1874.03.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 20

Τῆς 13 Μαρτίου 1874.

(Τετάρτη).

Ὥρα 1½ μ. μ.

Ἐκφωνηθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, κύριοι,....

§2ΖΩΧΙΟΣ ΚΑΙ ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως ἔχομεν τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. — Ὀφείλομεν ν’ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ τῆς παραιτήσεως τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου κ. Λομβάρδου, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν, ὡς εἶναι γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, τὴν 18 Φεβρουαρίου. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τούτου.

§4ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν ὑπάρχει λόγος, διὰ νὰ γείνῃ δεκτή.

§5Γ. ΦΩΣΚΑΡΔΗΣ. Δύω λέξεις, κύριε πρόεδρε.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§7Γ. ΦΩΣΚΑΡΔΗΣ. Ἐνθυμεῖται ἡ Βουλὴ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους παρῃτήθη ὁ κ. Λομβάρδος.

§8ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἀκούομεν, ἀπὸ τοῦ βήματος.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι· καθήσατε.

§10Γ. ΦΩΣΚΑΡΔΗΣ (ἀναβαίνει τὸ βῆμα). Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι βουλευταὶ, διὰ ποίους λόγους ὁ κ. Λομβάρδος ἐνόμισεν, ὅτι πρέπει νά ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του. Τοὺς λόγους αὐτοὺς τοὺς ἀνέπτυξεν, ὅπως ἠκούσατε. Αὐτὸς ἐξέλαβε τὴν περὶ ἀποκρούσεως πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως ὡς δεσμεύουσαν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, ὡς προτιθεμένην νὰ καταδικάσῃ εἰς σιγὴν τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς καὶ ὡς ἐπεμβαίνουσαν εἰς τὴν διάνοιαν. Ἡμεῖς, καὶ ὅλη ἡ Βουλὴ φρονεῖ, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν ὑπηγορεύθη ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς λόγους. Ἑπομένως προτείνω, ὅπως ἡ Βουλὴ μὴ παραδεχθῇ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Λομβάρδου, καθόσον δὲν ὑφίστανται οἱ λόγοι, διὰ τοὺς ὁποίους παρῃτήθη.

§11ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Λομβάρδου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται σχεδὸν πάντες). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Λομβάρδου, ὁ ὁποῖος θέλει προσκληθῆ ἀμέσως.

§13ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ὑποβάλλω νομοσχέδιον μετὰ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως περὶ βαθμολογίας τῶν ἐπιθεωρητῶν τῶν δασῶν. (Ἀναγινώσκονται).

«ΕΚΘΕΣΙΣ

Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ βαθμολογίας τῶν ἐπιθεωρητῶν τῶν δασῶν. Πρὸς τὴν Βουλήν. Κατὰ τὸ ἄρθρον 3 τοῦ ἀπὸ 15|27 Ἀπριλίου 1843 Νόμου περὶ σχηματισμοῦ καὶ διαιρέσεως τῶν δασονομείων τοῦ Κράτους, ὁ μισθὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν τῶν δασῶν ὁρίζεται εἰς δραχ. 280 κατὰ μῆνα. Διὰ τοῦ νόμου δὲ ΦΛϚʹ. τοῦ 1869 περὶ αὐξήσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν δημοσίων λειτουργῶν ὁ μισθὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν τῶν δασῶν ηὐξήθη εἰς δραχ. 320. Κατὰ τὴν κρίσιν μου, μεταξὺ τῶν Οἰκονομικῶν Ἐπιθεωρητῶν καὶ τῶν τῶν δασῶν δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ὑπάρχῃ διάκρισίς τις ὡς πρὸς τὸν βαθμὸν καὶ τὸν μισθόν. Ἐκτὸς τούτου, ἐπειδὴ οἱ εἰρημένοι ἐπιθεωρηταὶ τῶν δασῶν ἀναγκαίως πρέπει νὰ ἔχωσιν ἐπιστημονικὴν τοῦ κλάδου των μάθησιν, στάδιον δὲ προαγωγῆς ἀνώτερον τῆς θέσεως ταύτης δὲν ἔχουν, διὰ ταῦτα ἐνόμισα δίκαιον νὰ ἐξομοιωθῶσιν ὅ τε βαθμὸς καὶ μισθὸς τῶν Δασονομικῶν Ἐπιθεωρητῶν μὲ τοὺς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐπὶ τούτῳ ὑποβάλλω εἰς τὴν συζήτησιν καὶ παραδοχὴν τῆς Βουλῆς τὸ συνημμένον Νομοσχέδιον. Ἐν Ἀθήναις, 8 Μαρτίου 1874. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ βουλευτὴς

Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ

Περὶ βαθμολογίας καὶ μισθοδοσίας τῶν Ἐπιθεωρητῶν τῶν δασῶν. Ἄρθρον μόνον. Οἱ Ἐπιθεωρηταὶ τῶν δασῶν ἔχουσι βαθμὸν καὶ μισθὸν Τμηματάρχου Αʹ. ἢ Βʹ. τάξεως. Ἀθῆναι, 8 Μαρτίου 1874.

Ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.»

Κύριοι, ὡς γνωστὸν, ὁ ἐφετεινὸς χειμὼν ἔκοψε τὴν συγκοινωνίαν εἰς πολλὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, καὶ ἕνεκα τούτου καθυστέρησεν ἡ δήλωσις τῶν ζώων, καὶ καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας εἶναι ἀδύνατον νὰ συμπληρωθῇ ἐντὸς τῆς προθεσμίας, ἥτις λήγει τὴν 23ην Μαρτίου· ἑπομένως ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας μέχρι τῆς 20ης Ἀπριλίου, κατὰ συνέπειαν καὶ τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν ζώων μέχρι τῆς 20 Ἰουνίου, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν κατεπειγόντως νὰ ψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, διὰ νὰ κοινοποιηθῇ ἐγκαίρως ἡ παράτασις, πρὶν λήξῃ ἡ προθεσμία τῆς 23ης Μαρτίου. (Ἀναγινώσκονται). «Πρὸς τὴν Βουλήν. Ὁ ἐφετεινὸς βαρὺς καὶ παγερὸς ἐπικρατήσας χειμὼν, ὡς γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ἐπέφερε μεγάλην καταστροφὴν εἰς τὰ ζῶα, διέκοψε τὴν συγκοινωνίαν καὶ κατέστησε πλεῖστα μέρη ἀδιάβατα. Ἕνεκα δὲ τῆς ἐκτάκτου ταύτης καταστάσεως προβλέπω ὅτι ἡ δήλωσις τῶν ζώων δὲν δύναται νὰ ἐνεργηθῇ ἐμπροθέσμως ἐκ μέρους τῶν κτηνοτρόφων, καὶ θεωρῶ ἀναγκαιοτάτην τὴν παράτασιν τοῦ χρόνου τῆς δηλώσεως, καθὼς καὶ τῆς ἀπαριθμήσεως. Ἐπὶ τούτῳ εἰσάγω νομοσχέδιον, δι’ οὗ παρατείνεται ὁ χρόνος τῆς μὲν δηλώσεως διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος μέχρι τῆς 20 τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου, τῆς δὲ ἀπαριθμήσεως μέχρι τῆς 20 Ἰουνίου, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ τάχιστα ὡς κατεπεῖγον. Ἐν Ἀθήναις, 10 Μαρτίου 1874.

Ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ

Περὶ παρατάσεως τοῦ χρόνου τῆς τε δηλώσεως καὶ ἀπαριθμήσεως τῶν ζώων τρέχοντος ἔτους. Ἄρθρον μοναδικόν. Ὁ χρόνος τῆς δηλώσεως τῶν ζώων διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος 1874 παρατείνεται μέχρι τῆς 20 τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου, τῆς δὲ ἀπαριθμήσεως μέχρι τῆς 20 τοῦ μηνὸς Ἰουνίου. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 10 Μαρτίου 1874. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν

καὶ βουλευτὴς Ἐπιδ. Λιμηρᾶς

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.»

§14ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Ἡ Βουλὴ γινώσκει ὅτι παρ’ ἡμῖν ἰσχύει ὁ ἐμπορικὸς νόμος τῆς Γαλλίας ἀπὸ πολλοῦ χρόνου. Ὁ νόμος οὗτος ἐνομοθετήθη εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς παρούσης ἑκατονταετηρίδος. Ἡ Γαλλία εἶδε τὰ ἀτοπήματα τοῦ Νόμου τούτου, καὶ ἄνδρες μεγάλοι καὶ ἀντριβεῖς περὶ τὰ νομικὰ ἐμελέτησαν τὸ περὶ πτωχεύσεως τοῦ ἐμπορικοῦ νόμου, καὶ ἐνησχολήθησαν ἐμβριθῶς ἐπ’ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τέλους κατὰ τὸ 1838 μετεῤῥύθμισαν τὸ περὶ πτωχεύσεως βιβλίον τοῦ ἐμπορικοῦ νόμου, τὸ ὁποῖον παρ’ ἡμῖν ἐξακολουθεῖ νὰ ἰσχύῃ· παρ’ ἡμῖν ἔμειναν τὰ ἐλαττώματα αὐτοῦ. Τὸ Βέλγιον ἅμα εἶδε τὴν Γαλλίαν, ὅτι μετέβαλε τὸ περὶ πτωχεύσεως, ἔσπευσε κατὰ τὸ 1852 καὶ υἱοθέτησε τὸν νόμον αὐτὸν, τὸν περὶ πτωχεύσεως. Ἐσχάτως ἡ Ἰταλία ἔλαβε ὑπ’ ὄψιν της τὸν γαλλικὸν καὶ βελγικὸν νόμον καὶ ἔκαμε τροποποιήσεις τινὰς καὶ ἀπετέλεσεν ἔργον τέλειον. Παρ’ ἡμῖν ἀπὸ πολλοῦ χρόνου παρέστησεν ἡ ἐπιστήμη καὶ τὰ δικαστήρια τὸν ψευδῆ κύκλον, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκεται τὸ περὶ πτωχεύσεως τοῦ Ἐμπορικοῦ Νόμου. Τέλος ὁ ἐντριβὴς περὶ τὸ ἐμπορικὸν δίκαιον σεβάσμιος καθηγητὴς κ. Ῥάλλης ἐπεξεργάσθη τὰ περὶ πτωχεύσεως καὶ συνεβουλεύθη τὸν νέον περὶ τούτου γαλλικὸν νόμον καὶ ἀπετέλεσεν ἴδιον ἔργον. Τὸ ἔργον του ὑπεβλήθη εἰς τὴν συστᾶσαν ἐπιτροπὴν, συγκειμένην ἀπὸ τοὺς νομομαθεστέρους καθηγητὰς, τὸν κ. Καλιγᾶ, τὸν Φορέστην, Παπαρηγόπουλον κλπ. ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Κατηρτίσθη λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον αὐτό. Ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν της ἡ ἐπιτροπὴ τὸν γαλλικὸν νόμον, τὸν βελγικὸν καὶ τὸν ἰταλικὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐντελέστερος, διότι περιέχει ὅ,τι ἡ ἐπιστήμη παρήγαγεν ἄχρι τοῦδε. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κατηρτίσθη ἀπὸ πολλοῦ. Ἐνόμισα ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο τὸ ὁποῖον, ὡς εἶπον, ἄνδρες πεπαιδευμένοι ἐπεξεργάσθησαν, ἀλλ’ ὅμως ἔμενεν εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω ἄλλο τι περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης, εἰμὴ μόνον, ὅτι ὅσοι ἔλαβον τὸ ἀτύχημα νὰ ἦναι ὡς δανεισταὶ ἐπὶ πτωχεύσεων γνωρίζουσιν τὴν ἀνάγκην. Πολλοὶ ὀφειλέται ἔμποροι καταφεύγουν εἰς τὴν πτώχευσιν διὰ νὰ γείνουν πλούσιοι, οἱ δὲ πλούσιοι δανεισταὶ ἐξέρχονται πένητες ἕνεκα τῶν πτωχεύσεων. Διὰ τί; διότι εἰς τοῦτο συντελοῦν αἱ διατάξεις τοῦ περὶ πτωχεύσεως τοῦ Ἐμπορικοῦ νόμου. Ἴσως οὐδεμία ἀποπερατώθη πτώχευσις. Νομίζω, ὅτι τὸ ἀντικείμενον τοῦτο εἶναι ἄξιον τῆς Βουλῆς νὰ τὸ λάβῃ ὑπὸ ἐμβριθῆ σκέψιν, καθόσον ἀποδεχομένη αὐτὸ θὰ καταστείλῃ τὰς καταχρήσεις καὶ ἑδραιώσῃ τὴν ἐμπορικὴν πίστιν εἰς τὸν τόπον, ἧς μεγίστην ἔχομεν ἀνάγκην. (Ἀνεγνώσθη).

§15Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τί ἔγεινεν αὐτὸ τὸ ὁποῖον ὁ κ. Κοντόσταυλος ἔφερε;

§16ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ προκάτοχός μου ὑπουργὸς εἶχεν ὑποβάλει τὸ παρὸν νομοσχέδιον περὶ προσθήκης ἐδαφίου τινὸς εἰς τὸ ἄρθρον 596 τῆς Πολ. Δικονομίας. Καθόσον δικάζεταί τις διατρίβων εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, ἐκδίδεται ἡ ἀπόφασις κατ’ αὐτοῦ, ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐκτελεσθῇ κατόπιν ἡ κατ’ αὐτοῦ ἀπόφασις, ἐρήμην ἐκδοθεῖσα. Νομίζω, ὅτι θεραπεύεται μία ἀνάγκη διὰ τῆς προσθήκης τῆς ἐν λόγῳ διατάξεως καὶ θεραπεύονται τὰ συμβαίνοντα ἀτοπήματα.

§17ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ, κύριοι Βουλευταὶ, εἰργάσθη ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ὑποβάλλει τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐργασιῶν της δι’ ἐμοῦ τοῦ εἰσηγητοῦ.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Ἔχει ὡς ἑξῆς· Πρὸς τὴν Βουλήν. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπὴ ἐπιληφθεῖσα τῶν ἔργων αὐτῆς, ἐθεώρησε κατὰ πλειοψηφίαν κατάλληλον νὰ διαιρέσῃ τὴν ἔκθεσίν της εἰς δύω μέρη, ἤτοι τὸ πρῶτον διὰ τὰ ἔσοδα, τὸ δεύτερον διὰ τὰ ἔξοδα. Περαιώσασα τὴν ἐπὶ τῶν ἐσόδων ἐξέτασιν, λαμβάνει τὴν τιμὴν νὰ θέσῃ ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς τὰς ἑξῆς ἐπ’ αὐτῶν παρατηρήσεις. Παραδεχομένη κατὰ τὰ λοιπὰ μέρη τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων, προτείνει τὰς ἑξῆς μεταβολάς· Ἐπὶ τοῦ Κεφ. Γʹ. ἄρθρ. 1. Νομισματοκοπεῖον. Ἐκτελουμένης ἤδη, καθ’ ἃς ἔλαβε πληροφορίας, τῆς συμβάσεως μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἐργολάβου τῆς ἐκτυπώσεως τῶν ἀργυρῶν κερμάτων κατὰ τὸν Νόμον τοῦ 1867, δέον νὰ προστεθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ὑπὸ τὸ ἄρθρον τοῦτο ἡ κατὰ τὴν σύμβασιν ταύτην ὡρισμένη ὑπὲρ τοῦ δημοσίου ὠφέλεια συμποσουμένη μὲν εἰς φράγ. 200,000, περιοριζομένη δὲ μόνον εἰς φράγ. 110,000 ἤτοι δραχμὰς 120,000, τῆς διαφορᾶς μενούσης πρὸς ὄφελος τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἥτις κατὰ μεταγενεστέραν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως σύμβασιν ἀνεδέχθη ν’ ἀνταλλάξῃ διὰ τοῦ μεταλλικοῦ αὐτῆς τὰ ἐκτυπούμενα κέρματα, διευκολύνουσα τοιουτοτρόπως καὶ τὴν πραγματοποίησιν τῆς κυκλοφορίας. Ἐπὶ τοῦ Κεφ. Δʹ. ἄρθρ. 1. Μεταλλεῖα καὶ ὀρυκτά. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς σημειουμένης ὑπὸ τὸ ἄρθρον τοῦτο προσόδου τοῦ δημοσίου ἐκ τοῦ παραγομένου ἐκ τῶν μεταλλουργείων Λαυρίου μολύβδου ἔχουσα ἀμφιβολίας, ἐθεώρησε κατάλληλον νὰ ἀκούσῃ ἕνα ἐκ τῶν δημοσίων παρὰ τῇ ἑταιρίᾳ συμβούλων καὶ τὸν ἐπιθεωρητὴν τῶν μεταλλείων. Ὁ πρῶτος ἐξ αὐτῶν κατὰ τὴν ἰδίαν αὑτοῦ γνώμην παρετήρησεν, ὅτι δὲν πιστεύει κατὰ τὸ τρέχον ἔτος νὰ δυνηθῇ ἡ ἑταιρία νὰ παραγάγῃ πλέον τῶν 7,000 τόνων, διότι πρὸ τοῦ προσεχοῦς ἔτους δὲν θὰ ᾖναι δυνατὴ ἡ τοποθέτησις τῶν μηχανικῶν πλυντηρίων, ἡ δὲ καμίνευσις θὰ περιορισθῇ κατ’ ἀνάγκην εἰς ὀλίγας μόνον ἐκβολάδας. Ἡ ἀξία δὲ τοῦ τόνου ὑπολογίζεται μόνον μέχρις 700 δραχμῶν, τὰ δὲ ἔξοδα ηὔξησαν ὡς ἐκ τοῦ δυστήκτου τῶν ἐκβολάδων, αὗται ὅμως ἀποφέρουσιν αὔξησιν τοῦ ποσοστοῦ τοῦ περιεχομένου ἀργύρου καὶ ἑπομένως εἰς τὴν τιμὴν τοῦ τόνου. Ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν τούτων ἑπομένως στηριζομένη ἡ Ἐπιτροπὴ, φρονεῖ, ὅτι ἡ διὰ τὸ 1874 σημειουμένη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ὑπὸ τὸ εἰρημένον ἐδάφιον πρόσοδος τοῦ δημοσίου πρέπει νὰ περιορισθῇ εἰς δραχ. 1,300,000 μόνον, ἀντὶ τῶν 2,000,000. Ἐπὶ τοῦ Κεφ. Βʹ. ἄρθρ. 3. Διάφορα δικαιώματα. Ἡ Ἐπιτροπὴ συνιστᾷ εἰς τὴν Κυβέρνησιν μέριμναν ὡς πρὸς τὴν προξενικὴν διατίμησιν, ἥτις εἶναι δεκτικὴ πολλῶν βελτιώσεων, χάριν τῆς ἰσότητος τῶν βαρῶν καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ δημοσίου. Ἐπὶ τοῦ Κεφ. Γʹ. ἄρθρ. 2. Ταχυδρομεῖον. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκφράζει τὴν εὐχὴν ὅπως ἡ Κυβέρνησις λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ σκεφθῇ ἐπισταμένως ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ γραμματοσήμου παρ’ ἡμῖν, ἐπὶ τῷ τέλει τοῦ νὰ ἐξευρεθῶσιν αἱ ἀπαιτούμεναι βελτιώσεις, διότι εἶναι βέβαιον ὅτι παντοῦ, ὅπου γίνεται ἐφαρμογὴ γραμματοσήμου, ἡ πρόσοδος τοῦ εἰσοδήματος τούτου εἶναι καταφανὴς, ἐν ᾧ παρ’ ἡμῖν δὲν ἀνταποκρίνεται αὕτη κατὰ σχετικὸν λόγον. Ἐπὶ τοῦ Κεφ. Ηʹ. ἄρθρ. 1. Ἡ Ἐπιτροπὴ εὑρίσκει ἐξωγκωμένον τὸ ποσὸν τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου, ἀφοῦ τῷ 1873 εἰσεπράχθησαν 693,000, καὶ τὸ περιορίζει εἰς 700,000. Μετὰ τὰς προτεινομένας μεταβολὰς, τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ὑπολογίζει εἰς δραχμὰς 39,420,000 ἀντὶ τῶν εἰς δραχμὰς 40,000,000, καὶ τὴν παραδοχὴν αὐτῶν συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν, ἐπιφυλασσομένη νὰ ὑποβάλῃ λίαν προσεχῶς καὶ τὴν περὶ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους ἔκθεσίν της. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 13 Μαρτίου 1874. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους Ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς.

Ὁ πρόεδρος

Γ. ΖΩΧΙΟΣ.

Ὁ εἰσηγητὴς Γ. Μπούμπουλης. Τὰ μέλη Θ. Δαραλέξης, Κ. Κατσικόπουλος, Εὐθ. Κεχαγιᾶς, Ν-Σοῦτσος, Ν. Βασιλάκης, Ν. Ε. Λούντζης, Πέτρος Α. Μαυρομιχάλης, Σ. Σωτηρόπουλος, Σ. Χ. Στεφανόπουλος, Ν. Μαυροκορδάτος.

§19ΠΕΤΡΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ συστήσῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς Δικαιοσύνης τὴν γνωμοδότησιν περὶ αὐξήσεως τῶν ἀρεοπαγιτῶν, διότι ὁ Ἄρειος Πάγος εὑρίσκεται, καθὼς γνωρίζει καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, εἰς πλήρη παραλυσίαν. Πολλοὶ τῶν συναδέλφων γνωρίζουσι τὴν κατάστασιν τοῦ Ἀρείου Πάγου, διότι 4,000 ἐκκρεμεῖς δίκαι εὑρίσκονται εἰς τὸ πινάκιον. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ δι’ ὑμῶν, κ. Πρόεδρε, τὸ νὰ ἐπισπευσθῇ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὁ προκάτοχος ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, κ. Μαυρομιχάλη, ἐκάλεσεν ὅλας τὰς ἐπιτροπὰς νὰ ἐργασθῶσι· δυστυχῶς μετὰ λύπης ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι οὐδεμία σχεδὸν ἐπιτροπὴ εἰργάσθη, καὶ ἀπόδειξις ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῶν Οἰκονομικῶν οὔτε συνῆλθεν, οὔτε ἔπραξέ τι περὶ φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς· ὥστε δὲν ἐξαρτᾶται παρ’ ἐμοῦ οὐδέν· ἕκαστος ὀφείλει νὰ ἔχῃ συνείδησιν τῶν πράξεών του.

§21ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, ὄχι ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἀλλ’ ἐπὶ μιᾶς προτάσεως ἀνεξαρτήτου.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίσατε.

§23ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ (ἐκ τοῦ βήματος). Ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἐσύστησε τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, διὰ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ αὐξηθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν δικαστῶν παρὰ τῷ Ἀρείῳ Πάγῳ. Τὸ ζήτημα τοῦτο, κύριοι, ἦλθε καὶ κατὰ τὸ 1872, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμός. Ἐγὼ ὡς μέλος τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς δὲν ἤμην ἐναντίος, ὑπεστήριξα τὴν αὔξησιν τῶν δικαστῶν παρὰ τῷ Ἀρείῳ Πάγῳ, διότι ἐγνώριζον ἐκ τῆς ἰδίας μου πείρας καὶ ὡς δικηγόρος καὶ ὡς διάδικος, ἔχων ὑποθέσεις εἰς τὸν Ἄρειον Πάγον, μενούσας ἐπὶ δύω καὶ τρία ἔτη ἐκκρεμεῖς, ὅτι ἡ αὔξησις τῶν Ἀρειοπαγιτῶν ἦτο καὶ εἶναι ἐπαισθητὴ. Καθίσταται ἑπομένως καὶ ἤδη ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ἐπιψηφισθῇ ὁ νόμος αὐτός. Ἀλλὰ πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νόμου τούτου, φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ εἷς ἄλλος νόμος, ὁ ὁποῖος εἶναι πολὺ ἀναγκαῖος καὶ ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ ἦτον ἐψηφισμένος πρὸ πολλῶν ἐτῶν, ὡς ἐπιβαλλόμενος καὶ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος. Ἐσκεπτόμην τὴν ἰδέαν μου αὐτὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν εἰς μεταγενεστέραν συνεδρίασιν, ἀλλὰ προεκλήθην εἰς τοῦτο ἤδη ἐκ τῆς προτάσεως τοῦ συναδέλφου κυρίου Μαυρομιχάλη. Τὸ 88 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ὁρίζει τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἄρχεται ἡ ἰσοβιότης τῶν Ἀρειοπαγιτῶν καὶ Ἐφετῶν καὶ τῶν μελῶν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου τῶν ἐχόντων ψῆφον. Καὶ ἐννοεῖτε βεβαίως τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν ἡ Συνέλευσις ἠθέλησε νὰ καταστήσῃ ἰσοβίους τοὺς ὑπαλλήλους τούτους· ἠθέλησε νὰ τοὺς ἀπαλλάξῃ ἀπὸ πᾶσαν ἐπήρειαν, ἀλλὰ δὲν ἐξαρκεῖ τοῦτο μόνον. Ἠθέλησεν ἡ Συνέλευσις τὰς θέσεις αὐτὰς τὰς ἰσοβίους, τὰς πολὺ σπουδαίας, αἵτινες ἐξασκοῦν μεγάλην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς κοινωνίας, κἄπως νὰ τὰς ἐξασφαλίσῃ, ἵνα τὰς κατέχουν πρόσωπα ἱκανὰ, κατάλληλα, ἔχοντα ἰδιαίτερα προσόντα, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, εἰς τὸ ἑπόμενον ἄρθρον, εἰς τὸ ἄρθρον 89 λέγει «Τὰ προσόντα τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων, καὶ τῶν ψῆφον ἐχόντων μελῶν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου θέλουσιν ὁρισθῆ δι’ εἰδικοῦ Νόμου ἐντὸς τριετίας ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος Συντάγματος.» Ἀλλ’ ὅπως ἠξεύρετε, ἀφ’ ὅτου ἐψηφίσθη καὶ ἐδημοσιεύθη τὸ Σύνταγμα, παρῆλθον πολλὰ ἔτη καὶ ὁ νόμος αὐτὸς δὲν ἐψηφίσθη τέλος πάντων. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω διὰ τίνα λόγον δὲν εἰσήχθη καὶ δὲν ἐψηφίσθη· αὐτὸ ἐναπόκειται εἰς ἄλλους νὰ τὸ ἐξετάσωσιν, ἐγὼ μόνον λέγω ὅτι ἡ θέλησις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ὄχι μόνον δὲν ἐξεπληρώθη, ἀλλὰ καὶ παρεβιάσθη. Ἐπέστη ἡ ὥρα, καθ’ ἣν ἔμελλε νὰ γείνουν ἰσόβιοι οἱ ἀνωτέρω ὑπάλληλοι, καὶ ὁ νόμος περὶ προσόντων δὲν ἦτον ἐψηφισμένος· ἑπομένως ἦσαν εἰς θέσιν οἱ ἁρμόδιοι ὑπουργοὶ νὰ ἀφήσουν ὅσους ἤθελαν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, διότι δὲν ἠδύναντο νὰ ἔχουν ὑπ’ ὄψιν τὴν θέλησιν τοῦ ἔθνους. Ἐπέστη ἀκολούθως καὶ ὁ χρόνος τῆς ἰσοβιότητος τῶν Πρωτοδικῶν, ἡ δὲ Κυβέρνησις, θέλουσα νὰ μάθῃ τὴν ἱκανότητα αὐτῶν, ἐσύστησεν ἐπιτροπὰς καὶ προσεπάθησε νὰ εὕρῃ ποῖοι ἐκ τούτων ἔπρεπε νὰ μείνωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ποῖοι ν’ ἀντικατασταθῶσι δι’ ἄλλων καταλλήλων προσώπων. Κατὰ πόσον ὅμως ἐπέτυχεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη εἶσθε ἁρμόδιοι νὰ τὸ ἐκτιμήσητε. Ἀφ’ ὅτου ἤρχισε, κύριοι, ἡ ἰσοβιότης, πολλοὶ διορισμοὶ καὶ προβιβασμοὶ ἐγένοντο καὶ πολλοὶ δικασταὶ, δὲν ἠξεύρω διατί, ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις των· φρονῶ ὅμως ὅτι τοῦτο ἐγένετο, διότι δὲν ἠδύναντο νὰ συνεργασθῶσι μετὰ τῶν νεοδιορισθέντων, στερουμένων τῶν ἀπαιτουμένων προσόντων ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως νόμου περὶ προσόντων. Καὶ μὴ νομίζετε, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι σπουδαῖον· ἐὰν ὑπῆρχε νόμος τοιοῦτος, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐλάμβανεν αὐτὸν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὸν καταρτισμὸν τῶν δικαστηρίων, δὲν ἤθελον εὑρίσκεσθαι εἰς ἣν σήμερον εὑρίσκονται κατάστασιν αὐτά. Φρονῶ ἑπομένως, ὅτι δύναμαι ἤδη νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὑποβάλῃ συντόμως νόμον περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων, ἄλλως τε δικαιοῦμαι νὰ ὑποβάλω πρότασιν νόμου εἰς τὴν Βουλὴν, τὴν ὁποίαν θεωρῶ λίαν σπουδαίαν. Ἡ πρότασίς μου εἶναι, νὰ μὴ δύνανται ἀπὸ σήμερον καὶ ἐφεξῆς νὰ διορίζωνται ἢ νὰ προβιβάζωνται δικασταὶ ἰσόβιοι, πρὶν ψηφισθῇ νόμος περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρόκειται ἡ συζήτησίς της.

§25ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ λοιπὸν, κύριοι, εἶναι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν φέρω εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ παρακαλῶ αὐτὴν νὰ τὴν ἐξετάσῃ.

§26ΤΙΝΕΣ. Ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τῆς προτάσεως. Κατατίθεται ἡ πρότασις, ἔχουσα ὡς ἑξῆς. «Ἄρθρον 1. Οὐδεὶς διορίζεται ἢ προβιβάζεται Πρωτοδίκης, Ἐφέτης ἢ Ἀρειοπαγίτης πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως καὶ κυρώσεως εἰδικοῦ περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων τούτων νόμου. Ἄρθρον 2. Ὁ παραβάτης τοῦ παρόντος νόμου τιμωρεῖται μὲ πεντάμηνον φυλάκισιν καὶ μὲ πενταετῆ στέρησιν τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ δικαιωμάτων. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 12 Μαρτίου 1874.

Ὁ ἐκ Κυνουρίας Βουλευτὴς

Κ. ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ.»

