1874.04.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 33

Τῆς 26 Ἀπριλίου 1874.

(Παρασκευή).

Ὥρᾳ 1 καὶ ½ μ. μ.

Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Τσιριμῶκος. Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ὑπεβλήθη εἰς τό προεδρεῖον ἡ ἔκθεσις ἐπὶ τῆς ἐπαναληπτικῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας.

§2Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν, ἑκάστη ἐκλογὴ παραπέμπεται εἰς τὸ τμῆμα, τὸ τμῆμα συνέρχεται, διορίζει πρόεδρον καὶ εἰσηγητὴν, καὶ μετὰ ταῦτα συνέρχεται καὶ σκέπτεται καὶ ἀποφαίνεται, κατόπιν δὲ συντάσσεται ἡ ἔκθεσις, ὑποβάλλεται εἰς τὴν Βουλὴν, ἔπειτα τυποῦται καὶ διανέμεται καὶ ἔπειτα ἔρχεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς. Ἐπὶ τῆς προκειμένης ἐκλογῆς τὸ τμῆμα διώρισε τὸν εἰσηγητὴν, μετὰ τοῦτο ὅμως κἀμμία ἄλλη ἐργασία δὲν ἐγένετο. Τὸ τμῆμα δὲν συνῆλθε διὰ νὰ σκεφθῇ, αὐτὴν τὴν στιγμὴν μόνον εἶδον τὴν ἔκθεσιν, καὶ ἀπῄτησέ τις τῶν ἐνδιαφερομένων νὰ τὴν ὑπογράψω· τοῦτο ὅμως ἀντίκειται εἰς τὸν Κανονισμὸν, καὶ δὲν εἶναι ἐκπλήρωσις βουλευτικοῦ καθήκοντος, διότι πρέπει νὰ σεβώμεθα τοὺς Κανονισμοὺς, οἱ ὁποῖοι ἐξασφαλίζουσι τὴν νομιμότητα τῆς λειτουργίας τοῦ Σώματος καὶ μάλιστα εἰς ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐργασία γίνεται νὰ ἐξευτελισθῇ, καὶ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ ὁποίου ἐπισείεται ὁ πέλεκυς. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι εἶναι ἀνάξιον τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους ἐν τοιαύτῃ ἐποχῇ νὰ παραβιάσωμεν τὸν Κανονισμὸν, διότι, κύριε πρόεδρε, καὶ δὲν ἐννοῶ νὰ προσβάλλω κανένα, ἡ Βουλὴ ἐξέπεσεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἔθνους, ἐπὶ δεκαπέντε ἡμέρας ἔμεινεν ἀργὴ καὶ τρέμουσα τὴν παρουσίαν τῆς κυβερνήσεως, ὅπως τρέμει ὁ ἁμαρτωλὸς τὴν δευτέραν παρουσίαν (θόρυβος). Ὑπάρχουσι δύω δυνάμεις παλαίουσαι κατὰ τῆς τρίτης, εἶναι δὲ παραδεδειγμένον ὅτι ὁ λαὸς, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει ἀντιπροσώπους, ἢ ἀπέθανεν ἢ ζητεῖ νὰ γείνῃ δοῦλος. Ποῖον εἶναι, κύριοι, τὸ συνέδριον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ ἀδικούμενος ἢ ὁ καταπιεζόμενος ἔχει νὰ προσφύγῃ;

§3ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἔχουν σχέσιν αὐτά.

§4ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ζητεῖτε νὰ πνίξετε τὴν φωνήν μου, τοῦ νὰ ἐξελέγξω τὴν ἐκλογὴν αὐτὴν (θόρυβος)· εἶναι παράνομος, ἡ κυβέρνησις ἐπεμβῆκεν μὲ ὅλην αὐτῆς τὴν δύναμιν.

§5ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Κύριοι, εἰς τὴν Βουλὴν καθυπέβαλον ἐγὼ τὴν ἔκθεσιν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας, διότι ἡ ἔκθεσις εἶναι ὑπογεγραμμένη ἤδη παρὰ τῶν πλείστων μελῶν τοῦ τμήματος, κατὰ πλειονοψηφίαν. Ὁ κύριος Δημητριάδης διϊσχυρίσθη ὅτι δὲν ἐγένετο συνεδρίασις. Τί ἐννοεῖ ὁ κ. Δημητριάδης, λέγων τοῦτο; Ἐννοεῖ, ὅτι ἔπρεπε νὰ συνέλθωμεν καὶ νὰ συζητήσωμεν; Ἡμεῖς ἀναγνώσαντες τὴν ἔκθεσιν, ἐπείσθημεν εἰς τοὺς λόγους τοῦ εἰσηγητοῦ.

§6ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ποῦ; εἰς τὰ χωράφια;

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ προεδρεῖον ἐδόθη ἔκθεσις ὑπογεγραμμένη ὑπὸ 11 βουλευτῶν· τὸ προεδρεῖον ὤφειλε νὰ φέρῃ ταύτην εἰς γνῶσιν τῆς Βουλῆς. Τί θέλει ἤδη ἡ Βουλὴ, νὰ τὴν παραπέμψῃ εἰς ἐκτύπωσιν;

§8Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν συνῆλθε ποσῶς τὸ τμῆμα.

§9ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Ὅλα ὅμως τὰ μέλη παρεδέχθησαν τὴν ἔκθεσιν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ ἤδη τὴν Βουλὴν ἂν θέλῃ νὰ προχωρήσῃ μὲ τὴν ὑπάρχουσαν ἔκθεσιν εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς ἄνευ τυπώσεως.

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§12Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἀντίκειται εἰς τὸν Κανονισμόν.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη (θόρυβος).

§14ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν παρεδέχθη. Διὰ ὀνομαστικῆς κλήσεως· (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς 15).

§15ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Νὰ προστεθῇ, ὅτι ἔνστασις κατὰ τῆς ἐκλογῆς δὲν ὑπάρχει.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς μὲ τὴν ἐγχειρισθεῖσαν ἔκθεσιν λέγουν ναί......

§17ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐναντίον τοῦ Κανονισμοῦ (θόρυβος). Πρέπει νὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις.

§18ΡΑΛΛΗΣ. Ἵνα μὴ ἔχουν κᾀνὲν παράπονον οἱ ὄψιμοι θιασῶται τῶν Κανονισμῶν, τῶν νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος, ἡ Βουλὴ δύναται νὰ κηρύξῃ τὸ κατεπεῖγον· τὸ κατεπεῖγον δὲ ὑφίσταται διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους γνωρίζετε.

§19ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Εἰς τὰς ἐκλογὰς κατεπεῖγον δὲν ὑπάρχει· εἰς τὴν ἐκλογὴν ὑπάρχουν γεγονότα (θόρυβος).

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν ὅτι πρέπει ὡς κατεπείγουσα νὰ εἰσαχθῇ ἡ ἔκθεσις εἰς τὴν Βουλὴν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὸ κατεπεῖγον τῆς συζητήσεως τῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας, ναὶ ἢ ὄχι;

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ διὰ ψήφων 71 κατὰ 35, ἀρνηθέντων δύω, παρεδέχθη τὸ κατεπεῖγον τῆς συζητήσεως τῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας. Ἀναγινώσκεται ὅθεν ἡ ἔκθεσις. Ἀναγινώσκεται ἡ ἔκθεσις, δι’ ἧς προτείνει τὸ τμῆμα τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας καὶ νόμιμον βουλευτὴν τὸν Ἰωάννην Δεληγιάννην· ἔχει δὲ ὡς ἕπεται. «Πρὸς τὴν Βουλήν. Τὸ Αʹ. τμῆμα κληρωθὲν πρὸς προεξέλεγξιν τῆς βουλευτικῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Τριχωνίας, λαβὸν ὑπ’ ὄψιν τὰ πρακτικὰ τῆς γενομένης ταύτης ἐκλογῆς κατὰ τοὺς δήμους Θέρμου, Παμφίας καὶ Ἀμβρακίας, καὶ τὰ λοιπὰ ἐν τῷ φακέλλῳ σχετικὰ ἔγγραφα, παρατηρεῖ ὅτι ἡ ἐκλογὴ ἐνηργήθη κατά τε τύπους καὶ κατ’ οὐσίαν νομίμως· καθ’ ὅσον οὐ μόνον αἱ νόμιμαι διατυπώσεις ἐτηρήθησαν, ἀλλὰ καὶ οὐδεμία ἔνστασις ἐνεγράφη ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ἐν οἷς ἐπικρατεῖ τάξις καὶ ἀκρίβεια, ἐξ ὧν προδήλως προκύπτει ἡ νομιμότης τῆς ἐκλογῆς ταύτης. Οὐδ’ ἡ μελέτη ἐκ τῆς ἀπὸ 28 Μαρτίου ε. ε. γενικῆς ἐνστάσεως κατὰ τῆς ἐκλογῆς καὶ τῶν τριῶν δήμων πρὸς τὴν Βουλὴν ἀπευθυνομένης, νομίμως ἐπιδοθείσης τὴν 30 τοῦ αὐτοῦ μηνὸς καὶ ἔτους, δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν περὶ τῆς νομιμότητος τῆς ἐκλογῆς κρίσιν τοῦ τμήματος, καθ’ ὅσον οὐδαμοῦ ἐν τοῖς πρακτικοῖς οὐδεμία ἀπόδειξις, οὐδ’ ἔνδειξις ὑπάρχει περὶ τῆς ἀληθείας τῶν ἐν τῇ ἐνστάσει ταύτῃ παραπόνων συνοψιζομένων κυρίως εἰς τὸ ὅτι ἐπηρεάσθησαν οἱ ψηφοφόροι πρὸ τῆς ψηφοφορίας διὰ διαφόρων ἀπειλητικῶν περιηγήσεων καὶ δι’ ἀπειλῶν κατὰ τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας παρὰ προσώπων τῶν διαφερομένων, οὐδ’ ἄλλοθεν προκύπτει τεκμήριόν τι πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν τοιούτων συνήθων ἐνστάσεων πάσης ἀποτυχούσης μερίδος. Ἐπειδὴ δὲ τούτων οὕτως ἐχόντων, καὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ δήμου Ἀγρινίου ἐπικυρωθείσης ἤδη παρὰ τῆς Βουλῆς, ὡς βουλευτὴς τῆς ἐπαρχίας Τριχωνίας νομίμως ἀνεκηρύχθη ὁ κύριος Ἰωάννης Α. Δεληγιάννης διὰ ψήφων 1539, καθ’ ἃ προκύπτει ἐκ τοῦ πρακτικοῦ τῆς κεντρικῆς ἐπιτροπῆς, νομίμως γενομένου τὴν 26 Μαρτίου ε. ε. Τὸ τμῆμα προτείνει ὅπως ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τοῦ Ἰωάννου Α. Δεληγιάννη, ὡς νομίμου βουλευτοῦ τῆς ἐπαρχίας Τριχωνίας. Ἐν Ἀθήναις, 24 Ἀπριλίου 1874.

Ὁ εἰσηγητὴς

Ι. Δ. ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ.

Τὰ μέλη Ν. Βασιλάκης, Γ. Μαυρομαρᾶς, Ν. Σοῦτσος. Γ. Α. Γεωργακόπουλος, Θ. Ἀναστασόπουλος, Ν. Μαυροκορδάτος, Δ. Κλήμακας, Α. Καλκάνης, Α. Τρίφωνας, Δ. Κριεζώτης, Ι. Δουλίδης.»

§22ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶχον τὴν διάθεσιν νὰ δώσω γνώμην εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἐπετράπη οὔτε ἡ συζήτησις εἰς τὸ τμῆμα, οὔτε ἡ τύπωσις τῆς ἐκθέσεως, δηλῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἀρνοῦμαι ψῆφον.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Τριχωνίας καὶ νόμιμον βουλευτὴν αὐτῆς τὸν κύριον Ἰωάννην Δεληγιάννην. (Ὁρκίζεται).

§24ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ὕστερον ἀπὸ τὰς φάσεις, τὰς ὁποίας παρουσίασαν τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀπέβλεπον τὴν μεταξὺ Βουλῆς καὶ κυβερνήσεως ὑπάρχουσαν ἀνωμαλίαν, καὶ μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ παρόντος ὑπουργείου, ἥτις ἐδόθη πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν καὶ ἐν καιρῷ ὅπως παράσχῃ εὐκολίαν εἰς τὴν τακτοποίησιν, ἡ ὁποία ἦτον ἀναγκαία ἵνα φέρῃ εἰς ὁμαλὴν κατάστασιν τὰ τῆς κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς, ὅσαι ἀπόπειραι καὶ ἂν ἔλαβον χώραν τῇ προσπαθείᾳ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ὅστις θελήσας νὰ ἀκολουθήσῃ συνταγματικωτάτην ὁδὸν διῆλθεν ὅλας τὰς ἐπόψεις τοῦ ζητήματος τούτου καὶ ἀπεπειράθη νὰ καταστήσῃ κατορθωτὴν μίαν κυβέρνησιν ὡς διάδοχον τῆς παραιτηθείσης, τὰ πράγματα δυστυχῶς ἀπέδειξαν, ὅτι τοῦτο ἐστάθη ἀδύνατον, καὶ ἑπομένως τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἔμενον ἐκκρεμῆ. Διῆλθον εἰς μάτην ὅλα τὰ στάδια αἱ προσπάθειαι αὗται τοῦ νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων κυβέρνησις πεπεισμένη, ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ θέλει ἔχει τὴν ὑποστήριξίν της· τοῦτο βεβαίως ἀπέδειξαν τὰ πράγματα, διότι ἄλλως, ἐὰν ἕνας χρωματισμὸς φέρ’ εἰπεῖν ἐν τῇ Βουλῇ δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ συνδρομὴν καὶ ὕπαρξιν εἰς ἓν ὑπουργεῖον, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὴν δώσῃ ἄλλος, καὶ τοιουτοτρόπως νὰ εὑρεθῇ μεταξὺ τῶν ἀποχρώσεων τῆς Βουλῆς ὁ τρόπος, δι’ οὗ νὰ ὑπάρξῃ μία κυβέρνησις· ἀλλὰ δυστυχῶς, καὶ μετὰ λύπης τὸ λέγω, τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ἀδύνατον τὸν σχηματισμὸν κοινοβουλευτικοῦ ὑπουργείου, καὶ ἐπὶ τέλους εὑρέθημεν στερημένοι διαδόχου κυβερνήσεως. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς καὶ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἐξηκολούθει τὴν πορείαν του καὶ ἐξακολουθεῖ ἔχον τὴν εὐθύνην, ἐσκέφθη πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως ἂν ἠδύνατο νὰ ἐξευρεθῇ τρόπος πρὸς θεραπείαν αὐτῆς τῆς δυσκολίας· ἀλλὰ παρ’ ἐλπίδα οὐδεὶς τρόπος ἐφάνη κατάλληλος καὶ οὐδὲν ἀποτέλεσμα ἐπεριμένετο εὐκταῖον. Τί ἔμενεν; ἔμενε νὰ προτιμηθῇ ὁ τρόπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ φέρῃ μίαν λύσιν ἵνα ῥυθμίσῃ τὴν κατάστασιν ταύτην καὶ τακτοποιήσῃ τὰ πράγματα, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ κυβερνᾶται τὸ Κράτος· μόνη δὲ θεραπεία εὑρέθη ὁ μετασχηματισμὸς τῆς Βουλῆς. Μετὰ δοκιμασίαν τόσων ἡμερῶν ἦτον ἀδύνατον, κύριοι, νὰ ἐλπίσῃ τις μεταβολὴν τόσων ποικίλων γνωμῶν, διαθέσεων καὶ καταστάσεων τῆς Βουλῆς. Ἐν τῇ ἀμηχανίᾳ ταύτῃ ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς εὐηρεστήθη νὰ καταφύγῃ εἰς τὸ μέτρον τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς....

