1871.01.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 18

Τῆς 22 Ἰανουαρίου 1871.

(Παρασκευή).

Ὥρα 1 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθέντων βουλευτῶν παρόντων τῶν ἑξῆς.

Οἱ κ. Γεωργιάδης καὶ Κοκκινώρης κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν ἐδήλωσαν ὅτι προσῆλθον. Ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ὁ ἀντιπρόεδρος Τσιριμῶκος). Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπικυροῦνται λοιπὸν καὶ ὑπογράφονται. Δημοδιδάσκαλοί τινες ἐξαιτοῦνται τὴν τροποποίησιν τοῦ περὶ δημοτικῶν σχολείων νόμου εἴς τινα ἄρθρα ζητοῦντες νὰ καταργηθῇ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἀπαιτοῦν δι’ ἐνοίκια καὶ δίδακτρα, ν’ αὐξήσῃ δὲ ἡ μισθοδοσία των. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ σταλῇ κατ’ εὐθεῖαν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν;

§4ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον τῆς σημερινῆς συζητήσεως εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως τῶν κ. Κεχαγιᾶ καὶ Δαγρέ. Εἶναι δ’ ἐγγεγραμμένοι οἱ κ. Κεχαγιᾶς, Δαγρές, Λομβάρδος καὶ λοιποί. Ὁ κ. Κεχαγιᾶς εἶναι ὁ πρῶτος ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ λάβῃ τὸν λόγον.

§6ΤΙΝΕΣ. Εἶναι ἀπών.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δαγρὲς λοιπόν.

§8ΡΟΝΤΙΡΗΣ. Ἐγγράψατε καὶ ἐμέ, κ. πρόεδρε.

§9ΔΑΓΡΕΣ. «Ἀπόφευγε Γεώργιε τοὺς κόλακας, διότι οἱ κόλακες ἔχουν τὴν ἱκανότητα καὶ τὴν δύναμιν νὰ διαστρέφουν τοὺς νόμους, νὰ διαφθείρουν τοὺς χαρακτῆρας, χωρὶς νὰ ἔχουν τὴν τόλμην καὶ τὴν θέλησιν νὰ σὲ ὑποστηρίξωσιν ἐν ἀνάγκῃ». Τοῦτο ἐξέφερεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Φθιώτιδος ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του μεταφορικῶς, ὅταν ὁ Βασιλεὺς Ὄθων ἀποθνήσκων παρήγγειλεν εἰς τὸν Σ. Βασιλέα ἡμῶν Γεώργιον· τὴν εὐχὴν ταύτην καὶ ἐγὼ ἐκφράζω θερμῶς καὶ συνιστῶ. Ἀποφεύγετε τοὺς κόλακας, οὐδὲν μᾶλλον ἐπικίνδυνον, οὐδεμία ἄλλη τάξις μᾶλλον ἐπίφοβος, ὅσον οἱ κόλακες· ἀλλὰ συνιστῶ προσέτι καὶ εἰς ὑμᾶς καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν, προσέχετε τοὺς δημαγωγούς, διότι ὅπως οἱ κόλακες εἶναι ἐπικίνδυνοι παρὰ τοῖς ἰσχυροῖς, οὕτω καὶ οἱ δημαγωγοὶ παρὰ τοῖς λαοῖς· ἀναζωπυροῦν τὰ πάθη, ἐξεγείρουν τοὺς ἀθώους πολίτας, τοὺς ἐγκαταλείπουν ὅμως, ὅταν ἔλθῃ ἡ ἀνάγκη νὰ τοὺς ὑπερασπίσωσι· τὸ πρῶτον μέρος τῆς ὁμιλίας αὐτῆς ἀπήγγειλεν, ἐπαναλαμβάνω, ὁ βουλευτὴς Φθιώτιδος, ὅστις ἐξῆρε τὴν ἐποχὴν τὴν πρὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου, καὶ ἀνύψωσεν εἰς τὴν πολιτείαν τοῦ Πλάτωνος λησμονήσας ὅτι, ἡ ἐποχὴ ἐκείνη ὡς ἐκ τῆς ἀθετήσεως τῶν νόμων ἔφερε τὴν 10 Ὀκτωβρίου· ἐλησμόνησε τοῦτο, ἐνῷ ἐνεθυμήθη μόνον ὅτι ἡ 10 Ὀκτωβρίου ὀφείλεται εἰς τοὺς πολιτευομένους καὶ κόλακας τῆς προηγουμένης ἐποχῆς, καὶ τοῦτο τὸ εἶπεν ὁ τελευταῖος ὑπουργὸς τοῦ τελευταίου ὑπουργείου τοῦ Ὄθωνος. Ἡ ἀπαγγελία αὕτη, τουτέστιν ἡ ἀνύψωσις τῆς προηγουμένης καταστάσεως καὶ ἡ κατάκρισις τῆς σημερινῆς, μὲ κάμνουν νὰ ἀνατρέξω εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καί τοι ἔπρεπε νὰ ἴδω τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ἀνθρώπους τῆς μεταβολῆς τοῦ Ὀκτωβρίου ἵν’ ἀποκρούσωσιν ἂν ὄχι τὴν συκοφαντίαν, τοὐλάχιστον τὴν μομφήν· φαίνεται ὅμως ὅτι παρῆλθεν ἡ ἐποχὴ αὕτη, ἐγκατελείφθη, καὶ μάλιστα ἐκ τῶν σφοδρῶν ὑπερασπιστῶν αὐτῆς, παρῆλθεν ἡ ἐντύπωσις αὕτη, καὶ χθὲς ὅταν εἶδον τοὺς ἀνθρώπους τοὺς σφόδρα τότε ἐνδιαφερομένους ὑπὲρ τῆς μεταβολῆς τοῦ Ὀκτωβρίου, τοὺς εἶδον νὰ ταχθῶσιν ὀπαδοὶ συστήματος καταδικασθέντος ὑπὸ τῆς μεταβολῆς. Ποῖον ἦτο τὸ σύστημα ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ Ὄθωνος, πολὺ καλὰ σᾶς τὸ εἶπε χθὲς εἷς ἐκ τῶν ἐντίμων ἀγορευσάντων· πᾶν τὸ καλὸν οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Ὄθωνος τὸ οἰκειοποιοῦντο, πᾶν δὲ κακὸν τὸ ἀπέδιδον εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, τὸν ὁποῖον τὸ πολίτευμα κατέστησε ἀνεύθυνον, καὶ ἐκηρύχθησαν ἀνεύθυνοι οἱ πράγματι καὶ οὐσιωδῶς ὑπεύθυνοι. Τί σᾶς εἶπε χθὲς ὁ κ. πρώην πρωθυπουργὸς Δεληγεώργης, καὶ ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Χρηστίδης; Ἔφερον ὑπὸ συζήτησιν, ποῖον; τὸν ἀνεύθυνον ἄρχοντα καί, ἐνῷ αὐτοὶ τὸν ἔφερον εἰς συζήτησιν, ἐπέῤῥιψαν εἰς ἄλλους τὴν μομφὴν, ὅτι ἄλλοι ἔφερον εἰς συζήτησιν τὰ δικαιώματα τοῦ ἄρχοντος. Τίς ἐξ ἡμῶν ἀνέφερε περὶ τῶν Ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων; Οὐδείς· διότι πάντες ἀνέφερον μετὰ σεβασμοῦ περὶ αὐτῶν, ἐνῷ ὁ πρώην πρωθυπουργὸς κύριος Δεληγεώργης καὶ ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κύριος Χρηστίδης ἔφερον εἰς συζήτησιν τὸν Ἡγεμόνα, καὶ τοῦτο, διατί; διὰ ν’ ἀποφύγουν νὰ δώσουν λόγον τῆς εὐθύνης των. Ποῖος σᾶς ἐζήτησε, κύριοι, νὰ ὑπερασπισθῆτε τὸν Ἡγεμόνα; καὶ ποῖος προβάλλει τὸν Ἡγεμόνα καὶ τὰ δικαιώματά του, τῶν ὁποίων τὴν ὑπεράσπισιν λαμβάνετε σεῖς; Σᾶς εἶπέ τις διατί ὁ Βασιλεὺς σᾶς προσεκάλεσεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον; μοὶ φαίνεται ὄχι, καὶ, ἂν ἐγὼ σφάλλω, σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ διορθώσῃ, ὅστις νομίζει ἐμὲ σφάλλοντα. Κύριοι, ὅτι ἐν τῷ δικαιώματι τοῦ Ἡγεμόνος κεῖται νὰ προσκαλέσῃ οἱονδήποτε εἰς τὰ πράγματα, οὐδεὶς τὸ ἀμφισβήτησεν, ἀλλ’ ὅτι ὅμως ὁ καλούμενος ὀφείλει νὰ φωτίσῃ τὸν Ἡγεμόνα περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου περὶ τῶν ἰδεῶν αἱ ὁποῖαι ἐπικρατοῦν, καὶ ἐν περιπτώσει ἐναντίᾳ καθ’ ἣν νομίζει ὅτι καὶ τὰ πράγματα καὶ ἡ εἴσοδός του ἀντιστρατεύονται εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ν’ ἀποσυρθῇ, αὐτὸ εἴπομεν ἡμεῖς. Ἡμεῖς εἴπομεν, ὅτι πᾶς ὅστις οὕτω δὲν ἔπραττε, ὀφείλει νὰ δώσῃ λόγον, καὶ ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ζητήσῃ λόγον διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ἡ λογοδοσία αὕτη εἰς τοὺς πολιτευομένους, τοὐλάχιστον ὡς παράδειγμα. Διότι χθὲς κατέκριναν ἐκ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἐκ τῆς μεταβολῆς τοῦ Ὀκτωβρίου πολλὰ κακὰ ἐνέσκηψαν εἰς τὴν πολιτείαν. Ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω ἐλησμόνησαν τὰ καλά, τὰ ὁποῖα ἐξ αὐτῆς προῆλθον, ἐλησμόνησαν ὅτι προϊὸν τῆς μεταβολῆς εἶναι τὸ σημερινὸν καθεστώς, ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη ἔφερεν Ἡγεμόνα, ὅστις θρησκευτικῶς σέβεται τὸ σύνταγμα, τὰ δικαιώματα τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας· οἱ θέλοντες νὰ ᾖναι σεβαστὰ τὰ δικαιώματά των ὀφείλουν νὰ σέβωνται καὶ τὰ τῶν ἄλλων· καὶ ἐπειδὴ ὁ Ἡγεμὼν ἐπιθυμεῖ νὰ ᾖναι σεβαστὰ τὰ δικαιώματά του, σέβεται καὶ τὰ τῶν ἄλλων, οὕτω καὶ ἡμεῖς θρησκευτικῶς πρέπει νὰ σεβώμεθα τὰ ἰδικά του· ἀλλὰ ζητοῦμεν λόγον ἐκ τῶν ὑπευθύνων καὶ οὐχὶ ἐκ τῶν ἀνευθύνων, καθόσον οἱ ὑπουργοί, οἵτινες ὑπῆρξαν πρὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου ὡδήγησαν τὸν τόπον εἰς αὐτὸ τὸ κακὸν κατά τινας σημεῖον, ὥστε ἐπῆλθεν ἡ 10 Ὀκτωβρίου, ἥτις μακρὰν τοῦ νὰ βλάψῃ τὸν τόπον ὠφέλησε, διότι ἐκτὸς τοῦ ἀγαθοῦ Ἡγεμόνος, τὸν ὁποῖον ἔφερε, σᾶς ἐδώρησε καὶ τὴν Ἑπτάνησον, τὴν ὁποίαν, βεβαιωθῆτε, καὶ 100 ἑκατομμύρια ἂν ἐδίδατε, δὲν θὰ τὴν ἀπεκτούσαμεν. Ἀφοῦ λοιπὸν ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Φθιώτιδος μὲ θυσίαν του ὅτι προσέχετε τοὺς κόλακας, διότι αὐτοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπεκίνησαν τὴν 10 8βρίου, σᾶς ἐῤῥίφθη ἀφ’ ἑτέρου τὸ φόβητρον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ζητήσητε λόγον, διότι ζητοῦντες λόγον φέρετε εἰς συζήτησιν τὰ ἡγεμονικὰ δικαιώματα. Καὶ ποῖος σᾶς ἔδωκε, κύριε Χρηστίδη, αὐτὸ τὸ δικαίωμα, νὰ ταχθῆτε μὲ τὸν Ἡγεμόνα; ἐλησμονήσατε, ὅτι εἶσθε μονὰς ἀπέναντι τοῦ ἔθνους; ἐλησμονήσατε ὅτι ἀναδέχεσθε ὑποχρεώσεις εἰσερχόμενοι εἰς τὴν ἐξουσίαν, δι’ ἃς ὀφείλετε νὰ δίδητε λόγον; καὶ ἤλθετε χθὲς νὰ εἴπητε εἰς τὴν κοινωνίαν, εἰς τὴν Βουλήν, εἰς τὸ ἔθνος, ὅτι ὁ καλούμενος εἰς τὴν ἐξουσίαν δὲν ὀφείλει λόγον, διότι εἶναι δικαίωμά του νὰ δεχθῇ ἢ νὰ μὴ δεχθῇ αὐτήν; Καὶ νομίζετε ὅτι ὁ πολλάκις ἐλθὼν εἰς τὴν ἐξουσίαν, καθὼς εἴπατε χθές, εἶναι ὁ ἐνάρετος, καὶ ἑπομένως ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐνάρετοι, ἐκεῖνοι λαμβάνουν περισσότερον τὴν ἐξουσίαν τῶν ἄλλων; Δὲν ἐμάθετε ν’ ἀποφεύγητε τὴν ἐξουσίαν· ἀείποτε τὴν ἐζητήσατε, καὶ διὰ τοῦτο δικαιούμεθα νὰ ἐξετάσωμεν ὁποίαν χρῆσιν ἐκάμετε αὐτῆς, ὁποίαν συμβουλὴν ἐδώσατε εἰς τὸν Ἡγεμόνα ὄντες εἰς τὴν ἐξουσίαν περὶ τῆς χρήσεως τῶν προνομίων τοῦ στέμματος, τὰ ὁποῖα δὲν ἠμπορεῖ ν’ ἀμφισβητήσῃ τις, οὔτε σεῖς εἶσθε εἰς κατάστασιν νὰ ὑπερασπισθῆτε. Ὑπερασπιζόμενοι τὰ Ἡγεμονικὰ δικαιώματα ἐτέθητε εἰς τὸ σημεῖον τῶν ἀφωσιωμένων, τῶν κολάκων τοῦ Ὄθωνος, καὶ τοιούτους κόλακας ἡ βασιλεία τοῦ Γεωργίου δὲν ἔχει, διότι στηρίζεται εἰς τὴν ἀγάπην καὶ ἐπὶ τῶν καρδιῶν καὶ τῆς συνειδήσεως τοῦ ἔθνους. Ἔπρεπε ν’ ἀποφεύγητε νὰ ταυτίζητε τὰς πράξεις σας μετὰ τοῦ Ἡγεμόνος, διεχειρίσθητε τὴν ἐξουσίαν, εἶσθε ὑπεύθυνοι. Σᾶς ἐκάλεσεν ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ἤλθετε, καὶ καλῶς ἐκάμετε, καὶ ἡμεῖς σᾶς λέγομεν ὅτι καλῶς ἐκάμετε ἐλθόντες νὰ διοικήσητε· ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω δι’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα διεδώσατε εἰς τὴν κοινωνίαν, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα ἠθελήσατε νὰ τεθῆτε ὄπισθεν τοῦ ἀνευθύνου, καὶ εἴπατε μᾶς ἔφερεν ὁ Βασιλεύς, ὠφείλαμεν νὰ δεχθῶμεν, καὶ δὲν ἔχομεν νὰ δώσωμεν λόγον εἰς κανένα· καὶ ὅτι ἐπροσπαθήσατε νὰ ἐκβιάσητε τὸν Βασιλέα εἰς ἀντισυνταγματικὴν πρᾶξιν, καὶ αὐτὸ δὲν τὸ εἴπετε σεῖς τώρα; τί εἶπεν ὁ πρωθυπουργός σας, ὁ κ. Δεληγεώργης, «ὅτε ἦλθον εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐπεκράτησε πλήρης ἁρμονία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ Ἡγεμόνος.» Τί ἠθέλησε νὰ εἴπῃ μὲ τοῦτο; «τρέμεις ἀκούων τὸ ὄνομα τοῦ Ἡγεμόνος» εἶπε πρὸς τὸν κ. Κεχαγιᾶ· τρέμει τώρα ὁ κ. Δεληγεώργης εἰς τὴν παροῦσαν συζήτησιν καὶ ἀποφεύγει εὐκρινεῖς ἐξηγήσεις· εἶπεν ὅτι ἐπεκράτησε πλήρης ἁρμονία μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ Ἡγεμόνος, καὶ ἐπὶ τέλους «ἐφύγομεν, διότι ὁ Βασιλεὺς δὲν μᾶς ἔδωκε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς.» τί θὰ εἴπῃ τοῦτο κύριοι; θὰ εἴπῃ ὅτι ἐξηκολούθει ἀπ’ ἀρχῆς ἡ συζήτησις περὶ τούτου καὶ ἐδικαιούμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐβιάσατε τὸν Βασιλέα νὰ δώσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς κατὰ τὴν ἀποχώρησίν σας σᾶς ἔδιδε τὴν διάλυσιν, συγχωρήσατέ μοι νὰ εἴπω ὅτι θὰ ἐλέγετε ὅτι ὁ Βασιλεὺς σᾶς ἐπίεσε νὰ τὴν λάβητε, διόλου δὲ παράδοξον δὲν εἶναι τοῦτο, διότι ἡ πεῖρα μᾶς ἐδίδαξε νὰ παραδεχώμεθα τὴν ἀνακολουθίαν ἀνθρώπων τινων, οἵτινες ἔχουν τὴν ἰδιότητα νὰ θεραπεύουν τὰς ἀδυναμίας των, δὲν ἔχουν ὅμως τὴν ἱκανότητα νὰ σταθοῦν εἰς ἓν σημεῖον· ἤλθετε ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἐπαναλέγω, καλῶς ἐκάμετε, ἐζητήσατε τὴν διάλυσιν· δὲν ἠδυνήθητε νὰ τὴν διαλύσητε, πρώτην φορὰν ἤλθετε εἰς διαφωνίαν μὲ τὸν Ἡγεμόνα, διότι ἠθελήσατε νὰ τιμωρήσητε ἓν Σῶμα, τὸ μόνον τοῦ ἔθνους· μήπως ἤλθετε μὲ ἓν σύστημα εἰς τὴν κεφαλήν σας, τὸ ὁποῖον ἠδύνασθε νὰ ἐκθέσητε εἰς τὴν Βουλὴν; τὸ μόνον σύστημα τὸ ὁποῖον ἐξεδηλώθη προχθὲς εἶναι τῶν ἀναβαπτιστῶν. Ποῖον ἦτο τὸ πρόγραμμά σας; δὲν εἴπετε ὅτι ἐκ τῶν προτέρων ἐγνωρίζετε, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπέκρουε τὸ σύστημα τὸ ὑμέτερον, τὸ ὁποῖον ὠνομάσατε ἀναβαπτιστικόν; διότι βεβαίως διάλυσις Βουλῶν διδομένη εἰς πρόσωπα καὶ μόνον πρόσωπα δὲν ἔχει καλὰ ἀποτελέσματα, ἔχει ὀλέθρια ἀποτελέσματα. Λοιπὸν ἐὰν ἦσθε εὐθεῖς, ἐὰν εἴχετε ἓν σύστημα πολιτικὸν, ὠφείλετε νὰ εἴπητε εἰς τὸν Βασιλέα, ἡμεῖς ἔχομεν μειονοψηφίαν μικροσκοπικὴν, ἀλλ’ ἔχομεν ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ βάλωμεν εἰς ἐνέργειαν, διότι δὲν ἀπολαμβάνομεν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοῦτο ζητοῦμεν τὴν διάλυσιν αὐτῆς· τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον μία Βουλὴ ἀφῆκεν ἓν ὑπουργεῖον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἔλαβε τροποποίησιν, ὅπερ ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ μετέβαλε τὰς σκέψεις τῶν βουλευτῶν καὶ ἑπομένως νὰ σᾶς ὑποστηρίξῃ. Σεῖς, κύριε Χρηστίδη, ἠδύνασθε νὰ τὸ γνωρίζητε, διότι ἦσθε καὶ μέλος καὶ πρόεδρος τῆς τότε συμπολιτεύσεως. Ἀλλ’ ἂν ἡ Βουλὴ σᾶς ἐπολέμα, τότε ἐδικαιοῦσθε νὰ ζητήσητε τὴν διάλυσίν της· ἀλλὰ τί ἐκάμετε; μόλις ἤλθετε, ἐῤῥίψατε τὴν ἰδέαν τῆς διαλύσεως διὰ τῶν ὀργάνων σας, τὴν ἐξισώσατε, ὅπως ὁ κ. Δεληγεώργης σᾶς ἔφερεν ἓν παράδειγμα, μὲ τὴν μυσαρὰν τάξιν τῶν λῃστῶν.

§10ΛΕΚΚΑΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές.

§11ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε πρόεδρε, εἰπὲ νὰ μὴ μὲ διακόπτῃ. — Κύριοι, ὁ κ. Δεληγεώργης ἀποτανθεὶς πρὸς τὸν κ. Κεχαγιᾶν εἶπε κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος τί ἤθελε προτιμήσει τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἢ τὴν ἐξάλειψιν τῆς λῃστείας, ἂν ἠρωτᾶτο, ἤθελε προτιμήσει τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς.

§12ΛΕΚΚΑΣ. Δὲν εἶπεν αὐτό· (θόρυβος).

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅποιος ἔχει νὰ ἀντικρούσῃ, ζητεῖ λόγον καὶ ἔρχεται ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ὁμιλεῖ.

§14Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κ. Λέκκας εἶναι ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος δύναται νὰ ὁμιλῇ ἐλευθέρως ἀπὸ τοῦ βήματος.

§15ΔΑΓΡΕΣ. Ἐμὲ περισσότερον μὲ ὠφελεῖτε νὰ μὲ διακόπτητε, καὶ δὲν μὲ ἐπηρεάζουν, ὅπως ἄλλους, αἱ διακοπαί. — Λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω καὶ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν, καὶ ἂς μὲ διαψεύσῃ ὁ κ. Δεληγεώργης. Ἔστω δὲν τὸ εἶπε, δὲν εὗρε κανὲν ἄλλο παράδειγμα, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἐξισώσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς μὲ τὴν ἐξάλειψιν τῆς ληστείας; καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὅτι τοῦ διέφυγε, διότι αὐτὸ ἐγράφη καὶ εἰς τὴν ἐφημερίδα Συζήτησιν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ δυσφημισθῇ ἡ παροῦσα Βουλή, καὶ οὐδὲν εἶχε δίκαιον νὰ εἴπῃ, ὅτι θεωρεῖ ὡς πρόσκομμα τὴν παροῦσαν Βουλήν, διότι ἐὰν ἔχῃ τοιαύτην ἰδέαν, πρέπει νὰ μᾶς τὸ εἴπῃ νὰ τὸ μάθωμεν, καὶ τότε καὶ ἐγὼ πρῶτος θὰ καταψηφίσω, ὅταν πεισθῶ ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι πρόσκομμα τῶν ἀγαθῶν προθέσεων ἑκάστης κυβερνήσεως· διότι, κύριοι, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μοὶ ἀρνηθῆτε ἀκόμη, ὅτι ἐκτὸς τῶν παραγγελιῶν καὶ ἀποστολῶν, ἐστάλησαν διάφοροι ἐκ τῶν προτέρων νὰ ἐνεργήσουν βουλευτικοὺς συνδυασμοὺς εἰς διαφόρους ἐπαρχίας. (ψιθυρισμοὶ, δὲν εἶναι ἀληθές).

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Οὔτε ἦτο ἀνάγκη κἄν· τὴν ἰδικήν σου ψῆφον τὴν προσωπικὴν τὴν εἶχον, μόνον σὺ ἐζήτησες νὰ προτείνῃς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι, δίδεις τὴν ψῆφόν σου, καὶ ἔπρεπε νὰ μὴ ἔρχησαι εἰς τὸ βῆμα σήμερον νὰ λέγῃς τὰ τοιαῦτα (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἐπαναληφθῇ καὶ δευτέραν φοράν, θὰ διατάξω τὴν κένωσιν τοῦ ἀκροατηρίου.

§18ΔΑΓΡΕΣ. Σᾶς συγχαίρω διότι ἐπανέρχεσθε εἰς τὸ πρῶτον σημεῖον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἔφυγες, ἐλειποτάκτησες.

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν ἦσαι σὺ τὸ πρόσκομμα, ἀλλοίμονον. (θόρυβος).

§20ΔΑΓΡΕΣ. Ἐλειποτάκτησες· εἶχον τὸ θάῤῥος νὰ κατακρίνω τὰς ἐπιδοκιμασίας πάντοτε, καὶ τὸ ἔχω, καὶ ὅταν ὁμιλῶ καὶ ὅταν ψηφοφορῶ· διότι θέλω νὰ ᾖμαι συνεπής, καθὼς θέλω καὶ οἱ πολέμιοί μου νὰ ᾖναι συνεπεῖς· μοὶ εἶπεν ὁ κ. Δεληγεώργης ὅτι, ὅταν ἦλθε, εἶχε τὴν ψῆφόν μου. Ναὶ, κ. ἐκ Μεσολογγίου βουλευτά, ὅτι ἦτον ἐνδεχόμενον νὰ τὴν ἔχητε, διότι καὶ κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη καὶ ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου Ζαΐμη συνεπράττομεν· ἦλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης ἔλαβε τὸ ὑπουργεῖον, καὶ ἐκ τῶν προτέρων δὲν ἠμποροῦσα νὰ τὸν ἀντιπολιτευθῶ, ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ἔπρεπε νὰ ἐξετάσω τὰς πράξεις του, καὶ τότε νὰ τὸν κατακρίνω, διότι οὔτε κατεδέχθην νὰ γράψω εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην συγχαρητήριον ἐπιστολὴν, πολὺ δὲ περισσότερον νὰ τοῦ ὑποσχεθῶ τὴν ψῆφόν μου· ὅταν ὁμιλῆτε, πρέπει νὰ λέγητε τὴν ἀλήθειαν καὶ δὲν πρέπει νὰ ψεύδησθε.

§21ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν μὲ ἔγραφες, δὲν θὰ κατεδεχόμην νὰ κάμω χρῆσιν ποτέ.

§22ΛΕΚΚΑΣ. Δὲν ὑβρίζονται οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους.

§23ΔΑΓΡΕΣ. Ὅταν μὲ ψευδῆ ἐπιχειρήματα θέλῃ νὰ μὲ παραστήσῃ ὡς ψευδόμενον, ὁ ψευδόμενος πρέπει ν’ ἀποδειχθῇ ποῖος εἶναι· ἐγὼ δὲν δύναμαι ν’ ἀρνηθῶ εἰς ἄλλην περίστασιν ὅ,τι ἔπραξα, οἱ πολιτικοὶ φίλοι μου δύνανται νὰ τὸ εἴπωσιν, διότι τὸ γινώσκουν. Τὸ ἄλλο μέρος τὸ εἶπον, δὲν τὸ ἀπέκρουσα καὶ τοι ἔχων ἀφορμὴν, ἴσα, ἴσα τώρα μ’ ἔδωκεν τὴν ἀφορμὴν, θὰ τὸ εἴπω, διὰ νὰ τὸ μάθῃ ἡ Βουλὴ καὶ νὰ κρίνῃ, ἐὰν ᾖμαι συνεπής. Λέγω τοῦτο μόνον, παρῆλθεν ἡ ἐποχὴ ἐκείνη καθ’ ἣν διεγείροντο τὰ πλήθη, διότι τὰ πλήθη σᾶς ἐνόησαν ὅτι δὲν ἔχετε κανὲν σύστημα εἰς τὴν κεφαλήν σας, οὔτ’ ἀρχήν τινα πρεσβεύετε!

§24Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τόσον καλλίτερα δι’ ἐσέ.

§25ΔΑΓΡΕΣ. Κύριοι, χθὲς μᾶς εἶπαν καὶ μᾶς ἔφεραν παραδείγματα ἱκανὰ ἐπὶ ἱστορικῶν γεγονότων, καὶ πρὸ ὀλίγου σᾶς εἶπον ὅτι ἐφέραμεν τὴν συζήτησιν ὄχι διὰ νὰ ὠφελήσωμεν τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα, ἀλλὰ νὰ τὸ βλάψωμεν· τί ἠθέλησαν νὰ ἐννοήσουν μὲ τοῦτο; ἐκυρύχθησαν ὀπαδοὶ αὐτοῦ τοῦ συστήματος; καὶ δι’ αὐτὸ ἔχω τὸ δικαίωμα ἐγώ. Καὶ ὅταν ἔρχεται ἕνας καὶ σᾶς λέγει ἔκαμα καλὰ νὰ ἔλθω ὡς μειοψηφία, ἔκαμα καλὰ νὰ διοικήσω ἐπὶ 5 μῆνας ἄνευ Βουλῆς, ἔκαμα καλὰ ν’ ἀναβάλω τὴν Βουλὴν καὶ ἔκαμα καλὰ μετὰ τὴν ἀναγκαστικὴν συγκάλεσιν τῆς Βουλῆς νὰ φύγω, καὶ ὅταν ἔρχεται ἐνώπιόν σας καὶ σᾶς λέγει, δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ μοῦ ζητήσετε λόγον· καὶ ὅταν, κ. Πρόεδρε, ὑπάρχουν ἀκροατήρια, τὰ ὁποῖα χειροκροτοῦν τὴν ἀστάθειαν τὴν πολιτικὴν, ὅταν ὑπάρχουν ἀκροατήρια, τὰ ὁποῖα ἐπιδοκιμάζουν τὴν ἀσυνέπειαν τὴν πολιτικὴν, πρέπει νὰ ἔχητε ὑπομονὴν καὶ θάῤῥος ν’ ἀκούσητε καὶ ν’ ἀκούσητε μὲ πλήρη εἰλικρίνειαν, μὲ καρδίαν καθαράν· ἄνθρωπος ἐπίσημον θέσιν κατέχων ἐν τῇ κοινωνίᾳ, διευθύνων τὸν τόπον καὶ ψευδῶς λέγων, ὅτι εἶχεν τὴν ψῆφον τὴν ἰδικήν σας, χωρὶς νὰ ἔχῃ ἀποδείξεις, πῶς λέγεται αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος; Εἶναι ἄνθρωπος, ἀπὸ τὸν ὁποῖον περιμένει ἡ κοινωνία τὴν ἀνάπτυξίν της, τὴν μόρφωσίν της, τὴν καθιέρωσιν κοινωνικῶν, πολιτικῶν ἢ συνταγματικῶν ἀρχῶν; Τέλος πάντων ἔχετε τὸ θάῤῥος, φεύγων ἀπὸ τὸ σημεῖόν σας νὰ τὸ εἴπητε, ὅπως τὸ εἴπατε χθές. Κύριε Κεχαγιᾶ, εἰς ποίαν γωνίαν θὰ σὲ κρύψω; εἰς ποίαν γωνίαν, λέγω ἐγὼ, θὰ σὲ κρύψω ἀργότερα, κ. Δεληγεώργη; Τέλος πάντων, ἐπαναλαμβάνω, σύστημα δὲν μᾶς παρουσίασε τὸ προηγούμενον ὑπουργεῖον, τὸ ἐπιζητῆσαν τὴν διάλυσιν, οὐδέν. Θέλομεν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, εἶπον, οὐχὶ διότι ἔχομεν τίποτε εἰς τὸ κεφάλι μας, ἀλλὰ θέλομεν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, διατί; ἂς τὸ εἴπω καθαρώτερον, διὰ νὰ μένωμεν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἂς ἐξετάσωμεν ἐξ ὅλων αὐτῶν, ἂν καὶ ἡ ἐξάσκησις τῆς χρήσεως τοῦ ἡγεμονικοῦ τούτου δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ τὸ ὑπουργεῖον του συνεβούλευσεν εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ἐὰν ἐξασκῆται καθ’ ὃν καιρὸν τὸ συνεβούλευεν, ἢ ἐὰν ἐδείκνυε τοιοῦτον συνταγματικὸν σεβασμὸν καὶ ὁ Ἡγεμὼν ὁποίας συνεπείας ἤθελεν ἔχει· καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ὁμιλήσω καὶ ἔλθω εἰς θεωρίας· θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἄρθρα τινὰ τοῦ Συντάγματος, ἐκ τῶν ὁποίων καταφαίνεται, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ἡ κυβέρνησίς του καθαρῶς παρεβίασαν καὶ προσεπάθησαν νὰ παραβιάσουν τὸ Σύνταγμα. Ἄρθρον 37 τοῦ Συντάγματος. «Ὁ Βασιλεὺς συγκαλεῖ τακτικῶς ἅπαξ τοῦ ἔτους τὴν Βουλὴν, ἐκτάκτως δὲ, ὁσάκις τὸ κρίνει εὔλογον· κηρύττει αὐτοπροσώπως, ἢ δι’ ἀντιπροσώπου τὴν ἔναρξιν καὶ λῆξιν ἑκάστης βουλευτικῆς Συνόδου καὶ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαλύῃ τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ τὸ περὶ διαλύσεως διάταγμα προσυπογεγραμμένον ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου, πρέπει νὰ διαλαμβάνῃ συγχρόνως καὶ τὴν συγκάλεσιν τῶν μὲν ἐκλογέων ἐντὸς δύω, τῆς δὲ βουλῆς ἐντὸς 3 μηνῶν.» Πότε ἔληξαν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς τῆς παρελθούσης συνόδου τοῦ παρελθόντος ἔτους, τουτέστι τοῦ 1869; μοὶ φαίνεται τὸν Νοέμβριον.

§26ΤΙΝΕΣ. 14 Νοεμβρίου.

§27ΔΑΓΡΕΣ. Πότε ἦλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης μὲ τὸ ὑπουργεῖόν του εἰς τὰ πράγματα; τὴν ἐννάτην Ἰουλίου. Τί θέλει τὸ Σύνταγμα αὐτό; θέλει κατ’ ἔτος νὰ συνέρχεται ἡ Βουλὴ, ὄχι μόνον διὰ νὰ ψηφίζῃ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φόρους, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐξελέγχῃ καὶ νὰ κάθηται, ὅπως ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Σύρου χθὲς σᾶς εἶπεν εἰς τὸ ἓν ὑπερῷον, ἐν ᾧ εἰς τὸ ἕτερον κάθηται.....

§28ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία.