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχομεν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὸ Νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν· (ἀνεγνώσθη καὶ ἐγένετο παραδεκτὸν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ Νομοσχέδιον περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τῆς δηλώσεως τῶν ζώων κλπ. μέχρι τῆς 20 Ἀπριλίου ὡς καὶ περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν ζώων κλπ.). Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§28ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Τὸ πρῶτον γνώρισμα, κύριοι συνάδελφοι, συνταγματικῆς τινος κυβερνήσεως εἶναι ἀναντιῤῥήτως τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι καὶ κυβερνᾷν· εἷς δὲ τῶν κυριωδεστέρων καὶ οὐσιωδεστέρων ὅρων τοῦ Συντάγματος εἶναι τὸ εἰσπράττειν καὶ δαπανᾷν τῇ ἀδείᾳ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Διατρέχομεν ἤδη τὸν τρίτον μῆνα τοῦ νέου ἔτους καὶ τὸν δεύτερον μῆνα ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς παρούσης βουλευτικῆς συνόδου, καὶ ἐν τοσούτῳ οὔτε προϋπολογισμὸν ἔχομεν, οὔτε φορολογικὸν νόμον.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§30ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας τῶν παρελθόντων δύω μηνῶν, χωρὶς νὰ παραβιάσῃ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἔλαβεν ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν εἰδικὴν πίστωσιν, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας ἐνήργησε τὰς πληρωμὰς τῶν δαπανῶν τῶν δύω τούτων μηνῶν. Διατρέχομεν ἤδη τὸν τρίτον μῆνα, ὅστις προβαίνει πρὸς τὴν λῆξιν αὐτοῦ. Μετ’ ὀλίγον δὲ, καὶ πρὸ τῆς λήξεως τοῦ μηνὸς τούτου, ἐπέρχονται αἱ ἑορταὶ τοῦ Πάσχα καὶ τῆς μεγάλης ἑβδομάδος, καὶ κατὰ τὰς ἑορτὰς ταύτας ἡ Βουλὴ θὰ διακόψῃ ἐπί τινας ἡμέρας τὰς ἐργασίας της. Θὰ λήξῃ λοιπὸν ὁ μὴν Μάρτιος, χωρὶς νὰ ἔχωμεν τὴν ἄδειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας νὰ πληρώσωμεν τὰς δαπάνας αὐτοῦ, διότι νομίζομεν ὅτι δὲν εἶναι πρέπον νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ πληρωμὴ τῶν δαπανῶν εἰς βάρος τοῦ εἰσαχθέντος εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμοῦ δι’ εἰδικῶν πιστώσεων, καθόσον δὲν γνωρίζομεν ποίας μεταβολὰς δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτοῦ. Ἀλλὰ πλὴν τούτου, ἐπῆλθεν ἤδη ἡ ἐποχὴ, καθ’ ἣν πρέπει νὰ γείνῃ ἡ διάθεσις τῶν δημοσίων προσόδων, ἐκ τῶν ὁποίων, ὡς γνωστὸν, τὸ δημόσιον ἀπολαμβάνει πολλὰ ἑκατομμύρια. Πάντες γνωρίζομεν ὅτι ἡ διάθεσις τῶν δημοσίων προσόδων πρέπει νὰ ἐνεργηθῇ ἐγκαίρως διὰ νὰ προσφερθῶσιν αἱ ἀνάλογοι τιμαὶ εἰς τὸ δημόσιον ἐκ μέρους τῶν μετερχομένων τὸ ἐπάγγελμα τοῦ ἐνοικιαστοῦ, διότι ἡ παράκαιρος διάθεσις αὐτῶν εἶναι ἐναντίον τῶν συμφερόντων τοῦ δημοσίου, καθόσον οἱ ἐνοικιασταὶ, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν ὅτι δὲν θὰ λάβωσιν ἐγκαίρως τὴν διαχείρισιν τῶν παρ’ αὐτῶν ἐνοικιασθησομένων προσόδων, δὲν θέλουν προσφέρει τὰς τιμὰς ἐκείνας τὰς ὁποίας ἤθελον προσφέρει, ἐὰν ἡ ἐνοικίασις ἐγίνετο ἐγκαίρως. Αὐτὸς λοιπὸν ὁ λόγος ἀρκεῖ ὅπως ἐπισπευσθῇ ἡ ἐπιψήφισις τοῦ φορολογικοῦ νόμου, τὸ σχέδιον τοῦ ὁποίου ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ εἴκοσι καὶ ἐπέκεινα ἡμερῶν. Ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις, θέλουσα νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν διοίκησιν καὶ τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος, θέλουσα τέλος πάντων νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν κανονικὴν αὐτὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν οὐχὶ μόνον τὸ πολίτευμα διαγράφει, ἀλλὰ καὶ ἐπιβάλλει εἰς αὐτὴν, νομίζει, ὅτι ἔχει καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ προτάξῃ παντὸς ἄλλου ζητήματος τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ φορολογικοῦ νόμου, καὶ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν δὲ τῶν δύο τούτων ἀναποφεύκτων διὰ τὴν εὔῤῥυθμον καὶ συνταγματικὴν ἐξακολούθησιν τῆς κυβερνήσεως νομοθετημάτων, μένει βεβαίως τὸ δικαίωμα ἀκέραιον εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν συζήτησιν παντὸς ἄλλου ἐκκρεμοῦς ζητήματος, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐνώπιον αὐτῆς. Τὰ ζητήματα τῆς δημοσίου ἀνάγκης, τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα συνδέονται στενῶς μὲ τὸ Σύνταγμα, τὰ ζητήματα τέλος, πάντων, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ θέσωσι τὴν Κυβέρνησιν ἐντὸς τῆς συνταγματικῆς ὁδοῦ, δὲν εἶναι ἀμφιβολία ὅτι πρέπει νὰ προτιμηθῶσιν ἀπὸ πᾶν ἄλλο οἱονδήποτε ζήτημα. Ὁ φορολογικὸς νόμος, ὅπως σᾶς εἶπον, εἶναι τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης, διότι ἐὰν ἐντὸς τῆς ἑβδομάδος ταύτης δὲν ἐπιψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς διὰ νὰ κοινοποιηθῇ ἐγκαίρως εἰς τὰς ἁρμοδίας ἀρχὰς καὶ αἱ ἀρχαὶ αὗται νὰ λάβωσι μέτρα περὶ τῆς ἐγκαίρου διαθέσεως τῶν δημοσίων προσόδων, θέλει προέλθει ζημία καὶ ἀπώλεια τῶν δημοσίων συμφερόντων. Λυποῦμαι διότι ἔμαθον ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον κύριον πρόεδρον τῆς Βουλῆς ὅτι ἡ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπιτροπὴ δὲν ἤρχισεν εἰσέτι νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ἐνῷ κάλλιστα ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ὅτε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἰς τὴν Βουλὴν, παρεκάλεσα τὴν ἐπιτροπὴν νὰ καταστήσῃ ὥριμον τὴν συζήτησιν αὐτοῦ διὰ τῆς ἐγκαίρου ὑποβολῆς τῆς ἐπ’ αὐτοῦ ἐκθέσεώς της. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ τῶν Οἰκονομικῶν δὲν ἐξετέλεσεν ἐγκαίρως τὸ ἑαυτῆς καθῆκον, διὰ λόγους ἴσως δεδικαιολογημένους, νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει νὰ σταυρώσῃ τὰς χεῖράς της περιμένουσα τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλ’ ὀφείλει, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ κανονισμοῦ, νὰ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως αὐτοῦ ἀμέσως. Ἐπειδὴ δὲ τὸ νομοσχέδιον θὰ ζητηθῇ τρὶς, ἔχει καιρὸν ἡ ἐπιτροπὴ, ἐὰν εὐαρεστῆται, νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς τοὐλάχιστον κατὰ τὴν γʹ. συζήτησιν, ἵνα χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ὁριστικὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑπέβαλε σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων τοῦ κράτους. Ὁ προϋπολογισμὸς διαιρεῖται εἰς δύο μέρη, ὡς γνωρίζετε, εἰς προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων, συνοδευόμενον ὑπὸ ἰδιαιτέρου νομοσχεδίου, καὶ προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων, συνοδευόμενον ἐπίσης ὑπὸ ἰδίου νομοσχεδίου· ἑπομένως ἡ Βουλὴ δύναται νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων, χωρὶς νὰ περιμένῃ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς καθόσον ἀφορᾷ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων. Ἔχει λοιπὸν ἤδη ἡ Βουλὴ ἐργασίαν ὥριμον καὶ σπουδαίαν, τὴν σπουδαιότητα τῆς ὁποίας πάντες ὑμεῖς γνωρίζετε, καὶ τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω πρὸς ὑμᾶς. Διὰ τοῦτο ἡ κυβέρνησις προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν τὴν τροποποίησιν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, συμφώνως μὲ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 29, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τοῦ κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, ὡς ἑξῆς· αʹ.) συζήτησις τοῦ φορολογικοῦ νομοσχεδίου, καὶ βʹ.) συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Κράτους. Μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν δὲ τῶν δύο τούτων σπουδαίων καὶ ἀναποφεύκτων νομοθετημάτων, ἀναγκαίων εἰς τὴν συνταγματικὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Βουλὴ ἐξακολουθεῖ τὰς λοιπὰς ἐργασίας αὐτῆς, τὰς ὑφισταμένας ἢ καὶ τὰς εἰσαχθησομένας εἰς τὸ μέλλον. Ἐλπίζομεν ὅτι ἡ Βουλὴ, ἐκτιμῶσα τὸ σπουδαῖον καὶ τὸ κατεπεῖγον τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν λαμβάνει τὴν τιμὴν ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ δι’ ἐμοῦ εἰς αὐτὴν, καὶ ἀναγνωρίζουσα τὴν ὀρθότητα τῆς προτάσεως ταύτης, στηριζομένης εἰς ῥήτραν συνταγματικὴν, ἐλπίζομεν, λέγω, ὅτι ἡ Βουλὴ, θέλουσα νὰ διευκολύνῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἔννομον καὶ συνταγματικὴν πορείαν της, θέλει ἀποδεχθῆ εὐχαρίστως καὶ, εἰ δυνατὸν, ἀσυζητητὶ τὴν πρότασίν μας ταύτην, ἡ ὁποία εἶναι πρότασις κανονισμοῦ, πρότασις ἀφορῶσα ἁπλῶς τὴν τροποποίησιν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ὅπως προταχθῶσι τὰ δύω ταῦτα σπουδαῖα ἀντικείμενα, ἄνευ τῶν ὁποίων ἡ κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον της νομίμως.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ζωχιὸς ἔχει τὸν λόγον.

§32ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μὲ συγχωρεῖτε νὰ ὑποβάλω μίαν ἔκθεσιν· εἶναι ἡ ἔκθεσις περὶ τοῦ ζητήματος τῆς φάλαγγος τοῦ Πανεπιστημίου (τὴν καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον).

§33ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, μὲ συγχωρεῖτε· χωρὶς νὰ ἐγγίσω τὸ ζήτημα τῆς μεταβολῆς τῆς ἡμερησίας διατάξεως, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ διὰ τὴν μὴ ὑποβολὴν ἐκθέσεως ἐπὶ τοῦ φορολογικοῦ νομοσχεδίου ἐκ μέρους τῆς ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ἐπιτροπῆς, τῆς ὁποίας συμβαίνει νὰ ᾖμαι πρόεδρος. Τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἀμέσως μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Βουλῆς εἰδοποίησιν ἐκαλέσθησαν ἀπὸ ἐμὲ, ἀλλὰ δυστυχῶς καμμίαν φορὰν δὲν κατωρθώθη νὰ γείνῃ ἀπαρτία· διὰ τοῦτο ἡ ἐπιτροπὴ μὴ δυνηθεῖσα νὰ ἐργασθῇ δὲν θέλει εἶσθαι εἰς κατάστασιν νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσίν της. Ἀλλὰ τοῦτο, νομίζω, δὲν κωλύει τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, πολὺ κατεπείγοντος. Θέλω προσπαθήσει ἐν τῷ μεταξὺ νὰ κατορθώσω συνεδρίασιν τῆς ἐπιτροπῆς διὰ νὰ ὑποβάλω τὴν ἔκθεσιν, ὅπως τὴν λάβῃ ἡ Βουλὴ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν γʹ. συζήτησιν. Ἀλλ’ ἂν δὲν γείνῃ καὶ τοῦτο, πρέπει νὰ προβῇ καὶ εἰς τὴν γʹ. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου καὶ ἕκαστον τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς τῶν οἰκονομικῶν δύναται, ἐὰν ἔχῃ παρατηρήσεις, νὰ τὰς φέρῃ ἐνώπιον τοῦ Σώματος.

§34ΖΩΧΙΟΣ. Ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὸ φορολογικὸν νομοσχέδιον εἶναι ἤδη ἐγγεγραμένον καὶ προτεταγμένον.

§35ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι τὸ περὶ ναυτολογίας.

§37ΖΩΧΙΟΣ. Ἐνόμισα, ὅτι εἶναι. Πρόκειται περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου ἐλάλησεν ὁ ἔντιμος κύριος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐνθυμεῖσθε πρὸ ἡμερῶν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε 10 ἡμερῶν προθεσμίαν νὰ μελετήσῃ, καὶ συνηγόρησα καὶ ἐγὼ ὁ ταλαίπωρος ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς αὐτῆς. Ἐσκόπει δὲ νὰ σκεφθῇ τὶ νὰ προσθέσῃ καὶ τὶ νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ διὰ τὰς σκέψεις αὐτὰς ἐδαπάνησεν ἡμέρας 9, διότι τὸ παρελθὸν Σάββατον μᾶς ἀπέστειλε τὰς σημειώσεις. Λοιπὸν διὰ νὰ σκεφθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία βεβαίως εἶναι ὡριμωτέρα ἀπὸ ἐμὲ, διὰ τὰς ὀλίγας αὐτὰς προσθέσεις καὶ ἀφαιρέσεις ἐζήτησε καιρὸν νὰ μελετήσῃ. Τὸ Σάββατον ἐλάβομεν τὰς σημειώσεις. Τὸ λέγω δὲ, διότι εἶμαι πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τὴν Δευτέραν προσεκλήθη ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ἤρχισε τὰς ἐργασίας της. Εἰργάσθημεν χθὲς τὴν Τρίτην, σήμερον δὲ ὑπεβλήθη τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐξετάσεως τῶν ἐσόδων. Ἐὰν δὲ νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι πρέπει νὰ τρέχωμεν μὲ τὸν σιδηρόδρομον, ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ καὶ δι’ αὐτὸ παραιτοῦμαι· διότι ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον γνωρίζω, ὅπως εἶναι τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ἠμποροῦσα νὰ ἀποφανθῶ, ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ ἄλλων ὑπουργείων, τὰ ὁποῖα δὲν γνωρίζω τόσον καλά. Δὲν ἐννοῶ δὲ τὶ βλάπτει, ἐὰν ἐντὸς 2, 3, 5 ἡμερῶν ὑποβληθῇ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐξετάσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅστις θεωρεῖται ἀπαραίτητον. Ἐρχόμεθα τώρα εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Νομίζω, ὅτι ὅπως εἶναι ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι ἕνας γόρδιος δεσμός, ὅστις κατ’ ἐμὲ εἶναι ἀνώτερος καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ τὸν ἁπλούστατον τοῦτον λόγον· ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ Βουλὴ νὰ ἐπεμβαίνῃ καί νὰ ἐξετάζῃ τὰς πράξεις τῶν ὑπουργῶν, ναὶ ἢ ὄχι;

§38Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι λελυμένον τὸ ζήτημα αὐτό.

§39ΖΩΧΙΟΣ. Δι’ ἐμὲ δὲν εἶναι· καὶ ἐπειδὴ λέγετε ὅτι εἶναι λελυμένον, ἐπειδὴ ἡ πύλη εἶναι ἀνοικτὴ, θέλω νὰ ἔμβω μέσα, ἀλλὰ τὴν εὑρίσκω κλειστήν.

§40Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§41ΖΩΧΙΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, τὸ ζήτημα τοῦτο κατ’ ἐμὲ εἶναι πολὺ ἀνώτερον ἀπὸ τὸ ζήτημα τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἐὰν ἔχω τὸ δικαίωμα αὐτὸ τοῦ νὰ ἐπέμβω, θέλω νὰ προβῶ· ἐὰν δὲν τὸ ἔχω, τετέλεσται. Λοιπὸν τὸ ζήτημα αὐτὸ μένει ἔτι ἐκκρεμές. Καὶ μέχρι μὲν τῆς προχθὲς ἐφαίνετο ὅτι ἀπὸ τῆς Δευτέρας εἰσερχόμεθα εἰς τὸ ζήτημα, ἀπὸ δὲ τῆς χθὲς ἀνεβλήθησαν τὰ πάντα. Διεκόπη ἐπὶ δύω ἡμέρας ἡ Βουλὴ, σήμερον δὲ ἀναβάλλεται ὅλως τὸ ζήτημα. Μεταξὺ δὲ τῶν ἄλλων τὸ ζήτημα αὐτὸ συνεπάγεται καὶ ζήτημα τιμῆς, τουτέστιν οἱ μὲν κατηγορεῖτε, ἢ μᾶλλον κατηγοροῦμεν — διότι καὶ ἐγὼ ἐπενέβην μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι δὲν ὥρισα πράξεις — οἱ μὲν κατηγοροῦμεν τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν, οἱ δὲ ἄλλοι κατηγοροῦσιν ὅλας τὰς παρελθούσας κυβερνήσεις. Αἴ! συμφέρει τὸ ζήτημα αὐτὸ νὰ μένῃ ἐκκρεμές; Νομίζω, ὅτι ὄχι. Τὸ ζήτημα πρέπει νὰ λυθῇ ἅπαξ· καὶ ἂν θέλωμεν, λύεται, διότι περὶ αὐτοῦ δὲν δύναταί τις πλέον νὰ λαλήσῃ πολά. Σᾶς λέγω δὲ ὅτι ἐγὼ μένω εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν ἐτάχθη ἡ Βουλὴ μέχρι τῆς χθὲς, τουτέστιν ἡ Βουλὴ εἶχεν ἀποφασίσει νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ περὶ τῆς ἰδέας αὐτῆς ἐλάλησαν ὅλοι, δεξιοὶ, ἀριστεροὶ, ἀρσενικοὶ, θυλικοὶ, οὐδέτεροι. Ἐὰν σήμερον ἀποφασισθῇ νὰ ἀναβληθῇ τὸ ζήτημα, εἶναι ἄλλος λόγος. Βεβαίως ἡ Βουλὴ εἶναι κυρία νὰ τὸ ἀναβάλῃ. Κατ’ ἐμὲ ὅμως δὲν πρέπει νὰ μεταβληθῇ, διότι ἴσως δίδει ἀφορμὴν εἰς τὴν μεταβολὴν ἄλλη αἰτία, μὴ πρέπουσα καὶ μὴ δικαία.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπούμπουλης εἶναι ἐγγεγραμμένος καὶ κατόπιν ὁ κ. Πετσάλης.

§43Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τὸ βῆμα τοῦτο, κύριοι, ἐνόμισεν ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς εἶναι σπουδαιότερον τοῦ προκειμένου· ἴσως διὰ τῆς ὁμιλίας του ἠθέλησε ν’ ἀμφισβητήσῃ κεκτημένα δικαιώματα, δικαιώματα ἀναγνωρισμένα, τὰ ὁποῖα πᾶς, ἀναγνώσας τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν καὶ γνωρίζων τὰς συνταγματικὰς παραδόσεις, δὲν δύναταί ποτε νὰ ἀμφισβητήσῃ. Ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιτηρήσεως τῆς ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἐποπτείας ἐπὶ τῆς διοικήσεως ἐν γένει, ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχειν, τοῦ ἐπιδοκιμάζειν καὶ ἀποδοκιμάζειν· οὐδείς ποτε ἐφιλονείκησε τὰ πολιτικὰ ταῦτα δικαιώματα τοῦ Σώματος. Ἀντικρὺ ὅμως τῶν δικαιωμάτων τούτων ὑπάρχει καὶ ἕν ἔτι γνωστότερον δικαίωμα, καὶ εὐγενέστερον καὶ σπουδαιότερον, «ἡ πρότασις τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς.» Τὸ δικαίωμα ὅμως τοῦτο δὲν εἶναι τόσον σοβαρὸν ὅσον εἶναι ἡ πρότασις τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἡ πρώτη αἰτία, ὡς γνωρίζετε, κύριοι, ἡ ὁποία ἐγέννησε τοὺς πολέμους μεταξὺ λαῶν καὶ βασιλείας, ἦτο τὸ δικαίωμα τοῦ λαοῦ νὰ γνωρίζῃ τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας θὰ κάμῃ, ὥστε τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα ἤθελεν ἐπιβάλει διὰ τὰς δαπάνας αὐτὰς ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, νὰ ᾖναι ἀνάλογα. Οὐδέποτε, οὐδεμία κυβέρνησις εἶχε δίκαιον ὅσον ἡ σημερινὴ τοῦ κυρίου Βούλγαρη. Ποῖος ὁ λόγος τῆς συστάσεως ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, παρὰ διότι ἡ κυβέρνησις τῆς 8 Ἰουλίου ἐδαπάνησεν ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς καὶ τῆς ἐπινεύσεως τοῦ λαοῦ; Ἀφ’ οὗ λοιπὸν ζητοῦμεν νὰ παύσῃ ἡ συμβαίνουσα ἀκολασία, ἀφ’ οὗ ζητοῦμεν νὰ θέσωμεν χαλινὸν εἰς τὴν λαμβάνουσαν χώραν ἀκολασίαν ἐκ μέρους τῶν ὑπουργῶν οἵτινες, παραβλέποντες τὸν προορισμὸν τῆς Βουλῆς, ἐκυβέρνησαν ἄνευ προϋπολογισμοῦ, πῶς θέλετε σήμερον, παρούσης τῆς Βουλῆς, ἡ κυβέρνησις, ἔχουσα πρὸ ὀφθαλμῶν τὴν γενομένην κατὰ τοῦ ὑπουργείου Δεληγεώργη πρότασιν, νὰ ἐπιμένῃ νὰ διοικῇ εἰς τὸν 3 μῆνα τοῦ νέου ἔτους ἄνευ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ἴσως ἐκεῖνοι, χάριν τῶν ὁποίων ἐγένετο ἡ πρότασις τῆς συστάσεως τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, θέλουσι μᾶς προτείνει τὴν αὐτὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ζωχιὸς σᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι καὶ εὐγενὲς καὶ γενναῖον νὰ ἔχωμεν ἀνθρώπους ἀνήκοντας εἰς δύο σπουδαίας μερίδας, ἢ καὶ ὅλην αὐτὴν τὴν Βουλὴν ὑπὸ κατηγορίαν. Ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω πῶς τινες παρεξηγοῦσι τὴν πρότασιν αὐτήν. Ἐγὼ ἀνέγνωσά τινας ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων συνταγματιολόγων· οὐδεὶς τούτων παραδέχεται, ὅτι ἡ πρότασις συστάσεως ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς εἶναι πρότασις κατηγορίας· διότι ἐὰν ἦτο τοιαύτη, δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἡ Βουλὴ νὰ εἴπῃ, συνιστῶ ἐξεταστικὴν ἐπιτροπήν, ἀλλ’ ἀμέσως ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς τὴν κατηγορίαν καὶ εἰς τὴν εἰς δίκην εἰσαγωγὴν τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου· τουλάχιστον ἡ πρότασις τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς ἀπέδειξεν, ὅτι ἐκεῖνοι μόνον, οἵτινες ὑπέβαλον τὴν πρότασιν, εἶχον γνῶσιν, αὐτοὶ καὶ μόνοι τῶν γενομένων καταχρήσεων, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἅπαν τὸ Σῶμα, καθόσον μάλιστα λέγει ὁ Rossi ὅτι «la proposition de la commission d'enquete ce n'est pas un blame» τοῦθ’ ὅπερ ἀποδεικνύει ὅτι δὲν εἶναι μομφὴ, δὲν εἶναι κατηγορία. Πρέπει λοιπὸν, διότι τινὲς θέλουσι νὰ ἐξάγουν λόγους ἀπὸ τὴν ἰδέαν τῆς ἐπιτροπῆς, ἴσως καὶ λόγῳ φιλοτιμίας, πρέπει, λέγω, νὰ ἀφήσωμεν τὰ κυριώτερα τῶν ἔργων μας, τὴν ἀφορμὴν αὐτὴν τῆς ὑπάρξεως τοῦ Κοινοβουλίου, τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ; Διὰ τοῦτο, κύριοι, νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ συνετῶς φερομένη, καὶ ἐὰν ᾖναι ζηλότυπος τῶν δικαιωμάτων της, θέλει δεχθῆ ἀμέσως τὴν πρότασιν τὴν γενομένην παρὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Παπαμιχαλοπούλου καὶ θέλει μεταβάλει τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἐπισπεύδουσα τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, δὲν εἶναι ἄλλος ἐγγεγραμμένος νὰ ὁμιλήσῃ ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος.

§45ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρακαλῶ, κ. πρόεδρε. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ κυβέρνησις σήμερον ὀφείλει λόγον, ἀντὶ νὰ ζητῇ λόγον παρ’ ἡμῶν· ἔφερε σήμερον ζήτημα πρωτίστης ἀξίας, τὸ ζήτημα περὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ φορολογικοῦ νόμου καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ· καὶ ζητοῦσα ἀμφότερα, λόγῳ κατεπείγοντος, παρὰ τῆς Βουλῆς, ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ παραμελεῖ τὸ καθῆκόν της.

§46ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐνοήσαμεν τοῦτο.

