1871.12.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 11.

Τῆς 27 Δεκεμβρίου 1871.

(Δευτέρα).

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι! Ἐνταῦθα εἰσέρχεται τὸ ὑπουργεῖον ἐν σώματι εἰς τὴν αἴθουσαν τοῦ βουλευτηρίου.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, δὲν λησμονεῖτε, ὅτι ἡ Βουλὴ διέκοψε τὰς συνεδριάσεις της καὶ τὰς ἐργασίας της ἕνεκα τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως. Ἡ ὑπουργικὴ κρίσις ἔπαυσε πρὸ τριῶν ἡμερῶν· ὤφειλον κατὰ καθῆκον ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν ἐπισήμως πρῶτον τὸν σχηματισμὸν τοῦ νέου ὑπουργείου, δεύτερον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν ἔγκρισιν τῆς Βουλῆς διάφορα ἔργα τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας, καὶ τρίτον ν’ ἀναγγείλω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως προσδιορίσῃ τὴν ἡμέραν τῆς συνεδριάσεως καὶ τὸ ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως, τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἄλλο παρὰ τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Νομίζω, ὅτι κανονικωτέραν ὁδὸν δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀκολουθήσω. Καὶ πρῶτον, κύριοι, ἀναγινώσκεται τὸ ἔγγραφον τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ. «Ἀριθ. πρωτ. 1304.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου Πρὸς τὸν κύριον πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Λαμβάνω τὴν τιμὴν, κύριε πρόεδρε, νὰ γνωστοποιήσω ὑμῖν, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Σ. Βασιλεὺς εὐηρεστήθη νὰ μοὶ ἀναθέσῃ τὸν σχηματισμὸν ὑπουργείου, ὅπερ ἀπηρτίσθη ὡς ἑξῆς· εἰς ἐμὲ μὲν ἀνετέθη τὸ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργεῖον, εἰς τὸν κ. Βασίλειον Κ. Νικολόπουλον τὸ ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν, εἰς τὸν κ. Νικόλαον Παπαμιχαλόπουλον τὸ ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν, εἰς τὸν κ. Ἀνδρέαν Νοταρᾶν τὸ ἐπὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, εἰς τὸν κ. Ἰωάννην Δράκον, ταγματάρχην, τὸ ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν, εἰς τὸν κ. Ἀγαμέμνονα Μεταξᾶν τὸ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ εἰς τὸν κύριον Γεώργιον Μπούμπουλην τὸ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν.

Ὁ πρόεδρος

Δ. Γ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ».

Κύριοι, δὲν λησμονεῖτε ἐπίσης, ὅτι εἰς μίαν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς ἀνέβαλε τὸ σῶμα νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῶν ἐργατῶν τοὺς ὁποίους ζητεῖ ἡ διεύθυνσις τοῦ ἐθνικοῦ τυπογραφείου. Ἠξεύρετε πολὺ καλὰ, ὅτι ἡ ἐκτύπωσις τῶν πρακτικῶν τῶν ἐπισήμων καὶ τῶν στενογραφημένων χωλαίνει· κατὰ συνέπειαν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς καθόσον ἀφορᾷ τοὺς πέντε ἐργάτας, ἀφοῦ ἡ λογιστικὴ ἐπιτροπὴ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ὑπέβαλεν εἰς τὸ προεδρεῖον τὸν προϋπολογισμὸν τῆς Βουλῆς.

§4ΠΟΛΛΟΙ. Ὕστερον.

§5ΓΡ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἂς ἀναβληθῇ ἐπὶ ὀλίγας ἡμέρας.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ναὶ, Κύριε, ἀλλὰ σημειώσατε, ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν νά ἤμεθα ἐνήμεροι εἰς τὴν ἐκτύπωσιν τῶν πρακτικῶν.

§7ΠΟΛΛΟΙ. Ν’ ἀναβληθῇ.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θέλετε ν’ ἀναβληθῇ;

§9ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρεῖς τῶν κυρίων βουλευτῶν οἱ κύριοι Χ. Ῥηγόπουλος, Χ. Κανελλόπουλος καὶ Καΐρης ἔκαμον μίαν τροπολογίαν. «Προσθήκη βʹ. παραγράφου εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον.» Κατὰ τὸν κανονισμὸν λοιπὸν ἀναγινώσκεται. Ἄρχεται ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας.

§11Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργὸς). (διακόπτων τὴν ἀνάγνωσιν.) Ἔχω τὸν λόγον, παρακαλῶ.

§12ΔΑΓΡΕΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ πρῶτον ἡ τροπολογία.

§13Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργὸς ἀναβαίνων τὸ βῆμα.). Ἐπειδὴ ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Βουλῆς μᾶς ἐπληροφόρησε χθὲς, ὅτι συνεκάλεσε τὴν Βουλὴν εἰς Συνεδρίασιν σήμερον, διὰ τοῦτο τὸ ὑπουργεῖον παρουσιάζεται σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν διὰ νὰ ἐξηγήσῃ τὰ ἑξῆς. Ἐπειδὴ ἡ συζήτησις καὶ ἡ ἐπιψήφισις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἀπαιτεῖ ἀναγκαίως βραδύτητά τινα, καὶ ἐπειδὴ ἀπεφασίσθη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, καὶ ὑπεγράφη παρὰ τῆς Α. Μεγαλειότητος τὸ περὶ ταύτης διάταγμα, τὸ ὑπουργεῖον ἐπιθυμεῖ νὰ μὴ μείνῃ χωρὶς πίστωσίν τινα διὰ νὰ εὐκολύνῃ τὴν πορείαν του νομίμως. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ παραδεχθῇ νὰ δώσῃ τὴν πίστωσιν αὐτὴν καὶ τοὺς ἀναγκαίους φορολογικοὺς νόμους, πρὸς τὸν εἰρημένον σκοπόν. Πρὸς τοῦτον μόνον τὸν σκοπὸν ἀναβάλλεται ἡ διάλυσις, ἕως ὅτου πράξῃ ἡ Βουλὴ συμφώνως μὲ τὴν παροῦσαν αἴτησιν τοῦ ὑπουργείου.

§14ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀναγνώσατε τὴν τροπολογίαν, κύριε πρόεδρε! (Θόρυβος).

§15ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§16Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Θεωρῶ προσέτι ἀναγκαῖον νὰ προσθέσω, ὅτι διὰ μόνον τὸν σκοπὸν αὐτὸν τῆς πιστώσεως ἀναβάλλεται πρὸς ὑμᾶς ἡ διάλυσις. Ἐὰν ἦναι ἄλλος σκοπὸς, ἂν ὑπάρχῃ ἄλλη συζήτησις, νομίζω, γενομένης γνωστῆς τῆς διαλύσεως, πᾶσα ἄλλη ἐργασία τῆς Βουλῆς ἀποβαίνει περιττή. Ἐλπίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει προθυμοποιηθῆ νὰ παράσχῃ τὴν ζητουμένην ταύτην εὐκολίαν καὶ νόμιμον συνδρομήν.

§17ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε πρόεδρε, γινώσκετε, ὅτι ἐγὼ εἰς μίαν τῶν προλαβουσῶν συνεδριάσεων γενομένου λόγου περὶ ἐργασίας τῆς Βουλῆς, περὶ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως καὶ περὶ διαλύσεως αὐτῆς, εἶπον ὅτι καθ’ ἣν περίπτωσιν ὁ ἀνώτατος ἄρχων ὁ ἐπιτετραμμένος παρὰ τοῦ συντάγματος τὴν μόρφωσιν Κυβερνήσεως, σκέπτεται περὶ ἀντικαταστάσεως αὐτῆς παραιτηθείσης, δὲν πρέπει νὰ προκαλέσωμεν καμμίαν συζήτησιν, δὲν πρέπει νὰ ταράξωμεν τὰς στιγμὰς, καθ’ ἃς ἐνασχολεῖται περὶ τούτου· ὅτι ὁποιαδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ διάλυσιν Βουλῆς, ἐγὼ κηρύττομαι ἀπὸ τοῦδε ὑπὲρ τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν ἀναγκαίων πιστώσεων ὅπως διοικηθῇ ὁ τόπος κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἀπουσίας τῆς Βουλῆς ἐννόμως. Δὲν εἶμαι λοιπὸν ἐναντίος καὶ σήμερον εἰς τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγείρεται ὅμως μία ἔνστασις κατ’ ἐμὲ, κύριε πρόεδρε, ἂν πρὸ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον καὶ ἀφοῦ ἤρξατο ἡ ἀνάγνωσις μιᾶς προτάσεως καὶ ἀφοῦ ἡ Βουλὴ θὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπί τινας ἡμέρας ἐργαζομένη ὑφισταμένου τοῦ πελέκεως τῆς διαλύσεως, ἐὰν, λέγω, τὰ καθήκοντα τῆς ἁβροφροσύνης τὰ ἐπιβαλλόμενα πρὸς τὴν Βουλὴν, τῇ ἐπιτρέπουν νὰ μὴν ἀπαντήσῃ εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα τὸν χαιρετίσαντα αὐτὴν μὲ τὸ καλῶς ὁρίσατε, νὰ διακόψῃ ἢ νὰ παραμερίσῃ οὕτως εἰπεῖν τὴν ἀνταπόδοσιν τοῦ χαιρετισμοῦ πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα καὶ νὰ παρεμβάλῃ ἄλλην συζήτησιν, καὶ τοσοῦτον μᾶλλον, Κύριοι, ἀφ’ οὗ πρὶν ἢ παρουσιασθῇ Κυβέρνησις καὶ πρὶν ζητήσῃ ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ἐδόθη τροποποίησίς τις, ἡ ὁποία διεκόπη κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν ὡς μὴ ὤφειλε κατὰ παράβασιν τοῦ κανονισμοῦ. Δὲν βλέπω κατὰ τὶ θὰ βλάψῃ ἐὰν προηγηθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως. Τέλος πάντων ὡς ἄτοπον θεωρῶ τοῦτο καὶ ὡς μέλος τοῦ παρόντος κοινοβουλίου θεωρῶ ὅτι γεννᾶται μία ἔλλειψις ἐκ μέρους ἡμῶν· διὰ τοῦτο λέγω καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν πρέπει νὰ καθιερωθῇ καὶ ἕτερον παρατράγωδον τοῦ νὰ ἔλθῃ ἡ Βουλὴ μετὰ διαφόρους ἐργασίας, μετὰ ἀντικατάστασιν διαφόρων Κυβερνήσεων, νὰ μὴν ἀξιωθῇ ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν ἐναρκτήριον λόγον τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως.

§18ΑΘ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἄπορον τῷ ὄντι μοὶ φαίνεται πῶς ἓν μέλος μιᾶς μερίδος ἐχούσης ἀναγεγραμμένην ἐν τῇ σημαίᾳ της τὴν συντήρησιν, ἔρχεται νὰ διαμφισβητήσῃ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα πλέον δὲν ἔχει κανὲν εἰς τοῦτο δικαίωμα νὰ ἐξετάσῃ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐλθὼν σᾶς εἶπεν ἢ μᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς εἶναι ἤδη ἀποφασισμένη, ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ θέσῃ ἡ Βουλὴ τὴν Κυβέρνησιν εἰς ἔκνομον θέσιν καὶ δαπανήσῃ ἄνευ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς καὶ εὑρεθῇ ἐπίσης εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ φορολογήσῃ ἄνευ φορολογικῶν νόμων, παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις καὶ τοὺς ἀναγκαίους φορολογικοὺς νόμους. Τὶ θὰ γείνῃ λοιπὸν εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν; εἰς τίποτε ἄλλο δὲν δύναται πλέον νὰ ἐνασχοληθῇ ἡ Βουλὴ παρὰ μόνον καὶ μόνον νὰ χορηγήσῃ τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, ὅπως μὴ θέσῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς ἔκνομον θέσιν τόσον διὰ τὴν βεβαίωσιν τῶν φόρων ὅσον διὰ τὴν εἴσπραξιν αὐτῶν. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον ἔχει πλέον ἡ παροῦσα Βουλὴ τὸ δικαίωμα σήμερον νὰ συζητήσῃ. Καὶ δὲν εἶνε πρωτοφανὲς, Κύριοι, εἰς τὸν ἰδικόν μας συνταγματικὸν τόπον τὸ ἀντικείμενον τοῦτο· ἡ περίστασις αὕτη ἀνεφάνη εἰς πλείστας περιστάσεις εἰς τὴν συνταγματικωτάτην Ἀγγλίαν καὶ ἐσχάτως μάλιστα, ὅταν ὁ κ. Δισδραέλης διέλυσε τὴν τελευταίαν Βουλὴν τῆς Ἀγγλίας, τότε ῥητῶς εἰς τὴν Βουλὴν εἶπεν, ὅτι ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του εἰς τὴν Βασίλισσαν, ἀλλ’ ἡ Βασίλισσα ἐπροτίμησε νὰ ἐκκαλέσῃ τὴν ἀπόφασιν τοῦ ἔθνους μεταξὺ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ ὑπουργεῖον, καὶ τῆς γνώμης τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς. Ἐζήτησεν ὅμως ἀμέσως καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους καὶ τὴν ἐπιψήφισιν πιστώσεως ἢ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ ἡ Βουλὴ δὲν ἠσχολήθη, δὲν ἠδύνατο μάλιστα νὰ ἐνασχοληθῇ εἰς κανὲν ἄλλο ἀντικείμενον παρὰ μόνον εἰς αὐτό. Ἄπορον μοὶ φαίνεται τώρα πῶς ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαμῶν ὁ φίλος μου Κ. Δαγρὲς θέλει νὰ προηγηθῇ ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. Ἀγνοεῖ ὁ Κ. Δαγρὲς, ὅτι ἡ συζήτησις αὐτὴ εἶναι ἓν τῶν σπουδαιοτάτων πολιτικῶν ζητημάτων, εἶναι μία συζήτησις ἡ μᾶλλον πολιτικωτάτη; ἀπὸ τῆς ἐκφωνήσεως τοῦ Βασιλικοῦ λόγου μέχρι σήμερον εὑρισκόμεθα εἰς τὸ τρίτον ὑπουργεῖον καὶ ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς γνωρίζει τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Βουλὴ, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφάσισε βεβαίως καὶ τὴν διάλυσιν αὐτῆς. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον ἔφερεν ὁ Κ. Δαγρὲς δὲν ἔχει κανένα σκοπὸν, τοσοῦτον περισσότερον, καθ’ ὅσον, Κύριε πρόεδρε, ἀφ’ οὗ ἅπαξ ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἦλθε καὶ ἀνεκοίνωσεν ὅτι μόνον καὶ μόνον ἔχει νὰ συνεργασθῇ μετὰ τῆς παρούσης Βουλῆς διὰ τὰς πιστώσεις καὶ διὰ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, ὅπως μὴ εὑρεθῇ εἰς ἔκνομον κατάστασιν ἡ Κυβέρνησις, πᾶσα ἄλλη συζήτησις ἀναγκαίως παύει.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Δεληγεώργης.

§20ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριε πρόεδρε, θὰ μὲ συγχωρήσητε νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν, ἡ ὁποία ἀφορᾷ ἰδίως ὑμᾶς ὡς πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Παρατηρῶ ὅτι ἐπετρέψατε, ἐὰν ὄχι σᾶς ἡρπάγη, ἐπετρέψατε τὴν συζήτησιν ἐπὶ ἑνὸς θέματος, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ τεθῇ κατόπιν, ἠδύνατο νὰ τεθῇ ὅταν ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἤθελε θέσει ὑπὸ συζήτησιν τὸ ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ὅταν ὁ κύριος πρόεδρος ἤθελεν ἐρωτήσει τὴν Βουλὴν εἰς τί θέλομεν ἐνασχοληθῆ αὔριον, δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἀπόφασίν της ταύτην δὲν ἤθελε λησμονήσει τὴν ἀνακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἔκαμεν ὁ κύριος πρόεδρος τοῦ νέου ὑπουργείου. Ἀλλὰ πρὶν ἀκόμη φθάσητε εἰς αὐτὸ τὸ θέμα, συγχωρήσατέ μοι, κύριε πρόεδρε, νὰ σᾶς παρατηρήσω, ὅτι πολλὰ ἐπιεικὴς ἐστάθητε ἐπιτρέψαντες συζήτησιν ζητήματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐθέσαμεν. Ἐὰν ἔχωμεν κανονισμὸν, ἐὰν ἐτέθητε αὐτοῦ ὅπου κάθησθε, διὰ νὰ διευθύνητε κατὰ νόμους, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς ἀπεφασίσαμεν, νομίζω ὅτι αὐτὸ τὸ ὁποῖον γίνεται εἶναι ἔκνομον, εἶναι ἐναντίον τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία συνέταξε τὸν κανονισμόν της. Εἶναι ψεῦδος, κύριοι, εἶναι ψευδέστατον ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δύναται, ἐν ὅσῳ ἡ Βουλὴ ὑφίσταται, ἐν ὅσῳ τὸ νομοθετικὸν σῶμα ὑπάρχει, νὰ κανονίζῃ τὰ καθήκοντά του. Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δὲν ἔχει εἰμὴ ἓν καὶ μόνον δικαίωμα, δύναται νὰ διακόψῃ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, δύναται νὰ κηρύξῃ περαιωμένην τὴν σύνοδον αὐτῆς, δύναται νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν· ἀλλ’ ἐν ὅσῳ δὲν γίνεται χρῆσις ἑνὸς τῶν τριῶν τούτων προνομίων, δὲν ἔχει διόλου τὸ δικαίωμα, εἶναι αὐθαιρεσία, εἶναι ψεῦδος, ὅτι τὸ ἔθνος ἐψήφισε τὸ δικαίωμα καὶ τῇ ἐπέτρεψε νὰ κανονίζῃ τὰς ἐργασίας τοῦ βουλευτικοῦ σώματος, καὶ ὅτι ἠθέλησεν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ζῇ καὶ νὰ μὴ ζῇ, νὰ ὑπάρχῃ καὶ νὰ μὴ ὑπάρχῃ, νὰ ἔχῃ καὶ νὰ μὴ ἔχῃ ἰδίαν θέλησιν. Τὸ τοιοῦτο σύστημα ἤθελεν εἶσθαι σύστημα δεσποτικὸν, καὶ ἡμεῖς δὲν ἐψηφίσαμεν ποτὲ τὸν δεσποτισμόν. Τί νομίζει ὁ κύριος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως καὶ οἱ ὀπαδοί του; νομίζουν ὅτι ἀναγγείλαντες ὅ,τι ἀνήγγειλαν, ἔδωκαν τὸν νόμον εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν σῶμα; Ἀπατῶνται καὶ ἀπατῶνται πλάνην μεγάλην. Δύνανται ν’ ἀναγγείλουν, ὅτι ἡ Μεγαλειότης Του ἀπεφάσισε νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν, δύνανται νὰ εἴπουν, ὅτι ἡ ἀνάγνωσις τοῦ διατάγματος θέλει γίνει κατόπιν, δύνανται νὰ εἴπουν, ὅτι παρακαλοῦν εὐσεβάστως τὴν Βουλὴν νὰ τοῖς χορηγήσῃ τὸ δικαίωμα νὰ φορολογήσουν καὶ νὰ ἐξοδεύσουν, ἀλλὰ τίποτε περιπλέον δὲν δύνανται νὰ εἴπουν. Ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποφασίσῃ περὶ αὐτῶν καὶ περὶ ὅσων ἄλλων φρονεῖ ὅτι πρέπει ν’ ἀποφασίσῃ. Ἐὰν δὲ ἡ διαγωγή της δὲν ἀρέσκῃ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ἐπισπεύδει τὴν διάλυσιν.

