1867.11.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 35

Τῆς 21 Νοεμβρίου 1867.

Τρίτη.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρχόμεθα εἰς τὸ ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ἐκπληρῶ μετ’ εὐχαριστήσεως τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ὑπεσχέθην καὶ ὀφείλω νὰ ἐκπληρώσω, μολονότι, κύριοι, ἡ διαφωνία τῆς ἀντιπολιτεύσεως μ’ ἔθεσεν εἰς ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ τί πρέπει νὰ πράξω. Ἡ πολιτική σας εἶναι ἐπιδεικτικὴ, ἔλεγεν ὁ εἷς· καὶ ἀληθῶς ὅταν ἡ πολιτικὴ εἶναι πολιτικὴ πραγμάτων καὶ οὐχὶ ἐγγράφων ἢ λόγων, ἡ πολιτικὴ εἶναι φανερὰ καὶ ἐπιδεικτική. Ἡ πολιτική σας εἶναι ἐπιδεικτική· ἐτρέξατε πέραν τοῦ δέοντος, σᾶς ἐκρατήσαμεν ἡμεῖς καὶ ἐσώσαμεν τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας· ἄνευ ἡμῶν ἠθέλατε τρέξει περισσότερον· πρέπει νὰ ἀνακαλύψητε, ἔλεγεν ὁ ἄλλος, τὴν πολιτικήν σας, πρέπει νὰ μᾶς εἴπητε τί ἐπράξατε, τί σκοπεύετε νὰ πράξητε. Αὐτὰ, κύριοι, ἀποδεικνύουν ἀναντιῤῥήτως τὴν διαφωνίαν τῶν ἀντιπολιτευομένων, ἀλλ’ ἡμᾶς δὲν μᾶς παρεκτρέπουν ἀπὸ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἐκπληρώσωμεν. Θέλομεν ἐξετάσει λοιπὸν τί ἐπράξαμεν καὶ τί σκοπεύομεν νὰ πράξωμεν, ἂν ἐξακολουθήσωμεν νὰ ἔχωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ βασιλέως καὶ ὑμῶν. Τὸ ἔργον μας, κύριοι, ἦτο διπλοῦν· ὠφείλαμεν νὰ ἐνεργήσωμεν ἐξωτερικῶς καὶ νὰ βελτιώσωμεν τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν τοῦ τόπου· εὑρισκόμεθα ἀπέναντι ἐκτάκτων περιστάσεων καὶ ὠφείλαμεν νὰ πράξωμεν καὶ δι’ αὐτῆς νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τὰς ὁποίας ἐγέννησαν, ἔχομεν δὲ τὴν συναίσθησιν, ὅτι πληρέστατα ἀνταπεκρίθημεν καὶ ἐξεπληρώσαμεν τὰς ὑποσχέσεις μας καὶ τὸ πρόγραμμά μας. Εὕρομεν τὴν Ἑλλάδα, ὅτε ἤλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐν πλήρει ἀναρχίᾳ, οὐχὶ ἀναρχίᾳ ἐπαναστατικῇ, ἀλλ’ ἐν πλήρει ἐλλείψει ἀσφαλείας· παντοῦ ἐδέσποζον οἱ λῃσταὶ καὶ κακοῦργοι, καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅσοι περιήλθετε τὰς ἐπαρχίας εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκοντο αἱ ἐπαρχίαι τότε· ἐγὼ εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου μεταβὰς, μετὰ λύπης εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην ἵνα μεταβῶ εἰς τὰ κτήματά μου νὰ ζητήσω τὴν συνοδίαν τεσσαράκοντα ἀνδρῶν. Οὐδαμοῦ τότε ὑπῆρχεν ἀσφάλεια· οἱ φυγόδικοι ἐδέσποζον ἀπὸ περάτων ἕως περάτων τὴν κοινωνίαν, καὶ πολλάκις τὴν ἐκακοποιοῦσαν. Εἶσθε ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας, γνωρίζετε τὰ πράγματα καὶ ἠμπορεῖτε νὰ ὁμολογήσητε ἂν δὲν λέγω τὴν ἀλήθειαν. Ἐδῶ κύριοι, εἰς τὰς Ἀθήνας, τίς ἐτόλμα νὰ ἐξέλθῃ ἵνα ἀναπνεύσῃ καθαρὸν ἀέρα; δὲν ἐτόλμων νὰ φροντίσωσι περὶ τῶν ἔξω τῆς πόλεως κτημάτων των οἱ πολῖται· ἐδέσποζον οἱ λῃσταὶ καὶ ἠπείλουν περιουσίαν, τιμὴν καὶ ζωήν. Χάρις εἰς τόσας προσπαθείας καὶ τὸ φιλόνομον πνεῦμα τοῦ λαοῦ, χάρις εἰς τὴν ἀφοσίωσιν αὑτοῦ πρὸς τὴν τάξιν, ἡ ληστεία ἐκτυπήθη κατακέφαλα, καὶ μεθ’ ὑπερηφανείας δύναμαι νὰ εἴπω ἤδη ὅτι ἡ λῃστεία ὑπάρχει σχεδὸν πραγματικῶς ἐκεῖ μόνον, ὅπου αἱ ἀρχαὶ ὁμόρου ἐξουσίας παραβιάζουσαι τὰ καθήκοντά των καὶ ἀθετοῦσαι τὰς διαταγὰς ὑποστηρίζουσιν, ὑποθάλπουσι καὶ ὠθοῦσι κακούργους τινὰς νὰ διαπράξωσι ληστείας. Ἐκτὸς τούτου, κύριοι, δὲν λέγω ἀναντιῤῥήτως, ὅτι πᾶν ἴχνος αὐτῶν ἐξέλιπεν, ἀλλ’ ὅμως ἐν γένει ὑπάρχει ἀσφάλεια, καὶ ἄν που ὑπάρχωσιν ἔτι λῃσταὶ, ἡ λῃστεία εἰς οὐδὲν μέρος τολμᾷ νὰ παρουσιασθῇ, καὶ ἐστὲ βέβαιοι ὅτι πολλὰ ὀγρήγωρα θὰ δώσῃ τὰ ἐπίχειρα τῆς κακίας της καὶ ὅπου ἔτι κρύπτεται. Ἐξεπληρώσαμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας λοιπὸν καθείρξαντες εἰς φυλακὰς περὶ τοὺς 800 φυγοδίκους, ἀποστείλαντες εἰς τὸν τάφον καὶ τὰς φυλακὰς ἐπίσης 150 περίπου λῃστὰς καὶ 15 ἀρχιλῃστὰς καὶ ἀναγκάσαντες 50 τοιούτους νὰ ἐκπατρισθῶσιν. Οὕτως ἠλευθερώσαμεν τὸν τόπον ἀπὸ ἓν σμῆνος τοσούτων κακούργων καὶ ἡ Ἑλλὰς ἀναπνέει ἀέρα ἐλευθέρως ἤδη. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν ἦτο μόνον ἡ ἔλλειψις αὕτη, τὴν ὁποίαν εὕρομεν ἐλθόντες εἰς τὰ πράγματα (προσοχὴ)· ἡ ἐλεεινὴ κατάστασις τοῦ ταμείου παρουσιάζετο καταπληκτική· ἡ χρεωκοπία, διότι χρεωκοπία εἶναι ἡ ἄρνησις τῆς πληρωμῆς τῶν ὀφειλετῶν, οὐ μόνον ἔκρουε τὰς θύρας, ἀλλ’ εἰσῆλθεν ἐντὸς τοῦ ταμείου ὅταν ἀνελάβομεν τὴν κυβέρνησιν. Ἐνθυμεῖσθε καλῶς, λεπτὸν δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὸ ταμεῖον, καὶ ἐν τούτοις ὑπῆρχον χρέη ἀπαιτητὰ ἀπὸ μισθοὺς, ἐνοίκια κλπ. μέχρι τεσσάρων ἑκατομμυρίων· ἡ κατάστασις αὕτη εὐτυχῶς ἐξέλιπε καὶ ἤδη τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν σᾶς ὁμιλῶ, τὸ ταμεῖον εἶναι ἐνήμερον εἰς τὰς πληρωμάς του, εἶναι ἕτοιμον νὰ πληρώσῃ ὅ,τι ὀφείλει καὶ περισσεύει διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς κακῆς καταστάσεως, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως ἀσφαλείας, ὑπῆρχον καὶ τὰ ἰδιωτικὰ ἀλλεπάλληλα διαπραττόμενα ἐγκλήματα, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ἡ κατάστασις τῆς κοινωνίας τῶν ἐπαρχιῶν εἶχε διαταραχθῆ σπουδαίως, διότι ἐκτὸς τοῦ φόβου, τὸν ὁποῖον οἱ συστηματικοὶ καὶ συγκεντρωμένοι κακοῦργοι, οἱ λῃσταὶ καὶ φυγόδικοι, ὑπὸ τὸν τύπον τῶν λῃστῶν ἐνέπνεον εἰς τοὺς πολίτας, εἰς τὰς πόλεις καὶ εἰς τὰ χωρία, ὑπῆρχεν ὁ τρόμος, τὸν ὁποῖον ἐνέπνεον τὰ ἰδιωτικὰ ἐγκλήματα. Προήρχετο τοῦτο ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῆς διοικήσεως, ἐκ τῆς κακῆς καταστάσεως τῆς δικαιοσύνης, δὲν θέλω νὰ τὸ ἐξετάσω. Ὅ,τι ὅμως βλέπομεν ἐκ στατιστικῶν πληροφοριῶν, εἶναι ὅτι ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ἀνελάβομεν τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων καὶ τὸ ἔγκλημα τοῦτο περιωρίσθη· ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς δικαιοσύνης θέλει σᾶς ὑποβάλει σημείωσιν, ὅταν ἀναβῇ τὸ βῆμα, ἐκ τῆς ὁποίας θέλετε πληροφορηθῆ, ὅτι τὰ ἐγκλήματα καθ’ ὅλον τὸ κράτος ἠλαττώθησαν κατὰ τὸ τρίτον, καὶ ἰδίως εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, κατὰ τῶν ὁποίων ἀπευθύνοντο αἱ πλεῖσται συκοφαντίαι. Πρὸς ἀπόδειξιν λοιπὸν τῆς καλῆς καταστάσεως τῆς δικαιοσύνης τοῦ τόπου καὶ τῆς διοικήσεως σᾶς φέρω ὄχι λόγους, ἱερεμιάδας καὶ κλαυθμηρισμοὺς, ἀλλ’ ἀριθμοὺς βεβαιοῦντας ταῦτα καὶ στατιστικὰς πληροφορίας. Τοιαύτην, κύριοι, εὕρομεν τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου· ἐλεεινὴν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀσφαλείας ἐν γένει, ἐλεεινὴν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀσφαλείας ἕνεκα τῶν ἰδιωτικῶν καὶ ἀτομικῶν παραπτωμάτων, ἐλεεινὴν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν οἰκονομικήν· ἤδη δὲν ὑπάρχει τοιαύτη, πολὺ ἐβελτιώθη, καὶ βεβαίως δὲν δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ τόπου εἶναι ἀπολύτως λαμπρὰ, δύναται ὅμως νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι καλὴ, καὶ ὅτι σχετικῶς μὲ τὴν κατάστασιν τὴν ὁποίαν εὕρομεν ὅταν ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα, εἶναι καλλίστη, λαμπροτάτη. Καὶ δὲν θέλω, κύριοι, ἐξετάζων τὸ ζήτημα τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως καὶ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου νὰ ἀπομακρυνθῶ ἀπὸ τὰ λίαν ἐξέχοντα καὶ οὐσιώδη σημεῖα καὶ νὰ μεταβῶ εἰς μικροτέρας λεπτομερείας, διὰ τῶν ὁποίων νὰ ἀποδείξω, ὅτι καὶ ἡ κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ εἰργάσθησαν ἀδιακόπως καὶ ἐπιτυχῶς, ὥστε νὰ ἐπιφέρουν βελτιώσεις εἰς τὸν τόπον. Κύριοι, γνωρίζετε ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς θὰ ὑπάρχουν ἄφθονα τὰ μέσα διὰ τὴν ὁδοποιΐαν, χάριν τῶν ὁποίων προσδιωρίσατε πόρους, καὶ αἱ ὁδοὶ εἶναι τὸ κύριον γνώρισμα τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τὸ σπουδαιότερον μέσον τῆς εὐδαιμονίας ἑνὸς τόπου· καὶ ἀπὸ τὴν μάστιγα τῆς ζωοκλοπῆς ἠλευθερώσαμεν τὸν τόπον καὶ μίαν κοινωνίαν ἰδίως πάσχουσαν καὶ λυπηρῶς διακειμένην μέχρις ἐσχάτων ἀπηλλάξαμεν ἀπὸ τὰ δυστυχήματα καὶ τὴν κακοδαιμονίαν, τὴν κοινωνίαν τῆς Κερκύρας. Ὅλη ἡ ἐνέργειά μας, κύριοι, ὅλη ἡ προσπάθειά μας συνέτεινε λοιπὸν εἰς τὸ νὰ βελτιώσωμεν τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐπετύχαμεν, διότι δὲν ὑπάρχουν λησταὶ, διότι ἔχετε χρήματα, διότι τὰ ἐγκλήματα περιωρίσθησαν. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, ἐπειδὴ ἀντιῤῥήσεις θέλω ἔχει πολλὰς, ἀντὶ τῶν λόγων τοὺς ὁποίους συνήθως φέρουν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ μᾶς ἀντιτάξουν οἱ ἀντίπαλοι ἀριθμοὺς καὶ πράγματα· ἀπαντῶ δὲ εἰς τὸν ἐρωτήσαντα, ὅτι τὸ κεντρικὸν ταμεῖον συνήθως στερεῖται, ὅταν τὰ ταμεῖα τὰ ἐπαρχιακὰ δὲν εἶναι πλήρη· τὸ κεντρικὸν ταμεῖον τότε μόνον ἔχει, τότε δύναται νὰ πληρώσῃ, ὅταν ὅλα τὰ ἐπαρχιακὰ ταμεῖα δὲν ὀφείλουν· ἄλλως, τὸ κεντρικὸν ταμεῖον εἶναι κενόν. Ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶχον ἐν ὀλίγοις νὰ σᾶς εἴπω περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου· δὲν θέλω νὰ ἐκταθῶ ἐπὶ πλέον, διότι βεβαίως τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐννοῶ, ἀπὸ τοῦδε, ὅτι θέλει ἐξετασθῆ ἐκτεταμένως, διατί; διότι θέλουσι νὰ ἀποφύγωσι τὴν συζήτησιν τῆς ἐν γένει ἰδέας, τῆς ἐν γένει πολιτικῆς καὶ νὰ καταβῶσιν εἰς λεπτομερείας καὶ νὰ ταπεινώσωσι τὸ ζήτημα· τὸ σύστημα τοῦτο καθιέρωσεν ἡ μειονοψηφία ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτῆς καὶ θέλει σιωπήσει περὶ τῆς ἐν γένει πολιτικῆς καὶ περὶ τῆς ἐν γένει ἀνάγκης τοῦ τόπου, καὶ θέλει σᾶς εἰπῇ μικρολογίας· ἀναγνώσατε τὴν ἔκθεσιν ἥτις, προσθέτω ὡς ἐκ περισσοῦ, θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβής· θὰ προτείνωσιν ἔλλειψιν ἀποδεικτικῶν τινων, θὰ σᾶς εἴπωσιν ὅτι ἔκαμαν κακὴν χρῆσιν (διακοπὴ, θόρυβος).

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. (ἐκ δεξιῶν). Μὴ διακόπτετε.

