1868.10.14

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 74

Τῆς 14 Ὀκτωβρίου 1868.

(Δευτέρα)

Ὥρα 2 παρὰ ¼.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, κύριοι βουλευταὶ, κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρα ἐγκρίνονται. — Τώρα, κύριοι, θέλει δώσει τὸν ὅρκον ὁ βουλευτὴς Μαντινείας κ. Ταμπακόπουλος. (Γίνεται ἡ ὁρκωμοσία). Μεταβαίνομεν, κύριοι, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· εἶναι ἡ τρίτη ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου ὑπὲρ τῶν παθόντων ἀπὸ τὴν πυρκαϊὰν τῶν Καλαβρύτων.

§4ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Μετὰ τὸν προϋπολογισμὸν γίνεται ἡ τρίτη συζήτησις.

§5Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶναι ἡ τρίτη συζήτησις καὶ ἑπομένως νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ, διότι ἡμεῖς ἐπιμένομεν νὰ συζητηθῇ.

§6ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ φέρω ἀντίῤῥησιν ἐὰν συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον αὐτό.

§7Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀποῤῥίψατέ το ἐὰν δὲν τὸ θέλετε, ἀλλὰ πρέπει νὰ συζητηθῇ.

§8ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὄχι· δὲν τὸ ἀποῤῥίπτομεν, καὶ ἐγὼ ἔχω περισσότερον πατριωτισμὸν ἀπὸ ἐσέ, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ γείνῃ συζήτησις τώρα.

§9Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, κ. πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ. Κύριοι, σᾶς παρακαλῶ νὰ λάβετε τὴν καλωσύνην, καθ’ ὅσον πιστεύω οὔτε ἀντίῤῥησις θὰ ὑπάρξῃ νὰ συνδράμῃ τὸ ἔθνος ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐδυστύχησαν, νὰ ἐπιψηφίσητε διὰ τρίτην φορὰν αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ χειμὼν εἶναι ἐγγύς, καὶ ὅτι οἱ ἄνθρωποι μένουν ἐκτεθειμένοι καὶ θὰ ᾖναι λίαν σκληρὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ ψηφοφορία ἐπ’ αὐτοῦ, διότι τὸ νὰ ἀποῤῥιφθῇ τὸ νομοσχέδιον αὐτό, νομίζω ὅτι θὰ ᾖναι ὀλιγώτερον σκληρόν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ δείξῃ ὅλην τὴν προθυμίαν ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον αὐτὸ καὶ νὰ μὴ φεισθῇ......

§10ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§11ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Παρακαλῶ νὰ δοθῇ μία προσοχὴ διὰ νὰ μὴ συμβῇ καὶ εἰς τὴν βοήθειαν αὐτὴν ὅ,τι συνέβη εἰς τόσας ἄλλας βοηθείας.

§12Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ αὐτὸ μάλιστα.

§13Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπειδὴ σήμερον εἴμεθα εἰς τὸ μέσον τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ πρέπει βεβαίως νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις αὕτη, καλὸν ἑπομένως θὰ ᾖναι νὰ μείνῃ δι’ αὔριον, ὅπου θὰ ἤμεθα εἰς τὰ καθέκαστα, ὥστε νὰ ἔχωμεν 10, 15 λεπτὰ καιρὸν, διότι αὐτὰ τὰ χρήματα τὰ διδόμενα εἰς βοηθείας, περὶ αὐτῶν δὲν τίθεται οὐδεὶς φραγμὸς, ὥστε ἀντὶ καλοῦ δύναται νὰ ἐπέλθῃ κακόν. Δηλαδὴ ἐξηγοῦμαι· ἠμπορεῖ νὰ λάβουν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐβλάφθησαν καὶ νὰ ἀδικηθοῦν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἐβλάφθησαν.

§14Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θὰ γείνῃ ἐπιτροπὴ δι’ αὐτά· ὥστε παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ τελειώσωμεν σήμερον.

§15ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Αὔριον διὰ νὰ ἔχωμεν ὀλίγον καιρὸν, διότι σήμερον τελειόνομεν τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§16Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἂς ᾖναι, παραδεχόμεθα ν’ ἀναβληθῇ διὰ τὴν αὔριον.

§17ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Ἀναγνώσατε, κ. πρόεδρε, τὸ νομοσχέδιον περὶ βοηθείας εἰς τὸν κ. Βασιλειάδην.

§18ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Ἐπειδὴ σήμερον κατὰ πᾶσαν πιθανότητα τελειόνει ἡ γενικὴ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ τοῦτο ἠθέλησα νὰ κάμω μίαν ἐπερώτησιν εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν. Εἰς τὴν τελευταίαν συζήτησιν ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς ἀγορεύων εἶπεν, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἔχουσα γαιάνθρακας 1700 τόνους εἰς Πόρον ἠθέλησε νὰ δώσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν ἀντὶ χρημάτων, ἡ δὲ ἀτμοπλοϊκὴ ἑταιρία δὲν ἐδέχθη αὐτοὺς ἐπιθυμοῦσα νὰ πληρόνεται 70 δραχμὰς ὁ τόνος, ἐνῷ κοστίζει 40 καὶ 45 δραχμάς. Κύριοι, τὸ πρᾶγμα τοῦτο δὲν εἶναι ἁπλοῦν, συνδέεται μέ τινα περιστατικὰ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ διασαφηνισθῶσι πρὸς τιμὴν τῆς ἑταιρίας ἐκείνης, ἥτις πολὺ καλὰ γνωρίζετε κατὰ πόσον ὑπηρέτησε τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ ἔθνους. Διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ νὰ παρουσιασθῇ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, ἐὰν τῳόντι ὑπάρχει μόνον ἡ περίστασις αὐτή· διότι ἔχω ἀφορμὴν νὰ ὁμιλήσω περὶ τούτου, ἐὰν πραγματικῶς τὰς πληροφορίας αὐτὰς ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς καὶ τὰ λοιπὰ μέλη τῆς ἐξελεγκτικῆς ἐπιτροπῆς ἔλαβον παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν.

§19ΤΙΝΕΣ. Πολὺ καλά.

§20ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Εἶχον, κύριοι, τὴν εὐχαρίστησιν καὶ ἐπὶ τῆς ἐν γένει συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ λάβω τὸν λόγον...

§21ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἠμπορεῖς, διότι ἔχει ἄλλος τὸν λόγον.

§22ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Ἡ σειρὰ ἦτον ἐδική μου.

§23ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐζήτησε ν’ ἀναγνωσθῇ διὰ πρώτην φορὰν τὸ νομοσχέδιον περὶ συνδρομῆς τοῦ κ. Βασιλειάδου.

§25ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα ν’ ἀναγνωσθῇ. Ἐνταῦθα ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐγένοντο παραδεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου περὶ συνδρομῆς εἰς τὸν κ. Βασιλειάδην διὰ πρώτην φοράν.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει μία πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη, τὴν ὁποίαν ἀναγινώσκω.

§27ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Κατόπιν διὰ νὰ τὴν ἀναπτύξῃ προηγουμένως.

§28Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ (καὶ ἕτεροι ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν πειράζει, ἀφοῦ κατετέθη ν’ ἀναγνωσθῇ, (θόρυβος).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔχει τὸν λόγον.