§21ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μάλιστα. (Χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ὑπάρχει, κ. πρόεδρε, δικαίωμα ἄλλο παρὰ τοῦτο. Σεβόμεθα τὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας· νὰ σέβηται τὰ ἐδικά μας. Εἴμεθα Βουλὴ, εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, εἴμεθα τὸ νομοθετικὸν σῶμα, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ νομοθετῶμεν καὶ νὰ ἐξελέγχωμεν τὴν ἐξουσίαν καὶ ν’ ἀποφαινώμεθα ἐὰν ᾖναι σύμφωνος ἡ γνώμη της μὲ τὴν γνώμην καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς Βουλῆς καὶ μὲ τὰ δικαιώματα αὐτῆς, τὰ ὁποῖα οὐδεμία ἀναγγελία δύναται ν’ ἀφαιρέσῃ, πλὴν ἐκείνης καὶ μόνης τὴν ὁποίαν μετ’ ἀπαθείας, μετ’ εὐχαριστήσεως, μετὰ χαρᾶς θέλομεν ἀκούσει μίαν ἡμέραν.

§23ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μάλιστα, μάλιστα.

§24ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νὰ ἀποπερατώσητε, παρακαλῶ, Κύριε πρόεδρε, τὰ ἔργα τὰ κατὰ τὸν κανονισμὸν προηγούμενα τοῦ ζητήματος, ὁποία ἔσεται ἡ ἡμερησία τῆς Βουλῆς διάταξις. Ἀφοῦ ἀποπερατώσητε αὐτὰ, θέσατε τὸ ζήτημα καὶ θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν παρ’ ἡμῶν καὶ ἡ ἀπόφασις τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Βούλγαρη. Τότε θέλομεν ἀποφασίσει λαμβάνοντες καὶ αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν, τί θὰ κάμωμεν σήμερον, τί θὰ κάμωμεν αὔριον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος.

§26ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἐνόησα ὅλην τὴν δημηγορίαν καὶ ὅλον τὸν τόνον τῶν κραυγῶν, ἀφ’ οὗ ἤκουσα τὰ χειροκροτήματα ἀπὸ τὰ ἀκροατήρια· ἦτο ἀναντιῤῥήτως λίαν κατάλληλος πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ πρὸς οὐδὲν ἄλλο. Ὑπεβάλετε εἰς τὸν κύριον πρόεδρον τροπολογίαν, ὅστις ἤρχισε τὴν ἀνάγνωσιν αὐτῆς, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ὥστε ἠρχίσατε μίαν πολιτικὴν πρᾶξιν, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ τροπολογία ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον· ἦλθε τότε ἡ κυβέρνησις καὶ σᾶς εἶπε, δὲν εἶναι καιρὸς, δὲν ἠμπορεῖτε πλέον νὰ ἐνεργῆτε πολιτικὰς πράξεις, διότι ἤδη εἶσθε διαλελυμένοι, ἀπ’ αὐτῆς τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν σᾶς ἠγγέλθη ἡ διάλυσις.

§27ΠΟΛΛΟΙ (Ἐξ ἀριστερῶν). Ν’ ἀναγνωσθῇ (θόρυβος).

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἂς ἐπιβάλλουν εἰς ἑαυτοὺς τάξιν. Συγχωρεῖται ἴσως ὅ,τι πράττεται εἴς τινας τῶν κυρίων ἀκροατῶν, δὲν συγχωρεῖται ὅμως εἰς τοὺς βουλευτάς. Ἂς σεβασθῶμεν ἑαυτούς. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς λοιπὸν καθ’ ἣν σᾶς ἀνηγγέλθη ἡ διάλυσις καὶ καθ’ ἣν τὸ διάταγμα ὑπεγράφη καὶ κεῖται ἐνώπιόν σας, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης, δὲν πρέπει νὰ ἐνασχοληθῆτε εἰς πολιτικὰς πράξεις (θόρυβος ἀριστερά). Βεβαιότατα.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διατὶ φωνάζουν, ἂς ἡσυχάσουν ὀλίγον, αἱ φωναὶ δὲν ἔχουν κανὲν ἀποτέλεσμα, τὸ ἠξεύρουν πρὸ πολλοῦ. Τί σημαίνει πολιτικὴ πρᾶξις καὶ ἀπόφασις τοιαύτη τῆς Βουλῆς; ἡ Βουλὴ διὰ τοιούτων πράξεων, ὁποία ἡ σήμερον προτεινομένη, σκοπεύει νὰ δείξῃ εἰς τὸν βασιλέα, ὅτι αὕτη ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους εὑρίσκεται εἰς ἀντίθεσιν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι παρακαλεῖ τὸν βασιλέα ν’ ἀποφασίσῃ μεταξὺ αὐτῆς καὶ τῆς κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἤδη ὁ βασιλεὺς ἀπεφάσισε. Τί σημαίνει λοιπὸν ἡ πολιτικὴ πρᾶξις, τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκουσι; ποῖον σκοπὸν ἔχει; ἐκτὸς ὅταν σκοπεύωσι νὰ ὑβρίσωσιν καὶ νὰ συκοφαντήσωσι ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Ἐὰν ἔχουν σκοπὸν τοιοῦτον, τότε ἐννοῶ τὴν ἐπιμονήν των, ἀλλὰ οὕτω καὶ μόνον τὴν ἐννοῶ. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀφ’ οὗ ὁ ἁρμόδιος ἄρχων ἀπεφάσισεν ἤδη μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ὑπουργείου, ἡμεῖς τί θὰ εἴπωμεν; καὶ τί ν’ ἀναφέρωμεν πρὸς τὸν βασιλέα; νὰ εἴπωμεν ὅτι ἔχομεν ἢ δὲν ἔχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸ ὑπουργεῖον; Ὁ βασιλεὺς εἶπεν ἤδη ὅτι ἔχομεν ἄδικον καὶ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον πρέπει νὰ μείνῃ καὶ ἔκαμεν ἔκκλησιν πρὸς τὸ ἔθνος. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν, κύριοι, διατὶ ἐπιμένουν νὰ προκαλέσουν πολιτικὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι οὐδένα ἔχουν σκοπὸν παρὰ αὐτὸν τὸν ὁποῖον σᾶς εἶπον. Ἡ Βουλὴ ὅμως, κύριοι, ἔχει ἓν καθῆκον σπουδαιότατον, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐκτελέσῃ καὶ δικαιοῦται νὰ ἐκτελέσῃ. Ἔχει τὸ καθῆκον τοῦ νομοθετεῖν ἀκόμη, ἐν ὅσῳ δὲν τῆς ἀνεγνώσθη ἡ διάλυσις. Ἡ Βουλὴ κύριοι, πρέπει νὰ νομοθετήσῃ, ἵνα τηρηθῇ ἡ τάξις τῆς νομιμότητος εἰς τὴν κυβερνητικὴν μηχανήν. Κατὰ τὸ σύνταγμα διὰ νὰ εἰσπραχθῶσι φόροι καὶ νὰ ἐξοδευθῶσι χρήματα πρέπει ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία καὶ ἡ Βουλὴ νὰ συμπράξουν. Ἡ ἐκτελεστικὴ λοιπὸν ἐξουσία ὑποκύπτουσα ἐνώπιον τοῦ δικαιώματος τούτου ζητεῖ τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλῆς, ἤδη δὲν ἔχει ἀποτέλεσμα ἡ πολιτικὴ ψῆφος· ἡ κυβέρνησις λέγει εἰς τὴν Βουλὴν, μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν τὸ πολιτ. ζήτημα, ἐλύθη, ὁ βασιλεὺς ἀπεφάσισε νὰ σᾶς διαλύσῃ. Πολιτικὴ διένεξις μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν δὲν ὑπάρχει καὶ ὅμως ὀφείλετε νὰ νομοθετήσετε, ὀφείλετε νὰ μοὶ δώσητε πίστωσιν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ εἰσπράξω, διότι ἄλλως εἶμαι ἠναγκασμένη νὰ προχωρήσω καὶ μόνη, τότε δὲ δὲν εἶμαι ὑπεύθυνος, διότι σεῖς μοὶ ἠρνήθητε τὴν συνδρομὴν καὶ θέλετε νὰ μὲ ἀναγκάσητε νὰ ἐνεργήσω παρανόμως. Νομίζω ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ὀρθῶς καὶ νομίμως πράττει ὅ,τι πράττει ἤδη, καὶ ὅτι ὀφείλομεν νὰ δεχθῶμεν τὴν αἴτησίν του.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης.

§32Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἀντιτίθεμαι δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τοῦ λόγου, δι’ ὅλης τῆς ἰσχύος τῶν πεποιθήσεών μου εἰς τὸ συνταγματικὸν δόγμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος σήμερον ἀνέγραψε· διότι φρονῶ ὅτι ἐν ὅσῳ τὸ κοινοβούλιον ὑπάρχει, ἐν ὅσῳ ὑφίσταται βουλὴ, μέχρι τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἀναγνωσθῇ διάταγμα διαλύσεως αὐτῆς, τὸ κοινοβούλιον εἶναι ἐν πλήρει κατοχῇ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ σύνταγμα τῷ ἀπένειμε. Δυστυχῶς, κύριε πρόεδρε, δὲν ἀρκεῖ ἡ τήρησις τῶν τύπων μόνη, ἵνα διασώζῃ τὴν οὐσίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἡμεῖς ἀσχολούμενοι μόνον ἵνα διασώζωμεν τοὺς τύπους τοῦ πολιτεύματος, εἰσάγομεν σήμερον ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος πρώτην φορὰν ἀπὸ τοῦ 1843 τὸν τύπον τοῦτον, ὅτι ἡ κυβέρνησις πρὶν διαλύσῃ τὸ κοινοβούλιον ἔρχεται καὶ ἀναγγέλλει εἰς αὐτὸ τὴν διάλυσίν του. Τὸ ἔθιμον τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐδανείσθημεν ἀντιγράφοντες συνταγματικὰς συνηθείας καὶ ἔθιμα, ἄλλων ἐθνῶν, εἶναι ἁπλῆ τήρησις τύπων, δὲν εἶναι διάσωσις τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἥτις κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ἀθετεῖται καὶ σφαγιάζεται. Εἰσάγουσιν ἕνα ξηρὸν τύπον καὶ ἀμφισβητοῦσιν ἂν τὸ κοινοβούλιον ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποφασίσῃ, ἐὰν θέλῃ, νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ εἰδικὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία προσδιώρισεν, ἢ ἐὰν θέλει νὰ ἐξασκήσῃ ὅλα τὰ δικαιώματά του. Ἡ παρατήρησις, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς σᾶς ἀνήγγειλε, νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθοτάτη, νομίζω ὅτι στηρίζεται ἐπὶ τοῦ γράμματος τοῦ κανονισμοῦ. Ἡ ἀναγγελία τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργείου, γενομένη διὰ τῆς διακοπῆς ἄλλων ἐργασιῶν προηγουμένων, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ κανὲν ἕτερον ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ προκαλέσῃ τὴν συζήτησιν τοῦ κοινοβουλίου, ἐὰν θέλῃ νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ ὑποδειχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Βούλγαρη εἰδικὰ ἔργα. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις αὕτη θέλει γίνει ἀφ’ οὗ περαιωθῶσιν αἱ ἐργασίαι, τὰς ὁποίας ὁ πρωθυπουργὸς διέκοψεν ἵνα κάμῃ τὴν ἀναγγελίαν ταύτην. Ὅθεν μετὰ τὴν ἀναγγελίαν τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου πρέπει νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ ἔγγραφα τὰ ὁποῖα μέλλουσι νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὴν Βουλήν· μετὰ τοῦτο δέον νὰ προκληθῇ ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ἂν ἐγκρίνῃ νὰ παραιτήσῃ τὰ ἕτερα δικαιώματά της καὶ νὰ τραπῇ εἰς τὰ ἔργα τὰ ὁποῖα ὑποδεικνύει ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Δὲν θέλω νὰ παραστήσω, ὅτι ἡ τήρησις τῶν συνταγματικῶν τύπων, τοὺς ὁποίους βλέπομεν σήμερον ἐκτελουμένους, εἶναι πολὺ ἀτελής. Σᾶς λέγουσιν ὅτι ἔχουσιν ἀνάγκην πιστώσεων νὰ κυβερνήσωσι καὶ φορολογικῶν νόμων νὰ φορολογήσωσι· νομίζετε ὅτι ταῦτα καὶ μόνα ἀρκοῦσι διὰ νὰ βαδίσῃ ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία; Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου πολὺ λακωνικῶς καὶ ἐπιτόμως σᾶς ἀνέφερε τοὺς νόμους τούτους, ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ ὅτι ἐκτὸς τῶν φορολογικῶν νόμων, ἐκτὸς τῆς πιστώσεως διὰ τὸ 1872, ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία δὲν δύναται νὰ κυβερνήσῃ, ἂν δὲν ἔχῃ καὶ ἄλλους νόμους ἄνευ τῶν ὁποίων θέλει ἀθετήσει τοὺς νόμους τῆς πατρίδος. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἡ ὁμιλία τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ ἔπρεπε νὰ ᾖναι πληρεστέρα. Ἐν τούτοις ὅταν ἡ Κυβέρνησις παρουσιαζομένη πρὸς ἡμᾶς προσδιορίζῃ τὰ ἔργα ἐπὶ τῶν ὁποίων προκαλεῖ τὴν προσοχήν μας, ἡ Βουλὴ θ’ ἀποφασίσῃ ἐὰν νομίζῃ ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῇ εἰς ταῦτα καὶ μόνα· πρὸ τούτου ὅμως, κ. πρόεδρε, πρέπει νὰ συμπληρώσετε τὴν προσαγωγὴν τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν εἰς τὸ προεδρεῖον. Εἶπε, κύριοι, ἓν τῶν μελῶν τῆς ἑτέρας πτέρυγος ὅτι ἀπορεῖ διότι ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαμῶν ἀπήγγειλε λόγους τοὺς ὁποίους θεωρεῖ εἰς ἀντίφασιν μὲ τοὺς νόμους τῆς ἐπικρατείας, καὶ τὴν ἀπορίαν του ἐξέφρασε, διότι εὗρεν, ὅτι τὸ κόμμα ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκει ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαμῶν καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀνήκω καὶ ἐγὼ, εὑρίσκεται εἰς ἀντίφασιν. Πλανᾶται ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων καὶ ἡ πλάνη του εἶναι τόσον ψηλαφητὴ ἐφ’ ὅσον περιέπεσε καὶ εἰς ἑτέραν, ὑποστηρίζων ὅτι τὸ κοινοβούλιον μετὰ τὴν ἀπαγγελίαν τῆς μελλούσης διαλύσεως γυμνοῦται τῶν δικαιωμάτων του· τὸ κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀνήκω καὶ ἐγώ, καθὼς καὶ ὁ βουλευτὴς ἐκ Καλαμῶν, ἔχει ἀναγεγραμμένην εἰς τὴν σημαίαν του τὴν ἀκριβῆ ἐκτέλεσιν των νόμων (θόρυβος καὶ φωναὶ ἐκ δεξιῶν, τὸ πρωτόκολλον, τὸ πρωτόκολλον.) Τὸ πρωτόκολλον τοῦ ὁποίου μνημονεύουσιν εἶναι πρᾶξις διὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς ὁποίας θὰ σεμνύνωμαι ἐνόσῳ ζῶ, διότι δι’ αὐτῆς ἔσωσα τὸν τόπον, τὸν ὁποῖον ἄλλοι ἐγκατέλιπον εἰς τὴν φορὰν τοῦ καιροῦ. Ὑπέγραψα τὸ πρωτόκολλον, διότι ἐφρόνουν ὅτι οὕτω σώζεται ὁ τόπος καὶ ἡ βασιλεία· εἶχον δὲ τὸ θάῤῥος νὰ διακηρύξω τὸ φρόνημά μου τοῦτο, διότι καὶ ὅλοι εἶχον τὸ αὐτὸ φρόνημα, ἀλλὰ δὲν εἶχον τὴν τόλμην νὰ τὸ διακηρύξωσι. (Θόρυβος, χειροκροτήματα καὶ ταραχὴ εἰς τὸ ἀκροατήριον.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλεῖται τὸ ἀκροατήριον νὰ μὴ ταράττῃ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς διὰ χειροκροτημάτων καὶ ποδοκροτημάτων, διότι ἄλλως θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ἐκτελέσω τὸν κανονισμόν.