§29ΔΑΓΡΕΣ. Ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία ἀδιάφορον. Αὐτὸς εἶναι ὁ πρῶτος ὅρος, τὸν ὁποῖον τὸ Σύνταγμα θέλει. Ὁ Βασιλεὺς δύναται κατ’ αὐτὸ τὸ ἄρθρον νὰ διαλύῃ τὴν Βουλήν· ἡ διάλυσις εἶναι μία ποινὴ, ποτὲ ὅμως ὁ νομοθέτης δὲν ἐπίστευσεν, ὅτι ἤθελον εὑρεθῆ ἄνθρωποι νὰ εἴπωσιν εἰς τὸ ἔθνος καὶ νὰ συμβουλεύσουν τὸν Ἡγεμόνα· κυβέρνησε ἄνευ Βουλῆς ὄχι ἐπὶ ἓν ἔτος, ἀλλ’ ἐπὶ δεκαπέντε μῆνας, ἐπὶ δεκαὲξ μῆνας, διοίκησε ἄνευ προϋπολογισμοῦ, δαπάνησε χρήματα, βεβαίωσε φόρους ἄνευ φορολογικῶν νόμων, ὄχι ἐπὶ ἓν ἔτος, ἐπὶ 15 μῆνας· Καὶ ἐφρόντισε διὰ τὴν τοποθέτησιν τὴν κατάλληλον ἑκάστου ἄρθρου· πρῶτον ἔθεσε τὴν διάλυσιν, ἔπειτα ἔρχεται ἄλλο ἄρθρον τὸ 38. Ἄρθρ. 38 Συντάγματος. «Ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀναβάλλῃ τὴν ἔναρξιν ἢ νὰ διακόπτῃ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς βουλευτικῆς Συνόδου. Ἡ ἀναβολὴ ἢ ἡ διακοπὴ δὲν δύνανται νὰ διαρκέσωσιν ὑπὲρ τὰς τεσσαράκοντα ἡμέρας, οὐδὲ νὰ ἐπαναληφθῶσιν ἐντὸς τῆς βουλευτικῆς συνόδου ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς.» Βλέπετε καὶ ἐδῶ ἔχει περιορισμὸν τὸ Σύνταγμα καὶ σοῦ λέγει 40 μόνον ἡμέρας θὰ ἀναβάλῃς τὴν Βουλὴν καὶ, ὅταν ἐξαντλήσῃς αὐτὸ τὸ διάστημα, ὀφείλεις νὰ φέρῃς αὐτήν. Ἄλλο ἄρθρον, κύριοι, τὸ 54 καὶ τὸ 60. Ἄρθρ. 54 Συντ. «Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην Νοεμβρίου μηνὸς, ἐκτὸς ἂν ὁ Βασιλεὺς τὴν συγκαλέσῃ πρότερον.» Ἄρθρ. 60 Συντ. «Κατ’ ἔτος ἡ Βουλὴ ψηφίζει τὸν προσδιορισμὸν τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως, τὴν στρατολογίαν καὶ τὴν ναυτολογίαν καὶ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ἀποφασίζει ἐπὶ τοῦ ἀπολογισμοῦ. Ὅλα τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους πρέπει νὰ σημειῶνται εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ὁ προϋπολογισμὸς εἰσάγεται εἰς τὴν Βουλὴν ἐντὸς τῶν δύω πρώτων μηνῶν ἑκάστης Συνόδου.» Ἐπιθυμῶ νὰ μὲ ἀπαντήσουν, νὰ μὲ φωτίσουν, διότι ἐνδεχόμενον νὰ σφάλλω, ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ἦμαι εἰς κατάστασιν νὰ κρίνω τί σύστημα εἶναι αὐτὸ συνταγματικόν, κοινοβουλευτικόν, δημοκρατικόν, προσωπικὸν καὶ ὁποῖον χαρακτῆρα θέλουν νὰ τοῦ δώσουν, ὅταν ἔχωμεν τὴν ἀπόδειξιν τὴν ἐπίσημον, τὴν ἀναμφισβήτητον, ἡ ὁποία δὲν ἐπιτρέπει ὄχι μόνον ἀντίῤῥησιν, ἀλλ’ οὐδὲ συζήτησιν, ὅτι ὁ Κ. Δεληγεώργης εἰς τὸ ὑπουργεῖον ἀνῆλθε τὴν 9 Ἰουλίου, ὅτι παρέμεινεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, συζητῶν, καθὰ ἐξήγησεν εἰς τὸν λόγον του, μετὰ τοῦ βασιλέως καὶ προσπαθῶν νὰ πείσῃ αὐτὸν, ὅπως τῷ παράσχῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς· βεβαίως ἡ παρὰ τοῦ συντάγματος ὡρισμένη προθεσμία τῆς 1 Νοεμβρίου ὑπηγόρευε νὰ συνέλθῃ αὐτοδικαίως· ἀναβάλλει ἐπὶ 40 ἡμέρας καὶ μένει εἰς τὴν ἐξουσίαν. Εἰς ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα, κύριοι, δὲν μὲ λέγετε, σᾶς παρακαλῶ, ἐὰν ἐδημοσίευσε τοὐλάχιστον διὰ τοῦ τύπου ἓν σύστημα διοικητικόν, πολιτικόν, οἰκονομικόν, κυβερνητικόν, ἓν σχέδιον τέλος πάντων, διὰ νὰ εἴπῃ, ὅτι σκέπτεται νὰ μείνῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν μὲ μόνον τὸν ὅρον τῆς διαλύσεως χάριν τῆς παραδοχῆς τοῦ συστήματός του, διότι δὲν ἠμπορεῖ ἄλλως νὰ διοικήσῃ παρὰ μὲ μόνον τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἔχει μελετήσει, τὸ ὁποῖον ἔχει συστήσει; Δὲν λέγει τοῦτο. Τί κάμνει ἔπειτα; περιμένει μέχρις οὗ πιοθῇ τὸ ποτήριον μέχρι πυθμένος κατὰ τὴν παροιμίαν, μέχρι τῆς τελευταίας σχεδὸν ἡμέρας καὶ τὴν 2 Δεκεμβρίου δίδει τὴν παραίτησίν του. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, καὶ πάλιν καὶ σᾶς παρακαλῶ σπουδαίως νὰ τὸ σημειώσητε, ἐὰν ἡ σύνεσις, ὁ πεφωτισμένος πατριωτισμὸς τοῦ ἡγεμόνος δὲν ἀπέκρουε τὴν παράτολμον, τὴν ἀντισυνταγματικὴν αὐτὴν, τὴν ἀσυνεπῆ τῷ ὄντι συμβουλὴν τῆς ἀπαιτήσεως τῆς διαλύσεως καὶ ἔδιδε τὸ περὶ τούτου διάταγμα, βεβαίως ἐκλογὰς ἠθέλομεν ἔχει κατὰ τὸν Μάρτιον μοὶ φαίνεται, καὶ ἡ Βουλὴ ἤθελε συνέλθει τὸν Ἀπρίλιον. Λοιπὸν ἔχομεν μέχρι 14 Νοεμβρίου 1870 12 μῆνας, 14 Δεκεμβρίου 13 μῆνας, Ἰανουαρίου 14 1871 14 μῆνας, Φεβρουαρίου 14 15 μῆνας, Μαρτίου 14 16 μῆνας καὶ Ἀπριλίου 14 17 μῆνας. Σᾶς ἐρωτῶ αὐτὸ τὸ διάστημα τῶν 17 μηνῶν ὁρίσατέ μου, χρωματίσατέ μου ποῖον χαρακτηρισμὸν τοῦ δίδετε, καὶ ὅταν λέγετε, ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη θέλει ν’ ἀποῤῥοφήσῃ δικαιώματα μὴ ἀνήκοντα εἰς αὐτήν, ἔπρεπε νὰ τὸ συλλογισθῆτε, ἔπρεπε νὰ τὸ ἀναφέρητε μετὰ πολλοῦ σεβασμοῦ, διότι, ἐάν ποτε ὑπῆρξε Βουλὴ συντηρητικὴ, ὑπῆρξεν ἡ ὑπάρχουσα Βουλή· καθ’ ὅλην τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ὑπεστήριξε μίαν Κυβέρνησιν, βλέπετε καὶ σήμερον ὑποστηρίζει ἄλλην, οὐδέποτε ἀνεπτύχθησαν τοιαῦτα συντηρητικὰ φρονήματα, ὁποῖα σήμερον· ὑποστηρίζει μίαν Κυβέρνησιν σήμερον, τὴν ὁποίαν μοὶ φαίνεται δὲν ἐνόχλησεν εἰς ἀπαιτήσεις, τὰς ὁποίας ἑκάστοτε θέλουν ν’ ἀποδώσουν εἰς τοὺς βουλευτάς· ὑποστηρίζει πεποιθυῖα εἰς τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας ἀκολουθεῖ, πεποιθυῖα, ὅτι διαχειρίζεται τὴν ἐξουσίαν ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ τόπου. Βεβαίως ἐὰν ἡ παροῦσα ἢ οἱαδήποτε ἄλλη Κυβέρνησις ἤθελε διαχειρισθῆ τὴν ἐξουσίαν πρὸς βλάβην τοῦ τόπου, ἤθελε τὴν πολεμήσει. Ὅταν λοιπὸν δὲν ἔχουν τὸ θάῤῥος νὰ σᾶς παρουσιάσουν τὸ σύστημά των, τὸ ὁποῖον ἠθέλησαν νὰ ἐφαρμόσουν ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ χάριν τοῦ ὁποίου ἐζήτουν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, τότε ἀναγκαίως ὀφείλω νὰ συμπεράνω, ὀφείλω νὰ πιστεύω, ὅτι ἡ διάλυσις δὲν ἐζητεῖτο πρὸς τὸ καλὸν καὶ ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ τόπου, ἀλλ’ ἐζητεῖτο πρὸς ἀνάπτυξιν προσωπικῶν συμφερόντων, πρὸς κόρεσιν φιλαρχίας, διὰ νὰ φτιάσουν κόμμα· καὶ ὁποῖος ἐμφορεῖται ἀπὸ ἰδέας καὶ ἀπὸ ἀρχὰς πρέπει νὰ θέσῃ ὄπισθεν τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν ἀρχῶν του τὰς προσωπικάς του ἰδέας, τὰς προσωπικάς του ἐπιθυμίας καὶ φιλοδοξίας. Τί θέλετε νὰ συγχύσητε τὰς παρεκτροπὰς ὑμῶν, τὰς ἀσυνεπείας ὑμῶν, τὰς παραλείψεις τοῦ καθήκοντος ὑμῶν μὲ τὸ ἡγεμονικὸν δικαίωμα; καὶ δὲν ἔχετε ἄλλο πεδίον, παρὰ χθὲς ἐθέσατε πάντοτε εἰς τὰ ἐπιχειρήματά σας τὴν συζήτησιν τοῦ ἡγεμονικοῦ δικαιώματος; καὶ νομίζετε ὅτι σεῖς μόνον ἐνδιαφέρεσθε διὰ τὰ ἡγεμονικὰ δικαιώματα; καὶ δὲν ἠξεύρετε ὅτι ἡμεῖς ἐννοοῦμεν τὸ συμφέρον τοῦ Βασιλέως ἀχώριστον ἀπὸ τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους; Καὶ δὲν ἠξεύρετε ὅτι ἡμεῖς ἐννοῦμεν ἀχώριστον τὸ συμφέρον ἡμῶν ἀπὸ τὸ συμφέρον τοῦ Βασιλέως; Καὶ νομίζετε, ὅτι οἱ ἐνοχλοῦντες τὸν Βασιλέα καθ’ ἑκάστην δι’ ὑπουργεῖα, διὰ παράσημα εἶσθε φίλοι του; Δὲν εἶσθε σεῖς, ἀλλ’ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ὑπεστηρίξαμεν πᾶσαν ἀγαθὴν πρότασιν ἀφιλοκερδῶς· ἠμπορεῖ νὰ εὑρέθημεν εἰς θέσιν νὰ λάβωμεν καὶ ἡμεῖς τι, καὶ τὸ ἀπεκρούσαμεν, ὄχι διότι δὲν εἴμεθα ἄξιοι, ἀλλὰ διότι δὲν μᾶς εἶχε δοθῆ ἀφορμὴ διὰ νὰ προσφέρωμεν ὑπηρεσίαν ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἔκτακτον, ὁμιλῶ λίαν συγκεκριμένως, δὲν ὁμιλῶ ἀφῃρημένως· καὶ νομίζετε, ὅτι ὅπως ὑμεῖς θέλετε ν’ ἄρχετε εἰς τὸν τόπον, δὲν ἔχομεν καὶ ἡμεῖς τὸ αὐτὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν θέλομεν τὸ μέρος μας; καὶ διὰ τί, ἀφ’ οὗ ἡμεῖς σᾶς ὑπεστηρίξαμεν εἰς πᾶσαν περίστασιν, διὰ τί καὶ σεῖς δὲν θυσιάζετε τὰ συμφέροντά σας ἐνίοτε χάριν τοῦ τόπου, ἀλλ’ ἐπιζητεῖτε μὲ πᾶσαν θυσίαν τῆς κοινωνίας τὰ συμφέροντά σας καὶ τὴν ἱκανοποίησιν τῆς φιλαρχίας σας; Κύριοι, ἐδικαιοῦτο ἡ κοινωνία ἴσως νὰ ἀπαιτήσῃ λόγον παρ’ ὑμῶν, κατὰ πρῶτον βεβαίως ἀπὸ τοὺς ἡγέτας τῆς πολιτικῆς, ἀπὸ τοὺς κυβερνήτας, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον παρ’ ἡμῶν, διὰ τί ἡ Ἑλλὰς καὶ τὸ ἔθνος προοδεύει, διὰ τί τὸ ἄτομον ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐκτὸς αὐτῆς ἔκαμε θαυμασίας προόδους, διὰ τί ἐν ὀλίγῳ διαστήματι καιροῦ ἀνεπτύχθησαν σπουδαῖαι περιουσίαι ἐν Ἑλλάδι; Ὅταν ἐνόησα τὸν κόσμον πρὸ 35 ἐτῶν, ἤκουον ἑκατομμύριον καὶ ἔλεγον, ἑκατομμυριοῦχος δὲν εἶναι κανεὶς εἰς τὸν κόσμον, καὶ σήμερον ἐν Ἑλλάδι ἀριθμοῦνται ἱκανοὶ ἑκατομμυριοῦχοι, ἐκτὸς δ’ αὐτῆς πάμπολλοι. Διὰ τί, κύριοι, αἱ λίμναι, τὰ δάση, οἱ δρυμῶνες μετεβλήθησαν εἰς παραδείσους ἐπιγείους, πῶς ἡ Ἑλλὰς ἔκαμε προόδους πολλὰ σπουδαίους συγκριτικῶς πρὸς ἄλλους λαούς; Ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς, ὡς ἔθνος, προοδεύει κοινωνικῶς, δύναται νὰ σὲ ἐρωτήσῃ ὁ γεωργὸς, ὁ βιομήχανος, ὁ ἐργάτης, διὰ τί πολιτικῶς ὀπισθοδρομεῖ; Πρέπει, κύριοι, νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ λέγωμεν μὲ εἰλικρίνειαν καὶ νὰ ἐκφράζωμεν τὴν ἰδέαν μας· μυστήριον εἶναι αὐτό; Ἠξεύρετε, κύριοι, καὶ μὴ λησμονῆτε, ὅτι πολλοὶ πιστεύουν, πῶς ἡ ὀπισθοδρόμησις αὕτη ὑπὸ πολιτικὴν καὶ διοικητικὴν ἔποψιν ὀφείλεται εἰς τὸ μὴ καθαρὸν πολιτικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν εἰς ἐνέργειαν, καθόσον οὐδεὶς τῶν πολιτευομένων παρέστησε εἴτε δημοσίᾳ εἴτε εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, ὅτι ἔχει ἴδιον σύστημα καὶ ἡ Βουλὴ ἀποκρούει αὐτὸ εἰς τὸν αὐτὸν καιρὸν, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐπιῤῥίπτει μομφὰς κατὰ τοῦ ἀνοικονομήτου τῶν ἀπαιτήσεων τῶν βουλευτῶν διορίζει καὶ τὸν ἀπώτερον συγγενῆ του εἰς ὑπηρεσίαν ἴσως ἀκαταλλήλως. Ἐὰν λοιπὸν σᾶς γείνῃ αὐτὴ ἡ παρατήρησις, ὅτι ἡ διοικητική, ἡ πολιτικὴ πρόοδος τοῦ τόπου, παραβαλλομένη πρὸς τὴν πρόοδον τῆς ἀτομικῆς ἐνεργείας, εἶναι ὀπίσω 100,200 χρόνους, καὶ ἂν σᾶς εἴπουν ὅτι ὀφείλεται εἰς τὸ μὴ ὑπάρχον ἢ μὴ ἐφαρμοσθὲν ὁμοιόμορφον σύστημα τῶν πολιτικῶν τί λόγον θὰ δώσητε; καὶ νομίζω, ὅτι καὶ ἐγὼ εὐθύνομαι, ὡς καὶ ἡ Βουλή, ἀλλὰ περισσότερον εὐθύνονται οἱ διοικοῦντες τὸν τόπον. Καὶ ὅταν ἔχητε τὸ θάῤῥος νὰ μᾶς συσταίνετε τὴν εὐστάθειαν, νὰ ἀπαιτῆτε ἀπὸ ἡμᾶς νὰ ἱστάμεθα εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐτέθημεν, δικαιοῦμαι νὰ σᾶς ἐλέγξω διὰ τὴν οὐχὶ ἐλαχίστην ἀστασίαν καὶ ἀσυνέπειαν, καὶ ὅταν σᾶς ἐλέγχωμεν, δὲν πρέπει νὰ ἐρεθίζησθε, πρέπει νὰ ἔχητε θάῤῥος καὶ ὑπομονὴν, ἐὰν ἐμφορῆσθε ἀπὸ ἰδέας φιλελευθέρους, ἀπὸ ἰδέας σχετικὰς πρὸς τὸ συμφέρον καὶ τὴν τάξιν τῆς κοινωνίας· πρέπει μεθ’ ὑπομονῆς καὶ οὐχὶ μετ’ ὀργῆς ν’ ἀπαντᾶτε, καὶ αὐθαδῶς καὶ κάποτε ἀδίκως καὶ ἐπὶ ψευδῶν γεγονότων στηριζόμενοι.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κεχαγιᾶς. Ἀλλὰ θέλετε νὰ ἔλθῃ πρὸ ὑμῶν ὁ κ. Λεόπουλος, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀντιθέτων ἰδεῶν;

§31ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Μάλιστα, αὐτὸ προβλέπεται ἀπὸ τὸν κανονισμόν.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρῶτος εἶναι ὁ κ. Κεχαγιᾶς, κατόπιν ὁ κ. Λομβάρδος καὶ μετ’ αὐτὸν ὁ κ. Λεόπουλος, εἰς τὸν ὁποῖον ὑπεχώρησεν ὁ κ. Δημητριάδης.

§33ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τότε λαμβάνω τὸν λόγον.

§34ΛΕΚΚΑΣ. Κύριε πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ ἐγγραφῶ καὶ ἐγώ.

§35ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Κύριοι, εἶσθε αὐτήκοοι μάρτυρες τοῦ χθεσινοῦ λόγου μου· ἐσύστησα εἰς τὴν Βουλὴν τὴν μετριοπάθειαν κατὰ τὴν παροῦσαν συζήτησιν, διότι ἐπρόκειτο περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον πρώτην ἤδη φορὰν ἐπιλαμβάνεται ἡ Βουλὴ ἀπὸ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ πολιτεύματός μας, καὶ πιστεύω ὅτι, τὸ ἐπ’ ἐμοί, ἐτήρησα τὴν ὑπόσχεσίν μου. Ἀλλ’ ἀντὶ τῆς μετριοπαθείας, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου κ. Δεληγεώργης ἐπροτίμησε τὸ στάδιον τῶν ὕβρεων καὶ τῶν προσωπικοτήτων. Δὲν παραξενεύομαι διὰ τὴν διαγωγήν του ταύτην. Βεβαίως· κατεκρίνετο ὡς ἀντιβουλευτικῶς διαχειρισθεὶς τὴν ἐξουσίαν· ἔπρεπε καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴν γλῶσσαν νὰ μεταχειρισθῇ· ὑπῆρξε συνεπὴς εἰς τοῦτο. Δὲν παραξενεύομαι, διότι ἐταράχθη· ἄνθρωπος, συνειθίζων νὰ αἰωρῆται εἰς τὰς νεφέλας καὶ νὰ γεμίζῃ τὴν κεφαλήν του μὲ ἰδέας ἀφῃρημένας, μὲ φαντασιοκοπίας, ταράττεται, συγχύζεται, στενοχωρεῖται, ὅταν κατέρχηται ἀπὸ τὰς νεφέλας εἰς τὸν πρακτικὸν κόσμον, ὅταν ἀναγκάζηται νὰ ἀντικρούσῃ θετικὰς καὶ πρακτικὰς ἰδέας· φυσικῷ τῷ λόγῳ ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος δὲν δύναται παρὰ νὰ ταράσσηται. Δὲν εἶχε στάδιον νὰ ἐκλέξῃ καλλίτερον, τοὐτέστι νὰ φωτίσῃ καὶ ἐμὲ καὶ τὴν Βουλὴν περιοριζόμενος εἰς τὸ τόσῳ σπουδαῖον ζήτημα. Ἠξεύρετε, κύριοι, ἂν πολιτευόμενος ἐπὶ τόσα ἔτη εἶπόν ποτε λέξιν περὶ ἐμαυτοῦ· ἀποστρέφομαι, ἀποφεύγω τὰς περιαυτολογίας. Ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ὁ κ. Δεληγεώργης ἠθέλησε νὰ ἐξελέγξῃ καὶ νὰ μεμφθῇ τὸν πολιτικὸν βίον μου, ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις καὶ περὶ ἐμαυτοῦ. Εὐτυχῶς ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου εἶναι ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν κάλλιστα τίνι τρόπῳ ἐπολιτεύθην.

§36Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶμαι καὶ ἐγώ.

§37ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Εἶσαι πολὺ νέος.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Δημητριάδη, ἀφήσατε τοὺς ἀστεϊσμούς.

§39ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Θὰ ἐξετάσω ἐν πρώτοις τὸν πολιτικὸν βίον τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, ὄχι ὅλον, ἀλλὰ σχετικῶς μόνον μὲ τὰς ἰδιότητας, τὰς ὁποίας ἀπέδωκεν εἰς ἐμὲ, καὶ κρίνατε, ἂς κρίνῃ καὶ τὸ κοινὸν, τίς ἐξ ἡμῶν ἔχει δίκαιον. Ἠπόρησα, καὶ βεβαίως ἠπορήσατε καὶ σεῖς, ἠπόρησε καὶ τὸ κοινὸν, ὅταν ἠκούσατε τὸν κ. Δεληγεώργην λέγοντα, «εἰς ποίαν γωνίαν τοῦ βουλευτηρίου θὰ κρυφθῇ ὁ Κεχαγιᾶς;» Διατί, κύριε Δεληγεώργη; κρύπτονται οἱ ἀσυνεπεῖς, κρύπτονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, ὅταν βλέπουν ὅτι διὰ τοῦ ὄχλου δύνανται ν’ ἀνέλθουν εἰς τὴν ἐξουσίαν, δημοκοποῦν, καὶ ὅταν βλέπουν, ὅτι διὰ τῆς εὐνοίας ἐπιτυγχάνουν τὸ αὐτὸ, κολακεύουν. Ναὶ, κύριοι, μὴ ἀπορῆτε· ὁ κόλαξ καὶ ὁ δημοκόπος εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτό. Τὸ αὐτὸ ἐπάγγελμα μετέρχεταί τις καὶ ὅταν δημοκοπῇ καὶ ὅταν κολακεύῃ ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι ἀλλάσσει τὸ πρόσωπον· ὅταν δημοκοπῇ, ὁμιλεῖ πρὸς τὸν ὄχλον, καὶ ὅταν κολακεύῃ, ἀπευθύνεται πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα. Εἶναι δὲ ἀναμφισβήτητον ὅτι ὁ δημοκόπος εἶναι καὶ κόλαξ. Κρύπτονται, κύριε Δεληγεώργη, καὶ φεύγουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι λαθραίως πως διεχειρίσθησαν τὴν ἐξουσίαν καὶ εἰς τὴν ἐμφάνισιν τοῦ ἐλεγκτοῦ, ἂν ὄχι τοῦ ἰδιοκτήτου, φεύγουν, δραπετεύουν. Ἐὰν, κύριε Δεληγεώργη, εἶχες εἰς τὴν κεφαλήν σου ἰδέας πρακτικὰς, ἐὰν ἐφρόνεις ὅτι ἠδύνασο τῷ ὄντι ν’ ἀναμορφώσῃς τὸ ἔθνος, νὰ σώσῃς τὴν πολιτείαν, διατὶ δὲν εἶχες τὸ θάῤῥος νὰ παρουσιασθῇς εἰς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους, νὰ ἐκθέσῃς τέλος πάντων αὐτὸ τὸ ἀναμορφωτικὸν σύστημά σου; Ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν σὲ ἠκολούθει, δὲν σὲ ὑπεστήριζεν, ἀλλ’ ἐφατρίαζε, τότε ἡ κοινὴ γνώμη καὶ ὁ ἀνώτατος ἄρχων βεβαίως ἤθελον καταδικάσει τὴν Βουλήν. Διὰ τί τοῦτο δὲν ἔπραξες; διὰ τί ἐλειποτάκτησες; Ἐννοῶ βεβαίως ὅτι ἄλλη εἶναι ἡ θέσις τοῦ παραιτουμένου, τοῦ δραπέτου καὶ ἄλλη εἶναι ἡ θέσις τοῦ μένοντος εἰς τὴν ἐξουσίαν· ὁ λειποτάκτης κινεῖ τὸν οἶκτον, ἐν ᾧ ὁ μένων εἰς τὴν θέσιν του κινεῖ τὴν ἀγανάκτησιν. Ἐπροτίμησες λοιπὸν τὸ πρῶτον, ἤτοι νὰ διεγείρῃς τὸν οἶκτον ἀντὶ τῆς ἀγανακτήσεως. Λοιπὸν ἐγὼ θὰ κρυφθῶ; Διέμεινες εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ 5 μῆνας, ἀφ’ οὗ περὶ τὸ τέλος ἀνέβαλες καὶ τὴν Βουλήν· δηλ. ἔβλεπες ὅτι ἔρχεται ὁ ἐλεγκτής του καὶ ἤνοιξες ἕνα χάνδακα διὰ νὰ διατηρηθῇ, ἀκόμη 40 ἡμέρας εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἀλλὰ τέλος πάντων ἡ ἀντιπροσωπεία διῆλθε καὶ τὸν χάνδακα τοῦτον, καὶ τότε ἔφυγες. Εἶναι κοινοβουλευτικὸν τοῦτο; ἐσχημάτισας ὑπουργεῖον, ἀφ’ οὗ ἔκρουσας τόσας θύρας. Εἰς ποίαν ἀπόχρωσιν ἀνήκει ὁ κύριος Χρηστίδης; εἰς ποίαν ὁ κύριος Δρόσος; βεβαίως δὲν ἠδύνασο νὰ σχηματίσῃς Κυβέρνησιν ἐκ τῶν ὑμετέρων φίλων, οἱ ὁποῖοι μετρῶνται εἰς τὰ δάκτυλά σου, (χωρὶς διὰ τοῦτο νὰ τοὺς προσβάλω, ἔχουν τὰς πεποιθήσεις των)· ἀλλ’ ἀφ’ οὗ δὲν ἠδυνήθης πολιτευόμενος τόσον καιρὸν νὰ ἐμπνεύσῃς πίστιν εἰς τοὺς πολιτευομένους, διὰ τί παραπονεῖσαι, διὰ τί ἀγανακτεῖς, ἐὰν δὲν δύνασαι νὰ μεταβάλῃς καὶ μορφώσῃς τὰς πεποιθήσεις τῶν ἀντιπροσώπων, ὅτι σὺ εἶσαι ὁ κατάλληλος νὰ διευθύνῃς τὸ ἔθνος, τὸ νομίζεις ἀδιάφορον; τί θὰ εἴπῃ πλειονοψηφία; δὲν εἶναι πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δωρεῖται χάριν συμπαθείας, χάριν φιλίας. Ὄχι, κύριοι· οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες προσελκύουν εἰς ἑαυτοὺς τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν εὔνοιαν καὶ τοῦ λαοῦ καὶ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ, ὅταν τοὺς πείσωσιν, ὅτι ἐργάζονται διὰ τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας καὶ εὐδοκιμοῦσιν. Δὲν ἀρκεῖ τις, κύριοι, νὰ ἔχῃ τὴν καλὴν πρόθεσιν, διότι αὐτὴν οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ καὶ εἰς τὸν ἔσχατον πολίτην. Ἐὰν λοιπὸν δὲν ἠδυνήθης νὰ ἐμπνεύσῃς αὐτὸ τὸ αἴσθημα τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, τίς σοῦ πταίει; Ἀλλ’ ἔχεις ἓν παράπονον· «ἀφήσατέ με, λέγεις νὰ δοκιμασθῶ, νὰ μάθω». Αὐτὸ ἐκήρυττες διὰ τῶν ὀργάνων σου. Δὲν δοκιμάζονται, δὲν διδάσκονται διοικοῦντες, ἀλλ’ ἔρχονται προητοιμασμένοι οἱ θέλοντες νὰ διοικήσωσιν, οἱ ἔχοντες τὴν ἀξίωσιν, ὅτι γνωρίζουν νὰ διευθύνωσι καλῶς τὸ Κράτος. Καὶ εἴδετε, κύριοι, τὸ λέγω πρὸς ἔπαινον τῶν μελῶν τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, ἐντός 20 ἡμερῶν ἡτοίμασαν ὅλα τὰ νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα θεωροῦν ἀναγκαῖα εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου. Τοῦτο θὰ εἴπῃ, ὅτι οἱ ἄνδρες οὗτοι ἦσαν μελετημένοι, ἐγνώριζαν τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, καὶ ἑπομένως, ὅταν ἦλθον εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν, εἰσήγαγον τόσα νομοσχέδια. Ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχεν ἀνάγκην νὰ μελετήσῃ· ἑπομένως ἔπρεπε νὰ σᾶς ἀπομακρύνῃ. Καὶ δὲν ἤρκεσε τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον ἔθετο ὡς τελευταῖον ὅριον τὸ Σύνταγμα· ἔπρεπε νὰ κάμῃ καὶ ἄλλην ἀναβολὴν, διὰ νὰ λάβῃ καιρὸν νὰ μελετήσῃ καὶ σπουδάσῃ, ἔπρεπεν ἀκόμη νὰ διαλυθῇ ἡ Βουλὴ καὶ νὰ παρέλθουν 2, 3 μῆνες ἀκόμη. Καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι, ἐὰν παρήρχοντο καὶ αὐτοὶ οἱ τρεῖς μῆνες, πάλιν ὁ κ. Δεληγεώργης θὰ ἦτο ἀνέτοιμος. Πιστεύω δὲ ὅτι πάντοτε θὰ προπαρασκευάζηται, πάντοτε θὰ μελετᾷ καὶ πάντοτε ἀνέτοιμος θὰ ᾖναι· διότι εἰπέτε μου, εἴδετε ποτὲ ἓν νομοθέτημα αὐτοῦ, μίαν πρότασιν αὐτοῦ εἴτε ἐν καιρῷ τῆς ἐθνοσυνελεύσεως, εἴτε ἐν καιρῷ τῶν βουλῶν; οὐδεμίαν. Ἐγώ, κύριοι, πρέπει νὰ κρυφθῶ, ὅπως εἶπε; διατί; ἐγὼ δὶς ἔλαβον μέρος εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐν καιρῷ τῆς μεταπολιτεύσεως καὶ κατὰ τὸ 1867 εἰς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου· ἐν καιρῷ τῆς ἐθνοσυνελεύσεως οἱ ὑπουργοὶ ἐξελέγοντο ἀπὸ τὴν ἐθνοσυνέλευσιν. Ἐπομένως δὲν ἦτο ἀντικοινοβουλευτικόν. Εἰς τὰ 1867, ὅταν ἔλαβον μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ὑπεδείχθη ἀπὸ τὴν Βουλήν. Εἰς ποίαν ἄλλην λοιπὸν ἐποχὴν ἦλθον, ὅπως εἶπεν μὲ τὰ ἄχροα ἢ ὑπεστήριξα τὰ ἄχροα; Δὲν ἐσυλλογίσθη, ὅτι ὁμιλεῖ εἰς ἄνδρας γνωρίζοντας τὴν σημερινὴν ἱστορίαν; Πότε ἔλαβον μέρος εἰς ἄχρουν ὑπουργεῖον ἢ ὑπεστήριξα τοιοῦτον; Καὶ ἐν καιρῷ τοῦ Ὄθωνος, κύριοι, διότι ἴσως ἤθελε νὰ περιλάβῃ καὶ ἐκεῖνο τὸ χρονικὸν διάστημα, ἤμεθα βουλευταί· ἐὰν οἱ βουλευταὶ ἐπὶ Ὄθωνος ἐγίνοντο διὰ τῆς ὑποψηφιότητος, οὕτω πως ἔγεινε καὶ ὁ ἴδιος. Ἤρχισεν ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ Μιαούλη, καὶ ἀρχηγὸς ἐπαρουσιάσθη ὁ κ. Ζαΐμης, ὅστις εἶναι παρών. Δίς μὲ ἐκάλεσεν ὁ μακαρίτης Ὄθων ὅπως μὲ προτρέψῃ νὰ ὑποστηρίξω τὸ ὑπουργεῖον καὶ δὶς τῷ ἠρνήθην. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Ζαΐμη.

§40ΖΑΪΜΗΣ. Ἀληθέστατον.

§41ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Περιαυτολογῶ, κύριοι, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν τὸ ἔπραξα ποτέ· διὰ τοῦτο σᾶς ζητῶ συγγνώμην.

§42ΤΙΝΕΣ. Ἱστορίαν λέγετε.