§30ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠκροάσθην, κύριοι, τῶν συζητήσεων μετὰ προσοχῆς· ἐξήγαγον δὲ, ὅτι δύω εἶναι κυρίως τὰ προέχοντα ζητήματα· ὁποία εἶναι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους καὶ ὁποία εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως. Καὶ τῷ ὄντι τὰ δύω ταῦτα ζητήματα συνέχονται στενῶς. Τὸν προϋπολογισμὸν ὑπαγορεύει ἡ πολιτικὴ, ὁ δὲ προϋπολογισμὸς εἶναι τὸ μέσον πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῆς. Ἑπομένως ἀποκρούω ὡς ἐσφαλμένην τὴν ἰδέαν ἐκείνων, οἵτινες τυχὸν φρονοῦσιν, ὅτι δυνάμεθα, συζητοῦντες τὸν προϋπολογισμὸν, ν’ ἀποκόπτωμεν κονδύλια, καὶ οὕτω ν’ ἀπεκδυθῶμεν τῆς εὐθύνης. Ὄχι· δὲν δύνασαι νὰ ἐλαττώσῃς τὰς δαπάνας τοῦ στρατοῦ, ἐὰν ἡ πολιτικὴ τὸ ὑπαγορεύῃ· δὲν δύνασαι οὔτε ἐξ αὐτῆς τῆς χρεωκοπίας νὰ σωθῇς, ἐὰν ἡ πολιτικὴ δὲν ἔλθῃ ἀρωγός. Καὶ τὴν ἀλήθειαν ταύτην ἀνεγνώρισεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Βαλασσόπουλος. Ἐνθυμεῖσθε τί εἶπεν· ἐπεξειργάσθη τὸν οἰκονομικὸν λογαριασμὸν, εὗρε σπουδαῖον ἔλλειμμα, ἀφοῦ ὅπως ἠδυνήθη τὸ περιέκοψεν, ἀλλ’ ὠνόμασε τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ κράτους οὐχὶ κατάστασιν χρεωκοπίας, ἀλλὰ κατάστασιν οὐχὶ εὐάρεστον· καὶ τὸν λόγον ἔδωκεν, εἰπὼν, ὅτι ἐλπίζει ἐκ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ. Ἀλλ’ ὁ ἐνθουσιασμὸς εἶναι ἡ πολιτική. Τὰ δύω ὅμως ταῦτα ζητήματα, κύριοι, δὲν συνδέονται μόνον κατὰ θεωρίαν, συνδέονται εἰς τὴν πρᾶξιν. Μία νῆσος τῶν ὑπὸ τὴν δουλείαν Ἑλλήνων ἔλαβε τὰ ὅπλα πρὸς ἀνάκτησιν τῆς ἀνεξαρτησίας αὑτῆς· ἀλλὰ συγχρόνως καταφρονήσασα ὅλας τὰς προτάσεις περὶ βελτιώσεων καὶ μεταῤῥυθμίσεων, τὰς προτάσεις περὶ ἀπονομῆς τῶν παλαιῶν προνομίων, τὰ ὁποῖα παρεβιάσθησαν, καὶ περὶ ἀπολαύσεως νέων προνομίων, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγκαῖα ὡς ἐγγύησις τῶν πρώτων, ἐψήφισε τὴν ἕνωσιν μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, καὶ μὲ ἀπαραδειγμάτιστον ἡρωϊσμὸν τὸν σκοπὸν τοῦτον διώκουσα ἔκτοτε, μετέβαλε τὴν χώραν εἰς κοιμητήριον, ἔνθα θάπτει τοὺς μάρτυρας τῆς ἑνώσεως. Τὸ ζήτημα λοιπὸν τῆς Κρήτης, ζήτημα περὶ ἀνεξαρτησίας 250,000 Ἑλλήνων, ζήτημα ὑπὲρ ἡμῶν, πρὸς αὔξησιν τῆς χώρας καὶ τοῦ πληθυσμοῦ καὶ πρὸς ἐνίσχυσιν μεγάλην τῆς δυνάμεως τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Ἀνατολὴν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἀποῤῥοφήσῃ ὁλόκληρον τὴν διοίκησιν. Ὅθεν ἔκτοτε ἐξωτερικὴ πολιτικὴ, ἐσωτερικὴ διοίκησις, οἰκονομικὰ, στρατιωτικοὶ διοργανισμοὶ, παρασκευαὶ, φόροι, δάνεια, τὰ πάντα ὡς πηδάλιον καὶ ὁδηγὸν ἔχουσι τὸ ζήτημα τοῦτο. Καὶ ὄχι μόνον τοσοῦτον στενῶς συνδέεται τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης μετὰ τῆς ὅλης διοικήσεως, ἀλλὰ συγχρόνως συνδέεται μὲ ὅλα τὰ ἠθικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Ἔκτοτε ὁ κόσμος θεᾶται τοῦ θεάματος τούτου μετὰ πολῆς προσοχῆς καὶ μετὰ μεγάλου ἐνδιαφέροντος. Εἶναι πολὺ προσεκτικὸς νὰ μάθῃ, μετὰ 40 ἐτῶν ἀποκατάστασιν, τί εἶναι ἡ Ἑλλάς· τί εἶναι ὡς ἔθνος, τί εἶναι ὡς κράτος, τί εἶναι ὡς κοινοβούλιον, τί εἶναι ὡς κυβέρνησις, τί εἶναι ὡς μοναρχία. Ἐνδιαφέρεται σπουδαίως, διότι τὸ τέλος τοῦ ζητήματος τούτου ὄχι μόνον δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν σημερινὴν κατάστασιν τῆς Ἀνατολῆς, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ ἐπιῤῥοὴν καὶ ἐπὶ τὸ μέλλον. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀπό τινος καιροῦ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης κλονίζεται καὶ, ὡς τὰ τελευταῖα γεγονότα ἀποδεικνύουσιν, εἰσῆλθεν εἰς τὸ στάδιον τῶν μεγαλειτέρων κινδύνων. Τὸ ψήφισμα τῆς ἑνώσεως, τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρώτην φορὰν ἡ Ἑλλὰς μετὰ 40 ἔτη ἠδυνήθη νὰ ἴδῃ, τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο ἐκλονίσθη. Ἄνδρες ἐπίσημοι τῆς Κρήτης, ὁπλαρχηγοὶ καὶ ἀντιπρόσωποι, τὸ ὑπέγραψαν. Τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο χωρίζει τὴν Κρήτην ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, καινοτομεῖ ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος τῆς ἑνώσεως. Δὲν ἔπεσεν ἡ ἐπανάστασις, διότι ἄλλοι στρατηγοὶ καὶ ὁπλαρχηγοὶ, πολυπληθέστεροι ἐκείνων, καὶ ὁ λαὸς εἶναι ἐναντίοι, καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν ὑπογραψάντων ὑπέπεσαν εἰς πλάνην ἢ ἐπειθαναγκάσθησαν καὶ ἐῤῥᾳδιουργήθησαν. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἡ ἐπανάστασις σήμερον δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ, ὅτι ἵσταται τοσοῦτον ἑδραῖα καὶ σταθερὰ, ὅπως ἄλλοτε κατὰ τὸ παρελθόν. Ὁποία τάχα εἶναι ἡ αἰτία τῆς ἐκπτώσεως ταύτης; Ἔλειπεν ἆρά γε ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν ἡ δύναμις ἡ ἀναγκαία, ὅπως διατηρηθῇ; Ἔλειπεν ἡ δύναμις, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν εἰς τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1821, ἥτις ἔφθασεν εἰς τὸ ποθούμενον τέλος; Ἐὰν θέλετε νὰ ἐκτιμήσητε τὴν δύναμιν τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης, δὲν πρέπει νὰ παραβάλητε αὐτὴν πρὸς τὸ μεγαλεῖον τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821. Ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1821 ἦτο ἐπανάστασις τοῦ Γένους ὁλοκλήρου, καὶ τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης ἡ Κρήτη ὑπῆρξεν ἓν πολλοστημόριον. Ἡ ἐπανάστασις το 1821 ἐσκόπει τὴν ἀνάστασιν ἑνὸς ὁλοκλήρου κόσμου, τοῦ ὁποίου τὴν ἀπουσίαν ἐθρήνουν τὰ ἔθνη. Ἀλλ’ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης δὲν ἔχει αὐτὸν τὸν ἐκτεταμένον καὶ μέγαν σκοπόν. Ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1821, διὰ τὴν ἔκτασίν της καὶ διὰ τὸν σκοπό της, ἠδύνατο νὰ ἀναδείξῃ τοὺς μεγάλους πολιτικοὺς καὶ στρατιωτικοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι διεξήγαγον αὐτὴν αἰσίως. Ἀλλ’ ἡ Κρήτη, μὴ ἔχουσα οὔτε τὴν ἔκτασιν οὔτε τὸν προορισμὸν αὐτὸν, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν εὐτυχίαν ταύτην. Τέλος ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης στερεῖται τοῦ ἡμίσεως τῆς δόξης τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης, τῶν κατὰ θάλασσαν ἀνδραγαθημάτων. Θέλετε νὰ ἐκτιμήσητε τὴν δύναμιν τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης; Πρέπει νὰ ὑποθέσετε αὐτὴν περιωρισμένην ἐντὸς δύω νομῶν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐκεῖ πρέπει νὰ φαντασθῆτε τὴν μονομαχίαν μεταξὺ 200,000 Ἑλλήνων καὶ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Οὕτω πως κρίνοντες αὐτὴν, ἐκτιμήσατε τὰ γεγονότα. Τρεῖς ἐκστρατείας κατέστρεψεν. Ὁ ἐπιτηδειότατος δαμαστὴς τῆς Κρήτης, ὁ Μουσταφᾶ Πασᾶς, ἀπέτυχεν· ὁ μεγαλείτερος τῶν στρατηγῶν τῆς Τουρκίας, ὁ Ὀμὲρ, ἡττήθη· αὐτὸς ὁ ἴδιος μέγας Βεζύρης Ἀαλῆς ἐναυάγησε. Δέκα πέντε ἑκατομμύρια λιρῶν, κατὰ τὰς ἀγγλικὰς μαρτυρίας, ἐδαπανήθησαν ἕως τώρα, πρὸς καταστροφὴν τῆς ἐπαναστάσεως. Δύω ἥμισυ ἔτη ἀντέχει μὲ ἄπειρον ἡρωϊσμὸν καὶ τῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν γυναικῶν, καὶ εἰς τὰ ὅπλα καὶ εἰς τὰς ὀδύνας. Ποτὲ δὲν τοὺς ἐφόνευσαν· πρῶτον τοὺς ἠτίμασαν καὶ ἔπειτα τοὺς διεμέλισαν. Καθ’ ἑκατοστυίας τοὺς ἔκαυσαν. Ἡ χώρα κατηρημώθη καὶ τὸ πᾶν ἐγένετο σωρὸς ἐρειπίων. Ἔχομεν τὰς ἀποδείξεις αὐτῶν τῶν ξένων, οὐχὶ τοῦ μερολήπτου ἕλληνος, τὰς ἀποδείξεις περὶ τῆς δυνάμεως τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης. Αὐτὸς ὁ ἴδιος Πρωθυπουργὸς τῆς Αὐστρίας ἔγραφε, καὶ ἔγραφεν εἰς τὰς ἀρχὰς ἀκόμη τῆς ἐπαναστάσεως, ἀπὸ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1866. «Ἠλαττώθη καὶ κατέπεσεν ἡ δύναμις τῆς ἀντιστάσεως τοῦ Σουλτάνου, ὅστις ἓν τμῆμα μηδαμινῆς ἐκτάσεως τῆς ἐπικρατείας του δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ καταβάλῃ ἐπαναστατῆσαν, ἀλλὰ παρέλυσε καὶ οἰκονομικῶς, καὶ στρατιωτικῶς, καὶ ἠθικῶς.» Ὁ κύριος Ἔρσκην ἔγραφε πρό τινος καιροῦ, ὅτι ἀφ’ ὅτου βλέπει τὸ θέαμα 70,000 γυναικοπαίδων ἐκπατριζομένων, ἀπελπίζεται περὶ τῆς Κρήτης· παρατηρεῖ δὲ, ὅτι εἰς τοσοῦτον ἐξηντλήθησαν ἑκατέρωθεν αἱ δυνάμεις τῶν διαμαχομένων, ὥστε νομίζει ὅτι τὸ ζήτημα κεῖται εἰς τοῦτο, τίς πρῶτος θὰ ὑποχωρήσῃ. Δέν δύναται λοιπὸν, κύριοι, κανεὶς ν’ ἀρνηθῇ εἰς τὴν Κρήτην τὴν δύναμιν ἐκείνην τῆς ἐπαναστάσεως, ἥτις δικαιολογεῖ ἕκαστον ν’ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Κρήτην τὸν στέφανον τῆς νίκης· διότι καὶ ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1821, μὲ ὅλα τὰ ἡρωϊκὰ κατορθώματά της, ἐδέησε νὰ διέλθῃ διὰ τῶν γνωστῶν σημείων, δι’ ὧν διῆλθεν ὅπως φθάσῃ εἰς τὸν προορισμὸν, τὸν ὁποῖον ἔθεσεν ἐνώπιόν της ἡ Κρήτη. Ἀλλ’ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης μειονεκτεῖ καὶ κατὰ τοῦτο. Ἡ Κρήτη δὲν ἔχει πολιτικήν· ἡ Κρήτη οὐδὲν ἄλλο ἔχει εἰμὴ πόλεμον· τὴν πολιτικὴν τῆς Κρήτης διαχειρίζεται ἑτέρα ἐπικράτεια· ἑπομένως ἡ πολιτικὴ τῆς Κρήτης ὑπόκειται εἰς τὰς ἐσωτερικὰς περιπετείας μιᾶς ἄλλης ἐπικρατείας· καὶ φαντασθῆτε τὴν διαφοράν. Εἰς τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1821 αὐτοὶ οἱ ἴδιοι πάσχοντες καὶ σφαζόμενοι καὶ πεινῶντες, αὐτοὶ οἱ ἴδιοι διεύθυνον τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπαναστάσεως. Ἀλλὰ διαφέρει πολὺ ἡ διεύθυνσις ἐκείνης, ἀπὸ τῆς διευθύνσεως τῆς κρητικῆς ἐπαναστάσεως. Ὀφείλω ἤδη νὰ ἐξετάσω τὰς περιπετείας, τὰς ὁποίας ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης ὑπέστη ἐν τῇ πολιτικῇ. — Πῶς ἐχαιρέτησε τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης ἡ Εὐρώπη ἐμφανισθεῖσαν; Θέλομεν ἰδεῖ ἐκ τῆς ἐξετάσεως ταύτης, ἐὰν ἦτο τόλμημα ἀπηλπισμένον· ἢ, ἂν δὲν ἦτο τοιοῦτον, ὁποῖαι περιπέτειαι μετέβαλον τὴν τύχην τῆς Κρήτης. Εὐθὺς ἀρχομένου τοῦ ἔτους 1867, κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τοῦ Ἰανουαρίου, ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Γαλλίας ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸ νομοθετικὸν σῶμα τὰς ἐντυπώσεις του περὶ τῆς ἐπαναστάσεως. «Κίνημά τι», εἶπεν, «ὅπερ ἔτεινεν ἐν πρώτοις εἰς τὴν ἐπιδίωξιν διοικητικῶν τινων μεταῤῥυθμίσεων, ἀνεφάνη ἐν Κρήτῃ περὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος ἔτους. Οἱ Ἕλληνες τῆς Κρήτης συνέδραμον εἰς τὸν ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα, σώζουσι δὲ ἀκμαίαν εἰσέτι τὴν ἀνάμνησιν τῶν ἀποφάσεων, δι’ ὧν ὑπήχθησαν πάλιν εἰς τὴν κυριαρχίαν τῆς Πύλης· πλέον δὲ ἢ ἅπαξ ἀπέδειξαν λαβόντες τὰ ὅπλα κατὰ τῆς τυραννικῆς διοικήσεως, ὅτι οὐδόλως ἐγκατέλιπον τὰς ἐπὶ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ 1830 ματαιωθείσας ἐλπίδας. Αἱ δυσχέρειαι ἐπηύξησαν ταχέως. Ἡ μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἕνωσις ἐψηφίσθη καὶ ἀντικατέστησε τὸ πρόγραμμα τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Μεθ’ ἣν δὲ προεκάλεσε δόνησιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καὶ ἐνώπιον τῶν συμπαθειῶν ἃς διήγειρεν ἐν Εὐρώπῃ, ἐρωτῶμεν ἂν οἱ κατὰ πρῶτον, ὡς ἱκανοὶ κριθέντες συνδυασμοὶ, ἐπαρκῶσι πλέον σήμερον.» Λοιπὸν ὁ αὐτοκράτωρ ἐθεώρησε τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης ὡς δικαίαν, τὴν δὲ αἰτίαν αὐτῆς ἀπέδωκεν εἰς τὰ πρωτόκολλα τοῦ 1830 καὶ εἰς τὴν ἄρνησιν τῆς Τουρκίας τοῦ νὰ ἐκτελέσῃ τὰς ὑποσχέσεις αὐτῆς· ἀμφίβαλλε δὲ, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐλάλει, ἐὰν αἱ προτάσεις περὶ ἡγεμονίας, αἱ ὁποῖαι ὑπὲρ αὐτῆς εἶχον γείνει ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας, ἤρκουν πλέον εἰς τὸ μέλλον, μετὰ τὴν πρόοδον καὶ τὰς διαστάσεις, τὰς ὁποίας ἡ ἐπανάστασις εἶχε λάβει. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ τῆς Γαλλίας προέβη. Εἰς τὴν ἐπιστολὴν τῆς 12 Ἰανουαρίου 1867 γίνεται λόγος περὶ τῆς ἑνώσεως. «Σήμερον τὸ ἑσπέρας», γράφει ὁ Ἄγγλος πρέσβυς τῷ κυρίῳ Στάνλεϋ, ἀπελθὼν εἰς συνάντησιν τοῦ κυρίου Μουτιὲ, ἀνεκοίνωσα αὐτῷ τὰς ὁδηγίας, ἃς ἡ Υ. Ε. διεβίβασε πρὸς τὸν λόρδον Λάϋονς, διὰ τῆς ἀπὸ 17 ἱσταμένου διακοινώσεως αὐτῆς ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Μουτιέ, ἀκροασθεὶς μετὰ πολλῆς προσοχῆς τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα, μοὶ εἶπεν, ὅτι ἔφθασεν ἤδη εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ προτιμώτερον διὰ τὴν Πύλην, ἐὰν, ἀντὶ νὰ προσπαθῇ νὰ συνδιαλλάξῃ τοὺς χριστιανοὺς τῆς Κρήτης, χορηγοῦσα αὐτοῖς εἶδός τι αὐτονομίας, παρεχώρει ἐντελῶς τὴν νῆσον. Ὁ κύριος Μουτιὲ ἐφρόνει, ὅτι ἡ Κρήτη ἀπώλετο ἤδη διὰ τὴν Τουρκίαν, καὶ ὅτι ἦτον αἱρετώτερον διὰ τὸν Σουλτάνον νὰ παραδεχθῇ τὸ μέτρον τοῦτο, παρὰ νὰ παραχωρήσῃ μεταῤῥυθμίσεις, αἵτινες δὲν θὰ ἐξήρκουν νὰ συνδιαλλάξωσι τοὺς χριστιανοὺς μετὰ τῆς Τουρκικῆς κυβερνήσεως. Ἡ Κρήτη, ἐπρόσθεσεν ὁ κ. Μουτιέ, εἶναι μέλος σεσηπὸς τῆς Αὐτοκρατορίας. Καλλίτερον εἶναι νὰ γίνῃ ἡ ἀκρωτηρίασις αὐτοῦ, ἢ νὰ ἐπέλθῃ ἡ γάγγραινα, ἥτις ἐνδέχεται νὰ δηλητηριάσῃ ἅπαν τὸ σῶμα. Ὁ κύριος Μουτιὲ προσέθηκεν, ὅτι, ἐὰν οὗτος εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν τοῦ Σουλτάνου, δὲν θὰ ἐδίσταζε νὰ παραιτηθῇ καὶ τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσαλίας.» Βλέπετε, κύριοι, τὴν πρόοδον τοῦ ζητήματος. Οἱ λόγοι οὗτοι δὲν προέρχονται ἀπὸ εὐτελῆ τινα Δύναμιν· προέρχονται ἀπὸ τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἥτις, ὡς γνωρίζετε, ἀπὸ τοῦ 1856 προηγεῖται εἰς τὰς ὑποθέσεις τῆς Ἀνατολῆς. Ἡ Γαλλία τοιαύτην ἰδέα ἐσχημάτισε περὶ τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης. Ἔλαβε δὲ τὴν πρωτοβουλίαν, ἀνεκοίνωσεν, ὅτι θεωρεῖ τὴν Κρήτην ὡς μέλος τῆς Αὐτοκρατορίας σεσηπὸς καὶ γαγγραινῶδες, ὅτι θεωρεῖ τὴν ἀποκοπὴν αὐτοῦ ἀναγκαίαν, πρὸς διατήρησιν τοῦ ὑπολοίπου σώματος, προτείνει τὸν ἀποχωρισμὸν τῆς Κρήτης ἀπὸ τῆς Τουρκίας καὶ τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ μετ’ ὀλίγον τὴν πρώτην Μαρτίου τοῦ 1867, ὁ ἴδιος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας μαρτυρεῖ περὶ τῆς γαλλικῆς πολιτικῆς τὰ ἑξῆς: «Ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γαλλίας μοὶ ἀνεκοίνωσε σήμερον τὸ περιεχόμενον διακοινώσεώς τινος τοῦ κ. Μουτιέ. Ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης, λέγει ὁ κ. Μουτιέ, ἐξακολουθεῖ ἀκόμη, καὶ, καθ’ ἃ φαίνεται, ἐντείνεται· τὰ πρὸς εἰρηνοποίησιν ὑπὸ τῆς Πύλης ἐφαρμοσθέντα μέτρα ἐξηλέγχθησαν ἀνίσχυρα, ἡ δὲ εἰς Κωνσταντινούπολιν ἀποστολὴ τῶν ἀντιπροσώπων εἶναι σχεδὸν χλεύη. Ἡ Τουρκία δὲν εἰμπορεῖ ἐπὶ πολὺ νὰ ὑπάρξῃ, ὡς ἔχει τανῦν. Ὁ ἀποχωρισμὸς τῆς Κρήτης εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην τῆς γαλλικῆς κυβερνήσεως, ἀναπόφευκτος. Ἀλλ’ ἡ Πύλη θὰ ἔπραττε κάλλιον, εἰ εἰλικρινῶς ἠρώτα τοὺς Κρῆτας, ἐὰν ἐπιθυμῶσι νὰ ἑνωθῶσι μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Τοιουτοτρόπως θὰ διεφύλαττε τὴν ἀξιοπρέπειάν της, λαμβάνουσα τὴν πρωτοβουλίαν.» Αὕτη, κύριοι, ὑπῆρξεν ἡ πρώτη περίοδος τῆς γαλλικῆς πολιτικῆς, ἀπέναντι τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν παρετάθη ἐπὶ πλέον ὑπέστη ἀλλοίωσιν, τὴν ἀλλοίωσιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας ἐν τῷ κοινοβουλίῳ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι πρὸ μηνῶν ἡ ἀντιπολίτευσις τῆς Γαλλίας ἔφερεν εἰς συζήτησιν τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης· ἐκεῖ, ἐν ὀνόματι τοῦ Αὐτοκράτορος, ἡ κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ ἐκθέσῃ τὴν πολιτικήν της· καὶ ἰδοὺ πῶς διετύπωσε καὶ ἐδικαιολόγησεν αὐτήν «Ὁ πόλεμος τῆς Κριμαίας πληροῖ τοσαύτης ὡραιότητος μίαν σελίδα τῆς ἱστορίας τῆς Αὐτοκρατορίας, ὥστε δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἀποχωρισθῶμεν τῆς δόξης αὐτῆς. Παρήγαγε δὲ τοσοῦτον μεγάλας συνεπείας, ὥστε δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὰς ἐξ αὐτῆς ὠφελείας. Ἓν τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ πολέμου τῆς Κριμαίας ὑπῆρξεν ἡ ἐξασφάλισις τῆς ὑπάρξεως καὶ τῆς ἀκεραιότητος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο δὲν περικλείει συμφέρον μόνον γαλλικὸν, ἀλλ’ ἀληθὲς Εὐρωπαϊκὸν συμφέρον.» Ἡ φιλελληνικὴ λοιπὸν πολιτικὴ τῆς Γαλλίας ἀντικατεστάθη διὰ τῆς θεωρίας τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἐνῷ δὲ τὸ πρὶν, ὡς προεξέθεσα, ἡ ἀνεξαρτησία τῆς Κρήτης ἐθεωρήθη παρὰ τῆς Γαλλίας ὡς ἀναγκαία πρὸς συντήρησιν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἤδη θεωρεῖται, ὡς ἀνατροπὴ αὐτῆς καὶ ὡς ἀναίρεσις τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέμου! Ἀλλὰ τὴν αὐτὴν μεταβολὴν ὑπέστη καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς Ἀγγλίας. Ἡ πρώτη περίοδος τῆς πολιτικῆς αὐτῆς ἦτο λίαν φιλελληνική· καὶ δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προστρέξωμεν εἰς ἐνδείξεις, διὰ νὰ ἐξαγάγωμεν τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Ἔχομεν ἐπιστολὴν ἀξιόπιστον, προερχομένην ἀπὸ Αὐστριακὴν πηγὴν, ἥτις τὸ μαρτυρεῖ. Ἰδοὺ τὶ ἔγραφε πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸν εἰς Βιέννην ἡ ἐν Παρισίοις αὐστριακὴ πρεσβεία, τὴν 30 Δεκεμβρίου 1866. «Ἡ διαγωγὴ τῆς Ἀγγλίας ἐν Ἑλλάδι, ἥτις ἐσχάτως ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ προξενῇ ἔκπληξιν, φαίνεται, ὅτι νεωστὶ μετεῤῥυθμίσθη, καὶ πληροφοροῦμαι, ὅτι οἱ Βρεττανικοὶ πράκτορες ἐν Ἑλλάδι καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀγγλικῆς μοίρας ἔλαβον διαταγὴν ν’ ἀναστείλωσι τὰς συμπαθείας αὐτῶν τὰς εἰς ὑπερβολὴν φιλελληνικάς» (de rengainer leurs sympathies par trop philhellènes.) Ἐπραγματεύθην, κύριοι, τὸ ζήτημα τοῦτο κατὰ τὴν τελευταίαν σύνοδον τῆς διαλυθείσης Βουλῆς. Ἤθελον μακρύνει πολὺ τὸν λόγον, ἂν ἤθελον ἐπανέλθει εἰς τὸ ἴδιον ζήτημα, ἵνα πραγματευθῶ αὐτὸ ἐν ἐκτάσει. Μ’ ὅλον ὅτι ἀναγνωρίζω, καί τοι δὲν πρόκειται ἤδη περὶ ἐξελέγξεως τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, τὴν πραγματικὴν ἀξίαν μιᾶς συζητήσεως τοῦ ζητήματος ἐκτενοῦς, περιωρίσθην ν’ ἀναφέρω μόνον ὀλίγα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἦσαν, κατὰ τὴν περυσινὴν συζήτησιν, ἄγνωστα, καὶ τὰ ὁποῖα ἐπορίσθημεν ἐκ τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα κατόπιν ἐδημοσιεύθησαν, ὅπως ἀποδείξω, ὅτι ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης ἄλλην φάσιν εἶχεν εἰς τὴν ἀρχὴν καὶ ἄλλην φάσιν ἔλαβε κατόπιν ἐν τῇ πολιτικῇ. Τοῦτο δὲ πρὸς οὐδένα ἄλλον σκοπὸν, εἰμὴ ὅπως φθάσω εἰς τὴν εὕρεσιν τοῦ καθήκοντος, ὅπερ εἶχεν ἡ σήμερον κυβέρνησις. Γνωρίζετε, κύριοι, ὁποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς διεγέρσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ἐν μέσῳ τῆς ἀκμῆς τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης. Ἠξεύρετε, ὅτι τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα ἐν Εὐρώπῃ θεωρεῖται ὡς τὸ φοβερώτερον πάντων, καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει ζήτημα, μέχρι τοῦδε τοὐλάχιστον γνωστὸν, τὸ ὁποῖον ἀπέναντί του νὰ μὴν ὑποχωρῇ. Ὅλαι αἱ ἔριδες μεταξὺ τῶν Δυνάμεων τῆς Δύσεως καταστέλλονται καὶ καταπαύουν καὶ ἐξαφανίζονται, ἅμα τὸ ζήτημα τοῦτο ἀναφανῇ. Δυστυχῶς τῷ 1867, οὐχὶ βεβαίως μὲ κακὴν πρόθεσιν, ἀλλὰ μὲ τὸν ἀγαθὸν σκοπὸν, ὅτι προσφέρεται ὑπηρεσία εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης, ἐγένετό τις περιπλοκὴ μεταξὺ τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Τέλος, ὁ Βασιλεὺς, χρώμενος τῷ δικαιώματι, τὸ ὁποῖον ἔδιδεν εἰς αὐτὸν τὸ Σύνταγμα, διέλυσε καὶ τὴν κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ἄριστα δὲ ποιῶν, προσεκάλεσε τὸν ἀξιότιμον νῦν πρωθυπουργὸν, ὅπως διευθύνῃ εἰς τόσον σοβαρὰς περιστάσεις τὰ πράγματα τοῦ τόπου. Ἡ θέσις λοιπὸν τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως ἦτο λίαν καθαρά. Προορισμὸς αὐτῆς ἦτο νὰ διαλύσῃ τὰς δυσπιστίας τῆς Δύσεως. Ἡ διάλυσις τῆς δυσπιστίας ἤθελεν ἐπιφέρει τὴν διάλυσιν τοῦ συνασπισμοῦ αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Ἔπρεπε λοιπὸν μὲ κάθε τρόπον ἡ κυβέρνησις ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι ἀπεμακρύνθη τῆς θεωρίας τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, καὶ ὡς ἀρχὴν νὰ θέσῃ «ἡ Κρήτη διὰ τῆς Κρήτης» Ἔπρεπε νὰ πείσῃ τὴν Εὐρώπην περὶ τῆς ἀμεροληψίας της ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τῆς ἀμεροληψίας ἣν ἠκολούθησεν ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821, καὶ ἥτις, ἐφαρμοσθεῖσα ἐν ἀρχῇ τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως, ἴδατε ὁποῖα ἐπήνεγκεν εὐάρεστα ἐν τῇ Διπλωματίᾳ ἀποτελέσματα. Ἀλλὰ δυστυχῶς, κύριοι, ὅστις ῥίψει ἓν βλέμμα ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς, ἐρωτῶ, βλέπει μεταβολήν τινα εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ 1867; Τί εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως παρὰ ἀντίγραφον τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς παρελθούσης; Ἔκδοσις δευτέρα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1867, οὐχὶ ἐπεξειργασμένη, ἀλλ’ ἁπλῶς ἐπηυξημένη. Ἡ κυβέρνησις, δὲν ἠξεύρω διὰ τίνα λόγον, ἀπέσχε νὰ καταθέσῃ οὐδ’ ἓν ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ χύσῃ φῶς ἐπὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἠρνήθη ἀπὸ τὰς προκατόχους κυβερνήσεις οὔτε ἡ πρώτη, οὔτε ἡ δευτέρα· διότι καὶ τῆς πρώτης τὸ μόνον ἔγγραφον, τὸ πολιτικὸν ὑπόμνημα, ἐδημοσιεύθη, καὶ τῆς δευτέρας τὸ σπουδαῖον ἐκεῖνο ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον πέρυσιν ἀνέλυσα, ἐδημοσιεύθη καὶ ἐγένετο ἀντικείμενον συζητήσεως. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν τὰ μέσα, ὅπως κρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως. Ἀπέχουν νὰ δικαιολογηθοῦν· οὔτε τὰς θυσίας τὰς ὁποίας μᾶς ζητοῦν, οὔτε τὰς πράξεις, τὰς ὁποίας ἔπραξαν, φιλοτιμοῦνται νὰ δείξωσιν ἂν ᾖναι σκόπιμοι, καὶ ἂν φέρωσιν εἰς ἀσφαλὲς τέλος, καὶ οὔτε κἂν εἶναι παρὼν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως τὸν ἐρωτήσω, ἂν τὴν ἐγκύκλιον τοῦ προκατόχου του, ἥτις εἶχε περιπλέξει τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, ἀνῄρεσε καὶ ἐματαίωσεν. Ἀλλ’ ἂν, κύριοι, ἡ σημερινὴ κυβέρνησις ἦλθεν ὅπως ἀκολουθήσῃ κατὰ πάντα τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ κυβέρνησις ἡ προγενεστέρα, δὲν συλλογίζεται, ὅτι ἔθεσεν ἓν ζήτημα φοβερὸν μεταξὺ αὑτῆς καὶ τοῦ Βασιλέως αὑτοῦ; Διότι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς εἶναι ἔργον λίαν σοβαρὸν· καὶ ὡς ἔργον τοιοῦτον τὸ ἀπεφάσισεν ὁ Γεώργιος. Ἐὰν δὲ ἀποδειχθῇ ἐκ τῆς θεωρίας τῆς κυβερνήσεως καὶ τῶν πραγμάτων, ὅτι ἡ κυβέρνησις οὐδεμίαν μεταβολὴν ἐπήνεγκε καὶ εἰς οὐδένα τῶν σκοπῶν, τοὺς ὁποίους εἶχεν ἡ διάλυσις καὶ ἡ ῥιζικὴ ἐκείνη μεταβολὴ ἀνταπεκρίθη, δὲν θέτει ἓν ζήτημα φοβερὸν μεταξὺ αὑτῆς καὶ τοῦ Βασιλέως; Ἀλλὰ, καίτοι μὴ ἔχοντες οὐ μόνον ἔγγραφον, ἀλλ’ οὔτε κἂν μίαν πολιτικὴν ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, περὶ τῆς πολιτικῆς, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον καὶ εἰς τὰ αὐτοκρατορικώτατα ἔθνη δὲν ἀρνοῦνται αἱ Κυβερνήσεις εἰς τὰ Κοινοβούλια, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον καὶ εἰς αὐτὰς τὰς ὁμαλωτάτας περιστάσεις ἤθελε θεωρηθῆ ἀσυγχώρητον, ὀφείλομεν νὰ ζητήσωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως ἐκ τῶν πράξεων αὐτῆς. Θέλω ἀναζητήσει εἰς τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἐπροξένησαν ἐντύπωσιν, τὶ τάχα στοχάζεται καὶ ὁποῖον τάχα σχέδιον ἔχει κατὰ νοῦν ἡ κυβέρνησις εἰς τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικόν. Δύω ἀποτείνω κυρίως κατηγορίας. Πρῶτον, ὅτι «ἠρνήθη εἰς «τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης πᾶσαν ἠθικὴν συνδρομήν»· καὶ δεύτερον, ὅτι «διευθύνει οὕτω πως τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, ὥστε κατέστησεν ἀναγκαίαν τὴν πτῶσιν τῆς ἐπαναστάσεως.» Ἀπέδειξα, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ὅτε ἐσυζήτησα τὸ ζήτημα τοῦτο, ὅτι τὸ κυριώτερον στοιχεῖον τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος ἔπρεπε νὰ ᾖναι τὸ στοιχεῖον ἐκεῖνο, ὅπερ, ἀκμαῖον διατηρούμενον ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821, ὁ ἐνθουσιασμὸς, συνέτριψε τὴν πεπωρωμένην καρδίαν τῆς διπλωματίας. Ὁ ἐνθουσιασμὸς συναθροίζει συνδρομάς· ὁ ἐνθουσιασμὸς κατακτᾷ τὴν κοινὴν γνώμην· ἡ κοινὴ γνώμη πιέζει, ἐξασκοῦσα μεγάλην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν κυβερνήσεων. Καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ἔχων ὑπ’ ὄψιν ὁ Κ. Βαλασσόπουλος, εἶπε προχθὲς, ὅτι τὰ πάντα θέλουσι διαλυθῆ δι’ αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἔχω ἐναντίαν γνώμην τῆς τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ. Φρονῶ, ὅτι οὐδὲν ἴχνος ἐνθουσιασμοῦ σώζεται πλέον. Ὁ ἐνθουσιασμὸς κατέπεσε καὶ ἐξηλείφθη ὁλοτελῶς· δὲν ὑπάρχει τίποτε πλέον, Κύριοι, καὶ δὲν διστάζω νὰ κατηγορήσω τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἀκηδίαν της. Τὴν ἰδέαν ταύτην τοῦ ἐνθουσιασμοῦ δὲν ἠδύνατο βεβαίως νὰ εὕρῃ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ καὶ ἐν τοῖς γραφείοις. Ἔπρεπε νὰ συλλογισθῇ, ὅτι εἰς ἐκτάκτους καὶ τόσον σπουδαίας περιστάσεις κυβερνῶσα, ὤφειλε ν’ ἀναζητήσῃ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς ὑπεράνω τῶν γραφείων, εἰς κόσμον ὑψηλότερον. Εἶναι ἀξιοκατάκριτος λέγω ἡ Κυβέρνησις, διότι ὁ ἰσχυρότερος μοχλὸς καὶ ὁ παντοδύναμος ἦτον αὐτός· ἰσοδυναμεῖ δὲ ἡ παράλειψίς του μὲ ἐντελῆ ἐγκατάλειψιν ἑνὸς λαοῦ, ὅστις χύνει ἀφειδῶς τὸ αἷμά του ὑπὲρ ἡμῶν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡμεῖς δυστυχῶς διστάζομεν νὰ θυσιάσωμεν τὰ ποταπώτερα συμφέροντα ὑπὲρ τῆς πατρίδος μας. Γνωρίζετε, κύριοι, ὁποίαν χρῆσιν τοῦ στοιχείου τούτου ἔκαμεν ἡ Ἰταλία, ἤτοι τὸ Πεδεμόντιον, ὑπὲρ τῆς Ἰταλικῆς ἑνώσεως. Παραλείπω τὴν ὑλικὴν συνδρομήν· λαλῶ διὰ τὴν ἠθικὴν, τὴν ὁποίαν τοσοῦτον ἐξεμεταλλεύθη, ὅπως συστήσῃ πρῶτον τὰ στοιχεῖα, τὰ συμπήξῃ καὶ οὕτω μορφώσῃ τὴν ἐπανάστασιν καὶ τὴν ὁδηγήσῃ. Καὶ δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ὅλα τὰ κράτη φροντίζουσιν, ὅπως τῶν ἄλλων ἐπικρατειῶν κερδίζωσι τὴν κοινὴν γνώμην ὑπὲρ τῶν ζητημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρονται. Τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ἐγένετο ἀκόλαστος χρῆσις τῷ 1866. Ὁμιλῶ δὲ μὲ πικρίαν διὰ τὴν παράλειψιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, διότι θεμιτὸν ἦτο καὶ ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ μετέλθῃ πᾶν μέσον πρὸς τοῦτο. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ 66 ἐδικάσθη καὶ ἠθωώθη. Ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ, ἄνευ ἀνωτέρας διαταγῆς, ἐδημοσίευσε μίαν ἐπιστολὴν τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν, εἰς τὴν ὁποίαν τοῦ ἔλεγεν, ὅτι αἱ ἐκθέσεις καὶ τὰ τηλεγραφήματα, τὰ ὁποῖα σοὶ πέμπω καὶ τὰ ὁποῖα σοὶ παραγγέλλω νὰ δημοσιεύῃς, περιέχουσι πλήρη τὴν ἀλήθειαν καὶ πρέπει νὰ δημοσιεύωνται ὡς αὐθεντικὰ καὶ ὡς ἐπίσημα. Ἔπραξε δὲ τοῦτο ὁ πρόξενος, ὅπως ἀποσπάσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Κοινοῦ ἀπὸ τῶν ψευδῶν ἐκθέσεων τῆς Τουρκίας καὶ τῶν ὀργάνων της. Ὁ πρέσβυς τῆς Τουρκίας ἐν Λονδίνῳ ἔσπευσε νὰ καταγγείλῃ τὴν ἑλληνικὴν κυβέρνησιν, ὅτι παραβιάζει τὴν οὐδετερότητα, προσπαθοῦσα νὰ διεγείρῃ τὸ κοινὸν πνεῦμα διὰ τῶν ἐκθέσεων καὶ τῶν τηλεγραφημάτων αὐτῆς. Τὸ πρᾶγμα ἀνεκρίθη· ἀλλ’ ἡ ἀγγλικὴ κυβέρνησις δὲν ἐδίστασε ν’ ἀποδώσῃ δίκαιον εἰς τὴν ἑλληνικὴν, εἰποῦσα, ὅτι τὸ ἔργον τοῦτο τῆς ἑλληνικῆς κυβερνήσεως δὲν εἶναι εἰμὴ ἠθικὴ ἐπέμβασις, ἐπιτετραμμένη καὶ συγγνωστή. Ἐπίσης, ὅταν εἰς τὴν Γαλλίαν ἡ κυβέρνησις τοῦ 66 ἀπένειμε πρὸς τοὺς δημοσιογράφους μίαν δωδεκάδα παρασήμων διὰ τὸν φιλελληνισμόν των, διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν ἔδιδον εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης καὶ εἰς τὸν ἑλληνισμὸν, ὁ πρέσβυς τῆς Τουρκίας ἔκαμε παράπονα εἰς τὴν Γαλλικὴν κυβέρνησιν κατὰ τῆς ἑλληνικῆς καὶ παρεκάλεσεν αὐτὴν νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ τὴν παραδοχὴν τῶν παρασήμων· ἀλλ’ ἡ Γαλλικὴ κυβέρνησις ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν τοῦ πρέσβεως τῆς Τουρκίας, εἰποῦσα, ὅτι εἶναι ἠθικὴ συνδρομὴ, τὴν ὁποίαν ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις δύναται νὰ δίδῃ εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης. Ἀλλ’ εἰς τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ σᾶς ἀνέφερα, τοῦ Γαλλικοῦ κοινοβουλίου, γενομένην πρὸ τριῶν ἢ τεσσάρων μηνῶν, ὅτε ἡ ἀντιπολίτευσις συνεζήτησε τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, ὁ Ἰούλιος Φάβρος ὡμίλησε περὶ τῆς Κρήτης, ὡς περὶ γεγονότος παρεληλυθότος καὶ ἔχυσε δάκρυα ἐπὶ τοῦ τάφου αὐτῆς. Καὶ ἐν τούτοις, καθ’ ἣν στιγμὴν αὐτὸς ἐλάλει, οἱ Ἕλληνες τῆς Κρήτης ἐνίκων εἰς τὰ πέριξ Ἡρακλείου, καὶ κάτοικοι τοῦ Ἡρακλείου ἰδόντες τοὺς Τούρκους ἐπανερχομένους ἡττημένους ἔσυρον τὰ ξίφη, ἐξῆλθον ἐκτὸς καὶ κατέσφαξαν 200 γυναικόπαιδα, ἀφοῦ ἐλεηλάτησαν καὶ ἔκαυσαν τὰ χωρία. Καὶ ἡ ἑκατόμβη αὕτη, ἥτις προσεφέρθη ὑπὲρ ἡμῶν, ἔμεινεν ἄγνωστος εἰς τὸ κοινοβούλιον τῆς μεγάλης Γαλλίας, ἕνεκα τῆς ἀκηδίας τῆς κυβερνήσεως, ἥτις ὤφειλε σύστημα ὁλόκληρον νὰ διοργανίσῃ πρὸς διατήρησιν τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ὑπὲρ τῆς κρητικῆς ἐπαναστάσεως. Ἕνεκα τούτου τὰ μέσα καὶ τὰ ἠθικὰ καὶ τὰ ὑλικὰ ἐξέλιπον, ὁ ἐνθουσιασμὸς κατεσβέσθη, καὶ θαυμάζω πῶς ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν δὲν τὸ ἐννοεῖ, ἐνῷ ἤρκει νὰ παρατηρήσῃ τὸ κατάστιχον τοῦ δανείου. Ἀλλὰ, κύριοι, οὐ μόνον ἐκ τῆς ἀκηδίας της, ἀλλὰ καὶ διὰ πράξεών της ἡ κυβέρνησις ἐμάρανε τὸ ζήτημα καὶ κατέπαυσε τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ ζῆλον. Ἀπηγόρευσεν εἰς τοὺς προξένους της νὰ δέχωνται καὶ ἀποστέλλωσιν ἐν Ἑλλάδι χρήματα πρὸς οἱονδήποτε κομητᾶτον καὶ οἱανδήποτε ἐπιτροπήν· χρήματα δὲ, περιελθόντα εἰς χεῖρας τῶν προξένων ἢ καὶ εἰς χεῖρας τῆς ἰδίας κυβερνήσεως ἔστρεψε πρὸς ἕτερον σκοπόν.