§34ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Λυποῦμαι, διότι ὁ ἀρχηγὸς ἑνὸς κόμματος, εἶπε σήμερον ὅτι ἡ πολιτικὴ ἐνέργεια τῆς Βουλῆς συνίσταται εἰς τὸ νὰ ὑβρίζῃ καὶ νὰ συκοφαντῇ, καὶ ὅτι ἡ μερὶς ἡμῶν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει τις νὰ κάμῃ σήμερον εἶναι νὰ συκοφαντήσῃ. (θόρυβος)

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές, δὲν εἶναι αὐτό.

§36ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Σεβάσθητι τὸν κανονισμὸν καὶ μὴ μὲ διακόπτῃς. Λυποῦμαι, διότι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τὰ μέλη τοῦ κόμματος ἐκείνου τοῦ ὁποίου ὁ ἀρχηγὸς οὕτως ἐξήγησε τὴν πολιτικὴν ἐνέργειαν τῆς βουλῆς, ἐνῷ γνωρίζουσιν, ὅτι ἐσώσαμεν τὸν τόπον ὑπογράψαντες τὸ πρωτόκολλον καθ’ ὃν χρόνον ὅλοι τὸν ἐγκατέλιπον εἰς τὴν φορὰν τῶν περιστάσεων, ἀναμιμνήσκονται τοῦ πρωτοκόλλου μόνον ἵνα μᾶς συκοφαντήσωσιν. Ἠναγκάσθην νὰ κάμω τὰς ἐκδρομὰς ταύτας ὠθούμενος ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δι’ ἐκδρομῶν ἠθέλησαν νὰ ἐκφύγωσι τὴν οὐσίαν τῆς συζητήσεως. Ἡ συζήτησις εἶναι, ἐὰν τώρα ἢ ἂν ἄλλοτε πρέπει ν’ ἀποφανθῇ τὸ κοινοβούλιον ὅτι ἀπογυμνοῦται, ὅτι παραιτεῖται τῶν δικαιωμάτων του ὅλων καὶ περιορίζεται ἐπὶ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα προσδιώρισεν ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία, ἢ πρέπει νὰ γίνῃ κατόπιν τοῦτο, ἤτοι, ἀφ’ οὗ προηγηθῇ ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας τῆς ἀπαντήσεως μετὰ τὸ ὁποῖον νὰ συζητήσῃ τὸ κοινοβούλιον ἂν θέλῃ νὰ παραιτηθῇ τῶν ἑτέρων δικαιωμάτων του καὶ νὰ τραπῇ εἰς τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου τοσοῦτον ἀτελῶς προσδιώρισε.

§37ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τὸ κατ’ ἐμέ, κύριοι, παρατηρῶ, ὅτι προστίθεται προνομία εἰς προνομίαν. Τοῦτο ζητεῖ ἡ κυβέρνησις. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ τὸ ἀποκρούσω δι’ ὅλης τῆς δυνάμεώς μου, οὐχὶ μεριμνῶν περὶ τῆς βουλῆς, ἀλλὰ μεριμνῶν περὶ αὐτῶν τῶν προνομίων τοῦ στέμματος. Ἡ κατάχρησις τῶν προνομίων φέρει τὴν φθορὰν αὐτῶν. Οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ τὸ προνόμιον τοῦ στέμματος τοῦ διαλύειν τὰς βουλάς, ἀλλὰ τὸ νὰ δώσῃ τις ἀναδρομικὴν δύναμιν εἰς τὴν διάλυσιν τῆς βουλῆς, εἰς τὸ διάταγμα, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ὑπουργός τις θελήσῃ νὰ δώσῃ τοιαύτην δύναμιν, αὑτὸ δὲν εἶναι ἐξάσκησις προνομίας τοῦ βασιλέως, εἶναι ἐξάσκησις ἄλλου εἴδους προνομίας· ὑπουργικῆς προνομίας μὴ δυναμένης νὰ ὀνομασθῇ. Καὶ ἄλλοτε ἐτόλμησα νὰ εἴπω, ὅτι ὑπάρχει πολίτευμά τι ἢ μᾶλλον ὑπάρχει τέρας τι, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ὀνομασθῇ ὑπουργικὸς δεσποτισμός. Ἀλλὰ ἂν τότε ἦτο ὑπερβολή, σήμερον προσεγγίζει εἰς τὴν ἀλήθειαν. Ἡ προνομία τοῦ βασιλέως νὰ ἐξασκηθῇ. Νὰ ἐνεργηθῇ ὅμως ἀπὸ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ διατάγματος· τί μᾶς ζητεῖτε σήμερον καὶ τί ἦλθε νὰ ὑποστηρίξῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς τῆς Μεσσήνης; ὅτι τό στέμμα καὶ ὁ βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς ἐκδύσῃ ἀπὸ τὰ πλεῖστα τῶν καθηκόντων μας, μάλιστα ἀπὸ τὰ κυριώτερα, πρὶν ἢ ἀπαγγείλῃ τὴν διάλυσιν τῆς βουλῆς, ὅτι δὲν ἔχομεν σήμερον παρὰ περιωρισμένα δικαιώματα· τοῦτο τὸ ἀρνοῦμαι καὶ τὸ ἀμφισβητῶ, τὸ ἀποκρούω, ἡ βουλὴ εἶναι ἀκεραία καὶ δὲν ἐπιδέχεται οὐδεμίαν ἀκρωτηρίασιν, καὶ ἐνόσῳ ὑφίσταται ἐνταῦθα, οὐδεὶς δύναται νὰ εἰσβάλλῃ εἰς τὴν χώραν τῆς δικαιοδοσίας της, οὔτε βασιλεὺς οὔτε πρωθυπουργός· καὶ μὴ νομίσητε, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς βουλῆς εἶναι πρᾶξις τοῦ βασιλέως ἀπόλυτος, συνδέεται μὲ τὴν ἔκκλησιν εἰς τὸν λαόν· ἡ διάλυσις τῆς βουλῆς εἶναι σύγκλησις τῆς μεγάλης συγκλήτου ἢ ἐκκλησίας τοῦ λαοῦ, καὶ οὐδεὶς φθόνος, οὐδὲν παράπονον· ἂν παύσῃ ἡ λειτουργία τῆς βουλῆς, ἄρχεται ἡ λειτουργία τῆς ἐκκλησίας, ὅπου μείζους αἱ βάσεις τῆς ἐλευθερίας καὶ αἱ ἐγγυήσεις. Κύριοι, λυποῦμαι, διότι οὐδεμίαν διάθεσιν εἶχον νὰ κάμω λόγον, λυποῦμαι ὅτι ἡ παροῦσα κυβέρνησις δι’ ἑνὸς τοιούτου μέσου ζητεῖ τὴν ἀκρωτηρίασιν τῆς βουλῆς ἤδη ὑπαρχούσης καὶ ζώσης, λυποῦμαι μάλιστα διότι διὰ πράξεως βίας ἤρχισεν ἡ λειτουργία τῆς κυβερνήσεως μετὰ τοῦ κοινοβουλίου. Ἐνῷ ἔχομεν προεδρεῖον, ἐνῷ ἔχομεν κανονισμόν, ἐνῷ κατὰ τὸν κανονισμὸν ἀνεγινώσκετο ἡ πρότασις βουλευτῶν τινων, ὁ κ. πρωθυπουργὸς διέκοψε τὴν ἀνάγνωσιν, παρακωλύων τὴν λειτουργίαν τοῦ προέδρου καὶ ἐπεχείρησε νὰ κάμῃ ἀνακοίνωσιν, καὶ λυποῦμαι, ὅτι ὁ κ. πρόεδρος τὸ ἠνέχθη ὀλιγωρήσας τὸ καθῆκόν του· ναὶ, κύριοι, ὁ ὑπουργὸς ἔχει πάντοτε τὸ δικαίωμα, ζητῶν νὰ λάβῃ τὸν λόγον, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διακόπτῃ οὔτε τὴν λειτουργίαν τοῦ προεδρείου, οὔτε ἕνα βουλευτὴν λαλοῦντα. Ἄλλο εἶναι τὸ ζήτημα, ἂν ἐτίθετο ἄλλως πως, ἂν ἐζητεῖτο ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς, ὅτε ἐφθάναμεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἂν ἐζητεῖτο ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς νὰ μὴ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἀπαντήσεως ἐπὶ τοῦ Βασ. λόγου· δὲν ἐτέθη ὅμως τὸ ζήτημα οὕτω, διεκόπη βίᾳ ἡ ἀνάγνωσις προτάσεως, καὶ ὑπὸ ἑνὸς ῥήτορος τοῦ ὑπουργείου, τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἠμφισβητήθη τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς τοῦ ἐλέγχειν, καὶ περιωρίσθη εἰς τί; εἰς μόνον νομοθετικὸν σῶμα (Corps Legislatif), ἐνῷ εἴμεθα τὸ μόνον σῶμα τὸ ὁποῖον ἐψήφισεν ἡ συνέλευσις τοῦ 1862, πότε ὑπέστημεν αὐτὸν τὸν ἀκρωτηριασμόν; Καὶ, Κύριοι, μὴ νομίσητε ὅτι μία πρότασις, γενομένη ἀπὸ ἕνα βουλευτὴν, εἶναι πρότασις τοῦ βουλευτοῦ· ὄχι· ὅλαι αἱ προτάσεις γενόμεναι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, γίνονται ἐν ὀνόματι αὐτῆς, διότι οὐδεὶς βουλευτὴς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ πρότασιν· ἡ Βουλὴ εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν, καὶ παρεχώρησεν εἰς ἕκαστον τὸ δικαίωμα τοῦτο διὰ τοῦ κανονισμοῦ, καὶ ὅταν παρουσιάζηται ὁ βουλευτὴς μὲ πρότασιν παρουσιάζεται ὅλη ἡ Βουλή. Πῶς ἐτολμήσατε λοιπὸν νὰ διακόψητε τὴν ἀνάγνωσιν τῶν προτάσεων; Πῶς θὰ τὸ ἀνεχθῶμεν; Διότι μᾶς ἀπειλεῖ διὰ μιᾶς διαλύσεως; Μία διάλυσις τῆς Βουλῆς τίθησιν εὐρύτερον τὸν κύκλον τῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῶν ἐγγυήσεων, διότι εἶναι σύγκλησις τῆς μεγάλης ἐκκλησίας ὅπου δὲν ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν τίποτε. Δίκαιον καὶ συνταγματικὸν καὶ ζήτημα τιμῆς δι’ ἡμᾶς εἶναι νὰ ἐπιμείνωμεν ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία, νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἡμερησίας διατάξεως καὶ τότε δέον νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις. Ἀλλὰ λέγω πάλιν ἐνῷ εἴμεθα ζωντανοὶ, δὲν εἰμποροῦμεν ἐνῷ ὁ Βασιλεὺς εἶπε τὸ καλημέρα εἰς ἡμᾶς, ἡμεῖς νὰ στρέψωμεν τὰ νῶτα καὶ ν’ ἀναχωρήσωμεν, καὶ ἡ ἁβρότης τὸ ἐπιβάλλει καὶ τὸ καθῆκον ἡμῶν εἶναι νὰ ἐκφράσωμεν τὰς ἰδέας μας εἰς τὸν λόγον τοῦ Βασιλέως. Συμπεραίνων λέγω, ὅτι πάντοτε μένει τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς ἀκέραιον νὰ δίδῃ γνώμην καὶ συμβουλεύῃ τὸν Βασιλέα, καὶ οὐχὶ μόνον δικαίωμα εἶναι, ἀλλὰ καὶ καθῆκον ἀναπόδραστον. Ἔχομεν δικαίωμα καὶ τὴν ἀπάντησιν νὰ συζητήσωμεν καὶ περὶ τῆς Κυβερνήσεως ν’ ἀποφανθῶμεν. Πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀνεχθῶμεν ὅτι ἐξέλειψεν ἡ δύναμίς μας; καὶ πότε ἐξέλειψε καὶ πῶς; Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία καὶ κατόπιν νὰ συζητήσωμεν τὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παριστάμεθα ἐνώπιον γεγονότος, τὸ ὁποῖον πρώτην ἤδη φορὰν παρουσιάζεται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ 1843, εἶπε προοιμιαζόμενος ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος κύριος Δελιγιάννης. Ποῖον εἶναι τὸ γεγονὸς τοῦτο; τὸ ἐξήγησεν ὁ κύριος Ῥοντήρης: σύγκρουσις προνομίας πρὸς προνομίαν. Δὲν εἶναι δὲ πρώτη φορὰ καθ’ ἣν τὸ γεγονὸς τοῦτο παρουσιάζεται πρὸ τῆς Βουλῆς, παρουσιάσθη καὶ ἄλλοτε· πρώτην φορὰν λύεται ἢ τείνει νὰ λυθῇ κατὰ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον προτείνεται νὰ λυθῇ σήμερον. Πρώτην φορὰν τὸ στέμμα καὶ ἡ κυβέρνησις ἀνεγνώρισεν, ὅτι ἡ ἐξάσκησις τοῦ προνομίου τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς δὲν εἶναι ἀπόλυτος καὶ ἀπεριόριστος, ὡς ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τινὲς ὑπεστήριξαν. Πρώτην φορὰν τὸ στέμμα ἀπὸ τὰ 43 καὶ ἡ κυβέρνησις ἀνεγνώρισεν, ὅτι πρὶν ἢ ἐξασκηθῇ ἡ προνομία αὕτη τοῦ διαλύειν τὴν Βουλήν, ὀφείλει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν προνομίαν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῆς ἀδείας τοῦ εἰσπράττειν τοὺς φόρους. Ἄλλοτε ἄλλως ἐλύθη τὸ ζήτημα. Ἄλλοτε ἐῤῥέθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται οὐδεμία παρατήρησις, ὁσάκις πρόκειται περὶ ἐξασκήσεως τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως, καὶ ὅταν ἐξασκηθῇ, ὡσαύτως δὲν ἐπιτρέπεται οὐδεμία παρατήρησις· διότι ἡ ἐξάσκησις τοῦ δικαιώματος, ἔλεγον, εἶναι ἀπεριόριστος. Φθάνομεν εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, κύριοι, (καὶ ἂς σκεφθῶμεν καλῶς τὸ γεγονός, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐκτιμήσωμεν σήμερον), φθάνομεν εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ στέμμα καὶ ἡ κυβέρνησις ἀναγνωρίζει, ὅτι δὲν εἰμπορεῖ νὰ ἐξασκηθῇ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως πρὶν ἢ ἀναγγελθῇ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι θέλει νὰ τὸ ἐξασκήσῃ, ὅτι ἐννοεῖ νὰ τὸ ἐξασκήσῃ καὶ εἰδοποιεῖ τὴν Βουλήν, ἵνα ἐξασκήσῃ τὸ ἰδικόν της· (εὖγε, εὖγε ἐκ δεξιῶν). Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ θεωρήσωμεν ὑπὸ τὴν ἀληθῆ, τὴν πρακτικήν, τὴν οὐσιαστικὴν ἔποψιν καὶ οὐχὶ ὑπὸ τὴν τυπικήν. Εἶναι καλή, εἶναι κακὴ ἡ διάλυσις, τὴν ὁποίαν ἀπεφάσισεν ὁ βασιλεύς; — (καὶ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ ἀπεφάσισε, διότι ὁ κ. πρωθυπουργὸς τὸ ἀνήγγειλεν ἐπισήμως), δὲν θὰ τὸ ἐξετάσωμεν ἡμεῖς. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγουν ὅτι ἡ ἐξάσκησις τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως εἶναι ἀπόλυτος. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ὑποστηρικτὴς τῶν μεγάλων προνομίων τοῦ στέμματος, δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ὁποῖος πιστεύω, ὅτι ὁ θρόνος καὶ τὸ στέμμα ἠμπορεῖ νὰ στερεωθῇ διὰ τῆς ἐπεκτάσεως ἢ ἐπαυξήσεως τῶν προνομίων, τὰς ὁποίας ἔχει σήμερον· εἶμαι ἐξ ἐκείνων, ὁ ὁποῖος πιστεύω ὅτι πρέπει ἐν τῷ συμφέροντι αὐτοῦ τοῦ στέμματος νὰ ἐλαττωθῶσιν. Ἀλλ’ ὑπάρχουν προνόμια, καὶ ἕως ὅτου ὑπάρχουν ὀφείλομεν νὰ τὰ σεβασθῶμεν, καὶ νὰ τὰ σεβασθῶμεν τοσοῦτο μᾶλλον, καθ’ ὅσον βλέπομεν ὅτι ἔρχονται νὰ ἐξασκηθῶσι μὲ τὴν ἀναγνώρισιν ἐκείνων τῶν περιορισμῶν, τοὺς ὁποίους ἄλλοτε ἠρνοῦντο. Ἐπεκρίναμεν ἄλλοτε τὴν ἐξάσκησιν τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, διότι ἐγένετο διὰ τυμπανοκρουσίας, ἢ διότι ἐγένετο ἄνευ τῆς προσκλήσεως τῆς Βουλῆς νὰ δώσῃ τὴν ἄδειαν εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ ἐξοδεύσῃ δυνάμει τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ εἰσπράξῃ κατὰ τοὺς φορολογικοὺς νόμους. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ παρατήρησις, μία μεγάλη πλειοψηφία ἐπέκρινε τότε ἡμᾶς τοὺς ἐπικρίνοντας. Σήμερον, κύριοι, ὅταν βλέπω τὴν κυβέρνησιν ἀναγνωρίζουσαν τὴν ἀρχὴν ταύτην τῆς μὴ ἀπολύτου ἐξασκήσεως τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως, δὲν ὀφείλω νὰ σταματήσω ἐνώπιον τοῦ γεγονότος τούτου καὶ νὰ συγχαρῶ τὴν κυβέρνησιν ἐπὶ τῇ προόδῳ ταύτῃ τοῦ σεβασμοῦ τῶν συνταγματικῶν ἀρχῶν καὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν προνομίων τῆς βασιλείας; Βλέπω ἐνώπιόν μου τινὰ, ὅστις γελᾷ. Ἐρωτῶ τὸν γελῶντα· δὲν θέλουν γελάσει ἄλλοι μὲ ὑμᾶς, ἂν ἀκούσωσιν ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις παρουσιάζεται καὶ μᾶς λέγει ἐξασκήσατε τὸ ὑπέρτατον τῶν προνομίων σας, ὁποῖον εἶναι ἐκεῖνο τοῦ νὰ μοὶ εἴπητε, σοὶ ἐπιτρέπω νὰ ἐξοδεύσῃς ὑπὸ τοὺς δεῖνα ὅρους καὶ νὰ εἰσπράξῃς τοὺς φόρους ἀπὸ τοὺς δεῖνα, ὑμεῖς ἀπαντᾶτε δὲν τὸ κάμνομεν;......