§6ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐνοχλοῦμαι ἀπὸ τὰς διακοπάς· ἐπιθυμῶ μόνον αἱ διακοπαὶ νὰ μὴν εἶναι μουγκρίσματα, ἀλλὰ καθαραὶ ἀντιῤῥήσεις διὰ νὰ ἀπαντῶ. Θέλομεν ἡμεῖς ἀπαιτήσει ἐκτεταμένην καὶ μεγάλην συζήτησιν, διότι θέλει γείνει προσπάθεια νὰ καταβιβασθῇ τὸ ζήτημα καὶ νὰ περιορισθῇ εἰς λεπτομερείας χρηματολογικάς· διότι μία ἰδέα, μία ἀρχὴ, ἓν πρόγραμμα δὲν δύναται νὰ ἀντιταχθῇ, διότι δὲν ἔχει ἡ ἀντιπολίτευσις, καὶ ἐν τούτοις εἰς αὐτὸ θέλομεν πρὸ πάντων προκαλέσει τὴν ἀντιπολίτευσιν καὶ θὰ τὴν παρακαλέσωμεν νὰ μὴ ἐξέλθῃ τοῦ σημείου αὐτοῦ ἐν τῇ γενικῇ συζητήσει. Ὅταν ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα, εὕρομεν ἀκόμη ἓν ζήτημα ἐκκρεμὲς, τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης (προσοχὴ, προσοχή). Ὡς ἄνθρωποι εἴμεθα ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τῶν λαῶν, ἀλλ’ ὡς Ἕλληνες ἔχοντες παλαίοντας πλησίον ἡμῶν ἀδελφοὺς διὰ νὰ ἀνακτήσωσι τὴν ἐλευθερίαν των καὶ ὅ,τι ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἱερὸν, ἐννοεῖται, δὲν συμπαθοῦμεν ἁπλῶς· ἡ καρδία ἔπαλλε καὶ μᾶς ὤθει εἰς ἐνέργειαν ἀκόμη· οὐδεὶς Ἕλλην ἰδιώτης δύναται νὰ μείνῃ ἥσυχος, ν’ ἀρνηθῇ τὴν συνδρομήν του, ἐκτὸς ὁ ἔχων πεπωρωμένην τὴν καρδίαν, ὅταν βλέπῃ πλησίον του τὸν ἔσχατον ἀγῶνα τοὺς ἀδελφούς του παλαίοντας. Ἡμεῖς λοιπὸν ἀντιπολιτευόμενοι ὡς ἰδιῶται εἰργάσθημεν· εὕρομεν ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῆς ἐπαναστάσεως ὅταν ἡμεῖς ἤλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ εἴχομεν ἕτερα καθήκοντα πρὸς τὴν πατρίδα, πρὸς τὴν Ἑλλάδα, τὰ ὁποῖα βεβαίως προηγοῦνται παντὸς ἄλλου. Παρεδέχθημεν τὸ σύστημα τῆς οὐδετερότητος, τὸ ὁποῖον καθιερώθη καὶ ἀνεγνωρίσθη, ἀλλ’ ἐδέχθημεν σύστημα οὐδετερότητος θαῤῥαλέας, πεφωτισμένης καὶ εἰλικρινοῦς. Δὲν ἠξεύρω τί συνέβη· τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης μετὰ 10 μῆνας ἀντὶ νὰ πέσῃ, ὡς προελέγετο, ἀνθηρότερον παρίστατο, καὶ ἡμεῖς ἐμέναμεν ὡς κυβέρνησις ἐντὸς τῶν ὅρων αὐστηρᾶς οὐδετερότητος, ἀλλ’ ἐχαιρόμεθα βλέποντες τοὺς ἀδελφούς μας δεικνύοντας τοιαύτην ἀντίστασιν, τοιαύτην ἐπιμονὴν, τοιαύτην αὐταπάρνησιν καὶ τοιαύτην ἀφοσίωσιν εἰς τὰ δικαιώματα καὶ τὸ καθῆκόν των. Ἐμείναμεν ἐν τῇ οὐδετερότητι καὶ ἐβλέπαμεν τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐκινδύνευε νὰ πέσῃ, ὅτι ὁλονὲν ἀνυψοῦτο. Ἐμείναμεν εἰς τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς καθιέρωσε καὶ τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη ἀνεγνώρισε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄμεσον ἡμῶν ἐνέργειαν ὑπὲρ τῆς Κρήτης, ἀλλὰ δὲν ἀδιαφορήσαμεν· ἐξηκολουθοῦμεν ἐπικαλούμενοι τὴν μεσολάβησιν, τὴν προστασίαν, τὴν βοήθειαν τῶν δυνάμεων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ κανονίσωσι τὴν τύχην τῶν ἐθνῶν, καὶ ἐνθυμεῖσθε ἴσως—δὲν εἶναι καιρὸς νὰ εἴπω τι περισσότερον καὶ δὲν ἐπιχειρῶ διὰ τοῦτο νὰ ἐξηγήσω τὴν σχέσιν μεταξὺ ἐνεργείας καὶ ἀποτελέσματος—λέγω μόνον, ἐνθυμεῖσθε ἴσως ὅτι ὅταν εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, εὕρομεν σκληρὰν τὴν Εὐρώπην καὶ ἀπότομον ἀπέναντι τῆς Κρήτης. Μετὰ ταῦτα, κύριοι, γνωστὸν ὑπάρχει ὑμῖν ὅτι ἡ Εὐρώπη σύμπασα, ἢ μᾶλλον ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς, δὲν ἐδίστασε νὰ μεταχειρισθῇ πᾶσαν τὴν ἠθικὴν ἐπιῤῥοήν της καὶ πᾶσαν συμβουλὴν ὑπὲρ τῶν δυστυχῶν αὐτῶν ἀδελφῶν μας, καὶ τὰς συμβουλὰς αὐτῆς συνέδεσε καὶ μὲ πράξεις πολὺ σπουδαίας, χάριν τῶν ὁποίων ἴσως σώζεται ἔτι ἡ Κρήτη· τὰς συμβουλὰς ἠκολούθησεν ἡ σύμφωνος ἐνέργεια τῶν δυνάμεων πρὸς διάσωσιν τῶν Κρητικῶν οἰκογενειῶν. Ἦτο, κύριοι, αἴσθημα φιλάνθρωπον τὸ ὑπερισχύσαν εἰς τὴν Εὐρώπην; Δὲν τὸ ἐξετάζω, ἀλλ’ ἀποτελέσματα ἡ πρᾶξις αὕτη ἔσχε σωτήρια· ὅ,τι ἐγένετο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι ἀδιάφορον καὶ νὰ μὴ ἔχῃ πολιτικὸν σκοπόν· πλὴν, καὶ ἂν δὲν εἶχε, τοιοῦτον ἔσχεν ὅμως ἀποτέλεσμα πολιτικὸν, διότι αἱ οἰκογένειαι ἐσώθησαν καὶ οἱ Κρῆτες ἀνακουφισθέντες δύνανται νὰ ἐξακολουθήσωσι τὸν ἀγῶνα. Εἶναι, κύριοι, ἔργον αὐτὸ τῆς Εὐρώπης, ἡ ὁποία ἐν τῇ ἐποχῇ, καθ’ ἣν εἰσήλθομεν ἡμεῖς εἰς τὰ πράγματα, ἦτο λίαν τραχεῖα. Ἀληθῶς, κύριοι, τὸ φιλάνθρωπον αὐτὸ ἔργον, τοῦ ὁποίου ἐπελήφθη ἡ Εὐρώπη καὶ τὸ ὁποῖον ἐξακολουθεῖ ἐπιβαρῦνον τὴν Ἑλλάδα καὶ θέλει ἀκόμη τὴν ἐπιβαρύνει σπουδαίως, θέλει αὐξήσει τὰ ἔξοδά της καὶ τὰ βάρη· ἀδιάφορον· τὸ ἐπεθυμήσαμεν τὸ ἐζητήσαμεν· καὶ τίς θέλει ἀρνηθῆ τὸ τερπνὸν αὐτὸ βάρος, τὴν φιλάνθρωπον συνδρομὴν ἀδελφοῦ πρὸς ἀδελφὸν ἀγωνιζόμενον διὰ τὴν ὕπαρξίν του; Ἔχει ἡ συνδρομὴ αὕτη τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ χορηγήσετε διὰ τοὺς καταφυγόντας εἰς τὰς ἀγκάλας ἡμῶν ἀδελφοὺς σχέσιν τινὰ καὶ συνέπειαν πρὸς τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης; Ἀδιάφορον, ἡμεῖς θέλομεν τὴν χορηγήσει καὶ τόσον καλλίτερα ἂν ἔχῃ· ἡμεῖς θέλομεν τοὺς τὴν χορηγήσει, θέλομεν συμπληρώσει τὸ ἔργον τῆς Εὐρώπης· ἡμεῖς θέλομεν τὴν χορηγεῖ καὶ θέλομεν σᾶς παρακαλεῖ νὰ τὴν χορηγῆτε, καὶ σεῖς ποτὲ δὲν θέλετε ἐγκαταλείψει τὴν Κρήτην νὰ πέσῃ πτῶμα ἐλεεινὸν τῶν καταδιωκτῶν της, ἀρνούμενοι τὴν συνδρομήν σας (θόρυβος). Ἡμεῖς, κύριοι, θέλομεν σᾶς παρακαλεῖ νὰ σώσετε τὰς οἰκογενείας, αἱ ὁποῖαι κατέφυγον εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ νὰ τὰς ὑποστηρίζετε ἀδιαφοροῦντες ὡς πρὸς τὰς συνεπείας, καὶ ἂς εἶναι ὁποιονδήποτε τὸ βάρος τὸ ὁποῖον ἀναλαμβάνετε, διότι ἡ τιμὴ, τὸ καθῆκον πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς, τὸ καθῆκον πρὸς φυλὴν ἡμῶν δὲν ἐξαγοράζεται διὰ χρηματικῶν ποσῶν· ἡ Ἑλλὰς ποτὲ δὲν θέλει καταδεχθῆ νὰ ἀτιμασθῇ ἀρνουμένη τὰς ὑποχρεώσεις πρὸς τοὺς ἀδελφούς της. Καὶ μὴ νομίζετε ὅτι ἂν σεῖς ὡς ἐπίσημοι ἄνθρωποι, ἂν ὡς ἐξουσία ἀρνηθῆτε τὴν συνδρομήν σας, θέλει κανεὶς σᾶς ἀκολουθήσει; Τὰ ἄτομα αἰσθάνονται ἐν αὐτοῖς τὸ ἱερὸν πῦρ τοῦ πατριωτισμοῦ καὶ τὰς ἐμπνεύσεις τῆς ἀδελφότητος, ἐμπνέονται καὶ θερμαίνονται. Καὶ δὲν βλέπετε, κύριοι, πῶς οἱ μὲν παλαίουν μὲ τὴν πείνην, τὴν γυμνότητα καὶ τὸν θάνατον, οἱ δὲ ἀφαιροῦν ἀπὸ τὸ στόμα τους τὸν ἄρτον ἵνα τὸν δώσουν εἰς τοὺς δυστυχεῖς, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν τὴν προστασίαν των; Ἂν λοιπὸν ὡς ἐπίσημοι ἄνδρες ἀρνηθῆτε, οὐδὲν θέλετε κατορθώσει, διότι ὁ Ἑλληνισμὸς ἔθεσε τὴν τιμήν του εἰς τὸ ζήτημα αὐτό. Ἑπομένως ἡμεῖς ὡς κυβέρνησις καὶ σεῖς ὡς Βουλὴ θέλομεν ἐπιμείνει εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός μας, θέλομεν διατηρήσει πλήρη οὐδετερότητα, θέλομεν προστατεύσει τοὺς ἐρχομένους καὶ ζητοῦντας τὴν συνδρομὴν ἀδελφοὺς, ἀναδεχόμενοι ὅλα τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἡ κατάστασίς των μᾶς ἐπιβάλλει, καὶ τὰ ὁποῖα σᾶς παρακαλοῦμεν νὰ ἐπιψηφίσητε διὰ τῆς πιστώσεως· ἡμεῖς θέλομεν σώζει τοὺς πρόσφυγας, ἀλλὰ τὰ ἄτομα, ἐστὲ βέβαιοι, θέλουσι προχωρεῖ. Ἀλλά, κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης δὲν εἶναι τυχαῖον· ἴσως συνδέεται μὲ μίαν ἄλλην κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ προσέξῃ. Δὲν πρόκειται σήμερον περὶ κατακτήσεων, περὶ ἐκτάσεως τῶν ὁρίων μας· ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τούτων, ἠθέλαμεν συζητήσει τότε τί εἶναι αὐτὴ ἡ μικρὰ Ἑλλὰς καὶ ποῖον δύναται νὰ ἔχῃ καὶ αὐτὴ μέλλον, περικυκλουμένη ἀπὸ μεγάλα, πλούσια καὶ δυνατὰ ἔθνη· ἂν δύναται νὰ συναγωνισθῇ ἐμπορικῶς ἢ βιομηχανικῶς τοὐλάχιστον μετ’ αὐτῶν καὶ νὰ ζήσῃ. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν πρόκειται περὶ τούτου, οὔτε περὶ τῶν ἱερῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες ἔχομεν πρὸς ἀδελφοὺς πάσχοντας, διότι καὶ ἡμεῖς ἐγίναμεν ἴσως ἐγωϊσταὶ ὅπως εἶναι ὁ αἰών μας. Δὲν πρόκειται, λέγω, περὶ τούτων· εὑρισκόμεθα ὅμως, ἐνθυμηθῆτε, ἐν τῷ μέσῳ λαῶν οἱ ὁποῖοι δὲν χαίρουσιν πλήρη τὰ δικαιώματά των, ἐν μέσῳ λαῶν τοὺς ὁποίους ὁσημέραι καταλαμβάνει ἰδέα ἡ ὁποία ἔγινε πρᾶγμα εἰς τὴν Εὐρώπην, ἡ ἰδέα τῶν ἐθνικοτήτων, ὁποῖοι ἀκολουθοῦντες τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ αἰῶνος ἐνόησαν ὅτι ἔχουσι καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ἰσχὺν νὰ καταταχθῶσι καὶ αὐτοὶ μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων. Καὶ ὅταν, κύριοι, ἡ ἰδέα αὐτὴ γίνῃ πεποίθησις, οὐδεμία δύναμις δύναται νὰ ἀντιταχθῇ καὶ ἐμποδίσῃ τὴν πραγματοποίησίν της. Ἐὰν λοιπὸν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι τὴν κατάστασιν αὐτὴν ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν, εὑρεθῶμεν αἴφνης ἐν τῷ μέσῳ τοιούτων δυσκόλων περιστάσεων· ἐὰν τὸ πῦρ πέριξ ἡμῶν ἀνάψῃ, τί θέλομεν πράξει τότε; ποῦ θέλομεν εὑρεθῆ; Πρέπει εἰς ὅλας τὰς περιστάσεις νὰ ἐπικαλώμεθα τὴν εὐμένειαν τῶν ξένων διὰ τὴν ὕπαρξιν καὶ ἀξιοπρέπειαν μας; πρέπει νὰ μὴν ἐλπίσωμεν, νὰ μὴ ζητήσωμεν ποτὲ τίποτε ἀπὸ τὸν ἑαυτόν μας, ἀλλὰ νὰ τὰ περιμένωμεν ἀπὸ τὴν συμπάθειαν τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου καὶ νὰ τρέχωμεν δίκην ἐπαίτου εἰς τὰς θύρας τῶν δυνατῶν ἐπικαλούμενοι τὴν προστασίαν των; Ἰδοὺ ἡ ἰδέα ἡ ὁποία μᾶς ὑπαγόρευσε τὴν πολεμικὴν προετοιμασίαν. Ὅταν ἤλθαμεν εἰς τὰ πράγματα, εὕρομεν πλήρη ἐρημίαν· 500 μόνον ὅπλα ὑπῆρχον εἰς τὰς ἀποθήκας, μέχρις ἑπτὰ μόνον χιλιάδων ὀκάδων πυρίτις, ὁ δὲ στρατὸς μόλις ἕως ἕξ ἢ ἑπτὰ χιλιάδας ἀνέβαινε τότε. Ἦτο κύριοι, κατάστασις αὕτη ἔθνους τὸ ὁποῖον ἠδύνατο ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν νὰ εὑρεθῇ εἰς δυσκολίας, εἰς κινδύνους; ἦτο κατάστασις ἔθνους τὸ ὁποῖον συναισθάνεται ὅτι ἡ ἀξία καὶ ἡ ἀποστολή του εἶναι νὰ ἔχῃ ἴδια μέσα, ἰδίαν ὕπαρξιν καὶ αἰσθάνεται τὴν τιμήν του; ἦτο κατάστασις αὕτη εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ ἐπιμένῃ; Ὄχι, εἴπομεν ἡμεῖς, καὶ τὸ εἴπατε καὶ σεῖς ὅταν ὑπεβάλαμεν τὴν ἰδέαν αὐτὴν ἐνώπιόν σας, ἠθέλατε νὰ μείνητε ταπεινωμένοι καὶ ἀσθενεῖς· ἢ θέλετε νὰ ἦσθε κύριοι τῆς τιμῆς καὶ ἀσφαλείας σας; Εἴπατε λοιπὸν τότε ναὶ καὶ παρεχωρήσατε ὅλα τὰ μέσα εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ πραγματοποιήσῃ αὐτήν σας τὴν ἰδέαν. Ἦτο λοιπὸν ἡ Ἑλλὰς ἔρημος· δὲν εἶχε ποσῶς προμηθείας· εἶχεν ἓν πλοῖον καὶ αὐτὸ ἡμιάχρηστον, ἀλλ’ ἀφοῦ ἐλάβομεν τὴν ἄδειάν σας, ἀφοῦ μᾶς ἐπετρέψατε νὰ εὕρωμεν χρήματα διὰ νὰ οἰκονομήσωμεν αὐτὰς τὰς ἀνάγκας, κατωρθώσαμεν διὰ προσπαθειῶν καὶ παρὰ τὰς ἐλπίδας πλείστων, ὥστε τὰ βαλάντια τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν τῶν ἀπὸ τὸ πῦρ τοῦ πατριωτισμοῦ ἐμπνεομένων ἀνοίχθησαν, καὶ ἀφοῦ οὕτω ὁ νόμος τὸν ὁποῖον μᾶς ἐδόσατε περὶ δανείου κατὰ τὸ πλεῖστον ἐπραγματοποιήθη, ἀρχίσαμεν τὴν προμήθειαν. Εἴμεθα βέβαια εἰς τὰς ἀρχὰς ἀκόμη· ἀλλά, κύριοι, αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ ἤμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παρατάξωμεν ὁποίας στρατιωτικὰς δυνάμεις σᾶς ὑπεσχέθημεν, σήμερον εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ τὸ πράξωμεν, διότι αἱ προπαρασκευαί, τὰς ὁποίας ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν ἑτοίμασεν, ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς ἀνάγκας αὐτάς· λοιπὸν ἐπρομηθεύσαμεν κανόνια, τουφέκια, πυρίτιδα κλπ, καὶ αὐτό, κύριοι, δὲν εἶναι παρὰ ἡ ἀρχὴ τοῦ ἔργου, τὸ νὰ ἔχωμεν ἑκατοστύας τινας χιλιάδας πυρίτιδος ἢ δεκάδας τινας χιλιάδων ὅπλων, ἢ δεκάδας τινὰς κανονίων· καὶ τὸ ἔργον πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ, ἂν θέλετε νὰ σταθῆτε εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον πᾶν ἔθνος αἰσθανόμενον τὴν τιμὴν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειάν του θέλει νὰ σταθῇ. Πλὴν δὲν περιωρίσθησαν μέχρις αὐτοῦ αἱ παρασκευαί, τὰς ὁποίας ἐπεδιώξαμεν· ἤδη εἶναι εἰς κατασκευὴν πλοῖα· ὅ,τι ὡς μῦθος ἄλλοτε ἐθεωρεῖτο εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ἀπόκτησις θωρακοφόρων πλοίων, ἤδη εἶνε πρᾶγμα· ἐπρομηθεύθημεν καὶ ἄλλα τὰ ὁποῖα δύνανται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ χρησιμεύσουν. Ἐὰν ἐξετασθῇ αὐτὸ τὸ ζήτημα εἰς τὰς λεπτομερείας του, θέλομεν σᾶς ἀποδείξει τὴν ἀξίαν τῶν πλοίων τούτων· πιστεύω ὅτι θέλομεν καταντήσει εἰς τὰς λεπτομερείας ὅταν ἐξαντλήσωμεν τὸ γενικὸν ζήτημα. Ὅταν ὅμως σεῖς θελήσητε τὸ ἐναντίον, θέλομεν δεχθῇ ἡμεῖς καὶ τοῦτο.