§43ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Διέλυσε τὴν Βουλὴν ἐκείνην τὸ ὑπουργεῖον Μιαούλη καὶ ὅλοι οἱ ψηφοφορήσαντες κατὰ τοῦ ὑποψηφίου τοῦ ὑπουργείου ἐτρέξαμεν, καθὼς καὶ οἱ ἄλλοι, εἰς τὰς ἐπαρχίας μας διὰ νὰ ἐκλεχθῶμεν, καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, καὶ ὁ κ. Αὐγερινὸς καὶ τόσοι ἄλλοι· ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπέτυχεν, καθὼς καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, καθὼς καὶ ἐγὼ, διὰ τί; Εἰς ὅλους εἶναι γνωστόν· διότι ὑλικὴ βία ἔλαβε χώραν. Ὁ κ. Δεληγεώργης διήρχετο ἐκ τῆς ἐπαρχίας μου καὶ ἰδὼν ἠγκυροβολημένον εἰς τὸν λιμένα τῆς Ἀμφίσσης πλοῖον πολεμικὸν, καὶ ἀρκετὸν στρατὸν, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μοὶ εἴπῃ· «σὲ συγχαίρω, πρέπει νὰ ἐπιμείνῃς, σοὶ περιποιεῖ πολλὴν τιμὴν, ἂν καὶ ἦμαι βέβαιος περὶ τῆς ἀποτυχίας σας»· τὸ αὐτὸ καὶ ὁ κ. Ζαΐμης εἶπεν. Ποῦ λοιπὸν εὗρε τὴν διαγωγήν μου ἐπιλήψιμον; Εἶπεν ὅτι κολακεύω τὴν Βασιλείαν. Ἠπόρησα, κύριοι, ὅταν τὸν ἤκουσα νὰ λέγῃ, ὅτι ἔλαβον στίγμα αὐλικώτατον, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ δυνηθῶ ποτὲ νὰ ἐξαλείψω. Καὶ ἠξεύρετε, κύριοι, ποίαν ἐποχὴν ἐνόει; τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἦτο ἀκόμη ἐνταῦθα ὁ κόμης Σπόνεκ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι εἰς τὰ 1865 τὰ ὑπουργεῖα ἔπιπτον ἓν κατόπιν τοῦ ἄλλου. Ἐγὼ ἔτυχα νὰ ᾖμαι πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐκείνης· ὁ ἡγεμὼν, καίτοι νέος, ἐβάδιζεν ἐξ ἀρχῆς τὸν συνταγματικώτατον δρόμον· ὅταν ἔχανεν ἐν τῇ Βουλῇ τὴν πλειονοψηφίαν ἡ κυβέρνησίς Του, τί ἔκαμνεν; ἔκραζε τὸν πρόεδρον, διὰ νὰ Τῷ εἴπῃ, ποία μερὶς δύναται νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον. Καὶ ἐπειδὴ ἔπιπτον συχνὰ τὰ ὑπουργεῖα, φυσικῷ τῷ λόγῳ ἦτο ἀνάγκη, νὰ μὲ καλῇ συνεχῶς παρ’ Αὐτῷ ὁ ἡγεμὼν, διὰ νὰ Τῷ εἴπω, ποία ἐκ τῶν δύο μερίδων ἠμπορεῖ νὰ μορφώσῃ κυβέρνησιν. Τοῦτο τὸ ἐξέλαβεν ὁ κ. Δεληγεώργης ὡς κολακείαν. Ὁ κ. Δεληγεώργης κατ’ ἐκείνην τὴν σύνοδον δὶς ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν διατηρηθεὶς τὴν μὲν πρώτην φορὰν 40 ἡμέρας, τὴν δὲ δευτέραν πέντε.

§44Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. 15 καὶ 5.

§45ΖΑΪΜΗΣ. Ἕνα μῆνα ἐν ὅλῳ.

§46ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Μάλιστα, κύριε Δημητριάδη, ἔχετε ὑπομονήν· ἔπειτα κάμνετε ἐρωτήσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἁρμόζουν εἰς σπουδαῖον ἄνδρα ὅπως ὑμεῖς.

§47Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Βέβαια!

§48ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Λοιπὸν ἐδιοίκησε τῳόντι ὡς πρωθυπουργὸς ἐπὶ ἕνα μῆνα παρούσης τῆς Βουλῆς. Ποῖον εἶναι τὸ ἄλλο χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐδιοίκησε, παρούσης τῆς Βουλῆς, κοινοβουλευτικῶς; ἦλθε καὶ κατόπιν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ἀπούσης τῆς Βουλῆς, ἤτοι 6 μῆνας εἰς τὰ 1866 καὶ 5 μῆνας εἰς τὰ 1870· ἔμεινε λοιπὸν ὡς κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ ἐπὶ τριάκοντα καὶ μόνον ἡμέρας. Πῶς ὅμως καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς ὀλίγας ἡμέρας κατώρθωσε ν’ ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, θὰ σᾶς εἴπω, διότι ἤμην πρόεδρος τῆς Βουλῆς τότε καὶ τὰ γνωρίζω, καὶ κανεὶς ἐξ ὑμῶν δὲν δύναται νὰ τὰ ἀναιρέσῃ, οὐδ’ αὐτὸς ὁ κ. Δεληγεώργης. Ὅταν ἔπεσε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου τὴν δευτέραν φορὰν, εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν ἦτο καὶ ὁ κ. Βούλγαρης, ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ οἱ λεγόμενοι ἀχρωμάτιστοι. Κατ’ ἐκείνας τὰς ἡμέρας ἐξήγειραν τὴν κοινὴν γνώμην κατὰ τοῦ συμβούλου κ. Σπόνεκ, καὶ ἀπῄτουν νὰ ἀπέλθῃ, διότι ἐφρόνουν ὅτι ἐπηρέαζε τοὺς βουλευτὰς ὑπὲρ τοῦ κ. Κουμουνδούρου· ἔθηκαν λοιπὸν ὅρον καὶ ὁ κ. Βούλγαρης καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης ὅτι δὲν θὰ δεχθῶσι τὴν ἐξουσίαν ἄνευ τῆς ἀποπομπῆς τοῦ κ. Σπόνεκ. Προσεπάθησεν ὁ Βασιλεὺς νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον ἄνευ αὐτοῦ τοῦ ὅρου· καὶ ὁ μὲν κ. Βούλγαρης ἀπεποιήθη εἰπὼν, ὅτι «ἄνευ αὐτοῦ τοῦ ὅρου δὲν δύναμαι νὰ λάβω τὴν ἐξουσίαν.» ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης ἠθέτησε τὸν λόγον του, καὶ τὸ λέγω· διότι ζῇ ὁ κ. Βούλγαρης, καὶ δύναται νὰ τὸ ὁμολογήσῃ· ἀθετήσας τὸν λόγον του ἐσχημάτισεν ὑπουργεῖον. —Ὁ κ. Βούλγαρης φυσικῷ τῷ λόγῳ ὠργίσθη καὶ δικαίως, καὶ ἑπομένως ἀπέσυρε τὴν ὑποστήριξίν του. Ἦτο λοιπὸν ἄφευκτος ἡ πτῶσίς του. Τί νομίζετε ὅτι τότε εἶπε καὶ εἰς τὸν ἡγεμόνα καὶ ἀλλοῦ; ὅτι ῥαδιουργίᾳ τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ὁ κ. Βούλγαρης ἀπέσυρε τὴν ὑποστήριξίν του· ἀντὶ δὲ νὰ ἔλθῃ νὰ εἴπῃ εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα τὴν καθαρὰν ἀλήθειαν ἤτοι ὅτι παραιτεῖται ὡς μὴ ἔχων τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, τί νομίζετε ὅτι ἐπενόησε διὰ νὰ πέσῃ τῆς ἐξουσίας δημοκοπῶν συνάμα; εἶπεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ καθίσῃ εἰς τὴν Βασιλικὴν τράπεζαν ὁ Σπόνεκ, ἐν ᾗ θέσει ἐκάθησε, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ῥαδιουργῇ ἐναντίον του, ἑπομένως ὅτι δι’ αὐτὸ παραιτεῖται. Ναὶ, κύριοι, ἂς ἔλθῃ νὰ τὰ ἀναιρέσῃ· εὐτυχῶς τὰ λέγω εἰς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ζῶσιν καὶ εἶναι ἡ ζωντανὴ ἱστορία. Τοῦτο λοιπὸν ἐννοεῖ ὡς στίγμα αὐλοκόλακος; ἐπειδὴ ἤμην πρόεδρος τῆς Βουλῆς καὶ ἐπειδὴ ὁ Βασιλεὺς εἰς πᾶσαν πτῶσιν τοῦ ὑπουργείου ἤθελε νὰ μάθῃ ἀπὸ τὸν πρόεδρον, ποία μερὶς δύναται νὰ ἀποτελέσῃ κυβέρνησιν, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἐλάμβανον τὴν τιμὴν νὰ τὸν βλέπω συχνά, τοῦτο θὰ εἴπῃ κολακεία; Εἶχε τῳόντι ἓν παράπονον ἐναντίον μου, διατί νὰ μὴ τὸν ὑποστηρίξω· ἐνθυμοῦμαι ἐν καιρῷ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως πάντοτε ἐπαρουσίαζε τὴν ἰδέαν τοῦ Ῥουμελιωτισμοῦ. Βέβαια τὰ μικρὰ καὶ ταπεινὰ πνεύματα, ἐκεῖνα μόνον δύνανται νὰ διεγείρουν τοιαύτας ἔριδας. Ἐλυπούμην διὰ τὰ τόσῳ ταπεινὰ φρονήματά του. Τί σημαίνει, ἐὰν ᾖναί τις Πελοποννήσιος ἢ Νησιώτης ἢ Ῥουμελιώτης, ὁ καλλίτερος πρέπει νὰ διοικήσῃ, ἀδιάφορον δὲ πόθεν εἶναι. Ἐν τούτοις αὐτὰ τὰ σπέρματα ἔῤῥιπτε διὰ νὰ φέρῃ τὴν διαίρεσιν καὶ νὰ μὴ δυνηθῇ ἐκείνη ἡ Συνέλευσις ν’ ἀποπερατώσῃ τὸ ἔργον της ἄνευ τῶν συνεπειῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι κατεβίβασαν τὴν ὑπόληψιν τοῦ Ἔθνους· ἐὰν ὑπῆρχον δύο μόνον μερίδες, βεβαίως δὲν ἤθελον λάβει χώραν αἱ σκηναὶ ἐκεῖναι, ἀλλὰ κατεκερματίσθη ἡ Συνέλευσις, καὶ κατόπιν τῆς Συνελεύσεως ἡ Βουλή, εἰς πολλὰς μερίδας, ὡς ἐκ τούτου δὲ ἀνεβαινοκατέβαινον τὰ ὑπουργεῖα χωρὶς νὰ δύναται νὰ παγιωθῇ κυβέρνησις. Ἐγὼ μετ’ ἀγανακτήσεως ἀπέκρουσα τὰς τοιαύτας ταπεινὰς καὶ μερικὰς ἰδέας τοῦ Ῥουμελιωτισμοῦ, ὅπως τὸ ἔλεγε, δὲν τὸν ἠκολούθησα ποτέ, διότι δὲν μοὶ ἐνέπνευσε τὴν πεποίθησιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ μοὶ ἐμπνεύσῃ εἷς εὖ φρονῶν πολιτικός· ἀλλὰ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ μὲ συκοφαντῇ, ὅτι ἤμην αὐλοκόλαξ; ἂς ᾖναι βέβαιος ὅτι ἐπιστρέφονται αὐταὶ αἱ φιλοφρονητικαὶ φράσεις, εἰς ἐκεῖνον ὅστις τὰς λέγει ὅταν ᾖναι ἐκτὸς τῆς ἀληθείας. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω ὡς πρὸς τὰ προσωπικά, διὰ τὰ ὁποῖα, βεβαιωθῆτε, λυποῦμαι ἐγκαρδίως· διότι, ἐνῷ ἡ Βουλὴ εἶχε νὰ ἐνασχοληθῇ εἰς τόσα σπουδαῖα ζητήματα, ὁ κ. Δεληγεώργης κατεβίβασε τὴν συζήτησιν εἰς τὸ στάδιον τῶν προσωπικοτήτων· καὶ σᾶς ζητῶ συγνώμην ἐκ νέου, ἐὰν περιαυτολόγησα. Ἦλθεν ἐπὶ τέλους καὶ εἶπε λέξεις τινὰς περὶ τοῦ κυρίου θέματος, διότι καὶ ὁ πρόλογος καὶ ἡ ὑπόθεσις καὶ ὁ ἐπίλογός του οὐδὲν ἄλλο ἦσαν ἢ προσωπικότητες. Ἐλθὼν καὶ ἐπὶ τοῦ θέματος εἶπεν, ὅτι καὶ εἰς ἄλλα κοινοβουλευτικὰ ἔθνη, καὶ ἰδίως εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἔλαβε χώραν τοιοῦτό τι· ἠδυνήθη νὰ εὕρῃ εἰς τὴν μακρὰν ἱστορίαν ἐκείνης τῆς μεγάλης ἐπικρατείας ἓν παράδειγμα, τὸ παράδειγμα τοῦ Πίττ, τὸν ὁποῖον ἐναντίον τῆς θελήσεως τῆς Βουλῆς ὁ Βασιλεὺς διώρισεν ὑπουργόν. Καὶ δὲν τὸν ἔφερε, κύριοι, ὡς πρωθυπουργὸν ὁ βασιλεύς, ὄχι, ἀλλὰ τὸν διώρισεν ἁπλοῦν μέλος τοῦ ὑπουργείου. Ἐξηγέρθη ἡ συμπολίτευσις καὶ κατηνέχθη πικρότατα κατὰ τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου· ἐξηκολούθησεν ἡ συζήτησις ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου διὰ τὸ πρωτοφανέστατον ἐκεῖνο γεγονός, ἤτοι νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν κυβέρνησιν πρόσωπον ἀνῆκον εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν· μετὰ πολλὰς δὲ καὶ μακρὰς συζητήσεις ἠξεύρετε, κύριοι, τὸ κοινοβούλιον ἐκεῖνο εἰς ποῖον σημεῖον κατέληξεν; ἀκούσατε, ἂς ἀκούσουν δὲ ἰδίως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι διϊσχυρίζονται, ὅτι ἡ ἐξέτασις τῆς διαχειρίσεως τῆς ἐξουσίας εἶναι πρᾶξις ἀντιβασιλική, προσβάλλει τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας· ἐκεῖνοι πρὸ πάντων πρέπει νὰ τὸ ἀκούσουν. Ἠξεύρετε εἰς ποῖον σημεῖον κατέληξεν; εἰς τὸ σημεῖον τοῦ νὰ ἐπιψηφίσῃ ἀναφορὰν πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ νὰ τὴν παρουσιάσῃ ὅλη ἡ Βουλὴ, διὰ νὰ παραστήσῃ τὸ ἀντικοινοβουλευτικὸν τοῦτο πραξικόπημα. Σᾶς ἀναγινώσκω, κύριοι, τὸ μέρος αὐτὸ, διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι δὲν λέγω ἔπεα πτερόεντα.

§49ΚΩΝ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι εἶναι περιττόν.

§50ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐπαρουσιάσθη ὄχι ἐπιτροπή, ἀλλὰ κατὰ πρότασιν ἑνὸς τῶν βουλευτῶν, διὰ νὰ δώσουν σημαντικότητα περισσοτέραν καὶ σπουδαιότητα, ὁλόκληρον τὸ Σῶμα τῆς Βουλῆς εἰς τὸν Βασιλέα καὶ ἐπέδωκε πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ Φὼξ, καὶ παρεδέχθη ἡ Βουλὴ διὰ πλειονοψηφίας 21 ψήφων. Ὁ Βασιλεὺς ἐδέχθη τὴν ἐπιτροπὴν, ἀλλ’ ἀπήντησε καθαρῶς, ἀλλὰ λίαν συνδιαλλακτικῶς· εἶπεν, ὅτι προέβην εἰς αὐτὸ τὸ πρωτοφανὲς ἀντικοινοβουλευτικὸν μέτρον πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ συνδιαλλάξω τὰ δύω διεστῶτα μέρη καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἔχῃ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις. Τοιαῦται ἦσαν αἱ πεποιθήσεις αὐτοῦ τοῦ Ἡγεμόνος· ἑπομένως τοῖς εἶπε, «δὲν δύναμαι νὰ σᾶς ἱκανοποιήσω». Μετὰ 4 ἡμέρας δὲν ἠρκέσθη ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἀπάντησιν αὐτὴν, ἀλλ’ ὑποβάλλει πρότασιν, ἡ ὁποία ἔγεινε δεκτὴ μὲ πλειονοψηφίαν 20 ἢ 12, νομίζω, ψήφων, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ὀφείλει ν’ ἀπομακρύνῃ τοὺς ὑπουργοὺς αὐτοὺς, οἱ ὁποῖοι δὲν σέβονται τὴν ἀντιπροσωπείαν. Ταῦτα διηγούμενος ὁ ἱστορικὸς λέγει· τί περισσότερον ἠδύνατο νὰ κάμῃ μία ἀντιπολίτευσις; Καὶ πότε ἔλαβον χώραν ταῦτα; εἰς τὰ 1801 ἢ 1808· ἀλλ’ εἰς τὰ 1808.

§51Α. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Εἰς τὰ 1787 ἢ εἰς τὰ 1792.

§52ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἂς ἦναι. Λοιπὸν μελετήσας ὁ κ. Δεληγεώργης τὴν ἱστορίαν τοῦ ἀγγλικοῦ ἔθνους εὗρεν ἓν μοναδικὸν παράδειγμα, ὅτι ὑπῆρξεν ἐποχὴ καθ’ ἣν ἓν πρόσωπον διωρίσθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως εἰς τὴν κυβέρνησιν· αἴ! λοιπὸν, ἐπειδὴ ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς συνδιαλλαγῆς, τὸ ὁποῖον ἐξέφρασεν εἰς τὴν Βουλὴν, ἐπειδὴ ὁ Πίττ ἦτο τῳόντι ἀνὴρ ἔξοχος καὶ ἐφαίνετο ἄνθρωπος προωρισμένος νὰ καταστήσῃ εὐτυχῆ τὴν πατρίδα του, ἄρα πρέπει καὶ ἡμεῖς νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὸ παράδειγμα ἐκεῖνο; Ὁ Πίττ δὲν εἶχε τῳόντι ἐν ἀρχῇ τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλ’ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἀπέκτησεν αὐτὴν, διατί; διότι ἀπέδειξεν ἐμπράκτως, ὄχι μὲ θεωρίας, ὄχι μὲ μελέτας ἀτελευτήτους, ἀλλὰ μὲ πρακτικὰς καὶ θετικὰς ἰδέας, ὅτι ἦτο ὁ ἄνθρωπος τῆς ἐποχῆς· τί κοινὸν, κύριοι, μεταξὺ τοῦ Πίττ καὶ τοῦ κ. Δεληγεώργη; Τῇ ἀληθείᾳ ἔπρεπε τοῦτο μόνον νὰ τὸν ἐμποδίσῃ νὰ φέρῃ τὸ παράδειγμα, Ἀλλὰ, κύριοι, τίς ἡ ἀνάγκη ν’ ἀνατρέχωμεν εἰς ἐποχὰς πολὺ μεμακρυσμένας διὰ νὰ ὑποστηρίξωμεν ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ; Κύριοι, ἐὰν τῳόντι καθιερωθῇ αὐτὴ ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζεν πρὸ πάντων ὁ βουλευτὴς Σύρου κ. Χρηστίδης, σᾶς ἐρωτῶ, ἔχουν καμμίαν σημασίαν πλέον αἱ διαλύσεις; ὅταν δηλαδὴ ὁ βασιλεὺς διορίζῃ τοὺς ὑπουργοὺς καὶ δὲν εἶναι ἀπαραίτητον διὰ τὴν συντήρησιν αὐτῶν προσὸν ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, σᾶς ἐρωτῶ, εἰς τί χρησιμεύουν αἱ διαλύσεις; Διατὶ τοσάκις λαμβάνουν χώραν αἱ διαλύσεις σήμερον ἐν Ἀγγλίᾳ; Σᾶς ἀνέφερα δύο παραδείγματα εἰς τὰ 1852 καὶ πρὸ 4 ἢ 5 ἐτῶν, ὅταν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Ἠθέλατε, κύριε Χρηστίδη, νὰ καθιερώσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐτόλμησε ὁ μακαρίτης Κωλέττης νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐξανέστη ὅλον τὸ Κράτος. Ἐτόλμησε νὰ εἴπῃ, «ἀγαπητοὶ, σεῖς δὲν μὲ θέλετε, ἐγὼ, σᾶς θέλω». Θέλετε τοιαύτην Κυβέρνησιν, καὶ νομίζετε ὅτι τοιαύτη Κυβέρνησις διαχειριζομένη τὰ δημόσια πράγματα δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ πίστιν, δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ θάῤῥος εἰς τοὺς πολίτας, νομίζετε ὅτι εἶναι πολυτέλεια, ὅπως σᾶς εἶπον, ἡ πλειονοψηφία; ὄχι, κύριοι. Ἡ πλειονοψηφία εἶναι προϊὸν πεποιθήσεων, ὅτι ἐκεῖνο τὸ πρόσωπον ἢ τὸ ἄλλο δύναται καλλίτερα νὰ διαχειρισθῇ τὴν ἐξουσίαν. Ἐὰν τοῦτο δὲν παραδέχησθε, εἰπέτε μοι, τί θὰ εἴπῃ Σύνταγμα; Τί ἄλλο, κύριοι, θὰ εἴπῃ Σύνταγμα παρὰ συμμετοχὴ τοῦ λαοῦ εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ; ἐὰν ἀφαιρέσητε αὐτὸν τὸν ὅρον, αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἀπὸ τὸ σύνολον τοῦ πολιτεύματος, τί τότε μένει; χάρτης ἄγραφος. Ἐν τούτοις αὐτὸν τὸν θεμελιώδη ὅρον, αὐτὴν τὴν οὐσιωδεστάτην βάσιν, θέλουν οἱ κύριοι τῆς νέας σχολῆς ν’ ἀνατρέψουν. Τοῦτο δὲ δὲν σχετίζεται πρὸς κἄτι ἄλλο, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Σύρου κύριος Χρηστίδης. «Αἴ! καὶ πῶς; εἶπεν· εἰς πᾶσαν ἀνάγκην τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ ἀπουσιάζει ἡ Βουλὴ, πρέπει νὰ ἐρωτῶμεν τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον βουλευτήν;» Τοῦτο, κύριοι, μοὶ δίδει ἀφορμὴν νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ἀφορῶντα τὴν ἰδέαν τῆς ἀλλαγῆς τῶν Κυβερνήσεων. Κύριοι, ἡ Βουλὴ τοῦ 1865 κατεκρίθη ἀπὸ τὴν κοινὴν γνώμην καὶ ἀπὸ τοὺς ἔξω ὁμογενεῖς ὡς ἀνατρέπουσα τὰς κυβερνήσεις τὴν μίαν κατόπιν τῆς ἄλλης, καὶ ὅτι αἱ συχναὶ ἀλλαγαὶ τῶν κυβερνήσεων βλάπτουν τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ὅπως πράγματι τὰ βλάπτουν. Ἐν τούτοις, κύριοι, ἀπὸ τὸ 1866 μέχρι τῆς σήμερον ἔλαβον χώραν, νομίζω, τέσσαρες ἀλλαγαὶ κυβερνήσεων, εἰπέτε μοι, ποία ἀλλαγὴ κυβερνήσεως ἔγεινε, διότι ἐστερήθη τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς; τίνι τρόπῳ ἦλθεν ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη; διελύθη ἡ Βουλὴ, οὐχὶ διότι δὲν ὑπεστήριζε τὴν πεσοῦσαν κυβέρνησιν, ἀλλὰ διότι τὴν ὑπεστήριζε, κατόπιν αὐτῆς ἦλθεν ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Ζαΐμη· παρέλειψα τὴν τοῦ κυρίου Μωραϊτίνη, διότι αὐτὴ διέμεινεν εἴκοσιν ἡμέρας καί, ὅπως εἶπεν ὁ ἀγαθὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ, ἦλθεν ἵνα συνδιαλλάξῃ τὰ διεστῶτα καὶ διευκολύνει τὴν βασιλείαν εἰς τὸν σχηματισμὸν ἄλλης κυβερνήσεως. Κατόπιν ἦλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης· αὐταὶ αἱ ἀλλαγαὶ ἔγειναν, διότι ἡ Βουλὴ ἀπέσυρε τὴν ἐμπιστοσύνην της; ὄχι· ἀλλ’ ὁ κ, Χρηστίδης ἐννοεῖ, «πῶς πρέπει νὰ γίνωνται αἱ ἀλλαγαὶ τῆς κυβερνήσεως ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς, ἐκτὸς ἐὰν ᾖναι ἀνάγκη νὰ παρακάθηται πάντοτε ἡ Βουλή.» Εἶναι ἔκτακτον φαινόμενον, εἶναι σπάνιον, ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς, νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς, καὶ συνήθως μόνον ἡ κυβέρνησις ἐνδέχεται νὰ ἔλθῃ εἰς διαφωνίαν μὲ τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, ὅστις, ὡς καὶ χθὲς εἶπον, θέλει πάντοτε τὸ καλὸν, διότι εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ καλοῦ· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει παραιτεῖται αὕτη ἡ κυβέρνησις καὶ ἔρχεται νέα κατ’ ἐκλογὴν τοῦ ἡγεμόνος· ἀλλ’ ἐὰν θέλῃ νὰ ὀνομάζηται κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ, πρέπει ἓν ἐκ τῶν δύο νὰ πράξῃ, ἢ νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν διὰ ν’ ἀκούσῃ τὴν ἐτυμηγορίαν της, ἂν ὑποθέτῃ, ὅτι ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην της, ἢ γνωρίζουσα ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι δὲν τὴν ἔχει, νὰ προκαλέσῃ ἀμέσως τὴν διάλυσίν της, ἂν νομίζῃ, ὅτι ὑπαγορεύουσιν αὐτὴν τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Δὲν δύναται ὅμως οὔτε μίαν ἡμέραν νὰ ἵσταται ἀπέναντι ἀντιπροσωπείας, τῆς ὁποίας δὲν χαίρει τὴν ἐμπιστοσύνην. Εἰς δὲ τὸν ἰσχυρισθέντα, ὅτι ἀπαιτεῖται προπαρασκευὴ διὰ τὴν διάλυσιν, παρατηρῶ, ὅτι τὸ Σύνταγμα προέβλεψε περὶ τοῦ ἀπαιτουμένου διὰ τὰς ἐκλογὰς χρονικοῦ διαστήματος ὁρίσαν προθεσμίαν δύο μηνῶν μετὰ τὴν ἔκδοσιν τοῦ Β. Διατάγματος διὰ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐκλογῶν, τριῶν δὲ διὰ τὴν συγκάλεσιν τῆς Βουλῆς. Διατί ἐδόθη τὸ χρονικὸν αὐτὸ διάστημα; ἐδόθη ἵνα δοθῇ καιρὸς εἰς τὴν νέαν κυβέρνησιν νὰ τοποθετήσῃ τὰ ὄργανα τῆς ἐμπιστοσύνης της, καὶ οὕτως ἐνεργήσῃ ἐκλογάς. Βλέπετε πῶς καὶ κατὰ τοῦτο ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐπρονόησε. Κύριοι, ἀρκετὰ βεβαίως σᾶς ἀπησχόλησα καὶ σᾶς ζητῶ συγγνώμην· δὲν ἠδυνάμην, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως, νὰ μὴ ἀναιρέσω τὰς προσωπικὰς κατ’ ἐμοῦ αἰτιάσεις ἢ, διὰ νὰ εἴπω ἀκριβέστερον, τοὺς μύθους καὶ τὰς συκοφαντίας, τὰς ὁποίας ὁ Κ. Δεληγεώργης ἠθέλησε νὰ ῥίψῃ κατ’ ἐμοῦ, μὴ ἔχων ἔδαφος στερεὸν ἵνα ἀποκρούσῃ ὅσα εἶπον περὶ τοῦ ἀντικοινοβουλευτικοῦ βίου του.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§54ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρέπει νὰ ὁμιλήσῃ εἷς ἀντίθετος.

§55Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἔχω ἐγὼ τὸν λόγον.

