι, ἂν δὲν ἐγένοντο τῇ ὑπαγορεύσει τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἐγένοντο τῇ συγκατανεύσει αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ τόσῳ μᾶλλον εἶναι βέβαιον, καθόσον δύναμαι μεθ’ ὅρκου νὰ σᾶς βεβαιώσω, ὅτι ὡς πρὸς τὸν κ. Στάμον Μακρῆν οὔτε ἐγώ, οὔτε ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου, οὔτε κἀνεὶς ἐκ τῶν φίλων μας ἐποιησάμεθα οὐδόλως λόγον, ἑπομένως οὐδὲ παράπονον ἐδικαιοῦτο ὁ κ. οὗτος νὰ ἐκφέρῃ καθ’ ἡμῶν. Αἱ ἐνστάσεις λοιπὸν ἐγένοντο τῇ ἐπινεύσει καὶ ὑπαγορεύσει τοῦ κ. Δεληγεώργη. Ὡς παρατηρεῖτε, κύριοι, τὸ σύνολον τῶν ἐνστάσεων περιστρέφεται εἰς στρατιωτικὰς πιέσεις, τὰς ὁποίας ἀποτελεσματικωτέρας κατέστησαν 3 δασοφύλακες, οἱ ἐργάται τῆς καλλιεργείας τῆς ἁλικῆς τοῦ Μεσολογγίου μετὰ τοῦ προϊσταμένου αὐτῶν ἀομμάτου Ἀλέστα, κατὰ τοὺς ἐνισταμένους, ὅστις ἐντούτοις εἶναι ὀξυδερκέστερος ἡμῶν, ὁ διορισμὸς τοῦ ταμία Μαγγανάρα, οἱ ἐκ τῶν φυλακῶν ἀπολυθέντες 15 ἐντόπιοι κατάδικοι, καὶ ὁ διαβόητος φυγόδικος Ν. Χρύσανθος ἢ Μωραϊτάκης!!!

§162ΣΑΡΑΒΑΣ. Διατί μᾶς κατακρίνετε, ἐνῷ δὲν κάμνομεν λόγον;

§163ΣΤΑΪΚΟΣ. Θέλω νὰ κάμω λόγον ἐγώ. Σεῖς ἐκάματε ἀρκετὰ καλὰ ὅ,τι ἠμπορούσατε. Κύριοι, ἐλησμόνησα σπουδαῖόν τι, ὅπερ ἐνθυμήθην ἤδη, ὅτε ὁ κ. Σαράβας μὲ διέκοψε, ὅστις εἶναι πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τοῦ τμήματος. Ἀκούσατε, κύριοι, πῶς τὸ τμῆμα εἰργάσθη, πῶς ἐνήργησεν. Ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν του φέρουσαν ἡμερομηνίαν τῆς 12 Ὀκτωβρίου, τὴν 14 Ὀκτωβρίου ἦλθεν ὁ κ. Γιολδάσης, καὶ εἶναι ἐντούτοις ὑπογεγραμμένος ἐν τῇ ἐκθέσει ταύτῃ τῇ φερούσῃ ἡμερομηνίαν τῆς 12ης.

§164ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω.

§165Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν ἀκούω τίποτε. Πρώτη, κύριοι, ἔνστασις τῶν ἀποτυχόντων εἶναι ἡ ἐκ μέρους τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν....

§166ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω, κύριε Στάϊκε.

§167ΣΤΑΪΚΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπαναφέρατέ τον εἰς τὴν τάξιν.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι, μὴ διακόπτετε.

§169Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Πρωτίστη αἰτίασις τῶν ἐνισταμένων εἶναι, ἡ ἐκ μέρους τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἀνάκλησις τοῦ περὶ ἐντοπίων διατάγματος. Πρωθυπουργοῦντος τοῦ κ. Δεληγεώργη καὶ ὑπουργοῦντος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ κ. Γρίβα, μετέβη ὁ δεύτερος εἰς τὰ κτήματά του ἐπὶ 15 ἡμέρας. Ἀπουσιάζοντος αὐτοῦ, ὁ κ. Δεληγεώργης ἐπροκάλεσε διάταγμα, ἀφορῶν εἰς τοὺς ἐντοπίους στρατιωτικοὺς, ὅπερ ἀπεδείχθη καὶ πλημμελὲς καὶ ἐπιβλαβὲς, διότι παρέλυσε τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐπανῆλθεν ὁ πραγματικὸς ὑπουργὸς, τὸ εὗρεν, εἴτε ἀπὸ σεβασμὸν πρὸς τὴν βασιλικὴν ὑπογραφὴν, εἴτε ἀπὸ ἁβροφροσύνην πρὸς τὸν συνάδελφόν του δὲν τὸ ἀνεκάλεσεν ἀμέσως. Δὲν εἶναι βεβαίως τοῦ προκειμένου νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον εἶχε δίκαιον ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀνακαλέσῃ τὸ τοιοῦτον διάταγμα, ὅπερ ἄλλως εἶναι περιφανὲς δοκίμιον τῆς περὶ τὰ στρατιωτικὰ καὶ τὴν ἐν γένει διοίκησιν δεινότητος τοῦ προσωρινοῦ ὑπουργοῦ τοῦ πολέμου! κ. Ἐπ. Δεληγεώργη. Ὅταν ὅμως ἀναλογισθῇ τις ὅτι τοῦ διατάγματος αὐτοῦ ὑφισταμένου, καὶ ἡ ἐκκίνησις ἑνὸς ἁπλοῦ λόχου ἂν οὐχὶ ἀδύνατος, δυσκολωτάτη καθίσταται, διότι ἂν ἀπόψε εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποστείλῃ εἰς Μεσσήνην ἢ Φθιώτιδα ἢ ἀλλαχοῦ ἕνα λόχον διὰ κατεπειγούσας ἀνάγκας, τοῦτο ἀποβαίνει ἀπραγματοποίητον· καθόσον εἶναι ἀνάγκη τὸ τάγμα νὰ καταστρώσῃ τὰ μητρῶα ὅλων τῶν ἀνδρῶν, νὰ ἰδῇ, ποῦ ἐγεννήθη ἕκαστος, ποῦ ἐβαπτίσθη καὶ καθ’ ἑξῆς· καὶ οὕτω ἡ ἀναχώρησις ἑνὸς λόχου καθίσταται πρόβλημα· ὅταν ἀναλογισθῇ τις, ὅτι εἰς πολλὰς περιστάσεις, καὶ ἰδίως εἰς τὸ ζήτημα τῆς δημοσίου ἀσφαλείας, ἡ ὑπηρεσία εἶναι ἐξηναγκασμένη νὰ ἀναδιφήσῃ τοῦ στρατοῦ τὰ μητρῷα πρὸς ἀνεύρεσιν ἀνδρῶν ἐχόντων εἰδικὰς τοπικὰς γνώσεις, καὶ τοῦτο τὸ βεβαιῶ καὶ ἐξ ἰδίας πείρας, διότι πρωθυπουργοῦντος τοῦ κυρίου Ζαΐμη δι’ αὐτὸν τὸν λόγον προετιμήθην διὰ Ναυπακτίαν, καὶ πρωθυπουργοῦντος τοῦ κ. Κουμουνδούρου διὰ τὴν Εὐρυτανίαν· ὅταν ἀναλογισθῇ τις ὅτι καὶ ταῦτα ὅλα ἂν δὲν ὑπῆρχον, ἤρκει μόνον 25 λεπτῶν ἔνσημος χάρτης, ὅπως ματαιώσῃ πᾶσαν ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν ἐπενέργειαν τοῦ τοιούτου μέτρου, διότι πᾶς στρατιώτης εἶναι καὶ πολίτης Ἕλλην δυνάμενος κατὰ τὸ δοκοῦν νὰ ποιήσηται χρῆσιν τοῦ ἐκ τοῦ Συντάγματος πηγάζοντος δικαιώματός του, τοῦ μεταφέρειν τὰ πολιτικὰ δικαιώματά του ὁπουδήποτε θέλει· ὅταν ἀναλογισθῶσιν ὅτι καὶ ἀντιθέτως δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ τοῦτο, διότι ὅταν εἷς στρατιωτικὸς οἱουδήποτε τάγματος δὲν ἀρέσκεται εἰς μίαν φρουρὰν, δύναται νὰ πολιτογραφηθῇ εἰς τὴν ἐπαρχίαν ταύτην τῆς φρουρᾶς καὶ δυνάμει τοῦ διατάγματος νὰ ἀναχωρήσῃ ἐκεῖθεν· ὅταν, λέγω, λάβετε ὅλα αὐτὰ ὑπ’ ὄψιν, τότε θὰ ἐννοήσητε τὴν σοφίαν καὶ πρακτικότητα τοῦ προκαλέσαντος τὸ τοιοῦτον μέτρον ὑπουργοῦ, καὶ τὴν καλὴν ἢ κακὴν πίστιν τοῦ ἀνακαλέσαντος αὐτό. Ἄλλως τε κύριοι, τὸ πλημμελὲς καὶ ἐπιβλαβὲς τοῦ μέτρου τούτου τὸ ἀνεγνώρισεν αὐτὸς ὁ κ. Δεληγεώργης. Τοῦτο δὲ τὸ λέγω πρὸς χάριν τοῦ κ. Δεληγεώργη, διότι δὲν ἐπιθυμῶ μετὰ τῶν μὴ φίλα φρονούντων αὐτῷ, νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ὁ ἴδιος προκαλέσας τοιοῦτον διάταγμα, ὁ ἴδιος ὡς πρὸς τὸ Μεσολόγγιον τοὐλάχιστον, ἄφησεν αὐτὸ ἀνεκτέλεστον, ἐκ προσωπικῶν συμπαθειῶν, ἐκ συμφέροντος καὶ ἄλλων λόγων ἰδιαιτέρων. Σᾶς εἶπον, ὅτι πρὸς χάριν τοῦ κ. Δεληγεώργη λέγω ὅτι, ἕνεκα ἀναγκῶν τῆς ὑπηρεσίας, ἠναγκάσθη νὰ παραβιάσῃ τὸ διάταγμα αὐτὸ, ὡς πρὸς τὸ Μεσολόγγιον· διότι ἐνῷ ὁ ἴδιος κ. Δεληγεώργης προεκάλεσε τὸ τοιοῦτον διάταγμα, ὁ ἴδιος ἀφ’ ἑτέρου ἐτοποθέτει εἰς Μεσολόγγιον τοὺς Τσερούλην, Βλαχόπουλον, Βαρνακιώτη, Δεσύλλαν, Ῥέμπελον, Μαυρολιθαρίτην, καὶ τόσους ἄλλους. Ἐγὼ, κύριοι, φρονῶ ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης, ἐκ τῶν ἀναγκῶν τῆς ὑπηρεσίας ὁρμηθεὶς, παρέβη τὸ τοιοῦτον διάταγμα· ἐὰν οἱ συνήγοροι τοῦ κ. Δεληγεώργη προτιμῶσι τὸ πρῶτον...

§170ΣΑΡΑΒΑΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ ἔκφρασις συνήγορος, δὲν εἶναι κοινοβουλευτικὴ, καὶ ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι συνήγορος.

§171Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Σᾶς δίδω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι δὲν τὸ λέγω δι’ ἐσᾶς, διότι δὲν φαίνεσθε σεῖς ὁ ταραττόμενος ἐκ τῶν λόγων μου. Σᾶς εἶπον λοιπὸν ὅτι εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ὁ κ. Δεληγεώργης νὰ τὸ κάμῃ· ἐὰν οἱ συνήγοροί του προτιμῶσιν, ὅτι ἐνήργησεν ἐκ συμφέροντος καὶ πλαγίων σκοπῶν, εἰς αὐτοὺς ἀνήκει ἡ ἐκλογή· τὸ δίλημμα εἶναι ἐν τούτοις ἀδυσώπητον. Ὅ,τι ὅμως δὲν ἐννοῶ εἶναι τὸ ὅτι πολλοὶ αἰτιῶνται ἡμῶν καὶ ὅτι ἐνίστανται κατὰ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς μας, διότι ἐξηκολούθουν φρουροῦντα ἐν Μεσολογγίῳ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα αὐτοὶ ἐξελέγξαντο. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τινὰ τῶν προσώπων αὐτῶν σπουδαίως ἐχρησίμευσαν εἰς προηγουμένας ἐποχὰς εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην. Ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, εἶναι λόγος ἐνστάσεως κατὰ τῆς ἐκλογῆς μας, διότι αὐτοὶ ἔπαυσαν νὰ ἦναι φίλοι τοῦ κ. Δεληγεώργη; Ποίαν πρᾶξίν των ὡς ἀξιωματικῶν, εἴτε αὐτῶν, εἴτε τῶν μετὰ ταῦτα ἐλθόντων κυρίων Μεσσηνέζη, Ἰωαννίδου καὶ Ἀναστασιάδου ἔχουν νὰ προσβάλλουν; διότι ὡς ἄτομα κατεψήφισαν αὐτοὺς καὶ ὑπερεψήφισαν ἡμῶν; ἀλλὰ τότε διατί δὲν ἐνίστανται κατὰ 3000 ἄλλων ἐκλογέων; Ἡ ἔνστασίς των τότε θὰ εἶχε τὴν ἀξίαν τῆς πρωτοτυπίας. Περὶ τῶν ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτῶν, κύριοι, θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω. Τὸ Μεσολόγγιον εἶναι ἕδρα τάγματος· ἕκαστον τάγμα ὑπάγεται εἰς μίαν στρατολογικὴν ἐπιτροπὴν πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν τῶν τάξεών του· αἱ περιφέρειαι τῶν στρατιωτικῶν ἐπιτροπῶν εἶναι ὡρισμέναι· εἰς τὴν στρατολογικὴν περιφέρειαν Πατρῶν ὑπάγεται ὁ νομὸς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας. Φυσικῷ τῷ λόγῳ λοιπὸν καὶ εἰς τὸ τάγμα ἐκεῖνο εὑρίσκονται ὁπλῖται ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν Ἀκαρνανίας, Βάλτου, Εὐρυτανίας, Τριχωνίας, Ναυπακτίας καὶ Μεσολογγίου. Τούτου λοιπὸν ἕνεκα θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω, ὡς προεῖπον.

§172ΡΟΥΚΗΣ. Ἡ στρατολογικὴ ἐπιτροπή...

§173Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Γνωρίζω καλλίτερα ἀπὸ σᾶς.