§7Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δηλαδή, φαντάζεσθε ὅτι δὲν θέλομεν.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ ὅστις ἀνέγνωσα, καθὼς καὶ σεῖς, τὴν ἔκθεσιν, ἥτις ἐκφράζει τὴν ἰδέαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, βλέπω ὅτι αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἔχετε.

§9Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐπειδή, ὡς λέγετε, ἀπὸ τοὺς λόγους τῆς μειονοψηφίας ἀρύεσθε τὴν ἰδέαν ὅτι θέλομεν τὴν γενικὴν συζήτησιν νὰ τὴν μεταβάλωμεν εἰς λεπτομερείας, σᾶς παρατηρῶ, σεῖς ἐφέρατε τὸ πρᾶγμα σκοτεινὸν καὶ ἡμεῖς ἠκολουθήσαμεν τὴν ἰδέαν τὴν ἐδικήν σας.

§10ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι ὅσοι ἐνθυμοῦνται ὅσα εἶπα ὅταν ὑπέβαλα τὰς πιστώσεις—καὶ σεῖς χθὲς τὰ ἐπανελάβατε—θὰ γελάσουν ἀκούοντες αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπατε. Λοιπόν, κύριοι, ἔχετε ἀναλόγως τῶν μέσων μας καὶ τοῦ καιροῦ, ὅστις μᾶς ἐδόθη, καὶ προετοιμασίαν ναυτικήν, τὴν ὁποίαν ὡς τοιαύτην ὅταν ἄλλοτε ἠκούατε ἐδῶ, ἠθέλατε γελάσει, διότι ἤθελε σᾶς φανῆ ἀδύνατος· καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὁσάκις ἐπρόκειτο νὰ περιπαίξῃ τις τὰ ναυτικὰ μέσα καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ ναυτικοῦ, ἔλεγεν, ἀτμόπλοια θωρακωτὰ θὰ ἔχωμεν. Ἔχετε λοιπόν, κύριοι, ἔναρξιν σπουδαίων ἑτοιμασιῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν. Πιστεύω ὅτι αἱ ἑτοιμασίαι αὗται θέλουν ἐξακολουθήσει ἀναντιῤῥήτως, ὄχι διὰ νὰ προσβάλουν ἢ ἀδικήσουν τινά, ὄχι ἵνα ἄρξωμεν ἀδίκων χειρῶν, ἀλλὰ διὰ νὰ ὑποστηρίξουν ἐν ἀνάγκῃ τὴν θέσιν, τὴν τιμὴν καὶ τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ μὴν εὑρεθῇ ποτὲ ἡ Ἑλλάς, περικυκλωμένη ἀπὸ τὸ πῦρ, γυμνὴ καὶ ἀπροστάτευτος καὶ ἀδύνατος καὶ ἐπιζητοῦσα τὴν ἐπιείκειαν τῶν ἄλλων. Πιστεύομεν δὲ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θέλει διὰ πάσης θυσίας ἐγκαταλείψει τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν σεῖς προετοιμάσατε καὶ ὑπεδείξατε, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦλθε τυχαίως εἰς τὸν κόσμον, δὲν ἦλθε διὰ νὰ μὴ ἔχῃ θέσιν καμμίαν, δὲν ἦλθε διὰ νὰ προσπαθῇ καὶ νὰ μὴν εἰμπορῇ νὰ ζήσῃ, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ μεγάλην ἀποστολήν της, τὴν ὁποίαν ὁ Θεὸς ἐπροσδιόρισεν εἰς αὐτήν. Ἀλλὰ, κύριοι, μὴ νομίσητε ὅτι ἕως ἐδῶ ἐμείναμεν· ὄχι, ἡ δύναμις τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι μόνον ὑλική. Βεβαίως δὲν θέλετε ἐπιμείνει, καὶ ἂν ἐπιμείνητε, δὲν θέλω ἐνδώσει νὰ σᾶς εἴπω πράγματα, τὰ ὁποῖα βλάπτουν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος· δὲν θέλετε ἐπιμείνει νὰ σᾶς εἴπω τί ἐπράξαμεν ἐν τῇ Δύσει, τί ἐνηργήσαμεν ἀλλοῦ, διότι δὲν εἶναι καιρός· ἀλλ’ ὅ,τι δὲν δύναμαι νὰ σᾶς ἀποκρύψω εἶναι ὅτι συναισθανόμεθα καὶ ἐπροσπαθήσαμεν, ὥστε ἡ πεποίθησίς μας αὐτὴ νὰ γίνῃ ἀλήθεια, ὥστε ἡ δύναμις τῆς Ἑλλάδος νὰ μὴ εἶναι ὑλικὴ μόνον, ἀλλὰ νὰ αὐξήσῃ ἠθικῶς καὶ νὰ καθέξῃ καὶ ἠθικῶς θέσιν, ὁποία τῇ ἐμπρέπει, ὁποίαν τὸ μέλλον της ὑποδεικνύει. Ἰδού, κύριοι, ἐν ὀλίγοις ὁποῖαι ὑπῆρξαν αἱ πράξεις μας μέχρι τοῦδε· ἐὰν θὰ ἔχωμεν τὴν τιμὴν νὰ καθήμεθα καὶ τοῦ λοιποῦ εἰς τὰς ἕδρας, τὰς ὁποίας κατέχομεν ἤδη, θέλομεν ἐξακολουθήσει τὸν ἴδιον δρόμον, διότι ἡ πεποίθησίς μας, ἡ ἰδέα μας εἶναι ὅτι ἀργὰ ἢ γρήγορα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα συγκινοῦν τὸν κόσμον, αἱ ἰδέαι αἱ ὁποῖαι ἀναφαίνονται καὶ πρόκειται νὰ καθέξουν θέσιν ἐν τῷ κόσμῳ, τούτῳ, δὲν δύνανται νὰ πραγματοποιηθοῦν παρὰ διὰ τοῦ σιδήρου καὶ τοῦ πυρός. Καὶ σίδηρον καὶ πῦρ καὶ ἠθικὴν δύναμιν λοιπὸν πρέπει νὰ ἔχῃ ἡ Ἑλλὰς, ἐὰν θέλῃ νὰ εἶνε ἔθνος εἰς τὴν Ἀνατολήν. Ἐὰν τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τὴν ἐγκρίνετε, νὰ τὸ ἀποφασίσετε σήμερον· ἐὰν νομίζετε ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔκαμε κακὰ νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴν τὴν θέσιν, ἐὰν θέλετε νὰ μένῃ αἰωνίως ταπεινὴ καὶ περιωρισμένη, νὰ μὴ ἔχῃ καμμίαν ὑψηλὴν ἰδέαν, νὰ ἀρνηθῇ τὰς ὑποχρεώσεις της καὶ τὴν θέσιν της καὶ νὰ καταντήσῃ Ἑλλὰς τῶν ἀγρῶν καὶ τῶν παντοπωλῶν· ἐὰν δὲν θέλετε νὰ ὑψωθῆτε, ἀποφασίσατέ το· ἡμεῖς ὅμως εἴμεθα κύριοι τότε νὰ μὴ μείνωμεν καθήμενοι εἰς τὰς ἕδρας, τὰς ὁποίας ἤδη κατέχομεν (χειροκροτήματα δεξιόθεν).