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§26ΖΩΧΙΟΣ. Καὶ ἐγώ.

§27ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Ὅπως μετασχηματισθῇ τὸ κοινοβούλιον τοῦτο καὶ ἐξευρεθῇ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν νὰ κυβερνᾶται τὸ Κράτος· διότι μὴ ἀμφιβάλλετε, καὶ πιστεύσατέ με ὡς ὄντα εἰς τὰ πράγματα, ὅτι αὐτὴ ἡ κατάστασις ἔφερε μεγάλην παραλυσίαν εἰς τὸ Κράτος, ἡ ὑπηρεσία παρέλυσε, τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους παρεμελήθησαν· διὰ τοῦτο ἐθεωρήσαμεν ἀναπόφευκτον τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, περὶ ἧς ἐξεδόθη καὶ τὸ προσῆκον Β. διάταγμα. Τὸ ὑπουργεῖον ἐν τούτοις μὴ ἐξευρὸν τρόπον νὰ ἀπαλλαγῇ, ἔχει καθῆκον νὰ μὴ παραμελήσῃ τὴν ὑπηρεσίαν· διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ μίαν πίστωσιν, ἡ ὁποία θὰ διευκολύνῃ τὴν κυβέρνησιν νὰ ἐμμείνῃ ἀκωλύτως εἰς τὰς διατάξεις τοῦ νόμου τόσον ὡς πρὸς τὰς εἰσπράξεις, ὅσον καὶ πρὸς τὰς δαπάνας. Κατὰ συνέπειαν συνιστῶ θερμῶς εἰς τὴν Βουλὴν νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν κυβέρνησιν πίστωσιν διὰ 5 μῆνας, συμπεριλαμβανομένου καὶ τοῦ ἤδη λήγοντος, ὅπως μὴ παρεμβληθῇ κώλυμα εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς κυβερνήσεως. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν θὰ σᾶς ἀναγνώσῃ τὸ πρὸς τοῦτο νομοσχέδιον.

§28ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ὑποβάλλω, κύριοι, τὸ νομοσχέδιον τὸ περὶ πιστώσεως, ἔχον ὡς ἑξῆς· «Ἄρθρον μόνον. Χορηγεῖται εἰς τὴν Κυβέρνησιν πίστωσις διὰ τὰ ἔξοδα τῶν μηνῶν Ἀπριλίου, Μαΐου, Ἰουνίου, Ἰουλίου καὶ Αὐγούστου ἐνεστῶτος ἔτους ἴση μὲ τὸ 5/12 τοῦ εἰς τὴν Βουλὴν ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους διὰ τὸ τρ. ἔτος. Ἀθῆναι, τῇ 26 Ἀπριλίου 1874. Ὁ ἐπί τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς

Βουλευτῆς Ἐπιδαύρου Λιμηρῆς

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.»

Παρακαλῶ νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἂν συγκατίθεται νὰ ἀναγνωσθῇ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπειδὴ, κύριοι, εἰς τὰ τελευταῖα περὶ σχηματισμοῦ νέας Κυβερνήσεως συμβάντα ἔλαβον κύριον μέρος, χρεωστῶ νὰ δώσω ἐξηγήσεις τινὰς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς μετὰ τὴν ὁμιλίαν μάλιστα τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἐμποδίσθην νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν ἀπὸ τὴν ἀμφιβολίαν, ὅτι δὲν θὰ εἶχον τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ· εἶχον πληρεστάτην μάλιστα πεποίθησιν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελε μὲ τιμήσει μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην της καὶ ἤθελε μὲ ὑποστηρίξει· διὰ τοῦτο οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν εἶχον ὡς πρὸς τοῦτο, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἑπομένως ἀπήντουν εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ἕνεκεν τούτου· ἀλλ’ ἐνόμισα ἀπαραίτητον, πρὶν ἢ ἀναλάβω τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον τῆς Α. Μ. σκέψεις καὶ ἰδέας τινὰς, καθ’ ἃς ἐγὼ ἐφρόνουν, ὅτι ἠδυνάμην νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν, Κυβέρνησιν δυναμένην νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς προσδοκίας καὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ κοινοβουλίου, Κυβέρνησιν δυναμένην νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα καὶ Κυβέρνησιν τέλος βιώσιμον. Ὑπέβαλον λοιπὸν τὰς σκέψεις μου εἰς τὴν Α. Μ. Ἡ Α. Μ. μὲ ἠκροάσθη εὐμενῶς καὶ μοὶ ἐζήτησε νὰ τὰς ὑποβάλω καὶ ἐγγράφως· τὰς ὑπέβαλον καὶ ἐγγράφως. Ἡ Α. Μ. ἐσκέφθη ἐπ’ αὐτῶν, ἀλλὰ δὲν τὰς ἐνέκρινε, δὲν συνεφώνησε μὲ τὰς σκέψεις μου, καὶ οὕτω ἀπηλλάγην τῆς ἐντολῆς νὰ σχηματίσω ὑπουργεῖον. Χρεωστῶ νὰ ἀνακηρύξω δημοσίως καὶ ἐνώπιον τοῦ κόσμου, ὅτι δὲν ἐμποδίσθην νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν δι’ ἀμφιβολίαν ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διότι ὁ Βασιλεὺς δὲν παρεδέχθη τὰς παρατηρήσεις καὶ τὰς σκέψεις μου.