§31ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχετε καλὰς πληροφορίας. Ὑμεῖς τὸ ἐπιστεύσατε;

§32ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἀμφισβητεῖ τὸ γεγονός· θέλων νὰ τὸν εὐχαριστήσω, τὸ παραιτῶ. Τὸν πληροφορῶ ὅμως, ὅτι δὲν κάμνω χρῆσιν εἰδήσεων, τὰς ὁποίας δὲν ἔχω ἐκ πηγῆς ἀσφαλοῦς· καὶ ὅστις ἀπὸ ὑμᾶς αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην ν’ ἀναπληρώσῃ τὴν σιωπήν μου, δὲν ἔχει δυσκολίαν νὰ λάβῃ αὐτὰς τὰς πληροφορίας ἔπειτα. Ἀλλά, Κύριοι, μήπως δὲν ἀρκεῖ ἡ συμπεριφορὰ τῶν ὀργάνων τῆς ἐξουσίας, καὶ ἐν πολλοῖς, αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τοὺς πρόσφυγας Κρῆτας ἐν Ἑλλάδι; Εἶναι περιττὸν ν’ ἀναφέρω γεγονότα, τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστὰ εἰς τὸ κοινὸν τῶν Ἀθηνῶν. Πάντες, κύριοι, καὶ Ἕλληνες καὶ ξένοι βλέπουσιν, ὅτι ἀπό τινος καιροῦ τὸ ἔδαφος τῆς Ἑλλάδος ἔχασε τὴν ἱερότητα ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔχει ἀπέναντι τῶν ξένων πρακτόρων τὸ ἔδαφος πάσης ἐπικρατείας. Παρ’ ἡμῖν ὁ πρόξενος τῆς Τουρκίας δύναται μὲ ὅλην τὴν εὐκολίαν νὰ καταῤῥαδιουργῇ τὰς οἰκογενείας· καὶ γνωρίζετε ὁποίαν ἐπιῤῥοὴν ἔχει τὸ πνεῦμα τῆς οἰκογενείας ἐπὶ τὸν πολεμιστήν. Κανεὶς φραγμὸς ἐκ μέρους τῆς διοικήσεως δὲν ἐτέθη, ἀλλὰ μὲ φρίκην εἶδε τὸ κοινὸν συντρέχοντα τὰ ὄργανα τῆς ἀστυνομίας πρὸς ἐκτέλεσιν πράξεων, αἱ ὁποῖαι οὐ μόνον δὲν ἀποδεικνύουσι τὴν συνδρομὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καταδεικνύουσιν, ὅτι ὁ ἀγὼν πλέον οὗτος θεωρεῖται παρ’ αὐτῆς ὡς βάρος καὶ ὅτι δὲν περιμένει παρὰ τὴν ὥραν τῆς λήξεώς του. Ἐννοῶ πολὺ καλὰ τὴν κυβέρνησιν, μὴ συντασσομένην μὲ τὴν γνώμην τῆς Κρήτης τοῦ νὰ δεχθῇ βουλευτὰς εἰς τὸν περίβολον τῆς βουλῆς. Εἶμαι βέβαιος, εἶμαι ὑπερβέβαιος, ὅτι οὔτε κἂν ἐκεῖνοι ἠγνόουν, ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ· ἤθελον ὅμως νὰ δώσωσι μίαν τρανωτάτην ἀπόδειξιν τῆς σταθερᾶς ἐπιμονῆς των εἰς τὸ ψήφισμα τῆς ἑνώσεως, καὶ ἤθελον νὰ διαψεύσωσι τὰς συκοφαντίας, τὰς ὁποίας ἡ τουρκόφιλος Δύσις ἐξέπεμπεν, ὅτι δῆθεν παρῄτησαν τὴν ἰδέαν τῆς ἑνώσεως. Ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ τὸν καταδιωγμὸν, ὁ ὁποῖος ἔγεινε κατὰ τῶν ἀτόμων· δὲν ἐννοῶ, πῶς ἦτο ἀναγκαία εἰς τὴν διάνοιαν τῆς κυβερνήσεως, ἵνα μὴ γίνωσι δεκτοὶ οἱ βουλευταὶ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, ἡ σύλληψις, ἡ φυλάκισις αὐτῶν, ἡ ἀποπομπή. Στοχασθῆτε τὸν Κωσταρόν, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα πάντες γνωρίζετε, διὰ τὴν διακεκριμένην θέσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐν τῇ ἐπαναστάσει, συλληφθέντα καὶ ἀποδιωχθέντα, χωρὶς κἂν νὰ δυνηθῇ νὰ φιλήσῃ τὰ τέκνα του, τὰ ὁποῖα πρὸ τοσούτου καιροῦ εἶχε νὰ ἴδῃ, καὶ ὁ ὁποῖος, ἐπανερχόμενος εἰς τὴν Κρήτην, ἔγεινεν ἀρχηγὸς τῆς ἰδέας τῆς ἡγεμονίας.

§33ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Γνωρίζετε, τί εἶναι ὁ Κωσταρός; (θόρυβος).

§34ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐννοεῖται, ἀξιότιμε πρωθυπουργὲ, ὅτι αὐτὴ ἡ συζήτησις δὲν δύναται νὰ ᾖναι πλήρης, διότι δὲν εἴμεθα μόνοι ἐνταῦθα....

§35ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ἂν ἤμεθα μόνοι, θὰ εἶχε καὶ ἓν ἀποτέλεσμα.

§36ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Οὔτε τοῦ ἑκατοστοῦ δὲν δύναται νὰ γίνῃ χρῆσις.

§37ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ἂν ἤμεθα μόνοι, θὰ ἠκούετε καὶ ἀπὸ ἡμᾶς περισσότερα.

§38ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀνέφερον γεγονότα, τὰ ὁποῖα περιέχονται εἰς ἐπίσημα ἔγγραφα, εἰς ἀναφορὰς πρὸς τὴν κυβέρνησιν καὶ εἰς ἀναφορὰς πρὸς τὸν Βασιλέα, καὶ δὲν ἐζήτησα νὰ μάθω τὴν ἀλήθειαν εἰς πληροφορίας ἀδεσπότους. Νομίζω, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ ἐξαιρετικὸν σιτηρέσιον, τὸ ὁποῖον ἐδίδετο εἴς τινας τῶν διακεκριμένων οἰκογενειῶν τῆς Κρήτης, αἵτινες μένουσιν ἐνταῦθα, ἐκόπη ἐπ’ ἐσχάτων. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἐξετάσω τὴν ἱστορίαν τοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον σᾶς προανέφερα, τοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ πρώτη ἀπόπειρα πρὸς κατάργησιν τῆς ἑνώσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐξέτασις τοιαύτη. Ἀλλ’ ἐν πλήρει πεποιθήσει ἀποδίδω τοῦτο εἰς τὴν ἀποθάῤῥυνσιν τῆς Κρήτης, προελθοῦσαν ἀπὸ τὴν πεποίθησιν, τὴν σχηματισθεῖσαν καὶ ἐκ τῶν πράξεων καὶ ἐκ τῶν παραλείψεων, ὅτι ἡ Κρήτη εἶναι πλέον βάρος. Ἔχω δὲ ὅλον τὸ δικαίωμα νὰ τὸ πιστεύσω καὶ νὰ θέσω ὡς πρωτίστην βάσιν τοῦ ψηφίσματος τούτου ταύτην τὴν ἰδέαν, διότι, Κύριοι, δὲν εὑρίσκω οὐδεμίαν ἄλλην, ἥτις νὰ τὸ ἐξηγῇ. Μετὰ τὸν ἀπαραδειγμάτιστον ἡρωϊσμόν, μετὰ τὴν καρτερικότητα, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ἡ Κρήτη, δὲν βλέπω τίποτε ἄλλο παρὰ τὴν ἰδέαν τῆς ἀποθαῤῥύνσεως, ὡς δυναμένην ν’ ἀνατρέψῃ τὸ ψήφισμα τῆς ἑνώσεως. Καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἂν ἐξακολουθῇ αὐτὴ ἡ κατάστασις, αὐτὴ ἡ ἀποθάῤῥυνσις, ἡ Κρήτη, μὴ δυναμένη νὰ τραφῇ ἄνευ τῆς ἠθικῆς ταύτης τροφῆς, θέλει ἔχει βεβαίως τέλος ἀπαίσιον. Ἀλλὰ κατ’ ἄλλον τρόπον εἰς τὸ αὐτὸ φθάνομεν συμπέρασμα. Ἐρωτῶ τὴν κυβέρνησιν, τί φρονεῖ περὶ τοῦ ψηφίσματος τῆς ἡγεμονείας; ποίαν δικαιολόγησιν θέλει νὰ δώσῃ εἰς ἑαυτήν; ὅτι τὸ ἠγνόει; ὅτι προσεπάθησε νὰ τὸ ἀναστείλῃ καὶ δὲν ἠδυνήθη; Ἀμφότερα δεικνύουν τὴν ἀνικανότητά της, ἀνικανότητα ἀσυγχώρητον. Ἂν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς παρούσης κυβερνήσεως ἐξησθενήθη τοσοῦτον ἡ ἐπιῤῥοὴ τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τῆς Κρήτης, τοῦτο δὲν δύναται νὰ ᾖναι παρὰ ἀποτέλεσμα μεγίστης ἀνικανότητος καὶ μεγίστης ἀκηδίας. Ἐὰν ὅμως πάντα ταῦτα, κύριοι, αἱ παραλείψεις καὶ τὰ σφάλματα καὶ αἱ παρεκτροπαί, δὲν ἐπήνεγκον ἓν ἀποτέλεσμα τοσοῦτον ἀπαίσιον, τίς δὲν βλέπει, ὅτι ἡ διεύθυνσις τῶν οἰκονομικῶν εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ἔχῃ ὡς ἄφευκτον ἀποτέλεσμα τὸ ἴδιον τέλος; Διότι βεβαίως, ἐὰν ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου ᾖναι τοιαύτη, ὁποίαν ἰσχυρίζομαι, κατάστασις οὐδόλως ἀπέχουσα τῆς χρεωκοπίας, πῶς εἶναι δυνατὸν κυβέρνησις μὴ δυναμένη νὰ κυβερνήσῃ τὰ ἐντὸς, ὅτι θέλει δυνηθῆ νὰ διευθύνῃ καὶ σώσῃ ἓν ἐξωτερικὸν ζήτημα τοσοῦτον σπουδαῖον; Ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἕτερον ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ ἐπιφέρῃ, ὡς προεῖπον, ἀναγκαίως τὴν πτῶσιν τῆς Κρήτης. Ὀλίγα θέλω εἰπεῖ περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, καί τοι δὲν ἐνδιαφέρει μόνον τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικὸν, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ τὸ ζήτημα τὸ ἐσωτερικόν. Δὲν ἐννοῶ, κύριοι, πῶς ἠδυνήθη ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ὀλίγους ἀριθμοὺς ἀνέγνωσε καὶ τούτους μετέπειτα παρέλαβε καὶ ἀνεχώρησε, πῶς ἠδυνήθη τὸ ἔλλειμμα τοῦ 68 νὰ περιορίσῃ εἰς 7½ ἑκατομμύρια. Παραδέχομαι τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ Κ. ὑπουργοῦ ὡς πρὸς τὰ ἔσοδα, καί τοι τὰ πράγματα δὲν συνηγοροῦσι πολύ. Τὰ ἔξοδα, τακτικά τε καὶ ἔκτακτα, ἀναβαίνουσιν εἰς 46,840,000, ἐξ ὧν ἐκπίπτω δραχ. 1,500,000, ὅπως ζητεῖ ὁ Κ. ὑπουργὸς, λόγῳ ἀδιαθέτων πιστώσεων. Ἀλλ’ ἐδῶ διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος ἰσχυρίζεται, ὅτι οὐδενὸς ἄλλου ἐξόδου ἔχομεν ἀνάγκην κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 68. Εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ λάβῃ ἀνάγκην 2 ἑκατομμυρίων, δι’ ἐκτάκτους εἰσέτι δαπάνας· διότι 500,000, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε ἐζήτησε, κατὰ μῆνα δὲν ἀρκοῦν. Δὲν ἔχει κανὲν συμφέρον ὁ κύριος ὑπουργὸς νὰ μᾶς ἀποκρύψῃ τὴν ἀλήθειαν· διότι τέλος πάντων δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς διαχερίσεως, τὴν ὁποίαν εἶναι ἐπιφορτισμένος, πρόκειται συγχρόνως περὶ τῆς ὑπάρξεως, περὶ τῆς προόδου τοῦ ταμείου, πρόκειται περὶ τῆς διευθύνσεως τῶν οἰκονομικῶν, ἐντὸς τῶν ὁποίων ὑπάρχει ἡ ζωή. Παραλείπω λοιπὸν πᾶσαν ἑτέραν πίστωσιν, τὴν ὁποίαν θ’ ἀναγκασθῇ ἡ κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ, διότι ὅλαι αἱ χρήσεις, μέχρι τῆς λήξεώς των, ἐξακολουθοῦν νὰ ζητῶσι πιστώσεις, καὶ περιορίζομαι μόνον εἰς τὴν πίστωσιν ταύτην πίστωσιν, ἡ ὁποία πάντως ἀπαιτεῖται, διότι οὐχὶ 6 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ὑπολογίζει, ἀλλὰ 8 ἑκατομμύρια δι’ ἓν ἔτος ἀπαιτοῦνται ὡς ἔξοδα προσφύγων καὶ δημοσίας ἀσφαλείας. Ὅθεν ἔξοδα 44,340,000· μέλλουσα πίστωσις 2 ἑκατομ. τὸ ὅλον ἔξοδα 46,340,000. Ἔσοδα 33,500,000 ἔλλειμμα 12,840,000. Οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ὡς τοὺς ἀνέφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Δὲν ὑπάρχει ἄλλη διαφορὰ ἢ τῶν 2 ἑκατομμυρίων, ἅτινα προσέθετα, καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι πίστωσις, ζητηθησομένη ἀναποφεύκτως.

§39ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργ. τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἐπροσθέσατε τὰς εἰσπράξεις, ἀπέναντι τῶν ἐκτάκτων δαπανῶν.

§40ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ κύριος ὑπουργὸς μοὶ κάμνει τὴν παρατήρησιν τὴν στιγμὴν ταύτην, ὅτι παρέλειψα νὰ ἐξαιρέσω ἐκ τοῦ ἐλλείμματος τῶν 12,840,000 καὶ τὰς ἐκτάκτους εἰσπράξεις, διὰ τῶν ὁποίων ἓν μέρος τοῦ ἐλλείμματος καλυφθήσεται, δηλ. τὰ δάνεια.

§41ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφ’ ὧν στηρίζονται αἱ ἔκτακτοι δαπάναι.

§42ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀλλὰ τὰ δάνεια χρησιμεύουν εἰς τὸ νὰ καλύψουν τὸ ἔλλειμμα, δὲν λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν ἵνα τὸ προσδιορίσουν. Τὸ ἔλλειμμα εἶναι 12,840,000 πῶς θὰ καλυφθῇ; Εἶναι ζήτημα τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι περιουσία, ἀλλὰ χρέος.

§43ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔλλειμμα δὲν λέγεται· εἶναι ἔκτακτος δαπάνη, ἡ ὁποία ἔχει βάσιν τὸ δάνειον τῶν 28 ἑκατομμυρίων.

§44ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καλεῖται, ἵνα διευθύνῃ ὅλα τὰ οἰκονομικὰ, δὲν καλεῖται νὰ διευθύνῃ ἓν μόνον μέρος· καλεῖται νὰ διευθύνῃ καὶ τὰς τακτικὰς καὶ τὰς ἐκτάκτους δαπάνας, νὰ προβλέπῃ περὶ τῶν μὲν καὶ περὶ τῶν δέ. Τὰ οἰκονομικὰ ὅμως διευθύνονται οὕτω πως, ὥστε ἀποτέλεσμα τῆς χρήσεως τοῦ 68 εἶναι ἔλλειμμα 12,840,000· τὸ μέσον δὲ διὰ τοῦ ὁποίου τὸ ἔλλειμμα τοῦτο θέλει καλυφθῆ εἶναι τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἀναβαίνουν εἰς 3,800,000.

§45ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μόνον εἰς 2,900,000. Κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ κυρίου Κεχαγιᾶ ἀναβαίνουν εἰς 4· ἀλλ’ εἶναι ἐκεῖνοι ἄλλοι λογαριασμοί.

§46ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τότε μένει ἔλλειμμα 10 ἑκατομμυρίων ἀνεπαπώρθωτον.

§47ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτοὶ εἶναι λογαριασμοὶ ἐδικοί σας.

§48ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πολλάκις ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ λογαριασμοῦ, ὃν προεξέθεσα, καὶ ἐρωτῶ πάντας ὅσοι διεχειρίσθητε τὰ οἰκονομικὰ κατὰ τὰ τρία ταῦτα ἔτη, ὅσοι ἐμελετήσατε καὶ ἐξητάσατε κάπως τὰς ἐκτάκτους δαπάνας, περὶ ὧν πρόκειται, ἂν ὁ λογαριασμὸς, τὸν ὁποῖον ὁ κ. ὑπουργὸς παρουσιάζει, δὲν ὑποκρύπτει δύω ἑκατομμύρια.

§49ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα εἰς τὸν ἀπολογισμὸν, καὶ εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ σᾶς εἴπωμεν τί χρειαζόμεθα. Ἡμεῖς τόσα γυρεύομεν, σεῖς λέγετε, ὅτι γυρεύομεν περισσότερα.

§50ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἔχω τὴν διάθεσιν ταύτην· ἐπιθυμῶ ὅμως ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τῶν πραγμάτων νὰ ᾖναι ἡ Βουλὴ, καὶ νομίζω ὅτι ὁ περιορισμὸς τὸν ὁποῖον κάμνετε τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων εἰς 6,200,000, εἶναι περιορισμὸς ἀσυγχώρητος, διότι τὰ πράγματα εἶναι σαφῆ, ἐξητάσθησαν καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως, παρ’ ὅπως σᾶς λέγω.

§51ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργ. τῶν Οἰκονομικῶν). Ἓξ ἑκατομμύρια ἦταν τὰ ἔκτακτα τοῦ 1867.

§52ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἓξ ἑκατομμύρια, λέγει ὁ ὑπουργὸς, ἦταν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος 1867 τὰ ἔκτακτα, ἄρα 6,000,000 θὰ ᾖναι καὶ κατὰ τὸ τρέχον. Ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν, γνωρίζει ἀπὸ πότε ἤρχισαν νὰ ἔρχωνται τὰ γυναικόπαιδα τῷ 1867; Τὴν 26 Ἰουνίου. Στοχασθῆτε λοιπὸν, κύριοι, ἂν ἔχω δίκαιον ἐγὼ ἢ ὁ ὑπουργὸς, διότι τὸ 1868 περιέχει τὴν τροφὴν τῶν γυναικοπαίδων ἐπὶ ὅλον τὸν χρόνον τοῦ ἔτους. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. ὑπουργὸν, εἶναι ἐπαρκὲς πλέον τὸ μέσον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνέθεσε τὰς ἐλπίδας του, εἶναι ἱκανὸν τὸ μέσον τοῦ ἐνθουσιασμοῦ διὰ νὰ καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα; Τὸν ἴδατε πῶς συνετρίβη ὁ ἐνθουσιασμός. Ἐὰν δὲ, κύριοι, τὸ οἰκονομικὸν σύστημα ἐξακολουθήσῃ νὰ ᾖναι τὸ αὐτὸ, ἐὰν ὑποθέσητε ἀκόμη ὅτι αἱ ἔκτακτοι περιστάσεις θέλουν λείψει ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου ἠξεύρετε ποῦ θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὸ 1869;

Ἐφιστῶ δὲ τὴν προσοχήν σας, ὅτι ὁ λογαριασμὸς αὐτὸς γίνεται χωρὶς νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι τὸ 1869 ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου θὰ περιέχῃ οὐδεμίαν ἔκτακτον δαπάνην· ὑπέθεσα ὅτι αἱ ἔκτακτοι περιστάσεις θέλουν ἐκλείψει, καὶ θέλομεν μείνει μόνον μὲ τὰ ἔξοδα τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας. Ἀντίῤῥησιν ἔχετε εἰς ταῦτα;

§53ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργ. τῶν Οἰκονομικῶν). Θὰ σᾶς ἀπαντήσω· οἱ λογαριασμοὶ γίνονται διαφοροτρόπως.

§54ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁμιλῶ νομίζω τόσον εὐκρινῶς, ....

§55ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργ. τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω εὐκρινέστερον.