§11Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἀναλαμβάνω τῳόντι δυσχερὲς ἔργον ἐρχόμενος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἀντικρούσω ἐπὶ τοσούτων σοβαρῶν καὶ μεγάλων ζητημάτων τὸν ἔντιμον πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, τὸν λίαν εὐφυῆ καὶ ἐπιδέξιον πολιτικόν, ἐγὼ ὁ μικρὰς γνώσεις καὶ μικρὰν πεῖραν ἔχων. Ἀλλὰ δὲν τὸ κάμνω, κύριοι, ἀπὸ σκοπὸν ἐπιδείξεως· μοὶ τὸ ἐπιβάλλει ἓν ξεχωριστὸν καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω, διότι ἡ μειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς εὐηρεστήθη νὰ τιμήσῃ ὁμοῦ μὲ τὸν κ. Πετιμεζᾶν καὶ ἐμὲ μὲ τὴν θέσιν τοῦ εἰσηγητοῦ· ἄλλως, κύριοι, ἤθελον ἀφήσει νὰ προηγηθῶσιν ἄλλοι ἱκανώτεροί μου, καὶ ἢ ἤθελον παντελῶς σιωπήσει, ἢ τελευταῖος λάβει τὸν λόγον. Θὰ σᾶς παρακαλέσω λοιπὸν νὰ μοὶ δαψιλεύσητε τὴν ὑπομονήν σας, νὰ εὐαρεστηθῆτε νὰ μὲ ἀκούσητε ἄνευ διακοπῆς, καὶ σεῖς εἶσθε κατόπιν οἱ ἁρμόδιοι νὰ κρίνητε περὶ τῆς ἀξίας τῶν λόγων μου καὶ τῆς βάσεως αὐτῶν. Χαίρω, κύριοι, ὅτι ἡ χθὲς ἀρξαμένη ἀνωμάλως συζήτησις ἐτακτοποιήθη σήμερον· σήμερον ἀληθῶς ὁ κ. πρωθυπουργὸς εὑρίσκεται εἰς τὴν θέσιν του, ἐντὸς τῶν περὶ λογοδοσίας ὑποσχέσεών του, καὶ κατὰ συνέπειαν εἶναι εἰς θέσιν καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ ἠξεύρῃ πῶς ν’ ἀπαντήσῃ κατὰ τὴν συζήτησιν βῆμα πρὸς βῆμα εἰς τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ τὴν ἀγόρευσιν. Εἶχον, κύριοι, ἀνὰ χεῖρας τὸ πρόγραμμα τῆς παρούσης κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἐν τῇ ἐνάρξει αὐτῆς ἀπήγγειλεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· καὶ ἐνῷ ἀνέμενον ὅπως ὁ κ. πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν λογοδοσίαν του ταύτην, ὡς ὁ ἴδιος τὴν ἀπεκάλεσε, φέρῃ ἀποτελέσματα, βλέπω τοὐναντίον μίαν ἐπανάληψιν τοῦ αὐτοῦ προγράμματος. Τί σᾶς εἶπε, κύριοι, ἀρχόμενος πέρυσι τοῦ προγράμματός του ὁ κ. πρωθυπουργὸς; Ἀκούσατε. «Ἡ δημόσιος ἀσφάλεια, ὡς γνωρίζετε, δὲν εἶναι ἀνθηρά· ἡ ἰσχὺς τῶν νόμων ἐχαλαρώθη, ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις εἶναι ὅσον δὲν πιστεύομεν λυπηρά· ὀλίγα χρήματα ὑπάρχουσιν ἐν τῷ ταμείῳ, καὶ ἐν τούτοις μᾶς καταπλημμυροῦσι τὰ χρέη καὶ αἱ ὀφειλαὶ, ὁ δὲ στρατὸς εὑρίσκεται εἰς πλήρη στέρησιν. Γνωρίζετε, κύριοι, πάντες, ὅτι ὅλα σχεδὸν ἐλλείπουν ἀπὸ τὸν στρατὸν, καταδικασμένον ὄντα νὰ φέρῃ τὸν ὁπλισμὸν, τὸν ὁποῖον ἡ ἐπιστήμη καὶ αἱ νεώτεραι ἀνάγκαι κατεδίκασαν καὶ ὅστις εἰς ὅλους τοὺς στρατοὺς τῆς Εὐρώπης ἐκρίθη ἀνεπαρκὴς καὶ μὴ ἀνταποκρινόμενος εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς ἐποχῆς». Καὶ παρακατιών· «Τοιαύτη, κύριοι, εἶναι ἡ κατάστασίς μας, καὶ τοιαῦται αἱ ἀνάγκαι, τὰς ὁποίας ὀφείλομεν νὰ θεραπεύσωμεν. Ἔχομεν καθῆκον, ἀνταποκρινόμενοι εἰς τὰς ἐπιθυμίας καὶ ἀπαιτήσεις τῆς πατρίδος, νὰ ῥυθμίσωμεν τὰ οἰκονομικά μας δι’ ἐλλόγων οἰκονομιῶν, διὰ τῆς παγιώσεως τῆς δημοσίας πίστεως, διὰ τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων δανείων καὶ διὰ φόρων στηριζομένων εἰς τὴν ἰσότητα καὶ ἐπιβαλλομένων εἰς τὴν παραγωγὴν ἐν γένει· νὰ βελτιώσωμεν τὴν διοίκησιν, νὰ φέρωμεν εἰς παράλληλον θέσιν ὡς πρὸς τὸν ὁπλισμὸν τὸν στρατὸν πρὸς τοὺς λοιποὺς στρατοὺς τῆς Εὐρώπης, νὰ ἀποκαταστήσωμεν πράγματι τὸν συνταγματικὸν θεσμὸν τῆς ἐθνοφυλακῆς, νὰ δώσωμεν ἰσχὺν εἰς τοὺς νόμους καὶ νὰ παγιώσωμεν τὴν τάξιν ὅπερ εἶναι ἡ πρώτη βάσις, ἐφ’ ἧς στηριζόμενοι θέλομεν φθάσει εἰς τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα προσδοκῶμεν.....» Αὐτὰ, κύριοι, ἐπηγγέλλετο κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς παρελθούσης συνόδου ὁ κ. πρωθυπουργὸς προφορικῶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἀντὶ νὰ συντάξῃ ἐγγράφως τὸ πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεώς του τὸ ἀπήγγειλε διὰ ζώσης. Τί σᾶς λέγει σήμερον; Ἐπάνω κάτω τὰ αὐτά· νέον τοὐτέστι πρόγραμμα ἐξέδωκεν. «Εὕρομεν, λέγει, τὴν Ἑλλάδα εἰς πλήρη ἀναρχίαν· ἀσφάλεια δὲν ὑπῆρχε, κανεὶς δὲν ἐτόλμα νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν οἰκίαν του, καὶ ἐντὸς αὐτῶν τῶν Ἀθηνῶν· φυγόδικοι ἄπειροι, χιλιάδες λῃστῶν, τὸ πᾶν τέλος πάντων ἦτο εἰς ἀναρχίαν πλήρη, καὶ ἡμεῖς ἐφέραμεν τὴν τάξιν, ἐπαγιώσαμεν τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, καθησυχάσαμεν τὸν λαὸν, ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις μᾶς κατηγορεῖ χωρὶς νὰ φέρῃ στατιστικὰς ἀποδείξεις». Θὰ ἔλθω μετ’ ὀλίγον καὶ ἐγὼ, ἂν καὶ δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ ἔχω τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰς στατιστικὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐζήτησεν ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν, διότι ὑπαλλήλους ἀρχὰς δὲν ἔχει ἡ ἀντιπολίτευσις, οὔτε τὰ μέσα τῆς κυβερνήσεως ἐκεῖνα ἀπὸ τὰ ὁποῖα δύναται νὰ ἀντλήσῃ ἐπισήμους πληροφορίας, ἀλλὰ τὰ ἑκάστοτε θρυλλούμενα παθήματα τοῦ λαοῦ νὰ ἐκθέσω περιληπτικῶς. Ποία ἦτο ἡ κατάστασις τῆς δημοσίας ἀσφαλείας κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς παρελθούσης συνόδου, ὅταν ἀνελάβετε σεῖς, κ. ὑπουργοὶ, τὴν κυβέρνησιν; Καὶ ὅταν ἐζητήσατε καὶ σᾶς παρεχωρήσαμεν νόμους ἐκτάκτους, ὡς τὸν νόμον τὸν δρακόντιον περὶ λῃστείας, ἀφήσαντες εἰς τὰς χεῖράς σας τὴν κεφαλὴν ὅλων τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, τὰς ἐκτοπίσεις καί τινα ἄλλα ἀπόλυτα μέσα, τὸν νόμον ἐπιεικείας ὑπὲρ τῶν φυγοδίκων, καταπατήσαντες τὰς ἀρχὰς τῆς ποινικῆς μας νομοθεσίας, καὶ ἕτερον νόμον περὶ ζωοκλοπῆς καὶ ζωοκτονίας, ποία ἀκολούθως ἦτο ἡ κατάστασις; Ἀλλὰ τοῦτο οὐδόλως παρακωλύει ἢ ἀπαλλάττει ὑμᾶς ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος· ὑμεῖς ὀφείλετε ν’ ἀποδείξητε σήμερον τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἔργων σας, τὰ ἀποτελέσματα λέγω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπήνεγκεν ἡ χρῆσις τῶν νόμων αὐτῶν, καὶ νὰ μὴ ζητῆτε νὰ σᾶς δώσωμεν ἡμεῖς στατιστικὰς πληροφορίας. Διατί δὲν ἐδημοσιεύσατε πρὶν ἢ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις ἐπισήμους καὶ συγκριτικοὺς πίνακας τῆς καταστάσεως τῆς δημοσίου ἀσφαλείας, τῆς διαχειρίσεως τῆς δικαιοσύνης, ἵνα ἴδωμεν καὶ ἡμεῖς τὰ ἀποτελέσματα, ὥστε νὰ δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν ὁποία ἡ κατάστασις τῆς φυγοδικίας, ὁποία ἡ κατάστασις τῆς λῃστείας καὶ ὁποία ἐκείνη τῆς ζωοκλοπῆς καὶ ζωοκτονίας, ἐν ᾧ καιρῷ ἀνελάβετε τὰ καθήκοντά σας, καὶ ὁποία κατόπιν τῶν ἐκτάκτων ἐκείνων νόμων; Ποῦ εἶναι ἡ ἐν γένει κατάστασις τῆς διαχειρίσεως τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, ἡ περιλαμβάνουσα βεβαίως καὶ τὰ ἰδιωτικὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, διὰ νὰ ἴδωμεν εἰς ποῖον βαθμὸν καὶ ἀριθμὸν ἦσαν πρὶν ἀναλάβητε τὰ καθήκοντά σας καὶ εἰς ποῖον ἀκολούθως; Σεῖς οἱ ὁποῖοι καταδικάζετε τὴν ἀντιπολίτευσιν ὅτι στηρίζεται εἰς λόγους κενοὺς καὶ δὲν ἔχει πράγματα, σεῖς, λέγω, ὑποπίπτετε εἰς τὰ λάθη ταῦτα· σεῖς ὡς κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ παρουσιάζητε τὰς ἐπισήμους ἀποδείξεις τῶν ἔργων καὶ ἀποτελεσμάτων σας. Ἀλλ’ ἔστω· ἡ λῃστεία, λέγει ὁ πρωθυπουργός, ἐξέλιπεν ὁλοσχερῶς ἀπὸ ὅλα τὰ μέρη τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐὰν μόνον εἰς ἓν μέρος ὑπάρχῃ, ἐννοῶν τὴν Φθιώτιδα, αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὴν κατάστασιν τῶν ὁρίων καὶ εἰς τὴν ἔνοχον διαγωγὴν τῶν ὁμόρων ἀρχῶν. Ἡ κυβέρνησις, λέγει, κατέβαλεν ὅλας τὰς προσπαθείας καθείρξασα εἰς τὰς φυλακὰς ἄπειρον ἀριθμὸν φυγοδίκων, πέμψασα εἰς τὸν τάφον 150 λῃστὰς, φυγαδεύσασα ἑτέρους ἵνα σώσῃ τὸν τόπον ἐκεῖνον, ἐννοῶν τὴν Ἀκαρνανίαν. Ἡ δὲ τελευταία αὕτη φράσις μὲ ἔκαμε πολλὴν ἐντύπωσιν, ἡ φράσις, λέγω, τῆς φυγαδεύσεως τῶν λῃστῶν. Δὲν ἠξεύρω, κύριοι, ἂν ᾖναι ἀληθὲς ὅτι δὲν ὑπάρχει εἰς ἄλλα μέρη τῆς Ἑλλάδος λῃστεία· ἡ εὐθύνη τοῦ ἐναντίου ἐπιβαρύνει τὸν λέγοντα· βέβαιον ὅμως εἶναι ὅτι εἰς ἁμαξωτὰς ὁδοὺς προχθὲς ἐν μέσῃ μεσημβρίᾳ ἐλῃστεύθησαν καὶ ᾐχμαλωτίσθησαν ἄνθρωποι, καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα μέρη συμμορίαι λῃστῶν περιφέρονται καὶ λῃστεύουν. Ἐὰν ὁ κ. πρωθυπουργὸς νομίζῃ ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ἐναβρύνεται ὅτι εἰς τὴν Πελοπόννησον δὲν ὑπάρχει λῃστεία, ἐγὼ περιορίζομαι μόνον νὰ τῷ ἐνθυμίσω τὴν πρόσφατον λῃστείαν τῆς θέσεως Κωλοσούρτη, ἄλλοι δὲ ἠξεύρουν νὰ περιγράψουν τὴν ἐν γένει κατάστασιν τῆς Πελοποννήσου. Εἰς τὴν Στερεὰν ὅμως, θλίβομαι ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ τῷ εἴπω, δὲν ἔχει οὐδένα λόγον ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι αὕτη εὑρίσκεται εἰς πολλὰ χειροτέραν κατάστασιν ἀφ’ ὅ,τι ὅτε ἀνέλαβεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς τὴν διοίκησιν τοῦ κράτους, ἐκτὸς ἂν ἐννοεῖτε ἐξόντωσιν τῆς τῆς λῃστείας τὴν προσωρινὴν φυγάδευσιν τινῶν συμμοριῶν, τὰς πράξεις δηλαδὴ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι προστρίβουσι μῶμον εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ δὲν κάμνουσι τιμὴν εἰς κανὲν σύστημα πολιτικόν· παρόμοια παραδείγματα — καὶ μὲ ἐννοεῖ κάλλιστα ὁ κ. πρωθυπουργὸς — ἀποδεικνύουσι τῶν λόγων μου τὴν ἀλήθειαν· πρὸ ὀλίγου ἐφυγαδεύθησαν καὶ ἄλλοι, ἀλλ’ ἐπανακάμψαντες ἐγένοντο θρασύτεροι παρὰ πρότερον. Εἶναι λοιπόν, κύριοι, ἐξάλειψις τῆς λῃστείας τοῦτο; Εἶναι μέσα διὰ τῶν ὁποίων αἱ κυβερνήσεις φθάνουσιν εἰς ῥιζικὰ κατὰ τῆς λῃστείας ἀποτελέσματα; Καυχᾶται ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὅτι ἐξήλειψε τὴν λῃστείαν· καὶ εἰς ποίαν ἐποχὴν ἄλλην ἀκούσατε, ὅτι ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν λῃσταὶ δι’ αἰχμαλώτους ἔλαβον 700,000 δραχ. λύτρα; Δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀναφέρω τὸ μαρτυρολόγιον, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεγνώσθη, διότι καταβαίνω ἴσως εἰς τὰς κακοζήλους ἐκείνας λεπτομερείας, διὰ τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς κατέκρινε τὴν ἀντιπολίτευσιν καὶ τὰς ὁποίας ἠθέλησε, λέγει, νὰ ἀποφύγῃ· ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν καὶ ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἡ λῃστεία ἐξακολουθεῖ θρασεῖα καὶ ἀτιμάζει δυστυχῶς ὁλόκληρον τὴν πατρίδα εἰς τὸν ἐξευγενισμένον κόσμον. Μίαν καὶ μόνην φορὰν ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ τις ὅτι ἐξεῤῥιζώθη ἡ λῃστεία, καὶ αὐτὴν ἠδύνατο νὰ ἐπικαλεσθῇ ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅστις ἦτο καὶ τότε ὑπουργός· τὴν περίοδον ἐννοῶ τοῦ 1855–1860· τότε τῷ ὄντι αἱ ἀρχαὶ, πολιτικαὶ καὶ στρατιωτικαὶ, καὶ ὁ λαὸς ἀπὸ κοινοῦ κατώρθωσαν ἐν ὀλίγῳ διαστήματι νὰ ἐξοντώσωσι τὴν λῃστείαν· σήμερον εἶναι ψεῦδος ὁ διϊσχυρισμὸς τῆς ἐξοντώσεως τῆς λῃστείας. Ἐὰν ἤθελον ἐπικαλεσθῇ, κύριοι, προσφάτους τινας εἰδήσεις περὶ νέων αἰχμαλωσιῶν ἐν ταῖς ἐφημερίσι κατονομαζομένων καὶ εἰς τὸν νομὸν τῆς Φθιώτιδος διαπραχθεισῶν, ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἤθελε μὲ εἰπῇ «πάλιν τὴν Φθιώτιδα.» Διὰ τοῦτο μεταβαίνω εἰς ἄλλον του διϊσχυρισμὸν, ὅστις μὲ ἔκαμε πολλὴν ἐντύπωσιν· θὰ ἐξετάσω ἐν ὀλίγοις τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς Ἀττικῆς ἀπὸ τὴν λῃστείαν, διὰ νὰ τῷ ἀποδείξω ὅτι ἐὰν μέσα μὴ ἠθικὰ ἴσως, ὡς λέγεται, κατώρθωσαν νὰ συγκεντρώσωσι μίαν συμμορίαν λῃστρικὴν εἰς τὴν Κόρινθον, πρὸς ἐξόντωσιν ὅμως αὐτῆς τῆς συμμορίας μόνον ὁ λαὸς τῆς Κορίνθου δύναται νὰ καυχᾶται, οἱ δὲ ἀποδοθέντες στέφανοι καὶ τὰ παράσημα εἰς τὰς δημοσίους ἀρχὰς ἦσαν ἄδικοι, καὶ ἡ ἀδικία ἐκείνη συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ χαλαρώσῃ τὸν ζῆλον τῶν ἄλλων ἀρχῶν καὶ τοῦ λαοῦ εἰς ἄλλα μέρη καὶ ἀπέτυχε πᾶσα ἐνέργεια πρὸς καταστολὴν τῆς λῃστείας. Θὰ μοὶ συγχωρήσητε, κύριοι, ν’ ἀναγνώσω μίαν ἐπιστολὴν ἑνὸς δημάρχου, τοῦ τῆς Κορίνθου, προσώπου γνωστοῦ καὶ ἐπισήμου, διὰ νὰ γνωρίσητε τὰ διατρέξαντα καὶ κρίνητε. Ἐν Κορίνθῳ, τῇ 20 Αὐγούστου 1867. Κύριε Καλαμίδα, ἀναγνοὺς καὶ ἐγὼ, ὡς ὅλος ὁ κόσμος, τὴν ὑπὸ τοῦ γεν. γραμματέως τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐσωτερικῶν ὑπογεγραμμένην τῇ ἐντολῇ τοῦ ὑπουργείου ὑπ’ ἀριθ. 120 ἐγκύκλιον, ἐν ᾗ ἐν τῷ 1 παραγράφῳ ἀναφέρεσθε ὡς βραβευθεὶς διὰ τοῦ ἀργυροῦ σταυροῦ τῶν ἱπποτῶν τοῦ Σωτῆρος, ἐθεώρησα χρέος μου νὰ σᾶς συγχαρῶ διὰ τὴν ἀπονεμηθεῖσαν ὑμῖν ἐκ μέρους τῆς κυβερνήσεως δικαιοσύνην διὰ τὰς δραστηρίους καὶ εὐστόχους ἐνεργείας σας, δι’ ὧν ὑπεκαύσατε τὸν ζῆλον καὶ τὴν ἅμιλλαν τῶν τε δημοτικῶν ἀρχῶν καὶ τῶν κατοίκων τοῦ νομοῦ διὰ τὴν καταδίωξιν τῆς ἐπαράτου λῃστείας. Μετὰ τοῦτο ὅμως μοὶ ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα νὰ σᾶς ἐρωτήσω, ἂν μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς ὑπὸ τοῦ κ. Ζηνοπούλου ὑπογεγραμμένης ἐγκυκλίου ἐπιστεύσατε καὶ σεῖς ὁ ἴδιος τὰ ἐν αὐτῇ ἢ δὲν ᾠκτείρατε ἀληθῶς τὴν κατάστασίν μας, παρατηρήσαντες ὅτι εὑρέθησαν ἄνθρωποι λεγόμενοι ἔξυπνοι, νὰ πιστεύσωσι τὰς μωρολογίας, τὰς ὁποίας χάριν παιδιᾶς τοῖς ἐγράφετε, καὶ νὰ μεταβάλωσι ταύτας εἰς διατάγματα καὶ ἐγκυκλίους, ἐν ᾧ ἐν πάσῃ ἄλλῃ καταστάσει πραγμάτων, κυβέρνησις ἀληθῶς μεριμνῶσα περὶ τῆς διοικήσεως τοῦ τόπου, τὴν μικροτέραν ποινὴν, ἣν ἤθελε σᾶς ἐπιβάλει, χαριζομένη εἰς σᾶς, θὰ ἦτο τὸ νὰ σᾶς ἀπολύσῃ τῆς ὑπηρεσίας ἐπὶ ἀδρανείᾳ, ἀνικανότητι καὶ ὡς ὅλως ἄμοιρον καὶ τῆς ἐλαχίστης διοικητικῆς νοημοσύνης, ἀπὸ τῆς 12 Ἰουνίου, ὁπότε, καίτοι νύκτωρ εἰδοποιήθητε ἀπὸ τὸν ἔπαρχον Ἄργους, ὅτι ἡ λῃστρικὴ συμμορία τοῦ λῃστάρχου Λύγκου ἐμφωλεύει εἰς Μαλανδρένιον, μόλις τὴν 3 μ. μ. τῆς ἐπιούσης, ὅτε σᾶς ἀπεστέλλετο ἡ κεφαλὴ τοῦ λῃστοῦ Πετρίδη ἢ Μπαζοῦ, ἐξεκινήσατε δύναμιν πρὸς καταδίωξιν, καὶ ἕνεκα τούτου διέφυγεν ὁ Λύγκος μετὰ τῶν συμμοριτῶν του, ἐν ᾧ ὁ ὄλεθρός του ἦτον ἄφευκτος, ἂν ἐδιοίκει καὶ ὁ τελευταῖος γραμματεὺς ἐπαρχείου. Δὲν μοὶ λέγετε, κ. Καλαμίδα, ποῦ καὶ πῶς ἐφηρμόσατε τὰς διατάξεις τοῦ νέου περὶ καταδιώξεως τῆς λῃστείας νόμου καὶ ὁποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τῶν εὐστόχων ἐνεργειῶν σας; ἐκτὸς ἐὰν ὁ κ. Ζηνόπουλος ἐννοῇ τὸ τυχαῖον τοῦ Γαλατᾶ, ὅπερ ὁ ἐγνωσμένος λῃσταποδόχος Κωνστ. Γκόνος μὴ ὑποφέρων πλέον τὰς καταδιώξεις καὶ καταπιέσεις τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, ἅτινα βεβαιούμενα περὶ τῆς πραγματικῆς λῃσταπαδοχῆς του τὸν ἐπίεζον καθ’ ἑκάστην, ἠναγκάσθη νὰ τοὺς προδώσῃ, θέλων ν’ ἀποφύγῃ τὰς χεῖρας αὐτῶν· καὶ λέγω τοῦτο, διότι ἐπὶ ὀκτὼ ὅλας ἡμέρας διέτρεφε τοὺς λῃστὰς εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν χωρὶς νὰ εἰδοποιήσῃ οὐδεμίαν ἀρχὴν, καὶ ὅτε ἐπληροφορήθη, ὅτι οὐδὲν στρατιωτικὸν ἀπόσπασμα ἦτο πλησίον, εἰδοποίησε τότε, ἐπὶ τῇ προσδοκίᾳ τοῦ νὰ φύγωσιν, ὡς καὶ συνέβη· διότι οἱ πολῖται κακῶς, δυστυχῶς, ὡπλισμένοι, ἀγύμναστοι καὶ ἄνευ πολεμεφοδίων, δὲν ἠδύναντο ν’ ἀντιταχθῶσιν ἀπέναντι τῶν γεγυμνασμένων λῃστῶν, καὶ ἄνευ τῆς κοινῶς ὁμολογουμένης παρουσίας τοῦ στρατιώτου Μαμαλούγκα καὶ τοῦ Ἀθαν. Τζέλιου, ὅνπερ ὅμως ἐλησμονήσατε διότι ἀπήρεσκεν ὑμῖν, οὐδεὶς τῶν λῃστῶν ἤθελε πάθει, μ’ ὅλην τὴν προθυμίαν καὶ τὸν ζῆλον τῶν πολιτῶν εἰς οὓς ὀφείλεται ἡ δέουσα εὐγνωμοσύνη· ἂν ὅμως ἦτο καὶ τακτικὸς στρατός, ὅπερ ἦτο δυνατὸν, ἐὰν εἰδοποιεῖτο, οὐδεὶς τῶν λῃστῶν ἤθελε διαφύγει τῶν χειρῶν αὐτῶν· ἢ ἐννοεῖ τὸ τοῦ Μαλανδρενίου δι’ ὅπερ εἶσθε ἄξιος, κατὰ τὴν κοινὴν γνώμην, τῆς μεγαλειτέρας τιμωρίας, διαφυγόντος τοῦ Λύγκου; Ὁποῖα εἶναι τ’ ἀποτελέσματα τῶν εὐστόχων ἐνεργειῶν σας κ. Καλαμίδα; Ἐλάβατε μέρος εἰς τὴν σύλληψιν τῶν Μπαλᾶ καὶ Γιαννακοπούλου; Ψεύδεσθε, ὡς ψεύδεται καὶ τὸ περὶ ὑμῶν καὶ τοῦ Μιχαλοπούλου πρωτόκολλον, διότι οὐδεμίαν γνῶσιν εἴχατε, οὐδεμίαν ἐνέργειαν ἐκάματε, οἱ δ’ ἐνεργήσαντες ἀρκοῦνται εἰς τὴν συναίσθησιν τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντός των καὶ εἰς τὴν ἡσυχίαν τῆς συνειδήσεώς των, δι’ ὅ,τι ἐνήργησαν, ἀμεριμνοῦντες τίνες βραβεύονται ἐν τοῖς παροῦσι καιροῖς. Ἐλάβατε μέρος εἰς τὴν ἀνίχνευσιν καὶ καταδίωξιν, τοὺς φόνους καὶ τὴν σύλληψιν τῶν συμμοριτῶν τοῦ Κίτζου, ἃς ἡ παράγραφος, δι’ ἧς σᾶς τιμᾷ ἡ ἐγκύκλιος, ἀναφέρει; Ἂν τολμᾶτε εἰπέτε το· οἱ λαβόντες ὅμως μέρος καὶ ἐνεργήσαντες ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των καὶ οὐδεμίαν τῇ πολιτείᾳ προσέφερον ἐκδούλευσιν, οὐδὲ ἀμοιβήν τινα ζητοῦσι, διότι ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος δὲν εἶναι ἐκδούλευσις· μόνοι σεῖς καὶ ὁ Ζηνόπουλος θεωρεῖτε ὡς ἐκδούλευσιν τὴν μὴ ἐκπλήρωσιν, καὶ αὐτὴν τιμᾶτε καὶ βραβεύετε· δὲν λέγω δὲ διὰ τὴν κυβέρνησιν, διότι ὡς εἶναι σήμερον, ἕνεκα ἄλλων λόγων σπουδαίων, φλομωμένη, κατὰ τὸ κοινὸν λόγιον, δὲν ἔχει καιρὸν νὰ σκεφθῇ καὶ ὑπογράψει ὅ,τι τῆς παρουσιάζει ὁ νομοθέτης καὶ ἐκτελεστὴς τοῦ νέου περὶ καταδιώξεως λῃστείας νόμου, ἢ καὶ τὸν κόπον τοῦτον ὁ γενικὸς γραμματεὺς τῇ ἀφαιρεῖ ὑπογράφων αὐτά. Σεῖς δὲ κατὰ τὴν κοινὴν ὁμολογίαν ἕν ἐπίστασθε ἐξιδιασμένως, καὶ εἰς τοῦτο δύναται νὰ ὀφείλωνται τὰ ἐπελθόντα ἀποτελέσματα, τοῦτο δὲ εἶναι τὸ νὰ μεταβαίνητε ἀπὸ χωρίου εἰς χωρίον καὶ ἀπὸ μονὴν εἰς μονὴν μετὰ στρατιωτῶν καὶ νὰ ἀφαιρῆτε τοῦ πτωχοῦ πολίτου τὸν ἱδρῶτα τρώγοντες πᾶν ὅ,τι ἔχει καὶ μαγειρεύοντες ὑμεῖς αὐτοί· ὥστε καὶ ὅταν ἤλθατε ἐν Κορίνθῳ καὶ δὲν εὑρέθη στέγη νὰ στεγασθῆτε, ἐμαγειρεύσατε τὰ περίφημα ἐκεῖνα κιουβέτσια, ἄξια τῆς Καλαμιδικῆς ἀξιοπρεπείας. Δὲν μοὶ λέγεις, κ. Καλαμίδα, ἤκουσες εἰς τὴν ζωήν σου νὰ διέλθῃ νομάρχης ἀπὸ τὴν πρωτεύουσαν μιᾶς ἐπαρχίας τοῦ παρ’ αὐτοῦ διοικουμένου νομοῦ καὶ νὰ μὴ εὑρεθῇ στέγη δι’ αὐτόν; Ὁ Ἕλλην ἔμαθε νὰ τιμᾷ τὴν ἀρετὴν καὶ βδελύττεται τὴν κακίαν, καὶ ἢ τοῦτο ἐπιτυχῶς ἐφηρμόσθη εἰς σᾶς ἐκ μέρους τῶν Κορινθίων, ἢ τόσον ἀπολίτευτοι καὶ χωριᾶται εἶναι οἱ οἰκοῦντες αὐτήν· δὲν πιστεύω ὅμως τὸ δεύτερον, διότι πᾶς τις, ὄχι νομάρχης ἀλλ’ ἁπλοῦς ξένος διερχόμενος τὴν Κόρινθον, εὑρίσκει καὶ στέγην καὶ περιποίησιν τὴν δέουσαν. Τελευταῖον σᾶς λέγω, ὅτι, ἂν εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ ἤμην νομάρχης καὶ ἐνήργουν ὡς ἐνήργησες καὶ ἔγραφον ὡς ἔγραψεν ὁ ἀξιότιμος γυναικάδελφός σου κ. Ζηνόπουλος ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ, ἤθελον προτιμήσει νὰ κρυβῶ ἐν σπηλαίοις ἢ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς ζῶν, πώποτε δὲ δὲν ἤθελον τολμήσει νὰ ἴδω τοὺς γνωρίζοντάς με ὡς οἱ γνωρίζοντές σε, τοὺς τιμῶντάς με ὡς οἱ τιμῶντές σε καὶ τοὺς σεβομένους με, ὄχι ὡς σὲ σέβονται οἱ διοικούμενοί σου. Σοὶ ἔγραψα τὴν ἐπιστολὴν ταύτην, ἣν θὰ πέμψω καὶ εἰς τὴν δημοσιότητα, διὰ νὰ παύσῃ ἡ καπήλευσις τῶν δημοσίων, ἡ ψευδὴς παράστασις καὶ ἡ ἄνευ ἐξετάσεως παραδοχὴ τῶν μωρολογιῶν καὶ τῶν ψευδολογιῶν τῶν ἀνικάνων καὶ ἀναξίων καὶ τῆς ἐλαχίστης ὑπηρεσίας ὑπαλλήλων, καὶ οὕτως ἐπέλθῃ ὁ ἀληθὴς εἰς τοὺς νόμους καὶ τὴν πολιτείαν σεβασμὸς εἰς ὅλας τὰς τάξεις τῶν τε ὑπαλλήλων καὶ τῶν πολιτῶν. Διατελῶ μὲ τὴν πρὸς ὑμᾶς ἀνήκουσαν ὑπόληψιν