§31ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριοι, ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἀνέφερε διὰ μακρῶν τὰ τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως, καὶ ἐκ τῆς κρίσεως ταύτης ἐξήγαγεν ἓν ἀλάνθαστον, κατὰ τὴν γνώμην αὑτοῦ, συμπέρασμα, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔπρεπεν ἀναποφεύκτως νὰ διαλυθῇ, ἀκολουθῶν οὐ μόνον τὸ ἔθιμον, ὅπερ ἐπεκράτησεν εἰς τὸ ἡμέτερον κοινοβούλιον ἀνὰ πᾶσαν ὑπουργικὴν κρίσιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν σπουδαῖον λόγον τὸν ὁποῖον σᾶς προανέφερα, προσέρχομαι νὰ δώσω ἐξηγήσεις τινὰς ὅσον ἀφορᾷ τὸ μέρος, ὅπερ ἔλαβον εἰς αὐτά. Τῳόντι κατὰ τὴν ὑπουργικὴν αὐτὴν κρίσιν ἐκλήθην παρὰ τοῦ βασιλέως ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὅπως συντρέξω αὐτὸν εἰς τὴν συγκρότησιν νέου ὑπουργείου μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ κυρίου Βούλγαρη. Δὲν δύναμαι νὰ σᾶς ἀποκρύψω ὅτι ἐξεπλάγην, καὶ τὴν ἔκπληξίν μου ἀνέφερα εἰς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα, ὅτε εἶδον ἐκ δευτέρου τὸν κύριον Βούλγαρην παραιτούμενον ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Βουλῆς. Ἠξεύρω ὅτι τὰ ὑπουργεῖα δύνανται νὰ παραιτῶνται ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Βουλῆς, ἐὰν συμβῇ διαφωνία μεταξὺ βασιλέως καὶ ὑπουργείου· ὅταν ὅμως τοιαύτη περίστασις δὲν πρόκειται, καὶ τοιαύτη δὲν ἐπρόκειτο ἐπὶ τοῦ προκειμένου, χρεωστῶ πάντοτε νὰ ἐκπλήττωμαι μανθάνων ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Βουλῆς παραιτεῖται. Ὤφειλα δὲ καὶ νὰ σκεφθῶ οὕτω καὶ νὰ καταστήσω τὴν σκέψιν μου ταύτην γνωστὴν εἰς τὸν βασιλέα, διότι ἐπεφορτιζόμην νὰ ἐκπληρώσω μίαν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν τῳόντι αἱ ἀντιπολιτεύσεις ἔχουσιν ὡς καθῆκον. Τὴν ἐντολὴν ταύτην ἠρνήθην· οἱ δὲ λόγοι, διὰ τοὺς ὁποίους ἠρνήθην αὐτὴν, εἶναι οἱ ἑξῆς. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Βούλγαρη ἦτον ὑπουργεῖον τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον καὶ ἐπισήμως βεβαιωμένον. Συνεκροτεῖτο δὲ ἡ πλειονοψηφία αὕτη ἐκ πλειόνων κομμάτων, τὰ ὁποῖα συνέπραξαν ἐπὶ τὸ αὐτό. Διατί παρῃτήθη ὁ κύριος Βούλγαρης; παρῃτήθη διότι ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ συνέβη διατάραξίς τις ἔξω τοῦ κοινοβουλίου· δὲν παρῃτήθη, διότι ὑπέστη ἧττάν τινα ἐντὸς αὐτοῦ. Δὲν εἶναι ὅμως δικαιολογημένη ἡ τῆς κυβερνήσεως παραίτησις διὰ τὰς ἐκτὸς τοῦ κοινοβουλίου συμβαινούσας ἐν τῇ πλειοψηφίᾳ αὐτοῦ ἔριδας, διότι ἄγνωστον εἶναι ἂν αὗται θέλουσι παρουσιασθῆ καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἢ ἂν διὰ σκέψεις σπουδαίας ὑπὲρ τῶν κοινῶν συμφερόντων ἢ καὶ αὐτῶν τῶν κομματικῶν δὲν ἤθελον ἀποσιωπηθῆ καὶ ἐκλείψει. Μετὰ τῶν πολιτικῶν φίλων του δύναταί τις νὰ ἔλθῃ εἰς ἔριδας· ἀλλ’ ὅμως σπανιώτατα συμβαίνει ἡ διαφωνία νὰ καταστῇ ἐπίσημος. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἐπίσημος καθίστατο ἡ διαφωνία, ἥτις τυχὸν ἐπῆλθεν εἰς τὴν φάλλαγγα τῆς συμπολιτεύσεως, τὸ νὰ ἐπισημοποιηθῇ καὶ καταστῇ γνωστὴ ἦτον ἀναγκαιότατον καὶ ἀπαραίτητον καθῆκον καὶ ἤθελεν ἀποβῆ χρησιμώτατον εἰς τὴν διαδοχὴν τοῦ ὑπουργείου. Τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα συμπράττουν πρὸς ἀνατροπὴν μιᾶς Κυβερνήσεως, εἴτε ἔχουσι προηγουμένην συμφωνίαν, εἴτε δὲν ἔχουσι, φέρουν πάντοτε τὸ ἠθικὸν καθῆκον, ἀφοῦ τὴν ἀνατρέψουν, νὰ τὴν ἀναπληρώσωσι καὶ μὲ πᾶσαν θυσίαν, διότι ἄλλως γίνονται γελοῖα. Διὰ τοῦτο μετὰ πεποιθήσεως τὸ λέγω, ὅτι ἐὰν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς προσήρχετο ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου καὶ ἔθετε ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἢ ἔφερεν εἰς μέσον σπουδαίαν τινὰ πολιτικὴν ὑπόθεσιν καὶ ἡττᾶτο, ἡ πλειοψηφία, ἥτις ἤθελε τὸν νικήσει, ἀνελάμβανε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὸν διαδεχθῇ, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι ἤθελε τὸ πράξει· διότι ἐὰν δὲν τὸ ἔπραττε, καὶ μεγάλην εὐθύνην τὰ ἄτομα ἤθελον ἀναδεχθῆ, καὶ μεγάλην ζημίαν ἤθελον προξενήσει εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ τοῦτο βεβαίως ἤθελε τοὺς ἀναχαιτίσει. Ἐπολιτεύθη οὕτως ὁ ἀξιότιμος κ. Βούλγαρης; ὄχι, κύριοι. Καὶ, οὕτω μὴ πολιτευθεὶς, δὶς ἐγέννησεν ἄκαιρον ὑπουργικὴν κρίσιν, ἥτις ἔληξεν εἰς τὸ λυπηρὸν ἀποτέλεσμα τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἐκ τῆς διηγήσεως, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔκαμα περὶ τῶν σκέψεών μου, εἶμαι βέβαιος ὅτι ἐπείσθητε πόσον ἄδικος ὑπῆρξε καὶ πρὸς τὸ Κοινοβούλιον καὶ πρὸς τὴν Βασιλείαν, ἴσως δὲ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀποδειχθῇ καὶ πρὸς τὸν τόπον, ἡ διαγωγὴ τοῦ σημερινοῦ ὑπουργείου. Θέλω ἤδη ἐξετάσει ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν τὴν διαγωγὴν αὐτοῦ καὶ ἐλπίζω ὅτι εἰς οὐδένα θέλει μείνει ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης ἠδίκησε τὸ Κοινοβούλιον, ὅπερ ἀνεβίβασεν αὐτὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους. Ὁποία ὑπῆρξε, κύριοι, ἡ θέσις τοῦ σημερινοῦ ὑπουργείου ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ; Ὑπῆρχεν ἀρίστη, ὑπῆρχε τοιαύτη ὁποίαν δὲν ἠξιώθη ὑπουργεῖον ποτὲ εἰς ἄλλην περίστασιν. Εὑρέθη ἀπέναντι ἀντιπολιτεύσεως πολλὰ ἰσχυρᾶς, καθὼς πάντες τὸ γνωρίζετε, ἡ ὁποία λίαν εὐκρινῶς ἐδήλωσε, καὶ ἐπανειλημμένως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ κατέναντι τοῦ ὑπουργείου ἐπανέλαβεν, ὅτι ἡ ἀπόφασίς της εἶναι νὰ μὴ φέρῃ κἀμμίαν ἀντίῤῥησιν καὶ κἀνὲν κώλυμα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, καὶ προσέτι νὰ συζητήσῃ καὶ παραχωρήσῃ τὴν ψῆφόν της ὑπὲρ παντὸς μέτρου, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἤθελε θεωρήσει ἀναγκαῖον διὰ τὴν διεκπεραίωσιν τῆς ἀνατεθειμένης αὐτῇ ἐντολῆς. Οἱ γινώσκοντες δὲ τὴν κατάστασιν τῶν κομμάτων, ὡς πάντες τὴν γνωρίζετε, γινώσκουσιν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, καὶ ἐὰν ἤθελε πάθει σχεδὸν ἐντελῆ ἐγκατάλειψιν ἀπὸ πάντας τοὺς φίλους του, ἐνῷ τοιαύτην δὲν ὑπέστη νομίζω ποτὲ, πάλιν ἠδύνατο εἰς τὰ οὐσιώδη καὶ ἀναγκαῖα διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους νομοθετήματα νὰ μὴ ἀπαντήσῃ προσκόμματα. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ὄχι μόνον δὲν ἠθέλησε νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς καλῆς ταύτης περιστάσεως καὶ τῆς εὐτυχοῦς θέσεως, ἡ ὁποία περὶ αὐτὴν ἐπλάσθη καὶ ὑπὲρ αὐτῆς, ἀλλὰ μάλιστα, κατὰ τὴν κρίσιν μου, κύριοι, καὶ τὴν πεποίθησίν μου, σκοπίμως ἀπέφυγε νὰ ὠφεληθῇ ἐξ αὐτῆς. Εἶναι δύω μῆνες ἀφ’ ὅτου ἐνεφανίσθη ἡμέραν τινὰ ἐνώπιόν μας καὶ μᾶς εἶπε· ζητῶ τὴν ἀναβολὴν πάσης ἄλλης ὑποθέσεως ἵνα προηγηθῇ ὁ προϋπολογισμὸς καὶ οἱ φορολογικοὶ νόμοι, καὶ ἡ Βουλὴ ἐδέχθη τὴν πρότασιν· ἀλλ’ ἔκτοτε ποτὲ δὲν κατέβαλε προσπάθειάν τινα, καὶ δὲν εἶχε κἀμμίαν ἀνάγκην προσπαθείας, καὶ ποτὲ δὲν ἐζήτησε τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῆς τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν ἐπροκάλεσε. Τὸ ὑπουργεῖον κατέτριψε τὸν χρόνον εἰς διακοπὰς καὶ ἀπουσίας, εἰς σιωπὴν καὶ ἀπραξίαν· διότι ἡ Κυβέρνησις προΐσταται τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐργασιῶν εἰς ὅλα τὰ κοινοβούλια, ἡ δ’ ἡμετέρα δὲν ἔδειξε τὸν πόθον ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον καὶ ἀφ’ ἑαυτῆς ὤφειλε νὰ ἔχῃ καὶ μετὰ τὴν διαβεβαίωσιν τῶν ἀντιπάλων της ἔτι μᾶλλον ὤφειλε ν’ ἀναπτύξῃ· ἀλλ’ ἀφῆκε νὰ παρέρχεται ὁ χρόνος, νὰ κατατρίβεται ἐν ἀπαρτίᾳ ἡ Βουλὴ, καὶ ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν νὰ παραιτῆται ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου χωρὶς οὐδεμίαν νὰ πάθῃ ἧτταν ἐντὸς αὐτοῦ. Ὁποία ἤθελεν εἶσθαι ἡ θέσις της, ἐὰν τὸν προϋπολογισμὸν, ὅστις εἶναι ἡ βάσις τῆς διοικήσεως, καθὼς ἐζήτησε μίαν ἡμέραν νὰ προτιμηθῇ καὶ ἐπροτιμήθη, ἤρχετο τὴν ἐπιοῦσαν καὶ ἔλεγε, θέλω νὰ ἀρχίσω τὴν συζήτησιν αὐτοῦ, ἡ δὲ Βουλὴ ἔλεγε πρὸς αὐτήν· δὲν θέλω! Ἀλλ’ ἡ συμπεριφορὰ τῆς Κυβερνήσεως, κύριοι, ἔβλαψεν οὐ μόνον αὐτὴν τὴν σημερινὴν Βουλὴν, ἀλλὰ καὶ τὸ πολίτευμα αὐτό. Ἡ συμπεριφορά της φέρει ὡς ἀποτέλεσμα μίαν ἀποτυχίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος· διότι μία ἰσχυρὰ πλειοψηφία ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν, ἥτις ὅμως δὲν ἠδυνήθη νὰ βαδίσῃ· ἄνευ δὲ οὐδεμιᾶς κοινοβουλευτικῆς ἥττης ἡ Κυβέρνησις τῆς πλειοψηφίας ἐπροκάλεσε δὶς ὑπουργικὴν κρίσιν ἐν διαστήματι τριῶν μηνῶν, ἀπέσχε πάσης ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἐργασίας καὶ αἴφνης, ἐλθοῦσα σήμερον, κατέθεσε διάταγμα διαλύσεως. Περὶ πλέον ὅμως, κύριοι, προῆλθον εἰς ἑτέραν σκέψιν, ἥτις καὶ αὐτὴ μοὶ ὑπηγόρευσεν ὡσαύτως τὴν ἄρνησιν. Εἶπον, ἀφοῦ ἡ κοινοβουλευτικὴ πλειονοψηφία ἡ ἐκ συμμαχίας ἀπαρτιζομένη οὐδεμίαν ὑπέστη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἧτταν, τί σημαίνει ἂν ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου ἐμεσολάβησε διαφωνία τις πρὸς τὸ ὑπουργεῖον; Ἡ συμμαχία οὐχ ἧττον σώζεται ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἀπέναντι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἀποτόμως χωρίζεται, καὶ ὀφείλει νὰ σχηματίσῃ ἄλλο ὑπουργεῖον· διότι τούτου μὴ γενομένου, τί ἔπρεπε, κύριοι, νὰ συμβῇ; Ἡ ἀντιπολίτευσις ἔπρεπε νὰ δεχθῇ τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ὡς μειοψηφία ἀπέναντι συμμαχίας πλειονοψηφούσης, ὅπερ ἦτον ἀδύνατον νὰ τελεσφορήσῃ. Οὕτω, κύριοι, ἐὰν ἐτίθετο καθαρῶς τὸ ζήτημα εἰς τὴν συμμαχίαν, ὅτι ὤφειλε νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, καὶ δὲν ἐλύετο παρ’ αὐτῆς, δὲν πιστεύω ὅτι ἡ συμμαχία ἀποτυγχάνουσα εἰς μόρφωσιν ἰδίας Κυβερνήσεως θὰ ἠδύνατο συνάμα νὰ ἐμποδίσῃ τὴν συγκρότησιν πλειοψηφίας ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ τέλος ἐὰν καὶ τοῦτο συνέβαινεν, εὐλόγως τότε ἠδύνατο νὰ μεσολαβήσωσιν ἕτεραι πρὸς λύσιν τοῦ ζητήματος σκέψεις. Διὰ τοῦτο, κύριοι, φρονῶ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὴν ὑπουργικὴν ταύτην κρίσιν ἀνεδέχθη μεγίστην ἠθικὴν εὐθύνην· διότι οὔτε ἐκ τῆς προθυμίας τῆς Βουλῆς ἠθέλησε νὰ ὠφεληθῇ, ἀλλὰ ταύτην μάλιστα χωρὶς τύψεως ἀπέφυγε καὶ ἀνωφελῆ κατέστησε, καὶ οὔτε μετὰ παῤῥησίας ἐπολιτεύθη, ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου θέτουσα ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἂν τῷ ὄντι ἀμφέβαλλε περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ. Ἑπομένως ἡ γενηθεῖσα κρίσις καὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς μένουν εἰς βάρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἐξαγόμενον τῆς διαγωγῆς καὶ συμπεριφορᾶς αὐτῆς. Χρεωστῶ μάλιστα, κύριοι, νὰ σᾶς πληροφορήσω ὅτι, ὅτε πρό τινος καιροῦ ἐγένετο λόγος ὅτι τις τῶν βουλευτῶν ἔμελλε νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν ζήτημα ἐμπιστοσύνης κατὰ τοῦ ὑπουργείου, ἡ ἀντιπολίτευσις συνεδρίασε καὶ συνεσκέφθη· καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς σκέψεώς της, ὅπερ ἐγένετο πασίγνωστον, εἶναι τὸ ἑξῆς. Εἴπομεν συνελθόντες· τί σημαίνει ζήτημα ἐμπιστοσύνης τιθέμενον ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων μας; Πρέπει νὰ δεχθῶμεν τὸ ζήτημα τοῦτο, ναὶ ἢ ὄχι; Ἐὰν θέλωμεν νὰ τὸ δεχθῶμεν, πρέπει νὰ ἔχωμεν πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ διαδεχθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν· ἂν δ’ ἤμεθα ἕτοιμοι νὰ διαδεχθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι περιττὸν νὰ λάβωμεν τὸ περὶ ἐμπιστοσύνης ζήτημα ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους μας, δυνάμεθα νὰ τὸ θέσωμεν οἱ ἴδιοι· ἐνόσῳ ὅμως ἡμεῖς δὲν τὸ θέτομεν, ἐννοεῖται, ὅτι ἡ γνώμη μας εἶναι νὰ τὸ ἀποκρούσωμεν. Σύμφωνος πρὸς τὴν σκέψιν ταύτην ὑπῆρξε καὶ ἡ ἀπόφασίς μας. Ἀπεφασίσαμεν, ἐὰν τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων μας, ἡμεῖς θέλομεν ἀγορεύσει ἐναντίον τοῦ ζητήματος τούτου ὅπως θέσωμεν αὐτὸ ἐκποδῶν, καὶ ἐὰν δὲν κατορθώσωμεν νὰ ματαιώσωμεν τὴν τάσιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸ ζήτημα τοῦτο ἤθελον θέσει, καὶ ἠθέλαμεν εἰς μίαν ψηφοφορίαν ἡττηθῆ καὶ ἀναγκασθῆ νὰ ψηφοφορήσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, τότε ἀλλὰ τότε μόνον ὠφείλαμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην, διότι ἕκαστος θὰ μᾶς ἔλεγεν ὅτι εἴμεθα ἀσυνείδητοι ἀντιπολιτευθέντες ὑπουργεῖον εἰς ὃ ἔχετε ἐμπιστοσύνην, καὶ ὅτι ἀσυνειδήτως θὰ ἀντιπολιτευθῆτε καὶ εἰς τὸ μέλλον. Τὸ καθῆκόν μας ὅμως ἐξεπληροῦτο πληρέστατα· πρῶτον μὲν, διότι δὲν ἐθέταμεν ἡμεῖς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ δεύτερον διότι ἠθέλαμεν ἀγωνισθῆ νὰ μὴ γείνῃ δεκτὸν καὶ νὰ μὴ καταχωρισθῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐὰν πραγματικῶς, κύριοι, ἐξετάσετε τὰ πράγματα, πάντες ὅσοι γνωρίζετε τὸν καταμερισμὸν τῶν κομμάτων ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, θέλετε πεισθῆ, ὅτι ἡ τοιαύτη διαγωγὴ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὡς ἀποτέλεσμα ἤθελεν ἔχει, ἐὰν ἤθελε τεθῆ τοιοῦτον ζήτημα, νὰ τὸ ματαιώσῃ καθὼς καὶ πᾶν πρόσκομμα, τὸ ὁποῖον ἤθελε ῥιφθῆ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὰ, κύριοι, εἶναι τὰ συμβάντα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔλαβε μέρος ἡ ἀντιπολίτευσις κατὰ τὴν ὑπουργικὴν ταύτην κρίσιν· καὶ εἶναι λυπηρὸν τῷ ὄντι ὅτι κατὰ τὴν περίστασιν αὐτὴν ἀπεδείχθη ὅτι, οὐχὶ ἕνεκα τῆς φύσεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ τῆς διαγωγῆς καὶ συμπεριφορᾶς τῶν ἀτόμων, ἡ πλειονοψηφία δὲν ἠδυνήθη νὰ στηριχθῇ, ὅτι παρεγνώρισε τὰ καθήκοντά της πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, πρὸς ἑαυτὴν καὶ πρὸς τὸν τόπον, πεσοῦσα δὶς ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ, καὶ περιπλέξασα διὰ τῆς πτώσεώς της τὰ πράγματα, γεννήσασα ὑπουργικὴν κρίσιν, τῆς ὁποίας τὸ βάρος μένει ἐπ’ αὐτῆς καὶ τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε, τῇ ἐπιμόνῳ ἐνεργείᾳ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς.