§56Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὅτε, κύριοι, κατὰ τὸ 1865 τὸ πρῶτον, συνῆλθε μετὰ τὴν μεταβολὴν τοῦ 1862 ἡ ἐνεστῶσα Βουλὴ, ζήτημα σπουδαιότατον, ζήτημα συνταγματικὸν, ζήτημα κοινοβουλευτικὸν ἠγέρθη, τὸ ζήτημα τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου. Ὁ ἔντιμος ἐκ Παρνασσίδος ἀντιπρόσωπος, ὅστις σήμερον παρίσταται καθηγητὴς τῶν συνταγματικῶν κανόνων, ἠγέρθη ἐπιτεθεὶς λαῦρος ἐναντίον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἰσήγαγον τὸ ζήτημα τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου διατεινόμενος ὅτι διὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ δικαιώματος τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου θέλομεν νὰ μηδενίσωμεν τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα· ἡ βουλὴ ὅμως καθιέρωσε τοῦτο, παραδεχθεῖσα, ὅτι ἀπὸ τὴν κατάχρησιν οὐδόλως ἔχομεν νὰ ζημιωθῶμεν, ἐνῷ ἀπὸ τῆς χρήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου τὰ μέγιστα ἔχομεν νὰ ὠφεληθῶμεν. Ἡ καθιέρωσις λοιπὸν τοῦ συνταγματικοῦ τούτου δικαιώματος τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, ἐχρησίμευσεν ἀπὸ τοῦ ἔτους 1865 μέχρι τοῦδε εἰς τὸ νὰ χειραγωγῇ τοὺς πολιτευομένους εἰς τὴν ἀκριβῆ ἐξάσκησιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἡ πολιτεία ἀνέθηκεν εἰς αὐτοὺς, ἐδίδαξε τοὺς βουλευομένους νὰ μένωσι πιστοὶ καὶ μετ’ εὐλαβείας εἰς τοὺς κοινοβουλευτικοὺς κανόνας καὶ νὰ ἔχωσιν εὐχερῆ τὸν ἔλεγχον τῶν διοικούντων. Οὐδεὶς ἑπομένως δύναται νὰ δυσφορήσῃ εἰς τὴν χρῆσιν αὐτοῦ, διότι εἰς τὴν κατάχρησιν τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, ἐκεῖνοι μόνον, οἱ ὁποῖοι φέρουσι βαρέως τὴν ἀκριβῆ ἐξάσκησιν τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων, ἐκεῖνοι καὶ μόνον ἐκεῖνοι δύνανται νὰ δυσφορήσωσι. Δὲν εἶναι πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν σήμερον, κύριοι, ἔρχεται εἰς συζήτησιν κοινοβουλευτικὸν ζήτημα. Τοιαῦτα ζητήματα συνεζητήθησαν μετὰ πολλῆς θερμότητος κατὰ τὰ 1865, ἐσυζητήθησαν μετὰ σπουδαιότητος καὶ ἐμβριθείας εἰς τὰ 1867 καὶ οὐδέποτε ἔπαυσαν συζητούμενα. Ἀλλὰ ζήτημα, κύριοι, κοινοβουλευτικὸν, τὸ ὁποῖον εἰσάγεται σήμερον, οὔτε τότε, οὔτε ὕστερον παρουσιάσθη, διότι δὲν εἶναι κατ’ ἐμὲ ζήτημα. Ποῖον εἶναι τὸ θέμα τὸ ὁποῖον ἔφερεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ κοινοβουλίου σήμερον ὁ ἐκ Παρνασίδος ἀντιπρόσωπος; οὐδὲν ἕτερον εἰμὴ τὸ ἐὰν ἡ κυβέρνησις τοῦ Δεληγεώργη κατὰ τὸν Ἰούλιον τοῦ 1870 ἐλθοῦσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κράτους, καὶ διοικήσασα ἐπὶ 140 ἡμέρας διῴκησε τὸ κράτος κοινοβουλευτικῶς, καὶ οὐχὶ ἀντισυνταγματικῶς. Ποῖον καθῆκον ἔχει σήμερον ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου; Τί ἐξετάζει; Τί συζητεῖ; Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, τὸ πρῶτον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐξετάσῃ εἶναι, ἂν ὁ κ. Δεληγεώργης ἦλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν σύμφωνα μὲ τὸ Σύνταγμα, ἤτοι μὲ τοὺς κανόνας καὶ τοὺς Νόμους, οἱ ὁποῖοι διαγράφουσι τὴν σύστασιν καὶ τὸν σχηματισμὸν τῶν Κυβερνήσεων καὶ δεύτερον, ἂν ἐλθὼν εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐξετέλεσεν ἢ παρεβίασε τοὺς Νόμους, τοὺς ὁποίους ἐκλήθη νὰ ἐκτελέσῃ. Ἀντὶ τούτων ἀνεπτύχθη θεωρία ἐκτενὴς ἐκ μέρους τοῦ εἰσαγαγόντος τὴν πρότασιν ταύτην καὶ ἀκολούθως ἀπὸ μέρους πολλῶν ἄλλων, ἀλλ’ ἡ θεωρία αὕτη οὐδὲν ἄλλο περιλαμβάνει, εἰμὴ ἀντιγραφὴν διατάξεών τινων τοῦ Συντάγματος, στοιχεῖον ὅμως τῆς ἀθετήσεως τῶν διατάξεων τούτων οὐδὲν περιέχει ἢ ἀποδεικνύει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ποῖος, κύριοι, ἠρνήθη τὰ ἀξιώματα τὰ κοινοβουλευτικὰ, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ ἔντιμος ἐκ Καλαβρύτων ἀντιπρόσωπος, περὶ τοῦ ὅτι μία Κυβέρνησις, ἐρχομένη εἰς τὰ πράγματα καὶ ἐκτρεπομένη τῶν Νόμων, συνεπάγεται μεγάλην βλάβην εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου, καὶ ὅτι ἀνοίγει χάος εἰς τὸ κράτος παραβιάζουσα τοὺς Νόμους; Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι τοῦτο, τὸ ζήτημα εἶναι, ἂν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, ἐλθοῦσα εἰς τὰ πράγματα, παρεβίασε τοὺς Νόμους καὶ τὴν διοίκησιν, διῴκησε κακῶς, ἐδαπάνησεν ἀτόπως τὰ δημόσια χρήματα, ἐξετράπη τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐξέκλινε τῶν Νόμων τοῦ Βασιλείου, ἐχειροτέρευσε καὶ δὲν ἐξυπηρέτησε τὴν δημοσίαν τάξιν, παρημέλησεν ἢ ἔβλαψε τὰ δικαστήρια, παρεχώρησε τὴν ἐθνικὴν περιουσίαν ἢ ἐπρόδωκε τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, διότι ἄλλα στοιχεῖα κακῆς διοικήσεως ἢ ἀθετήσεως τῶν Νόμων δὲν δύναται νὰ καταλογίσῃ τις εἰς μίαν Κυβέρνησιν· ἀλλὰ δὲν ἐξετάζουν ταῦτα, διότι ἀπὸ χθὲς πολλοὶ ἀλληλοδιαδόχως ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ δὲν ἤκουσα νὰ ἐκθέσουν τοιαῦτα στοιχεῖα κακῆς διοικήσεως. Τί ἐπρότειναν λοιπόν; Ἔρχεται ὁ εἷς καὶ λέγει, συνταγματικῶς ἦλθες, ὁ ἡγεμὼν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ σὲ καλέσῃ εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ κράτους, ἔστω καὶ ἐκ τῆς μειονοψηφίας, ἢ καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Καλῶς ἔπραξας νὰ δεχθῇς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι ἀντικοινοβουλευτικός. Διὰ τί; διότι, κατά τινας, ἔπρεπε νὰ μὴ δεχθῇς, ἀφοῦ πεπεισμένος ἦσο ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς δὲν ἤθελε νὰ σὲ ὑποστηρίξῃ. Ὁ Βασιλεὺς εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ σὲ καλέσῃ, ἀλλ’ ὤφειλες ν’ ἀρνηθῇς! Ἄλλοι λέγουσιν, ὅτι ἔπρεπεν ἀμέσως νὰ διαλύσῃς τὴν Βουλὴν, ἄλλοι ὅτι ἔπρεπε νὰ συγκαλέσῃς τὴν Βουλὴν, νὰ ἔλθῃς ἐνώπιον αὐτῆς, νὰ ὑποβάλῃς τὸν σχηματισμὸν τῆς κυβερνήσεώς σου καὶ τὸ πολιτικόν σου σχέδιον καὶ νὰ ζητήσῃς τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς, καὶ, ἂν αὕτη δὲν σὲ ὑπεστήριζεν, ὤφειλες νὰ παραιτηθῇς καὶ ν’ ἀφήσῃς τὴν ἐξουσίαν εἰς ἄλλους κλπ. Πόθεν ἀρύονται οἱ καθηγηταὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων τοιαύτας διδασκαλίας, τοιαῦτα προτείνοντες; Πόθεν ἀρύονται αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, αὐτὰ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν αὐτοὶ οἱ πολλάκις ἐλθόντες εἰς τὰ πράγματα; Εἰς ποίους κανόνας τὰ στηρίζουν; Ἐγὼ, κύριοι, καί τοι νέος εἰς τὴν πολιτικὴν, ὅπως εἶπεν ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἀντιπρόσωπος, καὶ δὲν τὸ ἀρνοῦμαι, διότι εἶναι πολύπειρος καὶ διανύσας πολυετῆ πολιτικὸν βίον κατέστη πολιὸς τὴν φρένα καὶ τὴν τρίχα καὶ ἀποθήκη συνταγματικῶν θεωριῶν, ἐγὼ, λέγω, δὲν ηὐτύχησα νὰ εὕρω τοιοῦτόν τινα κανόνα καὶ ἐλπίζω εἰς τὸν πατριωτισμόν του νὰ μοὶ εἴπῃ οὗτος πόθεν ἀρύονται τὰς συνταγματικὰς θεωρίας· ἔχουσι, λέγουν, ἐγχώρια παραδείγματα καὶ ἀλλοδαπά· ἴσως θέλῃ τις νὰ ἐπικαλεσθῇ παραδείγματα τῶν ὀθωμανικῶν Βουλῶν, ἀλλ’ ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ τοῦ τὰ χαρίσωμεν, οὔτε κἄν τὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν, διότι ἐξέλιπον τὰ ὀθωνικὰ παραδείγματα, ὡς ὁ καπνὸς τοῦ ἀτμοπλοίου, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὸν ἡγεμόνα ἐκεῖνον εἰς τὰ παράλια τῆς Ἑνετίας. Ἄλλως αἱ βάσεις τοῦ πολιτεύματος ἐκείνου εἶναι διάφοροι τῶν βάσεων τοῦ σημερινοῦ πολιτεύματος· τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο ἦτο πολίτευμα βασιλοδώρητον, διὰ νὰ εἴπω οὕτω, (Constitution octroyée) ἐνῷ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν εἶναι λαοπρόβλητον κανονίζον τὰς σχέσεις τοῦ ἔθνους πρὸς τὸν ἡγεμόνα καὶ τὰς τοῦ ἡγεμόνος πρὸς τὸ ἔθνος λίαν διαφορετικά. Δύνασθε σήμερον νὰ ἀντλήσητε παραδείγματα ἐγχώρια μετὰ τοῦ 1865; ἐγὼ δὲν γνωρίζω κανένα· ἦλθον καὶ ἄλλαι κυβερνήσεις ἐν ἀπουσίᾳ τῶν Βουλῶν μὴ ἔχουσαι τὴν πλειονοψηφίαν τῶν Βουλῶν καὶ ἀπῆλθον χωρὶς νὰ θεωρηθῶσι παραβιάσασαι τοὺς νόμους. Ἔρχονται λοιπὸν τινὲς χωρὶς ν’ ἀναφέρουν στοιχεῖα κακὰ διοικήσεως, κανὲν παράδειγμα, κανὲν ἔθιμον ἐγχώριον, τὸ ὁποῖον νὰ ἔχῃ σημασίαν, καὶ ἐπικαλοῦνται παραδείγματα ἀλλοδαπὰ μιᾶς ἐποχῆς, τὴν ὁποίαν ὅλοι παραδέχονται ὡς ἔκκεντρον· ἀλλὰ πῶς μᾶς παριστάνουν ἐκεῖνα ὡς ὁδηγὸν, ἀφοῦ δὲν εἶναι σύμφωνα πρὸς τὸ Σύνταγμά μας; Τί σᾶς λέγουν περιπλέον; Ἔχομεν δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσωμεν ἀπὸ τὸν πολιτικὸν σταθερότητα εἰς τὰς ἰδέας του, σταθερότητα εἰς τὰς ἀρχάς του, ἀλλὰ σὺ, κύριε Δεληγεώργη, εἶσαι, διὰ νὰ εἴπω οὕτω, ἀρνησίθρησκος, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἴσως δευτερεῦον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔπεται μετὰ τὴν λύσιν τοῦ προηγουμένου ζητήματος, δηλ. τοῦ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἦλθεν ἐναντίον τοῦ Συντάγματος καὶ ἐναντίον αὐτοῦ διῴκησε τὸ Κράτος. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι εἶναι ὑπόχρεως ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ νὰ ἐμμένῃ εἰς τὰς ἰδέας του καὶ ὅταν ἐκτρέπηται τῶν πολιτικῶν του ἰδεῶν, νὰ λέγῃ τοὺς λόγους, ἀλλ’ ἔχομεν, κύριοι, τὴν ἀξίωσιν νὰ μάθωμεν ἂν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προκαλοῦσι τὴν ἐξέτασιν, ἐνομιμοποίησαν πρῶτοι τὸν ἑαυτόν των ἀποδείξαντες ὅτι ἔμειναν πιστοὶ εἰς τὰς ἀρχάς των καὶ εἰς τὰς ἰδέας των; Τί εἶπον, τί κατελάλησαν κατὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη; Ὅτι ἀπὸ ἄκρου δημοκράτου, ἀπὸ ὀπαδοῦ τῆς αὐτοδιοικήσεως, ἔγεινεν αὐλοκόλαξ, ἀντικοινοβουλευτικός. Βεβαίως, κύριοι, εἶναι εἰς ἕκαστον ἐπιτετραμένον νὰ λέγῃ ὅ,τι θέλει, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ἐκτιμήσωσι τοὺς λόγους του ἔχουσι δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσουσι τὰς ἀποδείξεις, καὶ ἐνόσῳ δὲν προσάγονται ἀποδείξεις, ἐνόσῳ δὲν παρουσιάζονται στοιχεῖα πράξεων πειστικά, δὲν δύνανται ν’ ἀποδίδουν εἰς τὸν ἄλλον τὴν εὐτελῆ τοῦ κόλακος ἰδιότητα, καὶ εἶναι ἔτι μᾶλλον ἀξιόμεμπτοι, ὅταν ταύτην ἀποδίδουν ἐπίτηδες καὶ ἐκ προθέσεως· οἱ τοιοῦτοι οὕτω φερόμενοι καθίστανται συκοφάνται. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἀνεδείχθη σχολὴ αὐλοκολάκων καὶ ὅτι ἀρχηγὸς τούτων εἶναι ὁ κ. Δεληγεώργης, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐξηγέρθησαν καὶ ἐξέθηκαν πολλὰ ἀπρεπῆ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι ἐγένετο πρωθυπουργός· ἀλλ’ ὅστις γίνεται ὑπουργὸς καὶ διατελεῖ ἐν ἁρμονίᾳ μετὰ τοῦ Βασιλέως, εἶναι ἀπόδειξις ὅτι εἶναι κόλαξ; Ὅσοι λοιπὸν ὑπῆρξαν ὑπουργοί, δύνανται νὰ κατακριθῶσιν ὅτι εἶναι κόλακες τῆς βασιλείας. Κάμνετε σύγχισιν, λέγουν, τῶν ἐξουσιῶν, ὅταν κάμνητε χρῆσιν τοῦ ὀνόματος τοῦ ἡγεμόνος καὶ κρύπτησθε ὄπισθεν τῆς σκιᾶς αὐτοῦ. Ἀλλὰ σεῖς ἐθέσατε ζήτημα τοιοῦτον καὶ σεῖς ἐθέσατε εἰς ἀμφισβήτησιν δικαιώματα, τὰ ὁποῖα καθιέρωσε τὸ Σύνταγμα, καὶ ὡρκίσθημεν νὰ σεβασθῶμεν καὶ ἐκτελέσωμεν ἅπαντες· ἀπ’ ἐναντίας ἡμεῖς σᾶς λέγομεν ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς διορίσῃ, καὶ νομίμως διωρίσθημεν· ἀλλὰ μᾶς λέγουν, δὲν ὑπήρξατε εἰλικρινεῖς εἰς τὸν ἡγεμόνα δεχθέντες ἄνευ πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς νὰ διοικήσητε· καὶ ποῦ τὸ γνωρίζετε; εἴμεθα ὑπόχρεοι ὅτι ἐῤῥέθη καὶ ἀνεπτύχθη μεταξὺ ἡμῶν ἰδιαιτέρως, καὶ τοῦ ἡγεμόνος νὰ τὸ ἐκθέσωμεν ἐνώπιόν σας; Εἶναι τοῦτο χρήσιμον εἰς τὴν κοινωνίαν; Λέγουν ἔπρεπεν ἀμέσως νὰ διαλύσητε τὴν Βουλήν· ἀλλὰ ποῦ εὑρίσκεται αὐτὸ καθιερωμένον, νὰ διαλύηται ἡ Βουλὴ ἀμέσως, καὶ εἶναι τοῦτο συμφέρον εἰς τὸ ἔθνος; ποίαν ἀπόδειξιν φέρετε περὶ τοῦ ἐὰν διελύετο ἡ Βουλὴ ἀμέσως δὲν ἠθέλετε ἀποδοκιμάσει τὴν πρᾶξιν ταύτην διαῤῥήδην εἴτε ὑμεῖς εἴτε οἱ ἀνθ’ ὑμῶν ἐκλεχθησόμενοι, διότι εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν ὑπῆρχε θέρος, τρύγος, πόλεμος, ὅτε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γένουν ἐκλογαί, καταγγέλλοντες ὅτι ἡ διάλυσις ἄναψε τὴν φλόγα τῶν παθῶν καὶ τοῦ ἐρεθισμοῦ; δὲν ἤθελε κατηγορηθῆ αὐστηρῶς ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦτο; Πῶς, κύριοι, ἔρχεσθε νὰ δημιουργῆτε μὲ τὸν νοῦν σας στοιχεῖα ἀντικοινοβουλευτικῆς διοικήσεως καὶ νὰ φαντάζησθε ἀντικοινοβουλευτικὰς πράξεις καὶ ἀποφασίζητε νὰ ἀνοίγητε τοιαύτας συζητήσεις; Κανείς, κύριοι, δὲν ἔχει τὴν ἀξίωσιν ἂν ἀποδειχθῶσι μέμψεις νὰ τὰς καλύψωμεν, ἀλλὰ καμμίαν τοιαύτην δὲν εὑρίσκομεν. Ἂν, κύριοι, ἦτο ἐπιτετραμένον, ἠδυνάμην νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν καυχωμένων ἐπὶ ἐλευθεροφροσύνῃ καὶ δημοτικότητι ὑπῆρξαν ταπεινοὶ αὐλοκόλακες. Ἀνέφερεν ὁ κ. Κεχαγιᾶς, πρόεδρος τῆς Βουλῆς τοῦ 1865, κατ’ ἀρχὰς καὶ ἀκολούθως ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ἀνέφερεν ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξεν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος διετήρει στενὰς σχέσεις μετὰ τῆς Αὐλῆς, ἀλλ’ ὅσον ἀγωνίζεται νὰ ἀποδείξῃ τοῦτο, τόσον πείθει περὶ τοῦ ἐναντίου. Προκαλῶ τὸν κύριον Κεχαγιᾶν ἐν τῇ συνειδήσει του νὰ μοῦ εἴπῃ ποσάκις τῆς ἑβδομάδος ἐπεσκέπτετο τὸν τότε σύμβουλον τοῦ Βασιλέως Κόμητα Σπόνεκ καὶ ἂν ἐν πεποιθήσει δὲν ἀνεγνώριζε, ὅτι ἦτον ἀντισυνταγματικὴ ἡ διαμονὴ τοῦ συμβούλου ἐκείνου παρὰ τῷ Βασιλεῖ, ἐγὼ δὲ διατείνομαι ὅτι δὲν ἐξανέστη, καθὼς ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἔγραφον ὅτι πρέπει νὰ φύγῃ ὁ Σπόνεκ· ἀλλὰ λέγουν ὁ Δεληγεώργης τότε συνετέλεσε ν’ ἀποτύχῃ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη κληθέντος νὰ διαδεχθῇ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἀπολέσαντα τὴν πλειονοψηφίαν καὶ νὰ μείνῃ ὁ Σπόνεκ· δὲν εἶναι ἀληθές, καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ τὸ ἀποκρούσω· διότι τὸ γνωρίζω καλά. Ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔκαμεν ἔγγραφον ἐπιστολὴν εἰς τὸν τότε κληθέντα ὡς πρωθυπουργὸν κ. Βούλγαρην ὡς φίλος του, λέγουσαν ὅτι οἱ ἀντιδοξοῦντες ἐνέπνευσαν τῷ Βασιλεῖ τὴν ἰδέαν ὅτι εἶσθε ἀντιβασιλικὸς καὶ συνετὸν εἶναι διὰ τῶν προτάσεων τὰς ὁποίας θὰ ὑποβάλῃ νὰ εἴπῃ καὶ παραστήσῃ, ὅτι ἡ διαμονὴ καὶ ἡ διαγωγὴ τοῦ Κόμητος Σπόνεκ εἰς τὴν Αὐλὴν ἀντέκειτο εἰς τὸ σύνταγμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνέγραψεν ἄλλους συμβούλους εἰμὴ τοὺς ὑπουργούς· καὶ ὅταν ἀπέτυχεν ἡ διαπραγμάτευσις τοῦ κ. Βούλγαρη μετὰ τοῦ Βασιλέως πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐκλήθη ὁ Δεληγεώργης, ὅστις ἠρκέσθη νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα ὡς ἑξῆς· νὰ παραδεχθῇ ἡ Μεγαλειότης του, ὅτι ἡ διαμονὴ τοῦ Σπόνεκ εἰς τὴν Αὐλὴν εἶναι ἀντισυνταγματικὴ καὶ νὰ ἀφεθῇ εἰς αὐτὸν νὰ προσδιορίσῃ τὸν χρόνον τῆς ἀναχωρήσεώς του. Τούτου γενομένου ὁ κ. Σπόννεκ, παρὰ τὰ παραδεδεγμένα, ἐξηκολούθει φέρων τὸν καταργηθέντα ἐπίσημον τίτλον τοῦ βασιλικοῦ συμβούλου, παρακαθήσας εἰς τράπεζαν ὅπου ἦσαν καὶ οἱ ὑπουργοί, ἤλπισεν, ὅταν αὕτη ἔληξε, τιμὰς μὴ προσενεχθείσας ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν καὶ ἐξεδήλωσε παράπονα· οἱ ὑπουργοὶ τότε συνεδριάσαντες εἰς τὸ ὑπουργεῖον συνέταξαν πρωτόκολλον δι’ οὗ ἐκήρυξαν ὡς ἀρθεῖσαν τὴν δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν τοῦ ἡγεμόνος καὶ ἐντεῦθεν, κύριοι, ἐπῆλθεν ἡ παραίτησις καὶ ἦλθε νέον ὑπουργεῖον. Τότε ὁ κ. Κεχαγιᾶς προσέφερε τὴν ὑπηρεσίαν του, ἐξέφρασε τὴν λύπην του εἰς τὸν κ. Σπόννεκ συμμερισθεὶς τὰς στενοχωρίας του. Ὅτε ὕστερον ἐξηγέρθη ὁ κόσμος καὶ συνέῤῥευσεν εἰς τὰ ἀνάκτορα φωνάζων καὶ εὐχόμενος «πρέπει νὰ φύγῃ ὁ Σπόννεκ» ὡς πρόεδρος ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἐξῆλθε ἀπὸ τὴν οἰκίαν του καὶ ἦλθεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτε τὴν εὗρε πολιορκημένην· ἦλθε νὰ βοηθήσῃ κοινοβουλευτικῶς τὸν κόμητα· τί σημαίνουν ὅλα ταῦτα; σεβασμὸν πρὸς τὸ Σύνταγμα! σεβασμὸν πρὸς τὸ κοινοβούλιον! ἀλλὰ καὶ faiblesse πρὸς τὴν τότε ἐξοχότητά του τὸν κόμητα! Λοιπὸν τίς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος περισσότερον ῥέπει πρὸς τὴν κολακείαν; Ἀλλ’ ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τὸν κύριον Κεχαγιᾶν ὡς κοινοβουλευτικὸν ἢ συνταγματικὸν διὰ νὰ ἴδω ἂν τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἐπικαλεῖται τὰ ἐγχώρια, δύνανται νὰ μᾶς πείσουν. Ἐκ τῶν πολλῶν ἓν περιστατικὸν νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιον νὰ λησμονηθῇ, ὅτι ἔπεισε τὸν μακαρίτην Ῥοῦφον ν’ ἀποποιηθῇ τὸ ὑπουργεῖον χάριν ἄλλου, τὸν ὁποῖον προσεδόκα· ἰδὼν δὲ ὕστερον, ὅτι ἀντὶ τοῦ ἄλλου, ἦλθεν ἄλλος μὴ φίλος του μετέπεισε τὸν κ. Ῥοῦφον νὰ δεχθῇ καὶ νὰ ἐκθέσῃ τρίτους...

§57ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Εἶναι ψεῦδος.

§58Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ τοιαύτας πληροφορίας ἔχω, ὅτι αἱ συστάσεις τοῦ κ. Κεχαγιᾶ συνετέλεσαν, καὶ τοῦτο ἀφίνω εἰς τὴν συνείδησίν του. Τοιαύτας πληροφορίας ἔχω.

§59ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ὅταν ἀκούσητε τὴν ἱστορίαν θὰ εἴπητε, ὅτι δίκαιον ἔχω, μὴ διαστρέφετε τὴν ἀλήθειαν.

§60Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν προτίθεμαι νὰ διαστρέψω τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὅ,τι γνωρίζω ἐκ πληροφοριῶν· ἐνδέχεται αἱ πληροφορίαι μου νὰ μὴ ᾖναι ἀκριβεῖς, ἀλλὰ δὲν θὰ μοὶ ἀρνηθῆτε τὴν καλὴν πίστιν· διότι καλῇ τῇ πίστει ἐκθέτω ταῦτα. Σεῖς γνωρίζετε βεβαίως τὰς λεπτομερείας αὐτὰς καλλίτερον, διότι ἀντελήφθητε τὰ γεγονότα καὶ τὰ ἔχετε εἰς τὴν μνήμην σας, διότι ὑπήρξατε μαῖα τοῦ ὑπουργείου.

§61ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τώρα θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§62Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Μὴ μὲ διακόπτετε, διότι θὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν εἶσθε κοινοβουλευτικός. (ἱλαρότης). Ἂς ἀναχωρήσωμεν ἀπὸ τὸ μέρος τοῦτο, καὶ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ ἕτερον· μὲ ὅλην τὴν ἁβρότητα, εἶπεν ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος, εἶσθε φυγόδικοι· εἰς τὰ 66 ἐκυβερνήσατε ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς καὶ ἅμα ἀνηγγέλλετο ἡ ὥρα τῆς ἐλεύσεώς της ἀπήλθετε καὶ δὲν ἐφάνητε. Ὄχι, κύριοι, δὲν εἶναι φυγόδικος ἡ κυβέρνησις ἐκείνη, διότι εἶχεν ὁ κ. Βούλγαρης ἐν τῷ νῷ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, καὶ ἐκ διαφωνίας ὑπεχώρησε προτοῦ ἔλθῃ ὁ χρόνος τῆς ἐνάρξεως τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ Βουλὴ ἐκείνη παρουσιάσθη καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἑτέρα ἀντιπολίτευσις κατὰ τοῦ κ. Κεχαγιᾶ εἰσαγαγόντος τὴν πλημμύραν τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων, καὶ μεταμορφώσαντος τὴν Βουλὴν εἰς ἐργοστάσιον, εἰμὴ ἡ μερὶς τῶν κατηγορουμένων ὡς φυγοδίκων. Ἐνθυμηθῆτε τὰς τότε συζητήσεις, μελετήσατε τὰ πρακτικὰ τῶν συνεδριάσεων καὶ θὰ εὕρητε τὰς ψηφοφορίας καὶ τὰς ἰδέας τῶν τότε καθ’ ὑμᾶς φυγοδίκων. Δὲν ὑπῆρχεν ἄλλη παρὰ ἡ μικροσκοπικὴ ἐκείνη μερίς· ἀλλὰ τὶ ἄλλο σᾶς εἶπον; Σᾶς εἶπον ὅτι ἔφυγεν ὁ Δεληγιώργης, ἅμα τῆς Βουλῆς ἐλθούσης κατὰ τὸ 1866, σᾶς ἀπήντησε τότε ὁ βουλευτὴς Καλαβρύτων κ. Σωτήριος Πετιμεζᾶς, ὅτι σεῖς ἐφύγετε ἀπὸ τὴν Βουλήν· ἀπολέσαντες εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ φαλαγγιτῶν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἐτράπητε εἰς φυγὴν καὶ μετὰ δύο ἡμέρας ἐπανήλθατε φαιδροὶ καὶ χαριέστατοι.

§63ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ψεύδεσθε, ἐὰν λέγητε ὅτι, ἔδωκα παραίτησιν.

§64Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἀπωλέσατε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς καὶ ἠπειλήθητε νὰ παραιτηθῆτε, μετὰ δύο ἡμέρας ἐπανήλθατε· ποῖος φεύγει; ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος παραιτεῖται, πρὶν ἔλθῃ ἡ Βουλή, ἢ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἦλθε, κατεδικάσθη ὑπ’ αὐτῆς τῆς Βουλῆς καὶ πάλιν ἐπανέρχεται; βεβαίως, κύριοι, δὲν ἠμπορῶ νὰ προκαλέσω ἀνακρίσεις, ἐὰν παρῃτήθη ἢ δὲν παρῃτήθη ὁ κ. Κεχαγιᾶς, λέγω ὅτι ἡττήθη ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἔμεινεν ὑπουργός!

§65ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τώρα λαμβάνεις τὴν ἀπάντησιν.

§66Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Καὶ δικαιοῦμαι νὰ λάβω. Ἀλλὰ τώρα τί εὑρίσκετε, κύριοι, μεμπτὸν ἐκ τῆς διοικήσεως· ἐκ τῆς πολιτικῆς συμπεριφορᾶς τοῦ κυρίου Δεληγιώργη καὶ ἔρχεσθε νὰ προκαλέσητε αὐτὴν τὴν θορυβώδη συζήτησιν; ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν σᾶς ἐμπόδισε νὰ γίνητε πρωθυπουργὸς, κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ σᾶς ἐμποδίσῃ, αὐτὸ δὲν εἶναι λόγος νὰ φέρητε βαρέως τὸν κ. Δεληγιώργην.

§67ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Οὔτε ἐζήτησα ποτέ.

§68ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἔχεις ἡλικίαν νὰ ζητήσῃς.

§69ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν, διότι καθόσον ἀφορᾷ τὰ ἔτη, ὑπάρχουν καὶ εἰς ὑμᾶς.

§70Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Βέβαια. Λοιπὸν δὲν εὑρίσκω, κύριοι, τὶ τὸ μεμπτὸν· καὶ ὅσα ἐῤῥέθησαν, ἦσαν ὅλα ἐπινόησις· εἴπατε ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ ὁ κ. Δεληγιώργης εἰς τὴν Βουλήν· ἀλλὰ τὶ νὰ κάμῃ; τὶ ἠθέλετε νὰ εἴπῃ; Ἐγνώριζεν ἐκ τῶν προτέρων ὅτι δὲν εἶχε πλειονοψηφίαν, τὰ σχέδιά του ἀντέκειντο πρὸς τὰ σχέδια τῶν ἐναντίων, τὰ ὁποῖα κατέστρεψε καὶ ἐπολέμησε· ἂν ἦτο συνταγματικὸν νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, ποῦ εἶναι τὸ ἀντικοινοβουλευτικόν; Ἐγὼ δὲν εὑρίσκω τίποτε. Θέλετε νὰ κατηγορήσητε τὸν κ. Δεληγιώργην, ὅτι περὶ τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους, τὴν δικαιοσύνην, τὴν δημόσιον ἀσφάλειαν, δὲν ἐπολιτεύθη καλῶς; κάμετε πρότασιν νὰ συζητήσωμεν, ἀλλὰ τώρα τὶ νὰ συζητήσωμεν, κύριοι; μίαν θεωρίαν, ὅτι ὁ κ. Δεληγιώργης ἐδιοίκησε τὸ Κράτος ἀντικοινοβουλευτικῶς; Καὶ ἀντικοινοβουλευτικῶς λέγοντες τὶ ἐννοοῦν; Ὄχι βέβαια παράβασιν διατάξεως τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ μιᾶς θεωρίας, τὴν ὁποίαν ἀντλοῦν κατὰ τὴν πεποίθησίν των ἐκ τοῦ Συντάγματος, τὴν θεωρίαν ταύτην δὲν ἀναγνωρίζομεν συνταγματικὴν ὅπως τὴν διατυπώνουσιν· φέρετε διάταξιν ὡρισμένην, διὰ νὰ ἴδωμεν, ἂν παρεξετράπη ἡ Κυβέρνησις, ἄλλως τε, μολονότι λέγετε ὅτι θέλετε νὰ ὑποστηρίξητε τοὺς συνταγματικοὺς κανόνας, φθάνετε εἰς τὸ χάος καὶ τὴν σύγχισιν ἐξουσιῶν. Λοιπὸν δὲν εὑρίσκω τὴν αἰτίασιν τὴν ὁποίαν τόσον πικρὰ ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἐπέῤῥιψεν εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην. Ὑπάρχουσι κύριοί τινες οἵτινες βαρέως φέρουσιν ἓν πρᾶγμα, τὴν αὐστηρὰν καταδίωξιν τῶν ὀφειλετῶν τοῦ δημοσίου, καὶ οἱ ὁποῖοι ἔπρεπε νὰ πληρώσωσι τὰ χρέη των, ἡ καθυστέρησις τῶν ὁποίων ἔβλαψε τὸ Κράτος· Τὸ ἐπ’ ἐμοί, κύριοι, καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκήρυξα ὅτι τοὺς χρεωστοῦντας εἰς τὸ δημόσιον, ἐγὼ τοὺς καλῶ παραβάτας τοῦ νόμου καὶ ἀναξίους νὰ πολιτεύωνται, διότι αὐτοί, ὡς ἀθετήσαντες τοὺς νόμους, δὲν δικαιοῦνται νὰ ψηφίσωσι νόμους.

§71ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐγὼ δὲν ὀφείλω οὔτε λεπτόν.

§72Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν τὸ εἶπα δι’ ἐσᾶς. —Βεβαίως, κύριοι, ἡ κυβέρνησις Δεληγεώργη ἐπίκρανε πολλοὺς, διότι ἠθέλησε νὰ καταστήσῃ τὰ δικαστήρια ἀνεξάρτητα, ἠθέλησε ἡ διοίκησις νὰ μὴν ὑποχωρῇ εἰς τὴν πολιτικὴν, καὶ ἡ πολιτικὴ νὰ μὴν ἐπιδρᾷ ἐπὶ τὴν διοίκησιν, ἐφήρμοσε τὸ δόγμα τὸ ὁποῖον καὶ ὁ νῦν πρωθυπουργὸς ἐκήρυξε. Πέντε, εἶπαν οἱ κύριοι Κεχαγιᾶς καὶ Δαγρὲς, φίλους εἶχεν ὁ κύριος Δεληγεώργης, καὶ τοὺς φίλους αὐτοὺς τοὺς ὠφέλησε σπουδαίως, διὰ ῥοσφετίων καὶ παραχωρήσεων. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι τίποτε δὲν ἐζήτησα, τίποτε δὲν ἔλαβον ἐγὼ, ὅστις εἶμαι πολιτικὸς καὶ προσωπικὸς φίλος τοῦ κ. Δεληγεώργη, καὶ ἂν τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἔκαμε μερικὰς μεταβολὰς εἰς Κορινθίαν, τὰς ἔκαμεν οἴκοθεν, προκληθὲν ἀπὸ τῆς ὑπηρεσίας τὴν ἀνάγκην· σᾶς λέγω, ὅτι ὑπάρχουν διορισθέντες εἰς τὴν Κόρινθον ὑπάλληλοι τινὲς, οἵτινες ἐφατρίαζον κατ’ ἐμοῦ καὶ τῶν φίλων μου, καὶ ὅμως δὲν ἐζήτησα τὴν ἀντικατάστασιν ἀπὸ τὴν λεπτότητα μήπως κατακριθῶ ὡς ῥοσφετιζόμενος ἀπὸ κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ἐπόνουν· δὲν ἐπεδίωξα μεταβολὰς διὰ νὰ μὴν κατακριθῶ καὶ ὡς βουλευτὴς καὶ διὰ νὰ μὴ κατακριθῇ, ὅπως κατακρίνεται, τὸ βουλευτικὸν ἀξίωμα, ὅτι ἐπηρεάζει τὴν κυβέρνησιν, διότι τὴν μομφὴν αὐτὴν τὴν ῥίπτουν κατὰ πρόσωπον ὅλης τῆς Βουλῆς. Τὴν κατάκρισιν ταύτην ἀναπτύσσει ἤδη κατὰ βουλευτῶν μία ἐφημερὶς τὸ ὑπουργεῖον ὑπερασπίζουσα «ἡ Παλιγγενεσία.»

§73ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν καμμίαν ἐφημερίδα.

§74ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τὸ πιστεύω, ἀλλὰ τὸ λέγω, διότι ἡ ἐφημερὶς ἐκείνη εἶχε πάντοτε τὸ φρόνημά σας. Δὲν ἔπρεπε, ἐπαναλέγω, νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν ὁ κ. Δεληγεώργης, διότι δὲν ὑπεχρεοῦτο ἀπὸ κανένα νόμον, καὶ διότι ἦτο ἀσύμφορον εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον νὰ συνέλθῃ ἡ Βουλὴ καὶ νὰ διαλυθῇ, ἄλλως διὰ τὸν τύπον νὰ συγκαλεσθῇ ἡ Βουλή; Τί συμφέρον, κύριοι, βλέπετε, ἐκ τῆς στερήσεως ἑνὸς τύπου τοῦ νὰ συγκαλεσθῇ ἡ Βουλὴ, νὰ ἔλθῃ καὶ νὰ εἴπῃ ὁ Δεληγεώργης ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν πλειονοψηφίαν θέλω λοιπὸν νὰ σᾶς διαλύσω. Ἐγὼ σᾶς θέλω καὶ ἂς μὴ θέλετε ὑμεῖς· ποῖος ἤθελε πιστευθῆ καὶ ἂν ἔλεγε, «σὲ ὑποστηρίζω;»

§75ΔΑΓΡΕΣ. Ἔκαμεν ὅμως ὑπέρβασιν 2,000,000.