Ὅλως ὑμέτερος

Ι. Ν. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ».

Βλέπετε λοιπὸν, κύριε πρωθυπουργὲ, τίνι τρόπῳ κατεστράφη ἡ ληστρικὴ συμμορία τοῦ Κίτσου, ἣν ἀντιτάσσετε, ἥτις διὰ μέσων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιθυμῶ ν’ ἀναφέρω, μετεφέρθη εἰς τὴν Κόρινθον, καὶ δὲν δύνασθε νὰ οἰκειοποιηθῆτε ὅτι διὰ τῶν προσπαθειῶν τῶν ἀρχῶν σας τὴν ἐξοντώσατε· αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὴν τύχην καὶ εἰς τὸν λαὸν, ἄλλως ἤθελε μένει εἰς τὴν Ἀττικὴν ἡ συμμορία αὕτη καὶ ἤθελεν ἐξακολουθεῖ νὰ μαστίζῃ τὸν τόπον τοῦτον.

§12ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Λοιπὸν ἡ τύχη μας....; καὶ τοῦτο καλὸν ὅτι εἴμεθα τυχηροί.

§13ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν πιστεύετε εἰς τὴν τύχην, κύριε Δημητριάδη;

§14Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἀλλὰ, κύριοι, ἠξεύρετε τί ἐκάματε ἀπέναντι τῆς τύχης αὐτῆς τῆς καλῆς; Ἰδοὺ τί ἐκάματε· ἀποδόσαντες ἐκεῖ ὅπου δὲν ἀνῆκε τὰ ἀποτελέσματα τῆς καταδιώξεως τῆς ληστείας καὶ ἀδικήσαντες τοὺς πραγματικῶς ἐργασθέντας πρὸς ἐξόντωσιν αὐτῆς, δὲν ἀπεδώκατε δικαιοσύνην· ὡς ἐκ τῶν τοιούτων ἀδικιῶν δὲν ἐπῆλθον τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἡ κυβέρνησις προσεδόκα ἐξ ἑνὸς καὶ ἡ Βουλὴ ἀφ’ ἑτέρου, ἡ χορηγήσασα τὸν ἔκτακτον νόμον περὶ ληστείας κλπ.

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ νὰ φονευθῶσι καὶ συλληφθῶσιν ἑκατὸν λῃσταὶ, εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τύχης;

§16ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἡ κυβέρνησις ἑπομένως δὲν δύναται νὰ καυχᾶται πολὺ ἐπὶ εὐαρέστοις ἀποτελέσμασιν ὡς πρὸς τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας, οὔτε δύναται νὰ εἰπῇ ὅτι σχετικῶς σήμερον ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος ὡς πρὸς τὴν ἀσφάλειαν εἶναι ἀνθηρὰ καὶ ὅτι πρὸ τῆς παρούσης κυβερνήσεως ἦτον κακή. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς εἶπε· «παρελάβαμεν τὸ ταμεῖον εὑρισκόμενον εἰς χρεωκοπίαν· καθυστεροῦντο μισθοὶ ἀπὸ καιροῦ ἄπειροι, τὸ ταμεῖον δὲν εἶχε χρήματα, καὶ εὐτυχῶς σήμερον εἴμεθα ἐνήμεροι· κανεὶς δὲν ζητεῖ χωρὶς νὰ λάβῃ· ὅστις θέλει δύναται νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὸ ταμεῖον καὶ νὰ λάβῃ». Κύριε πρωθυπουργὲ, ἤκουσα καὶ χθὲς τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν καυχώμενον ἐπὶ τούτῳ καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὰ αὐτὰ λέγοντα, ἀλλὰ δύναμαι νὰ σᾶς παρατηρήσω ὅτι τότε δύνασθε κἄπως νὰ καυχᾶσθε, ἐὰν ἐδιοικεῖτε μὲ τὸ αὐτὸ φορολογικὸν μέτρον, μὲ τὸ ὁποῖον ἐδιοίκουν οἱ προκάτοχοι ὑμῶν.

§17ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀπὸ τὴν τσέπην μας βέβαια δὲν τὰ ἐβγάλαμεν.