§47ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. — Ὅτι ἡ Βουλὴ παραμελεῖ τὸ καθῆκόν της, διότι εἰσῆλθεν εἰς τὸν δεύτερον μῆνα τῆς συνόδου καὶ οὔτε φορολογικὸν νόμον ἐπεψήφισεν, οὔτε προϋπολογισμὸν, καὶ ὅτι ἡ τακτικὴ αὕτη παραβιάζει τὸ πρώτιστον τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ Κοινοβούλιον ἔχει. Δὲν γνωρίζω, κύριοι, μεθ’ ὅλας τὰς περιπλοκὰς καὶ δυσκολίας, τὰς ὁποίας ἀπηντήσαμεν εἰς τὸν συνταγματικόν μας βίον ἀπὸ τῆς τελευταίας μεταβολῆς, ὅτι ἡ Βουλὴ ποτε ἠρνήθη εἰς κυβέρνησιν προϋπολογισμὸν ἢ φορολογικὸν νόμον. Γνωρίζω, ὅτι εἰς τὴν ἀρχαίαν τακτικὴν τῶν κοινοβουλίων ὑπῆρχε τοιαύτη συνήθεια, καὶ ὅτι ὁ πόλεμος μεταξὺ τῶν πολιτικῶν μερίδων ἐγίνετο καὶ δι’ αὐτοῦ ἀκόμη τοῦ μέτρου, τοῦ ἀρνεῖσθαι εἰς τὴν κυβέρνησιν τὰ μέσα τοῦ ζῇν. Ἀλλ’ ἡ τακτικὴ ἐκείνη πρὸ πολλοῦ ἐγκατελείφθη παρὰ τῶν ἐθνῶν, διότι ἐξηυγενίσθησαν τὰ πολιτικὰ ἤθη, καὶ ἀπὸ πολλοῦ χρόνου αἱ κυβερνήσεις, σεβόμεναι ἑαυτὰς καὶ τὸ Κοινοβούλιον, μετὰ μίαν συζήτησιν περὶ τῶν πράξεων αὐτῶν, ὅσον ἔμμεσος καὶ ἂν ὑπάρξῃ ἡ τῆς δυσπιστίας τοῦ Κοινοβουλίου ἔκφρασις, αἱ κυβερνήσεις ὑποχωροῦσιν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ἡ πλειονοψηφία διαδέχεται αὐτὰς εἰς τὰ πράγματα. Ἐγκατελείφθη πλέον τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον προανέφερον, ὡς ἄσκοπον, διότι διὰ τοῦ λογικωτάτου καὶ εὐγενεστάτου αὐτοῦ ἀγῶνος ἐπιτυγχάνεται τὸ ἀποτέλεσμα χωρὶς νὰ καταστραφῶσι τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους καὶ παραλύσῃ ἡ διοίκησις. Οὕτω ἀπὸ πολλοῦ χρόνου τὰ πολιτικὰ κόμματα ἐθεώρησαν ὡς ἀνώτατον αὐτῶν καθῆκον, ὑπέρτατον παντὸς συμφέροντος κομματικοῦ καὶ πάσης φιλοδοξίας, τὸ ἔχειν τὴν πολιτείαν ἐν καλῇ καταστάσει, τὸ διοικεῖσθαι αὐτὴν τακτικῶς καὶ ἐῤῥύθμως· καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἔθιμον ἐκεῖνο ἀκολουθοῦντες καὶ ἡμεῖς δὲν ἐπαρουσιάσαμεν μέχρι τοῦδε παράδειγμα ἀρνήσεως, οὔτε τοῦ προϋπολογισμοῦ, οὔτε τοῦ φορολογικοῦ νόμου. Καὶ διὰ ποῖον λόγον, κύριοι, νὰ τὸ πράξωμεν; Ἡ τοιαύτη πρᾶξις ἐμφαίνει τὴν ὕπαρξιν πλειονοψηφίας ἀντιθέτου πρὸς τὴν κυβέρνησιν· ἀλλ’ ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη δύναται νὰ ἐκλέξῃ οἱονδήποτε ζήτημα θελήσῃ, δύναται νὰ περιβάλῃ αὐτὸ μὲ τὸν χαρακτῆρα τῆς ὑπουργικότητος καὶ ἐμπιστοσύνης, δύναται νὰ καταψηφίσῃ κατὰ τοῦ ὑπουργείου, καὶ ἂν ἀποτύχῃ, πάλιν νὰ ἐπαναλάβῃ δευτέραν ψηφοφορίαν τῆς αὐτῆς φύσεως ἑωσοῦ ἐπιτύχῃ τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει. Δὲν πιστεύω ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ κἀνένα πλάγιον σκοπὸν, διὰ τοῦτο ἁπλῶς περιορίζομαι νὰ εἴπω, ὅτι οὐχὶ εὐστόχως ἐξελέξατο τὸ ζήτημά της. Ἀλλὰ περιπλέον ἀποδίδω ὅλην τὴν εὐθύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ὅλη ἡ χρονοτριβὴ προῆλθεν ἐξ αἰτίας της. Μέχρι σήμερον, κύριοι, δυνάμεθα νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι οὐδὲν ἐπράχθη ἐν τῇ Βουλῇ· δὲν ἐπράξαμεν δὲ τίποτε οὐχὶ ἀνθιστάμενοι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ σιωπώσης αὐτῆς καὶ ὁδηγούσης τὴν ἀπραξίαν μας. Ἅμα ἀρξαμένων τῶν συνεδριάσεων, ἐπαρουσιάσθη ζήτημα πολιτικὸν, ἐντὸς τοῦ ὁποίου συνεχωνεύθη τὸν παρελθὸν πασῶν τῶν μερίδων καὶ ἅπασα σχεδὸν ἡ κοινοβουλευτικὴ ἡμῶν ἱστορία ἀπὸ τῆς τελευταίας μεταβολῆς. Δέκα ἡμερῶν συζήτησιν κατεστρέψαμεν εἰς τὸ πολιτικὸν αὐτὸ ζήτημα, κατὰ δὲ ταύτην ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνεφανίσθη νὰ εἴπῃ, ζητῶ τὸν φορολογικὸν νόμον, παρακαλῶ ψηφίσατε τὸν προϋπολογισμόν. Μετὰ τὰς δέκα ἡμέρας ἐζήτησε διακοπὴν δεκαήμερον, καὶ μολονότι γνώμη ἐπροτάθη τότε ἡ μὲν Κυβέρνησις κατὰ τὴν δεκαήμερον προθεσμίαν νὰ σκεφθῇ τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ δὲ Σῶμα νὰ ἐργάζηται εἰς τὴν πολιτικὴν συζήτησιν, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδέχθη αὐτὴν καὶ συμπαρέσυρε τὸ Σῶμα εἰς ἀπραξίαν. Ληξάσης τῆς προθεσμίας, μᾶς ἀνακοίνωσεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου μας, ὅτι ἐπιθυμοῦσα νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ συνεδριάσῃ κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν· Τὸ ἐπράξαμεν. Οὐδὲ χθὲς δὲ συνεδριάσαμεν· καὶ σήμερον ἡ Κυβέρνησις παρέστη νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι πρέπει μετὰ σπουδῆς νὰ ἐπιψηφίσωμεν τὸν φορολογικὸν νόμον καὶ τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ἐνθυμηθῶμεν ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸν δεύτερον μῆνα τῶν ἐργασιῶν μας, χωρὶς οὐδὲ τὰ πρώτιστα ταῦτα ἔργα νὰ ἐκτελέσωμεν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις μᾶς ἐβοήθει καθ’ ὅλον τοῦτο τὸ διάστημα, δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ οὔτε αὐτὴ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὁμιλήσῃ τὴν γλῶσσαν, ἣν σήμερον ὁμιλεῖ, οὔτε ἡμεῖς νὰ τῇ ἀπαντήσωμεν ὅπως τῇ ἀπαντῶμεν, καὶ ὁ ἀγὼν, ὅστις συνάπτεται σήμερον, δὲν ἤθελε συναφθῆ. Ὁ προϋπολογισμὸς, κύριοι, εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν ἅμα ἐκλεχθέντος τοῦ προέδρου, πρὶν ἀκόμη ἐκλεχθῶσιν οἱ ἀντιπρόεδροι καὶ οἱ γραμματεῖς, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀντίῤῥησις ἐγένετο, ὅτι δὲν ἦτο τακτικὸν, οὔτε σύμφωνον πρὸς τὸν κανονισμὸν τὸ γενόμενον. Ἂν ἡ Κυβέρνησις ἤθελε νὰ μεταῤῥυθμίσῃ τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ τὸ πολιτικὸν καὶ διοικητικὸν αὐτῆς σύστημα, ἐδύνατο ἴσως νὰ δικαιολογηθῇ σήμερον λέγουσα, εἴκοσι, τριάκοντα ἡμέραι δὲν ἐξήρκεσαν ὅπως καταρτίσω τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ τὰς ἰδικάς μου ἀρχὰς περὶ πολιτικῆς καὶ διοικήσεως. Ἀλλὰ μετὰ τὴν διακοπὴν, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐψήφισε, καὶ μὲ ὅλην τὴν εὐκαιρίαν, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις εἶχε, καθ’ ὃν καιρὸν ἡ Βουλὴ ἐνησχολεῖτο εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα, σήμερον ὅτε αἱ μεταβολαὶ εἰς τὸν παρ’ ἡμῶν εἰσαχθέντα προϋπολογισμὸν γίνονται γνωσταὶ, μανθάνομεν ὅτι δι’ αὐτῶν δὲν πρόκειται περὶ μεταβολῆς διοικητικοῦ συστήματος, ἢ ἄλλης συστηματικῆς μεταῤῥυθμίσεως, ἀλλὰ περὶ αὐξομειώσεως τῶν ποσῶν, κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας. Ἡ Κυβέρνησις, λέγω, ἠδύνατο νὰ μᾶς βοηθήσῃ, ἀλλὰ μᾶς ἠδίκησε διὰ τῆς σιωπῆς της καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν τοῦτο διάστημα. Δὲν ἠδίκησε δὲ μόνον ἡμᾶς, ἀλλ’ ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ τὸ εἴπω, ἠδίκησε καὶ ἑαυτὴν, σιωπήσασα ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ καὶ τὸ ὁποῖον μένει εἰσέτι ἐκκρεμές. Ἠδίκησε καὶ ἡμᾶς ἡ Κυβέρνησις καὶ ἑαυτήν· διότι περὶ τίνος πρόκειται; ἐπρόκειτο πρῶτον περὶ ἐξετάσεως τῆς πολιτείας καὶ οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῶν ὑπουργείων ἀπὸ τοῦ 1865 μέχρι τῆς 6 Φεβρουαρίου 1874. Ἐν αὐτῇ τῇ ἐξελέγξει ἡ Κυβέρνησις ἐνδιεφέρετο ὡς κυβέρνησις, ὡς πλειοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ ὡς πολιτικὸν κόμμα. Ἐνδιεφέρετο ὡς πολιτικὸν κόμμα, διότι ἐν αὐτῇ τῇ ἐξελέγξει ἔχει μέγα μέρος, καθόσον κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἐκυβέρνησε τὸ κράτος τρὶς, τῷ 1866, τῷ 1868 καὶ τῷ 1872. Ἠκολούθησεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν καὶ ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἰδίαν, τρόπον διοικητικὸν ἴδιον, διαχείρισιν οἰκονομικὴν προϋπολογισμοῦ, δανείων, ἐκτάκτων πόρων καὶ πιστώσεων, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ τὴν τακτικὴν διαχείρισιν νὰ διαχειρισθῇ καὶ εἰς πάνυ ἔκτακτον νὰ φθάσῃ. Περιπλέον δεύτερον ἐπρόκειτο περὶ τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος. Ἐν τῇ προτάσει, ἡ ὁποία κατετέθη καὶ ἡ ὁποία μᾶς ἀπησχόλησε καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν, συνεζητεῖτο ὁποία πρέπει νὰ ᾖναι ἡ χρῆσις τῶν δικαιωμάτων ἢ τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν καὶ ἕκαστον κόμμα ἔχει καθῆκον νὰ ὑπερασπίζηται τὰ συνταγματικὰ δικαιώματα τοῦ Βασιλέως, καθὼς ἔχει καθῆκον νὰ ὑπερασπίζηται τὸ καθεστὼς, ἔχει δὲ καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ φρονῇ περὶ αὐτῶν ὅ,τι ἡ συνείδησις ὑπαγορεύει εἰς ἕκαστον ἐξ ἡμῶν καὶ εἰς ἕκαστον τῶν κομμάτων· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἓν καθῆκον περιπλέον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχομεν οἱ ἄλλοι. Ὀφείλει ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν Βασιλικῶν δικαιωμάτων νὰ φρονῇ τὰ τοῦ Βασιλέως, καὶ, ἂν διαφωνῇ, τὸ καθῆκόν της εἶναι νὰ παραιτηθῇ· ἀλλὰ, συζητουμένης τῆς χρήσεως τῶν δικαιωμάτων τῶν συνταγματικῶν τῆς Βασιλείας, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ ἄλλη γνώμη ἡ τοῦ Βασιλέως καὶ ἄλλη ἡ τῆς κυβερνήσεως. Ἐπαναλαμβάνω δὲ, κύριοι, ὅτι ἕκαστον ὑπουργεῖον δύναται νὰ ἔχῃ γνώμην ἰδίαν περὶ τῆς χρήσεως τῶν βασιλικῶν προνομίων, καὶ δὲν ἐννοῶ, ὅτι, παρουσιασθείσης συζητήσεως περὶ αὐτῶν, ὀφείλει νὰ μεταβάλῃ γνώμην. Οὐδέποτε διῆλθεν ἀπὸ τὸν νοῦν μου τοιαύτη ἰδέα, ἀλλὰ λέγω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἀντιπροσωπεύει τὴν βασιλείαν, καθὼς παρὰ τῷ βασιλεῖ ἀντιπροσωπεύει τὴν Βουλήν. Περὶ τίνος ἐπρόκειτο, καὶ περὶ τίνος συζητοῦμεν, καὶ περὶ τίνος θὰ συζητήσωμεν; Ἐπρόκειτο καὶ πρόκειται ἂν ᾖναι κοινοβουλευτικὸν νὰ ἀναβιβάζωνται εἰς τὴν ἐξουσίαν αἱ κοινοβουλευτικαὶ μειοψηφίαι, ἂν αἱ συχναὶ διαλύσεις τῆς Βουλῆς κατασκάπτωσι τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, ἂν ἡ Βουλὴ θὰ σχηματίζῃ τὰ ὑπουργεῖα ἢ τὰ ὑπουργεῖα θὰ σχηματίζωσι τὴν Βουλὴν καὶ τόσα ἄλλα ζητήματα, ἴδιον τύπον ἔχοντα ἀλλ’ εἰς τὴν αὐτὴν ἀρχὴν ἀποβλέποντα. Δὲν πρόκειται ἤδη τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ συζητήσω τὴν ὀρθότητα οὐδεμιᾶς τῶν γνωμῶν τούτων, οὐδὲ νὰ ἐκφράσω γνώμην περὶ οὐδεμιᾶς τῶν προτάσεων· πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἡ κυβέρνησις συμμορφῶται μὲ τὸ καθῆκόν της σιωπῶσα, καὶ πολὺ μᾶλλον, ἂν, προτείνασα σήμερον ἀναβολὴν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, συμμορφοῦται μὲ τὸ ἐπιβαλλόμενον αὐτῇ χρέος. Τὸ ὑπουργεῖον, κύριοι, περὶ ἀμφοτέρων τούτων τῶν ζητημάτων καὶ ὡς πολιτικὸν κόμμα καὶ ὡς πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ ὡς κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἐκφρασθῇ, ἡ δὲ σιωπή του εἶναι ἀνεξήγητος. Ἐγὼ τοὐλάχιστον, εἰ καὶ ἐβασάνισα τὸν νοῦν μου, δὲν ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ, ἐπί τίνος λογικοῦ συλλογισμοῦ, ἐπὶ τίνος συμφέροντος τοῦ κράτους ἢ τῆς Βουλῆς ἢ τῆς ἰδίας κυβερνήσεως θεμελιοῦται ἡ σιωπή της ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν. Διὰ τοῦ πρώτου μέρους τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν, πρόκειται νὰ εἰσαχθῇ, ὡς οἱ πάντες ὁμολογοῦσιν, ἓν συνταγματικὸν ἔθιμον εἰς τὴν πολιτείαν ἡμῶν, ὅτι δηλαδὴ καὶ μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῶν κυβερνήσεων δύνανται νὰ διορίζωνται ἐπιτροπαί, αἱ ὁποῖαι νὰ ἐξετάζωσι τὸν βίον καὶ τὴν πολιτείαν τῆς παραιτηθείσης κυβερνήσεως, μήπως παρεβίασε τοὺς νόμους κατά τι καὶ κατὰ τί. Προκειμένου δὲ νὰ εἰσαχθῇ τοιοῦτόν τι ἐν τῷ μέλλοντι ἔθιμον, ἐρωτῶ καὶ παρακαλῶ τοὺς ἰδίους κυρίους ὑπουργοὺς ν’ ἀπαντήσωσιν ἂν μόνοι αὐτοὶ δὲν ἐνδιαφέρονται! ἂν μόνον οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ περιβεβλημένοι τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς νομοθετικῆς δὲν ἐνδιαφέρωνται διὰ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ εἰσαχθῶσι; Τίς λοιπὸν ἐνδιαφέρεται, ἂν μὴ ἡ κυβέρνησις; Εἶναι τάχα τὸ ζήτημα ἁπλῶς προσωπικόν; δὲν ἐνδιαφέρωνται εἰς αὐτὴν τὴν συζήτησιν παρ’ ἐκεῖνοι οἱ πολιτικοὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι διεχειρίσθημεν ἢ ἐλπίζομεν καὶ εἰς τὸ μέλλον νὰ διαχειρισθῶμεν τὰ τῆς πολιτείας; ἀλλὰ καὶ τότε ὡς κόμμα ἡ κυβέρνησις δὲν ἔχει τὸ αὐτὸ ἐνδιαφέρον; τὸ ἐνδιαφέρον εἶναι μόνον εἰς ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἐπιμένομεν εἰς τὴν συζήτησιν καὶ λαμβάνομεν τόσῳ μέρος ἐνεργητικόν; Ἂν δὲν ἐπιδοκιμάζῃ τὸ ἔθιμον ἡ κυβέρνησις, χρεωστεῖ νὰ ἐκφρασθῇ, ἂν δὲ τὸ ἀποδοκιμάζῃ, χρεωστεῖ νὰ συμπράξῃ. Ὡς κυβέρνησις δὲ ἐπὶ τοῦ δευτέρου μέρους τῆς προτάσεως τοῦ ἀφορῶντος τὰ συνταγματικὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, ἐρωτῶ, εἶναι ποτὲ συγκεχωρημένον ἡ κυβέρνησις νὰ σιωπᾷ, ἢ εἶναι συγκεχωρημένον, ἀφοῦ ἐσιώπησεν ἐπὶ τόσας ἡμέρας, νὰ ἔρχηται καὶ νὰ ζητῇ ἀναβολὴν, καὶ, ὡς παρέστησε λίαν ὀρθῶς ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, τὴν διαιώνισιν τοῦ ζητήματος τούτου; Διότι τὸ κατεπεῖγον τὸ ἐστήριξεν ὁ ὑπουργὸς εἰς τὰς παρεμπιπτούσας ἑορτὰς, καὶ κύριος οἶδε μετὰ τὰς ἑορτὰς, ἂν καὶ πότε θὰ συνέλθῃ τὸ Κοινοβούλιον, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι κατὰ τὰς ἑορτὰς οἱ πλεῖστοι ἀποχωροῦσιν. Εἶναι λοιπὸν ἀδιάφορον εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ μένῃ ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα περὶ τοῦ ποία πρέπει νὰ ᾖναι ἡ χρῆσις τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος καὶ ὁποῖα εἶναι τὰ δικαιώματα ταῦτα; Αὐτὰ ἐν τούτοις εἶναι ἡ βάσις τοῦ πολιτεύματος, διότι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς καὶ ἡ παράδοσις τῆς κυβερνήσεως εἰς τὴν πλειοψηφίαν ἢ μειοψηφίαν εἶναι τὸ πᾶν, εἶναι τὸ Σύνταγμα, εἶναι τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα. Δύναμαι ἑπομένως, κύριοι, νὰ παραδεχθῶ καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν παρατήρησιν, ἣν ἔκαμέ τις τῶν προαγορευσάντων, ὅτι τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει προετάχθησαν κατὰ τὴν ὁμόφωνον γνώμην τῆς Βουλῆς ὁλοκλήρου, εἶναι πολὺ ἀνώτερα τοῦ ζητήματος, τοῦ ὁποίου θέλει νὰ προτάξωμεν τὴν συζήτησιν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν· ἀλλὰ δὲν τὸ πράττω, διότι ἠρχίσαμεν ἴσα ἴσα πρὸ πολλοῦ τὸν ἔλεγχον, καὶ πιστεύω, ὅτι παριστῶ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς λέγων, ὅτι τὰ δύω ζητήματα δὲν ἔρχονται εἰς ἀντίθεσιν, οὐδὲ πρόκειται νὰ εἴπωμεν, ποῖον εἶναι ἐπικρατέστερον καὶ ποῖον εἶναι κατώτερον. Τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τὸν φορολογικὸν νόμον οὐδεμία Βουλὴ οὐδεμιᾶς ἐποχῆς, ὅσον φοβεραὶ ἐποχαὶ καὶ ἂν παρῆλθον, δὲν ἠρνήθη ποτὲ, οὐδὲ εἶναι ἀνάγκη σήμερον μὲ τὰ σημερινὰ ἤθη τῶν κοινοβουλίων νὰ καταντῶμεν εἰς τὴν ἄρνησιν τῶν φόρων καὶ εἰς τὴν ἄρνησιν τοῦ δικαιώματος τοῦ δαπανᾶν. Ἂν δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὸν δεύτερον μῆνα, ἂν δὲν συνεζητοῦμεν οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἄλλο, ἡ κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ἔλθῃ πρὸς ἡμᾶς καὶ οὐχὶ ἡμεῖς πρὸς αὐτήν. Ἀλλ’ ὅ,τι, κύριοι, πολὺ περισσότερον μὲ ἐκπλήττει καὶ ἐλπίζω ὅτι θὰ ἐκπλήξῃ ὅλους ἡμᾶς, εἶναι, ὅτι μετὰ τὴν παρέλευσιν τόσου χρόνου σιωπῆς, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἐσκέπτετο τὸ ζήτημα τὸ πολιτικὸν, καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ μὴ τὸ σκέπτηται, διότι περὶ τῶν δικαιωμάτων της ἐπρόκειτο, μετὰ τὴν μελέτην ταύτην δὲν παρουσιάζεται νὰ ἐκφράσῃ γνώμην καὶ νὰ ἐπιδιώξῃ λύσιν. Ἐὰν ἐπέσπευδε τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ἠδυνάμην νὰ δικαιολογήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις τῷ ὄντι ἠδύνατο νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιόν μας καὶ νὰ εἴπῃ· κύριοι, συζητεῖτε ἐπὶ πολὺν χρόνον τὰ συνταγματικὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐσιώπησα διὰ τοῦτον ἢ δι’ ἐκεῖνον τὸν λόγον, ἀλλ’ ἔχω ἤδη μίαν γνώμην, καὶ ἡ γνώμη μου εἶναι αὕτη, καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀποφανθῆτε ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἐνόσῳ μένει ἐκκρεμὲς, προξενεῖ μεγίστην ζημίαν εἰς τὸν τόπον· σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀποφανθῆτε μετὰ ἧς ταχύτητος ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἡ συνείδησίς σας ὑπαγορεύει, συλλογιζόμενοι, ὅτι πρέπει νὰ τελειώσωμεν ὅσον οὔπω καὶ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τὸν φορολογικὸν νόμον. Ἐκπλήττομαι δὲ, διότι δὲν ἠκολούθησε τὴν γνώμην ταύτην, ἀλλ’ ἔκλεισε τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε δι’ αὐτὴν νὰ ᾖναι πρώτιστον, ἔρχεται δὲ σήμερον μετὰ μεγίστου θάῤῥους νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν εἰς ἀόριστον ἀναβολὴν, προτασσομένου τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου. Ἔπρεπε τοὐλάχιστον ν’ ἀφήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν θέλει νὰ συζητήσῃ τὸ πολιτικὴν ζήτημα, διότι θέλει ἑνὸς μηνὸς συζητήσεις· οὕτω τοὐλάχιστον κατὰ τύπους ἠδύνατο ἡ κυβέρνησις νὰ δικαιολογηθῇ. Ἀλλ’ ἤδη ἡ μὲν Βουλὴ, ὡς εἶμαι βέβαιος καὶ ὡς ἀπέδειξαν αἱ προγενέστεραι ἀποφάσεις αὐτῆς, ἐπιθυμεῖ νὰ δώσῃ ἓν τέλος εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον θέλει κανονίσει τρόπον τινὰ τὰς ἰδέας μας περὶ τῶν δικαιωμάτων ἐκείνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τὰ ὁποῖα τοσοῦτον ἐπηρεάζουν τὰ ἡμέτερα, ἡ δὲ κυβέρνησις οὐδὲ κἂν λόγον ἐξέφερεν. Αὐτὸ μὲ ἐκπλήττει καὶ ἄπορον μοὶ φαίνεται. Τί φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις περὶ τῶν δύω ἰδιαιτέρων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἡ πρότασις περιέχει; φρονεῖ, ὅτι ὑπάρχει εἰς τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, ἢ, ἂν δὲν ὑπάρχῃ, πρέπει νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν τὸ ἔθιμον, ὅτι μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως, ἡττωμένης ὑπὸ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, πρέπει νὰ συνιστᾶται ἐπιτροπὴ, ἥτις νὰ ἐξετάζῃ τὴν πολιτείαν καὶ τὴν διαγωγὴν αὐτῆς, ὅπως εὕρῃ ἂν παρηνόμησε κατά τι καὶ κατὰ τί; ἢ ἔχει ἄλλην γνώμην περὶ τῆς λογοδοσίας, ἣν ὀφείλουσιν αἱ Κυβερνήσεις πρὸς τὰ Κοινοβούλια; Ἐὰν ᾖναι σύμφωνος μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατηγοροῦσι τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις πρὸ μικροῦ παρῃτήθη, καὶ μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατηγοροῦσι τὰς Κυβερνήσεις τὰς προγενεστέρας, πρέπει νὰ ἔλθῃ νὰ ἐκφρασθῇ, διότι δὲν τῇ ἐπιτρέπεται νὰ σιωπᾷ οὔτε ὡς κόμμα, οὔτε ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, οὔτε ὡς κυβέρνησις, διότι καὶ τὴν Κυβέρνησιν πρώτιστα ἐνδιαφέρει ἂν πρέπει νὰ εἰσαχθῇ τοιοῦτον σύστημα ἐξελέγξεως, διότι σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ αὐτὴ ἡ ἰδία θέλει ὑποβληθῆ εἰς τοῦτο. Ἐὰν δὲ ἔχῃ ὡς κυβέρνησις, ἀντιπροσωπεύουσα ἐν γένει τὴν ἐξουσίαν, γνώμην ἄλλην περὶ τῆς ἐξελέγξεως τῶν Κυβερνήσεων, ὀφείλει νὰ μᾶς φωτίσῃ, διατί κρύπτει τὰς ἰδέας της καθ’ ἣν ἐποχὴν μάλιστα δὲν τῇ εἶναι συγχωρημένον νὰ σιωπᾷ. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ δευτέρου ζητήματος τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Συντάγματος, τοῦ ἀφορῶντος αὐτὰ τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, διότι ἡ χρῆσις τῶν δικαιωμάτων εἶναι τὰ δικαιώματα ἐν γένει, ἐπὶ τοῦ δευτέρου, λέγω, ζητήματος ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ λάβῃ τὸν λόγον καὶ ἐκφρασθῇ, καὶ ἂν ἔχῃ γνώμην ἰδίαν, ἥτις τυχὸν δὲν ταυτίζεται μετὰ τῆς γνώμης τοῦ ἡγεμόνος, δὲν λέγω, ὅτι ὀφείλει νὰ τὴν μεταβάλῃ, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ ἀποσυρθῇ. Μοὶ συνέβη ἄλλοτε νὰ εὑρεθῶ εἰς παρομοίαν θέσιν, καὶ τὸ ἐνθυμεῖσθε, ὅσοι εὑρέθητε εἰς τὰς συνεδριάσεις τοῦ 1865· ἤμην τότε εἰς τὴν κυβέρνησιν, καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ φέρῃ πρότασιν περὶ καταργήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ὅτε ἐφέρθη ἡ πρότασις, ἐπρόκειτο περὶ ἐπουσιωδῶν ζητημάτων· ἐγὼ δὲν ἤμην παρὼν, καὶ ἡ Βουλὴ ἐπεφόρτισε τὸν πρόεδρον νὰ μὲ καλέσῃ. Ἐνεφανίσθην καὶ ἠρωτήθην, ὁποίαν γνώμην ἔχω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς καταργήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας· τί ἀπεκρίθην εἰς τὴν Βουλήν; εἶπον, ὅτι ἔχω ἐπὶ δύω ζητημάτων μερικωτέρων ἰδίαν γνώμην, τὴν ὁποίαν προθύμως θέλω ἐκφράσει εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ οὐχὶ τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ ἐπέμενεν ἐκ παντὸς τρόπου νὰ μάθῃ τὴν γνώμην μου· τῇ εἶπον, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δὲν πρέπει νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν ἐν τῇ Βουλῇ περὶ καταργήσεως τοῦ θεσμοῦ τούτου τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ συγχρόνως ἠξεύρω, ὅτι εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκομαι, δὲν ἀντιπροσωπεύω μόνον ἐμαυτὸν, ἀλλ’ ἀντιπροσωπεύω πρὸ πάντων τὴν Βασιλείαν. Θέλω ἀνακοινώσει εἰς τὸν Βασιλέα τὴν γνώμην· καὶ ἂν ὁ Βασιλεὺς ἔχῃ τὴν αὐτὴν γνώμην, θέλω ἔλθει ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Στέμματος καὶ ὑποστηρίξει αὐτὴν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς· ἐὰν δὲ ἡ Βασιλεία φρονῇ, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν περὶ καταργήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας πρέπει νὰ λάβω μέρος, καί τοι διαφωνῶν, θέλω ἀποχωρήσει. Ἡ Βουλὴ ἀπῄτησε νὰ μάθῃ καὶ ἑτέραν γνώμην μου, τί ἐφρόνουν περὶ τῆς οὐσίας ἤτοι περὶ καταργήσεως ἢ μὴ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἀπελογήθην τὰ αὐτὰ καὶ προσέθηκα, ὅτι ἡ περὶ τούτου γνώμη μου εἶναι πασίγνωστος, διότι δὲ εὑρίσκομαι εἰς τὴν κυβέρνησιν, δὲν ὀφείλω ν’ ἀλλάξω γνώμην, ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου θέλω συνεννοηθῆ μετὰ τοῦ Βασιλέως, καὶ ἂν ᾖναι σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην μου, θέλω ἐξακολουθήσει νὰ ἀντιπροσωπεύω τὸ Στέμμα, ἂν δὲ διαφωνῇ, θέλω ἀποσυρθῆ. Εὐρωπαῖοι συνειθισμένοι εἰς τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον τελειοποιηθέντα, ὡς παρ’ αὐτοῖς ἐτελειοποιήθη, θέλουσιν ἐκπλαγῆ μανθάνοντες, ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ Βουλὴ συζητεῖ περὶ τῆς χρήσεως τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, ἡ κυβέρνησις ἐντελῶς ἐσιώπησεν. Αὐτὸ, κύριοι, δὲν πιστεύω νὰ ἠκούσθη ποτὲ, πιστεύω ὅτι εἶναι πρωτοφανὲς, ἀπαντώμενον μόνον παρ’ ἡμῖν. Θέλει δὲ προξενήσει ἔτι μεγαλειτέραν ἔκπληξιν διὰ τοὺς συνειθισμένους εἰς τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον εὐρωπαίους, ὅταν μάθωσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐ μόνον ἐσιώπησεν, ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἀφοῦ ἐζήτησε προθεσμίαν, ἀφοῦ ἀπέκρουσε τὴν πρότασιν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ Βουλὴ τὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος τούτου, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἤθελε σκέπτεσθαι περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ ἐζήτησε καὶ μίαν καὶ δύω ἀκόμη ἀναβολὰς, ἔρχεται ἤδη ζητοῦσα ἀναβολὴν διαρκῆ. Διὰ τοῦτο, κύριοι, δὲν νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ δεχθῇ αὐτὴν τὴν τακτικήν· δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ εὐχαριστηθῇ εἰς τὰ μέχρι τοῦδε γενόμενα, διότι εὐχαριστουμένη ἀποδεικνύει, ὅτι τὰ μεγάλα συνταγματικὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀνεγράφησαν ἐν τῷ Συντάγματι, δὲν ἔχουσιν ἀληθῶς δι’ αὐτὴν τὴν μεγάλην ἀξίαν, τὴν ὁποίαν πραγματικῶς πρέπει νὰ ἔχωσιν. Ἡ Βουλὴ δὲν πιστεύω νὰ ἐπιθυμῇ νὰ κατατρίβῃ τὸν χρόνον της, ἐνασχολουμένη εἰς ζητήματα τόσῳ μεγάλης ἀξίας, χωρὶς νὰ ἐπιδιώκῃ ἓν ἀποτέλεσμα πρακτικόν, χωρὶς νὰ ἐπιθυμῇ μίαν λύσιν ἀλλὰ μόνον τὴν σύγχυσιν, καὶ πιστεύω ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει συμφωνήσει, ὅτι ἡ τακτική, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο ἀκολουθεῖ, δὲν τείνει εἰς τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἀποδίδω εἰς τὴν Βουλήν. Πιστεύω δὲ, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ ζητήσῃ νὰ καταστήσῃ τὴν συζήτησιν ἀληθῆ, σοβαράν, ἀξίαν τοῦ ζητήματος καὶ ἀξίαν τῶν δικαιωμάτων, περὶ τὰ ὁποῖα ἐνασχολεῖται. Φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις τῇ ἀποδίδει, νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τοὺς χρόνους τοὺς ἐγκαταλελειμμένους καὶ λησμονημένους τοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου τῶν ἐθνῶν, καθ’ οὓς ὁ πόλεμος κατὰ τῶν κυβερνήσεων ἐγίνετο διὰ τῆς παραλυσίας τοῦ Κράτους. Ἑπομένως ὑπάρχει ὅλη ἡ προθυμία νὰ παραιτήσωμεν τὰ τοιαῦτα ἔθιμα, ὅταν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἐνόσῳ θέλομεν, καὶ νὰ μὴ τὴν ἔχωμεν ἐνόσῳ δὲν θέλομεν· καὶ ὅτι εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἡ Βουλὴ θέλει θεωρήσει καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως καὶ καθῆκον ἑαυτῆς νὰ ἐνασχοληθῶσι καὶ ἡ μὲν καὶ ἡ δὲ εἰς λύσιν σοβαρὰν καὶ σπουδαίαν, ὅπως ἔχῃ ἀξίαν καὶ ἔχῃ καὶ ἀποτέλεσμα. Τὰ δὲ μέχρι τοῦδε γενόμενα δὲν τὰ νομίζω τοιαῦτα.