§76Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς πιστώσεως, ἐὰν ὁ κ. Δεληγεώργης διὰ τὰς δαπάνας αὐτὰς ὅπου ἔκαμεν, ηὔξησε τὸν προϋπολογισμὸν, θὰ ἴδωμεν. Ἀλλὰ προσθέτουν ὅτι, τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη ἀνέβαλε τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς ἐπὶ 40 ἡμέρας, διὰ νὰ κρατήσῃ τὴν ἐξουσίαν ἀντικοινοβουλευτικῶς. Ἀλλ’ ἐσεῖς εἴπατε, ὅτι ἐξουσία δὲν εἶναι δικαίωμα, εἶναι βάρος, λοιπὸν πῶς ὑποστηρίζετε ἤδη; διότι ἐκράτησε τὴν ὑποχρέωσιν ἐπὶ 40 ἡμέρας, ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ τὸν κατηγορήσετε; δὲν πίπτετε εἰς ἀντίφασιν; Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ κυβέρνησις νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτοῦ τοῦ μέσου, δὲν εἶναι ἀνεξέλεγκτος διὰ τοῦτο, εἶναι τὸ δικαίωμα τοῦτο περιωρισμένον; Ὁ γηραιὸς πρώην ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ἡ θέσις τοῦ ὁποίου σᾶς ἐνοχλεῖ, σᾶς εἶπε χθὲς ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἑρμηνεύετε τὸ σύνταγμα, ἀλλ’ ὀφείλετε μετὰ σεβασμοῦ νὰ τηρῆτε τὸ γράμμα αὐτοῦ· ἐὰν ἐπιτρέψητε ἑρμηνείαν ἐκτεταμένην, ἀνοίγετε πυλῶνα, ὅστις δυνάμει τῆς ἑρμηνείας σας κατόπιν θὰ καταντήσῃ μεγάλη πύλη, μὴ ἀνοίγετε, λοιπὸν, αὐτὴν τὴν πύλην εἰς τὸ σύνταγμα, διότι κανεὶς δὲν εἶναι ἁρμόδιος νὰ νομοθετήσῃ ἐναντίον αὐτοῦ· ἴσως ἔχετε δίκαιον νὰ παραπονῆσθε ἐναντίον τοῦ συντάγματος, διότι ἔχει πολλὰς διατάξεις φιλελευθέρους, ἀλλ’ αὐτὸ, κύριοι, δὲν ἀνήκει εἰς τὴν κυβέρνησιν, μεμφθῆτε ἂν θέλετε τὴν συνέλευσιν, ἡμεῖς σεβόμεθα τὰς διατάξεις του ὅλας ὅπως ἔχουσι καὶ θὰ τὰς τηρῶμεν πάντοτε. Ποῦ λοιπὸν εὑρίσκετε τὰ στοιχεῖα, ὅτι ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Δεληγεώργη ἦτον ἀντικοινοβουλευτική; ἀπορῶ πῶς γίνεται τόσος θόρυβος· ζητεῖτε νὰ καταδικασθῇ ὁ πρωθυπουργός; ψηφίσατε· ἐγὼ ὑπόσχομαι νὰ μὴ ψηφίσω, ὄχι κύριοι, διότι εἶμαι πολιτικὸς φίλος του, διότι εἶμαι καὶ ἀτομικός, ἀλλὰ διότι ἀντίκειται εἰς τὴν συνείδησιν καὶ τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον ἔδωσα νὰ πολιτευθῶ τηρῶν τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ἀπόκειται εἰς ὑμᾶς νὰ ψηφίσετε ὅ,τι θέλετε.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Λομβάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§78ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂς προσπαθήσωμεν, κύριοι, ν’ ἀναβιβάσωμεν τὸ ζήτημα καὶ νὰ τὸ ἀναβιβάσωμεν εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ σταθῇ ζήτημα καὶ συζήτησις περὶ δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ τῆς Βουλῆς, τουτέστι τῶν δύω ἀνωτάτων ἀρχῶν τοῦ κράτους· ἂς προσπαθήσωμεν νὰ τηρήσωμεν τὴν συζήτησιν ἐκεῖ ὑψηλά. Εἰς τοῦτο μὲ βοηθεῖ, καὶ θέλει μὲ βοηθήσει πολὺ ἡ χθεσινὴ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, καὶ πρώην πρωθυπουργοῦ κυρίου Δεληγεώργη καὶ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Σύρου καὶ πρώην ὑπουργοῦ τῶν οἰκονομικῶν Κ. Χρηστίδου. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Δεληγεώργη δὲν ἔμεινε πλέον ἀμφιβολία, ὡμολογήθη ἐπισήμως ἐνώπιόν σας, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἦτον ἀποφασισμένη καὶ μόνον αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις τὴν ἐμπόδισαν. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ Κ. Χρηστίδου, παρεστάθη ἤδη ἐνώπιόν σας, καὶ θέλω σᾶς τὸ ἀποδείξει, πλήρης ἡ σχολὴ ἐκείνη ἐναντίον τῆς ὁποίας μία ἐπανάστασις ἐγένετο. Ἂς προσπαθήσωμεν, ἐπαναλέγω, νὰ ἐπαναφέρωμεν τὴν συζήτησιν ἐκεῖ ὅπου πρέπει ἓν τοιοῦτον ζήτημα νὰ τεθῇ. Ἐζήτησα τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, εἶπεν ὁ Κ. Δεληγεώργης, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν σᾶς κατεφρόνησα, καθὼς δὲν καταφρονεῖτε καὶ σεῖς ἐμὲ, ἐὰν μὲ καταψηφίσητε, καθὼς δὲν καταφρονεῖ εἷς βουλευτὴς τὸν ἄλλον, ὅταν οἱ ψῆφοι αὐτῶν ᾖναι ἀντίθετοι. Δὲν τὴν κατεφρονήσατε, κύριοι, ἀλλὰ τῆς ἠρνήθητε τὸν στοιχειώδη ἐκεῖνον πατριωτισμόν, τὸν ὁποῖον ἐζητήσατε διὰ τοῦ προγράμματός σας ν’ ἀναγνωρίσωμεν εἰς σᾶς, τῆς ἠρνήθητε τὸν στοιχειώδη ἐκεῖνον πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἐθεωρήσατε συρομένην τυφλῶς ἑτοίμην νὰ ψηφίσῃ ἁπλῶς καὶ μόνον διὰ νὰ σᾶς διώξῃ ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τί ἠθέλατε τῆς παρουσιάσει. Δὲν τὴν κατεφρόνησε τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ τὴν κατεδίκασεν ἐρήμην εἰς τὴν ἐσχάτην ποινὴν τοῦ θανάτου, διότι ἡ διάλυσις μιᾶς Βουλῆς, δὲν εἶναι ἄλλο, εἰμὴ ἡ ἐσχάτη ποινὴ τοῦ σώματος τούτου. Δὲν ἐζήτησα νὰ μάθω, εἶπεν ὁ Κ. Δεληγεώργης, (καὶ ὅσον εἶναι δυνατὸν τοῦτο, θέλω παρακολουθήσει παρὰ πόδας τοὺς δύο πρώην ὑπουργοὺς), δὲν ἐζήτησα νὰ μάθω τὰς αἰτίας, τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ ὑπουργείου Ζαΐμη καὶ, ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἤρχισε νὰ τὸν εἴπῃ, τὸν διέκοψα· ἐσυμφώνησεν ἐξηκολούθησε νὰ μᾶς εἴπῃ, καθ’ ὅλα τὸ ὑπουργεῖον μετὰ τοῦ Βασιλέως, καὶ ἐὰν ὑπῆρξε διαφωνία τις, αὕτη ἐλύθη ὑπὲρ τῆς γνώμης τοῦ ὑπουργείου· καὶ ἐκ τούτων συνεπέρανεν ὅτι συνταγματικῶς καὶ κοινοβουλευτικῶς ἐπολιτεύθη· ἀλλ’ ἐρωτῶ, μία κυβέρνησις ἡ ὁποία διαδέχεται μίαν ἄλλην παραιτουμένην, καὶ παραιτουμένην ὅπως ἐδημοσιεύθη διὰ τῶν ἐφημερίδων διὰ συνταγματικοὺς λόγους, δὲν ὤφειλε νὰ μάθῃ, δὲν ὤφειλε νὰ ζητήσῃ ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι τῆς παραιτήσεως τῆς προκατόχου κυβερνήσεως; σεῖς ἐπροσκαλεῖσθε ν’ ἀντιπροσωπεύσητε ἐν τῇ συνεχείᾳ τῆς διοικήσεως τὴν κυβέρνησιν ἐκείνην, ὡς ἡ σημερινή σας καὶ δὲν εἴχατε καθῆκον νὰ ἀπαιτήσητε νὰ μάθητε διατί ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἀπεσύρθη καὶ ἐὰν ἀκόμη ὁ βασιλεὺς δὲν σᾶς τὸ ἔλεγεν; ἀλλὰ νὰ ἐμποδίσητε νὰ μάθητε τὰς αἰτίας, διὰ τὰς ὁποίας οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους ἀπὸ σᾶς καὶ ὄχι ἀπὸ τὸν ἡγεμόνα ἔχουν νὰ ζητήσουν λόγον, εἶναι συνταγματικόν; Ὁ ἡγεμὼν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκον του καὶ προέβη νὰ σᾶς φωτίσῃ, ἀλλ’ ἐσεῖς, ὡς εἴπατε, τὸν διεκόψατε, καὶ δὲν ἠθελήσατε νὰ ἀκούσητε τὰς αἰτίας τῆς παραιτήσεως, ἐνῷ εἶχε δημοσιευθῆ, ὅτι συνταγματικοὶ λόγοι ἐπέφεραν τὴν παραίτησιν τοῦ ὑπουργείου Ζαΐμη. Εὐτυχῶς ὁ κ. Ζαΐμης, καθὼς καὶ ἄλλα μέλη τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, εὑρίσκονται εἰς τὴν Βουλὴν, εὐτυχῶς δὲν διελύθη ἡ Βουλὴ, καὶ εἶναι δυνατὸν ὁ κ. Ζαΐμης αὐτὸς νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ἄλλως ποῖος ἤθελε νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν διατί ἐξέλιπε μία κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἀποχωρίζουσα εἶχεν ἐγκαταλίψει εἰς τὰ πράγματα, καὶ εἰς τὴν ὁποίαν εἶχε χορηγήσει διαρκῶς τὴν ἐμπιστοσύνην της; «Συνεφωνήσαμεν καθ’ ὅλα μετὰ τοῦ ἡγεμόνος, καὶ ἂν τυχὸν διεφωνήσαμεν ὑπερίσχυσεν ἡ γνώμη τοῦ ὑπουργείου· ἄρα κοινοβουλευτικῶς ἐπολιτεύθημεν.» Ἵνα λύσω τὸ ζήτημα τοῦτο μὲ βοηθεῖ ἡ ἀγόρευσις αὐτοῦ τοῦ κ. Δεληγεώργη. Τὰ ἔθνη ὅπως περιστείλωσι τὰς παρεκτροπὰς τῶν ἡγεμόνων, εἶπε χθὲς ὁ κύριος Δεληγεώργης, εὗρον τὰ συντάγματα, ἔθεσαν ὑπευθύνους ὑπουργούς· ἀλλὰ θέσαντα πέριξ τοῦ ἡγεμόνος ὑπευθύνους ὑπουργοὺς, ἐννοοῦσαν τάχα ὅτι δύναται νὰ κάθηται πέριξ τοῦ ἡγεμόνος οἱοσδήποτε, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐμπιστοσύνη τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους δὲν ἐδηλώθη; νομίζετε, ὅτι ὁ σκοπὸς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐκπληροῦται μὲ τοῦτο; Διότι ἡμεῖς ἀξιοῦτε, κύριοι, ὅτι προσκληθείς τις δύναται νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον καὶ νὰ μείνῃ πέντε μῆνας εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὅταν οὐδεμία διαφωνία μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἡγεμόνος ὑπάρχῃ. Ποῦ εὑρίσκετε τὸ δικαίωμα νὰ ἦσθε πέριξ τοῦ ἡγεμόνος ἄνευ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἔθνους; Δὲν νομίζετε ὅτι ἐκάμετε παράβασιν μεγαλειτέραν τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων, ἀκριβῶς διότι ὁ ἡγεμὼν συνεφώνησε πάντοτε μὲ σᾶς καὶ ἑπομένως σεῖς μόνοι ἐνασκήσατε τὰ μεγάλα δικαιώματα τὰ ὁποῖα τὸ σύνταγμα ἀναθέτει εἰς τὸν ἡγεμόνα; «Τί εἶχον νὰ κάμω, εἶπεν ὁ κύριος Δεληγεώργης, ἐπεφυλάχθην νὰ διαλύσω τὴν Βουλὴν μετὰ πέντε μῆνας καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκείνης νὰ δώσω λόγον», ὄχι, λέγει ὁ κύριος Κεχαγιᾶς δὲν ἔπρεπε νὰ κάμῃς τοῦτο ἔπρεπε νὰ τὴν διαλύσῃς ἀμέσως, καὶ νὰ προσκαλέσῃς τὸ ἔθνος νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἰδέαν του, καὶ αὐτὴν τὴν ἰδέαν τοῦ κυρίου Κεχαγιᾶ ὁ κύριος Δεληγεώργης τὴν κατηγορεῖ ὡς ἐπαναστατικὴν δὲν τὴν εὑρίσκει οὔτε κοινοβουλευτικὴν, οὔτε συνταγματικὴν, οὔτε δημοκρατικὴν ἀκόμη. Ἀλλ’ ὁ κύριος Κεχαγιᾶς κατ’ ἐμὲ ἔκαμε παραχώρησιν ὑπὲρ τῶν ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων, ἐγὼ ὅμως λέγω, ὅτι πρὶν διαλύσητε τὴν Βουλὴν ὠφείλετε νὰ τὴν συγκαλέσητε· Τί θὰ εἴπῃ τώρα ὅτι εἶμαι ἐγὼ, ὁ κύριος Δεληγεώργης; ἐὰν ὁ κύριος Κεχαγιᾶς εἶναι ἐπαναστάτης, ἐγὼ τί εἶμαι; ἀλλὰ ἀκούσατε. Ἡ ὑποστήριξις καὶ καταψήφισις μιᾶς Βουλῆς δὲν τεκμαίρεται, κύριοι, ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀποδεικνύεται, δὲν παίζομεν μὲ τὰς διαλύσεις τῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ τοῦ 1865 δὶς κατεψήφισε τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Μετὰ ἓν ἔτος εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ὁ Κουμουνδοῦρος, ἀλλὰ τὴν Βουλὴν ἥτις δὶς τὸν κατεψήφισε τὴν προσεκάλεσε, δὲν εἶπε τὴν διαλύω, ἐπαρουσιάσθη ἐνώπιόν της, εἶδεν, ὅτι εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, ἐπροχώρησε· ἔπρεπε τότε ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν διάλυσιν; Ἐπαναλέγω, αἱ ὑπερψηφίσεις καὶ καταψηφίσεις τῶν Βουλῶν δὲν τεκμαίρονται· ἐπὶ τεκμηρίων, ὑπεύθυνοι ὑπουργοὶ, δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐξασκῆτε τὸ μέγα, τὸ ἀνώτατον τῶν δικαιωμάτων τοῦ στέμματος, τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Νομίζετε ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ παίζωμεν μὲ τὰς διαλύσεις; Νομίζετε ὅτι μία παράκαιρος διάλυσις, δὲν δύναται νὰ φέρῃ συνεπείας, αἱ ὁποῖαι ἐπὶ πολλὰ ἔτη νὰ ἐπηρεάσωσι τὴν τύχην τοῦ τόπου καὶ διαταράξωσι τὴν κοινωνίαν καὶ κινδυνεύσωσι τὸν θρόνον; Ἔπαιξε καὶ ἡ πανίσχυρος ἀγγλικὴ προστασία μὲ τὰς διαλύσεις εἰς τὴν μικρὰν καὶ ἀδύνατον Ἑπτάνησον· οἱονδήποτε ἄνθρωπον καὶ ἂν ἐρωτήσητε διὰ τί δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ κόσμῳ ἡ ἀγγλικὴ προστασία ἐν τῇ Ἑπτανήσῳ, θὰ σᾶς εἴπῃ ὅτι ἡ μεγαλειτέρα ἀφορμὴ τούτου ἦσαν αἱ διαλύσεις τῶν Βουλῶν. Ἔπαιξε καὶ ὁ μακαρίτης ὁ Ὄθων μὲ μίαν διάλυσιν, ἀλλ’ ἀπαντήσατε σεῖς, οἵτινες γνωρίζετε καλλίτερον ἐμοῦ τὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου, ποῖον ἄλλο ὑπῆρξε τὸ αἴτιον τῆς πτώσεως τοῦ Ὄθωνος εἰμὴ ἡ παράκαιρος ἐκείνη διάλυσις; Ἐπειδὴ μᾶς ἀναφέρατε καὶ τὴν Ἀγγλίαν καὶ ἐπειδὴ ἠθελήσατε νὰ ὑποστηρίξετε τὰς ἰδέας σας μὲ τὰ παραδείγματα τ’ ἀγγλικὰ, τῆς ἀγγλικῆς Βουλῆς, καὶ τῶν Ἄγγλων ὑπουργῶν, σᾶς ἐνθυμίζω, ὅτι μία παράκαιρος διάλυσις Βουλῆς ἐπὶ τοῦ Γεωργίου τοῦ τρίτου, ἐπέφερεν ὅλα ἐκεῖνα τ’ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα σήμερον τοσοῦτον στενοχωροῦν τὴν Ἀγγλίαν, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τὸ Ἰρλανδικόν. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ ἐγὼ τεμάχιον συγγραφέως Γάλλου, ἀφοῦ τοιοῦτον χθὲς καὶ σεῖς μᾶς ἀναγνώσατε.

§79ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸν Μακώλεϋ;

§80ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι τὸν Μακώλεϋ, ὁ Μακώλεϋ ἀνεφέρθη τόσας φορὰς ἐδῶ μέσα, ὥστε..... Ἀλλὰ πρὶν τούτου συγχωρήσατέ μοι νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν. Πιστεύω ὅτι καὶ εἰς σᾶς συνέβη τὸ αὐτὸ ὅ,τι καὶ εἰς ἐμὲ, ὅτι καὶ σεῖς ᾐσθάνθητε ὅ,τι καὶ ἐγὼ χθὲς ὅταν ἤκουσα παρουσιαζόμενον εἰς τὸν Γεώργιον τῆς Ἑλλάδος μας ὡς παράδειγμα ἀξιομίμητον τὸν Γεώργιον Γʹ. τῆς Ἀγγλίας. Ἀνετρίχιασα, κύριοι, συλλογιζόμενος, ὅτι πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκεῖνον, ὅστις πρώτην λέξιν μᾶς ἀπεύθυνε τὸ, «διδάξατέ με νὰ κυβερνήσω» χθὲς ὅτε πρώτην φορὰν ἐφέρθη εἰς τὴν Βουλήν μας τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ὁλονὲν συζητεῖται, τοῦ εἴπατε μιμήθητι τὸν Γεώργιον τρίτον τῆς Ἀγγλίας, καὶ ὅπως καὶ ἐκεῖνος πρὸς τοῖς ἄλλοις ἔπαιξε μὲ τὴν διάλυσιν τῶν Βουλῶν, παῖξε καὶ ἐσύ. Ἀλλὰ ἰδοὺ τί λέγει ὁ Γάλλος Dupont White περὶ τῆς ἀκαίρου διαλύσεως τῶν Βουλῶν ἐν γένει, ἰδίως δὲ περὶ τῆς ἀκαίρου διαλύσεως τῆς Βουλῆς τῆς Ἀγγλίας, κατὰ τὸ 1807, περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς εἶπον πρότερον. Les Aglais firent...... Ἄρχισα καὶ ἐγὼ νὰ ἀναγινώσκω γαλλικὰ διὰ νὰ ἴδητε ὅτι καὶ ἐγὼ ἔχω τὸ Γαλλικὸν κείμενον ἐδῶ, ἀλλὰ ἂς ἀναγνώσωμεν ἑλληνιστί! — «Οἱ Ἄγγλοι ἔσχον φοβερὰν πεῖραν (τῶν διαλύσεων) κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρόντος αἰῶνος, ὅτε ὑποσχεθέντες πολιτικὰ δικαιώματα εἰς τὴν Ἰρλανδίαν ὡς ἀντίτιμον τῆς πρὸ μικροῦ συμβάσης καταργήσεως τοῦ Ἰρλανδικοῦ κοινοβουλίου, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ τηρήσωσιν τὴν ὑποχρέωσιν ἣν ἀνέλαβον, κωλυθέντες ὑπὸ τοῦ veto τοῦ Στέμματος. Πτωχὴ κεφαλὴ (une pauvre tète) ἔφερε τὸ στέμμα ἐκεῖνο, ὁ Γεώργιος Γʹ. τοῦ ὁποίου ἡ τρέλλα προεμηνύετο ὑπὸ τοῦ φανατισμοῦ του. Ἐπίστευεν ὅτι ὁ ὅρκος ὃν ὤμοσεν ὡς Βασιλεὺς ὑπεχρέου αὐτὸν ν’ ἀγωνίζηται κατὰ τῆς καθολικῆς Ἰρλανδίας. Τοῦτο φρονῶν ὡπλίσθη ἀποτόμως δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῶν προνομίων του κατὰ τῶν ὑπουργῶν του, κατὰ τοῦ κοινοβουλίου του, ἐπειδὴ ἐσκόπουν τὴν χειραφέτησιν τῶν καθολικῶν. Μὴ λησμονῆτε, ὅτι ἦσαν ἔνδοξοι ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, τὸν Πὶτ ἔχοντες ἐπὶ κεφαλῆς, καὶ ὅτι ἡ Βουλὴ τῶν κοινοτήτων κατὰ τοὺς κρισίμους ἐκείνους καιροὺς, ἐψήφιζεν ὡς εἷς μόνος ἄνθρωπος καὶ προέβαινεν εἰς τὰς ἐργασίας της διὰ καταπληκτικῆς πλειοψηφίας. Ὁ Βασιλεὺς ἐξετίθετο τότε, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἐξέθετε τὸν τόπον... Ἐν τούτοις οἱ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι, οἱ τολμηρότεροι πάντων οὓς ἡ Ἀγγλία ἔσχε ποτὲ, ἐκεῖνο τὸ ἀριστοκρατικὸν κοινοβούλιον, ἐκείνη ἡ συμπεπηγμένη πλειοψηφία, πάντες, ὡς ἔπος εἰπεῖν, οἱ ἐκλεκτοὶ τῆς χώρας ἐσταμάτησαν πρὸ τῶν δεισιδαιμονιῶν ἑνὸς φανατικοῦ, ὁ ὁποῖος ἔμελλε νὰ τελειώσῃ τὰς ἡμέρας του ὡς παράφρων, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος ἐφαίνετο ἀπαραβίαστος περιχαρακωμένος ἐντὸς τῶν ἐνδομύχων αὐτοῦ ἰδεῶν, ἃς ὑπελάμβανε ὡς συνταγματικάς.... Κατὰ τὰ τριάκοντα αὐτὰ ἔτη, ἡ Ἰρλανδία καταστραφεῖσα ἐκ πυρκαϊῶν καὶ δολοφονιῶν κατέστι ἀκατοίκητος· εἴδομεν εἰς αὐτὴν τὴν μετανάστευσιν, τὸ σχίσμα, διαιροῦν τὰς τάξεις τῶν πολιτῶν, ἀστυνομίαν καὶ ὑπερεκχείλισιν συμφορῶν τοιούτων, ὧν ἡ θεραπεία μέχρι σήμερον, ὕστερον ἀπὸ πεντήκοντα ἔτη, πιέζει τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἀγγλίας, καὶ πρὸς ταῦτα μίση καὶ πάθη δηλητηριώδη, ἐνώπιον τῶν ὁποίων αὐτὸ τοῦ ἱερέως τὸ μῖσος ἦτον ἀσήμαντον.» Δὲν εἶναι λοιπὸν, κύριοι, ἀδιάφορον· δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ παίζωμεν μὲ τὴν λέξιν διαλύσεις τῶν Βουλῶν, ἐν ᾧ καὶ ἡμεῖς καὶ μεγαλεῖτερα ἔθνη ἔχουν ἐνώπιόν των τοιαῦτα ἀποτελέσματα. Ἐὰν εἰς τὰ 1807 ἡ Βουλὴ τῆς Ἀγγλίας δὲν διελύετο, ἡ Ἰρλανδία θὰ ἦτο χειραφετημένη καὶ ὅλη αὐτὴ ἡ κατάστασις εἰς τὴν Ἀγγλίαν σήμερον δὲν ἤθελεν ὑπάρχει, καὶ τὸ ζήτημα τὸ Ἰρλανδικὸν, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον δυσκολεύει τὰς κυβερνήσεις καὶ τὸν λαὸν τῆς Ἀγγλίας, δὲν θὰ ἦτο ἴσως σήμερον ἐνώπιόν των. Καὶ εἶναι τώρα ζήτημα, κύριοι, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαλύσεως τῆς παρούσης Βουλῆς, ἐὰν ἐτελεῖτο αὕτη, θὰ ἦσαν λίαν δυσάρεστα; Δὲν διστάζω καὶ δὲν θὰ διστάσῃ κανεὶς νὰ τὸ ἐγγυηθῇ, ἀφ’ οὗ οὐδέποτε τοιαύτη γενικὴ ὁμοφωνία τοῦ τόπου καὶ διὰ τοῦ τύπου καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐφάνη, ὅσον ὅταν ἠκούσθη καὶ ἠκούετο ἡ ἰδέα τῆς διαλύσεως τῆς παρούσης Βουλῆς· καὶ ὅταν ἕνας τόπος ὁμοφώνως ἀποφαίνεται ἐπὶ πράγματος ἀποβλέποντος αὐτὸν πρέπει νὰ τὸν πιστεύωμεν· ἦτο λοιπὸν συνταγματικὴ, κοινοβουλευτικὴ, σύμφωνος μὲ τὰ συμφέροντα, μὲ τὴν ἡσυχίαν τοῦ τόπου ἡ διαγωγὴ, τὴν ὁποίαν ἐτηρήσατε, τὰ μέσα, τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐπροτείνατε εἰς τὸν Βασιλέα, καὶ τὰ ὁποῖα, ἐὰν δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, σεῖς μᾶς ὡμολογήσατε χθὲς ἐδῶθε, αἰτία ἦτο τὰ ἐξωτερικὰ συμβάντα τοῦ κόσμου. Ἂς παρηγορηθῶμεν τουλάχιστον, κύριοι, ὅτι εἰς τὰς τόσας σφαγὰς καὶ τὰ ἀνθρώπινα αἵματα, τὰ ὁποῖα ἐκόστισε καὶ κοστίζει ὁλονὲν αὐτὸς ὁ πόλεμος ὁ Γαλλογερμανικὸς, τοὐλάχιστον ἀπήλλαξεν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ νὰ ἴδωμεν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς μας (ἱλαρότης). Ἐπειδὴ οἱ προαγορεύσαντες ἐπὶ τῆς μαρτυρίας τοῦ Ἄγγλου ἐβασίσθησαν σχεδὸν ἅπαντες, ὡς πρὸς τὴν λύσιν τοῦ παρόντος ζητήματος, ἂς ἐπιτραπῇ καὶ εἰς ἐμὲ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δηλ. ἐὰν ἦναι ἐπιτετραμμένον νὰ διαλύεται μία Βουλὴ, πρὶν ἢ ἀποδειχθῇ ποία εἶναι ἡ γνώμη της, νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ ἐγὼ τὴν μαρτυρίαν Ἄγγλου, ἀλλ’ ὄχι τῆς ἐποχῆς Γεωργίου τοῦ Γʹ, ἀλλ’ Ἄγγλου σημερινοῦ, Ἄγγλου ὁλονὲν κυβερνῶντος τὴν Ἀγγλίαν, τοῦ κυρίου Γλάδστωνος, καὶ θὰ ἀναφέρω τι ἀναφερόμενον μεταξὺ ἐμοῦ καὶ ἐκείνου, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν καὶ ἐνώπιον ἄλλων, καὶ ἑπομένως δύναμαι νὰ τὸ εἴπω. Ὅτε ὁ κ. Γλάδστων, ὁ νῦν πρωθυπουργὸς, ἐστάλη εἰς τὴν Ἑπτάνησον, ὡς ἔκτακτος ἀπεσταλμένος τῆς μεγάλης Βρεττανίας, ὅπως μᾶς πείσῃ νὰ παραδεχθῶμεν μεταῤῥυθμίσεις, κατὰ τὴν συνέντευξιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβε μετὰ τῶν βουλευτῶν Ζακύνθου, ἐγὼ λαλῶν πρὸς αὐτὸν τοῦ ἐξέθετον τὰ διάφορα παρελθόντα γεγονότα, διὰ τὰ ὁποῖα, τῷ ἔλεγον, εἶναι ἀδύνατος πλέον συμβιβασμὸς μεταξὺ τῶν νήσων καὶ τῆς Ἀγγλίας. Μὲ ἤκουε προσεκτικῶς, ὅταν ὅμως τοῦ ἀνέφερον ὅτι κατὰ τὰ 1851, ὅταν συνεκαλέσθη ἡ Βουλὴ εἰς Κέρκυραν, ἡ ἐπιφορτισθεῖσα τὴν ἀπάντησιν πρὸς τὸν Ἁρμοστὴν ἐπιτροπὴ, κατεχώρισεν εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως παράγραφον περὶ τῶν τότε ἠπειρωτικῶν καὶ ὁ Ἁρμοστὴς ἐκεῖνος προσεκάλεσε τὴν ἐπιτροπὴν νὰ διαγράψῃ τὴν παράγραφον ἐκείνην ἀπὸ τὸ σχέδιον, ἡ δὲ ἐπιτροπὴ ἐπέμενεν εἰς τὸ σχέδιον, ὁ ἁρμοστὴς ἐκεῖνος δὲν διέλυσεν, ἀλλὰ ἀνέβαλε τὴν Βουλὴν. Εἶπον τότε εἰς τὸν κ. Γλάδστωνα, εἶναι τοῦτο σύμφωνον μὲ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, τὰ ὁποῖα σεῖς τηρεῖτε ἐν Ἀγγλίᾳ, ἕνας Ἁρμοστὴς πρὶν ἡ Βουλὴ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της νὰ τὴν ἀναβάλῃ; Τότε μὲ διακόπτει καὶ μοὶ λέγει· «εἶναι ἀληθές; εἶναι γεγονὸς τοῦτο;» Δὲν σοὶ λέγω παραμύθια, τοῦ εἶπον. Σὲ παρακαλῶ, μοὶ προσέθηκε, νὰ μοὶ τὸ δώσῃς ἐγγράφως. Κανὲν ἄλλο πρᾶγμα δὲν ἔκαμε τόσην ἐντύπωσιν τοῦ κυρίου Γλάδστωνος ὅσον τοῦτο, ὅτι δηλαδὴ πρὶν ἐκφρασθῇ ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἀνεβλήθη ὑπὸ τοῦ Ἁρμοστοῦ, καὶ ἦτο γνωστὸν ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελε ψηφίσει τὴν παράγραφον τῆς ἐπιτροπῆς, ἦτο θετικώτατον, διότι καὶ συνεδριάσεις ἐγίνοντο μεταξὺ τῆς ἐπιτροπῆς καὶ τῶν βουλευτῶν καὶ οἱ βουλευταὶ ἔλεγον ὅτι θὰ ἐμμείνουν. Ἡ Βουλὴ ὅμως δὲν εἶχεν ἔτι ἐκφρασθῆ. Κανὲν ἄλλο παράπονον δὲν ἐφάνη νὰ ἔκαμεν τόσην ἐντύπωσιν εἰς τὸν κ. Γλάδστωνα, ὅσον τοῦτο, ὅτι δηλαδὴ ὁ Ἁρμοστὴς ἀνέβαλεν πρὶν ἢ ἡ Βουλὴ ἐκφρασθῇ. Αὐτὰ πρεσβεύουσιν οἱ Ἄγγλοι οὐχὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ Γεωργίου Γʹ, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σήμερον κυβερνῶσι τὴν Ἀγγλίαν. Ἐπομένως λέγω, ὅτι ἐγὼ προχωρῶν πέραν τοῦ κ. Κεχαγιᾶ, ὑποστηρίζω ὅτι δὲν σᾶς ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ θέσητε τὸ ζήτημα τῆς διαλύσεως τῆς βουλῆς, κύριε Δεληγεώργη, πρὶν ἢ ἡ βουλὴ αὕτη ἤθελεν ἐκφρασθῆ, πρὶν ἢ ἤθελες καθυποβάλει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ταύτης ζήτημα πραγματικὸν, ζήτημα εἴτε περὶ κυβερνήσεως τοῦ τόπου, εἴτε περὶ οἰκονομιῶν, εἴτε ὅ,τι ἄλλο ἤθελες, διὰ νὰ ἐκφρασθῇ ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ταύτης, καὶ τότε ὁ ἀνώτατος Ἄρχων νὰ κρίνῃ μεταξὺ ὑμῶν καὶ τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς ἐκείνης ποῖος ἤθελεν ἔχει κατὰ τὴν ἰδέαν του τὴν ὑποστήριξιν τῆς πλειοψηφίας τοῦ τόπου, καὶ τότε νὰ προτείνῃς ὅπως ὁ τόπος ἐκφρασθῇ. Ἡ Βουλὴ λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ἐκφρασθῇ, ἡ ψῆφός της δὲν τεκμαίρεται, ἡ ψῆφός της ἔπρεπε νὰ ἀποδειχθῇ καὶ ἡ ἐξομολόγησίς σας ἡ χθεσινὴ, ὅτι εἴχατε ἀποφασίσει τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς πρὶν ἢ τὴν συγκαλέσητε, τοῦτο μόνον ἀρκεῖ νὰ δείξῃ διαγωγὴν οὐχὶ μόνον ἀντικοινοβουλευτικὴν, ἀλλ’ ἀντισυνταγματικήν. Ἐπειδὴ εἴμεθα εἰς τὴν σειρὰν τῶν ἐξ Ἀγγλίας ἐπιχειρημάτων, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ τό τεμάχιον ἑνὸς ἄλλου ἄγγλου συγγραφέως, περὶ τοῦ τί λέγουν, τί φρονοῦν σήμερον οἱ Ἄγγλοι περὶ πλειοψηφίας καὶ μειοψηφίας, διότι ἐπαναλέγω, ἐὰν θέλετε νὰ προτείνητε εἰς τὸν ἡγεμόνα νὰ μιμηθῇ τὰ παραδείγματα τῆς Ἀγγλίας, προτείνατέ του τὰ καλὰ· προτείνατέ του τὰ σήμερον ἰσχύοντα καὶ ὄχι τὰ τῆς ἐποχῆς Γεωργίου τοῦ τρίτου. Τί φρονοῦσι σήμερον ἐν Ἀγγλίᾳ ὡς πρὸς τὴν ἰδέαν τοῦ ἐὰν ᾖναι ἐπιτετραμμένον ἡ μειοψηφία νὰ ἔρχηται, ῥίπτῃ εἰς τὸν δρόμον τὴν πλειοψηφίαν· ἐὰν ᾖναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἕνα ὅστις ἐξέρχεται ἀπὸ τῆς μειοψηφίας, νὰ ἔρχηται καὶ νὰ πετᾷ εἰς τὸν δρόμον ὑπουργοὺς, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία αὐτοὺς ὑπεστήριξεν. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ Bagehot «Οὐδὲν θὰ ἦτο καταπληκτικώτερον διὰ τὸν Ἀγγλικὸν λαὸν ἢ πραξικόπημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ βασίλισσα ἤθελε ἀπολύσει αἰφνιδίως ὑπουργεῖον ἔχον ὑπὲρ αὑτοῦ τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν ὑπόληψιν κοινοβουλευτικῆς πλειοψηφίας. Ἡ βασίλισσα, βεβαίως, χαίρει τὸ δικαίωμα τοῦτο, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ἀλλὰ τὸ Δικαίωμα ἔπεσεν εἰς τοιαύτην λήθην διὰ τῆς ἀχρηστίας, ὥστε ἐὰν ἡ βασίλισσα θελήσῃ νὰ τὸ ἐξασκήσῃ, θά ἐπήρχετο τοιαύτη τρομερά ἐντύπωσις, ὡς ἐάν ἤκουέ τις τὴν εἴδησιν ὅτι ἐξεῤῥάγη ἡφαίστειος ἔκκρηξις εἰς τὸ Primrosehill (εἰς ἕνα λοφίσκον τοῦ Λονδίνου ὅπου γίνονται συναθροίσεις τοῦ λαοῦ). Ἰδοὺ τί φρονοῦν οἱ σημερινοὶ Ἄγγλοι, ἰδοὺ τί φρονοῦν ἐν Ἀγγλίᾳ περὶ τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως, τοῦ δικαιώματος τοῦ προσκαλεῖν τὴν μειοψηφίαν, περὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ Α ἢ τοῦ Β τοῦ νὰ προσκαλῆται καὶ νὰ θέτῃ ὡς ὅρον διάλυσιν βουλῆς· καὶ ἂν τυχὸν δὲν ἐπέλθῃ ἕνας γαλλογερμανικὸς πόλεμος, ἡ διάλυσις νὰ γίνηται (ἱλαρότης). Δὲν ὑπάρχει πουθενὰ εἰς τὸ σύνταγμά μας, ὅτι τοῦτο εἶναι ἀπηγορευμένον καθὼς δὲν ὑπάρχει πουθενὰ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὅτι τοῦτο ἐμποδίζεται εἰς τὴν βασίλισσαν τῆς Ἀγγλίας, οὐδεμία ἀμφιβολία· ἀλλ’ ἠκούσατε τί σᾶς λέγουν οἱ σημερινοὶ Ἄγγλοι. Ἀρχὴ ἐπαναστατικὴ ὅμως, ἀρχὴ ἐπαναστατικὴ αὐτὴ, καί, φίλε κύριε Κεχαγιᾶ, ἐὰν σεῖς ἀνεμίχθητέ ποτε εἰς ἐπαναστάσεις, ἐγὼ ποτὲ, καὶ ἐὰν τυχὸν πρόκηται σήμερον ὑποστηρίζων ἓν βῆμα περισσότερον ἀπὸ σᾶς νὰ χαρακτηρισθῶ ἐπαναστάτης, διὰ τοῦτο, μὰ τὸ ναὶ, ἤθελε μὲ κακοφανῆ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ σᾶς τοὺς ἐπαναστάτας (διότι ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπό τινα καιρὸν καὶ ἐδῶ, καὶ ἴσως εἶναι ἡ δευτέρα φορὰ σήμερον, ἂν ὄχι τρίτη, καθ’ ἣν, ὁσάκις ἀκούει τι, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν ἰδέαν του εἶναι ἐπαναστατικόν, φωνάζει προσοχή! ἐπαναστατικὴ ἡ πρότασις αὐτή· ἐπαναστατικὴ ἡ πρότασις ἐφώναζε καὶ ἄλλοτε ὅταν ὁ κ. Πολυλᾶς καὶ ἐγὼ ἐπροτείναμεν νὰ σταλῇ ἐπιτροπὴ πρὸς ἐξέλεγξιν τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος· ἐπαναστατικὴ ἰδέα τώρα καὶ αὐτὴ, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἕνα κοινοβουλευτικὸν ἄνδρα, ὅπου ὑπάρχει κοινοβούλιον, νὰ διαχειρίζηται τὴν ἐξουσίαν ἄνευ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς βουλῆς. Ἐὰν ἐπαναστατικὴ ἦτον ἐκείνη ἡ πρώτη ἰδέα, τοῦ νὰ στείλῃ ἡ βουλὴ ἐπιτροπὴν ἐξασκοῦσα τὸ κυριαρχικώτερον δικαίωμά της, τὴν ἐξέλεγξιν μιᾶς ἐκλογῆς, ἔχει δικαίωμα νὰ λέγῃ, ὅτι ἐπαναστατικὴ ἰδέα εἶναι καὶ ἡ σημερινή.