§32ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Ἐκκλησιαστικῶν). Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου εἶπεν, ὅτι γελοῖον εἶναι νὰ καταπολεμᾷ τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἀντιπολίτευσις, ἥτις δὲν δύναται ὕστερον νὰ ἀντικαταστήσῃ. Ἡ ἀντιπολίτευσις τῷ ὄντι πολεμήσασα τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν ἐσχημάτισε τὴν παροῦσαν. Ἀλλ’ εἰς ἓν ζήτημα περὶ προτιμήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας, ἡ Βουλὴ δὲν ἔδειξε τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ ὑπουργεῖον· τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὴν πρότασιν ἐκείνην ἡττήθη, διότι κατὰ μίαν μόνην ψῆφον ὑπερτέρησε τῆς ἀντιπολιτεύσεως, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ψήφων τῶν ὑπουργῶν. Συνταγματικῶς λοιπὸν φερομένη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, κατέθηκε τὴν ἐξουσίαν εἰς τὸν Βασιλέα, διότι συνταγματικῶς δὲν ἠδύνατο νὰ λειτουργήσῃ, ἀφ’ οὗ ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Βουλῆς δὲν τὴν περιέβαλε. Ἐκλήθη νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις συνετέλεσεν εἰς τὴν ἧτταν τοῦ ὑπουργείου, ἀλλὰ μὴ δυνηθεὶς νὰ καταρτίσῃ ὑπουργεῖον εἶπεν εἰς τὸν Βασιλέα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καὶ σήμερον ἐξέθηκεν εἰς τὴν Βουλὴν, δηλονότι, ἐγὼ δὲν συνετέλεσα νὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ ὑπ’ αὐτῆς τεθὲν ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, διὰ τοῦτο δὲν εἶμαι ὑπόχρεως νὰ σχηματίσω ὑπουργεῖον. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἦτο κατὰ πολὺ ὑπόχρεως, διότι συνετέλεσε τὰ μάλιστα εἰς τὸ νὰ ἔλθῃ αὐτὴ ἡ κατάστασις, ἥτις ἀπέδειξεν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐμειονέκτει τῶν κατ’ αὐτοῦ καταψηφισάντων κατὰ πέντε ψήφους, συμπεριλαμβανομένων τῶν ψήφων τῶν ὑπουργῶν. Συνταγματικῶς λοιπὸν ἐφέρθη ἡ Κυβέρνησις, παραιτήσασα τὴν ἐξουσίαν. Μετὰ τὴν ἀποποίησιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, ὁ Βασιλεὺς ἐξέφρασε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς καὶ τὰς διαθέσεις τῶν κυρίων βουλευτῶν, εἶδε μετὰ παρέλευσιν ὀλίγων ἡμερῶν ἀπὸ τῆς πρώτης παραιτήσεώς της, ὅτι ἦσαν τὰ πράγματα εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν, εἰς ἣν καὶ κατὰ τὴν πρώτην· καὶ δὲν ἦτο βέβαια δίκαιον νὰ προκαλέσῃ μίαν νέαν ἧτταν, ἀφ’ οὗ ἔβλεπεν ὅτι τὰ πράγματα ἔμενον εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν· ἠναγκάσθη δὲ καὶ ἐκ δευτέρου νὰ καταθέσῃ τὴν ἀρχὴν, ἀξιοπρεπῶς καὶ συνταγματικῶς φερομένη. Ἠκολούθησε δὲ ἓν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον τὸ ἔθνος τῆς Ἀγγλίας τελευταῖον ἔδωκεν. Ἠξεύρετε ὅτι ὁ Γλάδστων, ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, διέλυσε τὴν Βουλὴν, καὶ πρὶν ἀκόμη ἔλθουν οἱ βουλευταὶ, ἀφ’ οὗ εἶδεν ὅτι εἰς τὰς ἐκλογὰς ἀπέτυχεν, κατέθεσε τὴν ἐξουσίαν. Ἦτο λοιπὸν μάταιον νὰ προκαλέσῃ ἡ Κυβέρνησις νέαν ἧτταν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀφ’ οὗ τοσάκις ἐζήτησε τὸν προϋπολογισμὸν, εἶδε τὰς προσπαθείας της ματαιουμένας· καὶ κατὰ τὴν 26 Μαρτίου διὰ τελευταίαν φορὰν ἐζήτησε τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ τί ἤκουσεν ἀπὸ τὴν Βουλὴν; «δὲν δυνάμεθα ἐν ἡμέρᾳ τοιαύτῃ, ἡμέρᾳ ἁγίᾳ, νὰ ἀρχίσωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ· καλὸν εἶναι νὰ ἀναβάλλωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ» εἶπεν ὁ κ. Ζωχιὸς, καὶ ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως ἀνέβαλε τὸν προϋπολογισμὸν μετὰ τὰς ἑορτάς. Δὲν ἔλειψεν οὔτε μίαν στιγμὴν νὰ ζητήσῃ ἡ Κυβέρνησις τὸν προϋπολογισμὸν ἀπὸ τὴν Βουλὴν· ἀλλ’ ἐστάθη ἀδύνατον νὰ λάβῃ τὸν προϋπολογισμὸν, τὸ σπουδαιότερον ἔργον τῆς Βουλῆς, τὸ σπουδαιότερον καὶ ἀναγκαιότερον ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Ἤθελεν εἶσθαι λοιπὸν τῷ ὄντι ἀντιπατριωτικὸν νὰ μένῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰ πράγματα, ἀφ’ οὗ δὲν ἔχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην, οὔτε τὸν προϋπολογισμὸν νὰ λάβῃ δύναται ἀπὸ τὴν Βουλὴν. Εἶναι τῷ ὄντι, κύριοι, ἄπορον πῶς κατετρίβησαν 90 ἡμέραι ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς Βουλῆς. Εἰς ἓν ἄλλο ἔθνος εἰς 100 ἡμέρας ἔπραξαν τεράστια πράγματα· ὅλοι γνωρίζετε τὰς 100 ἡμέρας τῆς Γαλλικῆς αὐτοκρατορίας. Ἡμεῖς δυστυχῶς τίποτε δὲν ἐπράξαμεν· ἀπὸ ἀναβολῆς εἰς ἀναβολὴν ἐβαδίζομεν, καὶ οὐδέποτε ἠδυνήθημεν νὰ ἐπιψηφίσωμέν τι, τοὐλάχιστον τὸν προϋπολογισμόν. Τὸ μόνον ἔργον, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἔπραξεν, ἦτον ἡ ἐπιψήφισις τοῦ φορολογικοῦ νόμου. Δὲν εἶναι, νομίζω, τῆς παρούσης ὥρας νὰ ἔμβωμεν εἰς συζητήσεις πολιτικὰς, οὔτε εἰς ἀντεγκλήσεις· νομίζω, ὅτι ἡ παροῦσα συνεδρίασις ἁρμόζει νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι, ἐπιτρέπεται νὰ δοθῇ ἡ πίστωσις, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλει, ναὶ ἢ ὄχι; Εἶναι κυρία ἡ Βουλὴ νὰ πράξῃ ὅ,τι θέλει. Ἐὰν τὴν δώσῃ, ἡ Κυβέρνησις θέλει τὴν ἀποδεχθῇ μετ’ εὐχαριστήσεως· ἂν ὅμως δὲν θέλῃ νὰ τὴν δώσῃ, εἶναι κυρία νὰ τὸ πράξῃ. Εἶναι παράκαιραι αἱ ἄλλαι πολιτικαὶ συζητήσεις.

§33ΖΩΧΙΟΣ. Ὁ ἔντιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως σᾶς ἐξωμολογήθη. Ἀπεφασίσθη, σᾶς εἶπεν, ὁ μετασχηματισμὸς τῆς Βουλῆς. Κατ’ ἐμὲ ὅμως ἡ Βουλὴ διαλύεται, ἀλλὰ δὲν μετασχηματίζεται παρ’ οὐδενός. Ἡ Βουλὴ διαλύεται, καὶ ἐρωτᾶται ὁ λαὸς τί ἐπιθυμεῖ, τί θέλει, τί φρονεῖ, τί σκέπτεται ἐπὶ ὡρισμένου ζητήματος. Τουτέστι, σύστημά τι ἰδεῶν ὑποστηρίζει ἡ κυβέρνησις, ἄλλο δὲ ἀντίθετον ἰδεῶν σύστημα ὑποστηρίζει ἡ Βουλή· περὶ δὲ τοῦ τελικοῦ τῆς διαφωνίας ταύτης ἐξαγομένου ἀποφαίνεται μόνος ὁ λαός. Τί δὲ ἀπὸ ἡμᾶς ἀπαιτεῖ ἡ κυβέρνησις; Ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς εἶχε σύστημά τι ἰδεῶν, ἃς ἀμφιβάλλω ἂν ἡ παροῦσα κυβέρνησις ὑπεστήριξε, διότι μετὰ παρέλευσιν ὀλίγων ἀπὸ τῆς συστάσεώς της ἡμερῶν ἐλειποτάκτησεν. Ἐπὶ κεφαλῆς τῆς παλαιᾶς ἀντιπολιτεύσεως ἡγεῖτο ἡ παροῦσα κυβέρνησις, τρεῖς δὲ μεγάλαι μερίδες ἀπετέλουν τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην, ἡ τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἡ τοῦ κ. Βούλγαρη, καὶ ἡ τοῦ κ. Ζαΐμη. Ἡμεῖς δὲ οἱ Ἑπτανήσιοι δὲν ἐμβαίνομεν εἰς τὸν λογαριασμὸν, διότι εἴμεθα μηδέν. Μετριοπαθεστέρα πασῶν μερὶς ἦτον ἡ τοῦ κ. Ζαΐμη· ὑπὲρ αὐτὴν ἐτίθετο ἡ μερὶς τοῦ κ. Κουμουνδούρου· ὑπεράνω δὲ καὶ τῶν δύω ἐφέρετο ἡ μερὶς, ἡ σήμερον τὰ ἑλληνικὰ πράγματα κυβερνῶσα. Τουτέστιν, ὅτε ἡ παροῦσα κυβέρνησις προΐστατο τῆς ἀντιπολιτεύσεως, δὲν ἐγίνωσκεν ὅρια, δὲν εὕρισκεν ὅρια, ἀλλ’ ἔλεγεν, ἐμπρός. Μέγα δὲ τῆς Βουλῆς μέρος γινώσκει τὰ πράγματα, ἃ αἰνίττομαι, δύναται δὲ νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι εἶναι ψηλαφηταὶ ἀλήθειαι. Ἐπὶ τούτῳ δὲ παρακαλῶ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ εἴπῃ διατί ἀπέτυχε.

§34ΤΙΝΕΣ. Τὸ εἶπε.