§48ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἶμαι ἠναγκασμένος, κύριοι, νὰ εἴπω ὀλίγα πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τῶν ἀδίκων, κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, αἰτιάσεων, τὰς ὁποίας πρὸ μικροῦ ἀπηύθυνεν ἐντεῦθεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, χωρὶς βεβαίως διὰ τῆς ὑπερασπίσεως, τὴν ὁποίαν προτίθεμαι νὰ κάμω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐπιῤῥίψω εὐθύνην, ἢ μομφήν τινα, ἔστω καὶ μεμακρυσμένην, κατὰ τοῦ Κοινοβουλίου. Γνωστὸν εἶναι ὑμῖν, ὅτι ἡ παροῦσα κυβέρνησις ἐκλήθη εἰς τὰ πράγματα τὴν ἑσπέραν τῆς 9 Φεβρουαρίου. Τὴν 10 καὶ 11 τοῦ μηνὸς τούτου ἡ Βουλὴ δὲν συνεδρίασεν, ὡς ἐκ τῶν ἑορτῶν τῶν Ἀποκρέω, συνῆλθε δὲ εἰς πρώτην μετὰ τὸν σχηματισμὸν τῆς παρούσης κυβερνήσεως συνεδρίασιν τὴν 12 Φεβρουαρίου. Ἀλλ’ εὐθὺς τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἐῤῥίφθη ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Κοινοβουλίου ζήτημα πολιτικόν, ἀφορῶν οὐχὶ βεβαίως εἰς τὴν ἐξέτασιν καὶ τὸν ἔλεγχον τῶν βασιλικῶν προνομίων, διότι τὰ βασιλικὰ προνόμια, ὡς θέλω ἀποδείξω βραδύτερον, εἶναι ἀνώτερα παντὸς ἐλέγχου, πάσης ἐξετάσεως, ἀλλὰ μόνον ὡς πρὸς τὸ ἀνεύθυνον πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, οὐδέποτε δὲ καὶ ὡς πρὸς τὴν ὑπεύθυνον κυβέρνησιν, ἥτις ποιεῖται χρῆσιν αὐτῶν, (εὖγε! εὖγε!), ἀλλ’ ἀφορῶν εἰς τὰς πράξεις καὶ εἰς τὴν εὐθύνην τῆς προκατόχου κυβερνήσεως. Ἐῤῥίφθη λοιπὸν ἐν μέσῳ τοῦ Κοινοβουλίου, ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τοῦ σχηματισμοῦ τῆς παρούσης κυβερνήσεως, ζήτημα πολιτικόν, ζήτημα σοβαρόν, ἀφορῶν, ὡς εἶπον, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πράξεων τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, καὶ τῆς εὐθύνης, ἣν ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, χωρὶς νὰ ζητῇ νὰ κρύπτηται ὄπισθεν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος (εὖγε εὖγε!). Ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ παρασταθῇ, καὶ παρεστάθη κατὰ τὰς ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου πολυημέρους συζητήσεις τοῦ Κοινοβουλίου, τὸ μὲν διότι ἡ Κυβέρνησις πάντοτε πρέπει νὰ παρίσταται εἰς τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς, τὸ δὲ διὰ νὰ δίδῃ πᾶσαν ἀναγκαίαν πληροφορίαν ἐπὶ παντὸς ἀντικειμένου, ἥτις τυχὸν ἤθελε ζητηθῇ παρ’ αὐτῆς, σχετικῶς πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον, τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν εὐθύνην τῆς προκατόχου κυβερνήσεως. Δὲν ἠδυνήθη λοιπὸν ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὰ κύρια ἔργα αὐτῆς, ὁποῖα ἦσαν ἡ ἀναθεώρησις τοῦ εἰς τὴν Βουλὴν ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ, καὶ ἡ προπαρασκευὴ σπουδαίων νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα προτίθεται νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν αὐτῆς, ἀφορῶντα εἰς τὴν συγκοινωνίαν τοῦ Τόπου, καὶ εἰς τὴν διαῤῥύθμησιν τῆς κακῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα, καὶ ἧς τὰ αἴτια, εἰρήσθω, δὲν ἀποδίδω εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ἀλλ’ εἰς τὰς ἐκτάκτους καὶ ἀνωμάλους περιστάσεις, αἵτινες ἐπῆλθον ὑμῖν πρὸ δωδεκαετίας. Ἡ Κυβέρνησις, ἂν καὶ ἦτο πάντοτε παροῦσα, ὡς εἶπον, δὲν ἐνόμισεν ὅμως, ὅτι ὤφειλε νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἀντικειμένου, ὅπερ πρὸ τόσων ἡμερῶν ἀπασχολεῖ τὸ Κοινοβούλιον, ὡς καὶ κατ’ ἄλλην συνεδρίασιν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω, καὶ νὰ ἐκφράσῃ οἱανδήποτε γνώμην περὶ αὐτοῦ, διότι δὲν ἤθελε νὰ παραστήσῃ οὔτε τὸν κατήγορον, ἀλλ’ οὔτε τὸν συνήγορον τοῦ προκατόχου ὑπουργείου. Τὰ μέλη αὐτοῦ ἦσαν παρόντα καὶ εἶναι εὐτυχῶς εἰς θέσιν νὰ ὑπερασπίζωνται ἑαυτὰ κατὰ τῶν αἰτιάσεων, κατὰ τῶν κατηγοριῶν, τὰς ὁποίας, δικαίως ἢ ἀδίκως, δὲν εἶναι ἔργον ἡμῶν νὰ ἐξετάσωμεν, ἀποδίδει εἰς αὐτὰ μία μεγάλη μερὶς τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις παρετήρησεν, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν ἐξηντλεῖτο, ἀλλὰ παρετάθη, καὶ δύναται ἴσως νὰ παραταθῇ ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, ὡς ἐκ τῆς διαστάσεως, ἣν ἔλαβε, βλέπουσα ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι δὲν ἔχει καιρὸν νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τῶν σπουδαίων αὐτῆς καθηκόντων, πρὸ πάντων δὲ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, παρεκάλεσε τὴν Βουλὴν, νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της. Αὐτὴν δὲ τὴν ἰδίαν Βουλὴν, χωρὶς νὰ καταφύγωμεν εἰς τὴν χρῆσιν τῶν βασιλικῶν προνομίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἄλλοι, εὑρισκόμενοι εἰς τὴν θέσιν ἡμῶν, ἤθελον καταφύγει, παρεκαλέσαμεν νὰ διακόψῃ ἐπί τινας ἡμέρας τὰς ἐργασίας της, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐργασθῇ τόσον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅσον καὶ ἐπὶ ἄλλων σπουδαίων ἀντικειμένων, ἐφ’ ὧν δὲν εἶχε καιρὸν νὰ ἐργασθῇ, ὑποχρεουμένη νὰ ᾖναι πάντοτε παροῦσα ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Ἡ Βουλὴ ἐνέκρινε τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν 1 Μαρτίου, ἡμέραν Παρασκευὴν, διέκοψεν ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της. Ἡ ἡμέρα δ’ ἐκείνη παρῆλθε χωρὶς, ἐννοεῖται, ἡ Κυβέρνησις νὰ δυνηθῇ νὰ ἐργασθῇ. Τὴν 8 Μαρτίου, τοὐτέστι μετὰ ἑπτὰ ἡμέρας ἀπὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλεν εἰς τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς Βουλῆς τὰς τροποποιήσεις, ὅσας ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ ἐπενέγκῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, παρακαλέσασα τὸν κ. πρόεδρον ν’ ἀποστείλῃ αὐτὰς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ νὰ τὰς λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, μὲ τὴν παράκλησιν νὰ ἐπισπεύσῃ ἡ ἐπιτροπὴ τὰς ἐργασίας της, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔχῃ πίστωσιν διὰ τὰς δαπάνας τοῦ μηνὸς Μαρτίου. Μόνον λοιπὸν ἑπτὰ ἡμέρας διέθεσεν ἡ Κυβέρνησις ὑπὲρ ἑαυτῆς, καὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τῶν ἑπτὰ ἡμερῶν, ἐσκέφθη οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ἄλλων ἔργων σπουδαιοτάτης σημασίας, ἅτινα μετ’ ὀλίγον θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ἔργων, ἅτινα ἔχουσι σχέσιν πρὸς τὴν συγκοινωνίαν τοῦ τόπου καὶ τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτοῦ. Ἡ αἰτίασις λοιπὸν, ἣν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν, δὲν εἶναι ἀκριβὴς, δὲν εἶναι δικαία, διότι εἰς τὸ ὀλιγοήμερον τοῦτο διάστημα εἰργάσθημεν, ὅσῳ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐργασθῶμεν. Ἀλλ’ ἀφοῦ βλέπει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ ζήτημα, ὅπερ πρὸ πολλῶν ἡμερῶν ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν, δὲν ἐξηντλήθη, καὶ δύναται νὰ καταναλώσῃ ἀρκετὰς ἡμέρας ἀκόμη, ἀφοῦ βλέπει, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθῇ κυβερνῶσα ἐκτὸς τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, νομίζει, ὅτι εἶναι καθῆκον αὐτῆς ἀπαραίτητον νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ ἐνασχοληθῇ εἰς τὰ οὐσιωδέστερα καθήκοντα αὐτῆς, μεταξὺ τῶν ὁποίων πρωτεύει ἡ ἐπιψήφισις τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου, χωρὶς νὰ ἐννοῇ νὰ ἐγκαταλειφθῇ τὸ ζήτημα, ὅπερ ἀφορᾷ εἰς τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον, τὸ ὀφεῖλον εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ὁ προϋπολογισμὸς, κύριοι, ὁ ὑποβληθεὶς ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, οὐδεμίαν πολιτικὴν ἀρχὴν ἀντιπροσωπεύει, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πρώην πρωθυπουργὸς, διότι οὐδὲν εἶναι ἄλλο, ἢ ἁπλῆ ἀντιγραφὴ τῶν προϋπολογισμῶν τῶν παρελθόντων ἐτῶν. Ἢ πλανῶνται δὲ, ἢ θέλουσι νὰ πλανῶσιν ἄλλους οἱ ὑποστηρίζοντες, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς παρ’ ἡμῖν ἀντιπροσωπεύει πολιτικὴν, ἢ διοικητικήν τινα ἰδέαν. Ὁ προϋπολογισμὸς οὐδὲν ἄλλο εἶναι, ἢ ἓν ἁπλοῦν μισθολόγιον, στηριζόμενον εἰς τοὺς κειμένους νόμους, καὶ ἡ ἐπιψήφισις δαπανῶν πρὸς θεραπείαν ἀναγκῶν τινων ἐπαρχιακῶν ἢ δημοτικῶν τοῦ Κράτους. Δὲν περιέχει ἑπομένως πολιτικὴν ἀρχὴν, δὲν ἀντιπροσωπεύει διοικητικήν τινα ἰδέαν, διότι οὔτε αὐξάνει, οὔτε ἐλαττόνει τὸν στρατόν της ἡ Κυβέρνησις ἑκάστοτε, κατὰ τὰς ἐξωτερικὰς περιστάσεις καὶ ἀνάγκας, διότι οὔτε αὐξάνει, οὔτε ἐλαττόνει τὸ ναυτικόν της, κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐπικρατείας, σχετιζομένας πρὸς τὰς πολιτικὰς καὶ ἐξωτερικὰς περιστάσεις. Ὁ προϋπολογισμὸς ἡμῶν εἶναι προϋπολογισμὸς στερεότυπος, εἶναι μία ἁπλῆ ἀντιγραφὴ τῶν προϋπολογισμῶν, τῶν εἰσαγομένων εἰς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τῆς παρελθούσης ἐποχῆς. Δὲν ἐννοοῦμεν λοιπὸν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς, ὅστις ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀντιπροσωπεύει πολιτικὴν ἢ διοικητικήν τινα ἀρχὴν, ὅπως ἐξέθεσεν ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. Διὰ τοῦτο, οὔτε ἡμεῖς ἐνησχολήθημεν νὰ τροποποιήσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον, κατὰ τὰς πολιτικὰς ἰδέας ἡμῶν, ἀλλ’ ἐνησχολήθημεν νὰ τροποποιήσωμεν αὐτὸν, κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῆς διοικήσεως. Οὕτω προσεθέσαμεν εἰς αὐτὸν δαπάνας, ἃς ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις παρέλειψε νὰ καταγράψῃ, ἀλλὰ δαπάνας, στηριζομένας εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ εἰς ἀναποφεύκτους ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας. Δὲν ἠθελήσαμεν νὰ ὑποστηρίξωμεν προϋπολογισμὸν μὲ ἰσοζύγιον μὴ ἀκριβές. Ἠθέλομεν καὶ θέλομεν προϋπολογισμὸν ἀληθῆ, καίτοι μὴ παριστῶντα τὸ ἰσοζύγιον, ὅπερ μετὰ μεγάλης ἐπιμονῆς ἐπιδιώκει, ἀλλὰ πάντοτε ἐπὶ τοῦ χάρτου μόνον, ὁ ἀξιοσέβαστος προκάτοχός μου ὑπουργός. Λυποῦμαι διότι ὁ προϋπολογισμὸς δὲν παρουσιάζει ἀληθὲς ἰσοζύγιον· ἀλλ’ αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἣν πρέπει νὰ μάθῃ καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὸ Ἔθνος· διότι, ὅταν μάθωμεν τὴν ἀληθῆ κατάστασιν ἡμῶν τὴν οἰκονομικὴν, θ’ ἀποφασίσωμεν τέλος πάντων νὰ σκεφθῶμεν καὶ περὶ τῶν τρόπων τῆς διορθώσεως αὐτῆς. Οὕτω ἐὰν δὲν ἐνησχολήθημεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, τροποποιοῦντες αὐτὸν κατὰ τὰς πολιτικὰς ἡμῶν ἀρχὰς, διότι τοιαύτας, ὡς σᾶς εἶπον, δὲν ἀντιπροσωπεύει, ἐνησχολήθημεν ὅμως εἰς τὸ νὰ ἐπενέγκωμεν τὰς μεταβολὰς ἐκείνας, ἃς αἱ ὑποχρεώσεις καὶ αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους μᾶς ὑπηγόρευσαν. Ἡ Κυβέρνησις κατηγορεῖται ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ὅτι ἐσιώπησεν ἐπὶ ζητήματος λίαν σοβαροῦ, θίγοντος τὰ προνόμια καὶ τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἀκριβὲς, δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐσιώπησεν ἐπὶ τοῦ τοιούτου ζητήματος· διότι τὰ προνόμια καὶ τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας, σχετικῶς πρὸς τὸ ἀνεύθυνον πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, εἶναι ἀνεξέλεγκτα, καὶ ὁ Βασιλεὺς δὲν ὀφείλει νὰ δώσῃ λόγον, οὔτε εἰς τὴν Βουλὴν, οὔτε εἰς τὸ Ἔθνος διὰ τὴν χρῆσιν τῶν προνομίων καὶ τὴν ἐνάσκησιν τῶν δικαιωμάτων του. Ἀλλ’ ἡ προλαβοῦσα Κυβέρνησις, ἥτις ἐποιήσατο χρῆσιν τῶν βασιλικῶν τούτων προνομίων καὶ δικαιωμάτων, ὀφείλει νὰ δώσῃ λόγον ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Ἔθνους. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα δὲν ἐνόμισεν ἀναγκαῖον ν’ ἀναλάβῃ τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ Στέμματος, διότι τὸ Στέμμα δὲν κατηγορεῖται, οὔτε ἠδύνατο νὰ κατηγορηθῇ. Κατηγορεῖται τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον—ἀδιαφορῶ ἂν δικαίως ἢ ἀδίκως, διότι τοῦτο θὰ τὸ ἐξετάσῃ καὶ θὰ τὸ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ—ὅπερ ἐποιήσατο χρῆσιν τῶν βασιλικῶν προνομίων καὶ ὅπερ συνεβούλευσε τῇ βασιλείᾳ εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῶν βασιλικῶν προνομίων της, διὰ νὰ διατηρήσῃ ἴσως αὐτὸ τὴν ἐξουσίαν. Καὶ ἐντὸς τοῦ Συντάγματος κατηγορεῖται. Κατὰ τὸ Σύνταγμα, κύριοι, οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως ἰσχύει, ἐὰν δὲν ᾖναι τὸ περὶ ταύτης διάταγμα προσυπογεγραμμένον ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ. Ἰδοὺ ἐπὶ λέξεσι, τί διατάσσει τὸ Σύνταγμα (ἄρθρον 30)· «Οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασι«λέως ἰσχύει, οὐδ’ ἐκτελεῖται, ἂν δὲν ᾖναι προσυπογεγραμμένη «παρὰ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ, ὅστις διὰ μόνης τῆς ὑπογραφῆς «του καθίσταται ὑπεύθυνος.» (Εὖγε! ἐκ δεξιῶν) Λοιπὸν, ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον ζητῇ σήμερον λόγον ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν οἱανδήποτε διὰ πρᾶξίν τινα, ἀναγομένην, ἔστω, εἰς τὰς προνομίας τοῦ Στέμματος, δὲν θὰ εἴπῃ, ὅτι κατηγορεῖται ἢ ἐξελέγχεται τὸ Στέμμα, οὐδ’ ἐννοεῖ τὸ Κοινοβούλιον νὰ ζητήσῃ εὐθύνας ἀπὸ τὸ ἀνεύθυνον πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, διότι τοῦτο προφανῶς ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, ὅπερ καθιέρωσε τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως. Ἡ εὐθύνη ζητεῖται ἀπὸ τοῦ ὑπουργείου, ὅπερ συνεβούλευσε τῷ Βασιλεῖ νὰ ἐνασκήσῃ ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ὑπουργείου τὰ βασιλικὰ προνόμια, ὧν ἡ ἐνάσκησις πρέπει ν’ ἀφορᾷ εἰς μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἑπομένως ἡμεῖς δὲν νομίζομεν, ὅτι μία Κυβέρνησις, διαλύουσα τὴν Βουλὴν, πρέπει νὰ ὀχυροῦται ὄπισθεν τῶν βασιλικῶν προνομίων, διὰ ν’ ἀποφεύγῃ τὴν εὐθύνην τῆς πράξεώς της ταύτης. Καὶ ἰδοὺ διατὶ ἐσιωπήσαμεν· διότι δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ ὑπερασπίσωμεν τὰ ἡγεμονικὰ προνόμια, ἅτινα οὔτε νὰ κατηγορήσῃ δύναταί τις, οὔτε ν’ ἀμφισβητήσῃ, ἀλλὰ μόνον, ὡς σᾶς εἶπον, καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὸ ἀνεύθυνον πρόσωπον τοῦ Βασιλέως. Ἡ κατηγορία, ἥτις διετυπώθη ἐναντίον τοῦ προκατόχου ὑπουργείου, μόνον εἰς αὐτὸ ἀφορᾷ, καὶ ἀπὸ αὐτὸ ζητεῖται εὐθύνη τῶν πράξεών του. Ἡμεῖς δὲ σήμερον δὲν ἔχομεν οὔτε καθῆκον, οὔτε δικαίωμα νὰ ὑπερασπίσωμεν τοὺς προκατόχους ἡμῶν, οὐ μόνον διότι ἔχουσι τὴν ἱκανότητα νὰ ὑπερασπίσωσιν ἑαυτοὺς, ἀλλὰ καὶ ἀπόντες ἐὰν ἦσαν, δὲν εἴχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀναλάβωμεν τὴν ὑπεράσπισιν καὶ τὴν δικαιολόγησιν πράξεων, ἃς καὶ ὡς Κυβέρνησις καὶ ὡς κόμμα δὲν συμμεριζόμεθα. (Εὖγε! ἐκ δεξιῶν). Καὶ ἡμεῖς, κύριοι, ὡς Κυβέρνησις, διελύσαμεν, ὡς γνωρίζετε, δὶς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ δὲν ἐκρύφθημεν ὄπισθεν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, ὅταν μᾶς ἐζητήθη λόγος καὶ εὐθύνη· δὲν ἰσχυρίσθημεν, ὅτι δὲν συζητοῦνται τὰ βασιλικὰ προνόμια, ἀλλ’ εἴχομεν τὸ θάῤῥος νὰ εἴπωμεν, ἀναλαμβάνοντες ὅλην τὴν εὐθύνην, ὅτι «Μάλιστα, «διελύσαμεν τὴν Βουλὴν καὶ συνεβουλεύσαμεν τὸν Βασιλέα «πρὸς τοῦτο, διότι τὸ ἐθεωρήσαμεν συμφέρον ἐθνικὸν, κατὰ «τὴν κρίσιν μας καὶ τὴν πεποίθησίν μας.» Εἴπομεν ἐν ἄλλῃ ἐποχῇ, ὅτι «συνεβουλεύσαμεν τῷ Βασιλεῖ τὴν διάλυσιν τῆς «Βουλῆς, οὐχὶ διὰ νὰ διατηρήσωμεν τὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ διότι «ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἦτον ἀνίκανος νὰ ὑποστηρίξῃ μίαν οἱανδήποτε «Κυβέρνησιν, καὶ ὁ τόπος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μείνῃ ἀκυβέρ«νητος.» Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου, κατὰ τὰ 1871 ἡττηθὲν ἐν τῇ Βουλῇ, κατέθηκε τὴν ἐξουσίαν, καὶ τὸ διεδέχθη τότε τὸ ὑπουργεῖον Ζαΐμη. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦτο, μὴ ὑποστηριχθὲν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, παρῄτησε καὶ αὐτὸ τὴν ἐξουσίαν. Ὁ Βασιλεὺς τότε εὑρέθη εἰς δύσκολον θέσιν νὰ σχηματίσῃ Κεβέρνησιν, δυναμένην νὰ ὑποστηριχθῇ καὶ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἐκάλεσε λοιπὸν εἰς τὰ πράγματα τὸν σεβαστὸν Πρόεδρον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ὅστις εἰλικρινῶς παρέστησεν εἰς τὸν ἡγεμόνα, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ἦτον εἰς κατάστασιν νὰ ὑποστηρίξῃ Κυβέρνησίν τινα, καὶ παρέστησε τὴν ἀνάγκην τῆς διαλύσεως τοῦ Κοινοβουλίου ἐκείνου, ἀνάγκην ἐπιβαλλομένην ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Αὐτὸν τὸν λόγον προέτεινεν εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτε ἐκλήθη ὁ κ. Βούλγαρης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, φθίνοντος τοῦ 1871 ἔτους, καὶ αὐτὸν τὸν ἴδιον λόγον ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτε ἐζήτησεν ἡ Βουλὴ εὐθύνας. Δὲν ἰσχυρίσθη, ὅτι ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε συνεβούλευσε τὴν χρῆσιν τῆς βασιλικῆς ταύτης προνομίας, ὡς δικαιώματος ἀπολύτου καὶ μὴ ὑποκειμένου εἰς ἔλεγχον, οὔτε ἐζήτησε τὴν δικαιολογίαν αὐτοῦ, προτάττων τὰ βασιλικὰ προνόμια καὶ δικαιώματα. Ἐσιωπήσαμεν λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω νὰ τὸ εἴπω, διότι δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ ὑπερασπίσωμεν τοὺς προκατόχους ἡμῶν, κατηγορουμένους δικαίως ἢ ἀδίκως, καὶ διότι ἡ Βασιλεία, ὡς ἀνεύθυνος, δὲν ἔχει χρείαν ὑπερασπίσεως. Ἐπομένως ἡ τοιαύτη σιωπὴ ἡμῶν ἀδίκως κατακρίνεται σήμερον. Τὸ Κοινοβούλιον, κατὰ τὴν περίστασιν αὐτὴν, ἐνασκεῖ ἓν τῶν σπουδαιοτάτων δικαιωμάτων αὑτοῦ, τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, ἀπαιτοῦν εὐθύνην ἀπὸ τὸ ὑπεύθυνον ὑπουργεῖον. Καὶ ἀπὸ ἡμᾶς ἐὰν ζητηθῇ τοιαύτη εὐθύνη, οὐ μόνον εἴμεθα πρόθυμοι, ἀλλὰ καὶ ὀφείλομεν, χωρὶς νὰ ζητῶμεν νὰ δικαιολογηθῶμεν διὰ πλαγίων μέσων, νὰ δώσωμεν λόγον καὶ εὐθύνας ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους. Ἡ σιωπή μας λοιπὸν δὲν εἶναι σιωπὴ ἐναντίον τῶν βασιλικῶν προνομίων καὶ δικαιωμάτων, προσβαλλομένων, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ κ. Δεληγεώργης, δὲν εἶναι σιωπὴ ἀπέναντι τοῦ Στέμματος, τοῦ ὁποίου δῆθεν τὰ δικαιώματα, κατὰ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσολογγίου, συζητοῦνται καὶ προσβάλλονται, διότι οὐδεμία προσβολὴ ἠδύνατο νὰ ἐξενεχθῇ, ἀλλ’ οὔτε ἐξηνέχθη κατὰ τῆς Βασιλείας. Ἀλλὰ, κύριοι, τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ζητουμένης εὐθύνης, ὅσῳ σπουδαῖον, ὅσῳ σημαντικὸν καὶ ἂν ᾖναι, δὲν δύναται νὰ τεθῇ ὑπεράνω τοῦ ζητήματος, ὅπερ σήμερον παρουσιάζει ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου ἡ Κυβέρνησις, ὡς πρὸς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου, διότι ἀπέναντι τοῦ συνταγματικοῦ τούτου ζητήματος, πάντα τ’ ἄλλα ζητήματα κατέχουσι δευτερεύουσαν θέσιν, οἱανδήποτε σημασίαν καὶ ἂν ἔχωσιν, ὅταν πρόκηται περὶ τοῦ πρωτίστου δικαιώματος καὶ καθήκοντος τοῦ Κοινοβουλίου· καὶ τοιοῦτον ἀναντιῤῥήτως εἶναι ἡ ἔγκαιρος ἐπιψήφισις τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου. Ἡ βραδύτης τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτῶν ἐπιφέρει οὐχὶ μόνον ἔκρυθμον ἐνέργειαν καὶ ἀντισυνταγματικὴν, ἀλλὰ καὶ βλάβην σπουδαίαν εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν πιστεύομεν, ὅτι ἤθελεν ὑψωθῆ φωνὴ κατὰ μιᾶς τοιαύτης προτάσεως, οὐδένα σκοπὸν πλάγιον ἐχούσης. Ἡμεῖς εἴπομεν καθαρῶς, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου, διὰ νὰ εἰσπράξωμεν καὶ δαπανήσωμεν νομίμως· παρεκαλέσαμεν τὴν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴν νὰ φέρῃ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ ἔκθεσίν της, ὡς καὶ τὴν ἐπιτροπὴν τῶν οἰκονομικῶν, νὰ φέρῃ τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ φορολογικοῦ νομοσχεδίου. Παρεκαλέσαμεν δὲ καὶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτῶν, οὐχὶ σιδηροδρομικῶς, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ζωχιὸς, ἀλλὰ τακτικῶς καὶ κανονικῶς, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος τοῦ πολιτικοῦ καὶ ν’ ἀποπερατώσῃ αὐτό. Δὲν ἐνοήσαμεν, οὔτε ἐννοοῦμεν, νὰ ἐγκαταλειφθῇ αὐτό· διότι, ἀφοῦ ἅπαξ τὸ Κοινοβούλιον ἐνόμισεν, ὅτι πρέπει νὰ κάμῃ χρῆσιν ἑνὸς δικαιώματός του, τὸ ζήτημα τοῦτο πρέπει νὰ λάβῃ μίαν λύσιν οἱανδήποτε. Ἀλλὰ χάριν αὐτοῦ τοῦ ζητήματος δὲν ἐνοήσαμεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ θυσιάσωμεν σπουδαιότερα καὶ μεγαλεῖτερα συμφέροντα καὶ δικαιώματα τῆς Ἐπικρατείας. Δύναταί τις εὐλόγως νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου ζητοῦμεν νὰ προηγηθῇ ὁ προϋπολογισμὸς καὶ ὁ φορολογικὸς νόμος, εἶναι ζήτημα μᾶλλον προσωπικὸν, διότι ἄτομα κατηγοροῦνται, ἐνῷ ἐκεῖνο, ὅπερ ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ προταχθῇ, εἶναι ζήτημα συνταγματικὸν, ζήτημα δημοσίας ἀνάγκης, ζήτημα τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν πιστεύομεν δὲ, ὅτι ἤθελεν εὑρεθῇ τις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μας νὰ φέρῃ ἀντίῤῥησιν κατὰ μιᾶς τοιαύτης συνταγματικῆς καὶ ἀθώας προτάσεως. Καὶ λυποῦμαι διότι εὑρίσκομαι εἰς τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην ν’ ἀπευθύνω τὴν παρατήρησιν ταύτην εἰς τοὺς ἐντίμους συναδέλφους ἡμῶν, οἵτινες ἔχουσι τὴν ἐναντίαν ἰδέαν. Παρακαλῶ, συμπεραινόμενος, τὴν Βουλὴν κατ’ ἐπανάληψιν, νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ προτάξῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὸν φορολογικὸν νόμον καὶ τὸν προϋπολογισμόν. Δίδω δὲ κατ’ ἐπανάληψιν τὴν ἐξήγησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐννοεῖ νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἀσυζήτητον καὶ ἀπεραίωτον τὸ ζήτημα, ὅπερ ἀφορᾷ εἰς τὰς πράξεις καὶ εἰς τὴν εὐθύνην τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ἐπαναλαμβάνω συγχρόνως, καὶ τὴν ἐξήγησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐννοεῖ προσβαλλόμενα τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας διὰ τῆς εὐθύνης, ἣν ζητεῖ τὸ Κοινοβούλιον ἀπὸ τοῦ ὑπευθύνου ὑπουργείου, ὅπερ ἐποιήσατο χρῆσιν τῶν βασιλικῶν προνομίων· εἰς δὲ τὸ Κοινοβούλιον ἀπόκειται ν’ ἀποφασίσῃ ἂν ἐποιήσατο ἐπωφελῆ ἢ ἐπιβλαβῆ χρῆσιν αὐτῶν, ἂν ἐποιήσατο χρῆσιν συνταγματικὴν ἢ ἀντισυνταγματικήν.

§49ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργ. Δικαιοσύνης). Κύριοι, δὲν ἐσκόπουν νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς προτιμήσεως τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐὰν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου δὲν ἤρχετο νὰ ῥίψῃ μομφὴν κατὰ τοῦ ὑπουργείου, ὅτι δῆθεν προκειμένου περὶ συζητήσεως τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, ἐτήρησε τὸ ὑπουργεῖον σιγήν. Τὸ ὑπουργεῖον ἐὰν δὲν ᾖναι περισσότερον τοῦ ῥηθέντος βουλευτοῦ ζηλωτὴς τῶν ἀληθῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος, δὲν εἶναι ὅμως καὶ κατώτερον αὐτοῦ, ἀλλὰ τῶν κυρίως συνταγματικῶν προνομίων τοῦ Στέμματος. Τί εἶναι, κύριοι, τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὴν συζήτησιν ἐκείνην; ἡ ἐξέλεγξις ὑπουργικῶν πράξεων, καὶ οὐχὶ τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνεξέλεγκτα, ἀλλὰ καθόσον ἀφορᾷ μόνον τὸ ἀνεύθυνον πρόσωπον τοῦ βασιλέως. Ἡ πρότασις, ἣν ὑπέβαλον οἱ ἀξιότιμοι βουλευταὶ ἔχει οὕτως· «Προτείνω νὰ ἐκλεχθῇ διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας ἐπιτροπὴ ἐξ ἐννέα βουλευτῶν, ἥτις νὰ ἐξετάσῃ τήν πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου 1872 καὶ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσιν, δηλοῦσαν ἐὰν ἐκυβέρνησε κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ ἂν διεχειρίσθη καλῶς τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας καὶ τοῦ δημοσίου, ἢ ἂν ἠθέτησε κατά τι ταῦτα καὶ κατὰ τί, γνωμοδοτοῦσαν δὲ τί πρέπει ἐπὶ τούτου νὰ πράξῃ ἡ Βουλή. Εἰς τὴν ἐκλεχθησομένην ἀνακριτικὴν ἐπιτροπὴν ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία θέλει παράσχει πάντα τὰ ἀναγκαῖα μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἐντολῆς της. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 12 Φεβρουαρίου 1874.

Ὁ ἐκ Ζακύνθου βουλευτὴς

Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ.

ὁ ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς

Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ.»

§50Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Παρακάτω εἶναι ἡ τροπολογία.

§51ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τῆς προτάσεως ταύτης βεβαίως δὲν προσβάλλονται οὔτε θίγονται τὸ παράπαν τὰ προνόμια τοῦ Στέμματος· ἄπορον δὲ εἶναι πῶς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου εἶπεν, ὅτι ἐνταῦθα ἠμφισβητήθησαν τὰ προνόμια τοῦ Στέμματος, ἐνῷ παντάπασιν περὶ τούτου δὲν ἐπρόκειτο. Ὁ σκοπὸς τῆς προτάσεως τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν κ. Λομβάρδου καὶ κ. Δηλιγιάννη δὲν ἦτο, φρονῶ, νὰ φιλονεικηθοῦν τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, ὄχι· ἀλλὰ νὰ ἐξετασθῇ ἡ κυβερνητικὴ πορεία τοῦ ὑπουργείου. Καὶ ἐάν τις θέλῃ νὰ εἴπῃ τὸ ἐναντίον, ἀναλαμβάνει μόνος του τὴν εὐθύνην, ἣν θέλει νὰ ἐπιῤῥίψῃ ἀδίκως εἰς ἄλλους. Ἴσως ἐν τῇ πορείᾳ τῆς συζητήσεως ἐῤῥέθησάν τινα ἐκτὸς τοῦ προκειμένου· σκοπὸς δ’ αὐτῶν δὲν ἦτο ν’ ἀμφισβητηθῶσι, φρονῶ, τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, ἀλλὰ νὰ ἐξελέγξουν τὴν πρώην κυβέρνησιν. Δὲν ὤφειλε λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐπέμβῃ ἀκαίρως καὶ ἄνευ σπουδαίας ἀφορμῆς πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν προσβαλλομένων δῆθεν προνομίων τοῦ Στέμματος, ἀφοῦ κἀνεὶς δὲν τὰ ἠμφισβήτησε. Ταῦτα λέγων, δὲν θέλω νὰ ὑπερασπισθῶ, οὔτε νὰ κατηγορήσω τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον, ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀνεχθῶ καὶ ἐγὼ καὶ τὸ ὑπουργεῖον τὸ νὰ λέγῃ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου καὶ πρώην πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐτήρησε σιγὴν ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος. Οὐδεὶς, ἐπαναλαμβάνω, ἠμφισβήτησε τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος. Ἡ Βουλὴ δικαιοῦται νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν Νόμων, καὶ ἐξελέγχῃ τὰς πράξεις τῶν ὑπουργῶν· ἀμφότεραι δὲ αἱ πτέρυγες τῆς Βουλῆς δὲν ἀρνοῦνται τοῦτο.