§81ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν μοὶ ἀπαντήσατε τότε εἰς αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπα.

§82ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν σᾶς ἀπήντησα; Σᾶς εἶπον· ἡ Ἑπτάνησος, σήμερον ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν της, ψηφίσατε ὅπως θέλετε, εἴπετε ὅ,τι θέλετε, θὰ ἔλθῃ ὅμως στιγμὴ καθ’ ἣν ἡ Ἑπτάνησος θὰ σᾶς ὑπενθυμίσῃ τὴν σημερινὴν συζήτησιν καὶ θὰ σᾶς δείξῃ τὴν σημερινήν μας πρότασιν· καὶ ἰδοὺ εἴμεθα νῦν εἰς τὴν ἐφαρμογήν. Ἀλλὰ, λέγω, αἱ ἀρχαὶ αὗται, κύριοι, τοῦ ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ᾖναι ἐλευθέρα εἰς τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν της καὶ ἀπεριόριστος, καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ διαχειρίζωνται τὴν ἐξουσίαν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, δὲν ἦσαν αἱ ἀρχαὶ διὰ τὰς ὁποίας ἐπαναστατήσατε ἐναντίον τοῦ Ὄθωνος; Ἔπειτα σεῖς, ὁ ὁποῖος ἐλάβετε μέρος εἰς τὴν ἐπανάστασιν κατὰ τοῦ Ὄθωνος, διατί ἄλλο ἐξηνέστητε ἐναντίον ἐκείνου τοῦ ἡγεμόνος; διότι ἐλέγετε, μᾶς ἐπεμβαίνει εἰς τὰς ἐκλογάς, δὲν μᾶς ἀφίνει νὰ ἐκλέξωμεν ὅπως θέλωμεν, διότι προσκαλεῖ εἰς τὴν ἐξουσίαν ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ἔθνους. Δὲν εἶμαι λοιπὸν ἐπαναστάτης οὔτε ἐγὼ οὔτε ὁ κ. Κεχαγιᾶς, ὅστις σήμερον εὑρίσκων τὰς ἀρχὰς τὰς καθιερωμένας καὶ ὡς καθεστὼς μετὰ προηγηθεῖσαν ἐπανάστασιν ζητῶ νὰ τὰς ὑποστηρίξω· ἐπαναστάτης δὲ εἶναι ἐκεῖνος ἢ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ζητοῦν νὰ ἐπαναφέρουν τὰ πράγματα εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην ἥτις ἐκυοφόρησε, ἐγέννησεν, ἔσπρωξεν, ἔκαμεν νὰ ἐπιτύχῃ μία ἐπανάστασις (εὖγε εὖγε). «Ἀρχὴ ἐπαναστατική, διότι σεῖς προτείνετε νὰ διανέμητε μετὰ τοῦ ἡγεμόνος τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν τοὺς ὑπουργούς· δὲν ἔχετε κανὲν ἄλλο δικαίωμα διὰ νὰ περιστείλητε τὰς παρεκτροπὰς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰμὴ νὰ τῆς ἀρνηθῆτε τοὺς φόρους. Τοῦτο μᾶς εἶπε χθές.» Δὲν ἔχετε ἄλλο μέσον διὰ νὰ περιστείλετε τὰς παρεκτροπὰς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰμὴ νὰ τοῖς ἀρνηθῆτε τοὺς φόρους. Καὶ ὅταν μία Βουλὴ ἀρνηθῇ τοὺς φόρους, τίθεται ναὶ ἢ ὄχι πράγματι εἰς θέσιν ἐπαναστατικήν; Θέλετε νὰ ὑποφέρωμεν, νὰ σιωπῶμεν ἑωσότου φθάσωμεν εἰς τὴν στιγμὴν ἐκείνην τοῦ νὰ ἐγερθῇ ἡ Βουλὴ καὶ νὰ ἀρνηθῇ τοὺς φόρους; ἡμεῖς δὲν τὸ θέλομεν· καὶ ἅμα τίθεται τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, περὶ τῶν πρώτων βημάτων τὰ ὁποῖα ἐγένοντο ἐναντίον τῆς τιμίας, τῆς εἰλικρινοῦς ἐφαρμογῆς τοῦ συντάγματος, ἐγείρομεν τὴν φωνὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅπως λυθῇ τὸ ζήτημα ἐν τῇ συνειδήσει καὶ τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ ἡγεμόνος. Δὲν γνωρίζουν οἱ βασιλεῖς τὴν ἀλήθειαν ἢ τὴν γνωρίζουν πολὺ δυσκόλως, διότι οἱ περιτριγυρίζοντες αὐτὴν τοὺς ἀπατοῦν. Αὐτὸ εἶναι ἀληθές· ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς ἀκόμη καὶ ἓν ἄλλο, ὅτι ἔθνη καὶ λαοὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουσι βῆμα βουλευτικὸν ἐλεύθερον, κἂν ὁ ἡγεμών των δὲν γνωρίζῃ τὴν ἀλήθειαν, δὲν ἔχουν νὰ παραπονεθοῦν παρὰ εἰς τὸν ἑαυτόν των· καὶ ἡ ἀλήθεια ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων πρέπει νὰ ἐκτίθεται γυμνὴ, καθὼς εἶναι, ἄνευ περιστροφῶν καὶ ἄνευ περιαγωγῶν, ὅπως εἰσδύῃ παντοῦ. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν, λέγει, ἄλλο δικαίωμα, ἄλλο μέσον νὰ περιστείλωμεν τὰς παρεκτροπὰς τῆς ἐξουσίας, εἰμὴ νὰ ἀρνηθῶμεν τοὺς φόρους! Ἔστω ὅτι τοῦτο δὲν ἤθελεν εἶναι ἐπαναστατικὸν, ἔστω ὅτι αὐτὸ δὲν ἤθελε θέσει τὴν ἀντιπροσωπείαν ἀντιμετώπως πρὸς τὸν ἡγεμόνα ἀρνουμένην πρὸς αὐτὸν τὴν ὕπαρξιν τῆς κυβερνήσεώς του, τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συντηρήσεως τῆς κυβερνητικῆς μηχανῆς. Ἔστω, ὅτι τοῦτο εἶναι τὸ πρῶτον καὶ μόνον τακτικὸν, συνταγματικὸν, τὸ κοινοβουλευτικὸν μέσον τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ θέσωμεν εἰς ἐνέργειαν. Ἐὰν τὸ σύστημά σας ὅμως, Κύριοι, ᾖναι τοιοῦτον, ὥστε καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ μέσον τὸ καταστρέφῃ ἡ ἐνέργειά σας, ὁ δρόμος τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ χαράξητε, τὸν ὁποῖον προσπαθεῖτε νὰ χαράξῃ ἡ νέα βασιλεία μας εἶναι ἄλλο παρὰ ἡ καταστροφὴ τοῦ Συντάγματος; παρακαλῶ νὰ μὲ ἀκούσητε. Δὲν ἠμποροῦν νὰ εἰσπραχθῶσι φόροι ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς, εἶναι θετικόν· δὲν ἠμπορεῖ νὰ δαπανήσῃ ἡ κυβέρνησις ἄνευ ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τοῦτο φυσικώτατον. Δὲν ἠμπορεῖτε, ὅμως μᾶς εἶπεν ὁ Κ. Χρηστίδης, νὰ δώσητε καμμίαν ἑρμηνείαν εἰς τὸ Σύνταγμα παρὰ τὴν κατὰ γράμμα ἐνασκουμένην, ἤγουν, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, τὴν Μωσαϊκήν.

§83ΓΡ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἰουδαϊκήν.

§84ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τὸ λέγω ἐγὼ τοῦτο· λέγω ἑρμηνείαν τοῦ Μωϋσέως. Τὸ Σύνταγμα λοιπὸν δὲν ὑποχρεόνει τὴν κυβέρνησιν νὰ διατηρήσῃ τὴν βουλὴν ἢ μόνον ἐπὶ τρεῖς μῆνας· εὑρίσκεται πουθενὰ ὅτι νὰ ᾖναι ὑποχρεωμένη ἡ κυβέρνησις νὰ τηρήσῃ τὴν Βουλὴν πλέον τῶν τριῶν μηνῶν; Ἐὰν κάμῃ ἐξάσκησιν τοῦ δικαιώματός της τούτου, δὲν εἶναι καθαρὰ ἐξάσκησις τοῦ δικαιώματός της; Ἀπέρχεται ἡ Βουλὴ ἐπὶ τρεῖς μῆνας, δὲν θὰ συνέλθῃ εἰμὴ μετὰ ἐννέα. Κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του ὁ κύριος Χρηστίδης εἶπε πολὺ καλὰ, ὅτι μετὰ τοῦτο ἔχει τὸ δικαίωμα ἀναβολῆς ἐπὶ τεσσαράκοντα ἡμέρας, καὶ ἔχει τὸ δικαίωμα, ἅμα συνέλθῃ ἡ Βουλὴ νὰ διακόψῃ πάλιν ἐπὶ ἄλλας τεσσαράκοντα ἡμέρας· εἶναι τρεῖς μῆνες. Ἔχει τὸ δικαίωμα μετὰ ταῦτα νὰ διαλύσῃ· εἶναι ἄλλοι τρεῖς μῆνες, ἤγουν δέκα πέντε, καθὼς ἀπέδειξεν ὁ κύριος Δαγρὲς ἕως ὅτου συνέλθουν οἱ βουλευταί.

§85ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἡ διακοπὴ καὶ ἀναβολὴ δὲν συμπεριλαμβάνεται. Ποῦ τοὺς ἔκαμες τριάντα μῆνες; (ἱλαρότης).

§86ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶπα ἀκόμη τριάντα· κατὰ τὸν λογαριασμόν μου δεκαπέντε· ἐλάτε νὰ μὲ διορθώσητε.

§87ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐὰν διελύετο ἡ Βουλὴ ἤθελον παρέλθει τρεῖς μῆνες ἕως ὅτου συνέλθῃ.

§88ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ποῦ εἶναι τότε ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία ἐντὸς τοῦ ἔτους θὰ ψηφίσῃ τοὺς φόρους; ποῦ εἶναι ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία θὰ ψηφίσῃ τὸν προϋπολογισμόν; ναί, κύριε Χρηστίδη, ἀξιότιμε βουλευτὰ Σύρου, τοιαύτη ἐφαρμογὴ ἐγένετο ὑπὸ τῆς σχολῆς εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκετε. Τώρα μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἡ ἀρχή σας ἐφαρμοζομένη φέρει ἢ ὄχι τὴν καταστροφὴν αὐτοῦ τοῦ πρώτου δικαιώματος τῆς Βουλῆς τοῦ ἀποτελοῦντος τὴν βάσιν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, τοῦ δικαιώματος τοῦ ἐπιψηφίζειν τοὺς φόρους, τοῦ ἐπιψηφίζειν τὸν προϋπολογισμόν; Τοιαύτη ἔγεινεν ἐφαρμογὴ ἀπὸ τὴν σχολήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει ὁ κύριος Χρηστίδης, καὶ τὸ λέγω χωρὶς νὰ προσβάλω κανένα, χωρὶς νὰ θέλω νὰ δώσω μομφὴν καμμίαν, διότι, καθὼς θέλω νὰ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σέβωνται ἄλλοι τὰς γνώμας μου, οὕτω σέβομαι καὶ ἐγὼ τὰς γνώμας τοῦ κ. Χρηστίδου, ἂν καὶ δὲν τὰς συμμερίζομαι καὶ τὰς θεωρῶ καταστρεπτικάς. Ἡ ἀρχή σας κ. Χρηστίδη, εἶναι ὅτι φθάνει νὰ γνωρίζουν οἱ ὑπεύθυνοι ὑπουργοὶ ὅτι εἶναι ἀνάγκη τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς· τὸ δικαίωμα τοῦτο εἶναι τόσον ἀπόλυτον, ὥστε οἱαδήποτε χρῆσις αὐτοῦ γίνῃ, δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ παρατήρησις. Μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἔχομεν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς κατὰ τὸ 1867, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε δὲν εἰσέπραξε φόρους, δὲν ἐδαπάνησε χωρὶς ἐξουσιοδότησιν τῆς Βουλῆς, χωρὶς προϋπολογισμόν; Τοῦτο εἶναι ἢ ὄχι καταστροφὴ τοῦ Συντάγματος; τοῦτο εἶναι ἢ ὄχι ἀθέτησις τῶν πρωτίστων δικαιωμάτων τῆς ἀντιπροσωπείας; Μὴ διεγείρητε ὑπονοίας· ἡ ὑπόνοια μεταξὺ τῶν ἐξουσιῶν φέρει τὴν διατάραξιν τῆς συμπνοίας καὶ γεννᾷ τὴν ἐπανάστασιν. Οὕτω μᾶς εἶπε χθὲς ὁ ἀξιότιμος κ. Χρηστίδης.

§89ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Παρακαλῶ, μεταχειρισθῆτε τὰς φράσεις μου πλήρεις· μὴ τὰς ἀκρωτηριάζητε. Δὲν εἶναι κοινοβουλευτικὸν αὐτό, αὐτὰ καταστρέφουν τὸ Σύνταγμα. Πάρετε τὸ κείμενον, διότι εἶπον ὅτι........

§90ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Συμπληρώσατε σεῖς.

§91ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ὅταν ζητήσῃς νὰ ὑπερπηδήσῃς τὰ ὅρια τοῦ Συντάγματος, γεννῶνται ὑπόνοιαι, ἐκ τῶν ὑπονοιῶν ἄρχεται ἡ σύγκρουσις, ἐκ τῆς συγκρούσεως ἔρχεται ἡ διατάραξις τῆς ἰσοῤῥοπίας καὶ ἐντεῦθεν ὅλα τὰ κακά. Αὐτὸ εἶπον· μὴ λέγητε λοιπὸν ἐκ τῶν ὑπονοιῶν. Δὲν ἀρκοῦν αἱ ὑπόνοιαι.

§92ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σωστά, εἶσθε εὐχαριστημένος τώρα; σωστά, ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι· χθές, ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ πολυπείρου, τοῦ γηραιοῦ κ. Χρηστίδου, ἐρωτῶ τὴν συνείδησίν σας, σᾶς διηγέρθησαν ἢ ὄχι ὑπόνοιαι, ὅτι κἄτι τρέχει σήμερον; τὰς ὑπονοίας ταύτας δὲν ἠθέλησε νὰ σᾶς τὰς ἐνισχύσῃ ἔτι περισσότερον, τὴν στιγμὴν ταύτην λέγων, ὅτι τοῦτο καταστρέφει τὸ Σύνταγμα; λοιπὸν πρόκειται περὶ καταστροφῆς τοῦ Συντάγματος;

§93ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ποῖος τὸ λέγει;

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτητε.

§95ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Εἶσθε πρόεδρος καὶ πρέπει νὰ ἐμποδίσητε τοὺς ἄλλους ὅταν καταφεύγουν εἰς τὰς προσωπικότητας, ὅταν ἀκρωτηριάζουν τὰς λέξεις ἐκείνου πρὸς τὸν ὁποῖον θέλουν ν’ ἀπαντήσουν.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἦσθε βέβαιος, ὅτι τοιοῦτον καθῆκον δὲν ἔχει ὁ πρόεδρος νὰ ἐμποδίζῃ τὸν λαλοῦντα νὰ ἀκρωτηριάζῃ τὰς λέξεις, καὶ λυποῦμαι ὅτι ἦσθε πρόεδρος ἄλλοτε καὶ δὲν γνωρίζετε τὸν κανονισμόν. Σᾶς παρακαλῶ λοιπὸν νὰ μὴ διακόπτητε, καὶ κατόπιν ἀπαντᾶτε (γέλωτες).

§97ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀξιότιμε βουλευτὰ Σύρου, (πρέπει νὰ προσθέσω ὅμως κ. Χρηστίδη, διότι εἶναι ἄλλοι τέσσαρες) καὶ χθὲς ὄχι μόνον, ἀλλὰ πάντοτε σᾶς ἤκουσα μεθ’ ὅλης τῆς ὑπομονῆς, καὶ περιωρίσθην νὰ κρατήσω σημειώσεις τῶν ὅσα εἴπατε, καὶ προσεπάθησα μὲ κάθε τρόπον νὰ σᾶς τηρήσω τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ νὰ μὴ σᾶς διακόψῃ κανείς.

§98ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Μὲ διέκοψαν.

§99ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγώ, ὄχι. Καὶ προσεπάθησα νὰ σᾶς διατηρήσω τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ τὴν σειρὰν τῶν ἰδεῶν σας. Σᾶς παρακαλῶ τὸ ἴδιον νὰ πράξητε καὶ σεῖς, καὶ ἂν θέλετε πάρετε ὀλίγον μολυβδοκόνδυλον καὶ σημειόνετε νὰ μοὶ ἀπαντήσητε κατόπιν, καθὼς ἔκαμα καὶ ἐγὼ χθές· σᾶς τὸ λέγω διὰ νὰ τελειώσωμεν γλιγωρότερα, διότι ὡς πρὸς ἐμὲ αἱ διακοπαί σας δὲν μὲ πειράζουσι, θέλουν μοὶ δώσει καὶ ὀλίγην ἡσυχίαν, καὶ θέλουν μοῦ διεγείρει καὶ νέαν σειρὰν ἰδεῶν. Λοιπὸν, κύριοι, ὁ κ. Χρηστίδης χθὲς εἶχεν ἀραδιάσει τὰ ἄρθρα τοῦ συντάγματος, τὸ 27, τὸ 29, τὸ 30, τὸ 31, τὸ 37 κτλ. καὶ πρὸ πάντων τὸ ἄρθρον, κύριοι, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς ὑπουργούς του· εἶναι ἀπόλυτον μᾶς εἶπε, δὲν ἔχει οὐδένα περιορισμὸν καὶ μὴ τὸ θέτητε ὑπὸ συζήτησιν, διότι ὑπερπηδᾶτε τὰ συνταγματικὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ἅμα ὑπερπηδήσετε γεννῶνται ὑπόνοιαι καὶ στάσεις καὶ ἐπαναστάσεις. Δὲν τὸ εἶπον καλὰ τώρα; Ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς ὑπουργούς του· δὲν ἔχει τοῦτο καμμίαν ἄλλην ἐξήγησιν δὲν ἐπιδέχεται κανὲν σχόλιον. Ὅσοι ἔλαβον σχέσεις μὲ τὸν μακαρίτην τὸν Ὄθωνα μοὶ διηγοῦντο ὅτι ἦτο δίκαιος, ἤθελε νὰ φυλάττῃ τοὺς Νόμους αὐστηρῶς, ἦτο εὐσυνείδητος, ἑπομένως ἐπρόσεχε πολὺ εἰς τὰς πράξεις του, διὰ νὰ μὴ φανῇ ὅτι παραβιάζει τοὺς Νόμους, ἀλλὰ ὁσάκις τῷ ἔλεγον, Μεγαλειότατε, δὲν πάγει αὐτὴ ἡ δουλιά, πρέπει νὰ κάμητε συνταγματικὸν ὑπουργεῖον, καὶ αὐτὸ γίνεται οὕτω καὶ οὕτω, πρέπει νὰ σχηματίσωμεν Βουλὰς συνταγματικάς, ὁ μακαρίτης Ὄθων ἀνοίγων τὸ Σύνταγμα, ἐδείκνυε μὲ τὸν δάκτυλόν του τὸ ἄρθρον, ὅπου ἔλεγεν, ὁ Βασιλεὺς διορίζει τοὺς ὑπουργούς· μὲ λέγουσι δὲ ὅτι τοσάκις τὸ ἔδειξε τὸ ἄρθρον τοῦτο μὲ τὸν δάκτυλόν του εἰς τοὺς ἀντιλέγοντας, ὥστε τοῦ μέρους ἐκείνου εἶχε φθαρῆ τὸ χαρτί (γέλωτες). Τίς ἀρνεῖτε τοῦτο, κύριε Χρηστίδη; ἀλλ’ ὅταν ὁ διορισμὸς καὶ ἡ παῦσις τοῦ ὑπουργοῦ ᾖναι τοιαῦτα, ὥστε προσβάλλονται τὰ δικαιώματα τῆς ἄλλης ἀρχῆς τοῦ κράτους, ὅταν ὄχι μόνον ἐξουδετεροῦνται, ἀλλὰ καταστρέφωνται, τότε ὁ διορισμὸς καὶ ἡ παῦσις, ἥτις βαρύνει τὸν ὑπεύθυνον, ἥτις βαρύνει τὸν ἀναδεχόμενον τὴν ἐξάσκησιν τοῦ ἡγεμονικοῦ δικαιώματος, τότε ὁ διορισμὸς, λέγω, καὶ ἡ παῦσις λαμβάνει τοὺς περιορισμοὺς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους δὲν τοὺς ἔχει τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, καθὼς καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἀλλὰ τοὺς ἐπιβάλλει ἡ ἔννοια, ἡ πιστὴ καὶ ἀκριβὴς καὶ τιμία ἐφαρμογή του. Καὶ εἰπέτε μου, κύριε Χρηστίδη, ποῖα τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας, τὰ ὁποῖα παρεβιάσθησαν, ἐμποδίσθησαν, ἐσταμάτησαν ἕνεκα τῆς ἐπεμβάσεως τῆς Βουλῆς καὶ τὰ δικαιώματα τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας; ποῦ ἔχετε νὰ φοβηθῆτε, ὡς εἴπατε, τὸν στίχον τοῦ κυρίου Σούτζου, τὸν ὁποῖον μᾶς ἀναφέρατε, ὅτι εἶναι ἐλεύθερος ὁ τύπος, φθάνει μόνον νὰ μὴ γράφῃ; ἐὰν τὸ σύστημά σας ἐφαρμόσωμεν πλῆρες, θὰ ἰδῆτε, ὅτι θὰ ἐπαληθεύσῃ οὐχὶ αὐτή, ἀλλὰ ἑτέρα ῥῆσις τοῦ Σούτσου. «Τὸ σύνταγμά μας κύριε; — τὸ σύνταγμα ἂς χορεύσῃ· Μήπως τὸ πανδρευθήκαμε;—εἰς τί μᾶς χρησιμεύει;» Αὐτοὶ οἱ στίχοι ἠμποροῦν νὰ ἐφαρμοσθοῦν, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ συστήματός σας. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς θέσωμεν τὸ ζήτημα καθαρὰ, ἂς ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὴν Ἀγγλίαν, ἀπὸ τὴν Ἀμερικὴν μέχρι τῆς ὁποίας ἠθέλησαν νὰ μᾶς κάμωσι νὰ ταξειδεύσωμεν χθὲς, καὶ ἂς περιορισθῶμεν ἐν Ἑλλάδι. Ὁ κύριος Χρηστίδης χθὲς ἀνέφερεν τὸ σύνταγμα τῆς Ἀγγλίας, τὸ ὁποῖον δὲν ὑπάρχει γεγραμμένον, ἀλλ’ οἱ συνταγματικοὶ τύποι οἱ ἐν Ἀγγλίᾳ, εἶπε, δὲν εὑρίσκονται πουθενὰ ἐν τῇ Ἠπειρωτικῇ Εὐρώπῃ, καθὼς καὶ ἐν τῇ Ἠπειρωτικῇ Εὐρώπῃ ὑπάρχουσι διάφορα συντάγματα. Ἂς σκεφθῶμεν λοιπὸν ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ συντάγματος. Ἀφ’ ὅτου ἐξῆλθον αἱ παλαιαὶ ἐπαρχίαι ἀπὸ τὴν τυραννίαν τοῦ τούρκου, ποία ἦτο ἡ γενικὴ ἔκφρασις τοῦ ἔθνους; ὅτι ἐπὶ τῆς κυβερνήσεως του, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐξέλεγξις, ἡ ἐπιτήρησις τῶν ἀντιπροσώπων του· διὰ τὴν ἰδέαν ταύτην ἐκάη ὁ στόλος, ἔπεσε θῦμα ἕνας ἅγιος ἄνθρωπος, ὁ Κυβερνήτης, ἔγινεν ἡ ἐπανάστασις τῶν 1843 καὶ 1862. Ὁ κύριος Χρηστίδης μᾶς τὸ εἶπε χθὲς, ὅτι εἰς τὴν παρελθοῦσαν βασιλείαν ἐγένετο ἐνέργεια πρὸς ἀποῤῥόφησιν, πρὸς συγκέντρωσιν, πρὸς ἐκμηδένισιν τῆς ἀντιπροσωπείας, μία τοιαύτη σχολὴ (καθὼς σᾶς εἶπεν ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἐν τῇ πρώτῃ του ἀγορεύσει), μία τοιαύτη σχολὴ Κ. Χρηστίδη ἐσυστήθη ἔκτοτε καὶ ἀκόμη ὑπάρχει. Ἐν Ἑπτανήσῳ ἐπολεμήσαμεν τόσα ἔτη μὲ τὴν προστασίαν· καὶ ἐκεῖ τὰ δύο στρατόπεδα ὑπῆρχον πλέον φανερὰ ἢ ἐνταῦθα, μὲ πλέον ἀναπεπταμένας τὰς σημαίας των, μὲ στρατόπεδα πλέον φανερά· ἀπὸ τὸ ἓν μέρος καὶ ἐκεῖ ἡ ἰδέα τῆς κυβερνήσεως τοῦ τόπου διὰ τοῦ τόπου, τοῦ λαοῦ διὰ τοῦ λαοῦ, ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἡ ἰδέα τῆς ἀπολύτου συγκεντρώσεως εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ξένου. Ἐγένετο ἡ ἕνωσις· καὶ αἱ δύο σχολαὶ δυστυχῶς Κ. Χρηστίδη, ἐνταῦθα ἐν Ἀθήναις συνηντήθησαν.

§100ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Μὴ ἀποδίδετε εἰς ἐμὲ, διότι ἡ σχολὴ ἡ ἐδική μου δὲν ἐπάλαιεν (γέλως)· μὴ γελᾶτε κ. Κεχαγιᾶ.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ πειράζετε τὸν κ. Χρηστίδην, κ. Κεχαγιᾶ, σᾶς παρακαλῶ (θόρυβος).

§102ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ὁ Λομβάρδος ἦτο ὀθωνιστὴς τότε.

§103Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ Κ. Χρηστίδης ἔθεσε τὴν φωτιὰ τότε καὶ ὕστερον ὠπισθοδρόμησε.

§104ΓΡΗΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἂς ἀφίσωμεν τὰ προσωπικά.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐμπρὸς, Κ. Λομβάρδε.

§106ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αἱ δύο σχολαὶ, κύριοι, λέγω συνηντήθησαν, ἐπαναλέγω, θέλω νὰ ἔχω τὸ δικαίωμα, ἐὰν σεβασθῇ ὁ ἄλλος τὰς ἀρχάς μου, σέβομαι καὶ ἐγὼ τὰς τῶν ἄλλων ἀρχὰς, καίτοι τὰς πολεμῶ. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἦτο ἕως τώρα ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ ἔθνους, ὅ,τι ἕως τώρα τὸ ἐλέγομεν ἰδιαιτέρως καὶ ἦλθεν ἡ στιγμὴ νὰ τὸ συζητήσωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἡ σχολὴ ἐκείνη ἡ ὁποία θέλει νὰ συγκεντρώσῃ πάντα ὑπ’ αὐτὴν, ἡ ὁποία θέλει νὰ καλυφθῇ εἰς τὴν ἀδυναμίαν της μὲ τὰ προνόμια τοῦ ἡγεμόνος καὶ θέσῃ τὸν ἡγεμόνα ἐνώπιόν της, ὅπως καλύψῃ δι’ αὐτοῦ τὴν εὐθύνην της καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἡ σχολὴ ἐκείνη, ἡ ὁποία θέλει τὸν ἡγεμόνα ὑπεράνω παντὸς κόμματος, πάσης φατρίας ὡς κοινὸν πατέρα ἁπάντων, τὸν ὁποῖον νὰ δύνανται ἅπαντες ἐν οἱαδήποτε στιγμῇ νὰ πλησιάσωσιν νὰ τὸν ἀκούσωσι καὶ νὰ τοὺς ἀκούσῃ, καὶ ἡ ὁποία ἔχει ἀνεύθυνον ἡγεμόνα καὶ ὑπευθύνους ὑπουργοὺς καὶ βουλευτὰς, (καθότι ἡ Βουλὴ διὰ νὰ ἦναι ὑπεύθυνος πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν ἐλευθερίαν ἐνεργείας.) Ἀνεμνήσθησαν τὰ 1865, ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον κ. Δεληγεώργην, καὶ ἡ ἔναρξις τοῦ 1866. Λυποῦμαι ἐνθυμούμενος τὴν τότε διαίρεσιν τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως· διότι ἂν τότε ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ἐκρήμνισεν ἡμᾶς ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν δὲν διῃρεῖτο, ἂν ἔμενε σταθερὰ, ἂν ὑπεστήριζε τὰς οἱασδήποτε τότε ἀρχὰς καὶ ἰδέας της, τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἤθελε βάλει σταθερὸν ποδάρι εἰς τὴν πολιτείαν μας, δὲν ἤθελεν λάβει καιρὸν μετὰ ταῦτα ἡ σχολὴ τῆς συγκεντρώσεως, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέφερα (καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας θέλω ἐπανέλθει πλατύτερον, ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τῶν Δηλιακῶν καὶ τῆς παραιτήσεως τοῦ κυρίου Ζαήμη, τότε θέλω ἀναπτύξει ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου τούτου, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἦναι Κυβέρνησις, καὶ ἂν ἦναι τρόπος αὐτὸς μὲ τὸν ὁποῖον θέλει μία ξένη δύναμις μὲ τὰ καλὰ καὶ τὰ κακὰ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. (χειροκροτήματα ἀπὸ τὸ ἀκροατήριον). Ἡσυχία, κύριοι σᾶς παρακαλῶ, ἐδῶ ἀπαιτεῖται προσοχὴ, ἐὰν μᾶς καταδικάζητε ἢ ὄχι πράξατέ το ἐκτὸς τοῦ κοινοβουλίου τούτου· τὰ χειροκροτήματα ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἂς τὰ θηρεύῃ ὅποιος θέλει, ἐγὼ οὐχί. Ἔλεγον λοιπὸν, ὅτι ἐὰν κατὰ τὰ 1865 ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη δὲν διαιρεῖτο, τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἤθελε ἔχει ῥίζας σήμερον σταθερὰς, δὲν ἤθελε λάβει καιρὸν ἡ σχολὴ αὐτὴ νὰ εἰσπηδήσῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν προφασιζομένη διὰ τὴν ἀλλεπάλληλον πτῶσιν τῶν τότε ὑπουργείων νὰ μᾶς παρεισάξῃ κατὰ τὰ 1866 ἀνθρώπους, τοὺς ὁποίους ποτὲ ἡ Βουλὴ δὲν τοὺς εἶδε, καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν ἔλαβον ποτὲ καμμίαν ὑποστήριξιν τῆς ἀντιπροσωπείας. Λυποῦμαι διὰ τὴν διαίρεσιν τότε ἐκείνην. Ἔκτοτε χρονολογοῦνται ὅλα ὅσα μετὰ ταῦτα ἐῤῥέθησαν κατὰ τῆς Βουλῆς, καὶ κατὰ τοῦ πολιτεύματος τοῦ τόπου, καὶ, καὶ. Εἶναι καιρὸς ἐπαναλέγω τὸ ζήτημα νὰ τεθῇ καθαρά. Ὁ κ. Δαγρὲς, ὁ πρῶτος ὑποκινήσας τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῷ Ἑλληνικῷ κοινοβουλίῳ, ὀλίγον πρὶν καταλήξῃ τὸν λόγον του, ἔθιξε μίαν ἰδέαν μεγάλην, μίαν ἀλήθειαν μεγάλην. Διατὶ ἐνῷ τὸ ἄτομον ἐν Ἑλλάδι καὶ παντοῦ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος προοδεύει, διατὶ τὸ κράτος σταματᾷ; ἕνεκα τοῦ ψευδοῦς συστήματος μὲ τὸ ὁποῖον κυβερνώμεθα· 40 ἐτῶν κυβερνητικὴ ἱστορία μας δὲν παριστάνει ἄλλο, εἰμὴ πάλην τοῦ τόπου κατὰ τῶν κυβερνήσεών του, πάλην τοῦ τόπου κατὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον τὸν διεῖπε· καὶ ἡ πάλη αὕτη δὲν προέρχεται ἀπὸ ἄλλο, εἰμὴ ἀπὸ τὴν μὴ εἰλικρινῆ ἐφαρμογὴν τοῦ πολιτεύματος. Πιστεύετε, κύριοι, ὅτι τὸ σύνταγμά μας εἶναι λίαν ἐλεύθερον; ὅτι αἱ ἐλευθερίαι αὗται πρέπει νὰ περιορισθῶσι; εἴπατέ το καθαρά· ἔλθετε νὰ συζητήσωμεν καθαρὰ τὴν γνώμην σας καὶ τὴν γνώμην μας· ἴσως εἴμεθα εἰς ἀπάτην· ἐγὼ πρεσβεύω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ κυβερνηθῇ, εἰμὴ δι’ ἐλευθερίας, ἀλλὰ τιμίως καὶ εἰλικρινῶς ἐφαρμοζομένης· ἠμπορεῖ νὰ εἶμαι εἰς ἀπάτην, ἔλθετε νὰ τὸ συζητήσωμεν καθαρά. Λυποῦμαι νὰ ἔρχωμαι νὰ συζητήσω τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ προκειμένου περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Κ. Δεληγεώργη.