§18Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὅταν, κύριοι, ἐψηφίσαμεν τὸν βαρὺν ἐκεῖνον νόμον περὶ τελωνειακοῦ δασμοῦ, ὅταν ἐπεβαρύναμεν τοσοῦτον σκληρὰ τὸν λαὸν διὰ τῶν καταπληκτικῶν ἐκείνων φόρων, δὲν ἐννοεῖτε ὅτι τὸ δημόσιον ταμεῖον ἤθελεν εὑρεθῇ εἰς καλὴν κατάστασιν; Ὅταν αὐξήσαμεν τοὺς φόρους, δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι τὸ ταμεῖον ἤθελεν ἔχει χρήματα πλειότερα ἢ πρότερον; Ὅταν, κύριοι, ἐχορηγήσαμεν δάνειον καὶ σᾶς ἐδόσαμεν δικαίωμα τὸ ⅓ νὰ τὸ μεταχειρισθῆτε εἰς ἀνάγκας τῆς τακτικῆς ὑπηρεσίας, δὲν ἐννοεῖτε ὅτι ἤθελεν ἔχει τὸ ταμεῖον καὶ ἄλλα περιπλέον χρήματα; Παράδοξον πρᾶγμα μοὶ φαίνεται ὁ ἐναντίος συλλογισμός. Ὅταν εἰς ἕνα ἄνθρωπον ἀποροῦντα καὶ ἔχοντα ἀνάγκην τοῦ δώσητε χρήματα, φυσικὸν εἶναι ὅτι αὐτὸς θὰ εὑρεθῇ εἰς καλλιτέραν κατάστασιν, ὅσον εἶναι σωστὸν ὅτι ὅταν ἕνας ἄνθρωπος εὑρίσκεται εἰς χρεωκοπίαν καὶ τῷ χορηγηθῇ νέα πίστις καὶ δάνεια, ὁ τοιοῦτος μεταβάλλει κατάστασιν· εἶναι τόσον ἁπλοῦς ὁ συλλογισμὸς, ὥστε δὲν χρειάζεται φιλοσοφία. Καὶ μόλα ταῦτα, κύριοι, ὅταν ἡμεῖς ἐζητήσαμεν ἀπὸ τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν νὰ μᾶς παρουσιάσῃ πληροφορίας καθαρὰς διὰ νὰ γνωρίσωμεν τὴν κατάστασιν τὴν οἰκονομικὴν, ὁ κύριος ὑπουργὸς δὲν μᾶς ἔδωκεν ἀκριβεῖς πληροφορίας· περιωρίσθη εἴς τινα σημείωσιν, ἐξ ἧς δὲν ἦτον δυνατὸν νὰ λάβωμεν ἀκριβεῖς γνώσεις περὶ τῆς καταστάσεώς μας! Ἀλλ’ ἐὰν, κύριοι, λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι οἱ γόνιμοι μῆνες τοῦ ἔτους παρῆλθον, ὅτι αἱ πρόσοδοι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι εἰς αὐτοὺς καὶ μόνους τοὺς μῆνας εἰσπράττονται, εἰσεπράχθησαν καὶ ὅτι αἱ κατὰ τοὺς ἑπομένους μῆνας εἰσπράξεις τῶν κυριωτέρων τελωνείων θὰ δοθῶσιν ὡς ὑπεγγύησις εἰς τὴν τράπεζαν, δὲν μᾶς λέγετε ἂν θὰ εἶσθε καλά; Τὸ δάνειον, κύριοι, ἐξηντλήθη, καὶ ὅταν εἰς ἄλλην μου ὁμιλίαν θὰ ἔλθω εἰς λεπτομερείας, θὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι δὲν ἔχετε οὔτε λεπτὸν ἐκ τοῦ ἐθνικοῦ ἐκείνου δανείου, καὶ ἐνῷ δὲν ἔχετε οὔτε λεπτὸν ἐκ τοῦ δανείου, δὲν θὰ ἔχητε οὔτε τὴν χρῆσιν πλέον τοῦ τρίτου διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας, δὲν θὰ εἰσπράττετε οὔτε φόρους πολλοὺς, διότι οἱ τελωνειακοὶ φόροι τῶν κυριωτέρων, ὡς προεῖπον, τελωνείων θέλουν πληρόνεσθαι εἰς τὴν τράπεζαν διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τόκων· ἄλλως τε τὸ ἓν τρίτον, ὅπερ ὁ νόμος χορηγεῖ, δὲν εἶναι εἰσόδημα ἀλλὰ προκαταβολὴ, καὶ αὐτὸ ἡ Βουλὴ ἐννοοῦσεν ἐπιτρέψασα τὴν ἄδειαν πρὸς προσωρινὴν ἀνακούφισιν τοῦ ταμείου· ἑπομένως δὲν πρέπει νὰ λάβητε αὐτὸ ὡς εἰσόδημα· καὶ ἀφοῦ οὕτω δὲν ἔχετε νὰ εἰσπράξητε πολλὰ ἐφεξῆς, τότε πῶς θὰ τὰ οἰκονομήσητε, καὶ μάλιστα τώρα, ὅτε ὑπεβάλατε τὸν νόμον τῶν παλαιῶν χρεῶν τῶν 1821 καὶ 1825, κατὰ τὸν ὁποῖον ὑποχρεοῦται τὸ δημόσιον νὰ πληρόνῃ ἓν ἥμισυ περίπου ἑκατομμύριον τόκον; Εἶναι ταῦτα ὡραία καὶ ἀνθηρὰ οἰκονομικὴ κατάστασις; Μετ’ ὀλίγον, κύριοι, θὰ ἴδωμεν πόσον θὰ ἦσθε ἀνοικτοὶ, καὶ θὰ τὸ συλλογισθῆτε! Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς, καὶ ὀφείλω νὰ τὸν ἀκολουθήσω εἰς ὅλας τας περιστροφὰς καὶ ἐκδρομὰς τῆς ὁμιλίας του, καὶ μετ’ αὐτὸν ὁ ὑπουργὸς τῆς οἰκονομίας, ἀφοῦ ἔκαμον τὸν πανηγυρικὸν τῆς ἀνθηρᾶς κατ’ αὐτοὺς καταστάσεως τοῦ ταμείου, δὲν ἐλησμόνησαν νὰ φέρωσι πάλιν εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα τῆς ἐν γένει δημοσίας τάξεως, εἰπόντες μετὰ στόμφου ὅτι ὄχι μόνον τὰ μεγάλα ἐκεῖνα ἐγκλήματα τὰ ὁποῖα ἐπαπείλουν τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν ἐξηλείφθησαν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἰδιωτικά· καὶ δὲν ἠξεύρουν μὲν, εἶπαν, ποῦ νὰ ἀποδώσωσι τοῦτο, ἀλλὰ δὲν συνετέλεσε, λέγουν, τάχα ἡ καλὴ διαχείρισις τῆς δικαιοσύνης; Ἐπειδὴ δὲ προσέθηκεν ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῆς δικαιοσύνης μέλλει νὰ μᾶς παρουσιάσῃ στατιστικὸν πίνακα τῶν ἐγκλημάτων, τὸν περιμένω εἰς τὰς λεπτομερείας, καὶ θ’ ἀπαντήσω· παρατηρῶ μολοντοῦτο, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν δίδεται ὁ στατιστικὸς πίναξ· ὤφειλε νὰ ᾖναι πρὸ πολλοῦ δεδημοσιευμένος, καὶ ἐὰν ἤθελον νὰ τὸν ἐπικαλεσθῶ, καὶ ἀφοῦ μάλιστα πρό τινων ἡμερῶν, ὅτε ἐσυζητεῖτο τὸ ζήτημα τῆς διαλύσεως τοῦ Δημοτικοῦ συμβουλίου Λαμίας, ἐγὼ αὐτὸς τῷ ὑπέμνησα τὸ καθῆκον τοῦτο· ὤφειλεν ἀμέσως νὰ τὸν συντάξῃ, διὰ νὰ τὸν ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν των οἱ κ. κ. βουλευταί. Ἐπιφυλάττομαι ἑπομένως νὰ ἐπιφέρω καὶ ἐγὼ ἐν λεπτομερείᾳ τὰς κρίσεις μου ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῆς δικαιοσύνης· τὸ λέγω ὅμως ἀπὸ τοῦδε ὅτι δὲν εἶνε εὐάρεστος, ὅπως τὴν παριστάνουν. Ἡ διαχείρισις τῆς δικαιοσύνης ἐχειροτέρευσε κατὰ πολύ· ἐν πεποιθήσει λέγω τοῦτο, καὶ λυποῦμαι ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ μεμφθῶ τὴν κατάστασίν της. Ἡ δικαιοσύνη πρέπει νὰ ᾖναι ἀνέπαφος, εἶνε χωριστὴ ἐξουσία καὶ δὲν πρέπει νὰ τὴν ἀναμιγνύωμεν εἰς τὰ πάθη καὶ εἰς τὰς φατρίας· ἴσα ἴσα, ἐπειδὴ δυστυχῶς ἡ κατάστασις τῆς διαχειρίσεως τῆς δικαιοσύνης εἶναι πλημμελής, συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐπαύξησιν τῶν ἐγκλημάτων· καὶ αὐτὴ, κύριοι, κρατεῖ τὴν κοινωνίαν εἰς προβληματικὴν θέσιν· δὲν ὑπάρχει πεποίθησις, εἰς τὸ ποινικὸν μέρος πρὸ πάντων, καὶ ὡς ἐκ τούτου οἱ ἄνθρωποι ἀποφεύγουν τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν φοβοῦνται, ἐνῷ ἔπρεπε μετὰ σεβασμοῦ καὶ πεποιθήσεως νὰ προσέρχωνται καὶ καταφεύγουν εἰς αὐτήν. Πλὴν, ὡς εἶπον, ἐπιφυλάττομαι, ὅταν ἐξετασθῇ ἐν λεπτομερείᾳ ἡ διαχείρισις τῆς δικαιοσύνης, νὰ συζητήσω κἀγὼ τὸ κεφάλαιον τοῦτο, διότι εἶναι ἐπάναγκες καὶ πρέπει νὰ ἐξετασθῇ εἰδικῶς αὐτὸ τὸ ζήτημα, ὡς λίαν σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔκαμεν ἔτι καὶ μίαν ἄλλην παρατήρησιν καθόσον ἀφορᾷ τὸ μέρος τοῦτο, καὶ ἀνέφερε μίαν ἐπαρχίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπορεῖ, λέγει, ὅτι, ἐνῷ πρότερον ἐντὸς αὐτῆς ἐλάμβανον χώραν ὅλα τὰ ἐγκλήματα, ἐκεῖ σήμερον ἐλαττώθη ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν εἰς τὸ ἓν τρίτον. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἐννοῇ τὴν ἐπαρχίαν τὴν ὁποίαν ἐννοῶ καὶ ἐγὼ, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀφηρημένως ὡμίλησεν ὡς πρὸς τοῦτο, ἀφηρημένως λέγω καὶ ἐγὼ, ὅτι ἡ ἐπαρχία αὕτη εἶνε εἰς χειροτέραν κατάστασιν.

§19ΤΙΝΕΣ. Ποία εἶναι;

§20Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἡ Μεσσηνία τέλος πάντων εἶναι, κύριοι· φόνοι ἐπὶ φόνων, ἀναιρέσεις ἐπὶ ἀναιρέσεων, ἐκβιάσεις ἐπὶ ἐκβιάσεων, καὶ ἄπειρα ἄλλα δευτερεύοντα ἐγκλήματα καθ’ ἡμέραν διαδραματίζονται, καὶ ὅλως ἔκτακτος εἶνε ἡ κατάστασις τοῦ τόπου ἐκείνου· ἑπομένως δὲν ἔχει δίκαιον, μοὶ φαίνεται, νὰ καυχᾶται τοσοῦτον ὁ κ. πρωθυπουργός. Καὶ ταῦτα μὲν συνοπτικῶς ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν· μεταβαίνω ἤδη εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. «Ὅταν ἤλθομεν — ἐξακολουθεῖ τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ—εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, ἡ ἐπιθυμία μας ἦτο νὰ τηρήσωμεν φιλικὰς σχέσεις πρὸς ὅλας τὰς δυνάμεις·» ὡσανεὶ ἡ προκάτοχος κυβέρνησις δὲν εἶχε τὴν αὐτὴν ἐπιθυμίαν, ἢ δὲν διετήρει φιλικὰς σχέσεις μετὰ τῶν Εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων! Παρακατιὼν «ἂν τὰ συμβάντα ταῦτα (ἐννοῶν τὰ ἐν Κρήτῃ) συνεκίνησαν τοὺς κραταιοὺς ἡμῶν εὐεργέτας, πόσον μᾶλλον δὲν ἔπρεπε νὰ συγκινήσωσιν ἡμᾶς, οἵτινες συνδεόμεθα μὲ τὸν λαὸν τῆς Κρήτης διὰ κοινῆς καταγωγῆς, κοινῆς θρησκείας, κοινῆς γλώσσης, καὶ ἐκ τῆς εὐγνωμοσύνης διὰ τοὺς ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἡμῶν ἀγῶνάς των; Ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν αἰσθημάτων τούτων θέλομεν μένει πιστοὶ εἰς τὴν τήρησιν τῶν καθηκόντων, ἅπερ ἐπιβάλλει εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ οὐδετερότης·» καὶ παρακατιὼν «οὐδεὶς πρέπει νὰ ἀμφιβάλλῃ ὅτι ὅπως ὁ Κρητικὸς ἀγὼν δὲν ὑπεκινήθη ὑπὸ τῆς Ἑλλ. κυβερνήσεως, οὕτω καὶ ἐν ἄλλαις γειτνιαζούσαις ἐπαρχίαις οὐδεμία Ἑλλ. κυβέρνησις θέλει ὑποκινήσει ταραχάς· ἀπεναντίας ἔχομεν πᾶν συμφέρον, τὸ καθ’ ἡμᾶς, νὰ διατηρηθῇ αὐτόθι ἡσυχία· πρὸ πάντων δὲ ἔχει ἀπόλυτον συμφέρον ἡ κυβέρνησις νὰ ᾖνε ἡ πολιτικὴ αὐτῆς γνωστὴ εἰς τὰς δυνάμεις καὶ ἰδίως τὰς εὐεργέτιδας κτλ. Πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς ἀπαιτήσεως ταύτης τῶν περιστάσεων θέλομεν ζητήσει τὴν ἔγκρισιν ἐκτάκτων παρὰ ταῖς δυνάμεσιν ἀποστολῶν, αἱ ὁποῖαι θέλουν χρησιμεύσει ἐνώπιον αὑτῶν ἵνα ἐξηγήσωσι τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων, τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου ἡμῶν καὶ τὴν κατάστασιν τῶν τελουμένων πέριξ ἡμῶν». Αὐτὰ, κύριοι, περίπου ἐπανέλαβεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς καὶ σήμερον· «εὕρομεν, λέγει, ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης· ὡς ἰδιῶται ἐνηργήσαμεν ὅ,τι ἠμπορέσαμεν, ὡς ἐξουσία, εἴχομεν καθῆκον νὰ προστατεύσωμεν τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ τηρήσωμεν οὐδετερότητα, ἀλλὰ οὐδετερότητα λογικὴν καὶ πατριωτικὴν». Ἀληθῶς, πολὺ διαφορετικὴ ἦτο ἡ πολιτική σας τότε, κύριε πρωθυπουργὲ, ἀπὸ τὸ εὐθὺς μετέπειτα πρόγραμμά σας ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπαγγελλόμενοι ἤλθατε εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ τὸ ὁποῖον μετήρχεσθε ἐκτὸς τῶν πραγμάτων ὄντες, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου προοιωνίζετε τὴν εἴσοδόν σας εἰς τὰ πράγματα, ἀλλὰ δὲν τὸ ἐπράξατε, δὲν τὸ ἐξετελέσατε· ἄλλαι αἱ ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας ἐκδουλεύσεις σας, ἄλλο τὸ πρόγραμμά σας καὶ διαφορετικὰ τὰ ἔργα σας· ὁ ἐνθουσιασμός σας ἀμέσως ἐδείχθη κατώτερος, καὶ ἠθελήσατε νὰ περιποιηθῆτε τὸ σύστημα τῆς οὐδετερότητος· ὅ,τι ἐπηγγέλλεσθε πρὶν, κατόπιν τὸ μετετρέψατε, καὶ αὐτὸ δὲν εἶναι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ εἴπω, πολιτικὴ εἰλικρινής· ἡ ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας πολιτικὴ πρέπει νὰ ἐφαρμόζεται κατὰ γράμμα καὶ ὅταν ἔρχεται ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἄλλως, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ, εἰμὴ δημοκοπία. Ἀλλὰ διὰ τί, κύριοι, θέλετε νὰ ἐπιῤῥίψητε πρὸ πάντων μομφὴν εἰς τὰ αἰσθήματα τῆς Βουλῆς, αἰνιττόμενοι τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα; Αἴ, κύριοι, καὶ ποίους, ἀφοῦ οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν Κρῆτες πάσχουσιν, ἐννοεῖτε νὰ ἀπεκδύσητε ἀπὸ τὰ πρὸς αὐτοὺς φιλάνθρωπα αἰσθήματα; ποῖος ἀπὸ ἡμᾶς δὲν ἀναγνωρίζει τὸ δίκαιον τοῦ ἀγῶνός των, δὲν δεικνύει τὰ αὐτὰ ἀδελφικὰ αἰσθήματα; Δὲν ἔχετε σεῖς τὸ ἴδιον αἴσθημα; Καὶ ποῖος σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ μία ἢ ἡ ἄλλη μερὶς δὲν ἐμπνέεται ἀπὸ τὸν αὐτὸν ἐνθουσιασμὸν καὶ τὸ αὐτὸ αἴσθημα ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν; Εἰς ποῖον μέρος παρατηρεῖτε τὸ πνεῦμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως διαφορετικόν; Ἐκτὸς ὅτι ἔχετε μίαν ἔκθεσίν της καὶ ἐξ αὐτῆς δύνασθε νὰ τεκμηριώσητε τοὺς πόθους της, εἴδατε κᾂν ἀλλαχοῦ που κἀμμίαν ἀντίῤῥησιν ἢ ἐναντιότητα, ὅτι δηλ. ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύων τὴν ἀριστερὰν) δὲν θέλει νὰ περιποιηθῇ τοὺς πρόσφυγας ἀδελφοὺς ἡμῶν; Ἴσα, ἴσα σεῖς ὡμολογήσατε ὅτι ἀπὸ τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως εὕρετε ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα, ὅτι ἤρχισαν ἀπὸ τότε νὰ προσφεύγωσι Κρῆτες εἰς τὴν Ἑλλάδα· μήπως τοὺς ἐγκατέλιπεν ἡ κυβέρνησις ἐκείνη; μήπως δὲν ἔδοσε τὸν ἀδελφικὸν ἀσπασμὸν εἰς αὐτὰ τὰ δυστυχῆ θύματα, τὰ ὁποῖα ἦλθον εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν; διὰ ποίαν αἰτίαν ἐννοεῖτε νὰ ἀποδώσητε οἱανδήποτε μομφὴν εἰς ἡμᾶς; «Εὕρομεν, εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, καὶ μολονότι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τηρήσωμεν καὶ ἐτηρήσαμεν τὴν ὀφειλομένην οὐδετερότητα, ἀλλ’ οὐδετερότητα εἰλικρινῆ καὶ πεφωτισμένην, μόλα ταῦτα ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης ἤνθησε καὶ ἀνυψώθη». Κύριοι, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀνατρέξω, ὡς πρὸς τὸ καύχημα τοῦτο τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, εἰς ἱστορικά τινα γεγονότα. Ὅταν, κύριοι, ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης ἤρχισεν, ἄλλοι διεύθυνον τὰ πράγματα τῆς πατρίδος· καὶ ἐκεῖνοι ἐκ τῶν αὐτῶν ὑποχρεώσεων δεσμευόμενοι, δὲν ἠδύναντο βεβαίως νὰ ἐπέμβωσιν ἐκεῖ, ὅπου καθήκοντα διεθνῆ τοὺς τὸ ἀπηγόρευον, ἀλλὰ δι’ ἔμφρονος καὶ περιεσκεμμένης πολιτικῆς συμπεριφορᾶς κατώρθωσαν νὰ κινήσουν τὴν συμπάθειαν τῆς Εὐρώπης· καὶ δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε, ὅτι τότε συνέῤῥευσεν ὁ χρυσὸς εἰς τὴν Ἑλλάδα, τότε ἐσυστήθησαν εἰς ὅλας τὰς αὐλὰς τῶν Εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν κομητάτα, καὶ ἐν μέσῃ μεσημβρίᾳ ἀναφανδὸν καὶ ἀπροκαλύπτως περιήρχοντο σπουδαῖοι ἄνδρες ὅπως συνάξωσι συνεισφορὰς ὑπὲρ τῶν Κρητῶν· τότε ὁ ἀρχιεπίσκοπος τοῦ Λονδίνου ἦτο πρόεδρος τοῦ κομητάτου, τότε εἰς τὴν Πετρούπολιν, εἰς τοὺς Παρισίους καὶ ἀλλαχοῦ, ἐξεδηλώθησαν πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως αἱ συμπάθειαι ὑπὲρ τῶν Κρητῶν· τότε ἡ δημοσιογραφία ἤνοιξε τὰς στήλας της καὶ κατεχώρει τὰ πλέον θερμότερα ἄρθρα καὶ τὰς πλέον συγκινητικὰς ἀγορεύσεις πρὸς ὑποστήριξιν αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνος· τοὐναντίον τὰ πάντα ἐχαλαρώθησαν μετ’ οὐ πολὺ ἀπὸ τῆς ἀλλαγῆς τῆς κυβερνήσεως ἐκείνης!