§52ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἴπατε προσβαλλομένων τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος......

§53ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀντετάξαμεν, εἴπετε......

§54ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐπὶ τῆς ἑρμηνείας, ἥτις δίδεται τῶν βασιλικῶν προνομίων......

§55ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ συζητήσεως τῶν προνομίων τῶν ἐγγεγραμμένων ἐν τῷ Συντάγματι· πρόκειται περὶ τῆς ἐξετάσεως τῆς διοικήσεως, ὡς εἶπον, καὶ ἐὰν ἐῤῥέθη τι, δὲν ἦτο τοιοῦτον, ὥστε νὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὸ ὑπουργεῖον διὰ νὰ προκαλέσῃ ἀκάρπους συζητήσεις καὶ ματαίας ἐπιδείξεις. Ἄδικος λοιπὸν ἦτον ἡ αἰτίασις τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου.

§56ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό; Δὲν τὸ εἶπε κἀνείς. Σᾶς εἶπον ἐγώ, κἀνεὶς βουλευτής......

§57ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀγορεύατε καὶ ἐτήρησα ἄκραν σιγὴν, σᾶς παρακαλῶ μὴ μὲ διακόπτετε. — Ἄδικον εἶχεν ὁ βουλευτὴς Μεσολογγίου νὰ μεμφθῇ τὸ παρὸν ὑπουργεῖον, ὅτι ἐτήρησε σιγὴν, συζητουμένων ἢ προσβαλλομένων δῆθεν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, διότι δὲν ἐπρόκειτο περὶ τούτου· ἐπρόκειτο μόνον περὶ προτάσεως ὑποβληθείσης εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῶν πράξεων καὶ τῆς πολιτείας τῶν πρώην ὑπουργῶν καὶ οὐχὶ νὰ ἐξετάσῃ ἡ Βουλὴ καὶ συζητήσῃ τὰ δικαιώματα καὶ τὰ προνόμια τοῦ Στέμματος, τὰ ὁποῖα, ὡς εἶπον, εἶναι ἀνεξέλεγκτα. Τοῦτο εἶναι ὄνειρον. Δὲν εἴδομεν νὰ τεθῇ εἰς συζήτησιν τοιαύτη πρότασις καὶ νὰ σιγήσωμεν· ἡ γενομένη γενικὴ συζήτησις, εἶναι σύμφωνος μὲ τὸ Σύνταγμα, καὶ ἐνόσῳ περιεστρέφετο τὸ ζήτημα εἰς γενικὴν συζήτησιν, δὲν εἶχε δικαίωμα τὸ ὑπουργεῖον νὰ παρέμβῃ καὶ νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του. Ὅταν αἱ γενικαὶ συζητήσεις τελειώσουν καὶ ὁρισθοῦν καθαρώτερον τὰ θέματα, τότε εἶναι ἐνδεχόμενον καὶ τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐπιφέρῃ γνώμην ἂν κατὰ τὴν κρίσιν του τὰ τεθησόμενα ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ζητήματα ἀπάδουν ἢ οὒ εἰς τὸ Σύνταγμα. Παύω, κύριοι, τὸν λόγον, καὶ νομίζω, ὅτι ὁ βουλευτὴς Μεσολογγίου ἠδίκησε τὸ ὑπουργεῖον ἐκθέσας ὅσα ἐξέθεσε.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, δὲν εἶναι ἄλλος ἐγγεγραμμένος, ὥστε θεωρεῖται ἡ συζήτησις περαιωμένη.

§59Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε πρόεδρε, παρακαλῶ.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§61ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ἀπὸ τοῦ βήματος). Σπανίως, κύριοι, ἀνέβην τὸ βῆμα μετὰ τῆς ψυχικῆς ὀδύνης, τὴν ὁποίαν αἰσθάνομαι σήμερον· προσεπάθησα ὅσον ἠδυνάμην, ἐπάλαισα πρὸς ἐμαυτὸν, διὰ νὰ ἀποφύγω τὴν δυσάρεστον ταύτην ἀνάγκην, ἀλλὰ καθῆκον ὑπέρτερον τοῦ καθήκοντος τοῦ νὰ ἀποφύγω τὴν δυσάρεστον ταύτην ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν συναισθάνομαι, καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω ὄχι πρὸς ἐμαυτὸν ἀλλὰ πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, τοῦ ὁποίου ἀποτελῶ μέλος, πρὸς τὴν πολιτείαν αὐτὴν, τὸ καθῆκον αὐτὸ μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα. Εἶπον ὅτι ἀναβαίνω μετὰ ψυχικῆς ὀδύνης, διότι αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας θέλω σᾶς ἀποτείνει, θέλουσι σᾶς καταστήσει γνωστὸν ὅτι, ἂν συνέβη νὰ διαφωνῶ κατὰ τὸ παρελθὸν, ἂν συμβαίνῃ νὰ διαφωνῶ ἀκόμη καὶ τώρα ἐπὶ τῶν σκέψεων, τὰς ὁποίας ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου σᾶς ἀνεκοίνωσεν ἐνταῦθα, μοὶ συμβαίνει ὅμως καὶ ἄλλο τι, νὰ διαφωνῶ καὶ πρὸς τὰς σκέψεις ἐκείνων μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραττον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης. Εἶπον ὅτι τὸ καθῆκον τοῦ νὰ ἀναβῶ εἰς τὸ βῆμα εἶναι ὑπέρτερον τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ὡς ἄτομον εἶχον, ἵνα ἀποφύγω τὴν δυσάρεστον ταύτην ἀνάγκην· διότι εἶναι καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, πρὸς ὅλην τὴν πολιτείαν. Ὅταν εἰσῆλθον εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἐπέθηκα τὴν χεῖρά μου ἐπὶ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ ἔδωκα ὅρκον νὰ σᾶς εἴπω τὴν ἀλήθειαν· καὶ ὡς ἡ ἀλήθεια, ἣν ἠκολούθουν, μὲ ἔφερεν εἰς τὴν πάλην τὴν κοινοβουλευτικὴν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ὅπως ἡ ἀλήθεια, ἡ εὐθύτης μὲ ἔφερε μέχρι τῆς σήμερον εἰς πάλην πρὸς μίαν πτέρυγα ὁλόκληρον, ἡ ἀλήθεια ἐπίσης μοὶ ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον νὰ σᾶς εἴπω ὅτι διαφωνῶ καὶ πρὸς αὐτοὺς, μετὰ τῶν ὁποίων συνεπάλαιον μέχρι σήμερον. Ὅταν πρὸ 13 ἡμερῶν ὁ σεβαστὸς συνάδελφός μου βουλευτὴς ἐξ Ὕδρας, ὅστις διευθύνει τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος μου, παρέστησε εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην δέκα ἡμερῶν παύσεως τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐργασιῶν, διὰ νὰ ἐνασχοληθῇ περὶ τὴν μελέτην τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα θεωρεῖ ἀναγκαῖα, καὶ περὶ τὴν μελέτην τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον τῆς 8 Ἰουλίου ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, εὑρέθην εἰς μεγάλην πρὸς ἐμαυτὸν πάλην. Ἐχρεώστουν νὰ παράσχω εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐξ Ὕδρας ὅλην τὴν συνδρομὴν καὶ ὑποστήριξίν μου. Μὲ συνέδεον μετ’ ἐκείνου καὶ μεθ’ ὅλης τῆς μερίδος ταύτης κοινοὶ σκοποὶ καὶ κοιναὶ ἰδέαι. Καὶ εἶχον δικαίωμα νὰ ὑποθέσω, ὅτι οἱ σκοποὶ ἐκεῖνοι ἦσαν σκοποὶ ἀναγκαῖοι, οὐδ’ ἠδύναντο νὰ θεωρηθῶσι δευτερεύοντες ἢ νὰ ἀναβληθῶσιν οὐδ’ ἐπὶ στιγμήν. Καὶ μολονότι ἐγὼ εἶχον προτείνει τὴν πρότασιν περὶ συστάσεως ἐξεταστατικῆς ἐπιτροπῆς κατὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου, καὶ μολονότι ἡ συνήθεια, ἡ ὁποία εἰς τὸν ἄνθρωπον μὲ τὸν καιρὸν γίνεται ἕξις, μοῦ ἐπέβαλλε τὸ καθῆκον νὰ φροντίσω ἵνα ἡ πολιτεία μου ᾖναι γενναία, ὅπως ἦτο γενναία ἡ εἰλικρινὴς ἔκφρασις τοῦ φρονήματός μου κατὰ τὴν πάλην ἐκείνην, μ’ ὅλα ταῦτα ἠθέτησα τὸ φρόνημά μου τοῦτο καὶ ὑπέκυψα εἰς τὸ καθῆκον νὰ χορηγήσω τὴν συνδρομήν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς 9 Φεβρουαρίου. Ἐναντίον τῆς πεποιθήσεώς μου, ἐναντίον τῆς γνώμης μου ἐψηφοφόρησα διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἡ παύλα τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν ἐπὶ τὸ δεκαήμερον. Μοὶ φαίνεται, κύριοι, τι ἀσύνηθες εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν. Ἀπὸ τῆς 9 Φεβρουαρίου, κατὰ τὴν ὁποίαν συνεστάθη ἡ κυβέρνησις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐξ Ὕδρας, μέχρι τῆς σήμερον, μετρῶνται μόνον 30 περίπου ἡμέραι. Καὶ ἐν τῷ διαστήματι 30 ἡμερῶν τρὶς ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις καὶ τρὶς σᾶς ἔθηκεν ὑπουργικὸν ζήτημα. Δὲν πιστεύω νὰ ἀπαντήσατε εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν συνταγματικῶς πολιτευομένων ἐθνῶν ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς τρία ὑπουργικὰ ζητήματα νὰ φέρῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Καὶ ἐάν τις ἤθελε μοὶ ὑπομνήσει, ὅτι κατὰ τὰ παρελθόντα δύω ἔτη εἷς περικλεὴς πολιτικὸς ἑνὸς μεγάλου Κράτους, ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος, ὅστις πεζὸς καὶ στερούμενος τῶν μέσων τῆς ὁδοιπορίας ὡς μαθητὴς πτωχὸς ἀπῆλθεν ἀπὸ τοὺς μεσημβρινοὺς νομοὺς τῆς Γαλλίας εἰς τοὺς Παρισίους διὰ νὰ σπουδάσῃ, ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος, ὅστις ἐν ταῖς τελευταίαις κρισίμοις τοῦ τόπου του περιστάσεσιν εὑρέθη διὰ νὰ σταματήσῃ τὸν ῥοῦν τῆς καταστροφῆς καὶ νὰ συντρέξῃ τὴν πατρίδα του. Ἂν μοῦ φέρετε ὡς παράδειγμα ὅτι πολλάκις ὁ πολιτικὸς οὗτος ἐπαρουσιάσθη εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ ἔδωκε τὴν παραίτησίν του, σᾶς λέγω ὅτι πολλῷ μεγάλη ὑφίσταται ἡ διαφορὰ τῶν περιστάσεων τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ μεγάλου ἐκείνου πολιτικοῦ ἀνδρὸς ἀπὸ τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας διατελοῦμεν ἡμεῖς. Τὸν πτωχὸν ἐκεῖνον νέον, τὸν ὁποῖον ἡ πολιτικὴ ἱκανότης του καὶ αἱ μεγάλαι πρὸς τὴν Γαλλίαν ὑπηρεσίαι ἀνεβίβασαν εἰς τὸ ὑπέρτατον σημεῖον τοῦ πολιτικοῦ σταδίου, τὸν ἔφερεν ἡ Συνέλευσις ἡ Γαλλικὴ ἰθύντορα τῶν τυχῶν τῆς Γαλλίας, διότι ἀντίθεσις δογμάτων πολιτικῶν, ἀναίρεσις αὐτῶν πρὸς ἄλληλα, ἰσότης δυνάμεων τῶν παλαιόντων κομμάτων καθίστων ἀμφίβολον τὴν τύχην τῆς Γαλλίας. Ἡ αὐτοκρατορία ἦτο νωπὴ ἀκόμη, τὸ φάσμα τῶν κοκκίνων ἠπείλει τὴν Γαλλίαν, οἱ ὀπαδοὶ τοῦ Ὀρλεανικοῦ οἴκου ἦσαν πλέον ἐν τοῖς Παρισίοις, ἡ ἐπιμονὴ τοῦ Σαμβὼρ εὕρισκεν ὑποστήριξιν καὶ συνηγόρους, ἡ δὲ Γαλλία ἔμενεν ἕρμαιον τῆς πάλης τῶν διαφόρων τούτων κομμάτων καὶ τῆς ἀδυναμίας τοῦ νὰ νικήσῃ κἀνὲν ἐξ αὐτῶν ἕνεκα τῆς ἰσότητος τῶν δυνάμεών των. Καὶ ἡ οὐδετερότης μόνον τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, αὐτὴ καὶ μόνη ἤρκει διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς πυξίς, ὡς πηδάλιον, τὸ ὁποῖον ἔμελλεν ἐν τῷ μέσῳ τῆς συγκρούσεως τῶν δογμάτων τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν ἰσοπάλων κομμάτων νὰ διευθύνῃ τὸ σκάφος τῆς Γαλλίας.

§62ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἔχουν κἀμμίαν σχέσιν αὐτά;

§63Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἰς τὸν βουλευτὴν ἐξ Ἑρμιονίδος λέγω, ὅτι τὸν παρακαλῶ νὰ πιστεύσῃ, ὅτι γνωρίζω ἐπίσης καλῶς ὡς ἐκεῖνος νὰ συζητῶ εἰς κοινοβούλιον. — Ἀλλ’ αἱ περιστάσεις αἱ ἡμέτεραι εἶναι ἐντελῶς διαφορετικαί. Τὰ τέσσαρα ταῦτα κόμματα ἀπεφάσισαν νὰ συμπράξωσι καὶ ἀντιπολιτευθῶσι τὴν κυβέρνησιν τῆς 8 Ἰουλίου. Καὶ ὅταν ἐκ τοῦ κόλπου τῆς ἀντιπολιτεύσεως ταύτης ἐξῆλθεν ἡ Κυβέρνησις τῆς 9 Φεβρουαρίου, ἡ Κυβέρνησις αὕτη εἶχεν εἰς χεῖράς της τὴν μεγαλειτέραν τῶν δυνάμεων καὶ τὴν ἰσχυροτέραν, τὸν σύνδεσμον τῶν πεποιθήσεων τῶν κομμάτων τούτων, τὴν σημαίαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἰδοὺ διὰ τί ἐνόμισα ἀσύνηθες εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν ν’ ἀπαντήσω τρία ὑπουργικὰ ζητήματα ἐντὸς τριάκοντα ἡμερῶν. Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο ἄνευ λόγου, κύριοι. Ὅταν αἱ κυβερνήσεις ἀναβαίνωσι τὸ βῆμα καὶ σᾶς φέρωσιν ἓν ὑπουργικὸν ζήτημα, ἐξασκοῦσι μίαν ψυχικὴν πίεσιν καὶ ἐπὶ τῶν κομμάτων ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ ἐπὶ τῶν ἀτόμων· εἶναι δὲ δύσκολον εἰς ἕκαστον νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην πάλης ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ τῆς ἀκολουθούσης αὐτὴν ὑπουργικῆς κρίσεως. Δὲν παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι, ἀφ’ ἧς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούσατε ἕνα ἄνθρωπον, πρὸς τὸν ὁποῖον ἔχω ἀπόλυτον σέβας, ἕνα ἄνθρωπον, τοῦ ὁποίου ὁ ὄγκος τοῦ ὀνόματος εἶναι μέγας καὶ ἡ ἐπιφανὴς προσωπικὴ ἱστορία εἶναι μεγάλη, ἦλθε καὶ σᾶς ὡμολόγησεν ὅτι ἀναγνωρίζει τὸ ἐπιβλαβές, τὸ ἐπιζήμιον τῆς ὑπουργικῆς προτάσεως, ἀναγκάζεται ὅμως νὰ ψηφοφορήσῃ ὑπὲρ αὐτῆς, διότι θέλει νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν κυβέρνησιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ψυχικὴ πίεσις, ὁ ἠθικὸς καταναγκασμός, τὸν ὁποῖον τὰ ὑπουργικὰ ζητήματα ἐξασκοῦσι. Καὶ πρὸς τίνα λόγον, κύριοι, ἐφέρθη καὶ αὐτὸ τὸ πρόσφατον ὑπουργικὸν ζήτημα; Τὸ ὑπουργικὸν τοῦτο ζήτημα σᾶς παρεστάθη ὡς ζήτημα Συνταγματικόν. Πρόκειται περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ πολιτεύματος, τῆς εἰλικρινοῦς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ, πρέπει νὰ ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμός. Ἡ κυβέρνησις ἔλαβε μεγίστην εὐθύνην νὰ διευθύνῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ κυβερνᾷ διὰ διαταγμάτων· ἡ κυβέρνησις θέλει πρώτη νὰ δώσῃ τὸ παράδειγμα, ὅτι ὑποτάσσει τὰς ἀνάγκας της, τὰς θελήσεις της εἰς τὴν ψῆφον τοῦ Κοινοβουλίου. Τῷ ὄντι, κύριοι, ἡ ἀφορμὴ αὐτοῦ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος φαίνεται ἐντελῶς συνταγματική· νομίζω ὅμως, ὅτι κατ’ ἀξίαν δὲν εἶναι συνταγματικὸν ζήτημα, καὶ νομίζω ἔτι πρὸς, ὅτι κατ’ οὐσίαν δὲν εἶναι οὔτε ζήτημα, οὔτε ἀφορμὴ ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἔλθῃ καὶ σᾶς φέρῃ σήμερον τὴν πρότασιν ταύτην. Αἱ συνταγματικαὶ Κυβερνήσεις ἔχουσιν ἀναντιῤῥήτως νὰ δώσωσιν εὐθύνας, ἔχουσι νὰ δώσωσιν εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, ἔχουσι νὰ δώσωσιν εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου· καὶ ὅταν αἱ Κυβερνήσεις δαπανῶσι διὰ διαταγμάτων, καὶ ὅταν ζῶσιν ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἄνευ φορολογικοῦ νόμου, βεβαίως πράττουσι παρανομίαν, ἀθετοῦσι τὸ πολίτευμα. Εὐτυχῶς διὰ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ σεβαστοῦ βουλευτοῦ ἐξ Ὕδρας, αὕτη δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην ταύτην. Ἡ κυβέρνησις ἡ ἐνεστῶσα εὗρεν εἰσηγμένον προϋπολογισμὸν εἰς τὸ Κοινοβούλιον· βεβαίως εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προτείνῃ τὰς μεταβολὰς, τὰς ὁποίας ἐνόμιζεν ὅτι ὤφειλε νὰ προτείνῃ, καὶ τὰς μεταβολὰς ταύτας τὰς ἐπρότεινε προχθὲς, τὸ Σάββατον. Ἀπὸ τοῦ Σαββάτου, τὸ ὁποῖον ἀκολουθεῖ ἡ Κυριακὴ, μέχρι τῆς Τετάρτης, κατὰ τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν σήμερον, δὲν μετρῶνται εἰμὴ μόνον 3 ἡμέραι· καὶ ἐὰν αἱ τρεῖς ἡμέραι ἦσαν ἀρκοῦσαι διὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, ὥστε νὰ ἐξελέγξῃ αὐτὸν καὶ σᾶς φέρῃ ἓν σπουδαῖον ἔργον τὴν ἐπ’ αὐτοῦ ἔκθεσίν της, ἡ πάροδος τῶν τριῶν ἡμερῶν ἐδύνατο νὰ σᾶς ἀναγκάσῃ νὰ ἐνθυμηθῆτε σήμερον τὸν προϋπολογισμὸν καὶ νὰ ἀρχήσητε σήμερον τὴν συζήτησίν του; Ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι εἶχε δίκαιον τὸ ὑπουργεῖον τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐξ Ὕδρας; Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ ἤθελε σᾶς φέρει τὴν παρατήρησιν, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 Φεβρουαρίου, ἐλθὸν πρὸ 30 ἡμερῶν εἰς τὰ πράγματα, μὴ καθυστερῆσαν νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν ἐν δέοντι, μὴ καθυστερῆσαν νὰ ὑποβάλῃ τοὺς φορολογικοὺς νόμους καὶ τὸν προϋπολογισμὸν, ἠδύνατο νὰ κυβερνήσῃ ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ ἄνευ φορολογικοῦ νόμου, διότι κυβερνᾷ καὶ φορολογεῖ ἐν γνώσει ὑμῶν, οἵτινες εἶσθε παρόντες, καὶ γνωρίζετε ὅλην τὴν ἱστορίαν τῆς ἀναβολῆς ταύτης, καὶ βεβαίως πρέπει νὰ ἔχητε τὴν συνείδησιν εὐρυτάτην, ἵνα ἐπιτρέψητε εἰς σεαυτοὺς νὰ ἐπιβαρύνητε μὲ εὐθύνην τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 Φεβρουαρίου. Τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 Φεβρουαρίου εἰσήγαγε τὸν φορολογικὸν νόμον πρὸ 20 ἡμερῶν, μᾶς εἶπεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Καὶ τίς ἐξ ἡμῶν θὰ διανοηθῇ νὰ ζητήσῃ εὐθύνην ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν τῆς 9 Φεβρουαρίου, διότι ἀκόμη δὲν ἐψηφίσαμεν τὸν φορολογικὸν νόμον; καὶ τίς δύναται νὰ σᾶς ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ προβῆτε εἰς τὴν συζήτησιν, εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ φορολογικοῦ νόμου, καὶ νὰ μὴ ἐγκαταλείψητε συγχρόνως τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐπράττετε πρὸ 20 ἡμερῶν; Καὶ μήπως πρὸ μικροῦ, ὅταν συνεζητεῖτο ἀκόμη τὸ πολιτικὸν ζήτημα, τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἐψήφισε τὸν νόμον περὶ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, δὲν ἐψήφισε τὸν νόμον περὶ φορολογίας τῶν ζώων; Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ ἀφορμὴ δὲν μοὶ φαίνεται σπουδαία· νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει συνταγματικὸν ζήτημα. Ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ σᾶς μεταβιβάσω τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἀντιλαμβάνομαι τῶν πραγμάτων, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσαγάγω εἰς τὴν διάνοιάν σας τὴν κρίσιν, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τῶν πραγμάτων φέρω, νομίζω ἠθέλατε πεισθῆ ὅτι εἴμεθα ἐν ὁμαλωτάτῃ καταστάσει. Ἠμποροῦμεν νὰ συζητῶμεν τὸ πολιτικὸν ζήτημα, πρὶν δὲ ἢ ἀρχίζωμεν καθ’ ἑκάστην τὴν συζήτησιν αὐτοῦ, δυνάμεθα νὰ ψηφίζωμεν τὸν φορολογικὸν νόμον κατὰ πᾶσαν ἡμέραν, ἀνὰ πᾶσαν μίαν τῶν τριῶν ἀναγνώσεων. Καὶ μετὰ ταῦτα, ὅταν εἰσαχθῇ ἡ ἔκθεσις τοῦ προϋπολογισμοῦ, — καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐὰν θέλῃ νὰ ἐκπληρώσῃ εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν της, νὰ φέρῃ πρὸ 8 ἢ 10 ἡμερῶν τὴν ἔκθεσιν, — ἢ δὲν θέλει ὑπάρχει πλέον τὸ πολιτικὸν ζήτημα, διότι θέλει εἶσθαι ἤδη περαιωμένον, ἢ θέλετε δύνασθαι νὰ ψηφίσητε τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ μάλιστα ἂν σᾶς τὸ ἐπιτρέπῃ ἡ συνείδησις, καὶ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ ὁλόκληρον. Βεβαίως θέλω ἀντισταθῆ καὶ τότε ὅπως συνειθίζω ἐν παρομοίαις περιστάσεσι, καὶ ἂν ἤθελεν ὑπάρξει πρότασις εἰς τὴν Βουλὴν ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης ἵνα ἐκφρασθῇ εἰς ἐμὲ ἡ λύπη τῆς Βουλῆς, ὡς ὑπῆρξε πέρυσι τοιαύτη ἐκ μέρους τῆς πτέρυγος ἐκείνης, θέλω οὐχ’ ἧττον σᾶς εἴπει καὶ τότε νὰ σταματήσητε, νὰ μὴ ψηφίσετε ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ προϋπολογισμὸν, ἀθετοῦντες τὸ καθῆκον καὶ λησμονοῦντες τὴν ἀποστολήν σας. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὅλα ταῦτα ἦσαν λόγοι κενοὶ καὶ μάταιοι καὶ ἐστεροῦντο βάσεως, καὶ ἂν ἦσαν ἐστερημένα ὑποστάσεως, διατί, κύριοι, νὰ μᾶς κάμῃ τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἀπολέσωμεν 12 ἡμέρας; Ἐδύνασθε, κύριοι ὑπουργοὶ, νὰ προπαρασκευάσετε τὰς διατάξεις περὶ πτωχεύσεων τοῦ ἐμπορικοῦ νόμου, ἐδύνασθε νὰ ἑτοιμάσητε τὸ νομοσχέδιον περὶ Ἀρειοπαγιτῶν, τὸ νομοσχέδιον περὶ προσθήκης διατάξεων εἰς τὴν πολιτικὴν δικονομίαν, τὸ ὁποῖον ὁ κύριος Χαλικιόπουλος εἶχε πέρυσιν ὑποβάλει· τί σᾶς ἐκώλυεν ἐὰν ἐξακολουθοῦμεν τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν μέχρι τῆς σήμερον ἠθέλαμεν ἔχει φέρει εἰς τὸ πέρας της; Δὲν νομίζω, κύριοι, καὶ σᾶς το λέγω μετὰ παῤῥησίας καὶ μετ’ εἰλικρινείας, δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι σπουδαία ἀφορμὴ, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν σήμερον σᾶς ἔκαμον καὶ τὴν ὁποίαν πολλάκις σᾶς διετύπωσαν ὡς ὑπουργικὸν ζήτημα. Ἂν μοὶ ἦτον ἐπιτετραμμένον νὰ ἐξέλθω ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ καθήκοντος καὶ πρὸς τὸ Κοινοβούλιον καὶ πρὸς τὰ ἄτομα· ἐὰν μοὶ ἦτον ἐπιτετραμμένον νὰ ἀποκαλύψω ὅλους τοὺς διαλογισμοὺς καὶ ὅλας τὰς σκέψεις ὅσαι ἐγένοντο, ἴσως ἠδυνάμην νὰ εὕρω μίαν λυχνίαν, καὶ ἴσως αὐτὴ ἡ λυχνία ἠδύνατο νὰ μὲ ὁδηγήσῃ εἰς τὴν ἀνεύρεσιν τῶν ἀληθῶν αἰτιῶν, αἵτινες ὑπηγόρευσαν τὰς ἀλλεπαλλήλους ταύτας προτάσεις. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν ταῦτα πάντα. Ὅταν 5 κόμματα συνήλθομεν νὰ ἀντιπολιτευθῶμεν τὴν κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη, δὲν εἴχομεν κύριον σκοπὸν νὰ ῥυθμίσωμεν τὸ ἐνεστὼς, πολλὰ ὀλίγον μᾶς ἔμελλε διὰ τὸ παρελθόν· ἡ φροντίς μας ἦτον, ἐμεριμνῶμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὸ μέλλον. Ἐὰν ἦτο νὰ ἐξετάσωμεν καὶ ῥυθμίσωμεν τὸ παρελθὸν, ὤ! ἤθελον ἐπικρατήσει εἰς ἡμᾶς τὰ κοινὰ πάθη τῆς ἐκδικήσεως. Ἐὰν εἴχομεν νὰ ῥυθμίσωμεν μόνον τὸ ἐνεστὼς, ἠθέλομεν εἶσθαι ἐπίσης ἄνθρωποι εἰς μηδὲν ἄλλο ἀφορῶντες παρὰ εἰς αὐτὴν τὴν ἐλεεινὴν ἀρχὴν τῆς πατρίδος μας, καὶ ταύτην ἔχοντες ἀφορμὴν τῶν σκέψεών μας καὶ σκοπὸν τῶν ἐνεργειῶν μας. Μᾶς ἀνησύχει τὸ μέλλον τοῦ τόπου, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν πεποίθησίν μας τοὐλάχιστον, συνδέεται στενῶς μετὰ τῆς ἀκωλύτου λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος. Ἐφρονοῦμεν, καὶ ἐνδέχεται τὸ φρόνημά μας νὰ ἦτο πεπλανημένον, ἐνομίζομεν, καὶ ἐνδέχεται νὰ ἐπλανώμεθα, ἄνθρωποι εἴμεθα· ἐφρονοῦμεν καὶ ἐνομίζομεν, ὅτι ἐν τῇ πολιτείᾳ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου ὑπῆρχέ τι, εἰς τὸ ὁποῖον προσέκοπτεν ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος. Αὐτὸ μᾶς ἀνησύχει, καὶ αὐτὸ ἐμεριμνῶμεν πῶς νὰ διορθώσωμεν. Εἰς σκέψεις καὶ μερίμνας τοιαύτας βεβαίως προτείνονται ποικίλαι ἰδέαι, ἕκαστον ἄτομον ἔχει ἰδίαν γνώμην, ἰδοὺ ἡ ποικιλία τῶν γνωμῶν· ἀλλὰ καὶ πολλάκις κατὰ δυστυχίαν τὸ αὐτὸ ἄτομον συμβαίνει νὰ ἔχῃ γνώμας πλειοτέρας τῆς μιᾶς. Καὶ ἐγὼ καὶ ἐκεῖνοι μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραττον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, καὶ ἐλπίζω νὰ μὴ δοθῶσι περιστάσεις ἀπὸ τοῦ νὰ παύσω νὰ συμπράττω· καὶ ἐγὼ καὶ ἐκεῖνοι ἐφροντίζομεν νὰ ἀνεύρωμεν τὰ συμβεβηκότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπῆρξαν προσκόμματα πρὸς τὴν ἀκώλυτον λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν νόμων, καὶ τὰ μέσα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ προλάβωσι νὰ ἐπαναληφθῶσι συμβεβηκότα παραπλήσια. Περὶ τούτου μόνον ἐμεριμνῶμεν, περὶ τούτου ἠσχολούμεθα. Δὲν θέλω νὰ ἐπιβαρύνω τινὰ, δὲν ἔχω οὔτε τὸ δικαίωμα, οὐδὲ τὴν ἀφορμὴν ἴσως νὰ εἴπω τὶ ἐφρόνει περὶ τούτου ἕκαστος. Ὀφείλω νὰ φροντίζω καὶ φροντίζω μόνον περὶ τῆς σημαίας, τὴν ὁποίαν ὑπηρετῶ. Λοιπὸν αἱ σκέψεις ἡμῶν ἀπέληξαν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα, καὶ τοῦτο ἦτον ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἡ διαγωγὴ τοῦ παρελθόντος; πρέπει νὰ ζητηθῇ εὐθύνη ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διεχειρίζοντο τὰ πράγματα τῆς πατρίδος. Ἡ λογοδοσία αὐτὴ καὶ ἡ εὐθύνη αὐτὴ ἐκρίθη παρ’ ἡμῶν ὡς ἀναπόφευκτος χαλινὸς τῶν κυβερνήσεων, ὡς ὁ λιμὴν, εἰς τὸν ὁποῖον ἔπρεπε νὰ εἰσέλθωμεν ἐν τῷ μέλλοντι. Ἐφρονοῦμεν, ὅτι ἐὰν δυνηθῶμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἀκώλυτον λειτουργίαν τοῦ πυλιτεύματος, ἡ λογοδοσία καὶ ἡ εὐθύνη θέλουσι καταστήσει γαληνιαῖον τὸ παρὸν καὶ εὐχάριστον τὸ μέλλον τοῦ τόπου καὶ εὔδαιμον. Ἰδοὺ ὁ κοινὸς δεσμὸς καὶ ὁ σκοπὸς, ὅστις συνέδεε τὰς σκέψεις μας. Ἐθυμοῦμαι μίαν ἡμέραν, ἀνεγίνωσκα μίαν ἐφημερίδα, ἡ ὁποία θεωρεῖται ὑφ’ ὅλου τοῦ κόσμου ὅτι ἀντιπροσωπεύει τὸ φρόνημα ἑνὸς πολιτικοῦ κόμματος, ἢ νὰ εἴπω κάλλιον, τὰς ἰδέας τοῦ ἀρχηγοῦ ἑνὸς κόμματος· καὶ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τούτου ἦτο τότε ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων. Ἡ ἐφημερὶς αὕτη ἔδιδε μίαν εἰκόνα ἑνὸς σπανιωτάτου, ἑνὸς ἀπροσδοκήτου συμβεβηκότος. Ὁ κύριος Νικολόπουλος καὶ ὁ κύριος Δηλιγιάννης ἔδωκαν τὰς χεῖρας. Μίαν ἄλλην ἡμέραν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως τῆς 8 Ἰουλίου ἀφηγήθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ τρόπου ἐντελῶς ἐνδεικτικοῦ τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο. Τὸ παράδειγμα τοῦτο, τὸ τόσον διδακτικὸν διὰ τὸ μέλλον, ἔδωκεν ἡ συμμαχία αὐτῆς τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα συνέπραξαν, καὶ τὰ ἄτομα, τὰ ὁποῖα ἦσαν εἰς τὰ κόμματα ταῦτα, ἐλησμόνησαν ὅλην τὴν ἱστορίαν, ἀπήλειψαν ὅλον τὸ παρελθὸν, ἔκλεισαν τὴν μνήμην των, δὲν ἐνθυμήθησαν τὴν παρελθοῦσαν ἱστορίαν των καὶ εἶπον, ἂς ζητήσωμεν τὴν ἐγγύησιν τοῦ μέλλοντος· αὐτὸς ἦτον ὁ δεσμὸς, ὅστις μᾶς συνέδεσεν· ἂς ἀφήσωμεν τὸ παρελθόν. Εἶχε πραχθῆ λοιπὸν ὑπὸ τοῦ συγγραφέως τῆς ἐφημερίδος καὶ ὑπὸ τοῦ πρωθυπουργοῦ τῆς 8 Ἰουλίου ἓν ἀδίκημα, ὅταν τὸ διδακτικώτατον τοῦτο συμβεβηκὸς ἐξήγησεν ὡς συμβεβηκὸς ὑπαγορευθὲν ἀπὸ ταπεινὰ συμφέροντα· ἦτον ἀδίκημα, τὸ ὁποῖον ἐπράχθη καὶ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἀναιρέσῃ, διότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ εὑρίσκωσι πάντοτε μίαν ἐπιλήψιμον αἰτίαν τῆς πολιτείας τῶν πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ἐξηγῶσι πάντοτε ὅλα τὰ φαινόμενα μὲ τὸν πῆχυν τῆς ἰδιοτελείας ἢ τῆς ἐμπορίας, αὐτοὶ δὲν ἐδίστασαν κατὰ τὸ παρελθὸν, ἴσως δὲν θέλουσι διστάσει καὶ σήμερον νὰ παρεξηγήσωσι καὶ τὴν σημερινὴν διαγωγήν μου. Ὁ δεσμὸς λοιπὸν, ὅστις συνώδεε τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἦτο μία ἰδέα, ἦτον ἓν πρόγραμμα. Σᾶς τὸ εἶπε, δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ σᾶς τὸ εἴπω· σᾶς τὸ εἶπεν ὁ πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὅταν ἀνέβαινε τὴν ἕδραν του, σᾶς τὸ εἶπεν ὅλη αὐτὴ ἡ πτέρυξ, σᾶς διεκήρυξεν ὅτι δὲν ἡνώθημεν δι’ οὐδένα ἄλλον σκοπὸν, εἰμὴ μόνον διὰ τὴν ἀκώλυτον λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ἴσως πλανώμεθα νὰ τὴν ζητῶμεν εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ φρονοῦμεν, ὅτι ἡ πορεία τοῦ μέλλοντος κανονίζεται ἀπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ παρελθόντος. Καὶ ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἦλθεν εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου τὴν 9 Φεβρουαρίου μετὰ τὴν πλειοψηφίαν, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις ἔλαβεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐκλογῆς τοῦ προέδρου· ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἦλθεν εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου τὴν 9 Φεβρουαρίου, ἐκπροσωπῇ τὰς ἰδέας τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐὰν ᾖναι τὸ πρωτότοκον τέκνον τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐὰν ἡ ἐμφάνισίς του εἰς τὴν ἀρχὴν ᾖναι ἡ ἐγγύησις τοῦ ἐνεστῶτος, ἂς μὴ λησμονήσῃ ὅτι τὸ δευτερότοκον τέκνον τῆς ἀντιπολιτεύσεως πρέπει νὰ ᾖναι ὁ ἔλεγχος τοῦ παρελθόντος· ὅτι ὁ δεσμὸς, ὅστις μᾶς συνέδεσε καὶ ὅστις μᾶς συνδέει μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς, εἶναι ἡ ἐπιζήτησις τοῦ σκοποῦ τούτου. Ἂς μὴ λησμονήσωμεν καὶ ἡμεῖς ὅτι ἡ ἐγγύησις τοῦ ἐνεστῶτος εἶναι γεγονὸς τυχαῖον, ἐπουσιῶδες καὶ παροδικὸν, ἀξίας δευτερευούσης, ὅτι ἔχει ἐλαχίστην ἢ δὲν ἔχει παντάπασιν ἀξίαν καὶ σημασίαν ἀπέναντι τοῦ μέλλοντος. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἐνόμισα, ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον ἐντίμου στρατιώτου, νὰ τάσσωμαι εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι κατήρτισαν καὶ συνέσφιγξαν τοὺς δεσμοὺς τῆς πτέρυγος ταύτης, φιλοτίμως ἔσπευσα νὰ ζητήσω τὴν πραγματοποίησιν τοῦ σκοποῦ τούτου. Καὶ δὲν ἐμερίμνησα περὶ μεταγενεστέρων σκέψεων καὶ κρίσεων· δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου, εἰμὴ τὴν σημαίαν, ἡ ὁποία προηγεῖτο, καὶ ὑπ’ αὐτὴν ἔσπευσα νὰ ταχθῶ, μὴ ἐξετάσας ἂν ἦναι ἄλλοι καὶ τίνες ὑπ’ αὐτὴν τεταγμένοι. Ὁ βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου ἤρχετο εἰς τὸ βουλευτήριον ἐξ ἄλλου μέρους τοῦ ὁρίζοντος παρὰ ἀπὸ ἐκεῖνο, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἠρχόμην καὶ ἐγώ· ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἤρχετο εἰς τὸ βουλευτήριον ἐξ ἄλλου μέρους τοῦ ὁρίζοντος, παρὰ ἀπὸ ἐκεῖνο, ἀπὸ τὸ ὁποῖον κατήρχετο ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων· ὁ δὲ ἔντιμος βουλευτὴς ἐξ Ὕδρας, πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου τῆς 9 Φεβρουαρίου, δὲν συνεδέετο μετ’ ἐμοῦ διὰ τῶν τρυφερωτέρων δεσμῶν, ὡς οὐδὲ μετὰ τῶν ἄλλων. Καὶ ὅμως, ἀφοῦ ὅλοι ἡνώθημεν εἰς ἕν, ἡνώθην καὶ ἐγὼ μετὰ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου καὶ ἔθηκα τὴν ὑπογραφήν μου εἰς παράλληλον γραμμὴν πρὸς τὴν ἰδικήν του.