§39ΔΑΓΡΕΣ. Εἶμαι ὁ γελῶν καὶ παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε, νὰ μὲ σημειώσητε διὰ νὰ λάβω τὸν λόγον.

§40ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀνάγνωσον, λέγετε, κυβέρνησις τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως καὶ κυβέρνησε καὶ ἐξόδευσε ἄνευ προϋπολογισμοῦ, εἴσπραξε φόρους χωρὶς ἐγὼ νὰ σοῦ δώσω τὴν ἄδειαν.

§41ΔΑΓΡΕΣ. Κανεὶς δὲν τὰ εἶπεν αὐτά.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν δὲν τὰ εἶπε κανεὶς ῥητῶς, τοιοῦτον ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐνόησα, ὅτι εἶναι τὸ ἀναπόφευκτον συμπέρασμα τῶν ὅσων εἴπατε, διότι ἀφ’ οὗ ἡ κυβέρνησις ἀναγγέλλει, ὅτι τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως εἶναι ὑπογεγραμμένον, καὶ σᾶς λέγει, ὅτι ὅπως μὴ τεθῶ εἰς ἔκνομον θέσιν, ὅπως μὴ εἰσπράξω φόρους ἄνευ φορολογικῶν νόμων, ὅπως μὴ δαπανήσω ἄνευ προϋπολογισμοῦ, δότε μοι τὴν πρὸς τοῦτο ἄδειαν, ποῖον εἶναι τὸ ἀναπόφευκτον συμπέρασμα; ὅτι ἡ κυβέρνησις θὰ εἰσπράξῃ παρανόμως, θὰ δαπανήσῃ παρανόμως, καὶ ὑπεύθυνοι εἰς τοῦτο θὰ ἤμεθα ἡμεῖς οἱ γελῶντες, οἱ ὁποῖοι δὲν θέλομεν νὰ ἐξασκήσωμεν τὰ δικαιώματά μας, ἐνῷ ἂν τὰ ἐξασκήσωμεν, ἡ εὐθύνη ὁλόκληρος μένει εἰς τὴν κυβέρνησιν, καὶ ἡμεῖς δὲν εὐθυνόμεθα. Ἀλλά, λέγουν, διακόπτεται ὁ ἀγορεύων παρὰ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ, καὶ ὁ πρόεδρος δὲν ἔκαμε καλὰ νὰ τῷ ἐπιτρέψῃ νὰ διακόψῃ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς τροπολογίας. Τοῦτο, κύριοι, εἶναι ζήτημα πράγματι σπουδαῖον, ἂν προηγουμένως ἡ ἡμερησία διάταξις ἦτο κεκανονισμένη, ἀλλὰ τί ἔγεινε; ἤρχισεν ἀναγινωσκομένη μία τροπολογία ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον, ἐνῷ οὔτε ἀπάντησις, οὔτε ἄλλο τι εἶχε προσδιορισθῆ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ πρωθυπουργὸς καὶ πᾶς ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λαμβάνῃ τὸν λόγον, ὁσάκις καὶ ὅταν θέλῃ, καὶ τὸν ἔλαβε καὶ μᾶς ἀνήγγειλε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς· εἶναι καλὴ ἢ κακὴ ἡ διάλυσις; ἡμεῖς δὲν θέλομεν δικάσει, ἀλλὰ οἱ διάδοχοί μας. Ἡ κυβέρνησις, ἡ ὑπογράφουσα τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, εἶναι ὑπεύθυνος οὐ μόνον διὰ τὰς συνεπείας, ἀλλὰ καὶ δι’ αὐτὴν ταύτην τὴν πρᾶξιν τῆς διαλύσεως. Ἀφοῦ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἀνήγγειλεν ὅτι δὲν ἀναγινώσκει τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, ἵνα ἡ Βουλὴ ψηφίσῃ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, νομίζετε, ἂν τοῦτο δὲν πράξωμεν, ἡ δὲ κυβέρνησις παρανόμως εἰσπράξῃ καὶ δαπανήσῃ, ὑπεύθυνος διὰ τὴν παράνομον εἴσπραξιν καὶ δαπάνην δὲν θὰ ᾖναι ἄλλος ἢ ἡμεῖς καὶ μόνοι;

§43ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§44ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ δὲ, κύριοι βουλευταί, ὅστις, τὸ ἐπαναλέγω, δὲν κατατάσσομαι μεταξὺ τῶν ὑποστηρικτῶν τῶν πολλῶν ἢ ἐκτεταμένων προνομίων τοῦ Στέμματος, ἐγὼ, ὅστις καὶ ἄλλοτε ἀντετάχθην κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς, τὴν ὁποίαν ἠθέλησαν νὰ κάμωσι τινὲς τῆς προνομίας τοῦ Στέμματος τοῦ διαλύειν τὴν Βουλὴν, χωρὶς ποσῶς νὰ ἐξετάσωσιν ἂν διὰ τῆς ἐξασκήσεως τῆς προνομίας ταύτης προσβάλλωνται τῆς Βουλῆς αἱ προνομίαι· δὲν νομίζω, ὅτι μοὶ ἦτο ποτὲ ἐπιτετραμμένον διὰ τῆς σημερινῆς διαγωγῆς μου, ἀρνούμενος κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν ἐξάσκησιν τῶν δικαιωμάτων μου ὡς βουλευτοῦ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων, νὰ δικαιώσω ἐκείνους, οἵτινες διατείνονται, ὅτι τὸ Στέμμα δύναται νὰ διαλύῃ τὴν Βουλὴν, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων δικαιώματα τῆς ἀντιπροσωπείας. Συμπεραίνω λοιπὸν, κύριοι· μάλιστα, ἂν μοὶ τὸ ἐπιτρέπητε, προτείνω ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ, ὅτι ἀκούσασα ἀναγγελλομένην τὴν διάλυσίν της ἐν στιγμῇ, καθ’ ἣν οὔτε ὁ προϋπολογισμὸς, οὔτε οἱ φορολογικοὶ νόμοι ἐπεψηφίσθησαν, ὅπως ἀπαλλαγῇ πάσης εὐθύνης, καὶ ἐπιῤῥίπτουσα τὴν εὐθύνην ἅπασαν τῆς τε διαλύσεως καὶ τῶν οἱωνδήποτε συνεπειῶν αὐτῆς ἐπὶ τὴν κυβέρνησιν, ἡ Βουλὴ ὅπως μείνῃ ἐντὸς τῶν νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος καὶ ἀφαιρέσῃ πᾶσαν πρόφασιν παρανόμου ἐνεργείας ἀπὸ τῆς κυβερνήσεως καὶ δυνηθῇ ἡ διάδοχος αὐτῆς νὰ ζητήσῃ λόγον παρὰ τῆς κυβερνήσεως πάσης ἐνδεχομένης κατὰ τὸ διάστημα τῶν ἐκλογῶν παρανομίας, παραχωρεῖ τετράμηνον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1871 πίστωσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν καὶ τὴν ἄδειαν τοῦ νὰ εἰσπράξῃ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τοὺς φόρους κατὰ τοὺς ἰσχύοντας φορολογικοὺς νόμους. Ἂν τοῦτο πράξωμεν, τότε μόνον ἀπαλλαττόμεθα ἡμεῖς πάσης εὐθύνης καὶ καθιστῶμεν ὑπεύθυνον εἰς πάντα ἐνώπιον τῶν διαδόχων ἡμῶν μόνην τὴν κυβέρνησιν.

§45ΜΙΛΗΣΗΣ. (ἀπὸ τῆς θέσεώς του). Πολλάκις, κ. πρόεδρε, ἐθαύμασα τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ζακύνθου καὶ φίλον μου κ. Λομβάρδον διὰ τὴν ἔκτακτον ἀληθῶς εὐστροφίαν καὶ εὐκαμψίαν τοῦ λόγου του, διὰ τὴν λεπτότητα τῶν παρατηρήσεών του καὶ ἰδίως διὰ τὴν μεγάλην ταχύτητα, μεθ’ ἧς διατρέχει τὰ ἀντικείμενα τῆς συζητήσεως, ἀρετὰς σπανίας, αἵτινες τὸν καθιστῶσι παλαιστὴν τοῦ λόγου δυσμάχητον. Αἱ ἀρεταὶ αὗται διαλάμπουσι πρὸ πάντων, ὅταν αἰσθάνεται ὅτι δὲν ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν ἀλήθειαν, ὅπως σήμερον. Θίγει τότε πολλὰ ζητήματα, φέρει τὸν λόγον ἐπὶ ἀντικειμμένων ξένων τοῦ θέματος τῆς συζητήσεως, συστρέφει καὶ μεταβάλλει τὰ πράγματα καὶ φεύγει ἐλαφρῶς καὶ ταχέως, φροντίζων νὰ ῥίψῃ ὄπισθέν του σκότος καὶ σύγχυσιν. Καὶ τῷ ὄντι τὸν ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου νὰ σᾶς ὁμιλῇ εὐφραδῶς περὶ χιλίων ἀντικειμένων, περὶ προνομίων τοῦ βασιλέως, περὶ δικαιωμάτων τῆς βουλῆς, περὶ εὐθύνης τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ τῇ ἀληθείᾳ δὲν ἐνθυμοῦμαι καὶ περὶ τίνος ἄλλου ἀντικειμένου. Ταῦτα δὲ πάντα, διὰ νὰ ἀπασχολήσῃ ἐπί τινα ὥραν τὴν βουλὴν καὶ νὰ παρατρέψῃ τὴν προσοχήν της ἀπὸ τοῦ κυρίου ζητήματος, τὸ ὁποῖον τὴν ἀπασχολεῖ. Περὶ τίνος τῷ ὄντι πρόκειται, κύριοι; Πρόκειται κυρίως περὶ τοῦ ζητήματος, ἂν πρέπει νὰ παραιτήσῃ ἡ βουλὴ τὴν ἡμερησίαν αὐτῆς διάταξιν... (θόρυβος)

§46ΤΙΝΕΣ. (δεξιόθεν). Μὰ δὲν ὑπάρχει ἡμερησία διάταξις.

§47ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἤκουσα, κύριοι, τὸν προαγορεύσαντα μετὰ μεγίστης ὑπομονῆς, μολονότι εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι ὡμίλει περὶ ἀντικειμένων ξένων τοῦ θέματος· κάμετέ μοι καὶ σεῖς τὴν χάριν νὰ μὲ ἀκροασθῆτε μετ’ ἀνοχῆς, χωρὶς νὰ μὲ διακόπτετε θορυβωδῶς.

§48ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Ὁμιλήσατε.

§49ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε....

§50ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Λομβάρδε, καὶ σεῖς ὁ κοινοβουλευτικὸς μὲ διακόπτετε;

§51ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σᾶς ἐρωτῶ ἂν ἔχωμεν ἡμερησίαν διάταξιν, διότι ἐγὼ βασίζω τὸν λόγον μου εἰς τὸ ὅτι δὲν ὑπάρχει. Ἄλλως τροποποιῶ κατὰ πολὺ τὸν λόγον μου.

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπιτηδεία ἡ ἀντίῤῥησις, ἀλλὰ δὲν στέκει εἰς τὸν κ. Λομβάρδον. Ὁ κ. Λομβάρδος ἐχρημάτισε πρόεδρος τῆς Βουλῆς, εἰς τοῦτο δὲ συνετέλεσα καὶ ἐγὼ διὰ τῆς ψήφου μου, ἐφ’ ᾧ καὶ σεμνύνομαι· γνωρίζει λοιπὸν, ὅτι κατὰ τὸν κανονισμὸν ὁ πρόεδρος ὁρίζει πάντοτε εἰς τὸ τέλος τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, ἀναγγέλλει τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς ἑπομένης, καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴν ὑπάρχῃ ἡμερησία διάταξις, ἀφοῦ εἴχομεν προηγουμένην συνεδρίασιν.

§53ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔχομεν, κύριε πρόεδρε, ἡμερησίαν διάταξιν;

§54ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ἂς ἀπαντήσῃ ὁ κ. πρόεδρος.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε; κύριοι.

§56ΛΑΠΑΣ. Τί νὰ ἡσυχάσωμεν, εἰπέτε μας ἔχομεν ἡμερησίαν διάταξιν, κ. πρόεδρε;

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχομεν.

§58ΜΙΛΗΣΗΣ. Μὲ διακόπτετε.....

§59ΠΟΛΛΟΙ. Εἰς τὸ βῆμα, εἰς τὸ βῆμα.

§60ΜΙΛΗΣΗΣ. (ἀναβαίνων τὸ βῆμα.) Μὲ διακόπτετε, λέγω, φωνάζοντες ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡμερησία διάταξις. Ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ σᾶς ἐκτιμῶ πολὺ καὶ σᾶς ἀγαπῶ περισσότερον, συμφωνῶ μαζύ σας, ὅτι δὲν ἔχομεν ἡμερησίαν διάταξιν, ἀλλὰ τί νομίζετε ὅτι ὠφελεῖσθε ἐκ τούτου; Λησμονεῖτε, ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον εἶναι ipso facto τὸ πρῶτον ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον μετὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἐπιτροπῶν πρέπει ν’ ἀπασχολήσῃ τὴν βουλήν; Καὶ ἐπειδὴ τινὲς ἐξ ὑμῶν δὲν ἐννοοῦν ἴσως τὴν λατινικὴν ταύτην φράσιν, τὴν ἑρμηνεύω λέγων, ὅτι καὶ ἄνευ ῥητῆς ἀποφάσεως τῆς βουλῆς, ἄνευ ἡμερησίας διατάξεως, αὐτὰ τὰ πράγματα ἐπιβάλλουν εἰς τὴν βουλὴν πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν Βασιλέα. Τοῦτο ὑπαγορεύει ἡ κοινοτέρα λογικὴ, τὸ κοινότερον καθῆκον τῆς πρὸς τὸν Βασιλέα ἀβροφροσύνης καὶ ἡ πρακτικὴ ὅλων τῶν κοινοβουλίων ὅλου τοῦ κόσμου. Βλέπετε, φίλε μου Λομβάρδε, ὅτι πρὶν φθάσητε εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τὰς πιστώσεις, ἀναγκαίως πρέπει νὰ διέλθητε διὰ τῆς ἀπαντήσεως, καὶ ἑπομένως δὲν ὑπάρχει κᾀνεὶς λόγος νὰ μὴν ἀναγνωσθῇ ἡ ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως ταύτης τροπολογία, ὡς δῆθεν περιττὴ· εὐχαρίστως λοιπὸν θὰ σᾶς ἀκούσω μεταβάλλοντα κατὰ πολὺ τὸν λόγον σας, ὅπως πρὸ μικροῦ ὑπεσχέθητε.

§61ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ εἶπον, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἡμερησία διάταξις.

§62ΜΙΛΗΣΗΣ. Καὶ δὲν εἶναι τὸ αὐτὸ, ἀφοῦ.....

§63ΔΑΓΡΕΣ. (Πλησιάζει εἰς τὸ βῆμα, δίδων εἰς τὸν ἀγορεύοντα τὸν κανονισμὸν τῆς βουλῆς.)