§35ΖΩΧΙΟΣ. Αἱ προτάσεις τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἶναι ὠχρὸν ἀπαύγασμα τῶν ἰδεῶν τῆς παλαιᾶς ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη ἐζήτει πλειότερα πράγματα· ἐζήτει νὰ θέσῃ εἰς τὴν αὐθερεσίαν φραγμὸν, ἀλλὰ δὲν τὸ κατώρθωσε. Τίς ὁ αἴτιος; Ἡ παροῦσα κυβέρνησις, ἡ τῆς πρώην ἀντιπολιτεύσεως ἡγεμὼν, ἰσχυροὺς καὶ πιστοὺς εἶχεν ἐν τῇ Βουλῇ ὑποστηρικτὰς, τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, τὸν κ. Ζαΐμην. Ὁ κ. Ζαΐμης μάλιστα σᾶς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ συνήδεισίς του ἐξεγείρετο, ἀλλὰ τί ἠδύνατο νὰ πράξῃ; Ἠναγκάσθη, καὶ ἐναντίον τῆς συνειδήσεως, νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν κυβέρνησιν. Ποίαν λοιπὸν μεγαλειτέραν, πιστοτέραν ἡ παροῦσα κυβέρνησις ἐζήτει παρ’ ἡμῶν ὑποστήριξιν; ἀλλὰ μᾶς ἐγκατέλιπε. Τί δ’ ἔμεινεν ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης; Ἐμείναμεν ὀλίγα πρόβατα ἐγκαταλελειμμένα, ἀπολωλότα. Ἦλθε μετὰ ταῦτα τὸ ζήτημα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ ἤμην ἐγὼ πρόεδρος. Τί δὲ εἰς αὐτὴν ὑπὸ τῆς παρούσης κυβερνήσεως πρὸς ἐξέτασιν ὑπεβλήθη; Παράρτημά τι τοῦ προϋπολογισμοῦ, οὐδὲν ἄλλο περιέχον, εἰμὴ προσωπικὰ συμφέροντα, ἐκπεφρασμένα δι’ ἀριθμῶν. Ἡ ἀντιπολίτευσις λοιπὸν ἐκείνη, εἰς ἣν συνετάσσοντο οἱ ἐπισημότεροι τῆς Βουλῆς ἡγούμενοι, οὐδὲν ἄλλο κατὰ νοῦν εἶχεν, εἰμὴ νὰ προσθέσῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἀριθμούς τινας, ἀναγομένους εἰς προσωπικὰ συμφέροντα; Πάντοτε δὲ γίνεται λόγος περὶ προσθήκης εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, περὶ δαπάνης δηλαδὴ, περὶ δὲ ἀφαιρέσεως οὐδέποτε. Ἡ προσθήκη δὲ ἀναφέρεται πάντοτε εἰς πρόσωπα. Ἡ ἀντιπολίτευσις λοιπὸν ἡ πρῴην, ἡ συμπολίτευσις ἡ μετὰ ταῦτα, εἶχεν ἰδέας τινὰς ὡρισμένας, ἃς ἡ παροῦσα κυβέρνησις ἐλθοῦσα εἰς τὴν ἐξουσίαν μετέβαλεν, ἐγκατέλιπεν, ἠρνήθη. Διατί; Αὐτὴ ἂς τὸ ἐξηγήσῃ. Ὁ κ. Ζαΐμης κατὰ πρῶτον λόγον, καὶ κατὰ δεύτερον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, καὶ πρὸς βλάβην τῶν πολιτικῶν μερίδων, ὧν ἡγοῦνται, προσεπάθησαν παντὶ τρόπῳ νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ παροῦσα κυβέρνησις· ἀλλ’ εἰς μάτην. Τί δὲ σᾶς εἶπεν ἡ κυβέρνησις; «Σᾶς ἐζήτησα, εἶπε, τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ δὲν μοῦ τὸν ἐδώκατε. Κατ’ ἀνάγκην λοιπὸν ἔπρεπε νὰ παραιτηθῶ.» Μᾶς ἐζήτησε τὸν προϋπολογισμὸν τὴν μεγάλην Τρίτην, καὶ ἐπειδὴ δὲν τῆς τὸν ἐδώκαμεν τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἐχάθη ὁ κόσμος. Τί δὲ συνέβη μετὰ ταῦτα; Παρῆλθον αἱ ἑορταὶ, ἦλθεν ἡ Βουλὴ νὰ συζητήσῃ τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις οὔτε ἠκούσθη, οὔτε ἐφάνη. Προσεπάθησε, λέγει, νὰ συμβιβάσῃ τὰ πράγματα. Μετὰ τίνος; Προσῆλθεν εἰς τὴν Βουλὴν; Σᾶς ἠρώτησε; Παράφορός τις ἐσκόπευεν νὰ σᾶς προτείνῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης· ἀλλὰ σεῖς ἑκόντος ἄκοντες ἔπρεπε νὰ δεχθῆτε τοῦ παραφόρου τὴν πρότασιν; Ἐν τούτοις ὅμως ἡ κυβέρνησις δὲν προσῆλθε, διότι ἐφοβεῖτο· ἐφοβεῖτο δὲ, διότι τὴν ἔτυπτεν ἡ συνείδησις. Αὕτη δὲ τοῦ συνειδότος ἡ τύψις ἔδωκε δύναμιν εἰς τὸν ἔχοντα ἕτοιμον τὴν περὶ πολιτικοῦ ζητήματος πρότασιν. Ἀπ’ ἐκείνης δὲ τῆς ἡμέρας ὅ,τι συνέβη, συνέβη οὐχὶ ἐνώπιον τοῦ πανελληνίου, ἀλλ’ ὄπισθεν τῆς σκηνῆς. Τί δὲ συνέβη ὄπισθεν τῆς σκηνῆς, μόνη ἡ κυβέρνησις τὸ γινώσκει. Καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν σᾶς λαλῶ, γνωρίζομεν εἰς ποῖον ὑπουργεῖον θὰ παραδώσωμεν τὸν προϋπολογισμόν; Δότε μοι, λέγει, πεντάμηνον πίστωσιν. Ζητεῖ δηλαδὴ συνδρομὴν, προστασίαν παρὰ νεκρῶν. Καὶ διατί τὴν ζητεῖ; Τὴν ζητῶ, λέγει, διὰ νὰ πολιτευθῶ συνταγματικῶς! (γέλωτες). Τὸ νὰ λέγωμεν προφασιολογίας τοιαύτας ἡμεῖς οἱ γέροντες πρὸς τὰ παιδάρια, ἔστω· τὸ νὰ τὰς λέγωσιν οἱ ὄπισθεν τῆς σκηνῆς πρὸς τοὺς μὴ ἰδόντας τῆς σκηνῆς τὰ ὄπισθεν, ὑπομονή. Ἀλλ’ οἱ ὄπισθεν τῆς σκηνῆς νὰ τὰς λέγωσι πρὸς τοὺς γινώσκοντας τὰ ὄπισθεν τῆς σκηνῆς, ματαιοπονοῦσι, καὶ τὸ πρᾶγμα λαμβάνει ἀστειότητος τύπον. Σᾶς εἶπε δὲ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι ἀνεδέχθη νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, βέβαιος ὢν ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι θὰ εἶχε τὴν ὑποστήριξίν σας, καὶ κατ’ ἐμὲ θὰ τὴν εἶχε, διότι ἂν ἤρχετο καὶ σᾶς ἔλεγεν ὅ,τι εἶπε πρὸς τὸν Βασιλέα, ἡ παλαιὰ ἐκείνη ἀντιπολίτευσις ὤφειλε νὰ τὸν ὑποστηρίξῃ. Διατί; Διότι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐπαρουσίασεν ὠχρὰν μὲν, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἐπαρουσίασε τὴν σημαίαν τῆς παλαιᾶς ἐκείνης ἀντιπολιτεύσεως. Ὀνομάζω δὲ τὴν σημαίαν τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὠχρὰν, κατὰ παραβολὴν πρὸς τὴν ὁλοπόρφυρον, ἣν τὸ παρὸν ὑπουργεῖον ἐκράτει, ὅτε ἀντεπολιτεύετο. Ἐν συνόψει δὲ, ὁ μὲν κ. Κουμουνδοῦρος σᾶς εἶπεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, ὁ δὲ κ. Δεληγεώργης σᾶς εἶπεν, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ παροῦσα κυβέρνησις, διότι δὲν ἐσκόπευε νὰ τὴν πολεμήσῃ, εἰμὴ ἐὰν ἔβλεπεν αὐτὴν ἀθετοῦσαν τοὺς νόμους καὶ παραβιάζουσαν τὸ Σύνταγμα. Τουτέστι διὰ τῆς συνδρομῆς τῆς παρούσης Βουλῆς ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καὶ νὰ συντηρηθῇ κυβέρνησις, διότι καὶ αὐτὴ ἡ ἀντιπολίτευσις, εὑρισκομένη μεταξὺ ἄκμονος καὶ σφύρας, θὰ συγκατετίθετο νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ. Ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις σᾶς εἶπεν, ὅτι ἀπεφασίσθη τῆς Βουλῆς ὁ μετασχηματισμὸς, εἰς ταύτην δὲ τὴν λέξιν δότε σεῖς ὁποίαν θέλετε ἐξήγησιν. Προσεπάθησα δὲ, λέγει ἡ κυβέρνησις, προσεπάθησα παντὶ τρόπῳ νὰ σώσω τὴν ζωήν σας, ἀλλ’ ἦτο πεπρωμένον ν’ ἀποθάνετε. Διατί; Μᾶς ἐρώτησεν εἰς τίποτε; Ἡμαρτήσαμεν εἰς τίποτε; Ὄχι. Λοιπὸν ἡ κυβέρνησις δὲν ἔχει δίκαιον ν’ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν αἰτίαν τῶν συμβάντων, ὅ,τι δὲ ἂν συμβῇ, αὐτὴ μόνη εἶναι ὑπεύθυνος· διότι ἢ κακῶς ἡγεῖτο, ὅτε ἀντεπολιτεύετο, ἢ κακῶς ἤδη προΐσταται τῶν κοινῶν. Καὶ ἐὰν μὲν κακῶς τότε ἡγεῖτο, κακῶς ἔπραττεν· ἐὰν δὲ νῦν κακῶς ἡγεῖται, αὐτὴ εἶναι ὑπεύθυνος, καὶ ὄχι ἡ Βουλή. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ διελύθη· τί δὲ σημαίνει ἐὰν παρατείνεται ἐπί τινας στιγμὰς ἡ ζωή μας; Παρατείνεται καθὼς παρατείνεται ἡ ζωὴ τοῦ εἰς θάνατον καταδικασθέντος. Μᾶς εἶπον δὲ οἱ ὑπουργοί, ὅτι παρατείνουν τὴν ζωήν μας διὰ νὰ συμβιβάσουν τὰ δημόσια πράγματα· ἀλλ’ ἐγὼ λέγω, ὅτι ἀναβάλλεται ἡ ἐκτέλεσις τῆς καταδίκης μας διὰ νὰ συμβιβάσουν τὰ πράγματά των. Ἐνθυμεῖσθε δὲ, τί ὁ Πιλάτος πρὸς τοὺς Ἰουδαίους εἶπεν, ὅτε ἐζήτουν τὸν θάνατον τοῦ Σωτῆρος. Ἠρώτησεν αὐτοὺς λέγων· «Τί κακὸν αὐτὸς ἔκαμεν;» Οἱ δὲ περισσῶς ἔκραζον, Σταυρωθήτω. Τότε ὁ Πιλάτος λαβὼν ὕδωρ, ἀπενίψατο τὰς χεῖρας, καὶ εἶπεν· αʹ Ἀθῶός εἰμι ἀπὸ τοῦ αἵματος τοῦ δικαίου τούτου· ὑμεῖς ὄψεσθε.» Καὶ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν· Ἀθῶοι ἐσμὲν ἀπὸ τοῦ αἵματος τῆς παρούσης Βουλῆς, ὄψονται δὲ ἡ κυβέρνησις, οἱ ὑπουργοὶ (εὖγε εὖγε).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Λομβάρδος.

§37ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Νὰ θέσωμεν τὸ ζήτημα, κύριοι, εἰς τὴν ἀληθῆ του θέσιν. Καὶ ἴσως ἔχω δικαίωμα ἐγὼ περισσότερον παντὸς ἄλλου ἀπὸ σᾶς, ἀξιότιμοι μέχρι τοῦδε συνάδελφοι, νὰ κάμω χρῆσιν τῆς ἐκφράσεως ταύτης, ἐγὼ ὅστις εἰς τὴν ῥάχην μου φέρω 127 ψήφους, αἱ ὁποῖαι μοῦ εἶπον ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο δὲν εἶναι βῆμα ἀκαδημαϊκόν. Ἐὰν τότε οἱ 127 οἱ τὴν ἰδέαν ταύτην ὑποστηρίξαντες καὶ ὑπὲρ αὐτῆς ψηφίσαντες ἄλλως πως ἐσκέπτοντο καὶ ἐψήφιζον, ἡ σημερινὴ συζήτησις δὲν θὰ ἐλάμβανε χώραν, τὸ σημερινὸν γεγονὸς ἢ δὲν θὰ παρουσιάζετο ἐνώπιόν μας, ἢ ἤθελε παρουσιασθῆ ἀπὸ τότε· ἀλλ’ ἡμεῖς θὰ ἐτηρούσαμεν τότε τὴν θέσιν ἀνδρῶν γινωσκόντων καὶ νὰ πολιτεύωνται καὶ ν’ ἀποθνήσκωσιν ἀνδρείως. Τότε δὲν ἦτο βεβαίως περίστασις νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο δὲν εἶναι ἀκαδημαϊκόν· ἀλλὰ σήμερον νομίζω, ὅτι εἶναι ἡ περίστασις νὰ σκεφθῶμεν μήπως παρεκτρεπόμενοι δώσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία μᾶς ἀναγγέλλει τὸν θάνατόν μας, ἐπιχειρήματα νὰ ἀπολογηθῇ πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ δικάσωσι τὴν διαγωγήν της, διότι ὄχι ἡμεῖς ἀλλ’ οἱ διάδοχοί μας θὰ τὴν δικάσωσι.

§38ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§39ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις μᾶς ἀνήγγειλε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Εἶναι ἡ διάλυσις αὕτη τακτική; Εἶναι ἐνάσκησις προνομίου, ἢ κατάχρησις προνομίου; δὲν θὰ τὸ ἐξετάσω ἐγὼ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν μοῦ ἀναγγέλλεται ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, θὰ τὸ ἐξετάσουν οἱ διάδοχοί μας. Ἐδῶ τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν τοῦτο μοῦ ἀναγγέλλεται, ὀφείλω νὰ σκεφθῶ μήπως ἐκ τῆς σημερινῆς διαγωγῆς μου ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ἧς τὴν διαγωγὴν καὶ ἐγὼ δὲν συμμερίζομαι, ἔλθῃ ἐνώπιον τῶν διαδόχων μας ἔχουσα ἐπιχειρήματα ἐξ ἡμῶν, δι’ ὧν νὰ δικαιολογήσῃ τὴν σημερινὴν διαγωγήν της. Ἀναγγέλλεται ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς καὶ ζητεῖται παρὰ τῆς Βουλῆς τετράμηνος ἢ πεντάμηνος, νομίζω, πίστωσις ὅπως ἡ Κυβέρνησις δυνηθῇ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Ἂς ὁμολογήσωμεν, κύριοι, ὅτι ἡ πάλη ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος καὶ ὑπὲρ τοῦ καθεστῶτος πολιτεύματος ἔφερε τοὐλάχιστον ἕνα καρπὸν, τυπικὸν ἔστω, ἀλλὰ καρπόν· ἐγένετο ἓν βῆμα εἰς τὰ ἐμπρὸς, ὅπερ ἄλλοτε δὲν ἐγένετο.

§40ΡΩΜΑΙΟΣ. Διότι δὲν διελύθη μὲ τὰ ταμποῦρλα ἡ Βουλή;