§56ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ ἀπέφυγα νὰ φέρω ἀριθμοὺς νέους· ἐστηρίχθην ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους ἐφέρατε, κατ’ οὐδὲν τοὺς αὐξάνω, ἡ δὲ μόνη αὔξησις, τὴν ὁποίαν ἐπέφερα εἶναι τῶν δύο ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ, κύριοι, ἡ κυβέρνησις καθὼς καὶ πάντες ὅσοι ἠθέλησαν νὰ ὑπερασπίσωσιν αὐτὴν, ἔθεσαν τὸ ζήτημα «ἦτο δυνατὸν ἡ κυβέρνησις τοῦ 1868 νὰ φέρῃ βελτίωσιν, μεταῤῥύθμισιν εἰς τὰ οἰκονομικὰ, διαδεχθεῖσα τὸ 1867;» Εἶναι λοιπὸν ἀπελπισία κατ’ αὐτούς. Ὑπάγετε λοιπὸν καὶ εἴπατε εἰς τὸν λαὸν, ὅτι μετὰ τὸ 1867 ἐσταμάτησε πλέον πᾶσα βελτίωσις, ὅτι αἱ ἐπερχόμεναι κυβερνήσεις δὲν δύνανται ὄχι μόνον νὰ ἐλαττώσωσιν, ἀλλ’ οὐδὲ νὰ σταματήσωσι, καὶ ὅτι ἀπὸ ἔλλειμμα εἰς ἔλλειμμα περιερχόμενοι, θέλομεν φθάσει εἰς μίαν ἄπορον κατάστασιν. Ὁ λαὸς θέλει σᾶς ἀπαντήσει· «ἐπεθύμουν καλλίτερα νὰ ἔμενα ἀκυβέρνητος παρὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον νὰ κυβερνῶμαι.» Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, τοῦτο. Ἡ νέα κυβέρνησις ἐλθοῦσα εἰς τὰ πράγματα ἄνευ τοῦ προγράμματος τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῶν προκατόχων, ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ τρεῖς ἰδέας· «οἰκονομία εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, παῦσις τοῦ «περαιτέρω ἐξοπλισμοῦ, ἐπάνοδος τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων «εἰς τὴν κατάστασιν τῆς εἰρήνης.» Τὸ πρῶτον, κύριοι, ἡ οἰκονομία εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ἦτο καθῆκον τῆς κυβερνήσεως προεδρευομένης ὑπὸ τοῦ κ. Βούλγαρη. Ἦτο καθῆκον, διότι ἐπὶ τῆς ἀρχῆς αὐτῆς ἰσχυρῶς πατήσας ἀνῆλθεν· ἦτον ὑπόσχεσις ἐπίσημος, τὴν ὁποίαν εἶχε δώσει πρὸς τὸ ἔθνος. Τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐπραγματοποίησεν ὁ ἴδιος ὡς πρωθυπουργὸς τῷ 1866. Περιπλέον αἱ οἰκονομίαι τοῦ 1866 ἐπαινοῦνται ἤδη παρ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων ἀντιπάλων μας. Αἱ οἰκονομίαι εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ ἔθνους. Ἡ συνέλευσις ἐδιοίκησε μὲ 23 μόνον ἑκατομμύρια· τρεῖς μόνον συντάξεις ἀπένειμεν, 1200 ἀπομάχους ἀπέπεμψεν, ὡς παρεκτροπὴν τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς προβιβασμοὺς ἔθεσεν ἀνυπέρβλητον πρόσκομμα, τὴν συγκατάθεσίν της. Ἡ δὲ παῦσις τοῦ περαιτέρω ἐξοπλισμοῦ ἦτο ἁπλοῦν ἔργον θελήσεως. Ἡ δὲ ἐπάνοδος τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων εἰς τὴν κατάστασιν τῆς εἰρήνης εἶναι τὸ κυριώτερον προσὸν καὶ προτέρημα τῶν στρατιωτικῶν ὀργανισμῶν τῆς Εὐρώπης. Πουθενά, κύριοι, δὲν βλέπω τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον παρατηρεῖται παρ’ ἡμῖν· καὶ εἰς τὸν ὀργανισμὸν καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν δὲν ὑπάρχει διάκρισις μεταξὺ στρατιωτικῶν δυνάμεων ἐν εἰρήνῃ καὶ στρατιωτικῶν δυνάμεων ἐν πολέμῳ. Ὁποία εἶναι, κύριοι, ἡ ἔκτακτος στρατιωτικὴ δύναμις τῆς Ἑλλάδος; Εἶναι νομίζω μηδέν. Εἰς τί συνίσταται; Εἰς 2,000 κληρούχους, δεύτερον εἰς ἐθελοντάς, τρίτον εἰς τοὺς ἀποστρατευσίμους καὶ τέταρτον εἰς τοὺς ἐφέδρους. Θαυμάζω, Κύριοι, πῶς εἰς τὸν ἔκτακτον στρατὸν γίνεται λόγος περὶ κληρούχων. Οἱ κληροῦχοι εἶναι πολῖται· τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν τοὺς θέλει, δὲν εἶναι στρατιῶται, πρέπει νὰ τοὺς γυμνάσῃς. Ἀλλὰ τοιούτους ἔχομεν τὸ ἔθνος ὁλόκληρον. Δὲν ἀπαιτεῖται εἰμὴ μόνον ν’ ἀποφασίσῃς πόσους νὰ λάβῃς. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχῃς τὸν καιρὸν νὰ τοὺς γυμνάσῃς διὰ νὰ τοὺς καταστήσῃς στρατιώτας. Οἱ ἐθελονταὶ ἐπίσης εἶναι ἀγύμναστοι· ἀλλὰ τοιούτους, καθὼς πολλάκις εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πετμεζᾶς, βραχίονας πρὸ ὑπεράσπισιν τῆς Πατρίδος ἔχει μυριάδας ἡ Ἑλλάς. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἔκτακτος στρατιωτικὴ δύναμις οὔτε ἡ μὲν, οὔτε ἡ δὲ. Οἱ δὲ ἀποστρατεύσιμοι, ἐκεῖνοι δηλαδὴ οἱ ὁποῖοι ἐτελείωσαν τὴν θητείαν καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν ὑπόκεινται πλέον εἰς ἐφεδρείαν, ἐθεωρήθησαν πέρυσιν ὡς ἔκτακτος στρατιὰ, ἀλλ’ ἐψηφίσαμεν τὰ ἀκατόρθωτα καὶ τὰ ἄδικα. Ἄδικα μὲν, διότι νέας ἀνάγκης ἐμφανιζομένης, ἐπιβάλλομεν αὐτὴν εἰς τοὺς ἐκπληρώσαντας τὸ καθῆκον αὐτῶν, ἀκατόρθωτα δὲ, διότι οὗτοι ἀπέμαθον τὴν τακτικὴν, ἐσκορπίσθησαν τῇδε κακεῖσε καὶ προέβησαν τὴν ἡλικίαν. Ἡ μόνη λοιπὸν ἔκτακτος δύναμις τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἡ τῶν ἐφέδρων, ἥτις περιλαμβάνει μόνας τὰς κλάσεις τοῦ 1864 καὶ 1865 καὶ ἥτις κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν ὃν ἔκαμεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1866 δὲν ὑπερβαίνει τοὺς 800 ἄνδρας. Δὲν ἔχω λοιπὸν δίκαιον λέγων, ὅτι μοναδικὸν παράδειγμα παρουσιάζει ὁ ἡμέτερος ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ καὶ ἑπομένως ὁ ἡμέτερος προϋπολογισμός; Ἕνα καὶ μόνον στρατὸν ἔχομεν τακτικὸν καὶ ἔκτακτον καὶ τοῦτον ἔχομεν διαρκῶς ἐπὶ τῶν ὅπλων. Ῥίψατε ἓν βλέμμα ἐπὶ τῶν ὀργανισμῶν τῶν ἄλλων στρατῶν. Τί βλέπετε; διπλασίαν τὴν δύναμιν τὴν ἔκτακτον τῆς τακτικῆς. 400,000 στρατὸν ἔχει ἡ Γαλλία, καὶ 800,000 δύναται νὰ θέσῃ ἐπὶ τῶν ὅπλων, κατὰ δὲ τὸ νέον της σύστημα καὶ 400,000 προσέτι ἐνεργοῦ ἐθνοφυλακῆς. Ἀλλ’ εἰς τὴν Ἑλλάδα, κύριοι, ἀφοῦ ἡ ἔκτακτος καὶ τακτικὴ δύναμις, εἶναι μία καὶ ἡ αὐτὴ, ποῖον τὸ ἀποτέλεσμα; «Ἐν καιρῷ πολέμου εἶναι ἀνεπαρκὴς, ἐν καιρῷ εἰρήνης εἶναι χρεωκοπία.» Ἰδοὺ διὰ τὶ εἶπον, ὅτι, ἓν ἐκ τῶν ἔργων τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπε νὰ ᾖναι ἡ ἐπάνοδος τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων εἰς τὴν κατάστασιν τῆς εἰρήνης. Πρὸς τοῦτο εἶχε δύο μέσα· ἐδύνατο ἢ νὰ παραλείψῃ μίαν στρατολογίαν, ἢ νὰ ἀπολύσῃ μίαν κλάσιν. Ἑκάτερον τῶν μέτρων τούτων παρέπεμπεν εἰς τὰς ἐργατικὰς οἰκογενείας 2,500 ἐργατικοὺς ἄνδρας πρὸς αὔξησιν τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου καὶ ἐλάττωσιν τῶν δαπανῶν τοῦ στρατοῦ, ὅστις, ἄνευ τούτου, θέλει μετ’ οὐ πολὺ εὑρεθῆ ἀπέναντι μιᾶς χρεωκοπίας. Ἀλλὰ περιπλέον, κύριοι, ὄχι μόνον ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι ἐλαττωματικός, ἀλλὰ καὶ ἡ χρῆσις αὐτοῦ καὶ ἡ διοίκησίς του. Διότι μεθ’ ὅλα ταῦτα δὲν ἔχομεν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Τέσσαρας χιλιάδας στρατοῦ ἔχει ὑπὸ τὰς διαταγάς του τὸ ἀρχηγεῖον τῆς Ἀνατολικῆς καὶ Δυτικῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς συστάσεως τῆς παρούσης κυβερνήσεως. Τριάκοντα ἓξ λησταὶ ἐξέλιπον, ἐξ αὐτῶν 20 ἐφόνευσαν οἱ τοῦρκοι ἐν τῇ χώρᾳ των, δύο οἱ πολῖται ἐν Ἀκαρνανίᾳ, 4 προσῆλθον, 2 μένει ἄγνωστον ἂν ἦσαν λησταὶ καὶ 5 ἀνῆκον εἰς τὴν συμμορίαν Δεδούση, ἥτις ἐπανελθοῦσα ἐκ Κρήτης ἡσύχαζε καὶ κἄποιαν ἐλευθερίαν εἶχεν. Ὁ στρατὸς ἔχει ὅλην τὴν γενναιότητα καὶ ὅλην τὴν φιλοτιμίαν, ἀλλ’ οὕτω πως διατίθεται, διοργανίζεται καὶ διοικεῖται, ὥστε οὔτε τὸν ἕνα, οὔτε τὸν ἄλλον προορισμὸν ἐκπληροῖ. Οὔτε πρὸς πόλεμον εἶναι ἐπιτήδειος, οὔτε εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν ἀποτελεσματικός. Εἰς τὰ ἄλλα κράτη ὑπάρχει ἓν φυτώριον τοῦ στρατοῦ καὶ εἶναι ὁ μόνιμος στρατὸς ἢ ἡ ἐθνοφυλακή. Παρ’ ἡμῖν οὐδὲν ὑπάρχει φυτώριον. Ὁ μόνιμος στρατὸς δὲν εἶναι, διότι ἡ ἐφεδρεία εἶναι μόνον τριετής· ἡ ἐθνοφυλακὴ δὲν εἶναι, διότι οὔτε ἴχνος αὐτῆς σώζεται, ἀφοῦ αὐτὴ ἡ κυβέρνησις τοῦ 1867 ἡ μέγα πρόγραμμα προκηρύξασα, ἐπέβαλεν εἰς τὸν ἐθνοφύλακα τὴν δαπάνην τοῦ ὁπλισμοῦ του καὶ διώρισε προγυμναστὰς αὐτοῦ ἀξιωματικοὺς ἀτάκτους μηδέποτε κρατήσαντας τὸ ὅπλον τοῦ τακτικοῦ στρατιώτου. Ἐπιθυμεῖτε νὰ γίνετε Βίσμαρκ, ἀλλὰ λησμονεῖτε, ὅτι ἡ Πρωσσία ἔλυσε τὸ πρόβλημά της διὰ τῆς καλῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν καὶ τοῦ ἐπιτυχοῦς στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ. Στοχασθῆτε ἂν ἡμεῖς δὲν βαίνωμεν ἄνω ποταμῶν. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν θέλει μὲ συγχωρήσει ν’ ἀποδείξω τίνι τρόπῳ ἡ κυβέρνησις ὤφειλε νὰ διαχειρισθῇ τὸ 1868. Τὸ 1868 ἔπρεπε νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τοῦ 1866 καὶ οὐχὶ τοῦ 1867, ὅπερ ὁ Κ. πρωθυπουργὸς εἶχε καταδικάσει.

Ἰδοὺ ὁποία ἤθελεν εἶσθαι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἂν ἡ κυβέρνησις ἠκολούθει τὸ σύστημα τοῦ 1866 ἡ διαφορὰ ἤθελεν εἶσθαι 8 ἑκατομμυρίων. Αὐτὸ ἦτο, κύριοι, τὸ καθῆκον τῆς κυβερνήσεως τοῦ Κ. Βούλγαρη. Πᾶσα δικαιολόγησις εἶναι ματαία. Ἂς οἰκονομίας ἔκαμε τὸ 1866, ὤφειλε νὰ κάμῃ καὶ κατὰ τὸ 1868 καὶ κατὰ μείζονα λόγον. Τὸν στρατὸν ὤφειλε νὰ ἐλαττώσῃ, ἀφοῦ ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα μετὰ τὸ ναυάγιον τῆς πολεμικῆς πολιτικῆς τοῦ 1867. Πόσους στρατοὺς δὲν ἠλάττωσαν ἡ Ἰταλία καὶ ἡ Γαλλία μετὰ τὸ Σολφερίνον, ἡ Αὐστρία μετὰ τὴν Σαδόβαν. Θὰ ἦτο χρεωκοπημένη ἡ Γαλλία ἂν διετήρει τοὺς στρατούς της εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν ἀπὸ τοῦ 1860. Μὴ ἀπελπίζωμεν τὸν λαὸν διατεινόμενοι, ὅτι οὐδεμία θεραπεία δύναται νὰ ἐπέλθῃ εἰς τὰ οἰκονομικά του· ὁ λαὸς θέλει ἀπελπισθῇ οὐ μόνον ἀπὸ τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰμὴ ἡ ἀρχὴ, ἡ διευθύνουσα τὰς ὑποθέσεις του εἴτε ὡς ἀντιπολίτευσις, εἴτε ὡς κυβέρνησις· αὐτὸ εἶναι τὸ πολίτευμά μας. Θὰ ἀπελπισθῇ, διότι οἰκονομικῶς φθάνομεν εἰς χρεωκοπίαν, διότι καὶ πολιτικῶς ἐφθάσαμεν εἰς αὐτήν. Ὑποσχόμενοι μετὰ στόμφου καὶ ἔπειτα ἀρνούμενοι τὰς ὑποσχέσεις μας, ἐπιφέρομεν ὡς ἀποτέλεσμα, ὅτι οὐδεὶς πολιτικὸς ἀνὴρ δύναται νὰ πιστευθῇ πλέον, καμμία ὑπόσχεσις δὲν θέλει εἶσθαι πιστευτὴ καὶ ἡ ἠθικὴ ἐπιῤῥοὴ θέλει ἀποχαιρετήσει τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας. Πρὶν τελειώσω προσθέτω ὀλίγας λέξεις εἰς ἀπάντησίν τινων ὑπαινιγμῶν. Μᾶς ἐμέμφθησαν, διατὶ ἀντιπολιτευόμεθα τὸν Κ. Βούλγαρην οἱ ἀρχαῖοι φίλοι καὶ σύμμαχοί του. Ὄχι, δὲν πολεμοῦμεν τὸν Κ. Βούλγαρην ἀσυνειδήτως· τὸν πολεμοῦμεν διὰ λόγους πολὺ ἰσχυροὺς, τοὺς ὁποίους ἐξεθέσαμεν ἐνώπιον τοῦ ἔθνους, καὶ τοὺς ὁποίους δὲν ἐδυνάμεθα νὰ παρίδωμεν, χωρὶς νὰ παραβιάσωμεν τὴν συνείδησίν μας· τὸν πολεμοῦμεν μὲ τὴν τόλμην, τὴν ὁποίαν ὑπαγορεύει ἡ εἰλικρίνεια, καὶ μὲ τὴν προθυμίαν τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖ τὸ ναυάγιον, πρὸς ὃ ἐσπευσμένως φερόμεθα. Δὲν ζητοῦμεν τὴν πτῶσίν του διὰ νὰ τὸν διαδεχθῶμεν· διότι τί θὰ διαδεχθῶμεν, Παντοῦ καταστροφὰς καὶ ναυάγια. Οὔτε ὑπάρχει πλέον ἡ μεγάλη ἐκείνη δύναμις, ἥτις ἀπῃτεῖτο, ὅπως ἡ διάδοχος κυβέρνησις διασώσῃ τὰ κινδυνεύοντα. Δὲν ἐννοῶ κυβέρνησιν ἰσχυρὰν οἵαν τὴν ἐννοεῖ ὁ Κ. Σῖμος, ἀλλ’ ἰσχυρὰν ἐν τῷ πολιτεύματι καὶ ἐν τῇ ἀναπτύξει αὐτοῦ. Ἂν δὲ ἀνέλαβον τὸ ἔργον ν’ ἀντιπολιτευθῶ τὴν κυβέρνησιν, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι τὸ ἔπραξα σφόδρα πιεζόμενος ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Κτηνώδης ἀναλγησία ἀπῃτεῖτο ὅπως σιωπήσωμεν. Ὠφείλαμεν ν’ ἀπαντήσωμεν εἰς τὴν ἐρώτησιν «διατὶ σιωπᾶτε; Εἶσθε λοιπὸν σύμφωνοι μετὰ τῆς Κυβερνήσεως; Ἐγκρίνετε τὰς πράξεις της; Αὐτὴν τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἀρχῶν σας ἐννοεῖτε, ὅταν ἐκηρύττετε αὐτάς; Αὐτοὺς ἐννοεῖτε τοὺς καρποὺς τῶν πολιτικῶν ἀρχῶν τὰς ὁποίας ἐπηγγέλθητε;» (Ἀνευφημίαι ἐκ τῶν βουλευτῶν καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§57Π. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι, δὲν ἠδυνήθην νὰ παρευρεθῶ σήμερον ἀπ’ ἀρχῆς εἰς τὴν συνεδρίασιν· ἐπληροφορήθην ὅμως, ὅτι ὁ ἔντιμος προαγορεύσας βουλευτὴς (Δεληγεώργης) ἀνέφερε μεταξὺ ἄλλων πάλιν τὰ περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος καὶ ἰδίως εἶπεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπεθάῤῥυνε τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα, καὶ μεταξὺ ἄλλων διέταξε τοὺς πράκτορας ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ νὰ μὴ δέχωνται τὰς συνεισφορὰς ὁμογενῶν ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος.

§58ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (Ἐκ δεξιῶν). Δὲν τὸ εἶπε.

§59ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἶχον τὴν τιμὴν, κύριοι, νὰ ὁμιλήσω καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης, ὅτε σᾶς ἐξέθεσα, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἀνεφύη ἐπὶ τοῦ ἐνεστῶτος ὑπουργείου. Σᾶς εἶπον ὅτι καθ’ ἣν περίστασιν ἡ Κρήτη ἐπανέστη κατὰ τῆς Τουρκίας, τὸ τότε ὑπουργεῖον ἐκήρυξε τὴν οὐδετερότητα τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸν ἀγῶνα. Βεβαίως καὶ Ἔθνος καὶ Κυβέρνησις αἰσθάνονται συμπαθείας πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους ἀδελφούς· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ὡς ἐκ τῆς θέσεώς της ἦτον ὑπόχρεως νὰ σεβασθῇ τὴν οὐδετερότητα, τὴν ὁποίαν ἐκήρυξε, δὲν δύναται νὰ ἐκτεθῇ ἀναφανδὸν καὶ δώσῃ λεπτομερεῖς ἐξηγήσεις τὴν σήμερον, καθόσον ἀφορᾷ τὸν ἀγῶνα. Τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ὁμολογήσῃ καὶ ἐκπληρώσῃ, ἦτο τὸ πρὸς τοὺς πρόσφυγας, καὶ τοῦτο τὸ ἐξεπλήρωσαν ὅλα τὰ ὑπουργεῖα καὶ ἰδίως τὸ σημερινόν. Εἶπον εἰς ἄλλην ἀγόρευσίν μου ὅτι τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον ἴσως ἔπραξε καί τι περισσότερον ἀπὸ τὰ ἄλλα· ἀλλ’ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ δημοσιευθῶσιν ἔγγραφα καὶ λεχθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅσα τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον ἔπραξε. Καὶ δὲν μοὶ φαίνεται γενναῖον, κύριοι, νὰ ἔρχωνται νὰ προσβάλλουν τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον ἐκμεταλλευόμενοι, οὕτως εἰπεῖν, ζήτημα ἐθνικόν, τὸ ὁποῖον συγκινεῖ τὸ κοινὸν κατὰ τοῦ ὑπουργείου, ὅταν αὐτοὶ οἱ ἴδιοι γνωρίζουν, ὅτι δὲν δύναται τὸ ὑπουργεῖον ν’ ἀντικρούσῃ τὰς προσβολὰς καὶ ἀπαντήσῃ, καὶ δὲν δύναται χάριν ἐθνικῶν συμφερόντων. Μετὰ τὰς ὀλίγας ταύτας λέξεις, καθόσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης ἐν γένει, ἔρχομαι νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν δῆθεν γενομένην ἀπαγόρευσιν πρὸς τοὺς ἔξω πράκτορας τοῦ νὰ δέχωνται τὰς προσφορὰς ὑπὲρ τῶν Κρητῶν. Πρῶτον οὐδέποτε τοιαύτη διαταγὴ ἐξεδόθη πρὸς αὐτοὺς ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἰδού, κύριοι, πῶς ἔχει ἡ ὑπόθεσις αὕτη. Γνωρίζετε, ὅτι ὑπάρχουν ἐν Ἀθήναις συστημέναι δύω ἐπιτροπαί· μία, ἡ ὁποία φροντίζει περὶ τῶν προσφύγων καὶ ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων αὐτῶν λαμβάνει βέβαια μέγα μέρος καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία δαπανᾷ μεγάλα ποσά· αὐτὴ δὲ ἡ ἐπιτροπὴ δέχεται συγχρόνως καὶ τὰ ἔξωθεν ἐρχόμενα ποσά. Ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη Ἐπιτροπὴ Κεντρικὴ λεγομένη, ἡ ὁποία φροντίζει περὶ τῆς βοηθείας τοῦ ἀγῶνος, δηλ. νὰ στέλλῃ ὅπλα, πολεμοφόδια, τροφάς, ἐθελοντὰς κτλ. σύγκειται δὲ ἀπὸ πολίτας ἐντίμους, οἱ ὁποῖοι φροντίζουσι περὶ τούτου, ἐννοεῖται ὅτι ἔχουν καὶ ἔξωθεν συνεισφοράς. Τί ἠθέλατε λοιπόν, κύριοι, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἡ κηρύξασα τὴν οὐδετερότητα καὶ ὀφείλουσα, τοὐλάχιστον διὰ τῶν λόγων της, νὰ ἀνακηρύττῃ ὅτι ἐμμένει εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, καὶ σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον πρῶτον ἐτέθη εἰς τὸ σημεῖον αὐτό, ἀλλὰ τὰ πρὸ αὐτοῦ. Δύναται ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ καὶ αἱ ἀρχαί της νὰ συμπράττουν μετὰ τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, νὰ συνάζουν χρήματα καὶ ἀποστέλλουν εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης; Μάλιστα, κύριοι, αἱ συμπάθειαι εἶναι ἀναμφισβήτητοι· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο, δυνάμει τῶν σχέσεων, δυνάμει τῶν συνθηκῶν, τὰς ὁποίας ἔχει μὲ τὴν Τουρκίαν καὶ τὰς ἄλλας Δυνάμεις; Ὅτε λοιπὸν συνέπεσεν ἔξωθεν συνεισφοραὶ νὰ στέλλωνται πρὸς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν Κρητῶν, ἡ μία ἐπιτροπὴ τῶν προσφύγων ἐζήτει νὰ τὰς λάβῃ αὐτή, ἡ ἄλλη ἔλεγεν ὄχι, ἀνήκουν εἰς ἐμέ. Εἰς τοιαύτην περίστασιν εἷς μόνον, τῶν πρακτόρων ἐρωτᾷ τὸ ὑπουργεῖον τί νὰ κάμῃ τὸ ποσὸν αὐτό, καὶ τὸ ὑπουργεῖον ἀπήντησεν εἰς αὐτὸν καὶ μόνον, ὅτι ἂν ἀφορᾷ τὴν ἐπιτροπὴν τῶν προσφύγων νὰ τὸ στείλῃ· ἂν ἀφορᾷ τὴν ἄλλην, ἐκεῖνος ὅστις τὸ στέλλει, νὰ τὸ στείλῃ εἰς αὐτήν, διότι δὲν ἠμποροῦσε ἡ Κυβέρνησις νὰ διατάξῃ τὸν πράκτορα νὰ τὸ λάβῃ καὶ νὰ τὸ στείλῃ εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Σᾶς εἶπον ὅτι αἱ συμπάθειαι εἶναι γενικαὶ καὶ αὐτὰς τὰς ἐννοεῖ καθείς, καὶ νὰ μὴ ζητῇ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ κηρύξῃ, ὅτι αὐτὴ ἡ κυβέρνησις ὑποστηρίζει τὸν ἀγῶνα· διότι τότε ἔπρεπε νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον. Δι’ αὐτὸ σᾶς λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὄχι μόνον δὲν ἀπεθάῤῥυνεν, ἀλλ’ ἐβοήθησε καὶ βοηθεῖ πολυειδῶς τοὺς πάσχοντα, ἀδελφοὺς Κρῆτας. Μὴ τὴν συκοφαντεῖτε λοιπὸν καὶ τῆς ἀποδίδετε πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ· διότι ἡ κυβέρνησις ἡ ἑλληνικὴ συγκροτεῖται ἐκ πολιτῶν Ἑλλήνων, καὶ βουλευτῶν μάλιστα. Ἀπολεσθείσης τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ κ. Βαλασοπούλου, τίθεται ἀντ’ αὐτῆς ἡ ἐν τοῖς ἐπισήμοις πρακτικοῖς ἀπάντησις αὐτοῦ, ἔχουσα ὡς ἑξῆς.

§60ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). «Δὲν θέλω παρακολουθήσει τὸν προλαλήσαντα βουλευτὴν Μεσολογγίου· μεγάλας διαστάσεις ἔλαβε ἡ ἀγόρευσις αὐτοῦ, αἵτινες ἠδύναντο νὰ ᾖναι ἰδιάζουσαι ἐπὶ τῆς συζητήσεως τοῦ Β. λόγου. Ἐπιλαμβανόμενος ἑπομένως τοῦ θέματος τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, λέγω, ὅτι οὗτος ἔχει βάσιν τὸν τοῦ 1867. Μάλιστα ὁ εἰδικὸς προϋπολογισμὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν περιέχει δαπάνας ὀλιγωτέρας τῶν τοῦ 1867, ὁ τῆς Δικαιοσύνης ἐπίσης ὡς καὶ ἄλλων ὑπουργείων. Ἐὰν δὲ ὑπάρχωσιν ὑπερβάσεις τινές, αἱ πλείονες τούτων ὑπῆρχον ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὴν ἐνεστῶσαν κυβέρνησιν. «Ὡς καὶ ἄλλοτε εἶπον, ὁ προϋπολογισμὸς τῶν τακτικῶν δαπανῶν τοῦ 1868 θέλει φθάσει εἰς 34 ἑκατομμύρια, τῶν δὲ ἐσόδων κατ’ ἐλάχιστον ὅρον εἰς 33,500,000, διότι εἰς τὰ προϋπολογισθέντα πρέπει νὰ τεθῇ αὔξησις 1.900.000 ὡς ἐκ τῆς περισσείας τῶν ἐσόδων· λαμβανομένων δὲ ὑπ’ ὄψιν τῶν ἀναγκαίων ἐκ τῶν προτεινομένων οἰκονομιῶν τῆς ἐπιτροπῆς, βλέπομεν, ὅτι τὸ μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων ἔλλειμμα ἐκ 500,000 δρ. καλύπτεται. Ἐπειδὴ δὲ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου πιστώσεις θέλουσι μείνει ἀδιάθετοι, θέλει ὑπάρξει περίσσευμα 1½ ἑκατομμύριον. «Αἱ δὲ ἔκτακτοι δαπάναι ὑπολογίζονται κατ’ ἐμὲ, εἰς 7,200,000, διότι τρία ἑκατομμύρια, ὡς γνωστὸν, ἐλήφθησαν ἐκ τοῦ ἐθνικοῦ δανείου, καὶ δι’ αὐτῶν ἐκαλύφθη μέρος τῶν δαπανῶν· ἐὰν δὲ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ βουλευτοῦ Παρνασσίδος, εἰπόντος ὅτι διὰ τὰς ἐκτάκτους δαπάνας συνωμολογήθησαν δάνεια ἔτι ἐπέκεινα 2 ἑκατομμυρίων καὶ ἐλήφθησαν ἄλλα ποσά, τὸ ἔλλειμμα τότε τὸ ἐκ τῶν ἐκτάκτων δαπανῶν περιορίζεται εἰς 3 ἑκατομμύρια, ὅπερ ὅμως δὲν ἀποδέχομαι. «Τὰ ἀνωτέρω 7 ἑκατομμύρια σᾶς εἶπον ἐν τῇ πρώτῃ ἀγορεύσει μου πῶς ἐλπίζω νὰ καλυφθῶσιν. Ἤδη δὲ εὐχαρίστως σᾶς ἀναγγέλλω, ὅτι κατὰ τηλεγράφημα ἀφιχθὲν πρὸς τὴν κυβέρνησιν, εὑρίσκει αὕτη νὰ συνομολογήσῃ δάνειον ἐξ ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν πρὸς 5%.»