§64ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου κ. Δαγρὲς μὲ βοηθεῖ τὴν στιγμὴν ταύτην εἰς τὴν ἀνεύρεσιν ἑνὸς ἄλλου ἐπιχειρήματος, ἰσχυροτέρου ἀκόμη τῶν μέχρι τοῦδε ἐκτεθέντων, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ διασκεδάσῃ καὶ τὸν ἐλάχιστον δισταγμὸν τοῦ κ. Λομβάρδου. Ἐν τῷ κανονισμῷ, κύριοι, ὑπάρχει ῥητὸν ἄρθρον, τὸ 21, κατὰ τὸ ὁποῖον μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν καὶ ἐπικύρωσιν τῶν πρακτικῶν ὁ πρόεδρος ἀνακοινόνει εἰς τὴν βουλὴν ἅπαντα τὰ ὑποβληθέντα αὐτῷ διαγγέλματα, προτάσεις, ὑπομνήματα ἢ ἄλλα ἔγγραφα. Ὥστε κατὰ τὸν κανονισμόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλετε νὰ σεβασθῆτε, πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, πρὸ πάσης οἱασδήποτε συζητήσεως ἐπὶ οἱουδήποτε ἀντικειμένου, πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ ἀνάγνωσις παντὸς ἐγγράφου, κατατεθειμένου εἰς τὸ προεδρεῖον διὰ τὴν βουλὴν, ἀδιάφορον ἂν τὰ ἔγγραφα ταῦτα ἀναφέρωνται εἰς ζητήματα, περὶ ὧν θὰ γίνῃ βραδύτερον συζήτησις, ἢ δὲν θὰ γίνῃ διόλου συζήτησις. Τὸ ἄρθρον εἶναι σαφὲς καὶ δὲν ἐπιδέχεται καμμίαν ἀντίῤῥησιν. Ἀλλὰ διὰ ν’ ἀποφύγουν τὴν δυσκολίαν τοῦ κανονισμοῦ, ἐπεκαλέσθησαν παράδοξόν τινα συνταγματικὴν θεωρίαν, περὶ τῆς ὁποίας εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἰσχυρίσθησαν, κύριοι, ὅτι ἅμα ἡ κυβέρνησις ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν βουλὴν, ὅτι ἡ διάλυσις αὐτῆς ἀπεφασίσθη ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ἡ βουλὴ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης παύει τοῦ νὰ ᾖναι πολιτικὸν Σῶμα καὶ μεταβάλλεται εἰς Σῶμα ἁπλῶς νομοθετικὸν, περιωρισμένον μάλιστα καὶ τοῦτο νὰ νομοθετήσῃ ἐπὶ μόνων τῶν ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα ὑποδεικνύει ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία. Περιττὴ ἑπομένως, εἶπον, ἡ συζήτησις τῆς ἀπαντήσεως, καθὸ πολιτικὴ πρᾶξις, καὶ περιττὴ ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας. Διὰ νὰ ὑποστηρίζουν δὲ τὴν καινοφανῆ ταύτην θεωρίαν, ἐδανείσθησαν ἐκ τῆς Ἀγγλίας ἓν μεμονωμένον παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἐπιδεικνύοντες μετὰ στόμφου μᾶς εἶπον. «Ἰδοὺ ἐν τῇ συνταγματικωτάτῃ Ἀγγλίᾳ ὁ πρωθυπουργὸς Δισραέλης ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν βουλὴν, ὅτι ἀπεφασίσθη ἡ διάλυσίς της καὶ ἀπῄτησε παρ’ αὐτῆς νὰ ἐπιψηφίσῃ μόνον τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους. Ὁ ἡμέτερος λοιπὸν πρωθυπουργὸς παρέπεται εἰς τὸν Δισραέλην» Ἐπιθυμητὸν, κύριοι, θὰ ἦτον, ἀντὶ νὰ ταξειδεύσουν οἱ κύριοι εἰς τὴν Ἀγγλίαν, καὶ μάλιστα ἐν ὥρᾳ χειμῶνος, διὰ νὰ λάβουν ἐκεῖθεν παραδείγματα συνταγματισμοῦ, νὰ συμβουλευθῶσι τὸ ἰδικόν μας σύνταγμα, τὸ ὁποῖον εἶχον πρόχειρον, διὰ νὰ ἴδουν ἂν δύναται νὰ στηριχθῇ ἐπ’ αὐτοῦ, ἢ ὅπως δήποτε νὰ δικαιολογηθῇ, ἡ περίεργος αὕτη προνομία, τῆς ὁποίας πρῶτον ἤδη ζητεῖται ἡ ἐφαρμογὴ παρ’ ἡμῖν. Ἐν τῷ Συντάγματι, κύριοι, διατυποῦνται σαφῶς καὶ ὡρισμένως ἅπαντα τὰ προνόμια τοῦ βασιλέως, ὡς καὶ τὰ δικαιώματα τῶν λοιπῶν ἐξουσιῶν τοῦ κράτους· Ἄλλα δὲ βασιλικὰ προνόμια ἐκτὸς τῶν ἐν τῷ θεμελιώδει νόμῳ ἀναγεγραμμένων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι παρ’ ἡμῖν, διότι τὰ πολιτικὰ προνόμια δὲν συνιστῶνται σιωπηλῶς καὶ ἀγράφως, οὔτε καθιεροῦνται δι’ ἐθίμων καὶ τούτων ξένων. Διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ ποτὲ περὶ τούτου ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία, ἡ τελευταία συντακτικὴ συνέλευσις ἐφρόντισε νὰ προσθέσῃ εἰς τὸ σύνταγμα ἴδιον ἄρθρον, τὸ 21 νομίζω, τὸ ὁποῖον ὁρίζει ὅτι ὁ βασιλεὺς δὲν ἔχει ἄλλας ἐξουσίας, εἰμὴ ὅσας τοῦ ἀπονέμει ῥητῶς τὸ σύνταγμα. Τὸ σύνταγμα δὲ ἀπονέμει εἰς τὸν βασιλέα ἀπέναντι τῆς βουλῆς τὰς ἑξῆς προνομίας: νὰ κηρύττῃ τὴν ἔναρξιν καὶ λῆξιν τῶν συνόδων της, νὰ διακόπτῃ τὰς ἐργασίας της καὶ νὰ τὴν διαλύῃ. Ποῦ λοιπὸν εὕρετε σεῖς τὴν προνομίαν δι’ ἧς ἀκρωτηριάζεται ἡ Βουλὴ, δι’ ἧς ἀφαιρεῖται ἀπ’ αὐτῆς ὁ οὐσιώδης της χαρακτὴρ, ὁ πολιτικὸς, καὶ τὸ πολυτιμότερον δικαίωμά της, ὁ ἔλεγχος, καὶ μεταβάλλεται ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων εἰς ἁπλῆν νομοθετικὴν ἐπιτροπὴν, ἐνεργοῦσαν κατὰ τὰς ἐπιταγὰς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας; Τοιαύτη τερατώδης προνομία, διὰ νὰ γείνῃ ἀποδεκτὴ, διὰ νὰ κλίνωμεν ἀπέναντι αὐτῆς, ἔπρεπε νὰ ᾖναι ῥητῶς ἀναγεγραμμένη εἰς τὸ σύνταγμα καὶ νὰ κανονίζεται ἐν αὐτῷ ὁ τρόπος τῆς ἐνασκήσεώς της. Δὲν εἶναι δὲ διόλου ἐπιτετραμμένον, κύριοι, ἀφοῦ τὸ σύνταγμα δὲν σᾶς δίδει ὄχι βάσιν νόμιμον καὶ ἀσφαλῆ, ἀλλ’ οὐδ’ ἐλαχίστην νύξιν τοιαύτης ἀλλοκότου ἐξουσίας, ν’ ἀναζητήσητε εἰς ξένα ἔθνη, εἰς ξένους θεσμοὺς, εἰς ξένα συνταγματικὰ ἤθη καὶ ἔθιμα βάσιν ψευδῆ, ἐπίπλαστον καὶ σαθράν. Ἐν γένει δὲ ἂς μοὶ συγχωρηθῇ, κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι θεωρῶ ἐπικίνδυνον τὴν τυφλὴν, τὴν ἄκριτον τῶν ξένων ἀπομίμησιν. Ἀντὶ νὰ συμβουλευώμεθα ἐπιμελῶς τοὺς ἡμετέρους νόμους καὶ θεσμοὺς καὶ τὴν ἡμετέραν παράδοσιν, προστρέχομεν αἰωνίως εἰς τὴν ἱστορίαν εἴτε τῆς Ἀγγλίας, εἴτε τῆς Γαλλίας, ἐρανιζόμενοι ἐκεῖθεν παραδείγματα συνταγματισμοῦ ἀκρίτως καὶ ἀλόγως, χωρὶς νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ἰδιαιτέρας περιστάσεις τῶν ἐθνῶν τούτων, τὴν ἰδιαιτέραν των ἱστορίαν, τὴν ἰδιαιτέραν των παράδοσιν, τὸν ἰδιαίτερον χαρακτῆρά των, τὰ ἰδιαίτερα ἤθη καὶ ἔθιμα αὐτῶν, προσθέσατε δὲ καὶ τὰς ἰδιαιτέρας ἐνίοτε παραλλαγὰς αὐτῶν τῶν θεσμῶν. Δὲν ἀναλογιζόμεθα, ὅτι ἡ μὲν Γαλλία πολὺ ἀπέχει τοῦ νὰ ᾖναι τύπος συνταγματισμοῦ, ἡ δὲ νῦν περίβλεπτος Ἀγγλία διῆλθε διὰ μακρᾶς καὶ ὀδυνηρᾶς δοκιμασίας, καὶ ἡ κοινοβουλευτική της ἱστορία δὲν παρουσιάζει πάντοτε παραδείγματα ἀξιομίμητα, ἀλλὰ καὶ πολλὰς ἐκτροπὰς αἵτινες εὔχομαι νὰ μένουν ἐντελῶς ἄγνωσται παρ’ ἡμῖν. Τὸ λυπηρότερον δὲ, ὅτι ἐρανιζόμεθα σχεδὸν πάντοτε τὰ χείριστα τῶν παραδειγμάτων, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξήγειραν τὴν ὁμόφωνον κατάκρισιν, καὶ πράττομεν τοῦτο ὁσάκις ἔχομεν ἀνάγκην νὰ διαστρέψωμεν τοὺς θεσμοὺς ἡμῶν καὶ νὰ καθιερώσωμεν ἢ δικαιολογήσωμεν δικαιώματα αὐθαίρετα καὶ ἀδικαιολόγητα καὶ θεωρίας καινοφανεῖς καὶ ἀλλοκότους, ἐκ διαμέτρου ἀντικειμένας εἴς τε τὸ γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν. Ὄχι, κύριοι· τοιαῦτα παραδείγματα δὲν πρέπει κατ’ ἐλάχιστον νὰ ἐπισκοτίσουν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν ὀρθοφροσύνην σας. Κατὰ τὸ ἡμέτερον σύνταγμα, κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, κατὰ τὴν παρ’ ἡμῖν μικρὰν, ἀλλ’ ἀξίαν προσοχῆς κοινοβουλευτικὴν παράδοσιν, ἡ βουλὴ μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἀναγνωσθῇ τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεώς της, εἶναι καὶ πρέπει νὰ ᾖναι περιβεβλημένη μὲ ὅλα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει λαβοῦσα ὑπὸ τοῦ ἔθνους διὰ τῆς συντακτικῆς συνελεύσεως· οὐδεὶς δὲ δύναται ν’ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τῶν δικαιωμάτων της οὔτε ἓν ἰῶτα, διότι εἰς οὐδένα ἐδόθη τοιαύτη ἐξουσία. Ἰδοὺ ἡ μόνη ὀρθὴ, ἡ μόνη ἀληθὴς συνταγματικὴ θεωρία· πᾶσα ἄλλη εἶναι νόθος, εἶναι ψευδὴς καὶ ἀναξία τῆς προσοχῆς σας (εὖγε ἐξ ἀριστερῶν). Ἀλλὰ δὲν βλέπετε, μᾶς λέγει ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης, ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν βουλὴν ἡ περὶ τῆς διαλύσεώς της ἀπόφασις, ὁ ἔλεγχος, τὸν ὁποῖον αὕτη ἐξασκεῖ ἐπὶ τῆς κυβερνήσεως ὡς πολιτικὴ ἐξουσία, εἶναι ἄσκοπος καὶ μάταιος, ἀφοῦ δὲν δύναται νὰ ἀπολήξῃ εἰς τὴν πτῶσιν τῆς κυβερνήσεως; Κύριοι, ἓν πρᾶγμα λησμονεῖ πολὺ εὐκόλως ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς δημοσίας πολιτικῆς συζητήσεως ὁ σκοπὸς καὶ τὸ τέλος δὲν εἶναι ἀποκλειστικῶς καὶ πάντοτε ἡ πτῶσις τοῦ ὑπουργείου καὶ ἡ ἀντικατάστασις αὐτοῦ δι’ ἄλλου. Ὑπεράνω τῆς βουλῆς, ὑπεράνω τοῦ ὑπουργείου, ὑπεράνω πάσης ἐν τῷ συντάγματι καθεστηκυίας ἐξουσίας ἵσταται ὁ κυρίαρχος ὁ λαὸς, ἀγρυπνῶν καὶ ἐπιτηρῶν ἐνδελεχῶς τὴν ἐνέργειαν τῶν ἀρχόντων· ὁ ἔλεγχος δὲ τῆς βουλῆς, ἡ δημοσία πολιτικὴ συζήτησις, κύριοι, οὐσιώδη σκοπὸν ἔχει νὰ φωτίζῃ ἑκάστοτε τὸν λαὸν ἐπὶ παντὸς γενικοῦ ζητήματος καὶ νὰ τὸν κάμνῃ οὕτω νὰ συμμετέχῃ ἐμμέσως καὶ μακρόθεν τῆς διευθύνσεως τῶν δημοσίων πραγμάτων. Σήμερον δὲ, κύριοι, εἴπέρ ποτὲ, ὁ λαὸς ἔχει ἀνάγκην νὰ φωτισθῇ ἐκ τοιαύτης πολιτικῆς συζητήσεως, διότι διὰ τῆς ἀναγγελλομένης διαλύσεως θὰ κληθῇ ἐντὸς ὀλίγου νὰ δικάσῃ μεταξὺ ὑμῶν καὶ ἡμῶν· ἀλλὰ πῶς θὰ ἐνασκήσῃ τὸ κυριαρχικόν του τοῦτο δικαίωμα, ὅταν δὲν γνωρίζῃ τὶ φρονεῖτε ὑμεῖς καὶ εἰς τὶ διίστασθε ἀφ’ ἡμῶν; πῶς θὰ δικάσῃ, ὅταν δὲν γνωρίζῃ παντάπασι τὴν πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου, πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ὁποίας γίνεται χρῆσις τῆς ἐκτάκτου προνομίας τῆς διαλύσεως, ὅταν δὲν γνωρίζῃ κατὰ τί καὶ ἐπὶ τίνος ζητήματος ἡ πλειονοψηφία τῆς βουλῆς εὑρέθη εἰς ἀντίφασιν μὲ τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεως; Ἄσκοπον λοιπὸν, ματαίαν, θεωρεῖτε σεῖς συζήτησιν, τείνουσαν εἰς τὸ νὰ διανοίξῃ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ θέλετε λοιπὸν ν’ ἀποφανθῇ οὗτος περὶ τῆς τύχης τῶν ἀντιπροσώπων του καὶ τῆς κυβερνήσεως τυφλῶς καὶ ἀλόγως, ἀποβλέπων μόνον εἰς πρόσωπα ἢ εἰς ἐφήμερα φατριαστικὰ συμφέροντα; Ὄχι· δὲν σπουδαιολογεῖτε, ὅταν καταβιβάζετε οὕτω τὴν ἀξίαν τῶν πολιτικῶν συζητήσεων, ὅταν περιορίζετε τὸν σκοπὸν αὐτῶν εἰς μόνην τὴν ἀλλαγὴν τῶν ὑπουργείων. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ὀρθὰ, ὑπολαμβάνει ἐνταῦθα ὁ εὐφραδὴς φίλος μου κ. Λομβάρδος· συλλογισθῆτε ὅμως, ὅτι ἐὰν ἐπιμείνετε εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἀπαντήσεως, ἐὰν δὲν ψηφίσητε ἀμέσως τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, θὰ ἀναγκάσητε τὴν κυβέρνησιν ν’ ἀναγνώσῃ ἀμέσως τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως καὶ ἑπομένως νὰ φορολογήσῃ καὶ δαπανήσῃ ἄνευ νόμου μέχρι τῆς συγκλήσεως τῆς βουλῆς, οὕτω δὲ θ’ ἀναλάβητε τὴν εὐθύνην μιᾶς μεγίστης παρανομίας. Ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος βλέπει ἀντίστροφα τὰ πράγματα, διότι δὲν πιστεύω νὰ τὰ διαστρέφῃ ἑκουσίως. Ἂν ἡ κυβέρνησις ἐπιμείνῃ παραλόγως ν’ ἀκρωτηριάσῃ τὴν βουλὴν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς αὐτὴν δεσποτικῶς τὴν θέλησίν της, εἰς τίνα ἐπίκειται ἡ εὐθύνη, ἂν ἡ βουλὴ, σεβομένη ἑαυτὴν, δὲν ὑπακούσῃ; Ἡ κυβέρνησις θὰ ἀναδεχθῇ τότε καὶ τὴν εὐθύνην τῆς ἄνευ νόμου φορολογίας καὶ δαπάνης, ὅπως ἀνεδέχθη ἀπέναντι τοῦ ἔθνους καὶ τῆς ἱστορίας τὴν βαρεῖαν εὐθύνην τῆς διαλύσεως τῆς βουλῆς. Ὁ κύριος Λομβάρδος λοιπὸν μετατοπίζει προδήλως τὴν εὐθύνην, διὰ νὰ τὴν μεταχειρισθῇ καθ’ ἡμῶν ὡς φόβητρον. Ἀλλὰ τὸ τέχνασμα δὲν ἦτο εὐτυχές. Εὐτυχέστερον δὲ μοὶ ἐφάνη κατ’ οὐσίαν καὶ ἓν ἄλλο ἐπινόημα εἰς τὸ ὁποῖον κατέφυγεν. Ὁ κ. Λομβάρδος, ἐπιδεικνύων ἑαυτὸν ἄνευ ἀφορμῆς καὶ ἀνάγκης πολέμιον τῶν βασιλικῶν προνομιῶν, σᾶς εἶπεν ὅτι πρώτην ἤδη φορὰν ἡ κυβέρνησις ἐξαρτᾷ τὴν ἐνάσκησιν τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως ἐκ τῆς ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων. Τέλος πάντων ἰδοὺ μία κυβέρνησις, ἐφώναξεν, ἥτις δὲν θεωρεῖ ἀπόλυτον τὴν τοιαύτην προνομίαν τοῦ βασιλέως, ὅπως ἄλλοι πολλάκις διεκήρυξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀλλὰ προσέρχεται αὐθόρμητος εἰς τὴν βουλὴν, ἀναγγέλλει εἰς αὐτὴν, ὅτι ἀπεφασίσθη ἡ διάλυσίς της καὶ ζητεῖ νὰ ἐνασκήσῃ καὶ ἡ βουλὴ τὸ δικαίωμά της, ἐπιψηφίζουσα τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους. Οὕτω, λέγει, περιορίζεται ἡ βασιλικὴ προνομία διὰ τῆς προνομίας τῆς βουλῆς.» Δὲν διστάζω, κύριοι, νὰ ὁμολογήσω ὅτι τὸ ἐπινόημα εἶναι ὡς εὐφυΐα θαυμάσιον, διότι ἐξ ἑνὸς εὑρίσκεται τρόπος νὰ ἐπαινεθῇ ἡ κυβέρνησις, ἥτις ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπαινεθῇ, ἐξ ἄλλου κατακρίνονται δι’ ὑπαινιγμῶν οἱ πολιτικοὶ ἀντίπαλοι, οἵτινες ἔπρεπε νὰ παρασταθῶσιν εἰς τὸν λαὸν ὡς ὑπερασπισταὶ τῆς ἀπολύτου ἐξουσίας. Τῶν ὑπαινιγμῶν τούτων δὲν μένω καὶ ἐγὼ ἀλλότριος, διότι πολλάκις ἔλαβον ἀφορμὴν ν’ ἀνακηρύξω καὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ καὶ ἐν τῇ συντακτικῇ συνελεύσει τίνι τρόπῳ ἐννοῶ τὰς βασιλικὰς προνομίας ἐν τῷ συντάγματι· ὀφείλω λοιπὸν μίαν ἀπάντησιν, καὶ αὕτη θὰ ἦναι βραχεῖα καὶ ἁπλῆ, διότι ὅσον ἐπιτήδειον καὶ εὐφυὲς εἶναι τὸ ἐπινόημα τοῦ κυρίου Λομβάρδου κατ’ ἐπιφάνειαν, τόσον ἀσθενὲς καὶ σαθρὸν εἶναι κατ’ οὐσίαν. Ἡ περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς προνομία τοῦ βασιλέως, κύριε Λομβάρδε, ὅπως καὶ αἱ λοιπαὶ βασιλικαὶ προνομίαι, εἶναι κατ’ οὐσίαν ἀπεριόριστος καὶ ἀνεξέλεγκτος, διότι ὁ ἔλεγχος καὶ ἡ εὐθύνη δὲν ἀνέρχονται μέχρι τοῦ προσώπου τοῦ βασιλέως· ἀλλ’ εἰς τὴν ἐνάσκησιν αὐτῆς τροποποιεῖται κατὰ τοῦτο, ὅτι τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, ὅπως καὶ τὰ σχετικὰ διατάγματα τῶν λοιπῶν προνομιῶν, προσυπογράφεται ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου. Εἰς τὴν ἐνάσκησιν λοιπὸν, εἰς τὴν χρῆσιν τῶν βασιλικῶν προνομιῶν συμπράττει καὶ τὸ ὑπουργεῖον, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἀρχίζει ὁ ἔλεγχος καὶ ἡ εὐθύνη.