§174ΡΟΥΚΗΣ. Ἐγὼ ἔχω ἀπὸ τὰ 1855 εἰς τὴν στρατολογικὴν ἐπιτροπὴν Λαμίας ὑπάγονται οἱ Λοιδορικιῶται εἰς τὴν Λαμίαν αὐτὸ πῶς ἐξαιρετικῶς;

§175Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἡ στρατολογικὴ ἐπιτροπὴ πάντοτε ἀφοῦ συμπληρωθῇ τὸ τάγμα εἰς ὃ ἀνήκει κατόπιν στέλλει τοὺς περισσεύοντας εἰς τὰ λοιπὰ τάγματα τὰ εἰς τὴν δικαιοδοσίαν της ὑπαγόμενα. Λοιπὸν εἶναι ἁπλούστατον καὶ εὐεξήγητον, ὅτι εἰς τὰ διάφορα τάγματα ὑπάρχουσιν ἐντόπιοι ὁπλῖται. Ἠξεύρετε δὲ πολὺ καλὰ, κ. Ῥούκη, ἐπειδὴ εἶσθαι ἀξιωματικὸς καὶ ἀρχαιότερος μάλιστα ἐμοῦ, γνωρίζετε, λέγω, πολὺ καλὰ τὰς στρατιωτικὰς ἕξεις, ὅτι δηλαδὴ εἷς στρατιώτης ἢ ὑπαξιωματικὸς μένων τρία τέσσαρα ἔτη ἐν τῷ αὐτῷ σώματι, θεωρεῖ ἑαυτὸν εὑρισκόμενον ἐν τῇ οἰκογενείᾳ του, καὶ δὲν ἐγκαταλείπει αὐτὸ ἑκουσίως ἄνευ ἀνάγκης. Εἰς τὸ 5ον λοιπὸν τάγμα δὲν εἶναι παράδοξον, ὅτι ὑπῆρχον 45 ἐντόπιοι ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται, πιθανὸν μάλιστα νὰ ἦσαν καὶ πλειότεροι, Βαλτινοὶ, Ναυπάκτιοι, Τριχώνιοι, Ἀκαρνάνες κτλ. Οὕτω λ. χ. ὁ Δαγλῆς ἐκ Τριχωνίας, ὁ Ντάης ἐκ Ναυπακτίας, ὁ Παπαδιᾶς ἐξ Εὐρυτανίας ἐκ τοῦ δήμου τοῦ κ. Βουλπιώτη.

§176ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀλλ’ οἱ ὑπαξιωματικοὶ αὐτοὶ εὑρίσκονται ἐν Μεσολογγίῳ.

§177ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ Μάμαλης, ὁ Παπαδάτος, καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαί τις ἄλλος, μετετέθησαν πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ὑπουργοῦντος τοῦ κ. Τριγγέτα· καὶ δὲν ἦτο λόγος τῆς μεταθέσεώς των ἐκλογικὴ ἐνέργεια. Τέλος πάντων, κύριοι, νομίζω, ὡς προεῖπον, ὅτι περὶ τῶν ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτῶν δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ λόγος, διότι ὅπου ἑδρεύουσι τάγματα ὑπάρχουσι πάντοτε καὶ τοιοῦτοι ἐντόπιοι. Τοιαῦτα λοιπὸν ὡς πρὸς τὸ ἐν γένει τῶν ἐνστάσεων, διότι αἱ ἐνστάσεις διαιροῦνται εἰς ἐν γένει ἐνστάσεις καὶ εἰς ἐνστάσεις κατὰ δήμους· ἐρχόμεθα εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν δευτέρων. Ἡ πόλις καὶ περίχωρα, λέγουν αἱ ἐνστάσεις, διετέλουν ὑπὸ τρομοκρατίαν· ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἔδερον, ἐπλήγωνον, ἐφόνευον, ἐλήστευον, διήρπαζον περιουσίας, παρεβίαζον ἄνδρας καὶ γυναῖκας· τέλος πάντων τὸ Μεσολόγγιον ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ψηφοφορίας, κατὰ τοὺς ἐνισταμένους, παρίστα τὴν εἰκόνα τῆς καταστροφῆς τοῦ Μεσολογγίου κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1826, ὅτε ὁ Κιουταχῆς καὶ ὁ Ἰμβραΐμης εἰσέβαλον μὲ τὰς ἀγρίας ὀρδάς των καὶ κατέκτησαν σωρὸν αἱματοκυλισμένων καὶ ἀχνιζόντων ἐρειπίων, ἐξ οὗ καί τινες γονίμου φαντασίας δημοσιογράφοι τῶν Ἀθηνῶν ἐφαντάσθησαν τὸ αἷμα ῥέον καὶ καταπλημμυρῆσαν τὴν Αἰτωλίαν. Τοιαῦτα, κύριοι, ἐγράφοντο καὶ ἐδημοσιεύοντο. Καὶ ἐν τούτοις ἐπρόκειτο περὶ Μεσολογγίου. Καὶ ἐν τούτοις αὐτὸς ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁμιλῶν ἄλλοτε περὶ Μεσολογγίου, ἔλεγεν, ὅτι αἱ ἐπεμβάσεις σταματῶσι πάντοτε εἰς τὰ νερὰ του Βασιλαδίου. Καὶ εἶχε δίκαιον, λέγων ταῦτα ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ ἐξέφραζε τὴν πεποίθησίν του, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ συμμερίζομαι καθ’ ὁλοκληρίαν (θόρυβος). Ναὶ, κύριοι, διότι τοσάκις ἐπέτυχεν ὡς ἀντιπολιτευόμενος· τὸ εἴπατε σεῖς. Λοιπὸν εἶχε δίκαιον ὁ κ. Δεληγεώργης νὰ ἐκφράζῃ τὴν τοιαύτην πεποίθησίν του, τὴν ὁποίαν, ἐπαναλαμβάνω, συμμερίζομαι καθ’ ὁλοκληρίαν· διότι, κύριοι, ἐὰν ὑπάρχῃ λαὸς ζηλότυπος τῶν ἐλευθεριῶν του καὶ τῶν δικαιωμάτων του, ὁ λαὸς οὗτος εἶναι ὁ τοῦ Μεσολογγίου.

§178Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ᾖναι καὶ ἄλλοι;