§61ΖΑΛΩΝΗΣ. Ἐπειδὴ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελῶ μέρος τῆς ἐν Σύρῳ ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν ἀποστολῶν εἰς Κρήτην εἶμαι εἰς θέσιν νὰ φέρω εἰς τὸ κοινοβούλιον πληροφορίας τινάς, αἱ ὁποῖαι εἶναι σπουδαῖαι καὶ ἐναντίαι ἐκείνων, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου ἔχει. Ἡ ῥητορικὴ δεινότης τοῦ κ. Δεληγεώργη δὲν δύναται νὰ κατισχύσῃ τῶν γεγονότων, ὁπόταν αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ ὁμιλῶσι, διὰ τῶν ὁποίων ἀφ’ ἑνὸς μὲν θέλω φωτίσει τὴν Βουλὴν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ θέλω δικαιολογήσει τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δυστυχῶς συκοφαντεῖται ἐπὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς Ἕλλην σήμερον ὑπάρχει, ὅστις νὰ μὴ τὸ θεωρῇ ὡς τὸ κυριώτερον μέλημά του. Ἀναγκαῖον καὶ καθῆκον συνάμα ἐθεώρησα νὰ λάβω τὸν λόγον οὐχὶ διὰ ῥητορικῶν ἐπιχειρημάτων νὰ ἀντικρούσω τὸν κ. Δεληγεώργην, ἀλλὰ διὰ ἱστορικῶν γεγονότων καὶ ἀληθειῶν. Δὲν σᾶς λανθάνει, κύριοι, ὅτι ἀφότου ἐγεννήθη ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης συνυπῆρχεν ἡ ἰδέα τῆς ἡγεμονίας, καὶ ἐνῷ οἱ Κρῆτες πάντες ἐκήρυττον, ἤθελον, καὶ ἦσαν ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως, μικρά τις μερὶς ἔξωθεν ῥᾳδιουργημένη ἐκ τῆς πρώτης στιγμῆς ἐνήργει ὑπὲρ τῆς ἡγεμονίας. Ἡ ἰδέα αὕτη εἶναι βέβαιον δὲν εἶχεν ἐξαλειφθῆ· ἀλλ’ οἱ προστάται αὐτῆς δὲν ἑτοίμων νὰ τὴν φανερόνωσι, καθόσον, καθ’ ἣν ὥραν ἡ ἐπανάστασις εἰσήρχετο εἰς τὴν δευτέραν εὐτυχῆ φάσιν της, τοὐτέστιν ὅτε ἡ Γαλλία κατὰ πρῶτον καὶ κατόπιν ἡ Ἀγγλία εὐμενῶς δῆθεν διεκοίνωσαν ὑπὲρ τῆς Κρήτης κατὰ τὸν Ἀπρίλιον 1867, ἀπὸ τότε ἔπαυσε νὰ γίνηται λόγος περὶ ἡγεμονίας, καὶ τὴν εὐτυχῆ ἐποχὴν ταύτην ἐνθυμήθη μόνον ὁ κ. Δεληγεώργης, ἥτις τὰς τὶς ἐννοεῖ, ἦτον ἀνεξάρτητος πάσης ἑλληνικῆς ἐπισήμου ἐνεργείας· ἄλλα, κύριοι, ὡς γνωρίζετε τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης ἔλαβε ἐσχάτως ἀτυχῆ διπλωματικὴν φάσιν· ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ἐπίεσε τοσοῦτον, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν τὸ κρατίδιον τοῦτο νὰ ἀνθέξῃ ἀπέναντι τοσαύτης θελήσεως, ἥτις ἠγείρετο, καὶ ἦτον ὅλως ἀκαταμάχητος. Λοιπόν, ἐὰν ἀναλογισθῆτε, κύριοι, ὅτι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἡ διπλωματία ἤρχισε νὰ διαγράφῃ ἀπὸ τὰ σχέδια της τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης, ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐλάμβανε τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους, θέλει ἐξηγήσει τὴν θέσιν τοῦ ζητήματος, καὶ κατὰ μέγα μέρος τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Καὶ μολαταῦτα οἱ Κυβερνῶντες σήμερον, ἐνῷ ἀνεγνώριζον τὸ δύσκολον τῆς θέσεώς των, ἡ σκέψις καὶ ἡ καρδία αὐτῶν δὲν ἔπαυσε νὰ ᾖναι ὁποία παντὸς Ἕλληνος· Κύριοι, ὄχι μόνον ἑτόλμησαν τινὲς νὰ κακίσουν τὴν Κυβέρνησιν τὴν παροῦσαν ὡς δῆθεν μὴ σκεπτομένην καὶ μὴ ἔχουσαν κύριον μέλημα τὸ κρητικὸν ζήτημα, καὶ ὡς προδίδουσαν αὐτό, ἀλλὰ ἔφθασαν ἐσχάτως, ἐπιτραπείτω ἡ λέξις, μέχρι τοιαύτης ἀναιδείας, ὥστε νὰ εἴπωσιν ὅτι αἱ τελευταῖαι σκηναὶ περὶ τοῦ τελευταίου ψηφίσματος ἐχαλκεύθησαν καὶ ἐπεβλήθησαν ἐνταῦθα εἰς διαφόρους παρεπιδημοῦντας ὁπλαρχηγοὺς Κρῆτας παρὰ τοῦ κ. Βούλγαρη, καὶ μὲ τοσαύτην ἐπιτηδειότητα, τουλάχιστον ἐν Σύρῳ διεδόθησαν, ὥστε καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος παρ’ ὀλίγον νὰ τὸ πιστεύσω, καθόσον Κρής τις ἐπαναστάτης ἐτόλμησε νὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι παρ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Βούλγαρη ὠθήθη ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος· ἐν τούτοις μάθετε, κύριοι, καὶ σᾶς παρακαλῶ κάμετέ μου τὴν τιμὴν νὰ δώσητε τὴν τὴν ἀπαιτουμένην βαρύτητα εἰς τοὺς λόγους μου, καθόσον ἡ εὐθύνη ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι μεγάλη, καὶ δι’ ἐκείνους, οἵτινες συκοφαντοῦν τὴν ἑλληνικὴν κυβέρνησιν, εἶναι ἔτι μεγαλητέρα ...... (θόρυβος) Μάθετε, κύριοι, ὅτι εἰς ἐργαστήριον Πρεσβείας τινὸς ἐνταῦθα ἐχαλκεύθησαν καὶ συνετάχθησαν τὰ προκαταρκτικὰ τοῦ ψηφίσματος, τὰ ὁποῖα εὔπιστοι ὀλίγιστοι τινὲς Κρῆτες, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι, ἐπραγματοποίησαν, καί τινες τούτων κακοήθως πως πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ των ἔκαμον χρῆσιν τοῦ ὀνόματος τῆς κυβερνήσεως, καὶ ὑψηλότερα ἀκόμη προέβησαν. Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ἀγράμματοι ὄντες, μὴ ἔχοντες ἀρκετὴν κρίσιν δὲν ἐνόησαν τὰς παγίδας τῆς διπλωματίας, καὶ ὑπέπεσαν εἰς τοιαῦτα λάθη ...... Περὶ πάντων τούτων δύναμαι νὰ σᾶς καταθέσω ἀποδείξεις, ἐὰν μοὶ δώσητε ὀλίγον καιρόν. Λοιπὸν ἐὰν ἐνθυμηθῆτε ὅτι ὑπῆρξε μία μερὶς κατ’ ἀρχὰς τοῦ ἀγῶνος ὑπὲρ τῆς ἡγεμονίας, θέλετε σήμερον πεισθῇ, ὅτι ἡ μερὶς αὕτη ἕνεκα ἐξωτερικῶν ῥᾳδιουργιῶν, τοσοῦτον ἐθρασύνθη, ὥστε ἐτόλμησε, κύριοι, δι’ ἑνὸς ἀσημάντου ἐγγράφου ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ δῆθεν πρὸς στιγμὴν τὴν θέλησιν ὁλοκλήρου λαοῦ, ὁ ὁποῖος, ὡς ἠξεύρετε, θέλει μείνει μοναδικὸς εἰς τὴν ἱστορίαν. Ἠκούσατε, κύριοι, διὰ ποίου αἰσχροῦ τρόπου ἠπατήθησαν καὶ ἀπελπίσθησαν οἱ ὑπογράψαντες τὸ γνωστὸν σας ψήφισμα· καὶ τὸ μέρος τοῦτο τῶν διατρεξάντων ἔρχεται νὰ ἀντικρούσῃ τὸν ἔντιμον κ. Δεληγεώργην, ὅστις εἶπεν ὅτι ἐπειδὴ ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις ἀποπέμπει δῆθεν τὰς οἰκογενείας τῶν Κρητῶν κλπ. διὰ τοῦτο οἱ Κρῆτες κατέφυγον εἰς τὸ ψήφισμα τοῦτο. Εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν ἐδόθη τὸ σύνθημα ὅπως συγκεντρωθῶσιν εἰς θέσιν τινὰ, τῆς ὁποίας τὸ ὄνομα δὲν ἐνθυμοῦμαι, καὶ κτυπήσωσι τὸν ἐχθρὸν, κατὰ τὴν κρίσιμον ἐκείνην ὥραν οἱ ὀλίγοι ὁδηγοὶ μὴ δυνηθέντες νὰ ἐξασφαλίσωσι τὰ εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο γυναικόπαιδά των, δὲν ἐπρόλαβον νὰ ἐμποδίσωσι τοὺς ὀλίγους ῥαδιουργηθέντας καὶ ἀπ’ ἐντεῦθεν μεταβάντας ἐκεῖσε, ὥστε οὗτοι ὠφεληθέντες ἐκ τοῦ τρόμου τῶν γυναικοπαίδων, καὶ διαδόσαντες, ὅτι Τοῦρκοι κατέλαβον δῆθεν τὸ μέρος ὁλόκληρον, κατώρθωσαν νὰ ἐξαπατήσωσί τινας καὶ νὰ ἁρπάσωσι τὸ γνωστόν σας ὅλως ἀσήμαντον ψήφισμα. Κατ’ εὐχὴν καὶ πρὸς τιμὴν τοῦ λαοῦ τῆς Κρήτης ἔφθασεν ἐκεῖ ἐγκαίρως ὁ πατριώτης Κόρακας, ὅστις κατώρθωσε νὰ καταστρέψῃ πρὸς στιγμὴν τὰ λαβόντα χώραν, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκεῖσε τοῦ Κόρακα οἱ ἁρπάσαντες τὸ ψήφισμα ἐκοινοποίησαν αὐτό. Εὐχαρίστως δὲ σᾶς πληροφορῶ, ὅτι μὲ τὸ προτελευταῖον ἀτμόπλοιον ἐλάβομεν ἐν εἴδει διαμαρτυρήσεως ἔγγραφον τῶν διαφόρων τμημάτων τῆς νήσου Κρήτης, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐξάγεται, ὅτι τὰ 9|10 τῶν ἐπαναστατῶν κηρύττουν καὶ ὀνομάζουν προδότας ἐκείνους, οἵτινες ῥαδιουργηθέντες ὑπέγραψαν τὸ τελευταῖον τοῦτο ψήφισμα. Λοιπὸν παρατηρεῖτε ὅτι αἱ ἐν γένει πληροφορίαι, ἃς εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς δώσω, δύνανται νὰ πείσωσι πάντα ἀντίπαλον καὶ σᾶς παρακαλῶ, κύριοι βουλευταί, νὰ τὰς λάβητε ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν.

§62ΤΙΝΕΣ. Βεβαίως.

§63ΖΑΛΩΝΗΣ. Συγχρόνως ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ ἐκτελέσω καὶ ἄλλο καθῆκον, καθῆκον, τὸ ὁποῖον συμβιβάζεται μὲ τὰς ἐνεργείας τῆς ἐπὶ τῶν ἀποστολῶν εἰς Κρήτην ἐπιτροπῆς ἐν Σύρῳ. Λυποῦμαι, ὅτι ἡ θέσις ἐμοῦ, καὶ τοῦ Κοινοβουλίου εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν ἐπιτρέπει νὰ φέρωμεν ἀποδείξεις καὶ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἤθελον καταδικάσει ἅπαξ διὰ παντὸς ἐκείνους, οἵτινες ῥίπτουν τὴν δᾷδα τῆς διαιρέσεως καὶ τῆς διχονοίας ἐπὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει τὰ μέγιστα τὸ ἔθνος ὁλόκληρον· τοῦτο μόνον σᾶς λέγω, ὅτι ἡ παροῦσα κυβέρνησις ὡς καὶ πᾶσα ἄλλη ἑλληνικὴ κυβέρνησις, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἀνεγνώρισε τὰς ὑποχρεώσεις της, ἀφ’ ἑτέρου οὐδόλως ἐλησμόνησε τὴν καταγωγήν της, καθόσον ἀφορᾷ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης, μὲ ὅλην τὴν θετικότητα σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι ἂν κάμωμεν τοὺς λογαριασμοὺς καθόσον ἀφορᾷ τοὺς πρόσφυγας ἐν Σύρῳ..... κτλ θέλετε πεισθῆ ὅτι σχετικῶς πολὺ τακτικώτεραι καὶ δραστηριώτεραι ἐνέργειαι καταβάλλονται σήμερον· περισσότερα δε, κύριοι, ἐγὼ μὲν δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, σεῖς δὲ δὲν ὀφείλετε νὰ ἀκούσητε......

§64Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Κύριοι, εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ γενικὴ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1868 παρετάθη ὑπὲρ τὸ δέον· τοῦτο δὲ προῆλθε, διότι κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτὴν ἐβασανίσθησαν ἡ πολιτικὴ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1867 καὶ ἡ πολιτικὴ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1866, ἐνᾧ ἐπρόκειτο νὰ βασανισθῇ καὶ ἐξετασθῇ μόνον ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1868 καὶ ἡ μετ’ αὐτοῦ συνδεομένη πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ παρέκβασις αὕτη δὲν θὰ ἦτο ἐπιβλαβής, ἀλλὰ δυστυχῶς μᾶς ἔφερεν εἰς ἀντεγκλήσεις ἐναντίον τῶν νουθεσιῶν, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν μᾶς ἀπέτεινε, διὰ τοῦ περὶ ἀπειλῶν λόγου του. Ἐπειδὴ, κύριοι, καὶ ὑμεῖς ἀπηυδήσατε, καὶ ἐγὼ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ μακρηγορῶ, θέλω εἰπεῖ ὀλίγας λέξεις μόνον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ 1868. Ὅτε ὁ κ. Βούλγαρης ἐκλήθη εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν πραγμάτων διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Βασιλέως ἐξέδωκεν ἓν πρόγραμμα, καὶ ἐντὸς αὐτοῦ μεταξὺ τῶν ἄλλων ὑποσχέσεων ὑπῆρχε καὶ ἡ ὑπόσχεσις τῆς φειδοῦς τῶν δημοσίων χρημάτων· εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ πρόγραμμα τοῦτο· τὸ ἔχετε ὅλοι ὑπ’ ὄψιν σας· ἀλλὰ δυστυχῶς αἱ διὰ τοῦ προγράμματος δοθεῖσαι ὑποσχέσεις δὲν ἐτηρήθησαν, ἑπομένως δὲν ἐτηρήθη καὶ ἡ ὑπόσχεσις περὶ τῆς φειδοῦς τῶν δημοσίων χρημάτων. Αἱ παρατεταμέναι συζητήσεις κατὰ τὰς τέσσαρας ταύτας ἡμέρας ἀποδεικνύουν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1868 ἐξωγκώθη ὑπὲρ τὸ δέον καὶ περιέχει δαπάνας περισσοτέρας ἀπὸ τὰς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1867. Ἐκτὸς τοῦ ἀναποφεύκτου ποσοῦ, τῆς πληρωμῆς τόκων δημοσίων χρεῶν, ἐκτὸς τοῦ ποσοῦ τῆς ἀποδόσεως τῶν χρημάτων τῆς ὁδοποιΐας, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1868 περιέχει δαπάνας νέας τῆς ὑπηρεσίας, διαῤῥήδην ἀντιστρατευομένας πρὸς τῇ φειδῷ τῶν δημοσίων χρημάτων, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὑπεσχέθη. Τὸ κατ’ ἐμέ, κύριοι, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι οὐδέποτε εἶμαι ὑπερβολικός· καὶ διὰ τοῦτο ἴσως ὀργίλοι τινὲς λάτραι τῶν ἄκρων παθῶν μὲ ὠνόμασαν χλιαρόν· ἀλλ’ ἀδιαφορῶν ἢ μᾶλλον περιφρονῶν τὰς τοιαύτας προσεπωνυμίας, παρατηρῶ, ὅτι δὲν εἶχον μεγάλας ἀξιώσεις ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη ὡς πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν ἐπεθύμουν νὰ περιέχῃ ὀλιγωτέρας κατά τι δαπάνας ἀπὸ τὰς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1867, καὶ γίνομαι ἔτι μετριώτερος, ἐπεθύμουν νὰ βαδίσῃ τὸ ὑπουργεῖον ἐπὶ τοῦ ἰδίου προϋπολογισμοῦ τοῦ 1867, τὸν ὁποῖον ἄλλοτε ὠνόμασε σπάταλον καὶ μολαταῦτα εἶναι τόσον μέτριος, ὥστε ἐπεθύμουν τὸ ὑπουργεῖον νὰ βαδίσῃ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐκείνου. Δυστυχῶς οὐδὲ τοῦτο ἔγεινε, καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν πρὸ ὀλίγου εἰπὼν, ὅτι ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1867 ἐβάδισεν, εἶπε πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι σύμφωνον μὲ τὰ γενόμενα. Δὲν εὑρίσκω παρ’ ἓν διάταγμα προσυπογεγραμμένον ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Μωραϊτίνη, τὸ ὁποῖον διὰ τὰς δαπάνας τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ 1868 εἶπεν, ὅτι θέλει ἀκολουθήσει τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1867. Τὸ ὑπουργεῖον ὅμως τοῦ κ. Βούλγαρη δὲν ἀνεδέχθη τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ἐπισήμως· τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη ἐβάδισεν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ συνταχθέντος καὶ ὑποβληθέντος ἀπὸ τὸν κ. Σῖμον.

§65ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ἐπραγματοποιήσαμεν ἀκριβέστατα τὸ 1867.

§66ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Σᾶς ἀνέγνωσα καὶ ἔγγραφα....

§67ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν ὑπάρχει διάταγμα.

§68ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχουν τὰ πράγματα.