§21ΤΙΝΕΣ. Ἄ, Ἄ, Ἄ!

§22Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ναὶ, κύριοι, ναὶ! καὶ μὴ μὲ ἀναγκάζετε νὰ εἴπω ὅ,τι ἡ ἐθνικὴ φιλοτιμία μοὶ ἀπαγορεύει· ἢ μήπως ἦτο ὀλίγον ἐκφραστικὴ, κύριοι, ἡ θλίψις, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθη ἡ Ἑλλὰς, ὅταν ἡ σημαία τῆς ἡμισελήνου ἐπανέφερε πομπωδῶς τοὺς Ἕλληνας ἐθελοντὰς εἰς Πειραιᾶ; Αὐτὰ δὲν πρέπει νὰ διαφεύγουν τὴν μνήμην σας! Ποῦ λοιπόν, κύριοι, τὸ ἄνθισμα καὶ ἡ ἀνύψωσις τῆς ἐπαναστάσεως ἅμα ἀνελάβατε σεῖς τὰ καθήκοντά σας; Δὲν ἐννοῶ νὰ σᾶς ἀποδώσω κακήν τινα προαίρεσιν, ἀλλὰ δὲν ἐξάγεται ἐκ τῶν φαινομένων τούτων ὅτι αἱ ἐνέργειαί σας, καὶ μάλιστα μετὰ τοὺς ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους, διὰ τοὺς ὁποίους τὸ ἔθνος ἠναγκάσθη νὰ δαπανήσῃ πολλὰς ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν, δὲν ἐπέτυχον; «Ἔχομεν, κύριοι, ἀνάγκην, ἔλεγεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, νὰ στείλωμεν ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους διὰ νὰ παραστήσωμεν τὰ δίκαια τοῦ τόπου κατὰ πάσης παρεξηγήσεως, διὰ νὰ διεγείρωμεν τὴν συμπάθειαν τῶν δυνατῶν τῆς γῆς, καὶ ἄλλα πολλά»· ἀλλ’ ὅ,τι πρὶν ἐγένετο ἐχάθη, τὸ λέγω μὲ λύπην μου, κατόπιν τῶν ἀποστολῶν. Δὲν ἐννοῶ νὰ μεμφθῶ τὴν κυβέρνησιν, οὔτε τινὰ τῶν ἀπεσταλμένων, οὔτε ἠξεύρω τί συνέβη, παρατηρῶ μόνον τὴν ἀτυχίαν τῆς Ἑλλάδος· αἱ πρεσβεῖαι αἱ πολυδάπανοι δὲν ὠφέλησαν· οὔτε νὰ διεγείρουν τὰς συμπαθείας, μὲ ὅλας τὰς παραστάσεις των, οὔτε κανὲν ἄλλο ἀποτέλεσμα εὐάρεστον νὰ φέρωσιν ἠδυνήθησαν. «Ἀλλ’ εἰς τί, λέγει ὁ κ. πρωθυπουργὸς, θέλετε νὰ ἀποδώσητε τὸ φιλάνθρωπον ἔργον τῶν κυβερνήσεων τῆς Εὐρώπης, αἱ ὁποῖαι ἔσπευσαν νὰ μεταφέρωσιν ἐνταῦθα γυναικόπαιδα τῶν Κρητῶν; δὲν θέλετε νὰ τὸ ἀποδώσητε εἰς τὰς ἐνεργείας μας;» Ἀλλὰ, κύριοι, καὶ πρὸ ὑμῶν μία δύναμις, ἡ ὁποία θεωρεῖται δυσμενὴς κἄπως, ἤρχισε πρώτη τὴν μεταφορὰν τῶν γυναικοπαίδων εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ εὐθὺς κατόπιν της ἠκολούθησε μία ἄλλη· ἑπομένως τὰ τοιαῦτα φιλάνθρωπα αἰσθήματα δὲν πρέπει νὰ τὰ οἰκειοποιηθῆτε· αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἐνήργησαν δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ φωτισθῶσιν ἀπὸ ὑμᾶς· αὐτοὶ γνωρίζουν κάλλιον ὑμῶν τὴν κατάστασιν τῶν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν διατελούντων, γνωρίζουν κάλλιστα τὴν οἰκτρὰν θέσιν τῶν Κρητῶν, τὸν ἀγῶνά των, τὴν αἰτίαν τῆς ἐπαναστάσεως αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἔσπευσαν, ὡς χριστιανικαὶ δυνάμεις, νὰ δώσουν βοήθειαν εἰς τὰ πάσχοντα γυναικόπαιδα! Πλὴν ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω χωρὶς νὰ ἀποδώσω ἄδικον εἰς τὴν κυβέρνησιν οὔτε ὡς πρὸς τὸν πατριωτισμόν, οὔτε ὡς πρὸς τὴν προθυμίαν της τοῦ νὰ δώσῃ χεῖρα βοηθείας εἰς τοὺς πρόσφυγας Κρῆτας, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν, οὔτε τῇ εἶναι συγχωρημένον νὰ διαφιλονεικήσῃ, ὅτι ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα) ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων ἐμπνέεται, τῶν ὁποίων ἱκανὸν δεῖγμα δίδει εἰς τὴν ἔκθεσίν της, ὅπου μὲ ὅλα τὰ ἐλαττώματα τῆς διαχειρίσεως, τὰ ὁποῖα ἀποφεύγει νὰ ἀναπτύξῃ, ἔκλεισε τοὺς ὀφθαλμούς της καὶ εἶπε «δέχομαι». Ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀφήσας ἕως ἐδῶ τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, μετέβη εἰς ἕτερον ἐπίσης ἐθνικὸν ζήτημα. «Πέριξ ἡμῶν, εἶπε, κύριοι, οἱ λαοὶ συνταράσσονται, τὸ ζήτημα τῶν ἐθνικοτήτων ἐθέρμανε τὰς ψυχὰς ὅλων τῶν πιεζομένων χριστιανικῶν λαῶν· εὑρισκόμεθα μεταξὺ λαῶν ὁμοθρήσκων, τὸν αὐτὸν ἐθνισμὸν καὶ καταγωγὴν ἐχόντων, καὶ ἐὰν τὸ πῦρ ἀνάψῃ εἰς τὰς καρδίας των τὴν ἰδέαν τῆς ἐλευθερίας καὶ τοὺς ἀναγκάσῃ νὰ ἐπικαλεσθῶσι τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς τῶν ἐθνικοτήτων, ἡμεῖς εἰς ποίαν θέσιν θέλομεν εὑρεθῆ; καὶ δὲν πρέπει διὰ τοῦτο νὰ προπαρασκευαζώμεθα;» Καὶ πρώτην ἤδη φορὰν ἔπρεπε νὰ ἀκούσωμεν αὐτὸ, κ. πρωθυπουργέ; Καὶ τίς ἠρνήθη, κύριοι, τὴν ἔμφρονα, τὴν πεφωτισμένην καὶ καλῶς ἐννοουμένην προπαρασκευήν; Πρώτην φορὰν, κύριοι, ἀπεφασίσθη νὰ ἔχωμεν στρατὸν ἐν Ἑλλάδι; νὰ ἔχωμεν ναυτικόν; νὰ ἔχωμεν ὅπλα; Πρὸ ὀλίγων ἐτῶν, κύριοι, ὑπῆρχον εἰς τὸ Ναύπλιον μόνον ἑκατὸν περίπου χιλιάδες τουφέκια. Σεῖς ὁ ἴδιος ὡς ὑπουργὸς τότε τῶν οἰκονομικῶν γνωρίζετε τοῦτο. Ἔχει καθῆκον ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις νὰ προπαρασκευάζηται βαθμηδόν, ἀλλ’ ὀρθῶς καὶ ὠφελίμως, καὶ οὐχὶ φαντασιοκοπικῶς (θόρυβος). Μὴ ἐνοχλεῖσθε, κύριοι.

§23ΤΙΝΕΣ. Τί ἐννοεῖτε ὀρθῶς;

§24Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. «Εὕρομεν, λέγουν, πεντακόσια μόνον τουφέκια, ὅταν ἤλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, δέκα χιλιάδας ὀκάδας πυρίτιδα, ἓξ ἕως ἑπτὰ χιλιάδας στρατὸν, καὶ ἓν μόνον πλοῖον· καὶ ἡμεῖς εἴχομεν καθῆκον νὰ αὐξήσωμεν τὸν στρατὸν διὰ νὰ προτάξωμεν ἐν ἀνάγκῃ δυνάμεις ἀξιομάχους κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, νὰ ἐξοπλισθῶμεν κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν, νὰ προβλέψωμεν πλοῖα κτλ.» Μάλιστα λέγω καὶ ἐγὼ, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἰδία Βουλὴ, ἐπὶ τῇ αἰτήσει σας, ἐψήφισεν ὑπερόγκους φόρους, δάνεια ἀνάλογα, καὶ ὅλα τὰ μέσα ἐκεῖνα, δυνάμει τῶν ὁποίων ἠδύνασθε νὰ ἐξοπλισθῆτε, ἀλλὰ νὰ ἐξοπλισθῆτε, ἀνταποκρινόμενοι εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἔθνους, καὶ συμφώνως μὲ τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς νὰ δαπανήσητε συμμορφούμενοι μὲ τοὺς περὶ τοιούτων δαπανῶν νόμους τοῦ Κράτους, καὶ ὁδηγὸν ἔχοντες τὰ παραδείγματα τῶν ἄλλων εὐνομουμένων ἐθνῶν· οὐχὶ νὰ σπαταλήσητε, οὐχὶ ἀντὶ πολεμικῶν πλοίων νὰ ἀγοράσητε βαμβακοκάραβα, τὰ ὁποῖα κινήσαντα νὰ ἔλθουν ἀπὸ τὴν Ἀγγλίαν ἐκινδύνευσαν νὰ βυθισθοῦν. Ἐπικαλοῦμαι, κ. ὑπουργὲ, τὴν μαρτυρίαν σας, ἐὰν τὰ καράβια αὐτὰ δὲν ἐξεκίνησαν, καὶ ἀφοῦ ἐπροχώρησαν μέχρι τινὸς, ἐπέστρεψαν ὀπίσω, διότι ὀλίγον ἔλλειψε νὰ πνιγῇ τὸ ἓν ἐξ αὐτῶν ἀπὸ τὸ μεγάλο κανόνι, τὸ ὁποῖον τοῦ ἐθέσατε εἰς τὴν πρῶραν (γέλως).

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λυποῦμαι ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις ἔχῃ τοιαύτας πληροφορίας.

§26Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἂν ᾖνε ἀληθὲς, σεῖς τὸ ἠξεύρετε καλλίτερά μου.!

§27Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἆ! μάλιστα.