§41ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα· διότι δὲν διελύθη μὲ τὰ ταμποῦρλα. Καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ὀλίγον τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία σκέπτεται νὰ ἐξασκήσῃ ἓν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἕως τώρα ἐκηρύσσετο ἀπόλυτον καὶ ἀνεξέλεγκτον, νὰ ἀναγνωρίζῃ ἀντικρὺ τοῦ δικαιώματός της τούτου ἓν ἄλλο δικαίωμα ἰδικόν σας, τὸ δικαίωμα τοῦ παρέχειν ἢ ἀρνεῖσθαι εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα τῆς ὑπάρξεως. Παρουσιάζεται ὅθεν ἐνώπιόν μας καὶ μᾶς λέγει· «δὲν δύναμαι νὰ ἐξασκήσω τὸ δικαίωμά μου, πρὶν σᾶς θέσω εἰς θέσιν νὰ ἐξασκήσεται σεῖς τὸ ἰδικόν σας.» Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις διέλυε τὴν Βουλὴν μὲ τὰ ταμποῦρλα, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, οἱ διάδοχοι ἡμῶν εἶχον ὅλον τὸ δικαίωμα νὰ τὴν κατηγορῶσιν ὅτι παρεβίασε καὶ τὸν νόμον τοῦ Κράτους τὸν ἀπαγορεύοντα εἰς αὐτὴν νὰ ἐξωδεύῃ ἄνευ προϋπολογισμοῦ. Τὴν εὐθύνην ταύτην δὲν θέλει νὰ τὴν φέρῃ ἐνώπιον τῆς ἑπομένης Βουλῆς· ἐὰν ἡμεῖς ὅμως τῆς ἀρνηθῶμεν τὴν πίστωσιν, τὴν ὁποίαν σήμερον ζητεῖ, καὶ ἡ Κυβέρνησις παραβιάσῃ καὶ τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ Συντάγματος δαπανῶσα ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔχῃ τὴν περὶ τούτου εὐθύνην ἀλλ’ ἡμεῖς οἱ ἀρνηθέντες τὴν πίστωσιν· διότι Κυβέρνησις εἰς ἓν Κράτος πρέπει ὅπως δήποτε νὰ ὑπάρξῃ. Δὲν ἔχω λοιπὸν, κύριοι, τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἐξετάσω τὴν διαγωγὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· ἂς ἀφήσωμεν τὸ καθῆκον τοῦτο, τὸ ἀπαράβατον τοῦτο καθῆκον, εἰς τοὺς διαδόχους μας. Ἐάν τινες ἐξ ἡμῶν θὰ ἔλθωμεν πάλιν ἐδῶ, (καὶ πιστεύω ὅτι τὸ περισσότερον μέρος ἀπὸ ἡμᾶς θὰ ᾖναι εἰς τὴν διάδοχον Βουλὴν, διότι μὲ ὅσα μέσα καὶ ἂν θέσωσιν εἰς ἐνέργειαν, τοὐλάχιστον τὰ δύω τρίτα ⅔ θὰ ἤμεθα εἰς τὴν ἑπομένην Βουλὴν, τοῦτο ἀπεδείχθη καθ’ ὅλας τὰς ἄχρι τοῦδε διαλύσεις) τότε θὰ ζητήσωμεν λόγον ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Δὲν ἔχω λοιπὸν νὰ ἐξετάσω τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τοῦτο, δὲν ἔχω νὰ φέρω πρότασιν οὔτε ἀποδοκιμασίας, οὔτε ἐπιδοκιμασίας τῆς διαγωγῆς της· ἐκφράζω δὲ ἰδιαιτέρως τὴν εὐχαρίστησίν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ κοινοβουλευτικὸν βῆμα, τὸ ὁποῖον ἔκαμεν, τὸ νὰ ἔλθῃ δηλαδὴ ἔχουσα εἰς χεῖράς της τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Βουλὴν μίαν πίστωσιν διὰ νὰ ζήσῃ· δὲν ἔχω, λέγω νὰ τὴν ἐπικρίνω τώρα. Ἡ γνώμη μου, ἄλλως, διὰ τὴν κατάχρησιν τοῦ προνομίου τῆς διαλύσεως δὲν εἶναι κρυφὴ, τὴν ὑπεστήριξα καὶ ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἀλλαχόθεν δημοσίως· εἶναι γνωστὴ, καὶ οὔτε τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν κρύπτω· τὸ προνόμιον τῆς διαλύσεως πρέπει κατ’ ἐμὲ νὰ ἐκλείψῃ ἀπὸ τὸ Στέμμα, διὰ νὰ ἀπαλλαχθῇ τὸ Στέμμα καὶ ἡμεῖς ἀπὸ αὐτὸ τὸ συνεχὲς θέαμα τῆς ἀναστατώσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ῥίπτεται ὅλον τὸ Κράτος διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων διαλύσεων. Ἐν διαστήματι μόλις ἓξ ἐτῶν κατεδικάσθημεν νὰ ὑποστῶμεν οὐχὶ ὀλιγώτερον τῶν πέντε διαλύσεων! Ἀλλὰ δὲν εἶναι στιγμὴ νὰ ἐξετάσω τοῦτο τώρα· ἐκεῖνο μόνον τὸ ὁποῖον ἔχω δικαίωμα, νομίζω· καὶ καθῆκον τὴν στιγμὴν ταύτην, νὰ ζητήσω νὰ ἐξακριβωθῇ, εἶναι τοῦτο· ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἐπληροφόρησε, μᾶς ἐβεβαίωσεν ὅτι ὅλα τὰ μέσα ἐτέθησαν εἰς ἐνέργειαν, ὅλαι αἱ ἀπόπειραι ἐγένοντο ὅπως ἠμπορέσῃ νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ὑποστηριζομένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἵνα οὕτως ἀποφύγωμεν τὸ κακόν, ὡς εἶπε, τῆς διαλύσεως (καὶ βεβαίως ἡ διάλυσις εἶναι πάντοτε κακὸν, εἶναι δυστύχημα)· ἀλλὰ ὅλα αὐτὰ τὰ μέσα ἀπέτυχον, ὅλαι αἱ ἐνέργειαι ἀπέβησαν μάταιαι· δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις, νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν Βουλὴν ταύτην· ἑπομένως, εἶπεν, ἀναπόφευκτον, ἀναγκαῖον καθίστατο πλέον ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ ἦλθον εὐθὺς κατόπιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δύω ἄλλοι ἀξιότιμοι πρώην καὶ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα μέλλοντες καὶ ταχέως ἴσως πρωθυπουργοί, ὁ ἀξιότιμος κύριος Κουμουνδοῦρος καὶ ἀξιότιμος κύριος Δεληγεώργης καὶ τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς κυβερνήσεως τὴν ἀνατρέπουσιν ἄρδην· ὁ κ. Κουμουνδοῦρος μᾶς διεβεβαίωσεν ὅτι ἦτον ἕτοιμος νὰ ἀναδεχθῇ, καὶ ἀνεδέχθη νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, καὶ ἦτο βέβαιος, ὅτι ἤθελεν ἔχει τὴν ὑποστήριξιν τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ἦλθεν εἰς διαφωνίαν μετὰ τοῦ Στέμματος ἐπὶ ἰδεῶν τινων, τὰς ὁποίας καθυπέβαλεν, καὶ ἕνεκα τούτου ἀπηλλάγη ἀπὸ τῆς ἐντολῆς τοῦ νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν. Ἦτο γνωστόν, κύριοι, εἰς ὅλους ἡμᾶς, τὸ ἔμαθεν ὅλη ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία ὅτι, ἐὰν κυβέρνησιν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν ἐσχημάτισε, τοῦτο συνέβη ἕνεκα τῆς διαφωνίας, ἡ ὁποία ἐπῆλθε μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ Στέμματος ἐπὶ ἰδεῶν τινων· ἀλλ’ ἤδη τοῦτο ἐπισημοποιεῖται καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ καλῶς ἔπραξεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ τὸ ἐπισημοποίησεν· ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὅμως νὰ τῷ εἴπω ὅτι ἡ πληροφορία του ἦτον ἀνεπαρκής, ἀνεπαρκεστάτη. Ἡ διάλυσις εἶναι κακόν, καὶ ὅταν ἀναπόφευκτος εἶναι. Ἡ παροῦσα διάλυσις, κύριοι, δὲν ἦτον ἀναπόφευκτος ὡς ἐκ τῆς διαγωγῆς τῆς Βουλῆς· δὲν προέρχεται ἀπὸ κἀνὲν κοινοβουλευτικὸν γεγονός, ἀπὸ κἀνὲν συμβὰν ἐντὸς τῆς Βουλῆς ταύτης, προέρχεται ἕνεκα διαφωνίας μεταξὺ τοῦ Στέμματος καὶ ἑνὸς ἐκ τῶν προσκληθέντων, ἵνα σχηματίσῃ κυβέρνησιν. Τὸ κακὸν τοῦτο, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποστῇ ὁ τόπος, πόθεν προέρχεται; Διατί γίνεται; Ποῖα ἦσαν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐπρότεινεν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος; Ἦσαν ἴσως τοιαῦτα, ὥστε ἠμποροῦσαν νὰ ῥιψοκινδυνεύσουν τὴν ἡσυχίαν τοῦ τόπου; Ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε νὰ προσβάλλωσι τὰ δικαιώματα ἢ τὴν ἀξιοπρέπειαν στέματος συνταγματικοῦ; Ἐὰν τοῦτο ᾖναι, δὲν πρέπει νὰ παραπονεθῶμεν τότε διὰ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς· ἡ εὐθύνη ὅλης τῆς διαλύσεως ἐπιπίπτει εἰς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον, ὅστις τοιαῦτα ἐπρότεινεν. Ἦσαν ἐξ ἐναντίας ἄλλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα, οὔτε τὰ δικαιώματα ἢ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Στέμματος, οὔτε τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου προσέβαλλον; Ὀφείλομεν τότε νὰ ζητήσωμεν νὰ μάθωμεν διατὶ τὸ Στέμμα δὲν τὰ παρεδέχθη καὶ ποίους εἶχε πρὸς τοῦτο λόγους ἰσχυρούς. Πρέπει νὰ προσδιορισθῇ σαφῶς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον τίθεται ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων διὰ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἡ προκειμένη διάλυσις εἶναι ἡ πρώτη, ἥτις γίνεται ἕνεκα διαφωνίας ἀρχῶν καὶ ἰδεῶν· οἱ ἐκλογεῖς τώρα πρῶτον προσκαλοῦνται διὰ τῆς διαλύσεως νὰ δικάσωσι μεταξὺ δύω ἀντιθέτων ὡρισμένων προγραμμάτων· διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἡ διάλυσις δὲν προῆλθε διὰ τὸ ἀνοικονόμητον τῆς τῆς Βουλῆς, ὡς εἶπεν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ διὰ τὴν διαφωνίαν τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου πρὸς τὸ Στέμμα· προσκαλοῦνται ἑπομένως οἱ ἐκλογεῖς νὰ λύσωσι τὸ ζήτημα ποῦ ἐν τῇ διαφωνίᾳ ταύτῃ εὑρίσκεται τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Ἐὰν αἱ ἰδέαι, αἱ ἀρχαί, τὰς ὁποίας ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐπρότεινεν, ᾖναι τοιαῦται τὰς ὁποίας τυχὸν ὁ τόπος δὲν ἀποδέχεται, πρέπει νὰ ἐκτεθῶσι δημοσίᾳ ἵνα ὁ τόπος ἀποφανθῇ καὶ διδαχθῶσιν οἱ πολιτικοί μας μίαν ἄλλην φορὰν νὰ μὴ τὰς φέρωσιν ἐμπρὸς διὰ νὰ μὴ ἀνησυχῶσι τὸν τόπον. Εἶναι ἐξεναντίας αἱ ἀρχαί, αἱ ἰδέαι τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου τοιαῦται αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῶσι; Θὰ ἐκφρασθῇ ἐπ’ αὐτῶν ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ, διὰ νὰ βεβαιωθῇ ὅτι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἐπρότεινε, δὲν εἶναι φατριαστικῆς, ἢ κομματικῆς, ἢ ἰδιοτροπικῆς κεφαλῆς καὶ σκέψεως ἀποτελέσματα, ἀλλὰ τὰ θέλει, τὰ ἀπαιτεῖ ὁ τόπος, ἐνώπιον δὲ τῆς θελήσεως τοῦ τόπου ὀφείλει ἕκαστος νὰ ὑποκύψῃ. Ἀφοῦ ἑπομένως παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐν ἐνεργείᾳ καὶ παρὰ τῶν ἀξιοτίμων ἐν ἀργίᾳ πρωθυπουργῶν ἐτέθησαν τοιαῦτα ζητήματα ἐνώπιόν μας, θὰ παραβῶμεν καθῆκον, καὶ καθῆκον μέγα, ἂν δὲν ζητήσωμεν παρ’ αὐτῶν πᾶσαν διασάφησιν, καὶ πρὸ πάντων ὀφείλομεν νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον νὰ καταθέσῃ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον μᾶς εἶπεν ὅτι τοῦ ἐζήτησεν ἡ Α. Μεγαλειότης καὶ πρὸς αὐτὴν ἔδωκεν, ὡς ἐπίσης νὰ καταθέσῃ καὶ τὴν πρὸς τὸν αὐτὸν ἀπάντησιν τῆς Α. Μεγαλειότητος. Λέγων τοῦτο, ἔχω τὴν συνείδησιν ὅτι δὲν λέγω τι, τὸ ὁποῖον νὰ ἀπαρέσκῃ εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα, ἀλλὰ μάλιστα λέγω τι τὸ ὁποῖον ὁ Βασιλεὺς ἐπιθυμεῖ καὶ θέλει. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος δὲν ἀναφέρω εἰμὴ τοὺς λόγους ἐκείνους τοῦ Βασιλέως, οἱ ὁποῖοι τοῦ κάμουν τιμήν. «Ὅταν προσκαλῶ τινα ἵνα τοῦ ἀναθέσω τὴν ἐντολὴν νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, (μοὶ ἔλεγε κατὰ τὸ 1871 ὁ Βασιλεὺς) ἐπεθύμουν, ἐὰν ἦτο δυνατὸν, νὰ ᾖναι παρὼν ὁ λαὸς ὅλος, ἵνα ἀκούῃ τὶ τοῦ λέγω ἐγὼ καὶ τὶ μοῦ ἀποκρίνεται ἐκεῖνος.» Ζητῶ λοιπὸν ἀπὸ τὸν κ. Κουμουνδοῦρόν τι, τὸ ὁποῖον ὁ Βασιλεὺς τὸ θέλει καὶ τὸ ζητεῖ, ὅπως μάθῃ ὁ τόπος διατὶ ἐγένετο ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, καὶ ἐπὶ τίνος ζητήματος προσκαλοῦνται οἱ ἐκλογεῖς ν’ ἀποφασίσωσιν. Ὡς πρὸς τὴν πίστωσιν δὲ λέγω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτῆς.

§42ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργ. Παιδείας). Πάντοτε, κύριοι, ὁ πόλεμος κατὰ τῶν προνομίων, οὐδεὶς σεβασμὸς εἰς τὰ καθεστῶτα, οὐδεὶς σεβασμὸς εἰς τὰ νενομοθετημένα. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὅπως ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία σέβεται τὰ δικαιώματα τῆς νομοθετικῆς, οὕτω καὶ ἡ νομοθετικὴ νὰ σέβεται τὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς. Τὸ προνόμιον ὑπάρχει ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, καὶ εἰς τὰ συντάγματα, τὰ ὁποῖα τοσοῦτον φιλελεύθερα ἔθνη καθιέρωσαν. Ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμὴ ν’ ἀναθεωρηθῇ τὸ Σύνταγμα, ὅταν τεθῇ ἡ συζήτησις τῶν προνομίων ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκείνης, τότε ἂς κάμωσιν οἱασδήποτε θέλουσι προτάσεις· ἐνόσῳ ὅμως ὑπάρχει καθιερωμένη ἡ προνομία, πρέπει νὰ φέρωμεν τὸ ἀνῆκον σέβας. Ἡ χρῆσις τοῦ προνομίου εἶναι ὑπ’ εὐθύνην τῆς κυβερνήνησεως· ἡ κυβέρνησις ἀναλαμβάνει πᾶσαν τὴν εὐθύνην καὶ θέλει δώσει λόγον, ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμή. Σήμερον δὲν πρόκειται περὶ τῆς διαγωγῆς τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ περὶ τῆς πιστώσεως· θέλετε νὰ τὴν δώσετε ἢ ὄχι, εἴπατέ το καθαρά. Πᾶσα ἄλλη συζήτησις εἶναι ἐκτὸς τοῦ προκειμένου· ἄλλως, θὰ μᾶς ἀναγκάσετε ν’ ἀναγνώσωμεν τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως.