§179Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Θὰ ᾖναι καὶ αὐτὸς μεταξὺ τῶν ἄλλων, κύριε Σωτηρόπουλε. Καὶ μὰ τὴν ἀλήθειαν ἂς μὴ τὸν ἀδικήσῃ τις μεμφόμενος αὐτοῦ διὰ τὰς τοιαύτας ἀξιώσεις του. Δὲν εἶναι ἐκ τῶν λαῶν, οἵτινες ὀλιγώτερον ἐμόχθησαν καὶ μικρότερα ἐθυσίασαν πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ δικαιώματος τοῦ εἶναι καὶ λέγεσθαι ἐλευθέρους. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα, καὶ τοιαῦτα παραδείγματα δὲν παρουσιάζονται πολλὰ, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, πόσον ὁ λαὸς αὐτὸς ζηλοτυπεῖ διὰ τὰ δικαιώματά του. Δύω ὥρας ἔξω τῆς πόλεως ὑπάρχει παρεκκλήσιον «Ἅγιος Συμεὼν» καλούμενον. Κατ’ ἔτος τελεῖται ἐκεῖ πανήγυρις, ὅπου ὅλη ἡ πόλις καὶ τὰ περίχωρα συῤῥέουν· γίνεται συναγωνισμὸς μεταξὺ τῆς νεότητος τῶν διαφόρων τάξεων τίς νὰ φέρῃ τὸν πολυτελέστερον ὁπλισμὸν καὶ τὴν πλουσιωτέραν Ἑλληνικὴν ἐνδυμασίαν· πρό τινων ἐτῶν ὁ φρούραρχος τῆς πόλεως συνέλαβε τὴν παράλογον ἰδέαν νὰ ἐμποδίσῃ τὸ ὁπλοφορεῖν εἰς τοὺς ἄνδρας αὐτούς. Αἴ! λοιπὸν κύριοι! ἐστασίασαν! καὶ ὁ φρούραρχος εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν διαταγὴν καὶ νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸ ἔθιμον τοῦ τόπου. Ἀφοῦ λοιπὸν, περὶ ἁπλοῦ ἐθίμου προκειμένου, μικροῦ δεῖν ἐστασίαζον, καὶ ἐστασίαζον ἀπέναντι φρουράρχου, ἀπέναντι πλήρους τάγματος, πῶς αἴφνης περιῆλθον εἰς τοιαύτην ἐξανδραποδισμοῦ κατάστασιν, ὁποίαν παρουσιάζουν οἱ ἐνιστάμενοι, καὶ μάλιστα ἀμαχητί; Καὶ ἐπιμένω λέγων ἀμαχητὶ, διότι ὄχι μόνον τὸ αἷμα δὲν ἔῤῥευσεν, ὄχι μόνον οὐδεὶς ἐφονεύθη, ὄχι μόνον οὐδεὶς ἐπληγώθη, ἀλλ’ οὐδὲ ῥάπισμα ἐδόθη, διαρκούσης τῆς ψηφοφορίας. Γνωρίζουσι δὲ πολὺ καλὰ οἱ ἐνιστάμενοι, καὶ ἂν τὸ ἐλησμόνησαν, τὸ αἷμα τοῦ χρηστοῦ καὶ γενναίου συμπολίτου μας Τσαγκαράκη καὶ τὰ ἐπακόλουθα αὐτοῦ δύνανται νὰ τὸ ἀνακαλέσουν εἰς τὴν τὴν μνήμην των, ὅτι οἱ Μεσολογγῖται δὲν συνειθίζουσι νὰ ὑποκύπτωσι δουλικῶς εἰς τῆς ἐξουσίας τὰ νεύματα, ὅπως καὶ πρωθυπουργοῦντος τοῦ κ. Δεληγεώργη δὲν ὑπέκυψαν, διότι ὁ ἀντίπαλος αὐτοῦ ἐπλειονοψήφησεν ἐντὸς τῆς πόλεως, καὶ ὅπως δὲν ὑπέκυψαν, ὅταν ὁ κ. Δεληγεώργης παρουσιάσθη εἰς τὸν τόπον ὡς ὑποψήφιος τοῦ Ὄθωνος καὶ ὁ κ. Ν. Μακρῆς ἔλαβε περισσοτέρους αὐτοῦ ψήφους! Τοιούτους ἐκλογεῖς λοιπὸν τοιαύτης ἐπαρχίας δίκην κτηνῶν ἀνὰ ἑκατονάδας ἔσυρον εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας 5 στρατιῶται τοῦ σταθμοῦ Γαλατὰ μετὰ τοῦ λοχίου Μάμαλη! Καὶ δὲν ἦσαν οὗτοι ἀνδράποδα τοῦ ἄλλου ἡμισφαιρίου, ὁδηγούμενα ὑπὸ τῶν ἀνθρωπεμπόρων καὶ τῶν καλλιεργητῶν τῆς Ἀμερικῆς, διὰ τοῦ βουνεύρου εἰς κτηνώδη ἐργασίαν, ἦσαν πολῖται Μεσολογγίου, καὶ τῶν περιχώρων, ἔνοπλοι καὶ λογάδες, μεταβαίνοντες νὰ ἐξασκήσωσι τὸ πολυτιμότερον τῶν δικαιωμάτων των, μετὰ σημαιῶν καὶ μουσικῶν ὀργάνων, περιχαρεῖς καὶ εὔθυμοι, ὡς ὑπερήφανοι ἄνδρες! Τοῦτο, κύριοι, κατὰ τοὺς ἐνισταμένους ἦτον εἰρωνικὸν κάλυμμα τῆς βίας διὰ τῆς εὐθυμίας (γέλωτες καὶ ἐπιδοκιμασίαι). Ὑπερδιακόσιοι ἄλκιμοι ἐκλογεῖς μετὰ σημαιῶν καὶ μουσικῶν ὀργάνων ὡδηγοῦντο δίκην ἀνδραπόδων εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας ὑπὸ 5 τιτάνων τοῦ πεζικοῦ μας καὶ τοῦ ἑκατόγχειρος λοχίου Μάμαλη!! Ὤφειλον, κύριοι, περισσότερον σεβασμὸν πρὸς ἑαυτοὺς καὶ πρὸς τὸν Κοινοβούλιον οἱ ἀπευθύνοντες τοιαύτας ἐνστάσεις. Ἐὰν πρὸς στιγμὴν, κύριοι, ὑβρίζων τὸν τόπον μου καὶ τοὺς φιλοτίμους κατοίκους του παραδεχθῶ ὅτι ἦτο δυνατὸν ἡ ὑπεράνθρωπος ἐκείνη πεντὰς νὰ ὁδηγήσῃ ἀγεληδὸν διλοχίαν πλήρη καὶ ἔνοπλον κατὰ βούλησιν, πῶς ἐξηγεῖται τὸ φαινόμενον, ὅτι οἱ ἄνδρες αὐτοὶ ὑπερδιακόσιοι, ἐνῷ, ἀφιχθέντες εἰς τὴν πόλιν ἔμειναν ἐλεύθεροι καὶ ἔλειψεν ἀπ’ αὐτῶν ἡ πίεσις καὶ ὁ τρόμος τοῦ λοχίου Βριάρεω, ἐξακολούθουν μολαταῦτα νὰ περιφέρωνται μετὰ τῶν σημαιῶν των καὶ τῶν μουσικῶν ὀργάνων των, ζητωκραυγάζοντες ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ὑπὸ τὸν οἶκόν μας, καὶ οὕτω ἀθρόοι μετέβησαν εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας, καὶ διὰ τῆς δεξιᾶς καὶ τῆς ἀριστερᾶς ὑπερεψήφιζον ἡμᾶς καὶ κατεψήφιζον τοὺς ἀντιθέτους μας; Ἔπρεπε, κύριοι, νὰ ἔχωσι περισσότερον σεβασμὸν καὶ πρὸς ἑαυτοὺς καὶ πρὸς τὸ Κοινοβούλιον οἱ κύριοι ἐνιστάμενοι. Ἀλλά, λέγουσιν, ἐπῆλθε τὸ συμπλήρωμα τοῦ τρόμου τὸ ἐκ τῆς στρατοκρατίας, ἐφ’ οὗ καὶ ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τοῦ τμήματος ἐστήριξε τὴν πεποίθησίν του καὶ τὸ οἰκοδόμημα ὅλης τῆς κατὰ τῆς ἐκλογῆς κατηγορίας, ἐπῆλθε τὸ περιστατικὸν τοῦ δημαστυνόμου Μεσολογγίου. Ἀλλὰ περὶ τούτου οἱ ἴδιοι ἐνιστάμενοι ἀναιροῦσιν ἑαυτούς. Ἐκακώθη ὑπὸ στρατιωτικῆς περιπολίας, λέγουσιν, ὁ ἀστυνόμος· ἀλλ’ ὁ παυθεὶς ἀφοῦ ἐπαύθη, κ. εἰσηγητὰ, δὲν ἦτο πλέον ἀστυνόμος — καὶ ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, ἐπειδὴ ὁ ἀστυνόμος αὐτὸς εἶναι συγγενής μου, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐνδιαφέρομαι, νὰ μὴ ἐκθέσω τοὺς λόγους τῆς παύσεώς του. — Μὴ ὢν λοιπὸν ἀστυνόμος δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ ὁδηγῇ περίπολον καὶ μάλιστα ἔνοπλον, καὶ μάλιστα ἐν ὥρᾳ νυκτός. Τὴν 9ην ἢ 10ην λοιπὸν ὥραν τῆς νυκτὸς συναντᾷ ἡ τακτικὴ περίπολος τὸν πεπαυμένον ὑπαστυνόμον ἔχοντα καὶ ἄλλους ἐνόπλους ἀστυν. κλητῆρας, οἵτινες ἔφερον τουφέκια, πιστόλια καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἡ τακτικὴ λοιπὸν περίπολος ἐντὸς τοῦ νόμου ἐνεργοῦσα εἶδε τὸ ἄτοπον αὐτὸ καὶ ἠθέλησε νὰ τοὺς διαλύσῃ· αὐτοὶ ἀντέστησαν, ἡ δὲ περίπολος, ἀσθενὴς οὖσα, ὅπερ διαψεύδει πᾶσαν πρόθεσιν πρὸς ἐπίθεσιν, προσεκάλεσε τοὺς εἴς τι πλησίον καφφενεῖον εὑρισκομένους ἕξ τὸν ἀριθμὸν ὑπαξιωματικοὺς, διατελοῦντας ἐν ἀδείᾳ — ὁ ἀξιωματικὸς κ. Ῥούκης δύναται νὰ σᾶς πληροφορήσῃ, κ. Σαράβα, ὅτι οἱ ὑπαξιωματικοὶ δύνανται νὰ λάβωσι μίαν ὥραν ἄδειαν μετὰ τὸ ἑσπερινὸν προσκλητήριον—ἐπεκαλέσθη τὴν συνδρομὴν αὐτῶν, διέλυσε τὴν παράνομον περίπολον καὶ ἀπήγαγε τὸν ἐπὶ κεφαλῆς εἰς τὸν στρατῶνα τῆς χωροφυλακῆς, ὅθεν παραχρῆμα ἀπελύθη τῇ μεσολαβήσει τοῦ ἀδελφοῦ μου καὶ ἄλλων, οὓς ὁ ἐκ τῆς ἀνωτέρω σκηνῆς θόρυβος εἶχε συγκεντρώσῃ ἐπὶ τοῦ τόπου. Ἐγὼ δὲ μετὰ τοῦ κ. Σωτηροπούλου εὑρισκόμεθα ἐν περιοδείᾳ. Αὐτὸ, κύριοι, εἶναι τὸ συμπλήρωμα τοῦ τρόμου, αὐτὸ εἶναι ἡ ἀπόδειξις τῆς τρομοκρατίας ἐκ τῆς στρατοκρατίας, αὐτὸ εἶναι τὸ φοβερὸν, τό ἀνήκουστον γεγονὸς, ἡ ἀρχὴ κατὰ τῆς ἀρχῆς κατὰ τὸν κ. εἰσηγητήν. Ἀλλ’ ἦτο πεπαυμένος, κ. εἰσηγητὰ, ἦτον ἁπλοῦν ἄτομον, ὅπερ οὐδὲν δικαίωμα εἶχε νὰ περιέρχηται μετὰ ἐνόπλων, ἐν ὥρᾳ νυκτός. Πᾶν λοιπὸν ὅ,τι ἐνηργεῖτο ἐντὸς τῆς ἀστυνομικῆς διατάξεως, ἐντὸς τῶν νόμων ἦτο παρανομία, ἦτο τρομοκρατία! πρωτότυπος λογικὴ τῇ ἀληθείᾳ, ἥτις δὲν περιποιεῖ πολλὴν τιμὴν εἰς τὴν καλὴν πίστιν τῶν ἐνισταμένων, οὔτε εἰς τὸν κ. εἰσηγητήν!