§69ΖΑΪΜΗΣ. Ἐν τούτοις εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1868 εὑρίσκονται γεγραμμέναι δαπάναι νέαι, δαπάναι, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν ὑποχρεωτικαί, δὲν ἦταν ἀναπόφευκτοι. Ὁμολογῶ ὡς ἀληθές, κύριοι, ὅ,τι εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς καὶ ἔμπειρος περὶ τὰ οἰκονομικὰ κ. Δρόσος, «ὅτι δὲν διαγράφονται εὐκόλως δαπάναι, ἅμα ἐγγραφῶσιν εἰς τὸν προϋπολογισμόν.» Ἐννοῶ τὴν μεγάλην δυσκολίαν δι’ ἕνα ὑπουργόν, ὅταν θέλῃ νὰ προσβάλῃ γεννηθέντα δικαιώματα καὶ γεννηθέντα συμφέροντα· δὲν εἶχον λοιπὸν τοιαύτην ἀπαίτησιν ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη, δὲν ἠξίουν νὰ καταστρέψῃ πᾶν ὅ,τι ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει ἐχαρακτήριζε σπάταλον καὶ ἄσωτον· ἐννοῶ ποία εἶναι ἡ δυσκολία τῆς διαγραφῆς τοιούτων δαπανῶν, ἀλλ’ ἴσα ἴσα ἡ δυσκολία αὕτη τῆς διαγραφῆς νέων δαπανῶν πρέπει νὰ κάμῃ πάντα ὑπουργὸν νὰ ἐφιστᾷ τὴν μεγαλητέραν προσοχήν του εἰς τὴν ἐγγραφὴν τοιούτων δαπανῶν εἰς τὸν προϋπολογισμόν· μολαταῦτα ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1868 περιέχει νέας δαπάνας τῆς ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε νὰ μὴ ἐγγραφοῦν, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει τὴν μικρὰν προσοχὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον ἐχορήγησεν ὡς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου· οὐδεὶς ὑπουργὸς μέχρι τοῦδε ἠδυνήθη νὰ δικαιολογήσῃ τὰς νέας ταύτας δαπάνας· ὁ ἁρμοδιώτερος δὲ καὶ μᾶλλον ὑπεύθυνος τῶν ἄλλων, ὁ πρῴην ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κύριος Σίμος, παρῆλθε τὰς δαπάνας αὐτὰς τὰς νέας καὶ περιωρίσθη ἐκ τῶν νέων δαπανῶν νὰ δικαιολογήσῃ ἐκείνας μόνον, αἱ ὁποῖαι διὰ τῶν πραγμάτων καὶ ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἦσαν δικαιολογημέναι, τουτέστι τὴν πληρωμὴν διὰ τόκους δημοσίων χρεῶν καὶ τὰ ἔξοδα τῆς ὁδοποιΐας. Ἀλλά, κύριοι, πολλὰ ὀλίγαι σᾶς εἶπε περὶ τῶν λοιπῶν δαπανῶν καὶ μετὰ πολλῆς ἐπιτηδειότητος ὁ κύριος Σῖμος ἠθέλησε νὰ περισπάσῃ τὸν νοῦν σας εἰς πολλά, ἵνα τὸν ἀποσπάσῃ ἀπὸ τοῦ κυρίου θέματος, εἰς τὸ ὁποῖον ὤφειλε πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ ὁμιλήσῃ ἐν ἐκτάσει. Καί, κύριοι, ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ἀναφέρω τὰς δαπάνας τὰς νέας, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπῆρχον εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1867 καὶ ἐνεγράφησαν εἰς τὸν τοῦ 1868 μετὰ τὴν ἀκριβῆ ἐκείνην περιγραφήν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Τριφυλλίας κύριος Σωτηρόπουλος; καὶ ὑπάρχει ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον δὲν περιέχει νέας δαπάνας; Ἓν μόνον ὑπουργεῖον ἔκαμεν ἐξαίρεσιν· ὁ ὑπουργὸς τῆς δικαιοσύνης, ὁ κύριος Βάρβογλης αἰσθανόμενος φαίνεται δειλίαν τινὰ καὶ ἀδυναμίαν δὲν προσέθεσε νέας δαπάνας· εἰς ὅλα ὅμως τὰ λοιπὰ περιέχονται δαπάναι, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπαγορεύονται ἀπὸ κανὲν κατεπεῖγον δημόσιον συμφέρον. Ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ἀναφέρω τοὺς Σκαλτσοδήμους ἢ αὐθυπάρκτους λόχους; Ἦταν ἐγεγραμμέναι αἱ δαπάναι αὗται τῶν αὐθυπάρκτων λόχων εἰς τὸ 1867; Ὄχι, κύριοι, ἡ παροῦσα εἶναι νέα δαπάνη, δαπάνη ἀδικαιολόγητος, διότι πρὸ ὀλίγου εἶχον συστηθῆ 4 εὐζωνικὰ τάγματα καὶ ἦτο περιττὸν νὰ προβοῦν, ἄνευ νόμου καὶ ἀνάγκης κατεπειγούσης, εἰς τὸν σχηματισμὸν 4 αὐθυπάρκτων λόχων. Εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν οἰκονομικῶν προσετέθησαν ἄπειροι θέσεις ἀποφέρουσαι δαπάνην κατ’ ἔτος ὑπὲρ τὰς 250,000 εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν ναυτικῶν ἐκτὸς τῶν διορισθέντων πολιτῶν ὡς ἐπιτάκτων ἀξιωματικῶν, διετήρησαν καὶ ἓν πλοῖον, τὴν Ἀμφιτρίτην, ἄνευ ἀνάγκης καὶ ἁπλῶς μόνον, ὅπως αὐξήσωσι τὸν προϋπολογισμόν. Διὰ μακρῶν ὁ κύριος Σωτηρόπουλος σᾶς ἐξέθηκε λίαν σαφῶς καὶ ἀκριβῶς τὰς νέας δαπάνας τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπάρχει, σᾶς ἐρωτῶ, περὶ τὰς τακτικὰς δαπάνας τοῦ Κράτους ἐκείνη ἡ φειδὼ τῶν δημοσίων χρημάτων, τὴν ὁποίαν μας ὑπεσχέθη ὁ κύριος Βούλγαρης, καὶ τὴν ὁποίαν προέδωκεν ἀφεύκτως; Δὲν ὑπάρχει, κύριοι! Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐκτάκτων δαπανῶν. Τὸ ὑπουργεῖον ἀπέκρουσε τὴν κατεσπευσμένην καὶ παρακεκινδυνευμένην πολιτικὴν τοῦ προκατόχου του. Βαδίζον ἐπὶ τῇ ἀρχῆς ταύτης τὸ ὑπουργεῖον, εἶχε καθῆκον νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας τὸ παρελθὸν ὑπουργεῖον εἶχεν ἀναλάβει διὰ τὸν λόγον τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν. Ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ ν’ ἀσπασθῇ αὐτὴν τὴν πολιτικὴν τοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἔθνους· δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ σᾶς ζητήσῃ 2 ἑκατομμύρια διὰ προμήθειαν ὅπλων Ἀμερικανικῶν. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκήρυξε πέρυσι, ὅτι δὲν ἀποδέχεται ἐκτάκτους παρασκευάς, ἀλλὰ παρασκευὰς ἐκ τῶν ἐνόντων. Ἀλλὰ παρασκευαὶ ἐκ τῶν ἐνόντων δὲν εἶναι ἡ προμήθεια ὅπλων, διὰ τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται δύω ἑκατομμύρια δραχμῶν, ὅτε κατὰ τοὺς εὐφόρους μῆνας αἱ θύραι τοῦ κεντρικοῦ ταμείου καὶ τῶν ἐπαρχιακῶν ταμείων εἶναι ἑρμητικῶς κεκλεισμέναι. Λοιπόν, κύριοι, ὑπῆρξε φειδὼ καὶ εἰς τὰς ἐκτάκτους αὐτὰς δαπάνας τῶν δημοσίων χρημάτων; Ὄχι, ἐξ ἐναντίας ἐνεφιλοχώρησε παράβλεψις τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν τοῦ κράτους. Οὐδεὶς ἀποκρούει τὰς παρασκευάς· ἡ μεγαλειτέρα ὅμως παρασκευὴ εἶναι ἡ ἀποφυγὴ τῆς χρεωκοπίας· ἡ μεγαλειτέρα παρασκευὴ εἶναι νὰ ἔχετε χρήματα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον καὶ νὰ μὴ τὰ δαπανᾶτε εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν δὲν ἀσπάζεσθε πολεμικὴν πολιτικὴν, πρὸς ἀγορὰν ὅπλων, τὰ ὁποῖα μετ’ ὀλίγον δύνανται νὰ κατασταθῶσιν ἄχρηστα. Καὶ εἶχε δίκαιον ὁ πρῴην ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν, ὁ κύριος Βότζαρης, ὅτε πέρυσυ πιεζόμενος ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ν’ ἀγοράσῃ ὅπλα τοῦ Σχεσπῶ, ἔλεγεν «ἀφήσατε τὴν πεῖραν, ἀφήσατε τὸν χρόνον ν’ ἀποδείξῃ, ἂν τὰ ὅπλα αὐτὰ εἶναι τὰ καταλληλότερα». Ἔθνος πτωχὸν, τὸ ὁποῖον μόλις δύναται ν’ ἀποζήσῃ, διὰ τί νὰ δαπανήσῃ δύω ἑκατομμύρια δραχμῶν, δι’ ὅπλα, τὰ ὁποῖα ἡ πρόοδος τῆς ἐπιστήμης δύναται μετ’ ὀλίγον νὰ καταστήσῃ ἄχρηστα; Τὰς δαπάνας ταύτας κάμνουν τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων τὰ θησαυροφυλάκια εἶναι πλήρη χρυσοῦ καὶ ἀργύρου, οὐχὶ ἡ πτωχὴ Ἑλλάς. Ἀλλὰ, κύριοι, προχθὲς ἐφάνη, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἤλλαξε πολιτικὴν, ὅτι ἀπὸ εἰρηνιφίλου ἔγεινε πολεμικόν. Δι’ ἐμὲ οὐδὲν τὸ παράδοξον. Πρὸ καιροῦ, ὅτε ἐσπούδαζον, εἶχον ἀναγνώσει εἰς ποιητὴν Ῥωμαῖον στίχον ἀξιόλογον. Ὁ Ῥωμαῖος ἐκεῖνος ποιητὴς ἔλεγε. «Tempora mutantur, et nos mutamus in illis «Οἱ καιροὶ μεταβάλλονται καὶ ἐν αὐτοῖς μεταβαλλόμεθα καὶ ἡμεῖς.» Τί παράδοξον, ἂν κατὰ τὰς τελευταίας ἑβδομάδας τὸ ὑπουργεῖον ἤλλαξε πολιτικήν; Διὰ τοῦτο δὲν ἀπορῶ. Σήμερον αἱ μεταμορφώσεις εἶναι ταχεῖαι, εἶναι ἠλεκτρικαί· ἀπὸ τῆς αἰθούσης τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ μέχρι τῆς αἰθούσης αὐτῆς μετεβλήθησαν αἱ ἰδέαι πολλῶν μελῶν τῆς Βουλῆς (ἱλαρότης), τί παράδοξον, ἂν μετεβλήθη καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ ὑπουργείου; Ἀλλά τότε τὸ ὑπουργεῖον φαίνεται ἀσυνεπές. Ποῖος ὁ λόγος τῆς μεταβολῆς ταύτης; Ὁ ἑπόμενος χρόνος θέλει μᾶς διδάξει τοὺς λόγους καὶ τὰς αἰτίας, διὰ τὰς ὁποίας τὸ ὑπουργεῖον, πιθανῶς, λέγω, ἤλλαξε πολιτικήν. Ἂν ὅμως ἤλλαξε πολιτικὴν διὰ νὰ ἀναζωπυρήσῃ τὸν ἐνθουσιασμὸν τῶν ἐκτὸς ὁμογενῶν, ἀπατᾶται. Ἡ διαγωγὴ ἡ ἐσωτερικὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἄκρος νεπωτισμὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐξωτερικῶν κατὰ τοὺς διορισμοὺς τῶν προξένων, ἀπεξένωσαν τὰς συμπαθείας τῶν ὁμογενῶν πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, καὶ τὸ λέγω μὲ λύπην μου. Ἡ δὲ διαγωγὴ τῆς Κυβερνήσεως ἡ οὐχὶ πολὺ φρόνιμος πρὸς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον, ἠξεύρετε ποῖον ἀποτέλεσμα ἔφερε; νὰ καταστήσῃ τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον μάρτυρα τῆς μεγάλης ἰδέας μεταξὺ τῶν ὁμογενῶν (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Αὐτὴ ἡ ἄδικος διαγωγὴ τῆς Κυβερνήσεως ἀντὶ νὰ βλάψῃ τὸν ἀντίπαλόν της, τὸν ὠφέλησε. Μὴ ἐλπίζετε, κύριοι ὑπουργοὶ, ἐνόσῳ ἐξακολουθεῖτε αὐτὴν τῆς πολιτικὴν, μὴ ἐλπίζετε τὰς συμπαθείας τῶν ὁμογενῶν, καὶ ἂν τὸ ἰατρικὸν τὸ τελευταῖον, τὸ ὁποῖον ἔφερεν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, εἶναι ὁ πατριωτισμὸς τῶν ἔξω ὁμογενῶν, βεβαιωθῆτε, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς αὐτὸς δὲν θέλει δυνηθῆ νὰ φέρῃ εἰς ἰσοζύγιον τὰ ἔξοδα μὲ τὰ ἔσοδα· ἂν ἀλλάξετε πορείαν, ἂν τροποποιήσητε τὴν πολιτικήν σας, ἂν σεβασθῆτε τὸν νόμον, ἂν πραγματοποιήσητε οἰκονομίας, ἂν ἀποδείξητε, ὅτι ἤλθετε νὰ διοικήσητε καὶ οὐχὶ νὰ καταστρέψητε, τότε καὶ ἡ συμπάθεια τῶν ὁμογενῶν καὶ ἡ συνδρομὴ τῆς Βουλῆς θέλουν σᾶς παρακολουθήσει. Ἂν ὅμως ἐμμένετε εἰς αὐτὴν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἀγνοῶ διατί ὠνόμασεν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῆς δικαιοσύνης πολιτικὴν τῆς καρδίας, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ἡ συμπάθεια τῶν ὁμογενῶν θέλουν σᾶς λείψει, καθὼς καὶ ἡ συνδρομὴ τῆς Βουλῆς. Ἐκ τῶν ὀλίγων, κύριοι, τὰ ὁποῖα σᾶς εἶπον, ἰδίως δὲ ἐκ τῆς παρατεταμένης συζητήσεως, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν, κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, ἐπείσθητε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις συντάττουσα τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1868 δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, καὶ ὑπερέβη τὰς ἀνάγκας. Διὰ τοῦτο λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω πρότασιν, ὑπογεγραμμένην καὶ παρ’ ἄλλων βουλευτῶν, καθ’ ἣν πρέπει νὰ δοθῇ τέλος εἰς τὴν συζήτησιν οὕτως. «Ἡ Βουλὴ πεισθεῖσα ἐκ τῆς γενικῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅτι κατὰ τὴν σύνταξιν αὐτοῦ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας τοῦ Κράτους, προβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν εἰδικῶν προϋπολογισμῶν τῶν ὑπουργείων.»

§70ΣΠ. ΜΗΛΙΟΣ (ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν). Λυποῦμαι, κύριοι, ὅτι ἔρχομαι νὰ ὑπερασπίσω ἐμαυτὸν μὴ δεινὸς νὰ σᾶς πείσω διὰ λόγου, μὴ δεινὸς ῥήτωρ, καθότι εἶμαι στρατιώτης καὶ παλαιὸς στρατιώτης. Βεβαίως ὑπουργός τις εἰσερχόμενος εἰς τὸ ὑπουργεῖον πρέπει νὰ ἐξετάσῃ τί ἔχει καὶ μετὰ ταῦτα νὰ προβῇ εἰς τὸ τί θὰ κάμῃ. Εὗρον, κύριοι, ἐπὶ τῶν ὅπλων δύναμιν πεζικοῦ τοῦ ἡμιτάγματος τῶν σκαπανέων καὶ τῆς χωροφυλακῆς, ἤτοι τῶν σωμάτων τῶν δυναμένων νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὰς δημοσίους ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, ἀνερχομένην εἰς 11873, ἐξ ὧν ἂν ἀφαιρέσωμεν τοὺς ἀσθενεῖς, τοὺς ἐν ἀδείᾳ κτλ. δηλ. λογαριάζουν 25%, ἔχομεν πραγματικὴν δύναμιν 8908 ἀνδρῶν ὑπηρετούντων ἐν τῷ στρατῷ. Αὐτὴ ἦτο ἡ δύναμις, κύριοι. Ἐμμέσως εἰς τὸ πεζικὸν συμπεριελαμβάνοντο καὶ τὰ 4 τάγματα τοῦ πεζικοῦ καὶ οὐχὶ ὡς εἶπεν ὁ προλαλήσας τὰ δύω, θεωρήσας ὡς μὴ ὑπάρχοντα τὰ ἕτερα δύω. Ὑπῆρχεν ἡ δύναμις ἡ ἀναγκαία, διὰ τὰς φρουράς, καὶ ἦτο ἀπόλυτος ἀνάγκη διὰ τὰς φρουρὰς Ἀθηνῶν, Πειραιῶς, Θηβῶν, Λεβαδείας, Χαλκίδος, Ἀταλάντης κτλ. ἡ ὁποία ἀνήρχετο εἰς 3,050. Τὴν δύναμιν ταύτην δὲν ἠδυνάμην νὰ σαλέψω κατ’ οὐδένα λόγον, ὥστε δὲν ἔμενον ἐκ τῶν 8908 εἰμὴ σχεδὸν 6000, τὴν ὁποίαν δύναμιν ἠδυνάμην νὰ κινῶ. Περὶ τῆς ποιότητος αὐτοῦ τοῦ στρατοῦ λέγω μόνον, ὅτι ὅταν ὁ στρατιώτης δὲν ἔχῃ τὸν ἀπαιτούμενον καιρὸν νὰ γυμνάζεται, ὅταν ὁ στρατιώτης ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν τελειώνῃ τὸ σχολεῖον τοῦ στρατιώτου, ἀλλὰ τὸν μεταχειριζώμεθα εἰς ὑπηρεσίας, δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον δικαιούμεθα νὰ λέγωμεν ἐκεῖνον τὸν στρατιώτην κατηρτισμένον. Δυστυχῶς μεταβαίνω εἰς ἕτερον ἀντικείμενον, εἰς τὸ ὁποῖον ἄκων ἔρχομαι καὶ εἶναι τὸ ἄρθρον περὶ τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, μὲ πόσην ἁβροφροσύνην πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὡμίλησα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἐρωτηθεὶς περὶ τοῦ προκατόχου μου σᾶς εἶπον τί εὗρον. Ἐσύστησα ἐπιτροπήν, μ’ ἐβεβαίωσε τί εὗρεν εἰς τὰς ἀποθήκας, τί ἔχομεν, ὅτι τὰ ἔγγραφα εἶναι τακτικά. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι παντάπασι δὲν ὡμίλησα περὶ ποιότητος ὑλικοῦ. Δυστυχῶς ὅμως ὅσοι ἐλάλησαν ἐπετέθησαν κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐγὼ θὰ τὰ βγάλω ἔξω. Ὁ πρώην ὑπουργὸς σᾶς εἶπε μὴ ἐμβαίνετε ἐδῶ μέσα, ὅποιος θέλει, ἂς ἔλθῃ εἰς τὸ ὑπουργεῖον· ἐγὼ δὲν βλέπω τὴν ἀνάγκην νὰ κρύψω τίποτε, καὶ ἂν τὴν βλέπω, δὲν εἶμαι ὁ αἴτιος τοῦ κακοῦ, εἶσθε σεῖς, οἱ ὁποῖοι μὲ ἀναγκάζετε νὰ ἔλθω. Ἐδῶ ἔχω, κύριοι, (δεικνύει διάφορα ἔγγραφα) ὅλας τὰς καταστάσεις, τί εὗρον. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζω νὰ σᾶς εἴπω, καὶ δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἀριθμῶν, διότι τὰ χαρτιὰ τῶν ἀριθμῶν τὰ ἔχω ἀλλοῦ. (Ἕνας κλητὴρ ἂς τὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὸν υἱόν μου νὰ μοῦ τὰ φέρῃ.) Συνάμα ὅτε διέταξα ἐπιτροπὴν νὰ μοὶ εἴπῃ τοὺς ἀριθμούς, ἠθέλησα νὰ μάθω καὶ τὴν ποιότητα τῶν πραγμάτων· ποτὲ δὲν εἶπα τίποτε. Ἀφήσατέ με νὰ τὰ εἴπω ὅπως ἠξεύρω· νὰ ὑψώνωμαι ἐπὶ τῶν ἐρειπίων ἄλλων πώποτε δὲν ἠθέλησα, ἀλλὰ πάντοτε νὰ ὑψώνωμαι ἐκ τῶν ἔργων. Καὶ ἓν ἄλλο ἀκόμη· δὲν κατεδίκασα τὸν προκάτοχόν μου, ὅπως θέλετε τὸ ἀκούσει. Ἐπρομηθεύθη ὅπλα, ἀλλὰ δυστυχῶς εἰς δύω περιστάσεις ἔχομεν πάθει τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα. Τὸ 1854 ἠναγκάσθημεν νὰ στείλωμεν καὶ ἡμεῖς ἕνα εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, ὅπως προμηθευθῇ ὅπλα· οὗτος ἐν ἀνάγκῃ εὑρισκόμενος μᾶς ἔφερε 10,000 ὅπλα, τὰ ὁποῖα, ὡς ἄχρηστα, ἐτέθησαν εἰς τὰς ἀποθήκας. Τὸ αὐτὸ συνέβη καὶ εἰς τὸν προκάτοχόν μου, καὶ τὸ αὐτὸ συμβαίνει εἰς πάντα, ὅστις πρὶν πεινάσῃ δὲν μαγειρεύει· ἠξεύρετε μέχρι τίνος βαθμοῦ εἶναι ἄχρηστα αὐτὰ τὰ ὅπλα; οὐδεὶς θέλει νὰ τὰ πάρῃ ὡς χρήσιμα, καθότι δὲν βάλλουν πλέον τῶν 200 μέτρων, ἐνῷ τὰ τοῦ ἐχθροῦ βάλλουν 1000–1200. Νομίζετε, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ φροντίσωμεν περὶ ἐφοπλισμοῦ αὐτοῦ τοῦ στρατοῦ μας; αὐτὰ ἦσαν τὰ ὅπλα, καὶ ἠναγκάσθην ν’ ἀλλάξω τὰ ὅπλα τῶν εὐζώνων, διότι δὲν ἐπήγαιναν διόλου. Τί ὅπλα ἦσαν; ὅπλα κοντά, καὶ κατὰ συνέπειαν τὰ ἐφέραμεν ἐδῶ διὰ τοὺς εὐζώνους. Εἶναι βεβαιωμένα, μὴ μοῦ τὰ φιλονεικεῖτε, διότι εἶναι βεβαιωμένα ὄχι παρ’ ἐμοῦ, ἀλλὰ παρ’ ἐπιτροπῶν. Οὐδεὶς ἦλθε νὰ τὰ κατηγορήσῃ. Εὗρον ἕνα ἀξιωματικὸν εἰς Παρισίους σταλμένον διὰ προμήθειαν ὑλικοῦ, ἀξιότιμον ἀξιωματικὸν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἔχω ὅλην τὴν ὑπόληψιν, οὗτος μᾶς ἔγραψεν ἐπανειλημμένως ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ λάβωμεν 500.000 φράγκων ὑλικὸν, τὸ ὁποῖον εἶχε παραγγελθῆ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὅτι αἱ παραγγελίαι αὗται ἦσαν ὑποχρεωτικαὶ δι’ ἡμᾶς. Ἐντεῦθεν ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα τί νὰ κάμωμεν, θέλω χρήματα δι’ αὐτὰς τὰς παραγγελίας· ὅπλα δὲν ἔχω διὰ τὸν στρατόν· ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι ἀρκετή. Ἐκλογαὶ γενικαί· ἀπαιτήσεις ἀπὸ τὰ διάφορα ὑπουργεῖα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν· 1286 ἐζήτησε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν πρὸς εἴσπραξιν τῶν εἰσοδημάτων.

§71ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ. 1,400.

§72ΣΠ. ΜΗΛΙΟΣ. Εἶναι βράδυ καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ βλέπω καὶ ἐγώ· ἐξώδευσαν τὴν ἡμέραν ὅταν ἠμποροῦσα νὰ βλέπω πολὺ καλήτερον· 3440 διὰ τὴν δημόσιον ἀσφάλειαν ἐν Πελοποννήσῳ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Τὰ ἄλλα ὑπουργεῖα, τῆς Δικαιοσύνης ἰδίως, διὰ τὰς λοιπὰς ὑπηρεσίας τῆς χωροφυλακῆς 1650. Καὶ 3100 ὁποῦ σᾶς εἶπα, ὅτι μοῦ χρειάζονται διὰ τὴν φρουρὰν, ἀνέρχεται τὸ ποσὸν εἰς 9426, ἐὰν εἰς τοῦτο προσθέσητε τὸ 25%, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ἦτον ἀναγκαία ἡ δύναμις πλέον τῶν 11,000 καὶ δὲν εἶχον παρὰ 8,000. Μοὶ ἐπῆλθε λοιπὸν ἡ ἰδέα τί νὰ κάμω· θέλω χρήματα· θέλω δύναμιν· Νόμος στρατολογίας τοῦ 1868, νομίζω, ὅτι τὸν Δεκέμβριον ἦλθε τὸ ὑπουργεῖον, ὥστε τὸ 1868 μᾶς ἔλειπε. Παρατηροῦντες τὸν Δεκέμβριον, ὅτι ἐξεπίπτοντο ἀπὸ τὴν δύναμιν 1497, τὸν Ἰανουάριον 1422, τέλος εἰς ὅλον αὐτὸ τὸ ἔτος ἡ δύναμις ἠλαττοῦτο ἕνεκα τοῦ ὅτι τελειόνοντες τὴν θητείαν των ἀνεχώρουν. Μᾶς ἐχρεωστοῦντο τὴν ά. Ἰανουαρίου διὰ τὸν νόμον τῆς στρατολογίας τοῦ 1867 χίλιοι διακόσιοι τριάκοντα ἓξ, τὴν ά. Φεβρουαρίου 1104, τέλος εἴμεθα εἰς τὴν ά. 7βρίου καὶ μᾶς ἐχρεωστοῦντο 747· ὅπως βλέπετε, ἡ δύναμις ἠλαττοῦτο βαθμηδόν· δὲν εἶχον ἐλπίδα κἀμμίαν διὰ τοῦ νόμου τῆς στρατολογίας ν’ ἀναπληρώσω· αὐτὴ ἦτον ἡ κατάστασίς μας. Τί ἔπρεπε νὰ πράξω; αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους ἀπήτουν δύναμιν. Νόμον στρατολογίας δὲν ἔχω· οἱ κληροῦχοι τοῦ παρελθόντος ἔτους δυσκόλως ἔρχονται· μοῦ καθυστερεῖται τὸ ἥμισυ. Φυσικῷ λοιπὸν τῷ λόγῳ ἔπρεπε νὰ σκεφθῶ τί πρέπει νὰ κάμω· δὲν ἠμποροῦσα νὰ σταυρώσω τὰς χεῖράς μου. Ἐκλογαὶ γενικαί· ἀταξία μεγάλη· ἐντεῦθεν ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα τῶν αὐθυπάρκτων λόχων, τοὺς ὁποίους τόσον εὐκόλως παρετήρησα νὰ κατηγορήσουν πάντες· ἐγὼ φρονῶ, ὅτι μονὰς πρέπει νὰ ᾖναι ὁ λόχος καὶ αὐτὸς πρέπει νὰ ᾖναι αὐθύπαρκτος διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κινήσεως· ἀλλ’ αὐτὰ τὰ θεωρῶ corps franes· αὐτὸς εἶναι ὁ προορισμὸς, τὸν ὁποῖον ἔχουσι, καὶ τὸν ὁποῖον τὸ κεφάλι μου τοὺς ἔδοσε· corps franes, σώματα εὐκίνητα. Ἐσκέφθην, κύριοι, τί νὰ κάμω δι’ ὅπλα· δύο προκάτοχοί μου εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ φέρουν, καὶ χρήματα ἐξωδεύσαμεν· ἐλησμόνησα νὰ εἴπω, ὅτι δὲν κατακρίνω τὸν προκάτοχόν μου, ἀλλὰ τὴν ποιότητα τῶν ὅπλων· δὲν τὸν κατακρίνω ποσῶς οἰκονομικῶς, ἀρκεῖ νὰ μάθητε, ὅτι τὰ ὅπλα ἐκόστισαν 22 φράγκα τὸ ἕν.