§43ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν καὶ δεξιῶν). Νὰ τὸ ἀναγνώσητε.

§44ΑΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι, νὰ ψηφισθῇ ἡ πίστωσις.

§45ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ἐῤῥίφθημεν, κύριοι, εἰς ἀπέραντον συζήτησιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν γνωρίζω πῶς θὰ ἐξέλθωμεν· ἡ ὁμιλία τοῦ ἑνὸς δίδει ἀφορμὴν εἰς τοὺς ἄλλους νὰ ὁμιλήσωσιν, οὕτω δὲ ἡ συζήτησις θὰ παρασυρθῇ ἀπὸ τοῦ κυρίου θέματος, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλε τὸ ὑπουργεῖον. Ἡ συζήτησις, ὡς βλέπετε, παρεξετράπη τοῦ κυρίου θέματος, καὶ ἂν ἀφήσωμεν καὶ προχωρήσῃ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, οὐ μόνον ἄγονος θέλει εἶσθαι, ἀλλὰ καὶ σκάνδαλα θὰ γεννήσῃ. Τὸ κατ’ ἐμὲ νομίζω, ὅτι τοῦτο ἡ Βουλὴ δὲν θέλει τὸ ἀνεχθῆ, διότι ἴσως ἀπομακρυνθῇ τοῦ σημείου, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ τὴν ἐπασχολήσῃ. Νομίζω λοιπὸν καλὸν νὰ παύσουν ὅλαι αὐταὶ αἱ ἄτοποι ἐξηγήσεις, αἱ ξέναι ἄλλως τοῦ θέματος, ἡ δὲ Βουλὴ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς πιστώσεως. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν λέγων νὰ γείνῃ ἡ ά. τῆς πιστώσεως ἀνάγνωσις, καὶ εἰς αὐτὸ νὰ περιστραφῇ ἡ συζήτησις, διότι ἄλλως ἀδύνατον νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα. Διὰ τοῦτο παρακαλοῦμεν καὶ αὖθις τὴν Βουλὴν νὰ παύσῃ πᾶσα ἄλλη συζήτησις.

§46ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ μᾶς ἐμποδίσητε νὰ εἴπωμεν δύω λέξεις.

§47ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ἀδύνατον (θόρυβος)· δὲν ἠμπορεῖτε. Ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι πρέπει νὰ ἀσχοληθῇ εἰς ἕτερα ἀντικείμενα, ἂς τὸ εἴπῃ (θόρυβος). Ἂν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔρχεται νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Λομβάρδου, τότε λέγω ὅτι εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος. Ἡ κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ νὰ ἀναγνωσθῇ πρῶτον ἡ πίστωσις καὶ ἐπ’ αὐτῆς ἂς φέρῃ ἕκαστος τῶν βουλευτῶν τὴν γνώμην του, ἀλλὰ πάντοτε περιοριζόμενος εἰς τὸ ζήτημα. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ πίστωσις.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται ἡ πίστωσις.

§49ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἡ πίστωσις θὰ δοθῇ, καὶ εἰς τοῦτο κἀμμίαν δυσκολίαν δὲν θέλει ἀπαντήσει ἡ κυβέρνησις. Ἐπειδὴ δὲ δὲν δίδεται καιρὸς νὰ συζητήσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν, ψηφίζω προσωρινῶς ὑπὲρ τῆς πιστώσεως· δὲν ὑποχρεῶ ὅμως οὔτε τὴν εὐθύνην μου, οὔτε τὴν θέλησίν μου ἐφ’ ὅλου τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅπως ὑπεβλήθη. Ἐπομένως ἐπιφυλάσσω εἰς ἐμαυτὸν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, ἂν ἦμαι βουλευτὴς, ὅταν ἡ Βουλὴ συνέλθῃ, καὶ νὰ πολεμήσω τὰ κονδύλια, τὰ ὁποῖα τυχὸν δὲν εἶναι σύμφωνα πρὸς τὴν πεποίθησίν μου καὶ τὰς ἰδέας μου. Ἔπρεπε νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ταύτην, ἵνα μὴ φανῇ, ὅτι ἐκ τῶν προτέρων παραιτοῦμαι παντὸς δικαιώματος τῆς ἀκριβοῦς ἐξελέγξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ὅτι δίδω ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ ἐξοδεύσῃ. Ἑπομένως ἡ κυβέρνησις ἐξοδεύουσα, δὲν ἀπαλλάσεται τῆς εὐθύνης. Ἐπειδὴ δὲ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς δὲν θέλει νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν συζήτησιν, καὶ ἐγὼ δὲν ἐννοῶ νὰ παρεμβάλω δυσκολίας. Ἀλλ’ ὅμως προκληθεὶς ὀφείλω τὰς ἰδέας, ἃς ἐξέφρασα εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα καὶ αἵτινες διετυπώθησαν ἐγγράφως, νὰ κάμω γνωστὰς εἰς τὴν Βουλήν. Καταθέτω λοιπὸν τὸ ἔγγραφον εἰς τὸ προεδρεῖον. Τὸ ἔγγραφον δὲ τὸ περιέχον τὴν ἀπάντησιν τῆς Α. Μ. νομίζω, ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ τὸ καταθέσω ἄνευ τῆς ἀδείας τοῦ βασιλέως ἢ τοῦ ὑπουργείου, ὅπερ ἀντιπροσωπεύει αὐτόν· διότι εἰς τὴν Βουλὴν δὲν πρόκειται νὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τὸ ὄνομα τοῦ βασιλέως. Λέγω μόνον ἁπλῶς, ὅτι ὁ βασιλεὺς δὲν συνεφώνησεν εἰς τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον.

§50ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Τὸ ἔγγραφον νὰ τυπωθῇ.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει ἡ Βουλὴ νὰ τυπωθῇ τὸ κατατεθὲν ἔγγραφον;

§52ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§53ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Βλέπω, ὅτι πάλιν ἡ συζήτησις δὲν περιωρίσθη εἰς μόνον τὸ ἀντικείμενον τῆς πιστώσεως, ἀλλὰ παρεξετράπη, διότι οἱ μὲν ζητοῦν νὰ τυπωθῇ τὸ ὑπόμνημα, οἱ δὲ ὄχι· ὅλα δὲ ταῦτα θεωρῶ πάντῃ ξένα τῆς στιγμῆς αὐτῆς. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ἐρωτήσῃ τὴν Βουλὴν ἂν νομίζῃ, ὅτι σήμερον δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς ἕτερα ἀντικείμενα· θέλω ν’ ἀκούσω τὴν περὶ τούτου ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς (θόρυβος).

§54ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἐπιμένωμεν εἰς τὴν τύπωσιν.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προηγουμένως ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§56ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐπιμένω οὔτε ἐγώ.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ παρακαλῶ τὸν κ. Λομβάρδον νὰ μὴ ἐπιμείνῃ, διότι δὲν ὑπάρχῃ πρακτικὸς σκοπός. Τὸ ἔγγραφον κατετέθη καὶ θὰ δημοσιευθῇ· εἶναι ἤδη τοῦ δημοσίου.

§58ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρὶν σᾶς ἐζήτησα τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπεφασίσθη ἡ τύπωσις.

§60ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§61ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον καὶ σεβαστὸν φίλον κύριον Κουμουνδοῦρον νὰ σκεφθῇ ὅτι ἔχει τοῦτον τὸν πρακτικὸν σκοπὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ πρόκειται ν’ ἀποθάνῃ, ἀλλ’ ἐν ὅσῳ ζῇ πρέπει νὰ ζήσῃ ὡς Βουλή· ἄλλως, ἂς ἀναγνωσθῇ τὸ ἔγγραφον τῆς διαλύσεως· ἢ νὰ μείνῃ ἐλευθέρα ἡ προκληθεῖσα συζήτησις ἢ νὰ παύσῃ νὰ ὑπάρχῃ ἡ Βουλή. Ἂς μὴ ὑπάρξῃ οὔτε ἴχνος τῆς αἰθούσης αὐτῆς, ὅταν ἐδῶ μέσα δὲν δυνάμεθα νὰ σταθῶμεν μὲ ὅλην τὴν ἀξιοπρέπειαν (χειροκροτήματά τινα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§62Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἀργὰ τὸ ἐκαταλάβατε.

§63ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ κυβέρνησις μᾶς ἐζήτησε πίστωσιν πεντάμηνον. Ὑπάρχουσι δύω τρόποι ν’ ἀποῤῥίψωμεν τὴν πρότασιν ταύτην, ἀμέσως ἢ ἐμμέσως. Ἀμέσως ἀποῤῥίπτομεν τὴν πρότασιν, ἐὰν ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ὅτι δὲν θέλει νὰ τὴν ψηφίσῃ· ἐμμέσως, ἐὰν παρατείνωμεν ἐπ’ ἄπειρον τὰς συζητήσεις. Κατετέθησαν ἤδη εἰς τὸ προεδρεῖον αἱ παρὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου πρὸς τὸν βασιλέα γενόμεναι προτάσεις· δὲν ἐννοῶ πρὸς τί ἡ τύπωσις αὐτῶν καὶ ἡ εἰς τοῦτο ἐπιμονὴ, ὅταν πρόκειται νὰ μὴ ὑπάρξῃ Βουλή· ἡ τύπωσις εἶναι ὅλως ἄσκοπος, ἀφοῦ δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ νῦν ἐπ’ αὐτῶν συζήτησις· δὲν θὰ ἔχῃ ἄλλο ἀποτέλεσμα ἢ νὰ ἐπιῤῥίψῃ ἐφ’ ἡμᾶς τὴν μομφὴν, ὅτι μὴ ἔχοντες τὸ θάῤῥος ν’ ἀποῤῥίψωμεν ἀμέσως τὰς προτάσεις τῆς κυβερνήσεως, ἐπράξαμεν τοῦτο ἐμμέσως.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἐπιμένομεν.

§65ΕΤΕΡΟΙ. Νὰ καταχωρισθῇ εἰς τὰ πρακτικά.

§66ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι δὲ καὶ γενναῖον ἐκ μέρους ἡμῶν τοῦτο· ἐὰν θέλωμεν νὰ στερήσωμεν τὴν κυβέρνησιν τῶν μέσων τῆς συντηρήσεως κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς, δυνάμεθα νὰ τὸ εἴπωμεν καθαρά· ἄλλως, δικαίως θὰ ἀποδοθῇ εἰς ἡμᾶς ἡ μεγαλειτέρα ἀνανδρία.

§67ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρόκειται περὶ προσωπικοῦ καὶ θ’ ἀπαντήσω εἰς τὸν κύριον συνάδελφον διὰ νὰ τοὺ εἴπω διατί μοῦ ἔκαμε τὴν ἐντύπωσιν αὐτὴν καὶ μὲ εἴδατε ὀλίγον ἐρεθισμένον. Ἐνθυμήθην, κύριοι, ὅτι εἰς ἄλλον βουλευτικὸν περίβολον εὑρισκόμενος, ἤρχετο ὁ ἁρμοστὴς μὲ ἕνα χαρτὶ καὶ ἔλεγεν, ἕως ἐδῶ θὰ ὁμιλήσητε, ἂν ὁμιλήσητε περισσότερα, σᾶς διαλύω· χειρότερα ἢ τότε βλέπω τώρα. Ἰδοὺ διατί λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἢ ὀφείλει ν’ ἀναγνώσῃ τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως πρότερον, ἢ ἀφοῦ ἦλθεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐπροκάλεσεν συζήτησιν, πρέπει ν’ ἀφήσῃ ἐλεύθερον τὸν λόγον εἰς ὅσα ἀναφέρονται, κύριε πρόεδρε τῆς κυβερνήσεως, οὐχὶ εἰς τὸ νὰ δώσωμεν ἢ μὴ τὴν πίστωσιν, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα σεῖς ὑπεκινήσατε, τὰ ὁποῖα σεῖς ἐφέρατε ἀπὸ τοῦ βήματος, ὑποστηρίξαντες ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κυβέρνησις, ἀλλ’ ὅτι ἔπρεπεν ἐξ ἀνάγκης νὰ διαλυθῇ ἡ Βουλὴ (θόρυβος).

§68ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Δέν ἠμποροῦμεν νὰ προβῶμεν ἤδη εἰς τοιαύτας συζητήσεις (θόρυβος).

§69ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπιτυγχάνω τὸν σκοπόν μου, ἐὰν παραδεχθῇ ἡ Βουλὴ νὰ καταχωρισθῇ τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰς τὰ ξενογραφημένα πρακτικὰ (θόρυβος μέγας).