§107ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§108ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἤθελα νὰ συμφωνήσω ποτὲ εἰς τὰ μεγάλα ζητήματα μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἀπὸ τὴν πρώτην στιγμὴν καθ’ ἣν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ τὸν γνωρίσω ἐκ τοῦ πλησίον ἐδῶ εἶδον ὅτι ἦτον ἀδύνατον νὰ ἔλθω μετ’ αὐτοῦ ὡς πρὸς τὰ γενικὰ εἰς συνάφειαν· ἀφ’ ὅτου δὲ ὁ κ. Δεληγεώργης ἐτύλιξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸ ἀνατολικὸν ζήτημα εἰς τὰ σάβανα ἔλαβα τὴν πλήρη πεποίθησιν ὅτι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι δὲν θὰ συναντηθῶμεν εἰς τὴν γενικὴν πολιτικὴν, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα ὅμως τῆς κοινοβουλευτικῆς κυβερνήσεως ἤλπιζα νὰ συναντηθῶμεν. Εἴθε ἡ παρεκτροπὴ αὕτη νὰ ᾖναι στιγμιαία. Τέκνον τοῦ κοινοβουλίου, καὶ διὰ τοῦ κοινοβουλίου ἐλπίζω νὰ προχωρήσῃ ὁ κ. Δεληγεώργης, δὲν ἠμπορεῖ ποτὲ ἐν πλήρει πεποιθήσει νὰ τὸ πολεμήσῃ· ἀλλ’ εὑρίσκων αὐτὸν ἐν τῇ τοιαύτῃ παρεκτροπῇ, ἐν τῇ τοιαύτῃ ἀντικοινοβουλευτικῇ συναφείᾳ πρὸς τὴν ἐξουσίαν δὲν ἠδυνάμην ἐγὼ, ἀφοῦ πρώτην φορὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ ἐτέθη, νὰ μὴ λάβω ὡς ἔλαβον τὸν λόγον, ὅπως ὑποστηρίξω μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τὸ θέμα καὶ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κεχαγιᾶ.

§109ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἔσφαλεν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας κάλλιστα ἐποίησεν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρός μας νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, ἥτις μᾶς ἀπασχολεῖ. Προκειμένου περὶ Συντάγματος καὶ κοινοβουλευτικοῦ ζητήματος, ἄριστα ἔπραξεν καὶ συμφώνως μὲ τὸ ἠθικὸν αὐτοῦ καθῆκον νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του, ἀφοῦ προεδρεύει τοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον ἐποπτεύει καὶ τῶν ἐθίμων καὶ τῶν νόμων τῶν κοινοβουλευτικῶν· διατηρήσας μάλιστα μεγίστην κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του ἀβροφροσύνην, εἶναι ἄξιος πολλῶν ἐπαίνων, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι πολὺν ἔχει ἐσωτερικὸν θυμὸν, διότι πολλὴ κατεῖχεν αὐτὸν ἐσωτερικὴ ἀγανάκτησις, ὅταν κατὰ τὸ παρελθὸν ἤρχετο εἰς συζητήσεις τοιαύτας, ὁποῖαι εἶναι αἱ ἀπὸ δύο ἡμερῶν ἀπασχολοῦσαι, ἡμᾶς καὶ κατὰ τὰς δοκιμασίας τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου εἰς πολλὰς περιστάσεις ἔλαβε πεῖραν αὐτοῦ. Ἓν μόνον προσὸν τοῦ ἀρνοῦμαι, ὅπερ ἐπεθύμουν ἐξ ὅλης ψυχῆς νὰ εἶχεν. Ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἐκίνει ὁ σκοπὸς τὴν ψυχήν, ἀλλὰ τὰ ἐπιχειρήματά της καὶ οἱ λόγοι της νὰ συνετέλουν ὅπως μορφώσωσιν ἐν τῇ συνειδήσει τὴν πεποίθησιν καὶ μετέπειτα τὸν σκοπὸν καὶ τὸ θέμα. Αὐτὸ μόνον τοῦ ἀρνοῦμαι· διότι κανεὶς ἐκ τῶν σημερινῶν λόγων του, κύριοι, ὅσοι ἐῤῥέθησαν πρὸς ἐξέλεγξιν τῆς χθεσινῆς μου ὁμιλίας, ἀποκρινομένου διὰ τὴν πολιτικὴν διαγωγήν μου, δὲν εἶχε καμμίαν ὑπόστασιν, οὐδὲ ἔφερεν εἰς τὸν σκοπόν του. Ὁ σκοπός του δὲν ἐμορφώθη ἐκ τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ ἐκ τοῦ συμφέροντος. Μοῦ αἰτιάθη ὅτι τὸ 1865 ἐγεννήθη ἡ πρώτη ἐκείνη διαίρεσις, ἥτις εἶναι ἡ πηγὴ ὅλων τῶν συμφορῶν, αἵτινες μᾶς παρηκολούθησαν εἰς τὸ στάδιον τοῦ κοινοβουλευτικοῦ μας βίου. Τὸ φρονεῖ; — οὐδαμῶς. Ἴσως λυπεῖται, ἴσως ἐλυπήθη, διότι οἱ ἀγῶνες τοὺς ὁποίους τότε κατέβαλεν, αἱ ἐργασίαι τὰς ὁποίας τότε ἔκαμεν, αἱ πολιτικαὶ ἀρχαί, τὰς ὁποίας τότε ἠκολούθησεν, αὐταὶ ἐξέσπασαν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς του. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν πταίω· αὐτὸ τὸ προεῖπον. Ὅταν συνεζητοῦμεν τὸ ζήτημα, ὄχι βεβαίως καθὼς σᾶς τὸ παρέστησαν σήμερον, ἀλλ’ «ὅτι εὔχεται ἡ Συνέλευσις νὰ ἐκλείψουν τὰ ἀντισυνταγματικὰ προσκόμματα», καὶ ἐννοοῦμεν τὸν κόμητα Σπόνεκ ἐξασκοῦντα μίαν κρυφὴν ἐξουσίαν, τότε εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου ἐκείνην ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἣν ἔκαμα διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασίν μας, εἶπον ἀποτεινόμενος πρὸς τοὺς φίλους τοῦ κόμητος. «Ἐνθυμηθῆτε ἐκ τῆς ἱστορίας, ὅτι οὐδὲν ποτὲ κόμμα ἐξ ὅσων συνετέλεσαν ἐν ἀρχῇ νὰ θεμελιώσωσιν ἐκνόμους ἐξουσίας, ἐκνόμους ἕξεις, δὲν ὠφελήθη ἐξ αὐτῶν, ἀπέτυχε καὶ ἅπαξ καὶ δὶς καὶ τρίς, μέχρις ὅτου καὶ κατεστράφη, δυνάμει τῶν αὐτῶν ἀρχῶν καὶ ἐξ αἰτίας αὐτῶν τῶν ἰδίων ἔργων, τὰ ὁποῖα ἔπλασαν αἱ χεῖρές του. Αὐτὸ τὸ προεῖπον, αὐτὸ ἀποδεικνύει ἐνώπιον τοῦ προέδρου καὶ ἐνώπιόν σας ἐπαναλαμβανόμενον, ὅτι ὑπῆρξα πολὺ εἰλικρινὴς τοῦ κυρίου Λομβάρδου φίλος. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὸ 1865 ἐτέθη ὁ θεμέλιος λίθος τῶν παρεκτροπῶν μας καὶ τῶν συμφορῶν μας καὶ τῶν δυστυχιῶν μας; στέκουν οἱ λόγοι οὗτοι εἰς τὸ στόμα τοῦ κυρίου Λομβάρδου, τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου μας; Μᾶς εἶχον σπρώξει εἰς ἓν τοιοῦτον σημεῖον, κύριοι, ὥστε μᾶς εἶχε καθίσει τὸ ὄνομα τοῦ ἀντιδυναστικοῦ, εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ἡ βασιλεία νεαρὰ οὖσα καὶ ἐλθοῦσα μετὰ μίαν μεσοβασιλείαν, ἡ ὁποία ἀρκετὰ μᾶς εἶχε ταράξει, ἦτο ποθητὴ καὶ ἐῤῥίζωσεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς. Μᾶς ἐξέθεσαν, κύριοι, εἰς τὸν μεγαλείτερον πολιτικὸν κίνδυνον νὰ μᾶς μισήσωσιν αἱ ἥσυχοι τάξεις τῆς κοινωνίας, καὶ νὰ καταστραφῇ διὰ παντὸς τὸ μέλλον μας. Τοῦτο δὲν τὸ ἐπεθύμουν, κύριοι, δὲν τὸ ἐπεθύμουν πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ κόμματος εἰς ὃ ἀνῆκον, οὔτε πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος μου· τὸ ἐνόουν, ὡς συμφέρον τῶν ἀντιπάλων μου, διότι τοὺς ἔβλεπον ἐργαζομένους διὰ νὰ μᾶς ἐγκολάψωσι τὸ ὄνομα τοῦτο. Δὲν εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι παρέβην καμμίαν συμφωνίαν τοῦ κόμματος ἐκείνου. Τὴν γνώμην μου τὴν ἐγνώρισε τὸ κόμμα καὶ τὴν ἐγνώρισε πολὺ καθαρά· «ὁ κόμης πρέπει ν’ ἀναχωρήσῃ.» Ἀλλὰ δὲν ἐπεθύμουν διὰ τῆς μωρίας μου, διὰ τῆς ἀπερισκεψίας μου, δι’ ἔλλειψιν πρακτικοῦ νοός, νὰ εὐχαριστήσω τοὺς ἀντιπάλους μου καὶ νὰ αὐτοχειριασθῶμεν. Εἶπον, «ὁ κόμης ν’ ἀναχωρήσῃ, ἀλλ’ ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ στέμματος νὰ διατηρηθῇ πάντοτε». Τοῦτο εἶπον καὶ προφορικῶς καὶ ἐγγράφως, καὶ τὰ ἔγγραφα εἶναι δημοσιευμένα καὶ εἰς χεῖρας τῶν ἀντιπάλων μου εὑρίσκονται. Οὔτε, κύριοι, ὅταν ὁ Βασιλεὺς μὲ ἐκάλεσε, μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ κ. Βούλγαρη, διὰ νὰ μοῦ ἀναθέσῃ τὴν ἐξουσίαν, οὔτε ἔδειξα τὸν ἀξιόμεμπτον ἐκεῖνον χαρακτῆρα τῶν πολιτικῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι θηρεύουν τὸ χαρτοφυλάκιον, ὅπως καὶ ἂν τύχῃ. Νέος ἄνθρωπος ἐγώ, ἀξιωθεὶς αἰφνιδίως νὰ ἀναβῶ εἰς τὴν ὑπερτάτην θέσιν τῆς πολιτείας, δὲν ἦτο, κύριοι, πολὺ δύσκολον νὰ πτοηθῶ καὶ νὰ σαγηνευθῶ· ἀλλ’ εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα, Μεγαλειότατε, ἔχει πολὺ δίκαιον ὁ κ. Βούλγαρης νὰ μὴ δεχθῇ τὴν κυβέρνησιν, ὅπως τῷ προσφέρεται· ἡ παρουσία τοῦ κόμητος εἶναι πρόσκομμα μεταξὺ τοῦ Ἔθνους καὶ Σοῦ· ἐὰν ὁ κόμης περιωρίζετο ἁπλῶς καὶ μόνον νὰ σᾶς βοηθῇ πρὸς συμπλήρωσιν τῆς νεαρᾶς ἡλικίας σας, (καὶ συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω τὶ ἐπρέσβευα), ἐὰν ἦτο εἰλικρινὴς ἡ συνδρομή του, ἤθελεν ἐπί τινα εἰσέτι χρόνον τὸ ἔθνος ἐν σιωπῇ τὸν ἀνεχθῆ. Ἀλλὰ δὲν δύναται πλέον· σᾶς ὁμιλῶ μὲ τὴν μεγαλειτέραν εἰλικρίνειαν καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ πιστεύσητε· μοὶ προσφέρετε τὸ χαρτοφυλάκιον, τόσην μεγάλην δόξαν καὶ τιμήν· ἀπόδειξις τῆς εἰλικρινείας μου ἔστω, ὅτι δὲν τὸ δέχομαι». Ὁ Βασιλεὺς, κύριοι, συνεννοηθεὶς καὶ συνομιλήσας ἐν ἐκτάσει μαζύ μου, ἐπὶ τέλους ἐπείσθη καὶ συγκατέβη νὰ παραδεχθῇ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ Κόμητος. Τὶ ἐκήρυξα τότε; δὲν ἐπῆρα τὸ χαρτοφυλάκιον. Εἶπον εἰς τὸν βασιλέα· Μεγαλειότατε, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ζητήσω μίαν ἀκόμη χάριν· νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, ἀφοῦ ηὐδοκήσατε νὰ ἀκούσητε τῆς εὐχῆς μου, νὰ ἐξακολουθήσητε ἤδη τὰς διαπραγματεύσεις ὑπὸ τοὺς νέους τούτους ὅρους μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Βούλγαρη, διότι, σᾶς ὁμολογῶ, τὰς ἐκδουλεύσεις τὰς ὁποίας δύναται ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος νὰ προσφέρῃ, δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ τὰς προσφέρω ἐγώ. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι παρών· ὁμιλῶ ἐνώπιον τῶν συμβούλων τοῦ στέμματος, ἔχουν τὸ δικαίωμα καὶ τὸ συμφέρον νὰ τὸν ἐρωτήσωσι καὶ νὰ τὸ μάθουν (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (πρὸς τὸ ἀκροατήριον, ἡσυχάσατε κύριοι).

§111ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἔπραξα μόνον τοῦτο κύριοι· ἀφοῦ ἔλαβον παρὰ τοῦ βασιλέως τὴν ἄδειαν νὰ διαπραγματευθῶ, δὲν περιωρίσθην μόνον εἰς τὴν προσωπικήν μου ἐπὶ τοῦ κ. Βούλγαρη ἐπιῤῥοὴν, ἀλλὰ συνεκάλεσα ὅλους τοὺς φίλους τοῦ μεγάλου ἐκείνου κόμματος τότε, καὶ συνειργάσθην καὶ συνηγωνίσθην μετ’ αὐτῶν ἐπὶ 24 ὥρας, ἐστάθη ἀδύνατον νὰ τὸν πείσωμεν. Χρεωστῶ νὰ σεβασθῶ τὴν πεποίθησίν του, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν, ἀφοῦ τὸ κόμμα ἐκεῖνο ὁλόκληρον βλασφημεῖται καὶ συκοφαντεῖται. Καὶ ὑπῆρχε τῳόντι κίνδυνος νὰ λάβῃ τὸ κόμμα ἐκεῖνο τὸ ὄνομα καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ ἀντιδυναστικοῦ; ναί· ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Λομβάρδου, ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Σέρβου, τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Σταματοπούλου· δὲν ἔλαβε μόνον ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους μας τὸ χρῶμα τοῦτο, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν Αὐλὴν αὐτήν. Ἤμην πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐπρόκειτο νὰ ἐπανεκλεχθῇ ὁ πρόεδρος· ὁ κόμης καὶ οἱ περὶ τὸν κόμητα περιῆλθον καὶ κατεῤῥαδιούργουν τοὺς πληρεξουσίους νὰ καταψηφίσωσι κατὰ τοῦ Δεληγεώργη, νὰ καταψηφίσωσι κατ’ αὐτοῦ ὡς ἀντιδυναστικοῦ, καὶ ἔλεγαν, ἐὰν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ἀναβῇ ἐκ νέου εἰς τὴν προεδρείαν, ὁ βασιλεὺς θὰ πάρῃ τὸ καπέλον του καὶ θὰ ἀναχωρήσῃ.

§112ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀληθέστατον.

§113ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἰξεύρω τίποτε.

§114ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶναι μετρημέναι αἱ ψῆφοι τῶν ὑπὲρ ἐμοῦ Ἑπτανησίων καὶ δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς ἄλλος νὰ εἴπῃ «ἐγὼ σοὶ ἔδωκα»· αἱ ψῆφοι εἶναι γνωσταὶ, διότι οἱ ψηφοφορήσαντες τότε Ἑπτανήσιοι ἔμειναν σταθεροὶ εἰς τὸ κόμμα ἐκεῖνο. Ἐτόλμησε τότε εἷς πληρεξούσιος λίαν εὐσυνείδητος καὶ εἰλικρινέστατα τὸν βασιλέα ἀγαπῶν, ἐτόλμησεν, ἴσως ἴσως παραβιάζων τινὰς κανόνας ἐθιμοταξίας, ν’ ἀπευθύνῃ ἐπιστολὴν εἰς τὸν βασιλέα ἐν ᾗ ἔγραψεν ἀνοικτὰ τὰ αἰσθήματα τῆς καρδίας του. Ὦ κύριοι, ὁποία βροχὴ κατακραυγῶν, ὁποῖος κοπετὸς ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὁποία ταραχὴ καὶ ἐξέγερσις ἐναντίον ἡμῶν, ὡς ἐπαναστατῶν, ὡς ἐναντίων τῆς βασιλείας, ὡς ἀντιδυναστικῶν! Ὁ κ. Λομβάρδος δὲν τ’ ἀγνοεῖ· καὶ δὲν δύναμαι νὰ συμβιβάσω τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν τὰ ἐνθυμοῦμαι, τὰ σημερινὰ δάκρυά του, ὅτι τὸ κόμμα ἐκεῖνο εἶχε τὴν ἀποστολὴν νὰ ἑδραιώσῃ τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ συστήματος· καὶ ἐτόλμησε νὰ θρηνήσῃ σήμερον, ὅτι τὸ κόμμα ἐκεῖνο διελύθη, ὁ Λομβάρδος ὁ τότε. Ἔχουν ἐσφαλμένην ἰδέαν περὶ ἐλευθερίας τινὲς ἄνθρωποι, ἐσφαλμένην ἰδέαν περὶ ἐπιῤῥοῆς εἰς ἔθνη ἄξια ἐλευθερίας οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουν, ὅτι δύνανται νὰ πολιτεύωνται δι’ ὅλου τοῦ βίου των ὅπως θέλουν, παρεκτρεπόμενοι ἀπὸ τῶν κοινοτέρων κανόνων καὶ παραβιάζοντες τὰ στοιχειωδέστερα καθήκοντα, καὶ ὅταν στενοχωρηθοῦν, ὅταν παρουσιασθῇ περίστασις δυσάρεστος καὶ θλιβερὰ, τοῖς εἶναι εὔκολον νὰ τρέξουν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν καὶ νὰ τὴν ἁρπάσωσιν εἰς τὴν ἀγκάλην των. Ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον. Ἡ ἐλευθερία δὲν προσέρχεται παρὰ εἰς τὴν ἁγνότητα. Εἰμποροῦν κατὰ σειρὰν νὰ θέσουν λόγους ἐπὶ λόγων, νὰ παραθέσουν τεμάχια ἐπὶ τεμαχίων φιλελευθέρου θεωρίας, ὁ τίτλος δὲν θὰ τοὺς παρακολουθήσῃ καὶ οἱ λόγοι των δὲν θὰ ᾖναι πειστικοί. Θὰ ἤμεθα δυστυχεῖς, ἂν ἀπὸ τοῦ στόματος ἑνὸς ἐξηρτᾶτο ἡ γνώμη τοῦ ἔθνους. Ὁ ἀξιότιμος πρόεδρός μας εὗρε σήμερον, κύριοι, ἕτερον κοινοβουλευτικὸν παράπτωμά μου· εὗρεν, ὅτι καὶ δεύτερον ἔγκλημα ἔπραξα ἐκτὸς τοῦ πρώτου τοῦ θανασίμου, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀπασχολεῖ δύω ἡμέρας. Εὗρεν, ὅτι δὲν ἠρώτησα τὸν βασιλέα περὶ τῶν αἰτίων τῆς παραιτήσεως τοῦ κ. Ζαΐμη, καὶ μάλιστα ἐπιβούλως ἴσως φερόμενος διέκοψα τὸν βασιλέα ἐπιχειρήσαντα νὰ ἐκπληρώσῃ ἓν καθῆκον βασιλικὸν καὶ συνταγματικὸν, νὰ διηγηθῇ εἰς τὸν διάδοχον πρωθυπουργὸν τὰς αἰτίας τῆς παραιτήσεως τοῦ προκατόχου. Ἀλλ’ ἡ ἀπολογία μου περιείχετο ἐντὸς τῆς διηγήσεως τὴν ὁποίαν σᾶς ἔκαμον χθές. Σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν ἔμαθον παρὰ τοῦ βασιλέως τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ κ. Ζαΐμη, ἀλλὰ διέκοψα τὸν βασιλέα, καὶ σᾶς ἐπρόσθεσα τὸ διατί· σᾶς τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν. Ἐνώπιον παντὸς ὑπουργοῦ, κύριοι, πρόκεινται μεγάλα ζητήματα καὶ μεγάλα θέματα, ἀπαιτοῦντα τὴν ἀφοσίωσίν του, τὴν ἐργασίαν του καὶ τὸν πατριωτισμόν του, ἵνα δυνηθῇ οὐχὶ νὰ φέρῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ σημεῖον τῆς προόδου ἀλλὰ νὰ τῆς ἐπουλώσῃ τὰς πληγὰς ὑπὸ τῶν ὁποίων σήμερον πάσχει· καὶ ἂν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, φέρ’ εἰπεῖν, δυνηθῇ κατὰ τὸ διάστημα τῆς ὑπουργείας του μετὰ τῶν συναδέλφων του νὰ ἐπουλώσῃ δύω ἢ τρεῖς πληγὰς θέλουσι μείνει ἄλλαι 93. Ἄνθρωποι μόνον μικροπρεπεῖς, μόνον ταπεινὰ φρονοῦντες, μόνον ἐσφαλμένως καὶ ἀτελῶς γνωρίζοντες τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου δύνανται νὰ θεωρήσωσι ὡς ἀποχρῶντας λόγους διαδοχῆς μιᾶς Κυβερνήσεως, τοὺς μικρολόγους διαπληκτισμοὺς τῶν ὑπουργῶν. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν, ἂν μ’ ἐρωτήσητε λεπτομερῶς, δὲν γνωρίζω τὰ διατρέξαντα ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ τῷ προεδρευομένῳ ὑπὸ τοῦ κ. Ζαΐμη· τὰ πλεῖστα τῶν ἐγγράφων ἐδημοσιεύθησαν εὐθὺς μετὰ τὴν ἔλευσίν μου εἰς τὰ πράγματα, ἤμην δὲ τοσοῦτον ἀπησχολημένος, ὥστε οὔτε τὰ ἀνέγνωσα. Ἐγνώριζον, ὅτι ὑπῆρχε ῥῆξις ἐντὸς τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου καὶ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἴσως, λαμβάνοντος τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου, μάθωμεν πλειότερα. Ἀλλ’ εἰς τὴν πατρίδα μας, κύριοι, καὶ ἐκ διαφόρων περιστάσεων καὶ λόγων καὶ αἰτίων τὸ μὲν προερχομένων ἐκ τῆς ἱστορίας καὶ τοῦ βίου μας, τὸ δὲ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς πρωτογενοῦς καταστάσεώς της, ὑπάρχουν τοιαῦται πληγαί, τοιαῦται ἐλλείψεις, τοιαῦται ἀνάγκαι, ὥστε μέγα καὶ ἐκτενὲς στάδιον πρόκειται πάσῃ Κυβερνήσει, νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν της, νὰ προσφέρῃ ἐκδουλεύσεις σημαντικὰς καὶ νὰ εὐλογηθῇ ὑπὸ τοῦ ἔθνους. Ἔχομεν νωπὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀπέδειξαν μεγίστην ἀδυναμίαν, τὰ ὁποῖα ἀπέδειξαν ὅτι στερούμεθα ὅλων ἐκείνων τῶν στοιχείων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ μᾶς δώσωσι βοήθειαν καὶ συνδρομὴν ἐν κινδύνοις καὶ νὰ διατηρήσωσι τὴν ἀξιοπρέπειάν μας ὡς ἔθνους. Ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν ξέναι δυνάμεις ἔχουσι τὴν τόλμην, συγχωρήσατέ μοι νὰ εἴπω, τὴν αὐθάδειαν νὰ συζητῶσι καὶ ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχωμεν πολίτευμα. Οὐχὶ τὰ σφάλματα ἡμῶν, ἀλλὰ τὰ συμφέροντα, συμφέροντα ξένα καὶ ἐχθρικὰ πρὸς τὸν τόπον μας εἶναι οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους περιεπέσαμεν εἰς αὐτὴν τὴν φοβερὰν δυσμένειαν. Εἰργάσθημεν καθ’ ὅλον τὸ 66, καθ’ ὅλον τὸ 67, καθ’ ὅλον τὸ 68 ὑπὲρ μιᾶς ἱερᾶς αἰτίας· ἀπετύχαμεν οἰκτρῶς. Ἐδοκιμάσαμεν ὅλας τὰς δυνάμεις μας καὶ τὰς ὑλικὰς καὶ τὰς ἠθικὰς καὶ ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις. Ἐδοκιμάσαμεν μὲ τὴν πολιτικὴν τοῦ 66 νὰ ἐκπληρώσωμεν ἔργον ὅπερ ἐκ φύσεως εἶναι δεδομένον εἰς τὴν Ἑλλάδα· ἀπεφύγαμεν τότε νὰ ταράξωμεν τὰ συμφέροντα τῶν ἄλλων, ἐπολιτεύθημεν μᾶλλον ὡς ἔθνος παρὰ ὡς κυβέρνησις· δὲν ἐκάμαμεν ἄλλο τίποτε, παρ’ ὅ,τι ἔκαμεν ἡ Εὐρώπη πρὸς ἡμᾶς, ὅτε ἀγωνιζόμεθα τὸν αὐτὸν ἀγῶνα, καὶ μὲ μικροτέρας διαστάσεις· ἀπετύχομεν. Ἦλθε τὸ 67, ἀπεφασίσαμεν νὰ πολιτευθῶμεν ἄλλως· ἐθέσαμεν ὡς μέσον τὴν πολιτικὴν τῶν συμμαχιῶν· μᾶς ἔδωκαν καὶ ἐδώκαμεν ὑποσχέσεις, ἐξηντλήθημεν προπαρασκευαζόμενοι· ἀπετύχομεν. Ἦλθε τὸ 68· ἀγνοῶ καθαρῶς ὁποία ὑπῆρξεν ἡ πολιτική του, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι ἦτον ἡ πολιτικὴ τῆς δύσεως· ἀπετύχαμεν καὶ τότε, καὶ τὸ τέλος μας ὑπῆρξεν οἰκτρὸν, ἀλλὰ διδακτικόν. Ἡ Εὐρώπη, ἡ πεφωτισμένη καὶ χριστιανικὴ, τοσοῦτον μᾶς ἀπεστράφη χωρὶς οὐδὲν νὰ πράξωμεν κακὸν καὶ ἀνόσιον· τοσοῦτον μηδαμινοὺς καὶ ἀναξίους μᾶς ἐθεώρησεν καὶ περιττοὺς νὰ ὑπάρχωμεν, ὥστε ἔπλασε τῷ ἀντιπάλῳ τῆς Κρήτης θέσιν δικαστοῦ ἅμα καὶ διαδίκου, ἡμᾶς δὲ κατεδίκασε νὰ ἤμεθα οἱ χωροφύλακες τῆς Τουρκίας. Δὲν ἀδικῶ κανένα ἐκ τῶν πολιτευομένων, ὅτι δὲν αἰσθάνεται τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, ὅτι δὲν αἰσθάνεται τὴν θλίψιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ αἰσθάνηται ὁ καλούμενος νὰ κυβερνήσῃ πατρίδα, ἣν ἀδυνατεῖ νὰ κυβερνήσῃ ἀξιοπρεπῶς. Ἀλλ’ ἐνῶ ἀναγνωρίζω, κύριοι, τοῦτο εἰς πάντας, ἀπαιτῶ καὶ ἐκεῖνοι νὰ σέβωνται τοὺς ἀντιπάλους των, νὰ μὴ παρεξηγῶσι τὰς πράξεις των καὶ νὰ μὴ ζητῶσι διὰ στρεψοδικιῶν νὰ φέρωσι μομφὰς ἐναντίον των. Ἤθελεν εἶσθαι, κύριοι, ἀτοπώτατον πρᾶγμα, ἤθελον πράξει πρᾶξιν ἀξίαν πάσης καταδίκης, ἂν προσηρχόμην ἐνώπιον τοῦ ἡγεμόνος, κεκλημένος παρ’ αὐτοῦ εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ ἔλεγον, ὅτι δέχομαι αὐτὴν μὲ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς νὰ ἐπιφέρω τὸν σάλον καὶ τὸν κλονισμόν· διατί; διότι τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον ἦλθεν εἰς διαπληκτισμοὺς καὶ διχογνωμίας. Καὶ δὲν ὑπῆρχε τόση ὕλη πρὸς φιλότιμον ἐργασίαν, ἐργασίαν ἀναπόφευκτον καὶ κατεπείγουσαν; Σφάλλετε, κύριοι, καὶ σφάλλετε μεγάλως νομίζοντες, ὅτι ὑπερασπίζεσθε τὸ δίκαιον, ὅταν ζητῆτε νὰ φέρητε ψῆφον ἐναντίον μας, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς μὴ ἔχουσα τίποτε ἀντισυνταγματικὸν, δὲν ἦτον ὅμως συμφέρουσα, διότι ἤθελε ταραχθῇ ὁ τόπος, καὶ ἤθελε γεννηθῆ ἐν Ἑλλάδι τὸ χάος. Ἀπευθύνατε τὴν ἐρώτησιν εἰς τὸ ἔθνος· διότι ἄλλως σεῖς οἱ ἴδιοι καὶ πλάττετε τὸ ζήτημα καὶ δίδετε τὴν ἀπάντησιν. Ἐγὼ ἐπρόλαβον νὰ εἴπω ἀπὸ χθὲς ὅτι δὲν ἐγνώριζον κανένα ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου τοιούτου χαρακτῆρος, ὥστε νὰ ὀργισθῇ, διότι διὰ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς ἤθελε τῷ προξενηθῆ μία ζημία. Ἀλλὰ σεῖς, οἱ ὁποῖοι θέτετε τὸ ζήτημα τοῦτο, ἔπρεπε νὰ αἰσθανθῆτε τὸ ἄτοπον, ὅταν ἐρωτᾶτε τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἦτο συμφέρουσα ἡ διάλυσις. Δὲν ἤθελον εἴπει τοὺς λόγους τούτους, ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἁπλῆς θεωρίας, διότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν θὰ τεθῇ κανὲν ζήτημα τοιοῦτο, σᾶς προλέγω ὅμως, ὅτι μοὶ εἶναι ὅλως ἀδιάφορον καὶ ἐὰν τεθῇ· τὸ εἶπον, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι θεωρητικὴν σημασίαν ἔχει ἡ περὶ τούτου συζήτησις, καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μὲ δικάσητε διὰ τοῦτο καὶ νὰ φέρητε ψῆφον, δὲν θὰ τὸ ἔλεγον. Λέγω δὲ πρὸς συμπλήρωσιν, ὅτι δικαίωμα ἔχετε νὰ μὲ ἐξελέγξητε, οὐχὶ νὰ μὲ ἐξελέγξητε, ἂν ἦτο συμφέρον, ἀλλὰ νὰ μὲ ἐξελέγξητε, ἐὰν παρεβίασα τοὺς νόμους, ἤτοι τὰ ἔθιμα τὰ κοινοβουλευτικά. Νέον ἔπλασαν σωρὸν κατηγοριῶν, καὶ τὸν ἐπέῤῥιψαν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς μου, πλάττοντες λόγους, τοὺς ὁποίους δὲν εἶπον. Ἀπέφυγον, λέγουν, τὴν εὐθύνην· ποίαν εὐθύνην ἀπέφυγον; ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν συνῆλθεν ἡ Βουλὴ, συνεδριάζω μαζύ σας καὶ ποτὲ δὲν ἔλειψα· ὅταν ὅμως προχθὲς ἐζητήσατε νὰ σᾶς εἴπω, τὶ ὡμίλησα μετὰ τοῦ βασιλέως, σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ τὸ πράξω· διότι χρεωστῶ νὰ φυλάξω τὰ μεταξύ μας λεχθέντα. Ὅταν μοὶ ἐθέσατε τὸ ζήτημα, ὅτι ὤφειλον εὐθύνας, διότι διεχειρίσθην τὴν ἐξουσίαν ἀντικοινοβουλευτικῶς, δὲν ἀπήντησα; δὲν ἐδικαιολογήθην; καὶ αἱ ὁμιλίαι σας στηρίζονται εἰς τίποτε ἄλλο, παρὰ εἰς τὴν ἀπάντησιν τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωκα; Τὴν ἀπάντησιν σᾶς τὴν εἶπον, καὶ πάλιν τὴν ἐπαναλέγω διὰ νὰ σᾶς ἐνθυμίσω, ὅτι ἐχάσατε τὸν καιρόν σας συζητοῦντες πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶπον. Σᾶς εἶπον, ὅτι κατὰ τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν πρεσβεύω «ὁ βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ καλῇ τὴν μειονοψηφίαν ἀλλὰ μόνον ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς.» Ταύτην δὲ τὴν ἀρχὴν τὴν ἔθηκα ἀπὸ χθὲς καὶ θέλω τὴν θεωρεῖ πάντοτε ὡς τὸ ἀκρότατον ὅριον τῆς ἀναπτύξεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου· ἂν δὲ σᾶς ἀνέφερον παραδείγματα εἴτε τοῦ Γεωργίου τοῦ Γʹ. εἴτε ἑτέρου βασιλέως, τὰ ἀνέφερον ἵνα σᾶς ἀποδείξω, ὅτι τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα τῶν ἄλλων ἐθνῶν κεῖνται πολὺ κατωτέρω τῆς ἀρχῆς τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπρεσβεύσαμεν. Ἐκείνων τῶν ἐθνῶν, ὄχι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς Γεωργίου τοῦ Γʹ. μόνον, ὡς κωφεύσαντες εἴπατε, ἀνέφερον παραδείγματα, ἀλλὰ καὶ σύγχρονα παραδείγματα τοῦ 51 τοῦ 52 τοῦ 58 τοῦ 66, ἀλλὰ τὰ ἀπεκρύψατε, διότι δὲν σᾶς ἐσύμφερον· διότι ἠθέλατε νὰ μὲ παραστήσητε ὡς τὸν ἀρχηγὸν κόμματος καταχθονίου, τὸ ὁποῖον ἀπεφάσισε νὰ ῥοφήσῃ τὰς ἐλευθερίας καὶ νὰ καταστρέψῃ τὸν ἡγεμόνα. Καὶ ποῦ εἴδατε τὸ σύστημα τοῦτο εἰς τὴν τετράμηνον ὑπουργείαν μου; τόσον πολὺ σᾶς ἐπείραξε ὅτι ἐπὶ 4 μῆνας ὑπῆρξα εἰς τὰ πράγματα; ἀλλὰ, κύριοι, οὐ μόνον σᾶς παρέθηκα παραδείγματα καὶ παλαιότερα καὶ σύγχρονα, ἀποδεικνύοντα ὅτι ἡ ἀρχὴ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπρεσβεύσαμεν κεῖται πολὺ ὑπεράνω τοῦ πρακτικοῦ βίου τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθνῶν, ἀλλὰ σᾶς ἐπρόσθεσα, καὶ κανεὶς εἰλικρινὴς ἀκροατὴς δὲν θὰ τὸ ἀρνηθῇ, ὅτι τὰ παραδείγματα ἐκεῖνα κατὰ τὴν πεποίθησίν μου δὲν εἶναι ἀξιομίμητα διὰ τὴν Ἑλλάδα. Τὸ εἶπον ἢ ὄχι;

§115ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§116ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πρὸς τί κύπτεσθε λοιπὸν κατηγοροῦντες ὅτι θέλω νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀποτρόπαιον ἐκείνην ἐποχήν; Ἐγώ, κύριοι, δὲν ἤθελον τολμήσει νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ κοινοβούλιον οὕτω πως διαψευδόμενος. Σᾶς εἶπον ὅτι εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα τὰ μεγάλα, τὰ ὁποῖα κατέκτησαν βῆμα πρὸς βῆμα ἑκάστην ἀρχὴν τῆς ἐλευθερίας, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ πολιτισμοῦ, εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ ἐλευθέρου συναγωνισμοῦ, ἀνέδειξαν τὰ μεγάλα πολιτικὰ κόμματα καὶ τοὺς μεγάλους πολιτικοὺς ἄνδρας, παρ’ ὧν κυβερνῶνται, εἰς τὰ ἔθνη τὰ ὁποῖα διὰ τὸ μακρόβιον, διὰ τὸν πλοῦτον, διὰ τὰ φῶτα, καὶ τὰ ὁποῖα πρὸ πάντων ἔχουσι κοινωνικὸν ὀργανισμὸν προσφυέστατον εἰς τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας, εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα ἴσως ᾖναι ἀβλαβὴς καὶ ἀκίνδυνος ἡ ἐφαρμογὴ τοιούτων ἐθίμων· εἰς ἡμᾶς δὲ εἶνε καὶ παράλογος δι’ ἕνα λόγον, ἵνα παραλείψω πολλοὺς ἄλλους λόγους. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν δίδω ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν ἑαυτόν μου, δὲν ἔχω τόσην πεποίθησιν εἰς τὸν χαρακτῆρά μου, ἐὰν ἤθελεν ἔλθει πρωθυπουργὸς ἐκ τῆς μειονοψηφίας νὰ συνεργασθῇ μετ’ ἐμοῦ ὡς βουλευτοῦ, καὶ ἐγνώριζον ὅτι ἔχει τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἴσως οἱ ἄλλοι εἶναι ἀνώτεροί μου κατὰ τὴν γενναιότητα καὶ τὴν αὐταπάρνησιν· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἕκαστος πρέπει νὰ μορφώνῃ τὰς πεποιθήσεις του ἐκ τοῦ χαρακτῆρός του, εἶμαι συγγνωστὸς, ἐὰν ἔχω τὸν φόβον τοῦτον.