§180Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦτον ἀστυνομία αὐτὴ, ἥτις ἐνήργει;

§181Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὑπενωμοτάρχης ἢ ἐνωμοτάρχης καὶ χωροφύλακες ἐπὶ κεφαλῆς τῆς στρατιωτικῆς περιπόλου.

§182Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὥστε ἀστυνομία δὲν ὑπῆρχεν ἐκεῖ.

§183Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Βεβαιωθῆτε ὅτι κάλλιον ἤθελεν εἶσθαι νὰ μὴν ἦτο (θόρυβος).

§184ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Περὶ αὐτοῦ μόνον πρόκειται.

§185Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Κάθε ἄλλο, ἀλλὰ δὲν δύναμαι παρὰ νὰ διαμαρτυρηθῶ περὶ αὐτῆς τῆς διαστροφῆς τῶν λόγων μου. Σᾶς εἶπον ὅτι ἦτον ἡ στρατιωτικὴ περίπολος, ἥτις ἠθέλησε νὰ διαλύσῃ τὴν συνάθροισιν ἀνθρώπων.

§186ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ὀφείλετε μᾶλλον νὰ ἐξηγῆσθε σαφέστερα. Σᾶς ἠρώτησεν ὁ κ. Σ. Ἀντωνόπουλος ἂν ὑπῆρχεν ἀστυνομία, καὶ τότε εἴπατε ὅτι ἀντὶ ἀστυνομίας ἐνήργουν ὑπαξιωματικοί.

§187Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὄχι· δὲν λέγετε ἀλήθειαν, δὲν εἶπον αὐτό.

§188ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἂν δὲν εἴπατε τὴν λέξιν, αὐτὸ ἐνοούσατε.

§189Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὄχι, ὄχι (θόρυβος).

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, παύσετε πλέον τὰς διακοπὰς, ἀφήσατε νὰ ἐξακολουθήσῃ ὁ ἀγορεύων.

§191Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ποῦ λοιπὸν, κύριοι, ὑπῆρχεν ἡ τρομοκρατία καὶ ἡ στρατοκρατία; Πᾶν ὅ,τι ἐνηργεῖτο ἐντὸς τῶν φρουραρχικῶν διατάξεων ἦτο παρανομία, ἦτο συμπλήρωμα τρόμου, ἀρκεῖ μόνον νὰ παρεκώλυεν, ἢ νὰ παρέβλαπτεν ἐνόχους καὶ ἐκνόμους ἐνεργείας τῶν ἀντιθέτων μας. Πρωτότυπος, ἐπαναλαμβάνω, λογική. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν ἐσταμάτησεν ἕως αὐτοῦ ἡ ὑπόθεσις· ἠπειλήθησαν καὶ ἀπεκλείσθησαν ἐκ τῆς ψηφοφορίας, λέγει ἡ ἔκθεσις τοῦ ἀξιοτίμου κ. εἰσηγητοῦ καὶ, προστίθησιν, ὀνομαστὶ ἀναφέρονται καί τινα ὀνόματα. Τί νὰ κάμω; πρέπει ἐγὼ νὰ παρουσιάσω τὰς ἀποδείξεις τοῦ ἐναντίου. Ἀναφέρονται οἱ Γεράσιμος Ἐρημογιάννης, Σπῦρος Εὐθυμίου, Χρῆστος................ Ἐν τούτοις ὁ Γεράσιμος Ἐρημογιάννης εἶναι εἰς τὸν ἐκλογικὸν κατάλογον ὑπ’ ἀριθμὸν 420 καὶ φαίνεται ψηφοφορήσας ὑπ’ ἀριθμὸν 490, ὁ Σπῦρος Εὐθυμίου εἶναι εἰς τὸν ἐκλογικὸν κατάλογον ὑπ’ ἀριθμὸν 1539 καὶ ἐψηφοφόρησεν ὑπ’ ἀριθ. 678 (ἀναγινώσκει τὰ ὀνόματα τῶν ἀπειληθέντων καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου, ὑφ’ οὓς φαίνονται ψηφοφορήσαντες). Ἀφοῦ λοιπὸν ἦλθον καὶ ἐψηφοφόρησαν, ἀφοῦ πρὸ τῆς ψηφοφορίας καὶ μετὰ τὴν ψηφοφορίαν οὐδὲν εἰς αὐτοὺς συνέβη, ποῦ εἶναι ἡ ψυχολογικὴ βία ἢ ἡ ὑλική; Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὸν δῆμον Μεσολογγίου. Ἤδη ἔρχομαι εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας. Ὁ κύριος Σ. Μακρῆς, ὁ ὑπογεγραμμένος εἰς τὰς ἐνστάσεις, οὐδόλως ἐξῆλθε τοῦ Μεσολογγίου κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς ἐκλογῆς, καὶ ἑπομένως πᾶν ὅ,τι ἐκτίθησιν, ἢ εἶναι γεννήματα τῆς ζωηρᾶς φαντασίας του, ἢ εἶναι πληροφορίαι τῶν τριόδων, ἐκ τοῦ ὁποίου περιπίπτει πολλάκις εἰς τὸ ἄτοπον νὰ τηλεγραφῇ καὶ πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα τὸν Βασιλέα ὡς γεγονότα, περιστατικὰ, τὰ ὁποῖα οὐδόλως ἔλαβον χώραν· ὡς λ. χ. «στρατιωτικὸν ἀπόσπασμα ἀπήγαγεν αἰχμάλωτον καὶ κατακρατεῖ εἰς τὰ δάση τὸ μέλος τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς Καραβασίλην», τὸ ὁποῖον ἔκαμε τόσον κρότον εἰς τὸ τμῆμα, καὶ περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησε τόσῳ ἐκτενῶς καὶ μετὰ τοσαύτης φρίκης ὁ ἀξιότιμος κ. εἰσηγητὴς τοῦ τμήματος. Ἰδοὺ λοιπὸν τί καταθέτει αὐτὸς ὁ ἐρήμην αὐτοῦ ἀπαχθεὶς Καραβασίλης· (ἀναγινώσκει τὴν ἐνώπιον τοῦ εἰρηνοδίκου διὰ χειραψίας κατάθεσιν τοῦ Καραβασίλη, δι’ ἧς βεβαιοῖ οὗτος ὅτι οὐδὲ ἀπαγωγή, οὐδὲ κατακράτησις τῷ συνέβη) ἂν καὶ ὁ εἰσηγητὴς τοῦ τμήματος καὶ ἡ πλειοψηφία ἀναφέροντες τὸ γεγονὸς αὐτὸ προσθέτουσιν «εἶναι γελοία κατειρώνευσις τῶν νόμων καὶ τῆς δικαιοσύνης ἡ ἀποστολὴ τοῦ εἰρηνοδίκου».