§65ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ εἶπον προτήτερα.

§66ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι τὸ εἴπετε, ἀλλὰ παρατηρῶ, ὅτι σᾶς ἐξέφυγε προηγουμένως μία φράσις παράδοξος, ἥτις ὁμολογῶ ὅτι μ’ ἐσκανδάλισεν ὅτε τὴν ἤκουσα ἀπὸ τοῦ στόματός σας. Τὴν ἐνθυμεῖσθε; «Ἐὰν, εἴπατε, τὸ ὑπουργεῖον κάμνῃ καλὴν ἢ κακὴν χρῆσιν τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως, κἀνεὶς δὲν δύναται νὰ τὸ ἐξετάσῃ.»

§67ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠκούσατε.

§68ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὴν ἤκουσα κατὰ δυστυχίαν πολὺ καλῶς, μετ’ ἐμοῦ τὴν ἤκουσαν καὶ πολλοὶ ἄλλοι, καὶ εἰς τὰ στενογραφημένα πρακτικὰ θὰ εὑρίσκηται βεβαίως, ἐκτὸς ἂν ληφθῇ φροντὶς νὰ διαγραφῇ ἀκολούθως. Ἀλλὰ καὶ ἐδῶ σᾶς ἔσωσεν ἡ συνήθης εὐστροφία σας. Ἠσθάνθητε ταχέως ὅτι τὸ ἔδαφος ἦτο λίαν ὀλισθηρὸν καὶ ἀνεκρούσατε ἀμέσως πρύμναν. (Ἱλαρότης)

§69ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν μὲ εἴδετε, οὔτε θὰ μὲ ἴδητε ποτὲ ἀνακρούοντα πρύμναν, θὰ ἦμαι πάντοτε ἕνας.

§70ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ πιστεύω, ἂν τὸ πιστεύητε ὑμεῖς. Ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ὅτι ἡ προνομία τῆς διαλύσεως κατ’ οὐσίαν εἶναι ἀπεριόριστος καὶ ἀνεξέλεγκτος. Ἡ ἐκτελεστικὴ λοιπὸν ἐξουσία οὐδεμίαν ἔχει ἀνάγκην πρὸς ἐνέργειαν αὐτῆς νὰ ζητήσῃ τὴν σύμπραξιν ἢ τὴν συγκατάθεσιν τῆς βουλῆς, οὔτε ἐξαρτᾶται ἡ ἐνάσκησις αὐτῆς ἐκ τῆς ἐπιψηφίσεως ἢ μὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων, οὔτε περιορισμός τις αὐτῆς δύναται νὰ θεωρηθῇ ἡ τοιαύτη ἐπιψήφισις τῆς βουλῆς. Εἶναι παιδαριῶδες, κύριοι, νὰ ζητῇ τις σχέσιν καὶ σύνδεσμον μεταξὺ τῆς ἐνασκήσεως τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως καὶ τῆς ἐπιψηφίσεως, τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων, τουτέστι μεταξὺ δύω πραγμάτων ἐντελῶς ἀσχέτων καὶ ξένων πρὸς ἄλληλα. Ὁ ἀληθὴς, ὁ πραγματικὸς περιορισμὸς τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως ἔγκειται εἰς τὴν σύμπραξιν τῶν λειτουργῶν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας πρὸς ἐνάσκησιν αὐτῆς, σύμπραξιν, ἥτις συνεπάγεται τὸν ἔλεγχον καὶ τὴν εὐθύνην τῶν λειτουργῶν τούτων, ἐνῷ ὁ Βασιλεὺς μένει ἀνεύθυνος καὶ ἀνεξέλεγκτος. Ναί, κύριοι, ὅ,τι ἀνάγεται εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως εἶναι κατ’ οὐσίαν ἀνεξέλεγκτον, διότι ὁ βασιλεὺς ἵσταται ἀπρόσιτος ὑπεράνω τῶν μεγάλων ἐξουσιῶν τοῦ κράτους, ἀποστολὴν ἔχων νὰ τηρῇ διὰ τῶν προνομιῶν του τὴν μεταξὺ αὐτῶν ἁρμονίαν· ἀλλ’ ἅμα προνομία τις ἐνασκεῖται, κατέρχεται τότε εἰς τὴν σφαῖραν τῆς ὑπευθύνου διοικήσεως, τῆς ὁποίας ἀνώτατοι λειτουργοὶ εἶναι οἱ ὑπουργοὶ τοῦ κράτους. Ἐκεῖ ἡ προνομία εἶναι σχετικὴ, ὑποκειμένη εἰς ἔλεγχον καὶ εὐθύνην, τὴν ὁποίαν οἱ ὑπουργοὶ δίδουσιν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους. Οὕτω, κύριοι, ἐν τῷ συνταγματικῷ πολιτεύματι οὐδαμοῦ ὑπάρχει πράγματι τὸ ἀπόλυτον καὶ ἀνεξέλεγκτον· ὅλα τὰ δικαιώματα συμμετριάζονται, ὅλαι αἱ ἐξουσίαι, ἁρμονικῶς μετ’ ἀλλήλων συμπράττουσαι πρὸς ἕνα κοινὸν σκοπὸν, συμπεριορίζονται καὶ συμπεριστέλλονται εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥστε δὲν ὑπάρχει ἀρχὴ, δὲν ὑπάρχει ἄρχων, ὅστις δύναται νὰ εἴπῃ «οὕτω θέλω· οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ ἐλέγξῃ, οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ περιορίσῃ». Τὸ αὐθαίρετον, τὸ ἀπόλυτον, τὸ ἀνεξέλεγκτον εἶναι ἀλλότριον καὶ ξένον πρὸς τὸ σύνταγμα, καὶ εἰς τοῦτο κεῖται ἡ ἀρετὴ τοῦ πολιτεύματος (εὖγε ἀριστερόθεν). Ἐὰν λοιπὸν, κύριοι, ἡ κυβέρνησις ἀναγκασθῇ νὰ εἰσπράξῃ καὶ δαπανήσῃ ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ φορολογικῶν νόμων, τοῦτο θὰ ᾖναι ἓν τῶν ἀναγκαίων καὶ ἀπαραιτήτων στοιχείων τῆς μεγάλης εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀνεδέχθη διὰ τῆς διαλύσεως. Εἰς αὐτὴν ἀπέκειτο νὰ ἀναμετρήσῃ, καὶ ἀνεμέτρησε βεβαίως, τὸ βάρος τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀνεδέχθη, ἀποφασίσασα ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ φορολογικῶν νόμων νὰ κάμῃ χρῆσιν βασιλικῆς προνομίας, ἥτις εἰς λίαν ἐκτάκτους καὶ σπουδαιοτάτας περιστάσεις πρέπει νὰ ἐνασκῆται, ὅταν δι’ αὐτῆς ᾖναι ἀνάγκη ἀπαραίτητος νὰ ἀποσοβηθῇ μέγας κίνδυνος ἢ νὰ προστατευθοῦν μεγάλα συμφέροντα τοῦ ἔθνους. Ἔργον τῆς βουλῆς, ἔργον ἡμῶν δὲν εἶναι νὰ ἐλαφρώσωμεν τὴν εὐθύνην ταύτην, ῥίπτοντες αὐτὴν ἐφ’ ἡμᾶς αὐτούς· ἔργον ἡμῶν δὲν εἶναι νὰ ἐπιψηφίσωμεν μετὰ σπουδῆς, ἀνεξετάστως, ἀνεξελέγκτως, διὰ μιᾶς γενικῆς προτάσεως, προϋπολογισμὸν καὶ φορολογικοὺς νόμους, διὰ νὰ θέσωμεν εἰς τυπικὴν κανονικότητα μίαν κυβέρνησιν, τόσον μεγάλην, τόσον βαρεῖαν εὐθύνην ἀναδεχομένην ἀπέναντι τοῦ ἔθνους διὰ τῆς διαλύσεως· ἔργον ἡμῶν εἶναι νὰ τηρήσωμεν ἀλώβητον τὴν ἐξουσίαν, μὲ τὴν ὁποίαν εἴμεθα περιβεβλημένοι μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς διαλύσεως, ὅτε κράζοντες «ζήτω ὁ βασιλεὺς», θὰ παρουσιασθῶμεν ὑπερήφανοι ἐνώπιον τοῦ κυριάρχου λαοῦ, διὰ νὰ ἀκούσωμεν τὴν ἐτυμηγορίαν του.

§71ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§72ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐστὲ, κύριοι, ζηλότυποι τῶν δικαιωμάτων Σας μὴ ἐπεμβαίνετε εἰς ἔργα ἀλλότρια, ἀλλὰ μὴ ἀφίνετε καὶ τοὺς ἄλλους νὰ ἐπέμβωσιν εἰς τὰ ὑμέτερα· ἐνθυμηθῆτε ὅτι τὰ δικαιώματα ἡμῶν εἶναι ἱερὰ παρακαταθήκη, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ παραδώσωμεν πλήρη καὶ ἀλώβητον. Διὰ τοῦτο, κύριοι, θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως, καὶ ἑπομένως νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ ἐπ’ αὐτῆς τροπολογία. Τὸ δεύτερον μάλιστα τοῦτο, ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας, δὲν δύναται ἔτι νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν, διότι ἀφορᾷ τὸν κανονισμὸν τῆς Βουλῆς.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λάβετε τὰς θέσεις Σας, κύριοι βουλευταί. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ.......

§74ΔΑΓΡΕΣ. Δηλαδὴ, κ. πρόεδρε, θεωρεῖται περαιωμένη ἡ συζήτησις;

§75ΠΟΛΛΟΙ. Περαιωμένη, μάλιστα.

§76ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Πρωθυπουργός. Μίαν στιγμὴν, κύριε πρόεδρε, Ὁ κύριος Μανέτας καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον ἔγγραφον πρότασιν.

§77Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (Γραμματεύς). Ἰδοὺ ἡ πρότασις, τὴν κατέθεσεν ὁ κ. Μανέτας. «Ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται ἵνα γραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν μόνον ἡ συζήτησις.......

§78ΠΟΛΛΟΙ. (Ἀριστερόθεν). Θὰ προηγηθῇ ἡ ἄλλη.

§79ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται, κύριε πρόεδρε, νὰ τεθῇ ζήτημα ἀφορῶν τὸν κανονισμόν. Ὑπάρχει ῥητὴ διάταξις ἐν τῷ κανονισμῷ, ἡ ὁποία ὁρίζει, ὅτι ὀφείλετε ν’ ἀνακοινώσητε εἰς τὴν Βουλὴν πᾶν ἔγγραφον, κατατεθειμένον εἰς τὸ προεδρεῖον. Ἀφιερούμεθα εἰς τὸν πατριωτισμόν Σας (θόρυβος), ὁ θόρυβός σας δὲν μὲ ταράσσει· τὴν παραφυλακὴν τοῦ κανονισμοῦ ἀνεθέσαμεν εἰς τὸν πατριωτισμόν Σας, κ. πρόεδρε, καὶ δὲν δύνασθε νὰ θέσητε εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ῥητὰς αὐτοῦ διατάξεις.

§80ΤΑΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἡ ἡμερησία διάταξις κατὰ τὸν κανονισμὸν ὁρίζεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Διὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν οὐδεμία ἡμερησία διάταξις ὑπάρχει καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν ὑμετέραν μαρτυρίαν. Σήμερον λοιπὸν ἡ Βουλὴ ἔχει καθῆκον νὰ ἀφίσῃ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν διὰ τὴν αὔριον, καὶ ἡ πρότασις αὕτη εἶναι σύμφωνος μὲ τὸν κανονισμόν. Τί ἐπικαλοῦνται τὸν πατριωτισμόν Σας περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἀμφιβάλλει κανείς; Θέσατε λοιπὸν εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν αὐτήν.

§81ΠΟΛΛΟΙ. (ἀριστερόθεν). Προηγεῖται ἡ τροπολογία.

§82Κ. ΔΑΓΡΕΣ. Παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε, νὰ εἴπω δύω λέξεις, ἐπειδὴ εἶμαι ὁ προκαλέσας τὴν συζήτησιν αὐτὴν καὶ ἐπειδὴ διάφοροι τῶν ἀγορευσάντων ἀπέδοσαν καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τοὺς συμφώνως μὲ ἐμὲ προαγορεύσαντας πρόθεσιν, ὅλως ἀπέχουσαν ἀπὸ τὴν ἔννοιαν τῶν λόγων μου καὶ τὸν σκοπόν μου. Ἐγὼ, κύριε πρόεδρε, ἐζήτησα τὸν λόγον καὶ ὕψωσα τὴν φωνήν μου ὑπὲρ τῆς τηρήσεως τοῦ κανονισμοῦ, διότι ἐν τῇ συνειδήσει μου, ἐφρόνουν, ὅτι ἤθελον θεωρηθῆ, ὅτι παρέβλεψα τὸ καθῆκόν μου, ἂν ἐν τῇ κρισίμῳ ταύτῃ στιγμῇ, καθ’ ἣν πρώτην φορὰν ἔρχεται ἡ ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ κυρίου Βούλγαρη κυβέρνησις ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἀναγγέλλεται ὁ καταρτισμός της, ἂν ἐσιώπων ἄφινον νὰ λάβῃ χώραν μία οὐσιώδης παράβασις τοῦ κανονισμοῦ καὶ ἤθελον παραλείψει οὐσιῶδες καθῆκον. Μοὶ εἶπον, κύριε πρόεδρε, ὅτι ἐπροκαλέσατε συζήτησιν (καὶ αὐτὸ τὸ εἶπεν ὁ βουλευτὴς Μεσσήνης καὶ ἄλλοτε φίλος μου, κύριος Κουμουνδοῦρος), ἵνα ὑβρίσητε, ἵνα παρεξηγήσητε. Δὲν μοὶ ἐφάνη παράδοξος ἡ ἔκφρασις αὕτη· διότι δὲν εἶναι πρώτη φορὰ ὅπου τὴν ἀκούω· εἰς ἄλλην ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἐζήτουν ἐκτεταμένην συζήτησιν, μοὶ εἶπον ὅτι εἶναι περιττόν· διότι οὐδένα ἄλλον σκοπὸν ἔχει, εἰμὴ νὰ προσβάλῃ πρόσωπα, νὰ ἐγγίζῃ χορδάς· καὶ ἂν ὁ βουλευτὴς Μεσσήνης ὡς καὶ ὁ κ. Λομβάρδος ἐπιθυμοῦν νὰ τοὺς ἀναφέρω τὴν ἐποχὴν, δὲν δυσκολεύομαι νὰ τοὺς εἴπω ὅτι ἦτο κατὰ τὴν σύνοδον τοῦ 1868, καθ’ ἣν ἐξηλέγχοντο αἱ ἐκλογαὶ Μεσσήνης, Οἰτύλου καὶ Ζακύνθου. Δὲν ἐπροκάλεσα λοιπὸν τὴν συζήτησιν, ἵνα ὑβρίσω κανένα, οὐδὲ νὰ παρεξηγήσω, οὐδὲ ἐγκατέλειψα τὰς τάξεις μου ἑνωθεὶς μὲ αὐθαιρέτους καὶ διεφθαρμένους, οὐδὲ ἀνέλαβον τὸ ἔργον τοῦ μεταβατικοῦ, μεταβαίνων ἀπὸ τὸ ἓν κόμμα εἰς τὸ ἕτερον, καὶ αὐτὸ ἀποδεικνύει ἡ σημερινὴ ὁμιλία μου, καί τοι προβλέπων, ὅτι δὲν θέλω καθήσει πλέον ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ· (διάλογοι). Δὲν ἐλπίζω, κύριε πρόεδρε, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει παραδεχθῆ τὴν παραβίασιν τοῦ κανονισμοῦ, καὶ ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, ὅστις χωρὶς νὰ θέλῃ ἴσως παρεβίασε μίαν διάταξιν οὐσιώδη αὐτοῦ, διακόψας τὴν ἀνάγνωσιν μιᾶς προτάσεως, ἥτις εἶχεν ἀρχίσει ν’ ἀναγινώσκεται· ἐπιθυμῶ νὰ πιστεύσητε ὅτι τὸ περιεχόμενον τῆς προτάσεως δὲν τὸ ἐγνώριζον, οὐδὲ τί περιέχει, οὐδὲ τί πραγματεύεται· ἀλλ’ ἂν συμπεράνω ἐκ τούτου, ὅτι εἰς τὸ μέλλον ἡ ἐξουσία θέλει διαχειρισθῆ παρὰ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ οὕτως, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι δὲν θὰ παρακαθήσω πλέον εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην, οὐδὲ ἐγώ, οὐδὲ πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων φίλων μου. Ἀφίνω τὰς πεποιθήσεις, τὴν μέλλουσαν εὐδαιμονίαν τοῦ τόπου καὶ τὴν καλλιτέραν κατάρτισιν τοῦ κοινοβουλίου εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ ὑπουργείου, εὔχομαι νὰ ἐπιτύχῃ. Ἐγὼ προῆλθον εἰς τὴν πρότασιν ταύτην, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, διὰ νὰ σκεφθῇ ἡ Βουλὴ ἂν πρέπῃ νὰ προβῇ εἰς ἐργασίας ἄλλας πρὶν ἢ ἀποδώσῃ ἀπάντησιν εἰς τὸν χαιρετισμὸν, τὸν ὁποῖον ἀπηύθυνεν ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν Βουλήν. Δὲν ἐμβαίνω, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς χρήσεως τῶν προνομίων (διάλογοι), οὔτε θέλω παλινδρομήσει ἢ μεταβάλει τὴν θέσιν τοῦ ζητήματος ἢ τὴν ἐμήν· ἀείποτε ἐπεζήτησα τὴν θέσιν τῆς τιμῆς, καὶ αὐτὴν δὲν θέλω τὴν ἐγκαταλείψει ἀπέναντι οὐδεμιᾶς θυσίας ἢ συμφέροντος. Δὲν θέλω ὅμως νὰ εἴπω, κύριε πρόεδρε, ὅ,τι ὁ εὐφυέστατος φίλος μου κύριος Λομβάρδος εἶπεν, ὅτι ἂν δὲν ἀνταπεδώκαμεν τὸν χαιρετισμὸν, τίς πταίει; ἡμεῖς; Ὄχι, διότι δὲν μᾶς ἀφίνει ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεύς. Δὲν θέλω, κύριε πρόεδρε, νὰ ῥιφθῇ ἡ ἰδέα αὐτὴ ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δέχεται νὰ δώσῃ τὴν ἀπάντησιν, οὔτε ὅτι ἡ Α. Μ. ἐθεώρησεν ἀναξίαν τὴν ἀπάντησιν τοῦ χαιρετισμοῦ παρὰ τοῦ κοινοβουλίου τούτου, τοῦ ὁποίου, κύριοι, αἱ ἐργασίαι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἄφησαν ἐξαιρετικὴν ἐποχὴν, καθ’ ὅσον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἄνευ φατριασμοῦ, ἄνευ κομματισμοῦ ὑπεστήριξε μίαν κυβέρνησιν μὴ ἔχουσαν πλειοψηφίαν ἰδίαν καὶ ἐπεψηφίσατο πολλὰ, μεγάλα καὶ διάφορα νομοσχέδια. Ἀλλά, κύριοι, ἐνῷ εἶπον, ὅτι θέλω νὰ σκεφθῇ ἡ Βουλὴ, διότι παραβιάζεται ὁ κανονισμός της, (διακοπαί), ἂν προτάξῃ ἄλλας ἐργασίας ἀπὸ τὰς ὁριζομένας ὑπὸ τοῦ κανονισμοῦ, μὲ τοῦτο, κύριοι, δὲν ἐννοῶ, ὅτι εἶμαι ἐναντίος τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν καὶ ἄλλοτε ἐξέφρασα καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου· ὅτι ἡ Βουλὴ καί τοι διαλυομένη, ὀφείλει νὰ δώσῃ καὶ δίδει πίστωσιν τρίμηνον ἢ τετράμηνον καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους· ἀλλὰ λέγων τοῦτο, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀρνηθῶ τὸν δικαιότατον ἰσχυρισμὸν τῶν προλαλησάντων, ὅτι ἡ κυβέρνησις ὀφείλει νὰ διατυπώσῃ τοῦτο καὶ ἡ Βουλὴ δι’ ἀποφάσεώς της νὰ τὸ θέσῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν συμφώνως μὲ τὸν κανονισμόν.