§73ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τὰ ἄλλα πόσα ἐκόστισαν;

§74ΣΠ. ΜΗΛΙΟΣ. Ἔπειτα ἔρχομαι καὶ σᾶς λέγω. Τοιαῦται εἶναι αἱ ἀποδείξεις τῶν πραγμάτων. Ἐσκέφθην λοιπὸν πῶς ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν ἓν ὁπλοστάσιον, μίαν στρατιωτικὴν βιομηχανίαν, ἡ ὁποία βαθμηδὸν νὰ μᾶς ὠφελῇ καὶ νὰ μᾶς δώσῃ ὅπλα διὰ νὰ μὴ πηγαίνωμεν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ν’ ἀγοράζωμεν, ὅταν μάλιστα πιεζώμεθα ὑπὸ τῆς ἀνάγκης. Τοῦτο μὲ παρεκίνησε καὶ ἕνας ἄλλος λόγος νὰ σκεφθῶ. Εἷς ὁμογενὴς, ὁ Κοντογιαννάκης, ὅστις εἶναι πρόξενος εἰς Πετρούπολιν, εἶχε προσφέρει 22,000 φράγκα δι’ ἀγορὰν ἀτμομηχανῆς διὰ τὸ ὁπλοστάσιόν μας· ἔστειλα δύω ἀξιωματικοὺς ἀντὶ ἑνός, διότι ὁ ἐκεῖ ὑπάρχων εἶχε κουρασθῆ, καὶ μὲ περικαλοῦσεν ἐπανειλημμένως νὰ τῷ ἐπιτρέψω νὰ ἐπανέλθῃ, διὰ νὰ ἴδωμεν τί δυνάμεθα νὰ κάμωμεν διὰ νὰ σχηματίσωμεν τοιοῦτον ὁπλοστάσιον εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ τί ἠδυνάμεθα νὰ κάμωμεν νὰ προμηθεύσωμεν ὅπλα τοῦ Σασεπώ· λέγω ὅπλα Σασεπὼ διὰ τὸν λόγον, ὅτι δὲν συμφωνῶ μὲ τὴν θεωρίαν τοῦ προλαλήσαντος βουλευτοῦ Καλαβρύτων, ἴσως καὶ τοῦ προκατόχου μου ὑπουργοῦ, διότι αἱ ἐφευρέσεις διαδέχονται ἡ μία τὴν ἄλλην νὰ σταθῶμεν διὰ νὰ ἴδωμεν ποῖα εἶναι ἡ ἐντελεστέρα. Καὶ ποῖος βαστᾷ ποτὲ τὴν πρόοδον τῆς ἀνθρωπότητος; Ἡ Πρωσσία εἶχε παραδεχθῇ τὰ ὅπλα τὰ βελονωτά, τὰ ὁποῖα ἦταν ἐν γνώσει ὅλης τῆς Εὐρώπης, καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ ἐδῶ κατὰ τὸ 1850 ἢ 1852 εἴχομεν τοιοῦτον ὅπλον· μᾶς τὸ εἶχε φέρει ὁ μακαρίτης ὁ Βασιλεύς· μᾶς τὸ εἶχε φέρει ἀπὸ τὴν Πρωσσίαν. Τὸ κατέκρινεν ὁ κόσμος ὅλος καὶ ἀκόμη καὶ ἡμεῖς οἱ μικροὶ ἄνθρωποι. Ἐν τούτοις αὐτὸ τὸ ὅπλον εἴδετε ὅτι ἔκαμε θαύματα κατόπιν. Λοιπὸν τίς δύναται νὰ σταματήσῃ τὴν πρόοδον τῆς ἀνθρωπότητος, καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι τώρα εὑρέθη τὸ τέλειον, καὶ μάλιστα εἰς τὴν ὁπλικήν; ἡ μόδα ἦτο τὰ Σασεπώ· ὁ κόσμος ὅλος τὰ ἔλεγε τὰ τελειότερα· ὡς πρὸς τὸ ὁπλοστάσιον εὑρῆκαν πολλοὺς ἐργολάβους νὰ ἔλθουν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ φέρουν τὸ κατάστημά των ἐδῶ. Μοὶ ἐζήτησαν ὅμως τινὰ πράγματα, ἐκόστιζαν πολλὰ ὅσα ἐζητοῦσαν, καὶ ἐπειδὴ ἐκόστιζαν πολλά, ἂν καὶ ἔβλεπα ἀφ’ ἑτέρου τὸ ἄλλο, ὅτι ἤθελον μορφωθῆ τεχνῖται, οὐχ ἧττον ὅμως δὲν ἤθελον νὰ πάθω, ἐπειδὴ ὁ φίλος μου ὁ Δημητρακάκης συνηθίζει νὰ λέγῃ κἄτι παραμύθια, ἂς εἴπω καὶ ἐγὼ ἕν· ἕνας μία φορὰ παππᾶς δὲν εἶχε καλυμμαύχι, καὶ ἔκαμε παραγγελίαν εἰς ἕνα νὰ τοῦ φέρῃ καὶ τοῦ εἶπε νὰ φέρῃ πολλά· πέρνεις τοῦ λέγει αὐτός; ἀκοῦς ἐκεῖ. Πηγαίνει ὁ ἀνόητος καὶ τὰ φέρνει· ἀλλ’ ἐπῆγεν ὁ παππᾶς καὶ πέρνει μόνον τὸ ἐδικόν του· ποῖος ἄλλος ἤθελε νὰ πάρῃ; Λοιπὸν εἶπα τί θὰ κάμῃ αὐτὸ τὸ ἐργοστάσιον; λοιπὸν νὰ σταματήσῃ καλήτερα καὶ ἔπειτα ἐζητοῦσαν καὶ 1,400,000. ποῦ πηγαίνομεν ἐδῶ; καὶ ὕστερον ἀκόμη ποῦ θὰ πᾶμεν; Τὰ ἔφεραν αὐτὰ 10, 15 χιλιάδας ὅπλα, ἀλλὰ ὕστερον τί; Δὲν ἀξίζει λοιπὸν τὸν κόπον. Ἂς βαδίζωμεν λοιπὸν ἄλλως, εἶπα, πλέον σιγαλᾶ· ἂς προσπαθήσωμεν· ἂς προσπαθήσωμεν νὰ κάμωμεν μερικὰ πράγματα εἰς αὐτὸ τὸ ὁπλοστάσιον ὅσον δυνατὸν νὰ γείνουν καλήτερα μὲ τὴν ἀτμοκίνητον μηχανὴν χωρὶς νὰ μᾶς κοστίσουν πολύ· καὶ πραγματικῶς τὸ ὁπλοστάσιον πηγαίνει νὰ μορφωθῇ, καὶ μὲ τὰ μηχανήματα, τὰ ὁποῖα περιμένω κατ’ αὐτάς, καὶ μὲ ἓν ἄλλο μηχάνημα διὰ νὰ κατασκευάζωμεν τὰ μεταλλίνα τουφέκια· τέλος ἔκαμα ὥστε τὸ ὁπλοστάσιον νὰ βελτιωθῇ, νὰ προχωρήσῃ ἡ στρατιωτικὴ βιομηχανία, ὅσοι εἶναι στρατιωτικοὶ μὲ ἐννοοῦν τί λέγω. Ὅπλα δὲ τί νὰ κάμω; ὁ στρατὸς ὡπλισμένος δὲν εἶναι.

§75ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Διὰ ποίαν ὑπηρεσίαν δὲν τοὺς ἔχομεν ὡπλισμένους.

§76ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ. Λυποῦμαι νὰ διακόπτω· ἀλλὰ θὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Δημητρακάκην, ἀλλὰ δὲν ἐνθυμοῦμαι καλά, ἂν εἰς τὸν Πολύβιον, ἢ εἰς ἄλλον γράφοντα στρατιωτικὴν ἱστορίαν, ἢ τέχνην στρατιωτικήν, ἀπήντησα, ὅτι οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἦσαν ἐκεῖνοι ὅπου ἤμεθα καὶ ἡμεῖς σήμερον, ἐνῷ οἱ Ῥωμαῖοι ὅπου εὕρισκαν τὸ καλήτερον εἶδος, τὸ ἔπερναν· οὗτος ἦτον ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον οἱ Ἕλληνες ὑπετάχθησαν εἰς τοὺς Ῥωμαίους.

§77ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Εὔχομαι νὰ γείνωμεν καὶ ἡμεῖς κατακτηταί.

§78ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ. Νὰ σᾶς εἴπω δὲ καὶ ἓν ἄλλο. Εἶμαι Ῥουμελιώτης, καὶ τέτοια γαντζούδια ἔβαλα καὶ ἐγώ, καὶ μὲ ἀρέσουν τὰ ἄρματα, καὶ σήμερον ἂν μοῦ βάλῃς ἓν τέτοιο τουφέκι καὶ 2,000 δραχμὰς, μοῦ ἀρέσει καλήτερα τὸ τουφέκι, ἂν καὶ εἰς τὴν ἡλικίαν ὅπου εἶμαι, δὲν ἔχω οὔτε μάτια, καὶ πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σημαδεύσω, οὔτε νὰ ῥίψω. Ἂς φύγω ἀπὸ τοῦτο εἰς τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ ἐπανέλθωμεν, καθόσον τὰ ὅπλα, καθὼς ἠκούσατε, ἐμπεριέχονται εἰς τὴν ἔκτακτον πίστωσιν· καὶ ἐπειδὴ ἔχω τὸν τακτικὸν προϋπολογισμὸν πρὸ τοῦ ἐκτάκτου, ἔρχομαι εἰς αὐτὸν, καὶ πάλιν θέλομεν ἐπανέλθει· τὶ ἄλλην δουλιὰν ἔχομεν; δόξα σοι ὁ Θεὸς, αὐτὴν τὴν δουλιὰν ἔχομεν. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος εἶχε τὴν καλοσύνην νὰ σταθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1866· ἐκεῖ, λέγει, εἶχε 6 ἑκατομμύρια· ποῦ ὑπάγουν ἐδῶ 8,800,000, ἰδοὺ τὶ λέγω· ὅτι ἐλησμόνησεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὅτι ἀνεβιβάσθη διὰ πιστώσεων ἐκεῖνος ὁ προϋπολογισμός.

§79ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶπα πόσα ἐξωδεύθησαν εἰς τὸ 1866, ὄχι πόσα προϋπελογίσθησαν.

§80ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ. Ἡ ἀπάντησις δὲν εἶναι δύσκολος· ἐδῶ τὰ ἔχω ὅλα· εἴπετε ὅτι 6 ἑκατομύρια, ἦτο ὁ προϋπολογισμὸς, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω λοιπὸν, ὅτι διὰ τῶν πιστώσεων ἀνέβη εἰς τὰ 7,227,673, πληρωτέαι πιστώσεις δὲν εἶναι παρὰ 215,000, βλέπετε ἀριθμοὺς ἀκριβεστάτους. Ἐγὼ κύριοι βουλευταὶ δὲν ἦλθα δι’ ἀντεγκλήσεις, ἦλθα πρὸς ὑπεράσπισίν μου μόνον· οὐχ’ ἧττον ὅμως ἐφέρατε ἕνα προϋπολογισμὸν εἰς τὸν ὁποῖον ἐγὼ δὲν εἶχα τίποτε νὰ κάμω· δὲν ἔφερες τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1867 νὰ μοῦ εἴπῃς, διατὶ δὲν ἀκολουθεῖς τὸν προϋπολογισμὸν αὐτὸν, ἀλλὰ ἔφυγες ἀπ’ αὐτὸν, δὲν πηγαίνεις καὶ εἰς τὸ 1850; θὰ εὕρῃς 4,000,000, καὶ ἤμην ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐγώ. Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ προσβάλω κανένα. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐὰν ὑπῆρχον εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐκεῖνον ποσὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἐδαπανήθησαν, ποῦ τὸ ἠξεύρω ἐὰν ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1868 θὰ λάβῃ τὴν αὐτὴν τύχην, ἐὰν ἔχῃ περισσεύματα; δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ προΐδωμεν ἀκόμη.

§81ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Εἰς τὸ εἰδικὸν μέρος τὰ βλέπομεν ὅλα αὐτά.

§82ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ. Ἐρχόμεθα, κύριοι, εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1867 8,308,000 εἶναι ὁ ἡμέτερος 8,106,000 εἶναι τοῦ προκατόχου μου· θέλετε, κύριοι, νὰ σταθῶμεν ἐδῶ; δὲν εἶμαι πολὺ ἐναντίος ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω τὶ θὰ εἴπητε εἰμπορεῖτε ν’ ἀφαιρέσητε, νὰ μὴ δώσητε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς τῶν 8,106,000 δὲν ἐμπεριεῖχε; Τὰ τάγματα τῶν Εὐζώνων, ἐλογίσθησαν, διὰ 9 μῆνας, καὶ ὄχι 12, δὲν θὰ τοὺς δώσητε τοὺς ἄλλους τρεῖς; θὰ τοὺς δώσητε· καὶ θὰ εἶμαι ἐγὼ ὁ ὑπόλογος διὰ τοῦτο; δὲν τὸ καταλαμβάνω. Ἀλλὰ, κύριοι, βλέπω ὅτι κατὰ τοῦτο, ἀφοῦ εἴπω τινὰ ἀπομακρύνομαι ἀπὸ τὸν σκοπόν μου, ἄλλως τε θὰ ἔλθωμεν ποτὲ εἰς τὴν συζήτησιν τῶν κονδυλίων, ἐκεῖ θὰ τὰ εἴπωμεν. Μοὶ ἐπιτρέπει ὁ κ. βουλευτὴς τοῦ Ξηροχωρίου, νὰ τοῦ εἴπω, καθὼς καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁ ὁποῖος ὡμίλησε περὶ ὀργανισμοῦ στρατοῦ· σᾶς εἶπεν, ὁ βουλευτὴς Ξηροχωρίου, ἡ Ἑλβετία μὲ 7,000,000 ἔχει 34,000 στρατὸν, δὲν ἠξεύρω πόσον.

§83ΤΙΝΕΣ. 47,000.

§84ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ. Πολὺ καλήτερα, καὶ ἐγὼ τοῦ ὑπόσχομαι μὲ αὐτὴν τὴν δαπάνην νὰ τοῦ δώσω τὰς 47,000. Δὲν εἶναι μόνον εἰς τὴν Ἑλβετίαν τοῦτο· εἰς τὴν Πρωσσίαν εἶναι τὸ ἴδιον καὶ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη ἐπίσης. Τί σύστημα ὅμως εἶναι; δὲν εἶναι ἄλλο σύστημα, παρὰ δίδει ἡ ἐπικράτεια πολλὰ ἄτομα εἰς ἐφεδρείαν καλουμένην, ἢ ὅπως ἄλλως θέλετε, καὶ διατηρεῖ καὶ μισθοδοτεῖ τοὺς ὑπάρχοντας, τοὺς δὲ ἀνικάνους διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοὺς ἀφίνει νὰ λείπουν εἰς τὰς οἰκίας των, καὶ νὰ ἔρχωνται ὅταν ἡ ἀνάγκη τὸ ἀπαιτῇ· ἀλλὰ, ἂν εἶναι μικρὸς στρατὸς, ἢ πολὺς στρατὸς, καὶ ἡ κοινὴ παροιμία λέγει· καὶ ὁ μοναχὸς θέλει ἀπ’ ὅλα, καὶ οἱ πολλοὶ πολλά· καὶ ὁ μικρὸς στρατὸς, καὶ ὁ μέγας ἔχει ἀνάγκην τῶν καταστημάτων, τὰ ὁποῖα ὅταν ὑπάρχωσιν ὅσον καὶ ἂν αὐξήσῃ ὁ στρατὸς, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ τὰ αὐξήσῃ, καὶ εἶναι σχολεῖα, Νοσοκομεῖα, Φρουραρχεῖα, ὁπλοστάσια, στρατοδικεῖα, καὶ ἄλλα. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς ἡμᾶς, 1,20 ἔφεδροι ἐχρεωστοῦσαν νὰ ἔλθουν ἐφέτος· ἠξεύρουν πόσους συνέλεξα; 80 μόνον. Τί ἐξάγεται ἐκ τούτου κύριοι βουλευταί; ὅτι ἀπαιτεῖται ὥστε τὰ ἔθνη νὰ συνειθίσουν εἰς τὴν ὑποταγὴν τῶν νόμων. Νομίζετε, δὲν ἐπεθύμουν καὶ ἐγὼ νὰ ἔζων, μετὰ 200 χρόνους καλήτερα, παρὰ τώρα; ἀλλὰ τί νὰ κάμωμεν, ἕκαστος εἰς τὸν καιρόν του, ἔκαμα τὸ χρέος μου εἰς τὴν ἐπανάστασιν, κάμνω τὸ χρέος μου ἐνόσῳ ζῶ ὑπηρετῶν τὴν πατρίδα μου· τίποτε ἄλλο. Αὐτὰ τὰ ὀλίγα εἶχα νὰ εἴπω· δὲν ἠξεύρω ἂν μοι ἔμεινεν καὶ τίποτε ἄλλο νὰ ἀπαντήσω, ἐπιφυλάττομαι εἰς τὰ καθέκαστα.

§85ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Κύριε ὑπουργὲ, ἐπιτρέπεται νὰ σᾶς κάμω μία ἐρώτησιν.

§86ΥΠΟΥΡΓ. ΣΤΡΑΤΙΩΤ. Μάλιστα.

§87ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ μάθω ἂν μεταξὺ τῶν ἐγγράφων ὑπάρχει καμμία ἔκθεσις περὶ τῆς ποιότητος τοῦ ὑλικοῦ.

§88ΥΠΟΥΡΓ. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Μάλιστα.

§89ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Παρακαλῶ νὰ τὴν καταθέσητε.

§90ΥΠΟΥΡΓ. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Τὸ κάμνω, ἂν ὄχι αὐτὴν τὴν στιγμὴν, εἰς μίαν ἄλλην συνεδρίασιν καὶ ἂν θέλῃς ἔλα νὰ τὴν ἰδῇ ἐδῶ. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ἠθέλησα νὰ ὑψωθῶ πατῶν ἐπὶ τοῦ πτώματος τοῦ προκατόχου μου, ἀλλὰ πατῶν ἐπὶ τῶν ποδαριῶν μου.

§91ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἔχω, κύριοι, σημειώσεις, ἀλλὰ δὲν τὰς μεταχειρίζομαι διότι... (θόρυβος).

§92ΤΙΝΕΣ. Ἀφῆστε νὰ ἡσυχάσουν πρῶτα.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Κρούων τὸν κώδωνα, ἐνῷ ὁ ῥήτωρ ἐξακολουθεῖ ὁμιλῶν). Ἡσυχία, κύριοι.

§94ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Κύριοι, συγχωρῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἔρχηται μὲ τὸ νταϊλίκι, ὅταν... (θόρυβος) ἀλλὰ τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς. (θόρυβος).

§95ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἀκούομες, κύριε πρόεδρε.

§96ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Οἰκονομίας εἰς τὸν προϋπολογισμὸν εἶπεν ὅτι δὲν θέλει κάμει κανὲν περιπλέον ἔξοδον χωρὶς νὰ ζητήσῃ πίστωσιν (θόρυβος). Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐχρεώστει νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς καὶ ὄχι νὰ κάμῃ πρόβλεψιν 2,000,000 (θόρυβος). Τὰ χρήματα τοῦ ἔθνους τὰ ἀντιπροσωπεύει ἡ Βουλή.

§97ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κορωναῖος θέλει νὰ ὁμιλήσῃ, ὑπεβλήθη μία τροπολογία.

§99ΤΙΝΕΣ. Πρότασις εἶναι.

§100ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν καθ’ ἕκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ καθ’ ἣν θέλει ἐπιφέρει τὰς ἐφικτὰς οἰκονομίας. Πλαστήρας, Μοναστηριώτης Ζαλώνης».

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι καὶ μία ἄλλη.

§102ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ πεισθεῖσα ἐκ τῆς γενικῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1868 ὅτι κατὰ τὴν σύνταξιν αὐτοῦ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας τοῦ Κράτους προβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν εἰδικῶν προϋπολογισμῶν τῶν ὑπουργείων. Ζαήμης, Μεταξᾶς, Κανακάρης, Ἡλιόπουλος, Κατσανδρῆς, Δεληγεώργης καὶ λοιποί.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρώην διωρθώθη.

§104ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν καθ’ ἕκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιφυλασσομένη νὰ ἐπιφέρῃ τὰς ἐφικτὰς οἰκονομίας».

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποίαν θεωρεῖ ἡ Βουλὴ ἀπωτέραν;

§106Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θέματος. Κύριοι! Ἐπιθυμῶ νὰ ἐξηγήσω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἀκόλουθον. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴ διεξελθοῦσα ὅλον τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ μέγα μέρος εἰς πολλὰ κονδύλια εὑρέθη σύμφωνος, καὶ ὡς παρατηρεῖται ἔκθεσις μειοψηφίας δὲν εἶχε παρουσιασθῆ. Ἀνεγράφησαν πολλαὶ οἰκονομίαι ἢ ἐλαττώσεις διὰ τῶν διαφόρων ἐκθέσεων τῆς ἐπιτροπῆς. Ποῦ μὲν, διότι ἀπολύτως ἡ ἐπιτροπὴ ὑπέθετεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ γείνῃ αὐτὴ ἡ οἰκονομία, ποῦ δὲ, διότι ἡ ἐπιτροπὴ δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ἀντίστοιχον νόμον ἢ τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐπεφυλάττετο κατὰ τὴν συζήτησιν νὰ λάβῃ καὶ σταθμίσῃ τὰς πράξεις. Ἐκ τούτου ἐξάγεται καθαρὰ, ὅτι εἶχεν ἐν τῇ διανοίᾳ της ὅσον ἀπὸ τὸ ἓν μέρος ὅσον καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο κατὰ τὴν συζήτησιν νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς οἰκονομίας της κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἶχε λάβει καὶ συγχρόνως ὑποστηρίξῃ καὶ ὅσας ἄλλας οἰκονομίας ἤθελεν ἐγκρίνει Ἀποκρούοντες λοιπὸν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ Δεληγεώργη καὶ ὑποστηρίζοντες τὴν τοῦ Πλαστήρα κλπ. ἐννοοῦμεν, ὅτι ἡ Βουλὴ εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα θέλει ἐπιφέρει ὅλας τὰς ἀναγκαίας οἰκονομίας.

§107ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριοι, ἀδιάφορον τί θὰ παραδεχθῇ ἡ Βουλή· ἔρχομαι μόνον νὰ ὑποστηρίξω τὸ γενικὸν ἔθιμον, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὰ κοινοβούλια τοῦ κόσμου, νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἔννοιαν τοῦ κανονισμοῦ, τὴν λογικὴν, τὴν πραγματικήν. Δύο τρόποι εἶναι, διὰ τῶν ὁποίων μία Βουλὴ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ὁ εἷς τρόπος εἶναι ἡ ἁπλῆ μετάβασις καὶ αὐτὴ ἡ ἁπλῆ μετάβασις φέρει πλαγίως μίαν ἀπόῤῥιψιν τῆς προτεινομένης προτάσεως, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι· ὁ ἄλλος τρόπος καθ’ ὃν μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, εἶναι ἡ αἰτιολογημένη. Ἡ αἰτιολογημένη ἡμερησία διάταξις περιλαμβάνει πάντοτε μικρὸν ἢ μέγαν ψόγον κατὰ τοῦ ὑπουργείου καὶ ἑπομένως αὐτὴ εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία πάντοτε προτιμᾶται καὶ προηγεῖται.

§108ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἔπεται.

§109ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Οὐδὲν δὲ ὑπουργεῖον ἀποφεύγει αὐτήν· ἡ μετάβασις εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα ἢ τὸ περιττὸν νὰ ζητηθῇ σήμερον διὰ μιᾶς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, διότι εἶναι ὁ τακτικὸς δρόμος τῆς συζητήσεως· δὲν ζητεῖται κανὲν νέον πρᾶγμα. Καὶ ἂν γείνουν οἰκονομίαι καὶ ἂν τὰς παραδεχθῇ τὸ ὑπουργεῖον, τί ἀποδεικνύεται μὲ τοῦτο; δὲν ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐλανθάσθη εἰς τὴν σύνταξιν, εἰς τὰς δαπάνας τὰς ὁποίας κάμνει τώρα τόσους μῆνας; (ἀπευθυνόμενος πρὸς τοὺς ὑπουργούς). Δὲν ἀποδεικνύεται μὲ τοῦτο, ὅτι ἡ ἡμερησία διάταξις τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι δικαία, βάσιμος, σωστή; δὲν ἔχει καμμίαν ἀπολογίαν ἡ ἑτέρα μερὶς προτείνουσα τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, οὔτε ἐπὶ τῶν ἐθίμων τῶν διαφόρων ἐθνῶν στηρίζεται. Ἀναγκαίως λοιπὸν, λογικῶς πρέπει νὰ παραδεχθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ δὲν δύναται ἡ βουλὴ νὰ ἀποφύγῃ τοῦτο, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν δὲν δύναται τὸ ὑπουργεῖον, χωρὶς νὰ καθιερώσῃ ἓν προηγούμενον πρωτοφανὲς εἰς τὰ κοινοβούλια τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν. Ἡ κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ ζητῇ τὴν ἐπιδοκιμασίαν ἢ ἀποδοκιμασίαν τῶν πράξεών της. Τελειόνων λέγω, ὅτι ἡ βουλὴ ἂς ἀποφασίσῃ ὅ,τι θέλει, ἀλλὰ τὸ δίκαιον καὶ τὸ νόμιμον εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπρότεινα· πρέπει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τῶν μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὴν βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ.

§111ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιμένουν εἰς τὸ νὰ προηγηθῇ ἡ πρότασις τοῦ κ. Πλαστήρα;

§112ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μάλιστα.

§113ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω προσθέσει μίαν παρατήρησιν εἰς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πετσάλης.— Ἂν συζητοῦντες τὸν προϋπολογισμὸν ἐξηρχόμεθα ἀπ’ αὐτὸν καὶ εἰσηρχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν νέας τινὸς προτάσεως, ἥτις ἠδύνατο νὰ παρεμπέσῃ, ὡς π. χ. μία ἐπερώτησις εἰς τὴν κυβέρνησιν, τότε ἐννοῶ, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὸν τόπον της ἡ πρότασις τοῦ κ. Πλαστήρα, διότι δύναται ἡ βουλὴ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀφίνω αὐτὸ τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον ἐνέπεσε, καὶ μεταβαίνω εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἀλλ’ ἡ συζήτησις, τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν ἐπὶ 4 ἡμέρας, δὲν εἶναι ἄσχετος μὲ ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ ἀρχίσῃ κατόπιν· ἡμεῖς ἐσυζητήσαμεν τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ τὸ γενικὸν μέρος καὶ εἶναι πολὺ φυσικόν, ἅμα τελειώσῃ τοῦτο, νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα. Τίς ἡ ἀνάγκη λοιπὸν νὰ τὸ ἀποφασίσῃ τοῦτο ἡ βουλὴ διὰ μιᾶς ἀποφάσεως; μήπως, ἂν δὲν τὸ ἀποφασίσῃ, δὲν θὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα; Διὰ τοῦτο βλέπετε, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν θέσιν της μία τοιαύτη ψηφοφορία· τότε ἠμποροῦσε νὰ ἔλθῃ, ἂν τὸ ἀντικείμενον εἰς τὸ ὁποῖον ἐνησχολήθημεν, ἦτο ξένον μὲ τὴν σειρὰν τῶν συζητήσεών μας. Τώρα ὅμως ἐπειδὴ πρόκειται κατ’ ἀνάγκην νὰ προβῶμεν εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα, μία τοιαύτη πρότασις δὲν ἔχει καμμίαν βάσιν.