§192ΣΑΡΑΒΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς εἴπω, δὲν ἔχει περὶ αὐτοῦ ἡ ἔκθεσις, ἔχει περὶ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ γνωστοῦ, ὁποῦ ἐπῆγαν νὰ ἐρωτήσουν τὸν ἐφημέριον.

§193Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Μὰ δὲν εἴδατε λοιπὸν τὴ ἔκθεσιν;

§194ΣΑΡΑΒΑΣ. Τὸ πρωτόκολλον περὶ τοῦ ὁποίου ἀνέφερον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν παραπόνων κατὰ τῶν ἀποσπασμάτων, διὰ τὰ ὁποῖα εἶπον, ἀντὶ ὁ κ. Εἰσαγγελεὺς νὰ παραγγείλῃ τακτικὴν ἀνάκρισιν ἔστειλεν ἕνα ἱππέα ἐνωμοτάρχην καὶ ἕνα εἰρηνοδίκην, διὰ νὰ ἐξετάσουν χωρικὸν ἐφημέριον καὶ δημοδιδάσκαλον ἐὰν ἡ διαγωγὴ τῶν ἀποσπασμάτων ἦτο καλή. Τὸ περὶ τοῦ Καραβασίλη εἶναι γεγονὸς γνωστόν, αὐτὸ βεβαιοῦται πράγματι· ἀλλ’ ἐὰν λάβετε ὑπ’ ὄψιν μίαν ἐπιστολὴν ὑπογεγραμμένην ἀπὸ τὸν ἴδιον ....(θόρυβος).

§195Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Μὰ κύριε, Σαράβα, σεῖς ὁ ἄνθρωπος ὁ νομομαθῆς, τὸν ὁποῖον ἐκτιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι νὰ διατείνεσθε αὐτὰ τὰ πράγματα;

§196ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὁ Καραβασίλης ἦτο μέλος τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς;

§197ΣΤΑΪΚΟΣ. Μάλιστα.

§198ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἔλαβε μέρος;

§199ΣΤΑΪΚΟΣ. Μάλιστα.

§200ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν;

§201ΣΤΑΪΚΟΣ. Μάλιστα, ἀπὸ τῆς πρώτης μέχρι τελευταίας φαίνεται ἐκ τῶν πρακτικῶν. Τέλος πάντων, κύριοι, ἐννοεῖτε, ὅτι, ἀφοῦ ὁ κ. Μακρῆς δὲν ἐξῆλθε τοῦ Μεσολογγίου, ἀξιοπιστότεροι αὐτοῦ, προκειμένου περὶ Μακρυνείας, εἰσὶν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ κ. Νικόλαος Μακρῆς καὶ ὁ συνυποψήφιός των κ. Ἐπ. Δεληγεώργης· διότι αὐτοὶ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ψηφοφορίας διέμειναν ἐν Μακρυνείᾳ· ὁ πρῶτος μάλιστα, ὁ κ. Ν. Μακρῆς, ἕνα μῆνα σχεδὸν πρὸ τῶν ἐκλογῶν, ἐξηκολούθει περιοδεύων ἐν Μακρυνείᾳ. Λάβετε, κύριοι, ὑπ’ ὄψιν σας τὰ πρακτικὰ τοῦ δήμου Μακρυνείας. Δὲν πρόκειται πλέον οὔτε περὶ ὑποθέσεων, οὔτε περὶ τοῦ ἀξιοπίστου τοῦ δεῖνα ἀνακριτοῦ ἢ τοῦ δεῖνα Μοιράρχου, πρόκειται περὶ τοῦ κ. Μακρῆ περὶ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη. Δὶς ἢ τρίς, νομίζω, συνωμίλησα μὲ τὸν κ. Δεληγεώργην ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς περὶ ἀντικειμένων τῆς ψηφοφορίας, μετὰ τοῦ κ. Μακρῆ ὅμως ἐφ’ ὅλης τῆς ἡμέρας εἴμεθα μαζῆ, συνεπίναμεν καφφὲ, συνεκαπνίζαμεν, καὶ ἀντηλλάσσομεν τὰς σκέψεις μας περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἐκλογῶν, ἐν ὅλῃ τῇ φιλικῇ καὶ συγγενικῇ οἰκειότητι, ἥτις μᾶς συνδέει, καὶ συνεζητοῦμεν ἂν θὰ ἐπετύγχανεν ὁ κ. Στ. Μακρῆς, ὃν δὲν ἐπολεμοῦμεν οὐδ’ ἐγὼ, οὐδ’ ὁ κ. Σωτηρόπουλος· περὶ τοῦ Δεληγεώργη δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἐλαχίστη πιθανότης, δυστυχῶς, διότι ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε πολὺ καταπέσει εἰς τὸ πνεῦμα τῶν χωρικῶν. Θὰ σᾶς εἴπω, ἂν προκληθῶ τὸ διατί. Λοιπὸν ἄρχεται ἡ ψηφοφορία εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας καὶ τελειώνει ἄνευ τοῦ ἐλαχίστου δυσαρέστου. Ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁ κ. Μακρῆς, οἱ ἀντιπρόσωποί των παρίστανται εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας· εὕρετέ μοι, κύριοι, ἐν τοῖς πρακτικοῖς τὴν ἐλαχίστην αἰτίαν, τὸ ἐλάχιστον παράπονον ἐκ μέρους αὐτῶν! τοὐναντίον, τί θὰ σᾶς παρουσιάσω ἐγώ; θὰ σᾶς παρουσιάσω τὸ εὐχαριστήριον, τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, παμψηφεί, γεγραμμένον, ὄχι τυπικῶς καὶ κατὰ τὸ σύνηθες, τὴν ἐπιοῦσαν καὶ μετὰ παρέλευσιν ἡμερῶν, ἀλλ’ ἀμέσως μετὰ τὸ πέρας τῆς ψηφοφορίας καὶ πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς διαλογῆς, παρόντος τοῦ κ. Δεληγεώργη καὶ τοῦ κ. Μακρῆ.