§64ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Σεῖς πρῶτος συνετάξατε τὴν πρότασιν.

§65Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ ἀπευθύνεται μία παρατήρησις ἀπὸ ἄνθρωπον, εἰς τὸν ὁποῖον ἔχω ἰδιαιτέραν ὑπόληψιν, καὶ ὀφείλω νὰ διαφωτίσω τὴν γνώμην του. Μοὶ εἶπεν, ὅτι ἐγὼ πρῶτος ἔγραψα τὴν πρότασιν. Εἶναι ἀληθές. Ἀλλὰ γράφων τὴν πρότασιν, ἐξετέλουν ἀπόφασιν, ἡ ὁποία ἐγένετο ὑπὸ τῶν ἐπιφανεστέρων ἀνδρῶν τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως, ἀπόντος ἐμοῦ καὶ ἐν ἀλλοτρίᾳ οἰκίᾳ· ὁ Δηλιγιάννης καὶ ὁ Λομβάρδος ἦσαν ὑπηρέται καὶ ἐκτελεσταὶ τῆς ἀποφάσεως αὐτῶν ταύτης· δὲν ἦσαν ἄνθρωποι ἰδιότροποι, οἱ ὁποῖοι ἦλθον νὰ φέρωσι τὰς ἰδίας των γνώμας καὶ νὰ τὰς ἐπιβάλλωσιν εἰς ὑμᾶς. Ἐνταῦθα τελειόνει τὸ πρῶτον μέρος τοῦ λόγου μου, καὶ εἶναι ἡ ἱστορία τῶν σχέσεών μου μεθ’ ὑμῶν, κύριοι· θέλω ἐπανέλθει εἰς τὴν ἱστορίαν ταύτην πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κάμω μίαν ἐκδρομὴν πρὸς τοὺς ἐντίμους τούτους συναδέλφους μου (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα). Ὅταν τὴν τρίτην, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἡμέραν τῆς πρώτης ἑβδομάδος τῆς τεσσαρακοστῆς· ὅταν τὴν 12 Φεβρουαρίου ἔγραφον διὰ μολυβδοκονδύλου τὴν πρότασιν περὶ συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ὅταν ὑπέγραφεν αὐτὴν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου, παρέθετον δὲ καὶ ἐγὼ τὴν ὑπογραφήν μου, ἐσκόπουν νὰ προβάλω εἰς τὴν Βουλὴν μόνην τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως τῆς ἐπιτροπῆς. Ἐγνώριζον, ὅτι ἔπρεπε νὰ κανονισθῶσι καὶ τὰ ἀντικείμενα, περὶ τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ἀσχοληθῇ ἡ ἐξεταστικὴ ἐπιτροπή· ἀλλ’ ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἤμεθα ὀλιγώτερον ἐγωϊσταί, καὶ νὰ μὴ τολμήσωμεν νὰ σᾶς διαγράψωμεν ἀμέσως τὰ ἀντικείμενα ταῦτα· ἐνομίσαμεν, ὅτι ὠφείλομεν νὰ ἀφήσωμεν ἀνοικτὸν τὸ στάδιον τῶν συζητήσεων εἰς ἕκαστον νὰ διατυπώσῃ τὰ ἀντικείμενα ταῦτα κατὰ τὴν γνώμην του, καὶ νὰ εἴπῃ, κατὰ τί θέλει νὰ περιστραφῇ ἡ ἐξέτασις αὕτη. Καὶ εἶναι ἀληθές, ὅτι ἀντικείμενά τινα εἶχον ἐκ συμφώνου προσδιορισθῆ ὑπὸ ὅλων τῶν ἐπιφανεστέρων μελῶν τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ὑπέλαβον, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅτι ὤφειλον νὰ ἀφήσω νὰ μετάσχωσι τῆς συζητήσεως πάντες· ἔπρεπεν ἕκαστος νὰ εἴπῃ, κατὰ τί ἐθεώρει πλημμελῆ τὴν πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, καὶ τὴν τακτικὴν ταύτην ἠκολουθήσαμεν. Μὲ εἴδετε, ὅτε ἀνέβην νὰ ἀναπτύξω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον μετὰ τοῦ κ. Λομβάρδου, ὅτι δὲν εἰσῆλθον εἰς τὰ καθέκαστα τῆς πολιτείας τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου. Ἴσως ὑπῆρχον σημεῖα, πρὸς τὰ ὁποῖα διεφώνησα πρὸς αὐτό, καὶ συμβεβηκότα, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶχον ἐναντίαν γνώμην. Ἴσως ὑπῆρχον συμφέροντα πολιτικὰ καὶ νόμιμα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐκτεθῆ εἰς ἀδικήματα κατὰ τὸ φρόνημά μου. Ἴσως, τί λέγω ἴσως; ὑπῆρχεν ἐκκρεμὴς ἐν τῇ τελευταίᾳ ἡμερησίᾳ διατάξει τῆς παρελθούσης συνόδου, ἣν ἔχω πρόχειρον ἔντυπον ἀνὰ χεῖρας· ὑπῆρχεν ἐκκρεμὴς ἐπερώτησίς μου ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων τῆς ἐκλογῆς Γόρτυνος. Εἶναι διατετυπωμένη καὶ τὴν ἔχω εἰς τὸ χαρτοφυλάκιόν μου. Ἀλλὰ ταῦτα ἦσαν δευτέρου καὶ τρίτου λόγου ἄξια· δὲν ἦσαν ἄξια τῆς ἐρεύνης τοῦ Κοινοβουλίου, ταῦτα πάντα ἀνήκουσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν συμβεβηκότων ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐκάλυψεν ἡ ψῆφος ἡμῶν περὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ Προέδρου. Ἡ κοινοβουλευτικὴ εὐθύνη ἐδίδετο κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην εἰς τὰς κάλπας κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου, καὶ κανεὶς δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ ἐπανέλθῃ εἰς ταῦτα. Ἤθελεν εἶσθαι κατάχρησις τῆς δυνάμεως τῆς πλειοψηφίας καὶ ἐντελῶς ἄχρηστος καὶ ἀληθῶς ματαία τοιαύτη συζήτησις. Ἐλησμόνησα λοιπὸν ὅλα ταῦτα καὶ περιωρίσθην εἰδικῶς εἰς δύω πράγματα, τὰ ὁποῖα ἐνόμιζον, ὅτι ὑπεραίβαινον τὸν κύκλον καὶ τὰ ὅρια τῆς κοινοβουλευτικῆς εὐθύνης, τὰ ὁποῖα ἐνόμιζον, ὅτι ἠδύναντο νὰ γείνωσιν ἀντικείμενον δικαστικῆς εὐθύνης. Ἐνδέχεται τὰ ἀντικείμενα ταῦτα νὰ ᾖναι ἁπλᾶ, ἐνδέχεται νὰ μὴ περιέχωσι κἀνὲν ἁμάρτημα, νὰ μὴ δίδωσιν ἀφορμὴν εἰς καμμίαν εὐθύνην· ἀλλ’ ἐγὼ οὕτω πως τὰ ὑπελάμβανον, καὶ ἐπερίμενον νὰ ἀκούσω τὰς συζητήσεις, ἵνα ὑποτάξω τὸ φρόνημά μου εἰς σᾶς. Καὶ ἂν δὲν μὲ ἐπείθετε διὰ τῶν συζητήσεων, ἤμην ἕτοιμος νὰ ὑποτάξω τὴν θέλησίν μου εἰς τὴν ψῆφόν σας. Συνέβη νὰ μὲ παρεξηγήσῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, διαδεχθείς με εἰς τὸ βῆμα τοῦτο κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Μοὶ εἶπεν ὅτι ἐκαθυστέρησα, ὅτι οὐδὲν εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ἐκλογῆς Γόρτυνος. Σᾶς εἶπον τὴν αἰτίαν, τὴν ἐξομολογοῦμαι· παρέλιπον νὰ μνημονεύσω παντὸς ἀναγομένου εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν εὐθύνην, διότι δὲν ἔκρινα αὐτὰ δυνάμενα νὰ γένωνται ἀντικείμενα συζητήσεως· διὰ τοῦτο, ἅμα ἐπῆλθε τὸ δυσάρεστον ἐπεισόδιον, ὅπερ ἔλαβε χώραν ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου, ἱκέτευσα τοὺς φίλους μου νὰ μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ ἀπευθύνω εἰς αὐτοὺς τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἐξέδραμον ἀπὸ τὸ προκείμενον. Δὲν ἦσαν αἱ συζητήσεις ὅλαι αἱ γενόμεναι καὶ ὅλα τὰ λεχθέντα ἐντὸς τοῦ προκειμένου· εἶχον ἐκτραπῆ τῆς ὁδοῦ, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσωμεν. Ἡ πρότασις λοιπὸν, ἡ ὁποία δὲν ἔμελλε νὰ γείνῃ δεκτὴ, ὅπως διετυπώθη, διότι ἡ διατυπωθεῖσα κατὰ τὴν 12 Φεβρουαρίου παρίστα τὴν ἀρχὴν τῆς προτάσεως, ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ τροποποιηθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν αὐτῆς, ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ περιλάβῃ τὸ πόρισμα τῶν συζητήσεων, τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ τυπωθῇ εἰς χαρτί· ἡ πρότασίς μου δὲν ἔχει τὸ ἐλάττωμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ εὔγλωττος βουλευτὴς Μεσολογγίου καὶ Πρωθυπουργὸς τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου μετὰ τρόπου λίαν εὐγενοῦς σᾶς ὑπέδειξε πρὸ μικροῦ· δὲν γεννᾷ τὰς ἀμφιβολίας ἐκείνας, τὰς ὁποίας ὁ κ. Δεληγεώργης σᾶς παρέστησε, τὸ ἂν ᾖναι σύνηθες εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν, ἂν πρέπει νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὸν τόπον μας τὸ ἔθιμον τοῦ νὰ συνιστῶνται ἀνακριτικαὶ ἐπιτροπαὶ, ὅπως ἐξετάζωσι τὰς πράξεις καὶ τὴν διαγωγὴν τῶν Κυβερνήσεων, καὶ νὰ ἀνευρίσκωσιν ἂν ἔσφαλαν κατά τι καὶ κατὰ τί. Ἰδοὺ ἡ διαφωνία, τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον, ὅτι θέλω παραστήσει εἰς ὑμᾶς ὅτι ὑπάρχει κατὰ τοῦτο μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἠναγκάσθην νὰ ἐγκαταλίπω πρὸ μικροῦ τὴν ἀφήγησιν τῆς ἱστορίας τῶν δεσμῶν, οἵτινες συνέδεσαν ἐμὲ μετὰ τῶν κυρίων ὑπουργῶν. Προέτεινα τὴν σύστασιν ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, διότι ἐνόμιζον, ὅτι δίδει τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἄρθρον 58 τοῦ Συντάγματος, διότι ἐνόμιζον, ὅτι ἡ ἱστορία τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν παρέχει ἄπειρα παραδείγματα τῆς ἐνασκήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου, διότι ἐνόμιζον, ὅτι ἐκεῖ, ὅπου τὰ Συντάγματα κανονίζουσι τὰ περὶ τούτου, εἶναι ἀναγγεγραμμένον τὸ δικαίωμα τῆς συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἐκεῖ, ὅπου Συντάγματα ἄγραφα διέπουσι τὰς πολιτείας, εἶναι εἰσηγμένον εἰς τὰ συνταγματικὰ ἤθη τῶν ἐθνῶν τούτων. Προτείνω εἰς ὑμᾶς τὴν ἐξάσκησιν δικαιώματος συνταγματικοῦ· ὅτε ἀνέπτυξα τὴν πρότασίν μου, περιωρίσθην ἐπὶ τῆς ὁδοῦ ἐκείνης, τὴν ὁποίαν τὸ καθῆκον διαγράφει· καὶ ἂν παρετηρήθησαν ἐκδρομαὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην, αἱ ὁποῖαι ἔθιξαν τὴν ἄσκησιν τῶν ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων, αἱ ἐκδρομαὶ αὗται εἶναι ἐκδρομαὶ ἀτόμων, οὐδὲ ἀποδεικνύουσιν ἄτοπον ἢ ἀντισυνταγματικὴν τὴν ἄσκησιν τοῦ βουλευτικοῦ τούτου δικαιώματος, τῆς συστάσεως ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ τέλος πάντων ἡ πρότασις ἐκείνη ἀνεπτύχθη, ὅτε παρετηρήθη ἀξιοσημείωτον, ἀλλ’ ἐπίσης καὶ δυσάρεστον καὶ λυπηρὸν γεγονός, τὸ ἐπεισόδιον, ὅπερ ἔλαβε χώραν ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Λομβάρδου. Τὸ λέγω δυσάρεστον καὶ λυπηρὸν συμβεβηκός, οὐχὶ διότι ἀφορᾷ ἕνα συνάδελφόν μας, τὸν βουλευτὴν ἐκ Ζακύνθου, ἀλλὰ διότι ἔθιξε συμφέροντα ὑψηλότερα, ὡς σᾶς παρέστησε τότε ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς, κατελθὼν ἐπὶ τὸ βῆμα· ἀλλὰ διότι κατὰ τὸ συμπέρασμα τῶν βραχειῶν παρατηρήσεων, ἃς ἀπηύθυνα κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην, ἐνόμιζον, ὅτι ὑπερέβητε τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν οἱ ἐντολεῖς σας σᾶς ἔδωκαν. Διὰ τοῦτο τὸ ὀνομάζω λυπηρὸν καὶ δυσάρεστον. Ἀλλὰ μετὰ τὸ συμβεβηκὸς ἐκεῖνο μοὶ ἐφάνη, ὅτι ἤρχισε νὰ μαρτυρῆται εἰς τὰς τάξεις τῆς πτέρυγος ταύτης κἄποια δυσφορία. Δὲν ἠδυνάμην, σᾶς λέγω, νά ἐννοήσω τὸν λόγον τῆς δυσφορίας ταύτης. Ἐπειθόμην ἀλανθάστως, ὅτι ἡ δυσφορία ἐμαρτυρεῖτο. Καὶ ὅτε διὰ τὴν δευτέραν φορὰν ἐπροτάθη ὑπουργικὸν ζήτημα ὑπὸ τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργείου τῆς 9ης Φεβρουαρίου, τὸ ζήτημα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐπὶ 10 ἡμέρας, σᾶς εἶπον, ὅτι ἐψηφοφόρησα ἐναντίον τῆς πεποιθήσεώς μου, διότι ὤφειλον νὰ παράσχω τὴν συνδρομήν μου εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9ης Φεβρουαρίου. Ἀλλὰ δὲν ἦτο μόνον ὁ λόγος οὗτος, εἶχον καὶ δευτέραν πλαγιωτέραν σκέψιν· ἐψηφοφόρησα ὑπὲρ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος, ἵνα δώσω ὅλον τὸν δυνατὸν καιρὸν εἰς τοὺς δυσφοροῦντας νὰ πεισθῶσιν, ὅτι ἡ δυσφορία των εἶναι ἀναιτιολόγητος καὶ ὅτι πᾶσα δυσφορία ἀναιρεῖ τὸν δεσμόν, ὁ ὁποῖος μᾶς συνδέει. Καὶ μοὶ φαίνεται, κύριοι, ὅτι, ἂν παρεστάθη εἰς ὑμᾶς τότε ὡς αἰτία τῆς διακοπῆς τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν ἐπὶ 10 ἡμέρας ὁ λόγος τοῦ νὰ μελετηθῶσι νομοσχέδιά τινα καὶ ὁ προϋπολογισμὸς, ὃν εἰσήγαγεν τὸ ὑπουργεῖον τῆς 8ης Ἰουλίου, ἴσως ἡ πεποίθησίς μου εἶναι πεπλανημένη, ἀλλὰ μοὶ φαίνεται, καὶ τὸ ἐξομολογοῦμαι εἰλικρινῶς, ὅτι ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν ἐπεζητήθη ἡ διακοπὴ, ἦτο συναφὴς μετ’ αὐτῆς τῆς ἀναθεματισμένης δυσφορίας, τὴν ὁποίαν προεκάλεσεν ἡ συζήτησις τῆς προτάσεως τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ ἐμοῦ. Δὲν γνωρίζω, ἐπὶ τίνων φαινομένων στηρίζω τὴν ὑπόθεσιν ταύτην· εἶναι ὅμως ἓν φαινόμενον, ὅπερ ὑποπίπτει εἰς τὰς αἰσθήσεις ὅλων τῶν ψηφοφορησάντων, τὸ φαινόμενον ὅτι εἴδετε, ὅτι ἡ διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς δὲν ἔφερε παρὰ τὸ νομοσχέδιον περὶ πτωχεύσεως, τὸ ὁποῖον ἦτον ἕτοιμον ἐπὶ τῶν προκατόχων ὑπουργείων, καὶ τὸν νόμον περὶ μεταβολῆς ἄρθρων τινῶν τῆς Πολιτικῆς Δικονομίας, τὸν ὁποῖον εἶχεν ὑποβάλει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, καὶ τὰς τροποποιήσεις, ὅσαι προετάθησαν εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ταῦτα λοιπὸν ἀπησχόλησαν τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τὰς δέκα ἡμέρας; Τοῦτο μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἡ μόνη ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν δύναταί τις ἀνθρωπίνως νὰ δώσῃ. Ἡ δεκαήμερος διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν ἐχρησίμευσε διὰ νὰ οἰκονομηθῇ ἡ δυσφορία, τὴν ὁποίαν ἐπέφερεν ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Λομβάρδου καὶ ἐμοῦ· καὶ ἐπειδὴ αὕτη δὲν ᾠκονομήθη, ἦλθεν ἡ σημερινὴ πρότασις. Καὶ ἂν νομίζητε, ὅτι καὶ ἡ ὑπόθεσις αὕτη εἶναι αὐθαίρετος, συγχωρήσατέ με νὰ ἀπευθύνω ἓν παράπονον κατὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς 9ης Φεβρουαρίου καὶ καθ’ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι ψηφοφορήσει ὑπὲρ τῆς προτάσεώς του τῆς σημερινῆς, δι’ ἧς προτείνουσι τὴν παῦσιν πάσης ἄλλης ἐργασίας καὶ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἓν παράπονον, ὅτι ἐλησμόνησαν τὸν δεσμόν, ὁ ὁποῖος μᾶς συνδέει. Ἡ καταστολὴ τῆς βουλευτικῆς ἐξουσίας καθ’ ὃν χρόνον ἠσκεῖτο περὶ τὰ ἀντικείμενα, ἐπὶ τὰ ὁποῖα ἔχει δικαίωμα νὰ ἐξασκηθῇ, δὲν ἐπετρέπετο εἰς τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἀνεδείχθη ὑπὸ τῆς ψήφου τῆς ἀντιπολιτεύσεως· ἂν τὸ βουλευτικὸν δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τῶν πράξεων τῶν κυβερνώντων ᾖναι δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ βάσιν πολιτειακὴν, ἂν ᾖναι δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ, ὅτι ἀνήκει εἰς τὴν τάξιν τῶν δευτερευόντων δικαιωμάτων τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἂν ἡ Βουλὴ ἤθελε νὰ ἐξασκήσῃ τὸ δικαίωμά της τοῦτο, νομίζω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἐκπροσωπεῖ τὴν πλειονοψηφίαν, ἐκ τῆς ὁποίας προῆλθε, δὲν ἐδύνατο νὰ ζητήσῃ τὴν κατάπαυσιν ἢ τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐξασκήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου. Καὶ ἐπειδὴ ὑπάρχει ἕνας ἀόρατος σύνδεσμος τῶν κυβερνώντων μὲ τὰς πλειονοψηφίας, καὶ μία ἠθικὴ εὐθύνη ἐπιβαρύνουσα τὰς πλειονοψηφίας διὰ τὰς πράξεις τῶν κυβερνώντων καὶ τοὺς κυβερνῶντας διὰ τὰς πράξεις τῶν πλειοψηφιῶν, ἂς μοὶ ἐπιτρέψωσιν οἱ ἔντιμοι φίλοι μου, μὲ τοὺς ὁποίους συνεδέθην μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, νὰ τοὺς παρατηρήσω, ὅτι μετέχουσι τῆς εὐθύνης τῆς προτάσεως τοῦ ὑπουργείου, ἂν καὶ ἐφ’ ὅσον ὑποστηρίξωσι τὴν πρότασίν του. Μετέχοντες δὲ τῆς εὐθύνης καὶ ὑποστηρίζοντες τὴν πρότασιν αὐτὴν, λησμονοῦσι καὶ αὐτοὶ τὸν δεσμόν, ὁ ὁποῖος μᾶς συνέδεσε, λησμονοῦσι τὴν σημαίαν, τὴν ὁποίαν ἔφερον ἀνὰ χεῖρας. Εἷς τῶν συναδέλφων μου, ὅστις μέχρι πρὸ μικροῦ συνέπραττε μετ’ ἐμοῦ νεώτερος ἐμοῦ κατὰ τὴν ἡλικίαν καὶ ἀπειρότερος κατὰ τὸ πολιτεύεσθαι, ἔσπευσε νὰ ἀφήσῃ ὑπαινιγμὸν ἀπὸ τοῦ βήματος, κατὰ ἀνθρώπου, τὸν ὁποῖον ἔλαβε πολλάκις ἀφορμὴν νὰ γνωρίσῃ καὶ κατὰ βάθος καὶ κατὰ ὕψος, καὶ εἶπεν ὅτι λόγοι προσωπικῆς φιλοτιμίας μὲ ἔφεραν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς προτάσεώς μου. Μὲ ἐγνώριζεν ἐκεῖνος καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ νὰ ἐκτοξεύσῃ αἰτιάσεις τόσῳ μικρὰς καὶ ταπεινάς. Δὲν μὲ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα τὸ συμφέρον προσωπικῆς φιλοτιμίας, ἀλλὰ μὲ ἔφερε συνείδησις τοῦ καθήκοντος, μὲ ἔφερε πεποίθησις ἐπὶ ἀρχῶν, μὲ ἔφερε πρόγραμμα ὁλόκληρον· μ’ ἔφερε σημαία, τὴν ὁποίαν ἐβάστασα μέχρι τῆς χθὲς καὶ τὴν ὁποίαν δὲν δύναμαι νὰ ἐγκαταλείψω, καὶ ἂν ὑπ’ αὐτὴν εὑρεθῶ μόνος. Ἀμφιβολίαι ἐῤῥίφθησαν εἰς τὸ δημόσιον φρόνημα καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν, ὡς σᾶς ἀφηγήθη εἰς τὴν προσφώνησίν του καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἂν ἡ Βουλὴ ᾖναι πολιτικὸν Σῶμα καὶ ἂν ἐξασκῇ ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων· καὶ ἦλθεν ἡ στιγμὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ λυθῶσιν αἱ ἀμφιβολίαι, οὐχὶ δι’ ἀναγραφῆς δικαιωμάτων καὶ ὑποχρεώσεων ἢ δι’ ἀνακηρύξεως δογμάτων καὶ ἀρχῶν, ἀλλὰ δι’ ἀναπτύξεως τῶν ὑπαρχόντων θεσμῶν, διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῶν. Ἦτο καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ μὴ γένηται ἡ ἐφαρμογὴ αὕτη τῶν θεσμῶν, ἦτο καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου τῆς 8ης Ἰουλίου, τὸν ὁποῖον δὲν θέλω νὰ ἐπιβαρύνω, παντάπασι, ν’ ἀναφανῇ ἐκ τῆς ἐρεύνης ὑπέρτερος τῶν αἰτιάσεων, αἱ ὁποῖαι ἐξετοξεύθησαν κατ’ αὐτοῦ, τὸ εὔχομαι μάλιστα μετ’ εἰλικρινείας καὶ ἐκ πλήρους καρδίας, διότι δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀναδεικνύωνται οἱ ἄνθρωποι καὶ νὰ σχηματίζωνται αἱ ὑπεροχαὶ ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶν· φείδομαι τῆς ὑπολήψεως ἐκείνων, ὅπως φείδομαι καὶ τῆς ὑπολήψεως ἑκάστου τῶν πολιτευομένων. Εὔχομαι νὰ μὴ ὑπάρξῃ ἀφορμὴ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἀρχῆς· ἀλλ’ ἡ πρότασις ἦλθε, καὶ τὸ Κοινοβούλιον συνεζήτησεν ἐπὶ δέκα ἡμέρας. Εἰς μίαν ἄλλην χώραν πρὸ ὀγδοήκοντα ἐτῶν εἷς ἄνθρωπος, ἐπιφανὴς ῥήτωρ ἑνὸς κοινοβουλίου, πολιτικὸς διακεκριμένος, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἡ ἱστορία μετέδωκε μέχρις ἡμῶν, ὁ ὁποῖος ὅμως εἶχε ζωηρὰ πάθη καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ὑπερβολικὴ φιλοτιμία πολλάκις ἐξεμαρτυρήθη εἰς τὴν παραφορὰν τοῦ λόγου καὶ τῶν ἐνεργειῶν του, εἰς τὸ κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας ἐδήλωσεν, ὅτι ἐπιθυμεῖ νὰ ἀπασχολήσῃ τὸ κοινοβούλιον μὲ τὴν ἐξέτασιν τῆς διαγωγῆς τοῦ Waren Hastings· εἰς τὴν δήλωσιν ταύτην τοῦ Burker ὅλον τὸ κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας ἐσιώπησε καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη πτέρυξ, καὶ οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ἀντιπολιτευόμενοι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀδιάφοροι δὲν ἔδωκαν προσοχήν. Καὶ ὁ Burker ἔμεινε μόνος μὲ τὴν πρότασίν του. Ἡ δήλωσις δὲ αὕτη ἐσιωπήθη καὶ ἐλησμονήθη. Εἴμεθα εἰς παραπλησίας περιστάσεις; Ἐξεδηλώσαμεν τοιαύτας προθέσεις, ὅταν ἤλθομεν καὶ διετυπώσαμεν πρότασιν γραπτὴν, καὶ ἐζητήσαμεν νὰ συζητηθῇ; ὅτε σεῖς μετέσχετε τῆς συζητήσεως, ὅτε κατηναλώσατε 10 ἡμέρας, τέλος πάντων, ὅταν ἀφοῦ κατηναλώσατε 10 ἡμέρας, συνέβη ἓν δυσάρεστον ἐπεισόδιον, ὡς ἐκ τοῦ ὁποίου διεκόψατε τὰς συζητήσεις διὰ ἄλλας 10 ἡμέρας; Θέλετε δὲ καὶ ἤδη νὰ διακόψετε καὶ τρίτην φορὰν τὴν ἄσκησιν τοῦ δικαιώματός σας τούτου, ἵνα ῥίψετε εἰς τὰς Καλένδας Grecas τὴν ἐνάσκησιν τοιούτου δικαιώματος, ἐνῷ προσεγγίζομεν εἰς τὸ τέλος αὐτῆς; Ὅταν τὸν ἑπόμενον χρόνον ὁ Burker ἦλθε καὶ εἶπεν ὅτι θέλει νὰ γένηται ἡ ἐξέτασις τῆς διαγωγῆς τοῦ Waren Hastings, ὅταν εἰς τοῦτο συνεφώνησε μία μερὶς τοῦ κοινοβουλίου, δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀναστείλῃ ταύτην οὔτε ἡ ἀπεριόριστος εὔνοια τοῦ Βασιλέως Γεωργίου Γʹ. πρὸς τὸν Hastings, οὐδὲ ἡ εὐγενεστάτη καὶ προσηνεστάτη ὑποδοχὴ, τὴν ὁποίαν ἡ σύζυγος τοῦ Hastings ἐπισκεφθεῖσα τὴν Βασίλισσαν ἔτυχε παρὰ τῆς συζύγου τοῦ Γεωργίου Γʹ. τῆς Ἀγγλίας· δὲν τὴν ἀνέστειλεν οὐδὲ ὁ ὄγκος τοῦ ὀνόματος ἐκείνου, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς ὑπογραφῆς του ἔκαμε συνθήκας, ὁ ὁποῖος ἐκυβέρνα στρατοὺς καὶ διὰ τῆς κατανεύσεώς του ἐξεθρόνιζε βασιλεῖς. Ὁ Βάῤῥεν Ἄστυγξ ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἀνάκρισιν, καὶ δὲν ἔπαυσεν αὕτη, παρ’ ὅταν ἔφθασεν ἡ Βουλὴ εἰς τὸ πέρας της. Δὲν νομίζετε, ὅτι δὲν φαίνεσθε ἀρκετὰ σπουδαῖοι πολιτευόμενοι οὕτω πῶς, ἀρχίζοντες καὶ διακόπτοντες καὶ ἀναβάλλοντες; Καὶ δὲν θέλω νὰ σᾶς παραστήσω, ὅτι ἐνδέχεται νὰ μὴ φανῆτε γενναῖοι, δὲν θέλω νὰ σᾶς παραστήσω, ὅτι ἐνδέχεται νὰ σᾶς προσάψωσι μίαν τινὰ πλαγίαν σκέψιν, ὅτι ἐνδέχεται νὰ σᾶς ἀποδώσωσιν, ὅτι σεῖς ἔχετε τὸν σκοπὸν νὰ ἀφήσητε ἐκτὸς τοῦ συνταγματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ τινα. Αὐταὶ εἶναι σκέψεις ταπειναὶ, αὐτὰ ἠμποροῦσι νὰ ἀνάγωνται εἰς συμφέροντα ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ἤδη δὲν μ’ ἀπασχολοῦσι· ἔχω καθῆκον πρὸς τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν ἀλήθειαν νὰ προμαχήσω καὶ πρὸ τοῦ συμφέροντος τῶν ἀτόμων, ἀλλ’ ὅμως μὲ κινεῖ πρὸ πάντων τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, ὁ σεβασμὸς, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχω πρὸς ἕνα θεσμὸν τῆς πατρίδος· μὲ κινεῖ ἡ μέριμνα τοῦ νὰ μὴ ἐκπέσῃ ἡ πεποίθησις, τὴν ὁποίαν πρὸς ἡμᾶς πρέπει νὰ ἔχῃ τὸ ἔθνος. Μοὶ φαίνεται, κύριοι, ὅτι ἤθελεν εἶναι τῳόντι ὀδυνηρὸν, ἐὰν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἐξελέγξωσι τὰς πράξεις τῶν ἀτόμων ἢ τῶν ὁμάδων, τῶν κομμάτων, ἢ τῶν πολιτικῶν σωμάτων, ἐὰν αὐτοὶ ἤθελον ἀποκαλύψει τὴν ἔλλειψιν τῆς σπουδαιότητος, ἡ ὁποία ἤθελεν ὑπάρξει εἰς τὴν πορείαν ἡμῶν ταύτην. Μοὶ φαίνεται, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι μεγάλη ζημία εἰς τὸν τόπον, διότι ἤθελε δοθῆ ἀφορμὴ νὰ χαλαρωθῇ ἡ πεποίθησις τοῦ κοινοῦ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἵτινες προΐστανται ἀλληλοδιαδόχως τῶν πραγμάτων τῆς πατρίδος, νὰ χαλαρωθῇ ἡ πεποίθησις τοῦ κοινοῦ ἐπὶ ἐκείνων, οἵτινες καλοῦνται νὰ βουλεύωνται ἐνταῦθα καὶ ἀξιῶσι νὰ πιστεύωνται ὑπὸ τῆς κοινωνίας. Μὴ πρὸς Θεοῦ λησμονεῖτε, ὅτι ὀφείλετε νὰ ἑδραιώσητε τὴν ἐφ’ ὑμῶν πολιτικὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος, νὰ μὴ ἀφήσητε τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι λησμονεῖτε τὰς ἐπαγγελίας σας. Διὰ τοῦτο ἐπίστευον, ὅτι οὐδεμία πολιτικὴ πίεσις ἤθελεν εἶσθαι ἱκανὴ νὰ μᾶς κάμῃ νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι ἓν πρόγραμμα ἀνεκηρύξαμεν καὶ ὅτι ἀνεκηρύττομεν αὐτὸ, ὅταν μᾶς ἐσύμφερε, καὶ ὅτι τὸ ἐγκατελείψαμεν, ὅταν δὲν μᾶς συμφέρει, διότι δὲν μᾶς ἐσύμφερεν. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ περάνω τὸν λόγον τοῦτον, νὰ τὸν περάνω, διότι αἰσθάνομαι μεγάλην θλίψιν εἰς τὴν ψυχήν μου, διότι ἐκοπίασα καὶ ἐγὼ ἀγωνιζόμενος, ἐκοπιάσατε ἴσως καὶ ὑμεῖς ἀκούοντες. Ὁ λόγος τῆς προτιμήσεως τοῦ φορολογικοῦ νόμου ἀπὸ τὴν πρότασιν περὶ συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς δὲν ὑφίσταται· ὁ φορολογικὸς νόμος δύναται νὰ παρουσιασθῇ ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας πρὶν τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως τῆς πολιτικῆς, νὰ συζητῆται ὑπὸ τῆς Βουλῆς, χωρὶς νὰ σταματήσῃ ἡ πρόοδος τῆς συζητήσεως τῆς προτάσεως τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ ἐμοῦ. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἀνάγκη ν’ ἀναβάλετε τὴν συζήτησιν τῆς προτάσεως· δύνασθε νὰ ἔχετε καὶ τὰ δύω, χωρὶς νὰ παρέλθῃ οὐδεμία στιγμὴ, ἥτις νὰ δεσμεύσῃ τὰς χεῖρας τοῦ ἐντίμου φίλου μου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν διὰ τὴν διάθεσιν τῶν δημοσίων προσόδων, ὑπὲρ τῶν ὁποίων τοσοῦτον μεριμνᾷ καὶ ὀφείλει νὰ μεριμνᾷ. Ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον μᾶς ἀνέφερε περὶ τῆς ταχείας ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἵνα ἕνεκα τούτου ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τῆς προτάσεως περὶ συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς, δὲν μοὶ φαίνεται νὰ ᾖναι σπουδαῖος καὶ ἀληθής. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἐπεραίωσε τὰς ἐργασίας της· ἐὰν μετὰ τὴν ἐξέτασιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἥτις ἐγένετο εἰς δύω συνεδριάσεις τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς, κατόρθωσεν αὕτη νὰ περάνῃ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων, ὑποθέττω ὅτι δὲν εἶναι εὔκολον εἰς αὐτὴν ἵνα εἰς δύω ἑτέρας συνεδριάσεις της περάνῃ καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων. Ἐὰν ἡ ἔκθεσις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τῶν ἐσόδων προτείνεται εἰς ὑμᾶς ὡς ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ σᾶς ἀπασχολήσῃ αὔριον, νομίζω, ὅτι τοιαύτη γνώμη δὲν εἶναι ὀρθή. Πρὸ τούτου, πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ πρόκειται γενικὴ συζήτησις· ἡ συζήτησις περιστρέφεται περὶ πᾶσαν τὴν διοίκησιν καὶ περὶ πᾶσαν τὴν οἰκονομίαν· περιστρέφεται ἰδίως περὶ τὴν παραβολὴν τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα· καὶ ἂν δὲν ἔχετε πλήρη τὴν ἔκθεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἐσόδων καὶ τῶν ἐξόδων, δὲν δύνασθε νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν ἐσόδων. Καὶ δὲν ἀρκεῖ νὰ παραβάλετε τὰ ἔξοδα πρὸς τὰ ἔσοδα· πρέπει νὰ ἐξετάσητε πόσα ἔσοδα καὶ πόσας ἀνάγκας ἔχετε, καὶ ἐπειδὴ ἔχετε ἀνάγκας πολλὰς καὶ μεγάλας, τῶν ὁποίων ἡ θεραπεία ἀπαιτεῖ μεγαλεῖτερα ἔξοδα, πρέπει νὰ ἐξετάσητε τὴν ἰδιότητα τῶν ἀναγκῶν, τὴν φύσιν καὶ τὴν χρησιμότητα αὐτῶν, διότι ὀφείλετε νὰ θεραπεύσητε μόνας τὰς ἀνάγκας ἐκείνας, τὰς ὁποίας θεωρῆτε κατεπειγούσας. Λοιπὸν δὲν δύνασθε νὰ ἐργασθῆτε ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ· πρέπει νὰ ἐξετάσητε τὰ πράγματα, τὰς ἀνάγκας τῆς κυβερνήσεως, νὰ ἐξετάσητε ἐὰν τυχὸν ἐκτὸς τῶν ἀναγκῶν τούτων ὑπάρχουσιν ἄλλαι σπουδαιότεραι, καὶ πρέπει νὰ προβῆτε εἰς ἀπόφασιν, ἀφοῦ παραβάλετε ὅλας ταύτας τὰς ἀνάγκας καὶ σκεφθῆτε. Λοιπὸν οὔτε ἡ ἔκθεσις αὕτη δύναται νὰ σᾶς δώσῃ ἀφορμὴν νὰ ἐνασχοληθῆτε αὔριον διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὀφείλω, τέλος, νὰ καθησυχάσω καὶ τὴν εὔλογον καὶ δικαίαν ἀνησυχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ ἀποτελοῦντες τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 Φεβρουαρίου περὶ τῆς αἰτιάσεως τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον, ὅτι δύνανται νὰ ἐκτοξεύσωσι κατ’ αὐτῶν, ὅτι δῆθεν λησμονοῦν τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους. Οὐδεμία ἀφορμὴ πρὸς αἰτίασιν τοιαύτην· γνωρίζω, ὅτι βραδέως συνεκαλέσθη ἡ Βουλὴ, γνωρίζω, ὅτι τῆς βραδείας συζητήσεως καὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν εἶσθε ὑμεῖς ὑπαίτιοι· ἑπομένως γνωρίζω, ὅτι δὲν ἔχομεν δίκαιον νὰ ζητῶμεν τίποτε ἀπὸ ὑμᾶς, καὶ διὰ τοῦτο δὲν σᾶς ἀδικῶ καὶ εἶμαι ἕτοιμος νὰ σᾶς εἴπω νὰ προβῆτε εἰς τὴν εἴσπραξιν· γνωρίζω, ὅτι κατὰ τοῦτο ἡ πολιτεία σας εἶναι ἀναγκαία, εἶναι ἀναπόφευκτος, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐν ὑμῖν οὐδ’ ὁ πόθος, οὐδ’ ἡ προαίρεσις τῆς παραβιάσεως. Ἀλλὰ τὸ Κοινοβούλιον ἔχει ἀκόμη καὶ μίαν ἄλλην ἀξίωσιν, καὶ ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ θέλω τὴν ἐκθέσει· ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ μὴν ἐπαναληφθῇ ὅ,τι ἄλλοτε ἔλαβε χώραν· ἐπιθυμῶ νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὴν ἀληθῆ καὶ εἰλικρινῆ ἐξέτασιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ ἐπιτύχῃ, ἐφ’ ὅσον σκέπτεται ὅτι ἐγκατέλιπε ἐκκρεμῆ σπουδαιότατα πράγματα· ἔχω ἀκόμη καθῆκον νὰ σᾶς παραστήσω ὅτι ἡ ἐνάσκησις τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ συστήσῃ ἐπιτροπὴν εἶναι ὁμολογουμένως σπουδαιοτάτη καὶ πάσης ἄλλης ἐργασίας ὑπερτέρα καὶ ὅτι τὰ πρὸς τὴν πρόοδον τῆς ἐνασκήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου προσκόμματα, ἀναστέλλοντα ἢ καταπαύοντα τὸ δικαίωμα, ἀποτελοῦσιν ἄρνησιν συνταγματικῆς ὑποχρεώσεως θεμελιώδους, πρὸ τῆς ὁποίας αἱ προφάσεις τῆς προσυζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου εἰσὶ ταπεινὰ ἐπινοήματα. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐπειδὴ εἶναι ἐνδεχόμενον, ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 φεβρουαρίου ἐπιμένῃ νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν, καὶ ἐὰν πολλοὶ ἐκ τῶν ἐντίμων φίλων τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν) θέλουσι νὰ τὴν ὑποστηρίξωσι, εἶναι ἐνδεχόμενον διὰ πρώτην φορὰν νὰ παρασταθῇ ἡ ψῆφός μου ἀντικειμένη πρὸς τὴν ψῆφον ὑμῶν, διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι πρέπει νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου ταύτην. Ἐὰν δέ τις ἤθελε μοὶ ἐξηγήσει ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ μοὶ ἐξομολογηθῇ ἐν κατανύξει, ὅτι διὰ τὴν ἄρσιν τῶν ἀνωμαλιῶν τούτων, διὰ τὴν παῦσιν τῆς ἐπανειλημμένης προτάσεως ὑπουργικῶν ζητημάτων καὶ τῆς ἐξακολουθήσεως τοῦ σήμερον προταθέντος ζητήματος, ὅτι διὰ τὴν ἔῤῥυθμον ἐξακολούθησιν τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν καὶ τὴν ὁμόθυμον σύμπραξιν τοῦ Κοινοβουλίου μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχει ἀνάγκη τις, καὶ ἡ ἀνάγκη αὕτη εἶναι νὰ ἀρθῇ αὐτὸ τὸ σκάνδαλον, ἡ περὶ συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς πρότασις τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ ἐμοῦ, ἡ καλὴ πίστις μου καὶ ἡ εἰλικρίνειά μου ἤθελον πληρώσει ἀληθῶς τὴν καρδίαν μου θλίψεως· ἀλλ’ ἂν ἤθελον μοὶ ἐξηγήσει εἰλικρινῶς καὶ ἐν κατανύξει, ὅτι πρέπει νὰ ἀρθῇ τὸ σκάνδαλον τοῦτο, ὅτι πρέπει νὰ ταφῇ ἐν τῷ τάφῳ ἡ πρότασίς μου αὕτη, βεβαιωθῆτε, ὅτι ἤθελον ἀναγκασθῆ νὰ προτιμήσω παρὰ νὰ ταφῇ ἀπὸ χεῖρας ἀλλοτρίας, νὰ ταφῇ ἀπὸ τὰς ἰδικάς μου. Ἂς μὴ ἐγκαταλείψω εἰς ἀλλοτρίας χεῖρας τὴν πρότασιν ταύτην, μεθ’ ἧς εἰλικρινὴς καὶ ἄδολος μὲ συνέδεσε στοργὴ, καὶ ὅπως εἰλικρινῶς προέβαλον αὐτὴν, οὕτως εἰλικρινῶς θάπτω αὐτὴν καὶ κηδεύω σήμερον, ἵνα μὴ ἀφήσω τὸν νεκρὸν αὐτῆς εἰς τὴν διὰ τοσούτων διαστροφῶν καὶ τοσούτων τεχνασμάτων περικαλυπτομένην πολεμίαν προαίρεσιν τῶν συμμαχησάντων κομμάτων καὶ ἐχθρότητα αὐτῶν τῶν χθὲς καὶ πρώην ὑποστηριξάντων αὐτήν.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιριμῶκος ἔχει τὸν λόγον, ἀλλὰ παραιτεῖται.