§117ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετά.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Ῥοντήρης.

§119ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγὼ θεωρῶ, κύριοι, τὴν συζήτησιν περαιωμένην· λαμβάνω μόνον τὸν λόγον διὰ νὰ δικαιολογήσω καὶ διατυπώσω τὴν ψῆφόν μου, ἂν κληθῶ νὰ ψηφίσω· ὥστε ὁ λόγος μου θὰ εἶναι βραχύτατος· οὔτε τὰς ἐγκλήσεις ἀκολουθῶ, οὔτε τὰς ἀντεγκλήσεις· ἀπέχω νὰ κρίνω πᾶν ζήτημα προσωπικόν. Ἀλλὰ τὸ ὅλον ζήτημα ὡς ἔχει, ἂν καὶ μοὶ φαίνεται ἀργὰ σήμερον, δύναται νὰ ἔχῃ σημασίαν διὰ τὸ μέλλον, δὲν δύναμαι λοιπὸν εἰμὴ νὰ διατυπώσω γνώμην. Τὸ ζήτημα, κύριοι, εἶναι, ἦλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης κοινοβουλευτικῶς, ἢ διετέλεσε κυβερνῶν κοινοβουλευτικῶς, ἢ κοινοβουλευτικὸν τὸ ἀπαιτεῖν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς πρὸ τῆς ἐλεύσεώς της μὴ συνεδριαζούσης καὶ εἶναι κοινοβουλευτικὴ ἡ παραίτησις ἢ ἡ ἀπομάκρυνσις αὐτοῦ ἀπὸ τῶν πραγμάτων; ἐν συνόψει θέλω εἴπει τὴν γνώμην μου. Κύριοι, πάντα τὰ ζητήματα ταῦτα ἐπέλυσεν ὁ κ. Δεληγεώργης ἐν τῇ πράξει συνταγματικῶς μὲν, ἀλλ’ οὐχὶ κοινοβουλευτικῶς, καὶ ὅταν λέγω συνταγματικῶς, ἐννοῶ ὅτι οὐδεὶς, οὐδεμία κατηγορία δύναται νὰ διατυπωθῇ κατὰ τοῦ Κ. Δεληγεώργη, ὅταν δὲ λέγω μὴ κοινοβουλευτικῶς, ἐννοῶ ὅτι δύναται νὰ διατυπωθῇ πολιτικὸν ζήτημα διὰ τὴν μὴ κοινοβουλευτικὴν ἐπίλυσιν. Τὸ ζήτημα αὐτὸ, ὅπερ δὲν εἶναι τοῦ καιροῦ, δὲν εἶναι πρακτικὸν πλέον, ὡς μὴ κυβερνῶντος πλέον τοῦ κ. Δεληγεώργη καὶ τοῦ ὑπουργείου του· διότι πρέπει νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι ἡ κοινοβουλευτικὴ εὐθύνη ἐξασκεῖται ὑπὸ τῆς Βουλῆς κατηγορούσης ἢ ἐλεγχούσης καὶ ἀποφασιζούσης, ἀπολήγει δὲ συνήθως εἰς μέμψιν τινα, καὶ ἡ μεγίστη τῶν ποινῶν εἶναι ἡ ἀφαίρεσις τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ ἡ πτῶσις ἀπὸ τοῦ ὑπουργείου. Σήμερον δὲν πρόκειται περὶ τούτου, οὔτε δύναται νὰ γίνῃ τοῦτο. Ἀλλὰ πῶς ἦλθε συνταγματικῶς καὶ δὲν ἦλθε κοινοβουλευτικῶς; ἐδῶ παρεμπίπτει τὸ ζήτημα τὶ ἐστὶ κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις καὶ τὶ συνταγματική. Ἐν ὀλίγοις θὰ εἴπω τὰς ἰδέας μου. Κύριοι, κοινοβουλευτικὴ λέγεται, ὅταν τὸ κοινοβούλιον κυβερνᾷ· κοινοβούλιον δὲ εἶναι ὁ βασιλεὺς καὶ ἡ Βουλὴ ὁμοῦ, ὡς ἓν Σῶμα· ὁ δραστηριώτατος δὲ πράκτωρ τῆς κυβερνήσεως ταύτης εἶναι οἱ ὑπουργοὶ, ὑποδεικνυόμενοι ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὅταν γεννῶνται ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας, οὐχὶ διοριζόμενοι ὑπ’ αὐτῆς ἀλλ’ ὑποδεικνυόμενοι, ἐκλεγόμενοι δὲ ὑπὸ τοῦ βασιλέως. Ὅταν, λέγω, ὑπάρχῃ τοιοῦτον ὑπουργεῖον, τὸ ὑπουργεῖον λέγεται κοινοβουλευτικὸν, καὶ κυβερνᾷ κοινοβουλευτικῶς, διότι διαχειρίζεται ἐντολὴν τοῦ κοινοβουλίου ὁλοκλήρου δηλ. καὶ τῶν δύο παραγόντων, καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ βασιλέως. Βεβαίως τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη, δὲν ἐγεννήθη κοινοβουλευτικῶς, διότι δὲν προέκυψεν ἐκ τῆς Βουλῆς, καθ’ ὅσον δὲν ἦτο παροῦσα, καὶ οὔτε πλαγίως τὸ ὑπέδειξεν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐνῷ καλῶ τὴν γέννησιν ἀντικοινοβουλευτικὴν νομίζετε, ὅτι ἔχει τι τὸ ψεκτόν; ὄχι. Ἡ συνταγματικὴ αὕτη γέννησις τοῦ ὑπουργείου εἶναι νόμιμος, πολλάκις ὑποχρεωτικὴ καὶ συμφέρουσα, ἐνίοτε τὴν ἐπιβάλλουν ἄλλα συμφέροντα, καὶ εἶναι ἐνίοτε προτιμοτέρα τῆς κοινοβουλευτικῆς· τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὰς βασιλικὰς προνομίας, μετέχει δὲ καὶ χαρακτῆρος κοινοβουλευτικοῦ, διότι εἶναι κομματικόν· ὁ βασιλεὺς δὲν διώρισεν ὑπουργοὺς ξένους ὁποιουσδήποτε, ἀλλ’ ἔλαβεν αὐτοὺς ἔκ τινος δυνάμεως, ὅσον μικρὰ καὶ ἂν ἦτο. Τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη δὲν εἶναι ὑπουργεῖον προσωπικόν, καὶ ὑπουργεῖον κομματικὸν δὲν δύναται νὰ ὀνομασθῇ προσωπικόν· ἐπεζητήθη οὐχὶ ὡς δικαίωμα, ἀλλ’ ὡς δύναμις συμφέρουσα τοῦ κράτους, διότι ὁ ἐπαγγελόμενος νὰ κυβερνήσῃ ὑποτίθεται, ὅτι ἔχει τὴν δύναμιν, τὸ ἠθικὸν κράτος, ἐπὶ τοῦ τόπου διὰ συστάσεως μικρᾶς ἀναγνωριζομένης κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα εἰς πάντα τὰ συνταγματικὰ κράτη· βλέπετε, ὅτι δὲν ἔχω διάθεσιν ν’ ἀποδείξω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον εἶναι ἀντικοινοβουλευτικόν, τίποτε δὲν δύναται νὰ τὸ χαρακτηρίσῃ οὕτω· διότι εὑρίσκω, ὅτι εἶναι ὑπουργεῖον κομματικόν. Εἶναι συνταγματικὸν ὑπουργεῖον, διότι ὁ βασιλεὺς ἐξασκῶν τὰς συνταγματικὰς αὑτοῦ προνομίας τὸ διώρισε. Ἀλλὰ τί ἐστὶ προνομία; ἡ προνομία εἶναι δικαίωμα χορηγούμενον ὑπὸ τοῦ λαοῦ τῷ βασιλεῖ πρὸς ἄσκησιν μετὰ λόγου πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου· καὶ ὑπῆρχε λόγος εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν καὶ ἐλλόγως ἐξησκήθη ἡ βασιλικὴ προνομία. Παραιτηθέντος τοῦ ὑπουργείου Ζαΐμη ἔμεινε τὸ κράτος ἄνευ κυβερνήσεως· τί; ἠθέλατε νὰ μείνῃ ἄνευ κυβερνήσεως ὁ τόπος; Τὸ Σύνταγμα συνέστησε λογικώτατα τὴν προνομίαν αὐτὴν πρὸς σύστασιν μιᾶς κυβερνήσεως. Μετὰ λόγου, λέγω, καὶ συνετῶς ἐξησκήθη ἡ προνομία αὕτη, ἦτον ὑπόχρεως ὁ κ. Δεληγεώργης νὰ φέρῃ τὴν Βουλὴν ἀμέσως ναὶ ἢ ὄχι; διὰ νὰ ἀναβαπτισθῇ, οὕτως εἰπεῖν; Νομίμως λέγω ὄχι· ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ κυβέρνησις στηριζομένη εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ἰσχυρὰ, μὴ στηριζομένη δὲ, ὄχι· τοῦτο εἶναι ὅλως διόλου ζήτημα τῆς οὐσίας· δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἐπιβάλητε· κατὰ τὰς ἀρχὰς, κατὰ τὴν πρόθεσιν, ἣν εἶχε ὁ κύριος Δεληγεώργης, κατὰ τὰς περιστάσεις εἰς ἃς εὑρέθη, ἦτον ἀνάγκη. Σᾶς λέγει, δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ φέρω τὴν Βουλὴν, περιεσπώμην εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, εἰς ἄλλα συμφέροντα τοῦ τόπου, δὲν ἐνόμιζον ὅτι εἶχον ἀνάγκην τῆς Βουλῆς, δὲν εἶχον ἀνάγκην· καὶ μόνον ἂν ἐπήρχετο ἐθνική τις συμφορὰ, ἢ ὀλίσθημα σπουδαῖον, ἠδύνασθε νὰ αἰτιᾶσθε. Διότι, λέγω, τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐξετάζεται κατ’ οὐσίαν καὶ ὡς ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων. Ἐγὼ δὲν συμφωνῶ καθ’ ὁλοκληρίαν μὲ τὸν κύριον Δεληγεώργην ὡς πρὸς τὴν διοίκησιν, οὐδὲ ὑποστηρίζω ὅτι ηὐδοκίμησεν εἰς ὅλα τὰ καθέκαστα· οὐχ ἧττον οὐδεμίαν διατυπῶ ἰδέαν ὡς πρὸς τὴν διοίκησιν· ἴσως ἐγὼ ἔχω λόγον ἰδιαίτερον ἐπαρχιακὸν νὰ μὴ θεωρῶ λίαν ἀξιέπαινον τὴν διοίκησιν ἐκείνην, ἀλλὰ τὴν σήμερον δὲν συζητοῦμεν αὐτό. Ἀλλ’ ὁ κύριος Δεληγεώργης ἐζήτησε καὶ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς πρὶν συγκληθῇ· παρῃτήθη πρὶν ἐρωτήσῃ τὴν Βουλὴν· ἐδῶ ἔχει ἄδικον. Ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἀσκεῖται διὰ τῆς προνομίας τοῦ Βασιλέως, ἔφθην δὲ εἰπὼν, ὅτι ἡ προνομία δὲν εἶναι δικαίωμα πρωτογενὲς, ἔμφυτον, εἶναι ἡγεμονικὸν, καὶ πρέπει ν’ ἀσκῆται μετὰ λόγου καὶ σπανίως· χρειάζεται λοιπὸν ὁ λόγος, καὶ ὁ σπουδαιότατος λόγος εἶναι ποῖος; Ὁ σκοπὸς εἶναι ἡ ἁρμονία τῆς κυβερνήσεως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀφορμὴ δὲ ἡ σύγκρουσις· ἡ σύγκρουσις δὲ πρέπει νὰ προέλθῃ ἐκ πράξεως τῆς Βουλῆς. Ἐὰν δὲ ᾖναι ἀληθὲς αὐτὸ, ἡ Βουλὴ οὐ μόνον πρέπει νὰ ᾖναι παροῦσα, διὰ νὰ διαλυθῇ, ἀλλὰ πρέπει νὰ προβῇ εἰς πρᾶξιν, ἥτις νὰ φέρῃ σύγκρουσιν καὶ ἡ διάστασις νὰ ᾖναι φανερὰ, διότι παρούσης τῆς Βουλῆς, ἡ κυβέρνησις ἀντιπροσωπεύει τὴν Βασιλείαν, καὶ ἡ Βουλὴ τὸν λαόν. Παρούσης τῆς Βουλῆς, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ εἰμὴ ἁρμονία, καὶ ἐὰν ὑπάρχῃ σύγκρουσις, αἴρεται, ἢ διὰ διαλύσεως τῆς Βουλῆς ἢ διὰ παραιτήσεως τοῦ ὑπουργείου. Λέγω λοιπὸν ὅτι συνταγματικῶς δὲν δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, διότι τὸ σύνταγμα σιωπᾷ, ἀλλὰ εἶναι ἀντικοινοβουλευτικὸν τὸ μέτρον τοῦτο, καὶ εἶναι μία ἔλλειψις εἰς τὸ σύνταγμα, ὅτι δὲν ἀναφέρεται ῥητῶς. Ἐπαναλαμβάνω, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀφορμὴ, διότι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ λόγος, διότι κατὰ λόγον ἀσκοῦνται αἱ προνομίαι τοῦ Βασιλέως. Κύριοι, δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν ὑπάρχουσι παραδείγματα προηγούμενα, τὰ ὁποῖα ἐνδέχεται νὰ δικαιολογοῦν τὸν κύριον Δεληγεώργην, ἀλλὰ ἐν Εὐρώπῃ δύο μόνον ἠξεύρω παραδείγματα διαλύσεως Βουλῶν, μὴ συμβιβαζόμενα μὲ ὅσα εἶπον· καὶ τὰ δύω αὐτὰ παραδείγματα ἔφερον ἀνήκεστα κακὰ, καὶ τὰ ἀπεύχομαι εἰς τὴν πατρίδα μου. Διατυπῶ αὐτὴν τὴν πρότασιν, νὰ μὴ ἐπαναληφθῇ ποτὲ τοιοῦτόν τι, διότι ἡ ἐπίθεσις τοῦ ὑπουργείου κατὰ τῆς Βουλῆς, δὲν πρέπει νὰ ᾖναι κατὰ τοῦ προσώπου τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ κατὰ πράξεών τινων, εἰδικῶν, ὡρισμένων, καὶ ἂν μόνον ὑπάρχῃ πρᾶξις, νὰ κάμῃ ἔκκλησιν, καὶ δύναται νὰ γείνῃ τοῦτο ἄνευ κλονισμῶν, ἄνευ ταραχῶν· ὅταν ὅμως ἐκ προκαταβολῆς γίνηται ἡ διάλυσις, γίνεται προσωπικὴ, καὶ τὸ ὑπουργεῖον τίθεται κατὰ πρόσωπον, προδικάζον τὴν ἰδέαν τῆς Βουλῆς, τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς Εἶναι αἰτιασμὸς, τὸν ὁποῖον πάντες ἀπευχόμεθα. Ἔχω, κύριοι, τοιαύτην πεποίθησιν, ὥστε ὄχι μόνον ἀντικοινοβουλευτικὸν, ἀλλὰ καὶ ἀντισυνταγματικὸν τὸ θεωρῶ αὐτὸ, διότι λέγω, ὅτι ἡ Βουλὴ αὐτὴ, ἐπρόκειτο νὰ ἐπανέλθῃ πάλιν, καὶ ἡ διάλυσις, ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ γείνῃ, ἦτον προσωπικὴ, διότι σᾶς εἶπον, διὰ νὰ παύσῃ ἡ ἀφορμὴ τῆς συγκρούσεως καὶ διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἀφορμὴ συγκρούσεως, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ πρᾶξις ἐναντία, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ διάστασις, διὰ νὰ προβῇ ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῆς προνομίας του· εἰς τοῦτο μοῦ φαίνεται ὅτι ὠλίσθησεν ὁ κύριος Δεληγεώργης, καὶ ὠλίσθησε σπουδαίως. Ἐγὼ, κύριοι, κατακρίνω καὶ τὴν παραίτησιν του κυρίου Δεληγεώργη ὅτι εἶναι ἄνευ λόγου, καὶ αὐτὴ ἀντικοινοβουλευτικὴ εἶναι, διότι δὲν πρέπει νὰ ἤμεθα αὐστηροὶ μόνον εἰς τὴν ἀντικοινοβουλευτικὴν ζήτησιν τοῦ χαρτοφυλακίου, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἀντικοινοβουλευτικὴν παραίτησιν. Οἱ λόγοι, κύριοι, τῆς παραιτήσεως, ἑνὸς ὑπουργείου εἶναι ἀναγκαῖοι καὶ σπουδαῖοι, δὲν ἠμπορεῖ ἓν ὑπουργεῖον νὰ μὴ ἔχῃ λόγον διὰ τὸν ὁποῖον παραιτεῖται καὶ ὁ λόγος πρέπει νὰ ᾖναι ἐμφανής. Ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔπρεπε νὰ προσέλθῃ εἰς τὸ κοινοβούλιον, νὰ φέρῃ τὰς ἰδέας του καί ἂν ἀπεδοκιμάζετο, εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν. Πολὺ ὀρθῶς διετύπωσεν ὁ ἔντιμος φίλος μου κύριος Λομβάρδος τὴν ἰδέαν αὐτὴν, τὴν αἰτίασιν, τὸ παράπονον τοῦτο. Δὲν δύναται μία Βουλὴ, ἓν κυρίαρχον Σῶμα νὰ καταδικάσῃ διὰ τῶν θεωριῶν. Αὐτὸ εἶναι, κύριοι, μία κατηγορία, ὅτι ὑπῆρχεν φατριασμὸς, διότι ὁ φατριασμὸς ἔπρεπε νὰ γνωσθῇ, ὅταν ἡ κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ τοῦ φατριασμοῦ. Διὰ τί ὅταν ἔφερες, κύριε Δεληγεώργη, σοφὰ βουλεύματα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πῶς εἶσαι προκατειλημμένος, ὅτι ὁ φατριασμὸς ἤθελε ἀποῤῥίψει τὰς ἰδέας σου; κύριοι, ἐννοήσατε καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ αἰτιολογία τῆς ψήφου μου. Ἐννοῶ ὅτι συνταγματικῶς ἦλθε, συνταγματικῶς ἐδιοίκησεν, ἀλλὰ οὐχὶ κοινοβουλευτικῶς· ἀλλὰ τί νομίζετε, κύριοι, ὅτι προτίθεμαι νὰ καταψηφίσω κατὰ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη διὰ τὰ δύω δεύτερα ζητήματα; Μὲ πολὺν δισταγμὸν, πολὺ διστάζω νὰ τὸ πράξω. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον θὰ σᾶς εἴπω τώρα, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον κυρίως ἔλαβον τὸν λόγον. Ἐγὼ, κύριοι, πρεσβεύω, παραδόξους τινας πρεσβεύσεις, ὅτι, ὅταν συνταγματικὴ κυβέρνησις ᾖναι καὶ κοινοβουλευτικὴ, ὅταν ἔχωμεν καὶ τὰ δύω, τί ἔχομεν; οὐδὲν, ἐὰν δὲ καὶ τὰ δύω συγκρούωνται αὐτὸ εἶναι τὸ πολίτευμα, εἴμεθα ἐν αἰωνίᾳ συγκρούσει συνταγματικῆς καὶ κοινοβουλευτικῆς κυβερνήσεως, καὶ ἐντεῦθεν ἡ καχεξία, καὶ, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τὸ εἴπω, τὸ ναυάγιον πολλῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, πολλάκις ὑπὸ ἁγνοῦ πατριωτισμοῦ ἐμπνεομένων. Ἡ μὲν συνταγματικὴ κυβέρνησις ποῦ ἀπολήγει; εἰς τὴν ἀποῤῥόφησιν τῆς Βουλῆς, διότι ὁσάκις ἡ κυβέρνησις δὲν ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἀναγκάζεται διὰ παντὸς τρόπου νὰ τὴν ἀποῤῥοφήσῃ εἴτε διὰ βίας, εἴτε διὰ τῶν ἐκλογῶν, εἴτε δι’ ἄλλων ὁποιωνδήποτε μέσων. Ἡ συνταγματικὴ λοιπὸν κυβέρνησις ἀπολήγει εἰς τὴν σύγχυσιν τῶν δύω ἐξουσιῶν, ὅπερ φέρει τὴν κατάλυσιν. Ἀλλὰ καὶ ἡ κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις δὲν εἶναι ἀξιοσύστατος σήμερον. Μὴ θαυμάζητε, κύριοι, ὅταν ὅλος ὁ κόσμος ὁμιλῇ διὰ τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα τῆς Ἀγγλίας, διότι ὑπάρχουν πολλὰ, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν παρ’ ἡμῶν, ἀλλὰ μὴ νομίζητε ὅτι εἶναι ἀπόλυτα αὐτὰ, εἶναι λίαν περιωρισμένα. Ἀλλὰ ἡ κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις καὶ ἐν ἐλλείψει θεσμῶν τινων, ἐκδίδει θεσμοὺς διὰ τὸ κράτος, καὶ ἐπάγει εἰς ἀποῤῥόφησιν πάντα τ’ ἄλλα στοιχεῖα, καὶ τῆς Βασιλείας ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς μειονοψηφίας ἀφ’ ἑτέρου· τοῦτο δὲν εἶναι ἀξιοσύστατον. Κύριοι, ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ κυβερνήσει ὁ πρωθυπουργὸς εἶναι δεσπότης, ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Βασιλέως, καὶ ἀσκεῖ τὴν ἐξουσίαν, ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, καὶ ἀσκεῖ καὶ τὴν δικαιοδοσίαν αὐτῆς. Τοῦτο ἐὰν ἀφαιρέσωμεν, κύριοι, τὸ ὁποῖον κατόπιν θ’ ἀφαιρέσω, εἶναι κάλλιστον πρᾶγμα, διότι δὲν εἶναι εἷς ὁ κατάλληλος ἄνθρωπος, καὶ ὁ τόπος ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ τὸν κάλλιστον ἄνθρωπον εἰς τὴν ἀνωτάτην περιωπήν· κύριοι, πρέπει νὰ μάθητε, ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας μόνον ἐπὶ 60 προσώπων ἔχει ἐξουσίαν, ἐνῷ ὁ πληθυσμὸς τῆς Ἀγγλίας εἶναι τόσα ἑκατομμύρια, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐν Ἑλλάδι ἔχει πάντας ὑποχειρίους. Ὁ Παλμερστὼν ἦτον οὐδὲν, οὐδεμίαν ἐξουσίαν εἶχεν ἐπὶ τῶν Ἄγγλων, καὶ δὲν ἠδύνατο εἰμὴ 60 μόνον διορισμοὺς νὰ κάμῃ ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας· ὁ δὲ πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος χιλιάδας. Δὲν φθάνει τοῦτο.

§120ΤΙΝΕΣ. Τί γνώμην ἔχετε (θόρυβος).

§121ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν ἐπιθυμῶ, κύριοι, νὰ γίνετε διάκρισις· ὑπάρχουν δύω εἰδῶν βουλευταί, κυβερνῶντες καὶ κυβερνώμενοι· ὑπάρχει μία τάξις δημοτικῶν βουλευτῶν, καὶ τὴν ἄλλην ἀπαρτίζουν οἱ ἐρχόμενοι εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου· πάντας πρέπει νὰ τοὺς ἀκούωμεν, ἐπειδὴ ἐγὼ εἶμαι ἄνθρωπος τοῦ λαοῦ, δὲν θέλετε νὰ μὲ ἀκούσητε;

§122ΤΙΝΕΣ. Μπράβο.

§123ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἄλλοτε ἔχω σκοπὸν νὰ σᾶς τὰ εἴπω ἐν ἐκτάσει, δὲν εἶσθε σεῖς μόνοι, οἱ κατὰ καιροὺς κυβερνῶντες τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ ἀκούσωμεν, πῶς κυβερνᾷ ὁ εἷς καὶ ὁ ἄλλος; Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς ὁ λαὸς ὁ κυβερνώμενος.

§124ΛΑΠΑΣ. Δὲν τὸ δέχομαι αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, ὅλοι εἴμεθα τοῦ λαοῦ βουλευταί.

§125ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἡ θεωρία μου, κύριοι, ἠμπορεῖ νὰ ἦναι πεπλανημένη, οἱ πλανῶντες εἶναι ἄλλοι καὶ οἱ πλανώμενοι ἄλλοι. Δὲν ἐννοῶ μία Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κάμῃ τίποτε ἄλλο, παρὰ ν’ ἀκούῃ κλήσεις καὶ ἀντεγκλήσεις, καὶ νὰ μὴ ἀνεχώμεθα ν’ ἀκούσωμεν τὴν γνώμην ἑνὸς βουλευτοῦ, διὰ νὰ δώσωμεν εὐσυνειδήτως τὴν ψῆφόν μας. Ἐγὼ λέγω, κύριοι, ὅτι ἐνόσῳ ἡ Κυβέρνησις ἀποῤῥοφᾷ τὴν διοίκησιν, οὔτε Κυβέρνησις, οὔτε διοίκησις ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ, ἐνόσῳ ἡ διοίκησις δὲν εἶναι ἀνεξάρτητος ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως· καὶ πρέπει νὰ ᾖναι ἀνεξάρτητος καὶ ὁ δῆμος, καὶ ἡ ἐπαρχία, καὶ ὁ νομός. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τινὲς ἀγανακτεῖτε διὰ τὸν λόγον αὐτὸν, ἀλλὰ σᾶς λέγω ὅτι ὑπάρχει καὶ νομὸς καὶ ἐπαρχία, καὶ δῆμος. Πρέπει ν’ ἀντλήσωμεν ἐκ τῆς πείρας μαθήματα, καὶ ὁ βουλευτὴς, ὅστις αἰσθάνεται μίαν ἀλήθειαν, καὶ δὲν ἔχει τὴν τόλμην νὰ τὴν εἴπῃ, καίτοι διακοπτόμενος, εἶναι ἀνάξιος νὰ ᾖναι βουλευτὴς, ἐγὼ δὲν ἔχω αὐτὴν τὴν ἰδέαν, ὀφείλω νὰ εἴπω ὁσάκις γνωρίζω μίαν ἀλήθειαν· συμπεραίνω λοιπὸν ὅτι ὡς πρὸς τὸ πρῶτον ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἀλλὰ πρέπει ἕκαστος ἀναχωρῶν ἐκ τοῦ περιβόλου τούτου νὰ φεύγῃ φέρων τὴν γνώμην αὐτὴν, ὅτι ἐν τῇ πατρίδι, τὴν ὁποίαν πάντες ἀγαπῶμεν περιπαθῶς, δὲν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν κοινοβουλευτικὴν πολιτικὴν ἄνευ κοινοβουλευτικῆς διοικήσεως.

§126ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (πρωθυπουργός). Κύριοι, λαμβάνω τὸν λόγον, διὰ νὰ διαφωτίσω ἐν ὀλίγοις μίαν παρεξήγησιν, ἥτις κατὰ τὴν συζήτησιν ἀνεφάνη. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑπηρετῶ ὡς ὑπουργὸς τρὶς παρὰ τῷ Βασιλεῖ Γεωργίῳ· καὶ ὁμολογῶ δημοσίως καὶ πιστεύω νὰ μὲ πιστεύητε, διότι γνωρίζετε τὰς ἀρχάς μου καὶ τὸν χαρακτῆρά μου, ὅτι οὐδέποτε ἀπήντησα σχολὴν καμμίαν παρὰ τῷ Βασιλεῖ· ἀπήντησα, κύριοι, πεφωτισμένην καὶ ἐλευθέραν συζήτησιν, θέλησιν καὶ ἀφωσίωσιν ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως πρὸς ὅ,τι ἀφορᾷ τὸ καλὸν τοῦ τόπου, κατὰ τὴν ἰδίαν του κρίσιν· πώποτε ὅμως δὲν ἀπήντησα (καὶ ἡ πεῖρα μου, ὡς πρὸς τοῦτο, εἶναι μακρά) πώποτε, λέγω, δὲν ἀπήντησα σχολήν τινα, ἡ ὁποία εἴτε δυσκολίας, εἴτε ἐμπόδια, εἴτε διαστροφὰς νὰ παρεμβάλῃ εἰς τὰς ἐνεργείας μου. Τέλος πάντων συμφωνῶ καὶ ἐγὼ μὲ τὸν κύριον Ῥοντήρην, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ μεταβῇ ἁπλῶς εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διότι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἐκδίδῃ δόγματα ἐπιστημονικὰ καὶ θεωρητικά.

§127ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι κυρία νὰ δεχθῇ ὅ,τι θέλει. Τὸ προεδρεῖον ἔχει πρότασίν τινα καὶ ὀφείλει νὰ τὴν ἀναγνώσῃ διὰ νὰ τὴν ἀκούσῃ ἡ Βουλή. Ἡ πρότασις αὕτη εἶναι τοῦ κ. Κεχαγιᾶ, ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς· «Τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη διεχειρίσθη τὴν ἐξουσίαν ἀντικοινοβουλευτικῶς». Ἔχομεν καὶ μίαν ἄλλην ὑπογεγραμμένην ἀπὸ τὸν κ. Πονηρόπουλον καὶ Κατσικαπῆν ἥτις εἶναι. «Ἡ Βουλὴ ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Τὸ προεδρεῖον λέγει ὅτι ἡ πρότασις, ἥτις πρώτη πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ, εἶναι ἡ τοῦ κ. Κεχαγιᾶ.

§129ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ διὰ τί· διότι ἡ πρότασις εἶναι κατηγορηματική, θετική, ἅπτεται τῆς οὐσίας. Ἡ Βουλὴ ἠμπορεῖ νὰ τὴν ἀποῤῥίψῃ. Λοιπὸν ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν οἱ παραδεχόμενοι, ...

§131ΠΟΝΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐρωτήσατε τὴν Βουλὴν ποία εἶναι ἡ ἀπωτέρω.

§132ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐχρημάτισα πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἑπομένως ἐσχημάτισα πεποίθησιν περὶ τοῦ πῶς τίθενται αἱ προτάσεις· βεβαίως ἡ ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἐκείνη, ἥτις λέγει ὅτι ἡ Βουλὴ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἑπομένως καίτοι ἡ ἰδική μου εἶναι πρότασις, ἥτις πρόκειται νὰ ψηφισθῇ, δὲν ἠμπορῶ ὅμως νὰ μὴν ὁμολογήσω ὅτι ἡ ἄλλη εἶναι ἡ ἀπωτέρω.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ θέλει νὰ ψηφίσῃ τὴν ἄλλην πρότασιν;

§134ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐννοεῖτε, κύριοι, οἱ μὴ θέλοντες νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, δὲν ἐννοοῦν ὅτι δὲν ψηφοφορεῖται ἡ πρότασίς μου· διότι ὑποθέσατε, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θέλει νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τί ἄλλο θὰ εἴπῃ τοῦτο, παρὰ ὅτι δὲν θεωρεῖ κοινοβουλευτικὴν τὴν διαχείρισιν τοῦ ὑπουργείου Δεληγεώργη;

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ προεδρεῖον ἐν πεποιθήσει φρονεῖ ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ ἄλλη πρότασις.

§136ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι ὁ κ. πρόεδρος δὲν ἔχει κανὲν δικαίωμα νὰ θέτῃ ὅπως αὐτὸς φρονεῖ ἔστω καὶ ἐν πεποιθήσει, τὰ ζητήματα. Ὁ πρόεδρος ὀφείλει νὰ ἀκολουθῇ τὸν κανονισμὸν κατὰ τὸν ὁποῖον αἱ ἀπώτεραι προτάσεις ψηφοφοροῦνται πρῶτον.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἂν παραδέχηται τὴν πρότασιν τῶν κυρίων Πονηροπούλου καὶ Κατσικαπῆ. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι).

§138ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι 15 οἱ ὁποῖοι τὴν ζητοῦν;

§140ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα, εἶναι.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν καθίσατε, κύριοι, εἶναι 15 καὶ πρέπει νὰ τεθῇ.

§142Η. ΦΛΕΣΣΑΣ. Εἶναι 15;

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γεννᾶται ἀντίῤῥησις· ἐγερθῆτε ὅσοι θέλετε τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν (ἐγείρονται πλείονες τῶν 15). Κύριε Πολυλᾶ, καὶ κ. Πανηρόπουλε, ἐλᾶτε ὡς ψηφολέκται. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν πρότασιν τῶν κκ. Κατσικαπῆ καὶ Πονηροπούλου λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι.

§144ΤΙΝΕΣ. Ἀναγνώσατε τὴν πρότασιν.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. «Μετὰ τὰ λεχθέντα ἡ Βουλὴ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἐνταῦθα γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος. Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν;

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ διὰ ψήφων 98 κατὰ 18 παρεδέχθη τὴν πρότασιν τῶν κκ. Πονηροπούλου καὶ Κατσικαπῆ. Διαλύεται λοιπὸν ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 6 καὶ ¼ Μ. Μ.