§202ΡΟΥΚΗΣ. Μήπως ἐφοβήθη ὁ κ. Μακρῆς τὸν ἀποσπασματάρχην ἐκεῖνον καὶ δὲν ἔκαμεν ἔνστασιν;

§203ΣΤΑΪΚΟΣ. Τὸν ἐπροστάτευον ἐγὼ, διότι εἶναι συγγενής μου!

§204ΡΟΥΚΗΣ. Καὶ ἔγεινε ποτὲ ἐκλογὴ χωρὶς εὐχαριστήριον;

§205ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἰς τὸν φίλον μου καὶ διπλᾶ συνάδελφον κ. Ῥούκην παρατηρῶ, ὅτι τὸ προκείμενον εὐχαριστήριον δὲν εἶναι, ὡς σᾶς προεῖπον, ἐκ τῶν συνήθων, εἶναι ἔγγραφον πολλῆς σπουδαιότητος, καὶ ἰδοὺ τὸ διατί. Ἡ ἐφορευτικὴ ἐπιτροπὴ τοῦ δήμου Μακρυνείας, ἡ μόνη ἐπιτροπὴ ὅπου εἴχομεν τὴν πλειοψηφίαν ἡμεῖς, ἦτο διῃρημένη. Ὁ πρόεδρος καὶ ἓν τῶν μελῶν δὲν ἀνῆκε πλέον εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην καὶ τὸν κ. Μακρῆν, ἀλλ’ ἐξετέλουν διαταγὰς, ἐλάμβανον διαταγὰς, καὶ μόνον τῇ ἐντολῇ των ἐνήργουν. Δὲν τὸ λέγω διὰ νὰ συκοφαντήσω κᾀνένα· εἶναι ἐπισήμως βεβαιωμένον διὰ τοῦ πρακτικοῦ. Κατὰ συνέπειαν θέλω νὰ σᾶς εἴπω, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ τὸ εὐχαριστήριον πρὸς τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν, ἐννοεῖται, ὅτι ἁπλῶς νεῦμα ἐὰν ἔκαμνεν ὁ κ. Δεληγεώργης πρὸς τὸν Πρόεδρον, δὲν θὰ ὑπέγραφεν, ἐκεῖνος τουλάχιστον.

§206ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ Μαυρολιθαρίτης τί ἔλεγε;

§207ΣΤΑΪΚΟΣ. Τώρα θὰ ἰδῇς. Ἀφοῦ λοιπὸν οὐδεμία ἔνστασις ὑπάρχει ἐκ μέρους τοῦ κ. Δεληγεώργη καὶ τοῦ κ. Ν. Μακρῆ, ἐννοεῖται, ὅτι τοῦ κ. Στάμου Μακρῆ αἱ αἰτιάσεις δὲν ἔχουν ὑπόστασιν· διότι οὔτε παρὼν ἦτον, οὔτε εἰς θέσιν ἦτο νὰ γνωρίζῃ τὰ πράγματα ἐν Μακρυνείᾳ ὅπως τὰ ἐγνώριζεν ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ὁ κ. Ν. Μακρῆς, οἱ ὁποῖοι ἦσαν παρόντες. Εἶναι ἀληθὲς, ἀξιότιμε φίλε κ. Ζωχιὲ, ὅτι ἐκεῖθεν ἐπέμφθη τὸ τηλεγράφημα τοῦ ἀνδρὸς τοῦ πεπρωμένου πρὸς τὴν σεβαστὴν κυρίαν Δεληγεώργη, ἀλλὰ τοῦτο ἐγένετο ὅπως μὴ λείψῃ καὶ τὸ ῥομαντικὸν μέρος (θόρυβος). Τὴν δευτέραν ἡμέραν τῆς ψηφοφορίας, ἡ ὁποία ἦτο καὶ δευτέρα τῆς ἑβδομάδος, σημειώσατε τοῦτο παρακαλῶ, διότι ὁ κ. ἀνακριτὴς Σταύρακας, ὁ ἀξιότιμος ἀνακριτὴς Σταύρακας κατὰ τὸν κ. εἰσηγητὴν τοῦ τμήματος — μόνον οἱ Βουλευταὶ Μαντινείας δύνανται νὰ μαρτυρήσουν περὶ αὐτοῦ καὶ τῆς ἠθικότητός του...

§208ΠΗΛΗΚΑΣ. Πιστεύω, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ καταφέρεσθε κατὰ τοῦ Σταύρακα, ἐκπληρώσαντος ἀνεξαρτήτως τὸ καθῆκόν του, καὶ προκαλῶ καὶ τοὺς ὑπουργοὺς, ἰδίως τὸν νῦν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, νὰ μαρτυρήσῃ περὶ τούτου.

§209ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἶναι ἰδικός μου λογαριασμός.

§210ΠΗΛΗΚΑΣ. Εἶναι συμπολίτης μου καὶ ἐνδιαφέρομαι· μὴ ἀποφαίνεσθε οὕτω· δὲν ἔχετε δίκαιον.