§67ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, δύω λέξεις.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (ἀπὸ τοῦ βήματος). Μεθ’ ὅσα ἐῤῥέθησαν, κύριοι, ὑπολείπονται νὰ σᾶς εἴπω πολὺ ὀλίγα· καὶ ταῦτα δὲν ἤθελον νὰ εἴπω, ἐὰν μὴ ὁ τελευταῖον ἀγορεύσας διὰ τῆς ὁμιλίας του μὲ προεκάλει. Δὲν ὑψώσαμεν σημαίαν ἀρχῶν, οὔτε διὰ νὰ ἀπατήσωμεν, οὔτε διὰ νὰ δημοκοπήσωμεν, οὔτε διὰ νὰ συγκεντρώσωμεν περὶ αὐτὴν πεπλανημένους· οὔτε τὴν ἐγκαταλείπομεν σήμερον, πιεζόμενοι ὑπὸ ὁποιασδήποτε ἀνάγκης. Τὴν σημαίαν, τὴν ὁποίαν ὑψώσαμεν καὶ τὴν ὁποίαν ὑπεστηρίξαμεν καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, θέλομεν ἐξακολουθεῖ νὰ τὴν ὑποστηρίζωμεν μέχρις ἐσχάτων. Ἐλπίζω, ὅτι ὁ ἔντιμος προλαλήσας θέλει μετανοήσει, διότι ἐβιάσθη νὰ μεμφθῇ τοὺς συναδέλφους του διὰ τὴν ψῆφον, ἣν ὑποθέτει, ὅτι θέλουσι δώσει, χωρὶς προηγουμένως νὰ μάθῃ τοὺς λόγους, οἵτινες τοὺς ἀναγκάζουν νὰ ψηφοφορήσουν ὅπως θὰ ψηφοφορήσουν. Συνήλθομεν, κύριοι, ἀληθῶς, οὐχὶ διὰ προσωπικοὺς λόγους, οὐχὶ διὰ συμφέροντα ἡμεῖς οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὸ πεσὸν ὑπουργεῖον, ἀλλὰ διότι ἐνομίσαμεν, ὅτι ἕνεκεν ἀτόπων τινῶν προσκόπτει ἡ τακτικὴ τῶν πραγμάτων πορεία, καὶ ὅτι διὰ τὸ καλὸν τοῦ τόπου, διὰ τὴν καλὴν αὐτοῦ διοίκησιν ἔπρεπε τὰ ἄτοπα αὐτὰ νὰ ἀπομακρύνωμεν, καθιεροῦντες βεβαίαν καὶ πραγματικὴν τὴν εὐθύνην τῶν αἰτίων τῶν ἀτοπημάτων τούτων. Συνεζητήσαμεν λοιπὸν καὶ συζητοῦμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἡμεῖς περὶ οὐδενὸς ἄλλου εἰμὴ τίνι τρόπῳ νὰ καθιερώσωμεν τὴν εὐθύνην ἐκείνων, τοὺς ὁποίους πράγματι τὸ Σύνταγμα θέλει ὑπευθύνους διὰ πᾶσαν κυβερνητικὴν ἀνομίαν καὶ παράβασιν. Ἐπείσθημεν δὲ καὶ ἐνομίζομεν, ὅτι ἀδύνατον εἶναι νὰ διοικηθῇ καὶ κυβερνηθῇ ἐν εἰλικρινείᾳ τόπος τις καλῶς ποτε, ἐὰν μὴ ὑπάρξῃ ἀληθὴς καὶ βεβαία ἡ εὐθύνη τῶν διεπόντων τὰ πράγματα. Ἀλλ’ ἵνα ὑπάρξῃ ἡ εὐθύνη καὶ ἐπιτευχθῇ ἡ πραγματοποίησίς της εἰλικρινῶς, ἡ ὑπεράσπισις πρέπει νὰ ᾖναι πλήρης· οὐδὲν ἐμπόδιον πρέπει νὰ περιορίσῃ ταύτην, ὥστε νὰ ἐπέλθῃ ἀπόφασις ἐσκεμμένη, ἀκριβής, εἰλικρινής. Καὶ οὕτω, κύριοι, ἐνομίσαμεν καὶ νομίζομεν, ὅτι φθάνομεν εἰς τὸν ἀληθῆ σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν, νὰ καθιερώσωμεν, ἐπαναλαμβάνω, πραγματικὴν καὶ ἀληθῆ εὐθύνην τῶν κυβερνώντων τὸν τόπον. Διὰ τοῦτο ἅμα ἠκούσαμεν τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία μᾶς ὑπεβλήθη σήμερον, ἅμα ἠκούσαμεν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον προτίθεται σήμερον νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ προτάξῃ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τὸν φορολογικὸν νόμον, ἀντὶ τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς συζητήσεως τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, συνεννοηθέντες μετὰ τῶν φίλων, εἴπομεν εἰς τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς, ὅτι δὲν θέλομεν συμφωνήσει, ἐὰν ὁ κ. Δεληγεώργης εἴπῃ, «μὲ ἀδικεῖτε· ἡμέρας τόσας, κατεκρίνατε τὴν διαγωγήν μας, ὀφείλετε νὰ μᾶς ἀκούσητε καὶ ὀφείλετε νὰ ἀφήσητε τὸ στάδιον ἀνοικτὸν καὶ εἰς ἡμᾶς ν’ ἀποδείξωμεν τὴν ἀθωότητά μας, καὶ τὴν ἰδικήν σας ἐνοχὴν, διότι ἐκυβερνήσατε ἄλλοτε· ὃ ἤθελεν εἶσθαι, εἴπομεν, καὶ ἄτοπον καὶ ἄνανδρον νὰ κλείσῃ ἡ συζήτησις. Ἐπομένως, ἐὰν ἐπιμένητε, κ. ὑπουργοὶ, εἰς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν φέρετε, θέλομεν καταψηφίσει αὐτῆς. Καὶ ἀπεφασίσαμεν μὲν νὰ σᾶς ὑποστηρίξωμεν, διότι εἶσθε κυβέρνισις ἐξελθοῦσα ἐκ τῶν σπλάγχνων ἡμῶν, ὀφείλομεν πρὸς ὑμᾶς ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ἀλλ’ ὑπέρτερον καὶ ἀνώτερον καθῆκον ἀφορῶν εἰς τὸ δίκαιον καὶ τὴν τιμὴν ἡμῶν, μᾶς ἀναγκάζει νὰ σᾶς παρακαλέσωμεν ν’ ἀφήσητε ἀνοικτὸν τὸ στάδιον τῆς συζητήσεως· καὶ κατὰ τὰς ἡμέρας, καθ’ ἃς δὲν ὑπάρχει συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ, νὰ συζητῶμεν καὶ τὸ πολιτικὸν ζήτημα, ἢ νὰ τὸ συζητῶμεν ἡμέραν παρ’ ἡμέραν, καθὼς καὶ τὸν προϋπολογισμόν· τοιουτοτρόπως ἱκανοποιοῦμεν τὰς ἀνάγκας τῆς κυβερνήσεως καὶ ἀφίνομεν καὶ τὸ στάδιον τῆς πολιτικῆς συζητήσεως ἐλεύθερον, σῴζομεν δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν τιμὴν καὶ τὴν τῶν ἀντιπάλων· διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν ἤλθομεν νὰ συκοφαντήσωμεν καὶ νὰ λέγωμεν πράγματα μὴ ἀληθῆ. Εἴπομεν ὅ,τι πιστεύομεν ὡς ἀληθές. Εὔχομαι ν’ ἀποδειχθῇ ὅτι ἀπατώμεθα. Διὰ τοῦτο ἡ συζήτησις πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ. Ἀλλὰ, κύριοι, τὴν ἀπόφασιν ἡμῶν αὐτὴν μετέβαλεν ὁ κ. Δεληγεώργης. Ὁ κ. Δεληγεώργης κατέστησεν ἀδύνατον νὰ ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν ἀρχικὴν ἰδέαν ἡμῶν, χωρὶς νὰ καταδικάσωμεν ἡμᾶς αὐτούς. Καὶ ἰδοὺ πῶς. Ἀναβὰς εἰς τὸ βῆμα τοῦτο ὁ κ. Δεληγεώργης, παρεπονέθη κατὰ τοῦ ὑπουργείου· δὲν ἀνήκει δὲ εἰς ἐμὲ βεβαίως νὰ ὑπερασπισθῶ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἀρκούντως ὑπερασπίσθη ἑαυτό. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἐκήρυξεν αὐτὸ ὑπεύθυνον· διατί; διότι ἐσιώπησε, συζητούντων ἡμῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῆς εὐθύνης τοῦ ὑπουργείου καὶ μέχρι τοῦ σημείου αὐτοῦ τὴν εὐθύνην ταύτην ἐξετασάντων. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἐμέμφθη τοὺς ὑπουργοὺς, ὅτι κακῶς ἔπραξαν σιωπήσαντες, ἐνῷ συνεζητοῦντο ἐνώπιόν των τὰ προνόμια τοῦ Στέμματος. Ὠφείλετε, εἶπε, νὰ ὁμιλήσητε ἢ νὰ παραιτηθῆτε, ἐὰν διαφωνῆτε πρὸς τὸ Στέμμα, τοῦ ὁποίου τὰς ἰδέας ἀντιπροσωπεύετε. Τὸ ὑπουργεῖον διὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐκήρυξεν, ὅτι πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς συμπολιτεύσεως, αἵτινες ἐκηρύχθησαν ἀπὸ βήματος τούτου, συμφωνεῖ, καθόσον αἱ κυβερνητικαὶ πράξεις ἐν Ἑλλάδι εἰσὶν ὑπουργικαὶ, διὰ τὰς ὁποίας ὀφείλουν εὐθύνην μόνοι οἱ ὑπουργοί. Τὸ ὑπουργεῖον λοιπὸν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς εὐθύνης συμφωνεῖ μεθ’ ἡμῶν, κατηγορεῖται δὲ παρὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη διὰ τὴν συμφωνίαν ταύτην, καὶ διὰ τὴν συμφωνίαν ταύτην ζητεῖ ἀπὸ ἡμᾶς σήμερον νὰ δώσωμεν ψῆφον καταδικαστικήν. Ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι μᾶς εἶναι ἀδύνατον, οὕτω τεθειμένου τοῦ ζητήματος, νὰ ψηφοφορήσωμεν.

§70ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν ὡμίλησε περὶ οὐδενὸς ἄλλου ἀντικειμένου, εἰμὴ περὶ τῶν καθηκόντων καὶ χρεῶν τοῦ ὑπουργείου, περὶ ὅσων τοῦτο ὤφειλε νὰ πράξῃ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ δεινῶς ἐπέπεσε κατ’ αὐτοῦ, διότι δὲν ἐξέφρασε ῥητῶς καὶ καθαρῶς γνώμην καθ’ ἡμῶν, ὡς ὁμιλούντων κατὰ τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος. Καὶ ζητεῖ παρ’ ἡμῶν νὰ εἴπωμεν, ὅτι κακῶς τὸ ὑπουργεῖον πράττον συνεφώνει μὲ τὰς ἰδέας μας, ἐνῷ ἤθελε πράξει καλῶς ἀντιτασσόμενον πρὸς ἡμᾶς λέγον, «ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος ὁμιλεῖτε, ἀπὸ τῆς εὐθείας παρεκτρέπεσθε.» Ὅθεν οὕτω τιθεμένου τοῦ ζητήματος, ὅπως τὸ ἔθεσεν ὁ κ. Δεληγεώργης, ἐγὼ βεβαίως δὲν ἠμπορῶ νὰ τὸ δεχθῶ. Ἤθελον, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἐτίθετο ζήτημα ὅπως ἐξ ἀρχῆς, καὶ ἐκ μέρους τῆς μερίδος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ὑπετίθετο ὅτι ἤθελε τεθῆ. Ἀλλὰ καί τοι τὸ ὑπουργεῖον ἐπαναλαμβάνει ὅτι δὲν ἐννοεῖ ποσῶς νὰ παραβιάσῃ οὐδὲν δικαίωμα, οὔτε νὰ κλείσῃ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, καί τοι τὸ ὑπουργεῖον εἶπεν ἐπανειλημμένως, ὅτι μετὰ τὸν προϋπολογισμὸν ἐννοεῖ καὶ θέλει καὶ αὐτὸ πλήρη ἡ συζήτησις τοῦ ζητήματος νὰ ἐξακολουθήσῃ, ἵνα ἡ Βουλὴ ἐπιφέρῃ τὴν ἀπόφασίν της, δὲν ἠθέλαμεν ὅμως καὶ οὕτω δεχθῆ τὴν πρότασίν του, ἀλλ’ ἠθέλαμεν ἐπιμένει νὰ μὴ ἀναβληθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις. Τὸ ζήτημα ὅμως, ὅπως διετυπώθη, μετατοπίσθη καὶ τίθεται κατὰ τοῦ ὑπουργείου καθαρῶς. Ὡς τοιοῦτον δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ ψηφοφορήσωμεν.