§114Σ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§115Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριε πρόεδρε, μίαν παρατήρησιν ὡς πρὸς τὴν τάξιν. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὅπως τίθεται τὸ θέμα, παραβιάζεται τὸ σύνταγμα καὶ ὁ κανονισμός· τὸ 60 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος λέγει, ὅτι ἅπαξ συζητεῖται ὁ προϋπολογισμὸς κατ’ ἄρθρον, τὸ δὲ 50 τοῦ κανονισμοῦ, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ψηφοφορία ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, εἰμὴ κατ’ ἄρθρον. Ποία, Κ. πρόεδρε, ὑπῆρξεν ἡ συζήτησις ἐπὶ 4 ὁλοκλήρους ἡμέρας; τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν παρετήρησα τίποτε ἄλλο εἰμὴ γενικὴν ἐπίκρισιν ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου· ἂς χωρίσουν λοιπὸν τὸ ζήτημα οἱ προτείνοντες, καὶ ἂς θέσουν ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου, τοῦτο τὸ ἐννοῶ, ἄλλως ἐμβαίνομεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῆς ἀρχῆς. Ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν προηγουμένας ἄλλας συζητήσεις· εἰς τὰ 1855 π. χ. ὅταν ἦτο τὸ ὑπουργεῖον τῆς κατοχῆς, ἐκάμαμεν γενικὴν συζήτησιν ἐπὶ 3 ἡμέρας· ἦτο μάλιστα πρόεδρος ὁ κ. Ζαΐμης, ἀλλὰ δὲν ἐθέσαμεν εἰς ψηφοφορίαν παρόμοιον θέμα· ἀλλ’ εἰσήλθομεν εἰς τὰ καθέκαστα. Δὲν θέλω ν’ ἀφήσω, κύριοι, νὰ τεθῇ μία κακὴ ἀρχή. Μετὰ τὰ λεχθέντα δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι μεταβαίνομεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν, ὅπερ θὰ κάμωμεν αὔριον· ἂν δὲν θέλωσι νὰ ψηφίσωμεν περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ ὑπουργείου, θὰ χωρισθῇ τὸ ζήτημα καὶ θὰ φέρωσι καθαρὰν πρότασιν ἐμπιστοσύνης.

§116ΠΟΛΛΟΙ. Αὐτὸ ἐννοοῦμεν.

§117ΠΛΑΣΤΗΡΑΣ. Ὅταν ὑπέβαλα τὴν πρότασιν, εἶχα ὑπ’ ὄψιν μου αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπον. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη ἐκτὸς τῶν ὅσων ἀπέβλεπε τὴν γενικὴν συζήτησιν, εἶχε καὶ τὸν ἰδιαίτερον σκοπὸν τῆς μέμψεως τῆς κυβερνήσεως· ἐνόμισα λοιπόν, ὅτι ἔπρεπε νὰ χωρισθῇ. Ἡ γενικὴ συζήτησις δὲν εἶχεν ἄλλο πρακτικὸν ἀποτέλεσμα εἰμὴ νὰ ὁδηγήσῃ τὴν βουλὴν εἰς τὰ καθέκαστα. Τί λέγει λοιπὸν ἡ πρότασίς μου; ὅτι ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰς συζητήσεις τὰς διαφόρους καὶ ἡ βουλὴ θέλει ὁδηγηθῆ εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§118ΖΑΪΜΗΣ. Πολὺ ἁπλοῦς εἶναι ὁ κ. Δημητριάδης διὰ νὰ μὴ θέλῃ νὰ ἐννοῇ, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον πολλοὶ βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἶναι πρότασις καθαρῶς πολιτική· δὲν πρόκειται νὰ θέσωμεν διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς ὑπὸ ψηφοφορίαν τὴν ἀρχὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἴμεθα ἀρκετὰ ἐγκρατεῖς· τοὐλάχιστον τὰ στοιχεῖα τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου γνωρίζομεν ὅσον καὶ αὐτὸς, ἂν καὶ δὲν ἐνθυμούμεθα ἐκ στήθους τὰ ἄρθρα τοῦ συντάγματος. Γνωρίζομεν καλῶς ὅτι εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ ἔθνη οὐδέποτε ἐτέθη εἰς ψηφοφορίαν ἡ ἀρχὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἡ πρότασίς μας λοιπὸν δὲν ἀποβλέπει αὐτὴν τὴν ἀρχήν. Δὲν ἐνεφιλοχώρησε μία συζήτησις 4 ἡμερῶν καθ’ ἣν κατεκρίθη ἡ διαγωγὴ τοῦ ὑπουργείου· ἀπόῤῥοια τῆς συζητήσεως αὐτῆς εἶναι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλαμεν. Ὁ κ. Δημητριάδης μᾶς εἶπεν ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ θάῤῥος· ἡ πρότασίς μας ἀποδεικνύει ὅτι ἔχομεν τὸ θάῤῥος· τοὺς ἀποδεικνύομεν λοιπὸν δι’ αὐτῆς ὅτι ἡμεῖς δὲν φοβούμεθα. Δὲν εἶναι τὸ ζήτημα λοιπὸν σύνθετον οὔτε πολλαπλοῦν· εἶναι ζήτημα καθαρῶς πολιτικόν.

§119Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν χρειάζεται πολλὴ λογικὴ διὰ νὰ κρίνῃ τις ὅτι εἶναι ζήτημα σύνθετον. Ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐσυζητήσατε τὴν πολιτικήν. Θὰ χωρισθῇ λοιπὸν τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ ἂν ἔχῃ ἡ Βουλὴ τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ ὑπουργεῖον.

§120Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Προκειμένου, κ. βουλευταὶ, νὰ τεθῇ θέμα πρὸς ψηφοφορίαν ὡς ἀπόῤῥοια τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν κατ’ αὐτὴν τὴν τετραήμερον διάρκειαν, ἤκουσα καὶ τὸ ἓν θέμα καὶ τὸ ἄλλο· καὶ πραγματικῶς ἐνόμισα ὅτι οὐδεμία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἑτέρου, διότι τὸ ἐθεώρησα ἁπλοῦν καὶ τὸ ἕν καὶ τὸ ἄλλο θέμα, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν εἶχεν ἀφορμὴν ἡ Κυβέρνησις νὰ κάμῃ οὐδὲ μίαν παρατήρησιν, διότι καὶ ἡ Κυβέρνησις ὡς συγκειμένη ἀπὸ βουλευτὰς ἤθελεν ἀποφασίσει περὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ, πότε θὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα. Ὁ κ. Δημητριάδης ἀνέπτυξεν, ὅτι ἡ ἑτέρα πρότασις ἐκφράζει πλαγίαν ἔννοιαν, τοὐτέστιν ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῆ πρότασις, καὶ εἶπεν ὅτι ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις θέλῃ νὰ φέρῃ μέμψιν, εἴτε ἄρσιν ἐμπιστοσύνης, δὲν πρέπει νὰ τὸ συγχύσῃ μὲ τὸν προϋπολογισμὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι ζήτημα τακτικῶν ἐργασιῶν καὶ ὁ ὁποῖος θὰ συζητηθῇ αὔριον κατὰ τὰ καθ’ ἕκαστα ἓν πρὸς ἓν ἄρθρον, καὶ ἡ Βουλὴ θὰ ἀποφασίσῃ τίνα κρίνει ἐφικτὴν οἰκονομίαν. Ἂν λοιπὸν ἔχουν τὴν ἄλλην ἰδέαν, πρέπει νὰ τὴν χωρίσουν, εἶπεν ὁ κ. Δημητριάδης. Ὁ προτείνας τὴν πρότασιν κ. Ζαήμης εἶπεν ὄχι, διότι θεωρεῖ ὡς ἀπόῤῥοιαν τῶν συζητήσεων 4 ἡμερῶν τὴν μομφὴν κατὰ τοῦ ὑπουργείου, τοὐτέστι τὴν ἄρσιν τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ τοιουτοτρόπως ἀπῄτησε νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις ἐκείνη ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν. Νομίζω ἄξιον τῶν κοινοβουλευτικῶν συζητήσεων τὸ παῤῥησίᾳ καὶ σαφῶς ἐκφράζειν τὰς ἰδέας καὶ οὐχὶ τὰς πλαγίας παρεισαγωγὰς ἐννοιῶν καὶ μομφῶν δυσδιαγνώστων ὑπὸ τῶν πλειόνων. Ὁ ἕτερος, ἐγὼ, δίδω τὴν ἄλλην ἔννοιαν. Ἂς εἴπῃ σαφῶς ἡ ἀντιπολίτευσις, ὅτι ἡ πρότασίς της ἔχει τὴν ἔννοιαν τῆς ἐμπιστοσύνης, διότι ἄλλως τὸ ὑπουργεῖον, πραγματικοῦ ὄντος τοῦ ζητήματος καὶ μὴ ἔχοντος πολιτικὴν σημασίαν, θὰ ψηφίσῃ καὶ αὐτό. Λοιπὸν διὰ νὰ μὴ ψηφίσῃ τὸ ὑπουργεῖον, πρέπει νὰ τὸ θέσητε καθαρὰ τὸ ζήτημα· νὰ εἴπητε ὅτι τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ ὑπουργεῖον δὲν τὴν ἔχει ἡ Βουλὴ, ἄλλως, ὡς εἶπον, θὰ δώσωμεν καὶ ἡμεῖς ψῆφον.

§121ΤΙΝΕΣ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ. Δόστε.

§122ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ (πρωθυπουργός). Ὄχι, θέλομεν τὸ καθαρόν· ἂν ἔχετε αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, δὲν πρέπει νὰ θέτητε αὐτὰς τὰς λέξεις εἰς τὴν πρότασίν σας. Ἂν λοιπὸν ἔχετε τὸ θάῤῥος, διότι τῳόντι ὅσα εἴπατε 4 ἡμέρας ἀφορῶσιν εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην, πρέπει νὰ τὸ εἴπητε καθαρὰ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀφαιρεῖ τὴν ἐμπιστοσύνην ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον· τοῦτο τὸ ἐννοῶ. Ἀποκρούω ὅμως τὰ ἀμφίβολα, διότι τοῦτο, ὡς εἶπον, δὲν ἁρμόζει εἰς τὰς συζητήσεις τοῦ κοινοβουλίου.

§123ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νὰ μὲ συγχωρήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποκρούσω ὅλαις δυνάμεσι τὴν θεωρίαν του. Δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἔργον τακτικῆς ὑπηρεσίας· ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἡ πανηγυρικωτέρα πρᾶξις, τὴν ὁποίαν κατασκευάζει ἓν νομοθετικὸν σῶμα· συμπεριλαμβάνει τὴν πολιτικὴν μιᾶς Κυβερνήσεως, ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικήν· αὐτοῦ συγκροτεῖται πᾶσα ἡ δύναμις τῆς ψήφου ἑνὸς κοινοβουλευτικοῦ Σώματος. Διὰ τοῦτο εἰς ἄλλα ἔθνη ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ συζητεῖται ὁλόκληρος ἡ πολιτικὴ, ἥ τε ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερική. Τούτου λοιπὸν τεθέντος, ἐπειδὴ αὐτὸ εἶναι τὸ σημαντικώτερον ἔργον μιᾶς νομοθετικῆς ἐξουσίας, δὲν πρέπει νὰ διέλθῃ ἀφανῶς, ἄνευ τῆς κρίσεως τοῦ νομοθετικοῦ σώματος, ἂν τῳόντι αἱ κατηγορίαι, ὅσαι ἀπηγγέλθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἀληθεῖς ἢ ὄχι. Ἂν τοῦτο δὲν ἦτο ἀληθὲς, πρὸς ποῖον σκοπὸν ἔπρεπε νὰ γίνωνται αἱ συζητήσεις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ; πρὸς ποῖον σκοπὸν ἤθελον κατηγορεῖσθαι αἱ ἐξογκώσεις τῶν ἐξόδων καὶ τόσα ἄλλα, τὰ ὁποῖα παρετηρήθησαν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ; Τότε λοιπὸν ἤθελε γείνει μιὰ καθολικὴ συζήτησις εἰς μάτην! Πᾶσα συζήτησις, καὶ μάλιστα σοβαρὰ, διαρκοῦσα ἐπὶ 4 ἡμέρας, πρέπει νὰ ἔρχηται εἰς συμπέρασμα· καὶ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα ἔθεσεν ἡ ἀντιπολίτευσις. Οὔτε τὸ ἄλλο εἶναι ἀληθὲς συνταγματικῶς, τὸ ὁποῖον ἰσχυρίσθη ὁ πρόεδρος, ὅτι ἐπὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων πρέπει νὰ τίθηται καθαρῶς τὸ ζήτημα· αὗται εἶναι ἰδέαι ἐσφαλμέναι. Ὁ ψόγος, ἡ μέμψις, ἡ ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης περικλείεται εἰς τὴν πρότασιν. Τί εἶπεν ἡ ἀντιπολίτευσις μὲ τὴν πρότασίν της; Ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρεῖδε τὸ καθῆκόν της, μὴ λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὰς δυσχερεῖς οἰκονομικὰς περιστάσεις τοῦ κράτους. Τοῦτο τί ἀποδεικνύει; Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιθυμεῖ ὁ πρόεδρος, νὰ τεθῇ φανερά· ἀλλὰ καὶ οὕτως ὅπως τίθεται, κατὰ τὰ παραδεδεγμένα ἔθιμα, κατὰ τὴν ὀφειλομένην ἁβροφροσύνην πρὸς τὰ κοινοβούλια, περιλαμβάνει αὐτὴν τὴν ἰδέαν, καὶ διὰ τοῦτο ὅταν πρῶτον ὡμίλησα ἐπὶ τοῦ θέματος, εἶπον, ὅτι τοιαῦται προτάσεις εἰς ὅλα τὰ κοινοβούλια τῶν ἐθνῶν ἐπροτάθησαν· αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, διότι ἑκάστη κυβέρνησις πρέπει νὰ ᾖναι ἐν πάσῃ στιγμῇ ἑτοίμη νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην· ἡ ἀμφιβολία τίθεται εἰς τὴν πρότασιν.

§124ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Νὰ ᾖναι καθαρά.

§125ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Καθαρὰ δὲν τίθενται εἰς κανὲν κοινοβούλιον. Σᾶς ἠπάτησαν, κύριε πρόεδρε, οἱ εἰπόντες σας τὸ ἐναντίον. Νομίζω ἀναγκαῖον, ὅτι πρέπει νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸν ἀληθῆ συνταγματικὸν δρόμον, καὶ νὰ ἀκολουθήσωμεν τὰς συνηθείας τῶν ἄλλων συνταγματικῶν κρατῶν, τὰ ὁποῖα προηγοῦνται ἡμῶν, εὑρίσκοντες τὸν ἀληθῆ καὶ τακτικὸν τρόπον τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος· διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι δὲν ἔχει ἡ κυβέρνησις οὔτε ἡ συμπολίτευσις οὐδένα λόγον νὰ ἀποκρούσῃ τὴν ψηφοφορίαν τῆς προτάσεως. Ἐγὼ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρετήρησα εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν, εἶναι ὅ,τι εἴπατε προχθὲς, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κανονισμοῦ δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ, καθὼς καὶ ἡ ἐπιφύλαξις εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι εἶναι ἐκτὸς τῶν καθηκόντων τῆς βουλῆς· ἠμπορεῖ νὰ ζητηθῇ διὰ τῆς προτάσεως ἡ μετάβασις εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἡ ἡμερησία διάταξις μᾶς δεικνύει τί πρέπει νὰ συζητήσωμεν. Λοιπὸν ἡ πρότασις, ἥτις ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἶναι ὀρθὴ καὶ καθόλα σύμφωνος μὲ τὴν λογικήν. Τώρα ἠμπορεῖ εἷς τῶν κυρίων ὑπουργῶν νὰ μὴ θέλῃ τὴν ψηφοφορίαν. Ἐγὼ φρονῶ, κύριοι, καὶ τὸ λέγω ἐν πεποιθήσει, ὄχι διότι θέλω νὰ φανῶ μερολήπτης· (θόρυβος), τὸ ὑπουργεῖον τίθεται ὑπὸ τὸ βάρος μιᾶς κατηγορίας.

§126Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς δικαιοσύνης). Κύριοι, ὁ κύριος πρωθυπουργὸς καθαρῶς ἔθεσε τὸ ζήτημα εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ταχθῇ.

§127ΑΘ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§128Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπατε λοιπόν· θέσατε τὸ ζήτημα καθαρῶς, δὲν τὸ ἀποφεύγομεν, ὄχι καθὼς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ξηροχωρίου, ὄχι· ἡ κυβέρνησις τὸ ἀπαιτεῖ νὰ εἴπητε καθαρῶς, νὰ θέσητε τὸ ζήτημα, νὰ μὴ θελήσετε νὰ ἀφαρπάσητε τὸ ζήτημα διὰ πλαγίου τρόπου· θέλετε; εἴπατέ το, δὲν ἔχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην· αὐτὸ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον θηρεύετε, εἶναι ζήτημα πίστεως, διατί λοιπὸν δὲν τὸ λέγετε;

§129ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Σᾶς τὸ λέγομεν.

§130Α. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ὁ προϋπολογισμός, τὸν ὁποῖον ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν μας, δὲν ἔχει τίποτε ἄλλο παρὰ τὰ καθέκαστα· ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἐγένετο, δὲν ἐγένετο διὰ κανένα ἄλλον σκοπὸν, παρὰ διὰ νὰ ἀποφανθῇ ἡ βουλὴ, ἂν τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη ἡ παροῦσα κυβέρνησις, εἶναι καλὸν ἢ κακόν· αὐτὴ εἶναι ἡ φυσικὴ, ἡ καθαρὰ θέσις τοῦ ζητήματος. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου λοιπὸν ἐγένετο μακρὰ συζήτησις, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ βουλὴ ὤφειλε νὰ ἔλθῃ εἰς ἓν συμπέρασμα, ἐὰν πραγματικῶς ἡ κυβέρνησις ἠκολούθησε τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, ἐγκρινόμενον ἢ ὄχι ὑπὸ τῆς βουλῆς. Διὰ τοῦτο ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ἦλθεν ἐκ μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ἦτο τὸ ἀπαύγασμα τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία ἐπεκράτησεν ἐπὶ 4 ἡμέρας. Σᾶς εἶπεν ὁ βουλευτὴς Ξηροχωρίου κύριος Πετσάλης, ὑποστηρίζω καὶ ἐγὼ, ὅτι τὰ ζητήματα τῆς ἐμπιστοσύνης δὲν ἔρχονται ποτὲ ἀφῃρημένως, ἀλλὰ ἔρχονται συγκεκριμένως ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα πρόκεινται ὑπὸ συζήτησιν. Τὸ προκείμενον, κύριοι, νομοσχέδιον ὑπὸ συζήτησιν, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπεν ὁ κ. Πετσάλης, εἶναι πολιτικὸν καὶ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος νὰ διαψεύσῃ τὴν ἀλήθειαν ταύτην, διότι τὸ καθῆκον τῆς ἀντιπροσωπείας εἶναι νὰ κανονίζῃ τόσον τὰ ἔσοδα, ὅσον καὶ τὰ ἔξοδα· ἀφῃρημένως σᾶς εἶπον, δὲν δύναται νὰ ἔλθῃ ποτὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, διότι θὰ ἔλθω ἐγὼ νὰ σᾶς εἴπω, ἔχουν τὴν ἐμπιστοσύνην δύω ἢ τρεῖς ὑπουργοὶ, ἢ ὄχι; πολὺ ὀρθῶς ἐσεῖς θὰ μὲ εἴπητε, ὅτι ἔχουν τὴν ἐμπιστοσύνην. Εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κράτη παρετηρήθη, καὶ ἐκεῖ, ὅθεν καὶ ὁ φίλος μου κ. Σῖμος λαμβάνει τὰ παραδείγματα, εἰς τὴν Ἀγγλίαν, τί γίνεται; ἔρχεται νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θέτει μίαν εὐκολίαν εἰς τὴν πορείαν καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως· ἐὰν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ γίνῃ παραδεκτὸν, καλῶς, εἰδ’ ἄλλως, παραιτεῖται τὸ ὑπουργεῖον (θόρυβος).

§131ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐδική μου δουλειὰ, ἐὰν ᾖναι ὠφέλιμον, θὰ τὸ κάμω.

§132Α. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι ἐὰν ἤμην προχθὲς εἰς τὴν θέσιν σας, ἤθελον παραιτηθῇ. Λοιπὸν, παρακαλῶ, ἐσυζητήθη ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἐὰν ᾖναι καλὸν ἢ κακὸν τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, ἡ ἀντιπολίτευσις εἶπεν, ὅτι τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολουθήσατε σεῖς καὶ ἰδίως εἰς τὸν προϋπολογισμὸν εἶναι κακόν.

§133ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Ἡμεῖς τὸ λέγομεν καλὸν, ἂν ἐννοῆτε ἄλλο τι...

§134ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Διὰ τοῦτο φιλονεικοῦμεν, ἂν καὶ τὸ ἐλέγατε καὶ σεῖς κακὸν, θὰ ἤμεθα σύμφωνοι. Παραδεχομένη ἡ βουλὴ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν διετύπωσα, ἐννοεῖται ὅτι δὲν κάμνει τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ ἄρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν· τί ἄλλην ἐξήγησιν θέλετε;

§135ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΙ ΥΠΟΥΡΓΟΙ. Εἴπατέ το καθαρῶς.

§136Σ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης ἀφῃρημένως.

§137ΣΙΜΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἓν πρᾶγμα ὑπάρχει ἐδῶ. Ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως σᾶς εἶπεν, ἀδιαφορῶ περὶ τοῦ τρόπου· σᾶς εἶπεν, ἐπιθυμοῦμεν νὰ γνωρίζητε, ὅτι ἐὰν τὸ θέσητε ὅπως τὸ θέτετε, ἡμεῖς θὰ ψηφίσωμεν· ἐὰν δὲ τὸ θέτετε ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἡμεῖς δὲν ψηφίζομεν.

§138Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, μετὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ ἀντιπολίτευσις, δὲν ὑπάρχει καμμία ἔρις μεταξύ μας· παρακαλῶ μόνον τοῦτο, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη νὰ ἐκφερθῇ οὕτως· ὅτι οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ λοιπῶν βουλευτῶν, λέγουν ναὶ, οἱ λοιποὶ ὄχι.

§139ΤΙΝΕΣ. (ἐκ δεξιῶν) Ὄχι, ὄχι. (θόρυβος).

§140Θ. Ι. ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ. Ἡ πρότασις, κύριοι, εἶναι καὶ λογικὴ καὶ συνεπὴς, ὅπως εἶναι γεγραμμένη· ἡ πρότασις αὕτη, ἐγὼ θὰ τὸ ἀποδείξω, ὅπως εἶναι γεγραμμένη, ἐννοεῖ ὅτι εἶναι ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης διὰ τὸ ὑπουργεῖον. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ Κουμουνδούρου ἔπεσεν, ὄχι διότι (θόρυβος)· ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς διατί, κύριοι, ἐπῆλθε; διότι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἦτο σπάταλον καὶ ἦλθε τὸ οἰκονομικὸν ὑπουργεῖον· ἔρχονται λοιπὸν διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς, καὶ θέλουν νὰ εἴπουν, ὅτι καὶ τοῦτο εἶναι σπάταλον.

§141Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κύριος Πετιμεζᾶς, ὅστις ἔκαμεν αὐτὴν τὴν ἑρμηνείαν, εἶναι ὑπογεγραμμένος εἰς τὴν πρότασιν αὐτήν;

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι.

§143Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Λοιπὸν τίποτε ἁπλούστερον, μετὰ τὴν ἐξήγησιν ἑνὸς ἐξ ὑμῶν, ὅτι ἐν τῇ προτάσει αὐτῇ εἶναι καθαρῶς διατετυπωμένον τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης.

§144ΤΙΝΕΣ. Ἐκ δεξιῶν. Εἶναι γεγραμμένον καθαρά.

§145Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ. Ὁσάκις τίθεται πρότασις ἐνώπιον ἑνὸς κοινοβουλίου, τίθεται καθὼς εἶναι γεγραμμένη καὶ διατετυπωμένη, ἄνευ οὐδενὸς ὑπομνήματος ἢ σχολίου. Ὁ κύριος Μαυρομιχάλης λέγει, ὅτι πρέπει νὰ τὴν ὑπομνηματίσωμεν· αὐτὴ εἶναι ἡ πρότασίς μας· μὲ ἓν ὑπόμνημα, ἢ ἐξήγησιν, δὲν εἰμποροῦμεν νὰ τὴν ὑποβάλωμεν· διότι τότε εἰμπορούσαμεν νὰ παρουσιάσωμεν ἄλλην πρότασιν. Ἡ ἔννοιά μας εἶναι καθαρά· δύω βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐξήγησαν καθαρῶς τὴν ἔννοιαν τῆς προτάσεως· εἶπαν ὅτι ἐμπεριέχει μομφὴν κατὰ τῆς κυβερνήσεως.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν. — Εἶναι ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Ζαΐμη, ἥτις τίθεται εἰς ψηφοφορίαν. Ἀναγινώσκεται· «Ἡ Βουλὴ πεισθεῖσα ἐκ τῆς γενικῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1868, ὅτι κατὰ τὴν σύνταξιν αὐτοῦ ἡ κυβέρνησις δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας τοῦ Κράτους, προβαίνει εἰς τὴν συζήτησιν τῶν εἰδικῶν προϋπολογισμῶν τῶν ὑπουργείων.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη καὶ λοιπῶν, λέγουν ναὶ, οἱ δὲ λοιποὶ, λέγουν ὄχι. (Ἐνταῦθα γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Α. Κατσανδρῆ καὶ Α. Ῥούκη.) Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη, καὶ λοιπῶν, διὰ ψήφων 81 κατὰ 75.

§147ΤΙΝΕΣ. Πόσοι ἠρνήθησαν, κύριε πρόεδρε; (θόρυβος).

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 8 παρὰ ¼ Μ. Μ.