§211ΣΤΑΪΚΟΣ. Τὴν δευτέραν ἡμέραν τῆς ψηφοφορίας ἦτο καὶ ἐπίσημος ἑορτὴ, ὡς γνωρίζετε· εἰς τὰ χωρία οἱ ἐκλογεῖς συνέρχονται κατὰ τὰς ἑορτάς· τὴν Κυριακὴν δὲν ἦλθον πολλοὶ, τὴν δευτέραν ἐγένετο μεγίστη συῤῥοὴ ἐκλογέων. Εἰς τὴν Πατρίδα μου τὴν ἰδιαιτέραν, τὸ Μεσολόγγιον, κατὰ τοὺς ἔξω δήμους, ἰδίως εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας, ὁ ὁποῖος ἐξακολουθεῖ ἔχων στρατιωτικὸν φρόνημα, οἱ ἐκλογεῖς συνειθίζουν νὰ ἔρχωνται ἔνοπλοι, ἀθρόοι κατὰ χωρία, ἰδιαιτέρως ἑκάστη ὁμὰς κατὰ τὸ κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκει, μὲ σημαίας καὶ μὲ πυροβολισμοὺς, ὅπως καὶ ἐφέτος ἐγένετο· τὴν δευτέραν λοιπὸν ἡμέραν τῆς ψηφοφορίας ἦλθε πληθὺς ψηφοφόρων καὶ πολλοὶ εἰσήρχοντο εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἔνοπλοι καὶ δὲν ὑπῆρχε πλέον τάξις. Ἡ ἐπιτροπὴ θέλουσα νὰ προλάβῃ ἀτοπήματα, προσεκάλεσε δι’ ἐγγράφου της τὸν ἀποσπασματάρχην, νὰ θέσῃ δύω σκοποὺς εἰς τὴν εἴσοδον καὶ τὴν ἔξοδον τοῦ ναοῦ, ὅπως παρεμποδίζουν τὴν εἴσοδον εἰς πάντας, ἐκτὸς τῶν ἐχόντων δικαίωμα, καὶ συγχρόνως νὰ μὴ ἐπιτρέψωσιν εἰς κᾀνένα νὰ φέρῃ ὅπλα. Νομίζω, ὅτι αὐτὸ δὲν ἦτο κακόν· δὲν παρεβίαζε τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας! Ἡ ἐπιτροπὴ λοιπὸν ἔκαμεν αὐτό· ὁ κ. Μακρῆς ἦτο παρὼν καὶ συγκατετέθη· ἔρχεται ὅμως ὁ κ. Δεληγεώργης, μανθάνει αὐτὸ, λέγει νὰ μὴ γείνῃ. Διατί; Δὲν θέλω νὰ γείνῃ Τέλος ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς ἐπέμεινε νὰ γείνῃ καὶ ἔγεινε. Τότε ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπευθυνόμενος εἰς τὸν πρόεδρον· «μὴ ὑπογράφεις σὺ, λέγει, κάμε πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν θὰ σοῦ ὑπαγορεύσω ἐγώ.» Ἔκαμε λοιπὸν πρᾶξιν μειοψηφίας καὶ πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία φαίνεται ἐδῶ· ἡ μὲν λέγει, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔλθῃ στρατιωτικὴ δύναμις πρὸς διατήρησιν τῆς πράξεως, ἡ δὲ λέγει, νὰ μὴ ἔλθῃ. Παρουσιάζομαι λοιπὸν καὶ ἐγὼ καὶ ἀκούσατε τί λέγει τὸ πρακτικόν. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἐδέχετο διαταγὰς ὁ πρόεδρος καὶ τὰς ἐξετέλει. Ἐν τούτοις τὴν ἐπιοῦσαν, ἐπειδὴ ἀπεδείχθη ἡ χρηστοτάτη διαγωγὴ τῆς φρουρᾶς καὶ ἡ ἀπόλυτος ἀνάγκη τῆς παραστάσεως αὐτῆς, ὁλόκληρος ἡ ἐπιτροπὴ, ἤδη ζητεῖ τὴν τοποθέτησιν τῶν σκοπῶν, ὡς βλέπετε εἰς τὸ πρακτικὸν τῆς ἐπιούσης, καὶ οὕτω ἐξηκολούθησαν τιθέμενοι οἱ σκοποὶ μέχρι τοῦ πέρατος τῆς ψηφοφορίας, οὐδενὸς ἀντιλέγοντος, οὐδενὸς παραβλαπτομένου, καὶ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς τάξεως θρησκευτικῶς τηρουμένων. Κατόπιν λοιπὸν τοιαύτης διαγωγῆς τῆς φρουρᾶς, πρὶν ἀρχίσῃ ἡ διαλογὴ, παρόντος τοῦ κ. Μακρῆ καὶ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, καὶ ἐπινευόντων διὰ τῆς σιωπῆς των, σύσσωμος ἡ ἐπιτροπὴ συντάττει τὸ εὐχαρηστήριον πρὸς τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν, μηδενὸς ἀντιλέγοντος. Ἐννοεῖται δὲ ὅτι, ἂν ὁ κύριος Δεληγεώργης ἐνόμιζεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ δοθῇ τοιοῦτον ἔγγραφον, ὁ πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τοὐλάχιστον καὶ ἓν ἄλλο μέλος δὲν θὰ ὑπέγραφον. Ἰδοὺ ὁ λόγος, κύριοι, δι’ ὃν ἐθεώρησα καὶ θεωρῶ τὸ ἔγγραφον αὐτὸ μεγίστης σπουδαιότητος, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ ἡ ἐπίσημος ἀπάντησις εἰς τὸν φίλον μου Ῥούκην ἐρωτῶντα «τί ἔκαμεν ὁ Μαυρολιθαρίτης;» Κατόπιν λοιπὸν τοιούτων ἐπισήμων ἀποδείξεων θεωρῶ πάντη περιττὸν, κύριοι νὰ ἐνδιατρίψω περισσότερον εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ κ. Μακρῆ, ὁ ὁποῖος ἄλλως τε καὶ εἰς τὰς λεπτομερείας, ὡς καὶ ἐν γένει, δὲν εἶναι ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Λ. χ. διατείνονται, ὅτι εἰς τοὺς ἐκλογεῖς των δὲν ἐπετρέπετο οὔτε σουγιᾶς. Ἐν τούτοις ὅπως οἱ ἐδικοί μας ἤρχοντο ἐνόπλως, τουφεκίζοντες, ἐπίσης ἤρχοντο καὶ οἱ ἰδικοί των. Ὁ κ. Δεληγεώργης οὐδαμοῦ φαίνεται παραπονούμενος, οὐδεμία ἔνστασις ὑπάρχει· καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ, διότι τίς ἠνωχλήθη, ἢ τίς παρεκώλυσε τὸν κ. Δεληγεώρλην, μεσουρανοῦντος τοῦ ἰουνιακοῦ ἡλίου, νὰ ὁδηγῇ τοὺς ἐκλογεῖς του εἰς τὴν κάλπην ὁ ἴδιος, ὅπως καὶ ἡμεῖς τοὺς ἰδικούς μας; Ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅσους εἶχε φίλους, τοὺς ἔφερε καὶ τοὺς ὡδήγει εἰς τὸν ναὸν καὶ τοῖς προσεμειδία ὑπὲρ αὐτοῦ ψηφοφοροῦσιν. Εἶναι δὲ καὶ ἔνστασις ἄλλη, ὅτι συνοδευόμεθα ὑπὸ ἐφίππων χωροφυλάκων· τὸ περιστατικὸν αὐτὸ, δηλαδὴ τὴν διάβασιν τῶν χωροφυλάκων, ἐμάθαμεν μετὰ τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ὅτε εὑρισκόμεθα εἰς Μπουρλέσια τῆς Μακρυνείας. Μὴ ἐπιθυμοῦντες νὰ πιέζωνται οἱ χωρικοὶ, κατηγγείλαμεν τὴν παρουσίαν αὐτῶν καὶ ἐβεβαιώθη, ὅτι αὐτοὶ ἐπέστρεφον ἐκ τῆς ἐπαρχίας Τριχωνίας καὶ διανυκτέρευσαν εἰς Παπαδάτες, μὴ δυνάμενοι αὐθημερὸν νὰ θράσωσιν εἰς Μεσολλόγγιον. Κύριοι, ἐδῶ ἴσως ἦτο κατάλληλος ὥρα καὶ στιγμὴ νὰ ἐνδιατρίψω καὶ ν’ ἀναπτυχθῶ εἰς τὰ περὶ ἀνακριτῶν. Ἀναγκάζομαι νὰ ἐπεκταθῶ, καθόσον καὶ ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τοῦ Τμήματος ἀπέδωκε πολὺ κῦρος εἰς τὰς ἐκθέσεις τῶν ἀνακριτῶν, καὶ καθόσον καὶ οἱ ἐνιστάμενοι ἀπέδωκαν εἰς ἐμὲ διάθεσιν πρὸς ἐκφόβισιν ἑνὸς τῶν ἀνακριτῶν.

§212ΤΙΝΕΣ. Ν’ ἀναβάλωμεν.

§213ΣΤΑΪΚΟΣ. Λάβετε, σᾶς παρακαλῶ, τὴν καλωσύνην νὰ ὑπομείνητε ὀλίγον καὶ τελειώνομεν. Κάμνω λόγον ἤδη περὶ ἀνακριτῶν, διότι εἰς τὸν δῆμον Μακρυνείας εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ γνωρίσω καὶ νὰ αἰσθανθῶ τὴν πίεσιν τῶν ἀνακριτῶν.

§214ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§215ΣΤΑΪΚΟΣ. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ, ἐὰν ᾖναι δυνατὸν, νὰ διακόψωμεν, διότι ἔχω πολλὰς λεπτομερείας νὰ προσθέσω, καὶ ἐπὶ πολὺ θὰ ἀναπτυχθῶ εἰς ταύτας.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 7 καὶ 40|60.