§70ΤΙΝΕΣ. Ἀφοῦ κατετέθη, θὰ καταχωρισθῇ. Ἔχει δ’ ὡς ἑξῆς· «Μεγαλειότατε, Ἐκπληρῶν τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Υ. Μ. λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω καὶ ἐγγράφως τὰς ἰδέας, ἃς καὶ προφορικῶς ἀνέπτυξα ἐνώπιον Αὐτῆς. Ὑπολαμβάνων ὡς τὸ σπουδαιότατον μέλημα πάσης ἑλληνικῆς κυβερνήσεως τὴν ἐξωτερικὴν αὐτῆς πολιτικὴν, ἐξήγησα Ὑμῖν, Βασιλεῦ, ἐν τοῖς πρώτοις, ὅτι τὴν πρό τινος χρόνου εἰσαχθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου 1872 κρίνω ἀσυμβίβαστον πρὸς τὰ ἀληθῆ τοῦ τόπου συμφέροντα. Τὸ κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι ἡ διατήρησις φιλικῶν μετά τε τοῦ ὁμόρου κράτους καὶ τῶν λοιπῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ λαῶν σχέσεων, ἡ εἰλικρινὴς μετ’ αὐτῶν σύμπραξις ἐπὶ παντὸς ὅ,τι ἀφορᾷ εἰς τὰ ἀμοιβαῖα διεθνῆ συμφέροντα καὶ ἡ αὐστηρὰ ἀποχὴ ἀπὸ παντὸς ὅ,τι δύναται νὰ κλονίσῃ τὴν διεθνῆ αὐτῶν ἀμοιβαίαν ἐμπιστοσύνην, συναίσθησις τοῦ καθήκοντος ἴσης εὐγνωμοσύνης πρὸς τὰς τρεῖς εὐεργέτιδας Δυνάμεις καὶ ἐξ ἴσου φιλικὴ συμπεριφορὰ πρὸς τὰς λοιπάς, ταῦτα ἀποτελοῦσι τὴν ἀληθῆ ἑλληνικὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἐπειδὴ δὲ φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν γραμμὴν ταύτην, ἀφ’ ἧς πρὸς ζημίαν ἡμῶν ἐξετράπημεν, ἐπάναγκες θεωρῶ νά ἀνταποκρίνωνται καθ’ ὁλοκληρίαν τὰ ὄργανα τῆς ἐξωτερικῆς τοῦ ἔθνους πολιτικῆς πρὸς τὰς ἰδέας τῆς κυβερνήσεως, ἐν ὀνόματι τῆς ὁποίας ἐνεργοῦσι, καὶ νὰ ἀπολαύωσι τῆς πλήρους ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Ὡς πρὸς τὰ ἐσωτερικὰ ἡμῶν πράγματα, ἅπερ ἀληθῶς δέονται βελτιώσεως, καὶ δὴ καὶ κατεπειγούσης, ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγγράφως ὅ,τι ἐπίσης ἔλαβα τὴν τιμὴν νὰ Σᾶς ἐξηγήσω, Βασιλεῦ, προφορικῶς καὶ ἐν λεπτομερείᾳ. Πρεσβεύω μετ’ ἀκραδάντου πεποιθήσεως, ὅτι ἐν τῇ πιστῇ ἐφαρμογῇ τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν ἔγκειται οὐ μόνον ἡ ἀπαλλαγὴ τοῦ τόπου ἀπὸ τῆς σημερινῆς καχεξίας, ἀλλὰ καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ ἔθνους ἀνατροφὴ, ἡ βελτίωσις τῶν κακῶς ἐχόντων, ἡ πρόοδος. Φρονῶ δὲ, ὅτι αἱ εἰς τὴν ἐφαρμογὴν ταύτην δυσκολίαι δὲν εἶναι ἀνυπέρβλητοι. Αἱ συχναὶ διαλύσεις τῆς Βουλῆς, ἃς δὲν ἐπιβάλλει ἀνάγκη ἀναπόδραστος, ἀλλ’ ἁπλῶς κυβερνητικαὶ δυσχέρειαι, ἐκ κομματικῶν διαιρέσεων καὶ προσωπικῶν λόγων πηγάζουσαι, κατ’ οὐδὲν συντελοῦσιν εἰς ἄρσιν τῶν δυσκολιῶν τούτων· ἀπ’ ἐναντίας δὲ τὰς αὐξάνουσι, διότι πολλαπλασιάζουσι τὰ κόμματα, ἐξερεθίζουσι τὰς φιλοδοξίας, ἐξάπτουσι τὰ πάθη, ἀποσπῶσι τὴν προσοχὴν τοῦ τε λαοῦ καὶ τῆς κυβερνήσεως ἀπὸ τῶν κοινωνικῶν ζητημάτων, ἀποῤῥοφῶσαι αὐτὴν εἰς τὸ ἐξεγειρόμενον πολιτικὸν συμφέρον, καὶ ὑποτάσσουσιν οὕτω τὴν διοίκησιν εἰς τὴν πολιτικήν. Ἡ σημερινὴ δυσάρεστος κατάστασις, εἰς ἣν κλιμακηδὸν κατήλθομεν μετὰ τέσσαρας τοιαύτας διαλύσεις, ἔστω τῶν λόγων μου μαρτύριον ἀψευδές. Ὑπάρχουσι, Βασιλεῦ, αἰτίαι διάφοροι, ἀλλὰ γενικαὶ καὶ πρὸς τὴν καθόλου νομοθεσίαν συναφεῖς, εἰς ἃς δέον νὰ ἀποδοθῶσιν αἱ ὑφιστάμεναι δυσκολίαι. Καὶ τὰς αἰτίας ταύτας ὀφείλομεν νὰ ἐξαλείψωμεν, ὅπως συνεκλείψωσι καὶ τὰ ἀποτελέσματα. Μία τῶν πρωτίστων αἰτιῶν εἶναι τὸ ἐκλογικὸν ἡμῶν σύστημα. Τούτου ἡ τροποποίησις ἐπὶ βάσεων, ἐγγυομένων οὐ μόνον τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐκλογῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν ἀντιπροσώπων ἀπὸ τῶν μικρῶν τοπικῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα δεσμεύουσι τὴν ἐλευθερίαν καὶ τούτων καὶ τῆς κυβερνήσεως, εἶναι ἀνάγκη ὡμολογημένη καὶ κατεπείγουσα. Ἐκλογικὸν σύστημα πληροῦν τὸν ἀνωτέρω σκοπὸν, θέλει προσέτι συντελέσει οὐ μικρὸν εἰς τὸ νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τῶν πολιτευομένων τὸ συμφέρον τοῦ νὰ ἐπιδιώκωσι τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς πρὸς σχηματισμὸν προσωπικῆς πλειονοψηφίας. Εἰς τὸν αὐτὸν δ’ ἀποβλέπει σκοπὸν καὶ ἡ πρότασις, ἣν πρὸς κύρωσιν ῥητῆς ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεως ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τοῦ συναδέλφου βουλευτοῦ κ. Σωτηροπούλου, καὶ ἥτις ἔχει ἀντικείμενον τὴν εὐθύνην τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων ἐπὶ τῇ ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ φορολογικῶν νόμων εἰσπράξει τῶν δημοσίων ἐσόδων καὶ ἐνεργείᾳ δημοσίων δαπανῶν. Οὐχ ἧττον συντελεῖ εἰς ἐπίτασιν τῶν δυσκολιῶν τῆς ἐφαρμογῆς τῶν θεσμῶν ἡ προφανὴς καὶ πανθωμολογημένη ἀντίθεσις αὐτῶν πρὸς τὸν διοικητικὸν ὀργανισμόν. Τὸ σύστημα τῆς διοικητικῆς συγκεντρώσεως, ὅπερ εἰσήχθη παρ’ ἡμῖν πρὸ τῆς μεταπολιτεύσεως τοῦ 1843, καθίστησι τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν καὶ τοὺς ὑπαλλήλους αὐτῆς διοικητικῶς παντοδυνάμους· διότι ὅλα τὰ συμφέροντα, εἴτε ἀτομικὰ, καθόσον συνδέονται πρὸς τὴν διοίκησιν, εἴτε δημοτικὰ, εἴτε ἐπαρχιακὰ, εἰσὶν εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ὀργάνων αὐτῆς. Ἴσως ἐν πολιτεύματι μοναρχικῷ τὸ σύστημα τοῦτο ἔχει λόγον ὑπάρξεως καὶ δύναται ν’ ἀποβῇ ὠφέλιμον· ἀλλ’ ὑπὸ πολίτευμα κοινοβουλευτικὸν, καθ’ ὃ οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν ἐπαρχιῶν, ἑπομένως καὶ πάντων τῶν εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως κειμένων πολλαπλῶν τούτων συμφερόντων συντελοῦσιν εἰς τὴν μόρφωσιν καὶ διατήρησιν αὐτῆς, ἡ διοικητικὴ συγκέντρωσις εἶναί τι καταστρεπτικόν· διότι μὴ ὑπαρχούσης ἀπέναντι τῆς ὑπερμέτρου ταύτης κυβερνητικῆς ἐξουσίας μηδεμιᾶς ἀντιῤῥόπου δυνάμεως, πάντες οἱ ὁπωσδήποτε πολιτευόμενοι φέρονται ὑπὸ ἀνάγκης ἀναποδράστου πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ δι’ αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἰδοὺ δὲ ὁ λόγος τῆς περὶ τὴν ἐξουσίαν πάλης, ἥτις καθιστᾷ δύσκολον τὴν κανονικὴν πορείαν τῶν κυβερνητικῶν πραγμάτων. Ἰδοὺ δὲ καὶ διατὶ ἐνώπιον τῆς ἀκαταμαχήτου δυνάμεως τῶν πραγμάτων οὐδαμῶς ἐκαρποφόρησαν αἱ πρὸς θεραπείαν τοῦ κακοῦ γενόμεναι μέχρι τοῦδε ἀπόπειραι. Πρὸς ἄρσιν τῆς αἰτίας ταύτης, ἥτις δὲν εἶναι ἐκ τῶν ἐλαχίστων, προτίθεμαι νὰ προτείνω καὶ ὑποστηρίξω νομοθετικὰς μεταῤῥυθμίσεις, αἵτινες θέλουσι συζητηθῆ προηγουμένως μετὰ τῆς Υ. Μ. ὅπως θέλει συζητηθῇ καὶ τὸ περὶ ἀστικῆς εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν καὶ τῶν ὑπαλλήλων νομοσχέδιον, ὅπερ ἴσως θέλει ὑποβληθῆ κατὰ τὴν παροῦσαν τῆς Βουλῆς σύνοδον. Ἀλλὰ πρώτιστα πάντων, Βασιλεῦ, φρονῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ἔχουσα τὴν τιμὴν τῆς Ὑμετέρας ἐμπιστοσύνης καὶ φέρουσα τὸ βάρος τῆς κυβερνητικῆς εὐθύνης, ἀπαιτεῖται νὰ ᾖναι ἐντελῶς ἐλευθέρα εἰς τὰς ἐνεργείας της. Νόμιμοι καὶ ὑπεύθυνοι σύμβουλοι τοῦ Στέμματος εἰσὶν οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως· μόνον διότι εἰσὶν ὑπουργοὶ, ἐκ τῆς ἐλευθέρας ἐκλογῆς τοῦ Βασιλέως ἐκπηγάζοντες, φέρουσιν ἀναγκαίως τὸν χαρακτῆρα τῶν ἀποκλειστικῶν Αὑτοῦ συμβούλων. Οὐδὲν δὲ μᾶλλον ἀντίθετον πρὸς τὴν φύσιν αὐτὴν τῆς συνταγματικῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν θέσιν τοῦ ὑπουργείου ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου ἢ ἡ ἔλλειψις τῆς ἐλευθέρας ἐνεργείας· ἄνευ ταύτης ἡ ἠθικὴ δύναμις καὶ ἡ πραγματικὴ ἰσχὺς τῆς ἐξουσίας καταπίπτουσι πρὸς βλάβην τῶν γενικῶν τοῦ τόπου συμφερόντων. Ἀνάγκην προσέτι ἔχει ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐλευθέρας ταύτης ἐνεργείας, ἵνα προβῇ ἀπροσκόπτως εἰς τὴν διοίκησιν. Ἡ ἐκλογὴ καὶ τοποθέτησις τῶν διαφόρων ὀργάνων τῆς διοικήσεως εἶναι μέσον, ἄνευ τοῦ ὁποίου οὐ μόνον ὁ πρὸς τὴν ἐξουσίαν σεβασμὸς ἐλαττοῦται, ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπουργικὴ εὐθύνη, ἡ τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως καλύπτουσα, ἀναιρεῖται. Ὑπάρχουσι δὲ καὶ ἔν τισι τοῦ κράτους ἐπαρχίαις, ὡς εἰδικώτερον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω τῇ Υ. Μ., παράπονα κατὰ τῶν ἐπιτοπίων ἀρχῶν ἐπὶ ἀποκλειστικῇ προστασίᾳ ὡρισμένων τοπικῶν μερίδων. Τὰ παράπονα ταῦτα, ἐφ’ ὅσον εἶναι εὔλογα, πρέπει νὰ ἐκλείψωσι, διότι ἄλλως ἡ κυβέρνησις ἀπόλλυσι καὶ τὴν ὑπακοὴν ἐκ μέρους τῶν ὑπαλλήλων αὐτῆς καὶ τὴν τῶν πολιτικῶν ἐμπιστοσύνην. Ἐπὶ τῶν βάσεων τούτων φρονῶ, Βασιλεῦ, ὅτι δύναμαι νὰ κατορθώσω νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν ἱκανὴν ν’ ἀνταποκριθῇ εἴς τε τὰς προσδοκίας τῆς Υ. Μ. καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 17 Ἀπριλίου 1874. Τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος ταπεινότατος

καὶ εὐπειθέστατος θεράπων

Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ.»

§71ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). (Ἀναγινώσκει τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς). Ἔχει δ’ ὡς ἑξῆς.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ

ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

«Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὸ ἄρθρον 37 τοῦ Συντάγματος, διαλύομεν τὴν Βουλὴν τῆς ἐνεστώσης Περιόδου. Συγκαλοῦμεν δὲ συγχρόνως τοὺς μὲν ἐκλογεῖς νὰ συνέλθωσι τὴν εἰκοστὴν τρίτην Ἰουνίου ε. ε. ἵνα ἐκλέξωσι τοὺς βουλευτὰς κατὰ τὸν περὶ ἐκλογῆς νόμον, τὴν δὲ Βουλὴν ἐν Ἀθήναις τὴν εἰκοστὴν πέμπτην Ἰουλίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους. Ὁ πρόεδρος τοῦ Ἡμετέρου ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δημοσιεύσει καὶ ἐκτελέσει τὸ παρὸν Διάταγμα. Ἀθῆναι, τῇ 25 Ἀπριλίου 1874.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ.

Δ. Γ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ, Ι. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ, Δ. ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ,

Β. Κ. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ι.

ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ.»

Ὥρᾳ 3 καὶ ½ Μ. Μ.