§83Ι. ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε........

§84Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Κύριοι βουλευταὶ, ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σαφῶς καὶ συνταγματικῶς ἐξέθεσεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν ἀπόφασιν, ἣν ὁ Βασιλεὺς ἐν τῇ ὑψηλῇ Αὑτοῦ συνέσει ἔλαβεν ἤδη τοῦ νὰ ἐνασκήσῃ τὴν προνομίαν, ἣν τὸ πολιτικὸν σύνταγμα χορηγεῖ εἰς Αὐτόν, διαλύων τὴν παροῦσαν Βουλὴν. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην, φρονῶ ὅτι ἦτο περιττὴ ὅλη ἡ συζήτησις, ἥτις ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν ἐπὶ δύω καὶ ἐπέκεινα ὥρας· ὡς πολιτικὸν σῶμα, κατὰ τὴν κρίσιν μου, μετὰ τὴν ἐπίσημον ταύτην ἐξήγησιν, τὸ ὁποῖον ἔχει δικαίωμα νὰ ἐξελέγξῃ καὶ ἐπικρίνῃ πολιτικῶς τὴν κυβέρνησιν, δὲν ὑφίσταται πλέον ὡς Βουλή, ὑφίσταται δὲ μόνον ὡς σῶμα νομοθετικόν· διότι ἡ Βουλὴ εἶναι σῶμα πολιτικὸν καὶ ὡς τοιοῦτον συζητεῖ καὶ ἀποφασίζει περὶ πολιτικῶν ζητημάτων, καὶ σῶμα νομοθετικόν. Πρόκειται λοιπόν, κύριοι βουλευταί, νὰ ἐξασκήσῃ ἡ Βουλὴ ἤδη τὰ νομοθετικὰ αὑτῆς καθήκοντα πρὶν ἢ ἀναγνωσθῇ τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως αὐτῆς, ὅπως διευκολύνῃ τὴν κυβέρνησιν εἰς τὴν νόμιμον καὶ συνταγματικὴν ἐξάσκησιν τῶν ἑαυτῆς καθηκόντων. Καὶ, κύριοι, τί θὰ προκύψῃ ἀπὸ μίαν πολιτικὴν συζήτησιν, ἀπὸ μίαν πολιτικὴν ἀπόφασιν; Τὸ ὑπουργεῖον ὅταν ἀνέλαβε τὰς ἡνίας τοῦ κράτους ἐγνώριζε τὴν πολιτικήν του σχέσιν πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ εἶπεν εἰς τὸν Βασιλέα, ἀναλαμβάνω τὰς ἡνίας τοῦ κράτους, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ συμπράξω μὲ τὴν παροῦσαν Βουλήν, καὶ ὁ Βασιλεὺς εἶπεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, θέλω ν’ ἀναλάβῃς σὺ τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν, ἐγὼ δὲ διαλύω τὴν Βουλὴν διὰ ν’ ἀποφανθῇ τὸ ἔθνος ἂν ἔπραξεν αὕτη καλῶς εἰς ὅ,τι ἔπραξε μέχρι τοῦδε, ἡμεῖς δὲ ἀνελάβομεν τὴν εὐθύνην ἀπέναντι τῶν ἀντιπροσώπων τοὺς ὁποίους θὰ ἀποστείλῃ ὁ λαὸς διὰ τῶν νέων ἐκλογῶν.

§85ΤΙΝΕΣ. Μπράβο!

§86Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Καὶ μετὰ τὴν βασιλικὴν ταύτην ἀπόφασιν προκαλεῖτε τοιαύτην συζήτησιν; (θόρυβος). Καὶ ἂν, κύριοι, ἀνήρχετο ὁ σεβαστὸς πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως καὶ ἀνεγίνωσκε τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, ἐλάμβανε πλέον χώραν ἡ τοιαύτη συζήτησις; βεβαίως ὄχι.

§87ΚΟΡΙΖΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ἂς τὸ διαβάσῃ· (θόρυβος).

§88ΛΑΠΑΣ. Ἡμεῖς θέλομεν νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἂν θὰ δώσῃ τὰς πιστώσεις· καὶ τότε, ἂν ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ νὰ μὴ δώσῃ τὰς πιστώσεις, τότε βέβαια θὰ ἀναγνωσθῇ τὸ διάταγμα· διότι τὸ ἔγκλημα αὐτὸ πρέπει νὰ τὸ πάρουν εἰς τὴν πλάτην των ἐπάνω οἱ κύριοι· διότι ἐγὼ ὡς βουλευτὴς θέλω νὰ δώσω ὅλα τὰ μέσα νὰ διοικήσῃ ἡ κυβέρνησις νομίμως, συμφώνως μὲ τὸ Σύνταγμα· καὶ ἐγὼ θεωρῶ ὅτι εἴμεθα διαλελυμένοι, δὲν θέλω ὅμως νὰ ἦμαι ὑπεύθυνος, διότι δὲν ἔδωσα τὴν ψῆφόν μου διὰ νὰ δοθοῦν αἱ πιστώσεις κτλ. (θόρυβος).

§89Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ἂν, κύριοι, ἐπαναλαμβάνω, ἀνεγινώσκετο ἤδη τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, τί ἤθελε προκύψει ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης; Οὐδέν. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ὅλη ἡ συζήτησις ἡ γενομένη ἦτο ματαία, ὅτι ἡ συζήτησις ἂν πρέπῃ νὰ γίνῃ ἢ μὴ ἀπάντησις εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον, εἶναι ἐπίσης ματαία· διότι αὐτὸς ὁ Βασιλεὺς διὰ τῆς διαλύσεώς σας σᾶς λέγει, ὅτι μετὰ τὰ πολιτικὰ συμβάντα ἀπὸ τῆς 25 Ὀκτωβρίου καὶ ἐντεῦθεν θεωρεῖ περιττὴν πᾶσαν ἀπάντησιν εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Καὶ ἂν, κύριοι, ἡ Βουλὴ ὤφειλε, ὅπως ὤφειλε νὰ σεβασθῇ τὸ στέμμα...

§90ΜΙΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ποῖος προσέβαλε τὸ στέμμα καὶ ἔρχεσθε σεῖς ὑπερασπισταὶ αὐτοῦ τώρα; (θόρυβος).

§91Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Καὶ ἤθελε ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον, ὤφειλε νὰ πράξῃ τοῦτο πρὶν ἢ προέλθῃ εἰς καμμίαν ἄλλην πολιτικὴν πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν ἡ ψηφοφορία τῆς 25 Ὀκτωβρίου διὰ τῆς ἐκλογῆς τοῦ προέδρου προεκάλεσε. Καὶ ἔρχεσθε, κύριοι, νὰ ἰσχυρίζησθε, ὅτι ὀφείλομεν ἐξ ἁβροφροσύνης ν’ ἀπαντήσωμεν ὕστερον ἀπὸ δύο μῆνας, ἀφοῦ συνέβησαν πολλὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα εἴθε νὰ μὴ συνέβαινον; Ἡ ἀπάντησις λοιπὸν κρίνεται περιττὴ ἀπ’ αὐτὸν τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα τῆς πολιτείας, ὅστις ἀπήγγειλε τὸν λόγον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ταύτης. Καὶ ἐπειδὴ ἡ ἀπάντησις συνεπάγεται πολιτικὴν συζήτησιν, ἡ κυβέρνησις σᾶς λέγει, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προβῆτε εἰς τοιαύτην συζήτησιν, ἀφοῦ ἤδη ὡς σῶμα πολιτικὸν δὲν ὑφίστασθε· μετὰ παῤῥησίας ζητεῖ ἀπὸ σᾶς νὰ τὴν συντρέξητε νομοθετικῶς διὰ νὰ κυβερνήσῃ μέχρι τῆς συγκαλέσεως τῆς νέας Βουλῆς ἐντὸς τοῦ Συντάγματος καὶ ἐντὸς τῶν κειμένων νόμων. Διὰ τοῦτο, ὅπως ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἐξέθεσε πρὸς ὑμᾶς, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου οἱ φορολογικοὶ νόμοι τοῦ ἔτους 1871 θέλουν ἰσχύει καὶ διὰ τὸ 1872. Ὑποβάλλω ἐπίσης νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου χορηγεῖται τετράμηνος πίστωσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τὸ ἔτος 1872. Ἐπειδὴ δὲ ἡ προθεσμία τῶν δηλώσεων πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νόμων περὶ ἐθνικῶν φυτειῶν καὶ διανομῆς ἐθνικῆς γῆς ἔληξεν ἢ λήγει κατ’ αὐτὰς, καὶ ἐπειδὴ πολλοὶ τῶν συμπολιτῶν μας δὲν ἐδήλωσαν οὔτε τὰς φυτείας, οὔτε τὰς παρ’ αὐτῶν κατεχομένας γαίας, ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει ἐπίκειται μεγίστη ζημία εἰς αὐτοὺς, ἐνόμισα ἀναγκαῖον, νὰ ὑποβάλω δύο νομοσχέδια διὰ τῶν ὁποίων παρατείνεται ἡ προθεσμία τῆς δηλώσεως τῶν μὲν φυτειῶν μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου 1872, τῶν δὲ ἐθνικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν γαιῶν μέχρι τέλους τοῦ ἔτους 1872. Τοιαῦτα νομοσχέδια εἶχεν ὑποβάλει ὁ ἔντιμος προκάτοχός μου· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐμπεριεῖχον καὶ ἄλλας διατάξεις τροποποιούσας τοὺς σχετικοὺς νόμους, ἐνόμισα ἀναγκαῖον ν’ ἀφήσω εἰς τὴν μέλλουσαν Βουλὴν νὰ συζητήσῃ τὰς τροποποιήσεις ταύτας, πολλὰς τῶν ὁποίων κἀγὼ θεωρῶ ἀναγκαίας. Παρακαλῶ δὲ τὴν Βουλὴν νὰ παύσῃ πᾶσαν συζήτησιν περιστρεφομένην εἰς πολιτικὸν ζήτημα καὶ νὰ ἐγγράψῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὸ φορολογικὸν νομοσχέδιον, τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγίας τετραμήνου πιστώσεως καὶ τὰ δύω ἕτερα νομοσχέδια περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν, περὶ τῶν ὁποίων πρὸ μικροῦ ἐποιησάμην λόγον (θόρυβος). Ἐπειδὴ δὲ τοιαύτη πρότασις ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ἐκ μέρους ἀξιοτίμων τινῶν βουλευτῶν, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ψηφοφορήσῃ τὴν πρότασιν ταύτην, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις· ἂν δὲν ὑπάρχῃ, ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ νομοσχέδια καὶ νὰ θεωρηθῇ ἡ ἀνάγνωσίς των αὕτη ὡς πρώτη, ὥστε αὔριον καὶ μεθαύριον νὰ κατασταθῶσι τέλειοι νόμοι διὰ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ Βασιλέως.

Τὰ ὑποβαλλόμενα νομοσχέδια ἔχουσιν ὡς ἕπονται·

«ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ

Περὶ φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς, τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν καὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ζώων καὶ μελισσίων διὰ τὸ 1872 ἔτος. Ἄρθρον 1. Διά τε τὸν ἔγγειον καὶ ἐπικαρπίας φόρον ἐπὶ τῶν προϊόντων τῆς γῆς, τὸν φόρον ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν καὶ τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ζώων καὶ μελισσίων, ἰσχύουσι καὶ διὰ τὸ ἔτος 1872 οἱ περὶ τῶν αὐτῶν φόρων καὶ δικαιωμάτων σχετικοὶ νόμοι τοῦ ἔτους 1871 ΤΠΒʹ. καὶ ΤΟΖʹ. ἀπὸ 11 καὶ 22 Μαρτίου 1871. Ἄρθρον 2. Ὁ νόμος περὶ φόρου ἐπιτηδευμάτων δὲν ἐφαρμόζεται ἐν ταῖς Ἰονίοις νήσοις καὶ κατὰ τὸ 1872. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 27 Δεκεμβρίου 1871. Ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς

Βουλευτὴς Ἐπιδ. Λιμηρᾶς,

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΔΟΣ.

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ

Περὶ χορηγίας πιστώσεως διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἐξόδων τοῦ κράτους τῶν μηνῶν Ἰανουαρίου, Φεβρουαρίου, Μαρτίου καὶ Ἀπριλίου τῆς χρήσεως 1872. Ἄρθρον 1. Διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἐξόδων τοῦ κράτους τῶν μηνῶν Ἰανουαρίου, Φεβρουαρίου, Μαρτίου καὶ Ἀπριλίου καὶ εἰς λογαριασμὸν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1872, χορηγεῖται εἰς τὴν Κυβέρνησιν πίστωσις ἴση πρὸς τέσσαρα δωδεκατημόρια τοῦ ὑποβληθέντος ἤδη προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1872. Ἄρθρον 2. Ἡ κατὰ κεφάλαια καὶ ἄρθρα διανομὴ τῆς ἀνωτέρω πιστώσεως ἐνεργηθήσεται ἐπὶ τῇ βάσει χρηματικῶν αἰτήσεων τῶν ἁρμοδίων ὑπουργείων, ἐγκεκριμένων παρὰ τοῦ Βασιλέως. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 27 Δεκεμβρίου 1871. Ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς καὶ

βουλευτὴς Ἐπιδ. Λιμηρᾶς,

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ.

Περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τοῦ Νόμου περὶ ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν. Ἄρθρον μοναδικόν. Ἡ προθεσμία περὶ δηλώσεως τῶν ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν, περὶ ὧν διαλαμβάνει ὁ ΤΠϚʹ. νόμος, παρατείνεται μέχρι τέλους τοῦ μηνὸς 8βρίου τοῦ 1872 ἔτους· αἱ δὲ δοθεῖσαι δηλώσεις μετὰ τὴν ἔκπνευσιν τῆς διὰ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ αὐτοῦ νόμου ταχθείσης προθεσμίας, θεωροῦνται νόμιμοι. Ἀθῆναι, τὴν 27 Δβρίου 1871. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν,

Βουλευτὴς Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς,

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ.

Περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν ἐπὶ τοῦ νόμου περὶ διαθέσεως καὶ διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς. Ἄρθρον μοναδικόν. Ἡ διὰ τοῦ ἄρθρου 10 τοῦ ΥΛΑʹ. νόμου προθεσμία, περὶ διαθέσεως καὶ διανομῆς τῶν ἐθνικῶν, ἐπισκοπικῶν καὶ εἰς τὰς διαλελυμένας μονὰς ἀνηκουσῶν γαιῶν, παρατείνεται μέχρι τέλους Δεκεμβρίου τοῦ ἔτους 1872· αἱ δὲ ἕτεραι προθεσμίαι, περὶ ὧν διαλαμβάνουσι τὰ ἄρθρα 20 καὶ 26 τοῦ αὐτοῦ νόμου, ἄρχονται ἀπὸ τῆς ἐκθέσεως τοῦ βιβλίου τῶν δηλώσεων τῶν κατόχων. Ἀθῆναι, τῇ 27 Δεκεμβρίου 1871. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν,

βουλευτὴς Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς,

Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ.»

§92Ι. ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπίστευον, κύριε πρόεδρε, μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ῥητοῦ ἄρθρου τοῦ κανονισμοῦ, καθ’ ὃ ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς τὰς ἐργασίας της πρὶν ἀναγνωσθῶσι τὰ κατατεθέντα εἰς τὸ προεδρεῖον διαγγέλματα καὶ διάφορα ἔγγραφα καὶ προτάσεις, ἐπίστευον, λέγω, ὅτι ὁ κύριος πρόεδρος ὀπισθοδρομῶν ἀπέναντι τῆς διαγωγῆς, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν, ἐπίστευον, ὅτι ἤθελε διακόψει πᾶσαν συζήτησιν γεννηθεῖσαν ἐπὶ ἀντικειμένου ὅλως ἰδιαιτέρου καὶ διατάξει τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἀναγνώσεως τῶν προτάσεων. Δὲν θέλω νὰ ἔλθω εἰς συζήτησιν καὶ ἐξετάσω τὴν διφυῆ μορφὴν, ἣν ἠθέλησαν νὰ δώσουν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ δι’ ἧς διακρίνουν τὰ ἔργα αὐτῆς εἰς πολιτικὰ καὶ εἰς νομοθετικά· διότι οὐδαμοῦ τὸ Σύνταγμα καθιεροῖ τοιαύτην διάκρισιν καὶ ἀφ’ οὗ ὁ θεμελιώδης νόμος δὲν διακρίνει πότε ἡ Βουλὴ δύναται νὰ ἐξασκήσῃ τὸ ἓν δικαίωμα καὶ πότε τὸ ἄλλο, πᾶσα διάκρισις τῶν ἐξουσιῶν αὐτῆς στηρίζεται εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν καὶ ἕκαστος δύναται κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτῷ, ὁτὲ μὲν νὰ περιστέλλῃ, ὁτὲ δὲ νὰ ἐπεκτείνῃ τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, τοῦθ’ ὅπερ ἔσεται προφανὴς παραβίασις τοῦ Συντάγματος. Ὑπομιμνήσκων ὅθεν τὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ, παρακαλῶ νὰ τηρήσῃ τὴν θέσιν του τὸ προεδρεῖον, διατάττον τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἀναγνώσεως τῆς κατατεθείσης προτάσεως καὶ δεικνύον ὅτι ἂν καὶ ὀλίγαι εἰσέτι μένουν ἡμέραι ζωῆς εἰς τὴν Βουλὴν, γνωρίζει καὶ δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰ δικαιώματα αὑτῆς, καὶ ὅτι οὐδεμία ἀπειλὴ δύναται ν’ ἀναγκάσῃ αὐτὸ πρὸς παραβίασιν τοῦ κανονισμοῦ.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις θεωρεῖται περαιωμένη. Κατὰ τὸ Σύνταγμα δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ προτιμᾶται ὁ ὑπουργὸς, ὅταν ζητῇ τὸν λόγον, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἠδυνάμην παρὰ νὰ δώσω τὸν λόγον εἰς τὸν κύριον πρωθυπουργὸν, ὅστις διέκοψε τῷ ὄντι τὴν ἀνάγνωσιν τῆς τροπολογίας ἐκείνης. Ἠκούσατε, κύριοι, τὴν ὁμιλίαν τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ· μετὰ ταῦτα ἐγεννήθη συζήτησις, ἂν πρέπῃ νὰ προταχθῇ ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον ἢ νὰ περιορισθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν ἤδη ὑποβληθέντων ἢ ὑποβληθησομένων νομοσχεδίων. Κύριοι, ἐξ ἑνὸς μέρους εἶναι τὸ Σύνταγμα καὶ ἐξ ἑτέρου πρόκειται ὁ κανονισμός. Ἐννοῶ καὶ ἐγὼ, ὅτι ἡ τροπολογία πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ, ἂν θέλῃ νὰ προτάξῃ τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἢ θ’ ἀποφασίσῃ νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Μανέτα καὶ λοιπῶν. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι καθ’ ὅσον ἐσεβάσθημεν τὸ Σύνταγμα ὀφείλομεν νὰ σεβασθῶμεν καὶ τὸν κανονισμόν.....

§94Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς ψηφοφορηθῇ, ἂν πρέπῃ ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία ἢ ἡ πρότασις τοῦ ὑπουργείου (θόρυβος).

§95ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω, κ. πρόεδρε, ὅτι δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ θέσητε εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ῥητὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ, κατὰ τὴν ὁποίαν μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν καὶ ἔγκρισιν τῶν πρακτικῶν ἀναγινώσκονται πᾶσαι αἱ προτάσεις καὶ τὰ διαγγέλματα τὰ κατατεθειμένα εἰς τὸ προεδρεῖον, καὶ κατόπιν ἐπέρχεται ἡ ἡμερησία διάταξις, ἡ δὲ Βουλὴ ἀποφασίζει τότε ὅ,τι θέλει, τὴν ἀναβολὴν, τὴν μετατροπὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως κτλ. Πρέπει νὰ σεβασθῆτε, κ. πρόεδρε, τὸν κανονισμόν· δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται, ἐπαναλαμβάνω, νὰ τὸν θέσητε εἰς ψηφοφορίαν· ἡ τιμὴ σᾶς ὑπαγορεύει ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία· (θόρυβος).

§96ΤΙΝΕΣ. Τί θέλει ἐδῶ ἡ τιμή;

§97ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος συνεπάγεται τὴν τιμήν. Δὲν τὸ ἐννοεῖτε;

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ παρὰ νὰ φυλάξω τὴν τιμήν μου καὶ τὸ καθῆκόν μου.

§99Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Νὰ σεβασθῆτε τὸν κανονισμὸν, ἐπαναλαμβάνει ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἑρμιονίδος· μάλιστα νὰ σεβασθῆτε τὸν κανονισμὸν λέγομεν καὶ ἡμεῖς· ἀλλὰ κατὰ τοῦτον, κύριε πρόεδρε, τί καλούμεθα νὰ πράξωμεν σήμερον;

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅ,τι ἀποφασίσει ἡ Βουλή.

§101Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς οἰκονομικῶν). Ἀλλ’ ὅταν ἐπισήμως ἀναγγέλληται, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλ. λόγον, δι’ οὓς λόγους ἔλαβα τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, τί χρειάζεται ἡ τροπολογία; Ἀλλὰ καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ τοιαύτη ἀπάντησις, ἡ ὑποβληθεῖσα τροπολογία ἔπρεπε ν’ ἀναγνωσθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτῆς καὶ οὐχὶ ἤδη, ὅτε πρόκειται νὰ κανονίσῃ ἡ Βουλὴ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διότι τοιαύτη δὲν ὑπάρχει, ὅπως ὑμεῖς ὁ ἴδιος, Κ. πρόεδρε, εἴπετε. Ἂν ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ νὰ γείνῃ ἡ ἀπάντησις καὶ ἡ κυβέρνησις δὲν κάμῃ χρῆσιν τοῦ διατάγματος τῆς διαλύσεως, τότε ἂς ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία· ἀφοῦ ὅμως ὄχι μόνον δὲν πρόκηται ἤδη νὰ γείνῃ τοιαύτη ἀπάντησις, ἀλλ’ ἐπισήμως ἐξετέθη, ὅτι οὐδεμία καὶ εἰς τὸ μέλλον θέλει γείνει ἀπάντησις, εἰς τί θὰ χρησιμεύσῃ ἡ ἀνάγνωσις τῆς τροπολογίας; Διὰ τοῦτο ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασιν, ἣν ὑπέβαλόν τινες τῶν ἐντίμων συναδέλφων μας τοῦ νὰ κανονισθῇ ἡ ἡμερησία διάταξις, εἰς ἣν νὰ ἐγγραφῇ ὡς μόνον ἀντικείμενον ἡ συζήτησις τῶν ὑποβληθέντων νομοσχεδίων, ν’ ἀποφασίσῃ δὲ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης.

§102ΤΙΝΕΣ. Νὰ σεβασθῶμεν τὸν κανονισμόν.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅ,τι θέλει ἂς ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή. Λοιπὸν τί θέλει ἡ Βουλή;

§104Γ. ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ Βουλὴ θέλει καὶ πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία (θόρυβος).

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὑπῆρξεν ἀμφισβήτησις, θὰ προκαλέσω τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§106Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ θέσητε τὸ ζήτημα, κύριε πρόεδρε· νομίζω, ὅτι τοῦτο πρέπει νὰ ᾖναι ὡρισμένον. Ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μᾶς ἀνέπτυξε μίαν θεωρίαν, τὴν ὁποίαν δὲν συμμερίζομαι, ἤγουν ὅτι ἡ κυβέρνησις ἀφοῦ ἀνήγγειλεν, ὅτι θὰ προβῇ εἰς τὴν διάλυσιν, ἡ Βουλὴ παύει νὰ ᾖναι πολιτικὸν σῶμα καὶ μετατρέπεται εἰς νομοθετικόν· τοῦτο δὲν τὸ συμμερίζομαι. Ἡ Βουλή, ἐνόσω ὑπάρχει, εἶναι Βουλὴ μὲ ὅλα τὰ δικαιώματά της καὶ τὰ καθήκοντά της. Δὲν χωρίζεται λοιπὸν ἡ Βουλή. Δὲν εἶναι ἡ Βουλὴ τῆς νῦν Ἑλλάδος ὡς ἄλλη τις Βουλὴ ἑλληνικὴ ὑπὸ ἄλλας περιστάσεις, ἡ ὁποία μετετρέπετο πότε εἰς νομοθετικὸν καὶ πότε εἰς πολιτικὸν σῶμα· ἡ Βουλὴ ἔχει ὅλα της τὰ δικαιώματα πάντοτε. Τὸ ζήτημα εἶναι τὸ ἑπόμενον. Ἀναγγελλομένης τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ἡ Βουλὴ ἐπιμένει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰς τακτικὰς ἐργασίας της χωρὶς νὰ προσέξῃ εἰς ὅ,τι ἀναγγέλλει ἡ Κυβέρνησις, αὐτὴ δὲ μένει ἐλευθέρα νὰ ἐξασκήσῃ τὸ δικαίωμά της τὸ συνταγματικόν, ἢ ἡ Βουλὴ ἀκούουσα, ὅτι ὑπεγράφη διάλυσις καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται εἰς ἔκνομον καὶ ἀντισυνταγματικὴν θέσιν, ἕνεκα τῆς μὴ ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν νόμων, δὲν θέλει ν’ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς ἐκνόμου καὶ ἀντισυνταγματικῆς θέσεως, εἰς ἣν θέλει εὑρεθῆ ἡ κυβέρνησις εἰσπράττουσα καὶ δαπανῶσα ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ ἄνευ νόμων φορολογικῶν; ὅπως μένῃ ἡ εὐθύνη εἰς τὴν κυβέρνησιν ἂς μὴ παρεμβάλωμεν ζητήματα κανονισμοῦ ἢ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἡ Βουλὴ λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν, ὅταν πρόκηται περὶ τῶν τακτικῶν ἐργασιῶν της. Εἰς στιγμὴν, καθ’ ἣν πρόκειται ν’ ἀποθάνωμεν, μὴ ἀποθάνωμεν ἐπὶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα δὲν συνᾴδουσι μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ κοινοβουλίου. Ὀφείλομεν νὰ θέσωμεν τὴν κυβέρνησιν εἰς θέσιν νὰ μὴ ἔχῃ πρόφασιν ἐναντίον μας. Οἱ λογαριασμοί μας μετὰ τῆς κυβερνήσεως ἔληξαν ἅμα ἀνηγγέλθη ἡ διάλυσις. Θέλομεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς ἐργασίας μας; Κανεὶς δὲν δύναται νὰ μᾶς ἐμποδίσῃ, οὔτε τὸ φαντάζεται, πιστεύω, ὁ κύριος πρωθυπουργός. Ἀλλ’ εἰς αὐτὴν τὴν περίπτωσιν ποῖος ἠμπορεῖ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν κυβέρνησιν νὰ ἀναγνώσῃ τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως; (θόρυβος). Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορὰ τῆς γνώμης ἐμοῦ καὶ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, κύριε πρόεδρε. Ἡμεῖς δὲν ἀναδεχόμεθα τὴν εὐθύνην νὰ τεθῇ εἰς ἔκνομον κατάστασιν ἡ κυβέρνησις, ἂν ἡμεῖς τῆς ἀρνηθῶμεν τὴν νόμιμον ὕπαρξίν της; Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, κύριε πρόεδρε, ψηφίζομεν τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλει ἡ κυβέρνησις μόνον καὶ μόνον ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι βουλευταί, θὰ προκαλέσω τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς· λάβετε, κύριοι βουλευταί, τὰς ἕδρας σας. Θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§108ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα θὰ τεθῇ οὕτω πως. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ προταχθῇ ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον....

§110ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι. (θόρυβος).

§111ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε πρόεδρε, οὕτω πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ μὴ ἀναγνωσθῇ πρότασις, ἀφορῶσα τροπολογίαν καὶ κατατεθεῖσα εἰς τὸ προεδρεῖον, νὰ εἴπωσι ναὶ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι νὰ εἴπωσιν ὄχι.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ παρακατατεθεῖσα τροπολογία εἰς τὸ προεδρεῖον λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι.

§113ΓΡΗΓΟΡ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ὡς πρὸς τὴν θέσιν τοῦ ζητήματος νὰ εἴπω δύο λέξεις (θόρυβος). Μοὶ φαίνεται ὅτι ἐξ ὅλων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐῤῥέθησαν, ἐξάγεται τοῦτο, ἢ θὰ παραδεχθῆτε νὰ προταχθοῦν τὰ δύο νομοσχέδια τῶν φορολογικῶν νόμων καὶ τὴν πίστωσιν ἢ δὲν θὰ τὴν παραδεχθῆτε. (θόρυβος). Ἐπομένως πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα οὕτως. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ προταχθοῦν τὰ δύο νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἰσχύος τῶν φορολογικῶν νόμων καὶ τῆς πιστώσεως λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι (θόρυβος). Δηλαδὴ δὲν θέλετε Κυβέρνησιν; Ἐγὼ κάμνω αὐτὴν τὴν πρότασιν.

§114ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, εἴμεθα σύμφωνοι νὰ ψηφοφορηθῇ τὸ ζήτημα ὅπως τὸ ἐθέσατε μὲ μόνην τὴν προσθήκην «μετὰ τὴν ἀναγγελίαν τῆς διαλύσεως».

§115ΤΙΝΕΣ. Εἶναι περιττή.

§116ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, συμφωνεῖ καὶ ὁ κύριος Ζαΐμης.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία μετὰ τὴν ἀναγγελίαν ὅτι ἡ Βουλὴ διαλύεται, λέγουν ναὶ (θόρυβος).

§118Λ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. «Θεωροῦντες αὐτὴν περιττήν.»

§119ΤΙΝΕΣ. «Ν’ ἀναγνωσθῇ.»

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ παρουσιασθεῖσα τροπολογία καὶ κατατεθεῖσα εἰς τὸ προεδρεῖον μετὰ τὴν ἀναγγελίαν τοῦ προέδρου τῆς κυβερνήσεως περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς λέγουσι ναὶ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος. Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν ἀνάγνωσιν, κατὰ τὸν κανονισμὸν τῆς ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Β. λόγον τροπολογίας μετὰ τὴν γενομένην ἀναγγελίαν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ναὶ ἢ ὄχι;

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι ἐψηφοφόρησαν ἐν συνόλῳ 143, παρεδέχθη δὲ ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία διὰ ψήφων 74 κατὰ 69.

§122Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργὸς, ἀναβαίνει τὸ βῆμα καὶ ἀναγινώσκει).

«ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ.

ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὸ ἄρθρον 37 τοῦ Συντάγματος, διαλύομεν τὴν Βουλὴν τῆς ἐνεστώσης περιόδου. Διατάττομεν δὲ συγχρόνως, ὥστε οἱ μὲν ἐκλογεῖς νὰ συνέλθωσι τὴν εἰκοστὴν ἕκτην Φεβρουαρίου 1872, ἡμέραν σάββατον, ἵνα ἐκλέξωσι τοὺς βουλευτὰς κατὰ τὸν περὶ ἐκλογῆς νόμον, τὴν δὲ Βουλὴν συγκαλοῦμεν ἐν Ἀθήναις τὴν εἰκοστὴν τετάρτην Μαρτίου ἐπιόντος ἔτους. Τὸ Ἡμέτερον Ὑπουργικὸν Συμβούλιον θέλει προσυπογράψει τὸ παρὸν Διάταγμα, ὁ δὲ Ἡμέτερος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργὸς θέλει δημοσιεύσει καὶ ἐκτελέσει αὐτό. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 27 Δεκεμβρίου 1871.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ.

Δ. Γ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ πρόεδρος, ΑΝΔΡΕΑΣ ΝΟΤΑΡΑΣ, Β. Κ.

ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Γ. ΜΠΟΥ-

ΜΠΟΥΛΗΣ, Α. Κ. ΜΕΤΑΞΑΣ.»

Ζητωκραυγαὶ ὑπὸ τῶν βουλευτῶν ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως. Ὥρᾳ 5 καὶ ½ Μ. Μ.