§72ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς εἶχον εἰπεῖ ἄλλοτε, ὅτι ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔχει τὴν τέχνην νὰ μεταβάλλῃ καὶ νὰ σείῃ τὸ ἔδαφος, ἐφ’ οὗ ὁ πρὸς αὐτὸν ἀντιλέγων ἵσταται. Τὸ αὐτὸ ὅμως σήμερον ἔπραξε καὶ ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, ἀλλὰ μετὰ τέχνης μεγαλειτέρας. Ὁ κύριος Δεληγεώργης δὲν ἦτο κύριος νὰ θέσῃ τὸ περὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος θέμα· ἂν δὲ τὸ ἔθεσεν, ἔκαμε κακὰ, ψυχρὰ καὶ ἀνάποδα, διότι τὸ θέμα τὸ ἐθέσαμεν ἡμεῖς, ἤτοι καὶ σὺ, κύριε Κουμουνδοῦρε, καὶ ὁ καθήμενος ἐπὶ τῆς καθέδρας τοῦ προέδρου. Διὰ νὰ ἐννοήσετε δὲ ποῖον ἦτο τὸ θέμα, ἐπιχειρῶ νὰ σᾶς διηγηθῶ ἱστορικόν τι ἀνέκδοτον, τὸ ὁποῖον ἐκλέγω, διότι συνέβη εἰς Ὕδραν, τὴν ἔνδοξον πατρίδα τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπαναστάσεως διέτριβεν εἰς Ὕδραν ὁ Βάμβας ὁ μακαρίτης, καὶ ἐξεφώνει ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος λόγους ἐνθουσιαστικούς, μεταξὺ δὲ τῶν ἄλλων ἔλεγε πρὸς τοὺς Ὑδραίους· «Μὴ ἀποβλέψετε εἰς τὸ δέρμα τοῦ λέοντος, ἤτοι εἰς τὰ λάφυρα, ἀλλὰ πνίξατε τὸν λέοντα, καὶ τὸ δέρμα του, καὶ τὰ λάφυρα εἶναι ἰδικά σας.» Ἐν τούτοις τί συνέβη; Ὁ Βάμβας ἔφυγεν ἀπὸ τὴν Ὕδραν καὶ μετέβη εἰς τὴν Κεφαλληνίαν, τὸ δέρμα τοῦ λέοντος ζητῶν, ἀφῆκε δὲ τὸν ἀοίδιμον ναύαρχον Σαχτούρην, παρ’ οὗ ἤκουσα τὸ ἀνέκδοτον, ἀφῆκε καὶ τοὺς ἄλλους Ὑδραίους νὰ πνίξωσι τὸν λέοντα. Καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅμως δὲν συνέβη τὸ αὐτό; Τοὐτέστιν, ἐπὶ τοῦ προκειμένου, οἱ μὲν ἄλλοι ἐπῆραν τὸ δέρμα τοῦ λέοντος, ἀφῆκαν δὲ εἰς ἐμὲ καὶ τὸν κύριον Δηλιγιάννην τὴν φροντίδα νὰ πνίξωμεν τὸν λέοντα. Καὶ ὁ μὲν κύριος Δηλιγιάννης λέγει, ὅτι τοῦ ἔμεινεν ἡ σημαία, ἀλλ’ εἰς ἐμὲ τί ἔμεινεν; (Γέλως). Ἐὰν ὁ κύριος Δεληγεώργης ἐλάλησε κακῶς, ἂς δώσῃ λόγον· τὸ θέμα ὅμως οὔτε τὸ ἔθεσεν, οὔτε ἠδύνατο νὰ τὸ θέσῃ, διότι τὸ ἐθέσαμεν ἡμεῖς. Εἰς τί δὲ αὐτὸ συνίσταται; «Τί ζητοῦμεν, ἐλέγομεν πρὸς ἀλλήλους, τί ζητοῦμεν εἰς τὸ παρελθόν; Περὶ τοῦ μέλλοντος πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν.» Ὅτε δὲ ἀπὸ τοῦ τόπου τούτου σᾶς ἐλάλησα ἄλλοτε περὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος, σᾶς εἶπον ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ περὶ τοῦ μέλλοντος. Δύναται δὲ ἡ Βουλὴ νὰ ἐξετάσῃ τὰ δημόσια πράγματα; Δύναται, σᾶς ἀποκρίνονται, ἀλλ’ ὄχι σήμερον. Σήμερον δὲ τί ἔχομεν; Τὸν προϋπολογισμόν. Ὁ ὑπουργὸς ὅμως τῶν Οἰκονομικῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἀντίγραφον προϋπολογισμῶν ἀρχαιοτέρων, ἀντίγραφον μάλιστα στερεότυπον. Ἀλλὰ ἐὰν, κύριε ὑπουργὲ, νομίζετε τὸν προϋπολογισμὸν ἀντίγραφον στερεότυπον, πρέπει νὰ παραιτηθῆτε ταύτην τὴν στιγμήν. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν τὸ ὑπουργεῖον στηρίζει κυρίως τὴν πολιτικὴν αὑτοῦ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον συντάσσει. (Θόρυβος). Ἐὰν δὲν ἦσθε εἰς κατάστασιν νὰ συντάξετε ἕνα προϋπολογισμόν......

§73ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ἐκεῖ εἶναι Ἀγγλία, καὶ ἐδῶ εἶναι Ἑλλάς.

§74ΖΩΧΙΟΣ. Καὶ τὴν Ἑλλάδα πῶς τὴν ἔχετε; Εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἀνέτρεψαν τὸν θρόνον πρὸ πολλοῦ· ἡμεῖς πρὸ μικροῦ. Ἰδοὺ ἡ διαφορά. Ἐγὼ λοιπὸν τοποθετῶ τὸ πολιτικὸν ζήτημα εἰς τὴν φυσικὴν αὑτοῦ θέσιν, ἐκεῖ δηλαδὴ, ὅπου ἔθεσαν αὐτὸ οἱ ἡγούμενοι τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Συνήλθομεν δὲ ἀντιπολιτευόμενοι πολλοὶ καὶ συνεφωνήσαμεν νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ πρὸ πάντων. Ἀγνοῶ δὲ ἂν ὁ κύριος Δεληγεώργης ἐλάλησε καλῶς ἢ κακῶς· τοῦτο ὅμως γνωρίζω, ὅτι μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν διεκόπησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, εἰς οὐδενὸς τὴν κεφαλὴν ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα τῆς ἀναβολῆς τοῦ ζητήματος. Γνωρίζω προσέτι, ὅτι μέχρι τοῦ δειλινοῦ τῆς Κυριακῆς τὰ πράγματα ἔμενον ὅπως ἦσαν, ἤμην μάλιστα ἐπιτετραμμένος νὰ παρουσιάσω νέαν πρότασιν. Ἐξημέρωσεν ὅμως ἡ Δευτέρα, καὶ δὲν ἐγνώριζον πλέον ποῦ ἤμην, διότι τὸ ἔδαφος εἶχεν ὅλως διόλου μετατεθῆ. Ἐν τούτοις ἔρχονται τώρα καὶ σᾶς λέγουν· «ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔθεσε κακῶς τὸ ζήτημα.» Ἐγὼ δὲν ἀκολουθῶ τὸν κ. Δεληγεώργην, ἀλλὰ χρεωστῶ ν’ ἀκολουθήσω τὴν συνείδησίν μου, τὴν τιμήν μου. Ἐπιμένω λοιπὸν εἰς τὸ ζήτημα ὅπως ἐξ ἀρχῆς ἐτέθη, ἐτέθη δὲ ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Κατ’ αὐτὸ δὲ, ἔχει ἡ Βουλὴ τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐξετάζῃ τὰ δημόσια πράγματα, ἐπὶ τούτῳ δὲ δύναται νὰ διορίσῃ μίαν ἐξεταστικὴν ἐπιτροπὴν, ἥτις, ἂν μὲν εὕρῃ τὸν κύριον Δεληγεώργην πταίστην, νὰ τὸν καταδικάσῃ, ἂν δὲ ἀθῶον, νὰ τὸν ἀπολύσῃ. Ἡ τοιαύτη δὲ ἰδέα εἶναι ἰδέα μου, ἐμοῦ, ἐμοῦ, σεῖς δὲ οἱ ἄλλοι ἠθέλετε νὰ τὸν παραπέμψετε εἰς δίκην, ἐγὼ δὲ σᾶς ἔλεγον, ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι τολμηρὸν, καὶ σᾶς παρεκίνουν νὰ στέρξετε τὰ ἠπιώτερα μέτρα.

§75ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Διατί τὰ λέγετε εἰς ἡμᾶς;

§76ΖΩΧΙΟΣ. Καὶ εἰς σᾶς. Μήπως σεῖς ἔχετε γνῶσιν. (Γέλως). Θὰ μὲ συγχωρήσῃ δὲ ὁ προλαλήσας, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, τὸν ὁποῖον σέβομαι καὶ τιμῶ διὰ τὰ πολλὰ αὐτοῦ προτερήματα, καὶ τὸν ὁποῖον μέχρι ταύτης τῆς στιγμῆς ἠκολούθησα ὁ δυστυχὴς, θὰ μὲ συγχωρήσῃ νὰ τοῦ εἴπω, ὅτι μὲ ἀφῆκεν εἰς τὴν μέσην. Καὶ δὲν μὲ ἐγκατέλιπε μόνον, ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ ζήτημα εἰς τὴν ῥάχιν. Ἐγὼ ὅμως τὸ ὑποστηρίζω ὅπως ἐτέθη, ὅπως ἔχει, ὑποστηρίζω δηλαδὴ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐξετάσῃ τὰ δημόσια πράγματα. Ἐπὶ τέλους δὲ σᾶς λέγω καὶ τοῦτο, τὸ ὁποῖον καὶ προηγουμένως σᾶς εἶπον. Θέλομεν νὰ κρεμάσωμεν τὸν Δεληγεώργην· ἀλλ’ ἀφ’ οὗ τοιοῦτον ἔχομεν σκοπὸν, ἂς τραβήξωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον τὸ σχοινὶ, διότι εἶναι ἄδικον νὰ μένῃ ὁ ἄνθρωπος μετέωρος. Λέγετε δὲ νὰ προηγηθῇ ὁ προϋπολογισμὸς, διὰ νὰ ἔμβωμεν εἰς τάξιν· ἀλλὰ δὲν βλάπτονται καθόλου οἱ ὑπουργοὶ, ἂν παρούσης τῆς Βουλῆς καὶ συναινούσης κυβερνήσωσι διὰ πιστώσεων, ἀφ’ οὗ καὶ ἐκυβέρνησαν καὶ κατὰ πάντα πιθανὸν λόγον θὰ κυβερνήσωσι διὰ διαταγμάτων.

§77ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. πρόεδρε, μίαν διασάφησιν. — Ἐγένετο λόγος παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσσήνης ὅτι ἐγὼ ἔθεσα τὸ ζήτημα, καὶ ὅτι ὅπως ἐγὼ τὸ ἔθεσα δὲν δύναται νὰ τὸ ἀκολουθήσῃ, ἀλλὰ θὰ πράξῃ ἐναντίως. Θαυμάζω πῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος παρεξήγησε τοσοῦτον τὰ πράγματα· δὲν πιστεύω δὲ κἀνεὶς ἐκ τῶν παρόντων κατὰ τὴν ὥραν, καθ’ ἣν ὡμίλησα, νὰ συνέλαβε τὴν ἰδέαν ὅτι ἐγὼ ἔθεσα ζήτημα, καὶ νὰ ἠπόρησε διὰ τί ἔλαβα τὸν λόγον, καὶ νὰ ἐδίστασε περὶ τῆς σημασίας αὐτοῦ· διότι ἡ ἀναβολὴ, τὴν ὁποίαν ὡς ζήτημα ἔθεσε τὸ ὑπουργεῖον καὶ ἐπρότεινεν, μὲ ἠνάγκασε νὰ εἴπω ὅ,τι πρὸς ἀπόκρουσιν τῆς προτάσεως ταύτης ἐνόμιζον. Ἑπομένως οὐδὲν ἄλλο ἔπραξα, οὐδ’ ἠθέλησα νὰ πράξω, εἰμὴ νὰ ἀποκρούσω τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργείου. Ὡμίλησα δὲ κατὰ τῆς τακτικῆς, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον ἠκολούθησεν εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα, καὶ ὄχι κατὰ τῆς πολιτείας τοῦ ὑπουργείου ἢ κατὰ τῆς διαγωγῆς τοῦ ὑπουργείου ἢ κατὰ τῶν ἀρχῶν τοῦ ὑπουργείου· οὔτε συνεζήτησα ἂν τὸ ὑπουργεῖον συμφέρῃ νὰ ὑπάρχῃ ἢ νὰ μὴ ὑπάρχῃ· οὔτε ἠθέλησα νὰ θέσω ζήτημα ὑπουργικὸν ἐγώ. Εἶχον τὸ δικαίωμα, ὡς ἀποκρούων τὴν πρότασιν περὶ ἀναβολῆς, νὰ ἐξετάσω τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον ἠκολούθησεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος· εἶπον ἑπομένως ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἔπραξε σφάλμα, διότι ὑπέθαλψε τὰς μέχρι τοῦδε ἀναβολάς. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἶπον πρὸς ὑποστήριξιν αὐτῆς μου τῆς ἰδέας. Περὶ τούτου δὲ λαλῶν, εἶπον ὅτι τὸ ὑπουργεῖον εἶχε τὸ καθῆκον ὄχι μόνον νὰ μὴ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀναβολὴν, ἀλλὰ νὰ συντελέσῃ μάλιστα εἰς τὴν ἐπίσπευσιν καὶ εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ζητήματος, νὰ συντελέσῃ ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ φθάσῃ εἰς μίαν ἀπόφασιν περὶ τῆς ἐξελέγξεως τῆς πολιτείας, τῆς διοικήσεως καὶ τῆς διαχειρίσεως τῆς οἰκονομικῆς ὅλων τῶν ὑπουργείων ἀπὸ τοῦ 1865. Καὶ ἀφοῦ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἀπὸ τοῦ 1865 τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον σήμερον κυβερνᾷ, τρὶς ἐκυβέρνησε καὶ τρὶς ὀφείλει λόγον, ἤτοι ὀφείλει καὶ ὡς κόμμα καὶ ὡς πλειοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ ὡς κυβέρνησις, ὀφείλει νὰ λάβῃ μέρος, νὰ ἐκφράσῃ γνώμην καὶ νὰ συντρέξῃ εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ζητήματος. Εἶπον προσέτι ὅτι γενομένης ἐναντίον τοῦ ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω, τῆς αἰτιάσεως ὅτι ἐποιήσατο χρῆσιν κακὴν τῶν δικαιωμάτων τῶν συνταγματικῶν τοῦ ἡγεμόνος, ἐχρεώστει καὶ ὡς κόμμα καὶ ὡς πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, καὶ ὡς κυβέρνησις νὰ ἐκφράσῃ γνώμην. Παρεξήγησιν δὲ ἔκαμαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μὲ διεδέχθησαν εἰς τὸ βῆμα, πλάσαντες ὅ,τι ἐγὼ οὐδόλως εἶπον, ἤτοι ὅτι ἐγὼ ἰσχυρίσθην ὅτι ἡ κυβέρνησις ὤφειλε νὰ παρεμβῇ εἰς τὴν συζήτησιν, διὰ νὰ ὑπερασπισθῇ τυχὸν τὴν Βασιλείαν κατηγορουμένην, τὴν Βασιλείαν προσβαλλομένην, τὴν Βασιλείαν, τὴν ὁποίαν ἄλλοι ἠθέλησαν νὰ καταστήσουν ὑπεύθυνον. Δὲν ἀπῃτεῖτο νὰ ἐργάζωμαι τοσοῦτον χρόνον εἰς τὰ πολιτικὰ, νὰ διαχειρίζωμαι, τὰ κοινὰ καὶ ὡς βουλευτὴς καὶ ὡς ὑπουργὸς διὰ νὰ γνωρίζω ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ οὐδέποτε μοὶ ἦτον ἐπιτετραμμένον νὰ κάμω λόγον. Εἶπον ὅμως καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἔχῃ γνώμην πάντοτε ὁσάκις πρόκειται περὶ τῆς καταχρήσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος καὶ τοῦ Κοινοβουλίου ἀκόμη, διότι ἡ κυβέρνησις ἀντιπροσωπεύει ἀμφότερα, καὶ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ Κοινοβούλιον. Λοιπὸν δὲν ἐννοῶ, κύριοι, σπουδαίαν συζήτησιν τῆς Βουλῆς, σπουδαίαν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς περὶ καταχρήσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ Κοινοβουλίου καὶ περὶ καταχρήσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν παρεμβαίνει καὶ δὲν ἐκφράζει τὴν γνώμην της. Ὤφειλον ἑπομένως νὰ κάμω τὴν διασάφησιν ταύτην τὴν ὁποίαν δὲν ἠξεύρω διὰ τίνα λόγον οἱ κύριοι ὑπουργοὶ δὲν ἐνόησαν. Ἀλλά, κύριε πρόεδρε, πρὶ τελειώσω χρεωστῶ νὰ κάμω τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν εὐθὺς ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ λόγου μου ἔκαμα, καὶ τὴν ὁποίαν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν θέλω νὰ γείνω πρόσκομμα εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ φορολογικοῦ νόμου καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Εἶπον ὅτι ἡ παλαιὰ αὕτη τακτικὴ ἐξέλιπεν ἀπὸ τὰ ἤθη τῶν κοινοβουλευτικῶν πολιτειῶν, εἶπον ὅτι δὲν ἔχουν τὴν σήμερον τὰ κοινοβούλια ἀνάγκην νὰ προστρέξουν εἰς αὐτὰ τὰ μέσα, διότι τὰ πολιτικὰ ἤθη ἐξευγενίσθησαν καὶ αἱ κυβερνήσεις ὑποχωροῦν πάντοτε ἐνώπιον τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία δίδει ἐναντίον αὐτῶν εἰς οἱονδήποτε ζήτημα τὸν χαρακτῆρα τῆς ἐμπιστοσύνης. Ἐπομένως οὔτε ζήτημα ὑπουργικὸν ἔθεσα σήμερον, κύριε πρόεδρε, οὔτε ζήτημα ἠθέλησα νὰ ὑποβάλω εἰς τὸ Κοινοβούλιον· ἀπέκρουσα τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργείου ἀφοῦ τὴν ἐγύμνωσα μάλιστα ἀπὸ αὐτὸν τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον ἠδυνάμην νὰ τῇ ἀποδώσω, τοῦ πολέμου κατὰ τῆς κυβερνήσεως.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ὑπάρχοντος ἑτέρου ἐγγεγραμμένου, κηρύσσεται περαιωμένη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος. Ἠκούσατε ὅτι ὁ βουλευτὴς Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς καὶ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐπρότεινε τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ προταχθῇ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου τοῦ φορολογικοῦ καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸ πάσης ἄλλης συζητήσεως. Κατὰ τὸ ἄρθρον 29 τοῦ κανονισμοῦ, ἡ πρότασις περὶ μεταβολῆς τῆς ἡμερησίας διατάξεως πρέπει νὰ ὑποστηριχθῇ ἀπὸ 10 ἄλλους βουλευτάς. Παρακαλῶ λοιπόν, ἐὰν ὑπάρχουν δέκα βουλευταὶ ὑποστηρίζοντες τὴν μεταβολὴν, νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς δέκα). Προβαίνομεν λοιπὸν εἰς τὴν ψηφοφορίαν περὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἠκούσατε. Ἐὰν ἐπιθυμῆτε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ....

§79ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. — Ὁρίστε δύω ψηφολέκται· (προσέρχονται ὡς τοιοῦτοι οἱ κ. κ. Λ. Πετσάλης καὶ Α. Ῥούκης).

§81Ι. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε πρόεδρε, κατηρτίσατε τὸ γραφεῖον σας; Ποῦ εἶναι οἱ γραμματεῖς;

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ, εἶναι ὁ κ. Κοντογούρης καὶ ὁ κ. Βιρβίλης.

§83Ι. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν εἶναι ὅλοι.

§84Ι. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (γραμματεύων). Δὲν ἔχετε κἀνὲν δικαίωμα, κ. Δεληγιάννη.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ἐπεμβαίνεται εἰς τὰ καθήκοντα τοῦ προέδρου. Ἰδοὺ εἶναι δύω ἐδῶ, ὁ κύριος Κοντογούρης καὶ ὁ κ. Βιρβίλη· ὁ κ. Νέγκας εἶναι ἀσθενὴς, ὁ κ. Στεριόπουλος δὲν εἶναι ἐδῶ. Ὁ πρόεδρος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ καλέσῃ δύω ἄλλους πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ προεδρείου. Διὰ τὴν ἐπιτήρησιν τῆς ψηφοφορίας ἔχετε ψηφολέκτας ἐδῶ.

§86Ι. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κ. Δεληγιάννης ἔχει δίκαιον νὰ λέγῃ ὅτι ὁ κ. πρόεδρος δὲν διαχειρίζεται καλῶς τὰ καθήκοντά του.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε λοιπὸν, κύριοι· θὰ ψηφοφορηθῇ ἡ μεταβολὴ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἥτις συνίσταται εἰς τὸ ἑξῆς· οἱ θέλοντες νὰ προηγηθῇ πρὸ παντὸς ἄλλου ζητήματος ἡ συζήτησις τοῦ φορολογικοῦ νόμου καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους θέλουσιν εἰπεῖ ναί, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι τὴν μεταβολὴν ταύτην τῆς ἡμερησίας διατάξεως θέλουσιν εἰπεῖ ὄχι. Ἄρχεται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου. Προσέχετε καὶ μείνατε εἰς τὰς θέσεις σας. (Γίνεται ἡ ψηφηφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον). Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ νὰ προηγηθῇ πρὸ παντὸς ἄλλου ζητήματος ἡ συζήτησις τοῦ φορολογικοῦ νόμου καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, ναὶ ἢ ὄχι;

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λάβετε θέσεις, κύριοι· δὲν ἀπαγγέλλω τὸ ἀποτέλεσμα πρὶν καθίσετε, διότι ἔχομεν ἐργασίαν μετὰ ταῦτα. Κύριοι, ἐψηφοφόρησαν ἐπὶ τοῦ τεθέντος ζητήματος τῆς μεταβολῆς τῆς ἡμερησίας διατάξεως 171 Βουλευταί· 86 ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τῆς μεταβολῆς ταύτης εἰπόντες ναὶ, 84 εἶπον ὄχι, καὶ εἷς ἠρνήθη. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ παραδέχθη τὴν προταθεῖσαν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Κατ’ αὐτὴν λοιπὸν, αὔριον.... Σᾶς παρακαλῶ νὰ καθήσετε διὰ νὰ καταρτίσω τὴν ἡμερησίαν διάταξιν συναινέσει τῆς Βουλῆς.

§89ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ. Δὲν εἶναι δυνατὸν, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναγνωσθῇ διὰ πρώτην φορὰν τὸ φορολογικὸν νομοσχέδιον; ἢ δὲν εἶναι καιρός;

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν θέλετε, ἀναγινώσκεται διὰ πρώτην φοράν.

§91ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον λοιπὸν, θὰ ᾖναι ἡ τρίτη ἀνάγνωσις τοῦ περὶ ναυτολογίας νομοσχεδίου, ἡ δευτέρα τοῦ φορολογικοῦ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῆς Βουλῆς, διότι δὲν ἠμπορεῖ τὸ Προεδρεῖον νὰ βαδίσῃ ἄνευ προϋπολογισμοῦ τῆς Βουλῆς.

§93ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, θὰ γείνῃ ἡ πρώτη ἀνάγνωσις τοῦ φορολογικοῦ νομοσχεδίου... (θόρυβος) Κύριοι, οὕτω δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ σήμερον ἡ πρώτη ἀνάγνωσις...

§95ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Διὰ τί; Ἐγὼ προτείνω νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ φορολογικὸν νομοσχέδιον σήμερον.

§96ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ· μοῦ πονεῖ τὸ δόντι.

§97ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν ἔχετε λόγον, νὰ τὸν εἴπητε· ἐγὼ προτείνω ν’ ἀναγνωσθῇ σήμερον.

§98ΖΩΧΙΟΣ. Πρώτη ἀνάγνωσις καλά· ἀλλ’ ἐὰν εἰς τὴν τρίτην ἐγὼ ψοφίσω; Ἐδῶ νομίζω, ὅτι εἶναι κἄτι σπουδαιότερον ἀπὸ τὸ προηγούμενον ζήτημα· καὶ ἐπειδὴ ἐπρόκειτο περὶ συντάγματος καὶ ἰσονομίας, ἓν κἄποιον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος λέγει, ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ Νόμου καὶ ὅτι ὅλοι συνεισφέρουσιν ἐξ ἴσου ἀναλόγως τῆς καταστάσεώς των· ἐξαιρεῖται μόνον ἡ Κέρκυρα· ἴσως καὶ ἄλλος τόπος, δὲν γνωρίζω· βεβαίως ὅμως ἐξαιρεῖται ἡ Κέρκυρα. Εἰς τὴν Κέρκυραν φορολογῆται μόνον ἓν εἶδος, ὅλα δὲ τ’ ἄλλα εἶναι ἀφορολόγητα. Νομίζω ὅτι ὀρθὸν εἶναι, ἐὰν τὸ νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ, ἡ φορολογία αὕτη νὰ ἐλαττωθῇ κατὰ τὸ ἓν εἶδος καὶ νὰ ἐπιφορτισθῇ ἡ ἐλάττωσις εἰς τὰ ἄλλα· διότι εἶναι ἄδικον μία μόνον τάξις τοῦ λαοῦ νὰ φορολογῆται, αἱ δὲ λοιπαὶ νὰ ᾖναι ἀφορολόγηται. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι εἶναι δίκαιον ὁ μὲν νὰ φορολογῆται τὸ πολὺ ἢ τὸ ὅλον, ὁ δὲ, οὐδόλως, πολὺ καλά· ἀλλὰ τοὐλάχιστον εἶναι ἄδικον...(θόρυβος). Νὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω, κ. Σωτηρόπουλε. Δὲν πταίω ἐγὼ, ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ τῶν οἰκονομικῶν δὲν συνῆλθε.

§99ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλετε τὰς παρατηρήσεις σας εἰς τὴν Βουλήν.

§100ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ πληρώνῃ τὸ ἔλαιον 18 τοῖς ἑκατόν· φόρος οἰκοδομῶν δὲν ὑπάρχει, φόρος ἐπιτηδευμάτων δὲν ὑπάρχει. Ὁ τραπεζίτης, ὅστις ἔχει ἓν δύω ἑκατομμύρια, δὲν πληρόνει τίποτε· ἄλλος τις ἔχων 15 σπήτια, δὲν πληρόνει τίποτε· ὁ δικηγόρος, ὁ ἰατρὸς, ὁ ἔμπορος δὲν πληρόνουν τίποτε. Ἐὰν τὸ νομίζετε αὐτὸ ὀρθὸν, ἂς ἐξακολουθήσῃ, ἐὰν δὲν τὸ νομίζετε ὀρθὸν, ἂς τροποποιηθῇ.

§101Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Σεῖς φωνάζετε, οἱ Κερκυραῖοι.

§102ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νὰ θέσωμεν φόρους μάλιστα.

§103ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρέπει νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν· δὲν ἠμπορεῖ ἀμέσως νὰ γείνῃ.

§104ΡΩΜΑΙΟΣ. Ἔχομεν πρότασιν εἰς τὴν Βουλήν.

§105ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἔλθῃ.

§106ΖΩΧΙΟΣ. Ἡ πρότασις ἠμπορεῖ νὰ τὸ τροποποιήσῃ.

§107ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ. Θέλετε δηλαδὴ ν’ ἀφομοιωθῇ ὅλη ἡ Ἑπτάνησος.

§108ΖΩΧΙΟΣ. Νὰ ἀφομοιωθῇ ὁ φόρος τοῦ λαδιοῦ.

§109ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ. Κάμετε πρότασιν.

§110ΙΓΓΛΕΣΗΣ ΚΑΙ ΜΗΛΙΑΡΕΣΗΣ. Ἡμεῖς ἀντιτείνομεν ὅλως διόλου εἰς τὴν πρότασιν αὐτήν.

§111ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ. Νὰ γείνῃ δι’ ὅλην τὴν Ἑπτάνησον· ἄλλως, εἶμαι ἐναντίος εἰς τὴν πρότασιν.

§112ΠΕΤΑΛΛΑΣ ΚΑΙ ΠΗΛΙΚΑΣ. Ἡμεῖς τὸ ἀποκρούομεν· τὸ νομοσχέδιον νὰ μείνῃ ὡς ἔχει (θόρυβος).

§113ΜΟΝΤΕΣΑΝΤΟΣ. Νὰ μείνῃ μάλιστα...

§114ΖΩΧΙΟΣ. Τέλος πάντων, κύριοι, σᾶς παρακαλῶ μὴ βιάζεσθε ... (θόρυβος)· ὑπάρχει καὶ ἡ Λακωνία, τὸ ἠξεύρω ... (θόρυβος).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, τί κατάστασις εἶναι αὐτή; Καθήσατε, δὲν εἶναι συζήτησις αὐτή.

§116ΖΩΧΙΟΣ. Ἐὰν δὲν θέλετε νὰ μᾶς ἐξισώσητε μαζῆ σας, τοὐλάχιστον νὰ μὴ ἤμεθα κατώτεροι ἀπὸ τοὺς Ἑβραίους .... (θόρυβος).

§117ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Κύριε Ζωχιὲ, ἐξηγηθῆτε καλλίτερα νὰ ἐννοήσωμεν τί ζητεῖτε.

§118ΖΩΧΙΟΣ. Μελετήσατέ το, κ. ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ αὔριον τὸ φέρετε.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε λοιπὸν, κύριοι· προβαίνομεν εἰς τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου τοῦ φορολογικοῦ νόμου. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν δι’ ἀναστάσεως ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν κατ’ ἀρχὴν ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ νομοσχέδιον τοῦ φορολογικοῦ νόμου.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον, κύριοι, θέλομεν ἔχει τὸ περὶ ναυτολογίας, τὸ φορολογικὸν, τὸ περὶ παρατάσεως τοῦ χρόνου πρὸς δήλωσιν τῶν ζώων καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῆς Βουλῆς. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 6 Μ. Μ).