§28Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἀντιλέγω, κύριοι, ὅτι ὁ ὁπλισμὸς ἐν Ἑλλάδι δὲν ἦτο πλήρης· περιστάσεις τινὲς ἔκαμαν βέβαια νὰ ἀπολεσθῇ τὸ μέγα ὑλικὸν, τὸ ὁποῖον ἐνυπῆρχεν εἰς τὰς ἀποθήκας, καὶ ἔπρεπε νὰ ἀναπληρωθῶσιν αἱ ἐλλείψεις. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἐκστατικὴν τὴν μειοψηφίαν τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι, κύριοι, ἡ κακὴ χρῆσις, εἶναι ἡ κακὴ ἐφαρμογὴ τῶν νόμων καὶ τῆς ἐντολῆς τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις ἔλαβε πρὸς τοῦτο ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα, θέλομεν ἐξηγηθῆ περὶ ἑνὸς ἑκάστου ἀντικειμένου· ἤδη παρατηρῶ μόνον τοῦτο, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι δηλ. ἄλλοτε ἤθελεν εἶσθαι μῦθος τὸ νὰ ἴδῃ ἡ Ἑλλὰς θωρακωτὰ πλοῖα, πάλιν μῦθος, φοβοῦμαι, θὰ μείνῃ, διότι δὲν εἶναι πράγματι θωρακωτὰ τὰ προβλεφθέντα πλοῖα. Δύο πλοῖα ἠγοράσθησαν καὶ ἀμέσως ἐδέησε νὰ ἐπισκευασθῶσιν· ἓν πλοῖον, τὸ λεγόμενον ἀτμόβαρις, παρηγγέλθη ἐν Λονδίνῳ· δὲν ἠξεύρομεν τί θὰ ᾖναι καὶ αὐτό· ἂν ὅμως ἐκ τῶν ἄλλων κρίνωμεν, δικαιοῦμαι νὰ ἀμφιβάλλω. Ὅ,τι ἠδύνατο νὰ μορφώσῃ τὰς πεποιθήσεις τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης πτέρυγος ἐλλείπει, κύριοι· ἡ κανονικὴ ἐνέργεια, ἡ ἐπιστημονικὴ ἐνέργεια, ἡ νομικὴ, ἡ λογικὴ, αὐτὰ δὲν συνοδεύουσι τὰς πράξεις τῶν ἀγορῶν καὶ προβλέψεων· ἑπομένως δικαιούμεθα νὰ ἀμφιβάλλωμεν, καὶ διὰ τοῦτο προήλθομεν εἰς τὴν σκέψιν, ἐννοῶ τὴν μειονοψηφίαν τῆς ἐπιτροπῆς, τοῦ νὰ ἀπέχωμεν μέχρις οὗ ἡ Βουλὴ ὑποχρεώσῃ τὴν κυβέρνησιν νὰ φέρῃ τὰ μέσα καὶ τὰς ἀποδείξεις. Τοῦτο ἴσα, ἴσα, ἀποδεικνύει, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἀντιστρατευόμεθα εἰς τὴν καλῶς ἐννοουμένην προπαρασκευήν. Πρέπει νὰ ἐννοήσητε καλῶς καὶ ὑμεῖς καὶ ἡ κοινωνία ἅπασα τοῦτο, καὶ δὲν πρέπει νὰ οἰκειοποιῆσθε σεῖς μόνοι τοὺς ἐθνικοὺς πόθους. Οἱ πόθοι αὐτοὶ, ὡς πόθοι ἐθνικοὶ, εἶναι καὶ γενικοί· ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ συγχωρῶμεν ὅπως ὑπὸ τὸ ἴνδαλμα τῶν ἐθνικῶν πόθων, ὡς εἶπε προχθὲς εἷς τῶν ῥητόρων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καλύπτωνται λάθη, σφάλματα, ἐλαττώματα καὶ καταχρήσεις· (θόρυβος εἰς τὴν δεξιὰν πτέρυγα). Ἡμεῖς, βλέπετε, καίτοι εὑρισκόμενοι εἰς τοιαύτην ἀμφίβολον θέσιν, δὲν θορυβούμεθα· περιστῶμεν τὰ πράγματα ὡς ἔχουσι καὶ λέγομεν, μὴ θορυβεῖσθε, κύριοι, μὴ ἐν ὀνόματι τοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἔθνους ἀφοπλίζετε τὸ ἔθνος καὶ καταστρέφετε τὰ συμφέροντά του, μὴ μὲ τὴν ἰδέαν τῆς ἐνδυναμώσεως τῆς Ἑλλάδος συμβῇ ὥστε νὰ μείνωμεν μὲ χεῖρας κενάς, καὶ ἐνῷ θὰ ἔχωμεν τὴν φαντασίαν ὅτι ἔχομεν δυνάμεις μεγάλας, ἀξιομάχους, εὑρεθῶμεν ἐν ὥρᾳ κρισίμῳ εἰς ὅλως ψευδῆ θέσιν (θόρυβος εἰς τὴν δεξιάν). Ἐγώ, κύριοι, εἶμαι βέβαιος, ὅτι εἶσθε προκατειλημμένοι καὶ πεπεισμένοι (ἀποτείνεται πρὸς τὴν δεξιὰν πτέρυγα)· ἡσυχάσατε, ὁμιλῶ δι’ ἄλλους.

§29ΣΤΡΑΤΟΣ. Σᾶς ἐγνωρίσαμεν ὑπερβολικὸν πάντοτε καὶ σᾶς ἀναγνωρίζομεν πάντοτε εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν.

§30Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Χαίρω ὅτι σεῖς εἶσθε μέτριος. Χρεωστῶ λοιπὸν νὰ εἴπω καὶ διαβεβαιώσω τὴν Βουλὴν εἰς ἀπάντησιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅστις εἰς ἑαυτὸν καὶ μόνον ἀπέκλεισε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνισχύσεως τοῦ ἔθνους, ὅτι οὐδεὶς Ἕλλην εἶναι ἐναντίος εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα· ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν εἶναι αἱ ὀρθῶς ἐννοούμεναι καὶ πρὸς τὸ ἀληθὲς συμφέρον τοῦ ἔθνους τείνουσαι προπαρασκευαί, καὶ οὐχὶ αἱ ἐπιπόλαιοι καὶ ἀνωφελεῖς.

§31ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μίαν ἐρώτησιν· ἐν ὀνόματι ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἢ ἀτομικὴν ἰδέαν ἐκφέρετε;

§32ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Δὲν θὰ σᾶς δώσῃ λόγον (θόρυβος).

§33Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριε Στεφανόπουλε, παρακαλῶ νὰ σᾶς ἐρωτήσω καὶ ἐγώ· σεῖς, ὅταν ὁμιλῆτε, ἐξ ὅλης τῆς συμπολιτεύσεως, ἢ ἀτομικῶς ὁμιλεῖτε;

§34ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς εἴπατε ἡ πτέρυξ αὐτὴ καὶ αὐτή.

§35Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐξακολουθῶ· ὁ κ. πρωθυπουργὸς τελειόνων τὸν λόγον εἶπεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐῤῥίφθη τυχαίως εἰς τὸ μέσον, ἔχει ἀποστολήν, καὶ πρέπει νὰ τὴν ἀποτελειώσῃ, καὶ ὅτι μὲ τὰ μέσα ταῦτα, δηλ. μὲ τὰς ὁποίας ἐνεργοῦν προπαρασκευάς, ἡ Ἑλλὰς θέλει εἶσθαι εἰς κατάστασιν, ἂν εὑρεθῇ ποτὲ εἰς τὴν ἀνάγκην, νὰ παρατάξῃ μεγάλας δυνάμεις. Τὸν συγχαίρω καὶ θὰ εἶμαι εὐτυχὴς καὶ ἐγὼ ὡς Ἕλλην ἂν ἴδω εἰς τοιαύτην κατάστασιν τὴν πατρίδα μου· δὲν θέλω ποσῶς τὸν φθονήσει· ἀλλὰ φοβοῦμαι μήπως ἀντὶ νὰ εὑρεθῶμεν εἰς τοιαύτην κατάστασιν θὰ εἴμεθα, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὰ ἀνοικτά. Ἀληθῶς, τὸ λέγω καὶ ἐγὼ, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐῤῥίφθη εἰς τὸ μέσον τυχαίως, ἔχει ἀποστολὴν μεγάλην καὶ θὰ τὴν ἀποτελέσῃ, Θεοῦ εὐδοκοῦντος, ἀλλ’ ἴσα ἴσα διὰ τοῦτο πρέπει πᾶσα κυβέρνησις ἡ ὁποία διευθύνει τὰς τύχας της νὰ ᾖναι λίαν περιεσκεμμένη, νὰ ἐμπνέεται ἀπὸ τὴν εἰλικρινεστέραν διαγωγήν, ἀπὸ τὸν ἀκραιφνέστερον πατριωτισμόν, νὰ μὴ ἐπιθυμῇ μόνον, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐργάζεται τοσοῦτον εὐστόχως καὶ καταλλήλως, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ φθάσῃ τὸ κράτος εἰς τὴν λαμπρὰν ἐκείνην κατάστασιν, ἵνα γείνῃ ἐφικτὴ καὶ κατορθωτὴ ἡ ἐκτέλεσις τῆς ἀποστολῆς τῆς Ἑλλάδος (ἱλαρότης). Μόνον ἡ ἀληθής, ἡ εἰλικρινὴς καὶ ἡ περιεσκεμμένη ἐνέργεια τῆς πολιτείας καὶ ὑπὸ ἔποψιν ἐσωτερικὴν καὶ ὑπὸ ἔποψιν ἐξωτερικὴν εἶναι τὰ μέσα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ φέρωσιν εἰς τοιαύτην θέσιν τὴν πατρίδα. Διὰ λόγων ἢ ἐπιδείξεων τὰ κράτη δὲν προάγονται, δὲν μεγαλύνονται· εἴδομεν, κύριοι, τί γίνεται εἰς ἄλλα κράτη. Ὄχι μὲ λόγους, οὐχὶ μὲ πομπώδη προγράμματα καὶ μὲ ἐπιδείξεις, ἀλλὰ μὲ τὴν ἀλήθειαν εἰς τὸ στόμα καὶ μὲ τὴν περιεσκεμμένην ἐνέργειαν εἰς τὰ πράγματα, παρομαρτούσης καὶ τῆς ἀναγκαίας φειδοῦς ἐκεῖ ὅπου πρέπει, μὲ ὅλα αὐτὰ τὰ μέτρα ἠδυνήθησαν νὰ προαχθῶσι. Παύω τὸν λόγον ἕως ἐδῶ, καὶ ἐπιφυλάττομαι εἰς τὰ καθέκαστα τῆς ἐκθέσεως τῆς μειονοψηφίας ὡς εἰσηγητὴς νὰ φέρω τὰς παρατηρήσεις μου.

§36Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἠναγκάσθην, κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον, ἀφοῦ παρετήρησα, ὅτι ἡ τακτικὴ τῆς κυβερνήσεως εἶναι ἡ αὐτὴ μὲ τὴν ὁποίαν ἐσυζήτησεν ἐπίσης ἄλλα πολιτικὰ ζητήματα, ἡ πολιτικὴ τῆς σιωπῆς.

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λογικὴ συζήτησις.

§38Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται σήμερον, κύριοι, καὶ διὰ πρώτην ἴσως φορὰν ἐπισήμως τὸ ἔθνος ὀφείλει νὰ χαρακτηρίσῃ μίαν πολιτικὴν, πρέπει νὰ καταδείξωμεν μετὰ θάῤῥους τὰ ἐλαττώματα τῆς κυβερνήσεως, ἂν τοιαῦτα ὑφίστανται· τοὐναντίον δὲ πρέπει νὰ τὴν ἐνθαῤῥύνωμεν, ἂν καλῶς μέχρι τοῦδε ἐπολιτεύθη. Εἶναι ἐποχὴ τέλος πάντων, κύριοι, καθ’ ἣν τὸ βῆμα τοῦτο πρέπει νὰ ᾖναι ὁ γνώμων καὶ ὁ ὑπογραμμὸς τῆς πολιτικῆς ἑκάστου ἔχοντος τὴν ἀξίωσιν, ἔχοντος τὴν φιλοδοξίαν νὰ κυβερνᾷ τὸν τόπον. Πρέπει ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο αἱ ἰδέαι πλέον νὰ ᾖναι πράγματα, πρέπει ἡ ὑπουργικὴ φάλαγξ καὶ κατ’ ἰδίαν νὰ ὁμολογῇ ὅ,τι ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος, πρέπει τέλος πάντων τὸ ζήτημα τῆς πολιτικῆς νὰ μὴ ᾖναι ἄλλο εἰς τὰς αἰθούσας καὶ ἄλλο ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἡ τοιαύτη πολιτικὴ πρέπει νὰ καταδικασθῇ ἐπισήμως· πρέπει ἡ κυβέρνησις καὶ οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὴν νὰ λέγωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος ὅ,τι κατ’ ἰδίαν ἕκαστος λέγει, πρέπει πρὸ παντὸς ἄλλου ἡ κυβέρνησις ὅ,τι ὑπόσχεται ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ τὸ πραγματοποιῇ διὰ τῆς ἐνεργείας της ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Καὶ ἤθελον, κύριοι, πιστεύσει τὴν κυβέρνησιν καὶ τὸν πρόεδρον αὐτῆς, ἂν δὲν ἔφερε τὰς λευκὰς τρίχας τῆς πείρας, καὶ ἀπὸ ἕνα ἐνθουσιασμὸν ἁγνὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ἀπειρίας καὶ τῆς νεότητος, ἔρχεται σήμερον νὰ αἰτιαθῇ ὅ,τι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον κατὰ πρῶτον ὑπέβαλεν. Ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὑπάρχει ἓν διάστημα χρόνου, καθ’ ὃ διεδραματίσθησαν πράγματα, τὰ ὁποῖα διεγείρουν τὴν συνείδησιν καὶ τοῦ τελευταίου τῶν πολιτῶν. Καὶ ὅταν ἡ κυβέρνησις κατὰ τὴν πρώτην σύνοδον ἐπηγγέλθη τὰς ἰδέας αὐτὰς, πᾶς τις ἐπίστευε, καὶ πρῶτον ἐγὼ, τὸ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ κυβέρνησις τὸ πολιτικόν της πρόγραμμα ὤφειλε νὰ τηρήσῃ καὶ δὲν ὤφειλεν ἐθνικοὺς πόθους νὰ θέσῃ ὡς ζητήματα εἰσαγωγῆς εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ διατηρήσεώς της. Ἔπρεπε, κύριοι, ἡ κυβέρνησις ἡ σημερινὴ, διάδοχος ἄλλων προγενεστέρων κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι κατὰ πρῶτον προσδιώρισαν σημεῖον ἐποχῆς, ἦραν τὴν σημαίαν τῶν ἐθνικῶν πόθων, καὶ ἀντὶ νὰ ἐπιτελέσουν τὴν ἰδέαν αὐτὴν κατώρθωσαν, κύριοι, νὰ τὴν φέρουν εἰς τὸ σημεῖον, ὥστε νὰ παρέλθουν δέκα ὁλόκληρα ἔτη καὶ σήμερον διὰ πρώτην φορὰν νὰ ἀνακαλοῦν ἐκ νέου τὸ ζήτημα τοῦ ἔθνους... Ἡ κυβέρνησις ἀναλαβοῦσα νὰ διοικήσῃ τὸν τόπον ὑπὸ τοιαύτας ἰδέας, ὤφειλε νὰ ἀναμετρήσῃ τὰς δυνάμεις της, καὶ εἰς τὸ πρῶτον ἐμπόδιον ἔπρεπε νὰ ταυτίσῃ τὴν ὕπαρξίν της. Ἐξέλιπε καὶ πρέπει νὰ ἐκλίπῃ διὰ παντὸς ἡ ἐποχὴ ὅπως οἱ θέλοντες νὰ καθέξωσι τὴν τιμὴν, τὴν ὑπόληψιν τοῦ τόπου φλογίζουν πάθη ἁγνὰ καὶ ἀποπλανοῦν τὰς ἰδέας τοῦ τόπου· ἄλλως δὲν φέρομεν τὰς ἐγγυήσεις, δυνάμει τῶν ὁποίων ὑπάρχουν καὶ δὲν δύναταί τις νὰ μᾶς πιστεύσῃ, ὅταν βλέπωμεν κυβέρνησιν ἐπαγγελλομένην μεγάλα καὶ ἐρχομένην κατόπιν καὶ καταστρέφουσαν διὰ τῶν ἰδίων της χειρῶν τὰς λέξεις καὶ τὰς ἰδέας, δυνάμει τῶν ὁποίων εἰσῆλθε νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον. Αὐτὴ εἶναι ἡ εἰκὼν τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως. Ἡ σημερινὴ κυβέρνησις καὶ ἡ σημερινὴ ἀντιπολίτευσις συγκροτούμεναι ἀπὸ ἀνθρώπους νοήμονας διαδοχικῶς περιερχομένους εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, ὤφειλον νὰ σταθμίσουν τὰς ἰδέας τῆς ἐνεργείας των, διότι ἦτο ἑπόμενον νὰ διοικήσουν τὸ Κράτος, καὶ ἀνελάμβανον ὑποχρεώσεις τὰς ὁποίας εἶχον καθῆκον νὰ τηρήσουν. Δὲν ἔπραξαν ὅμως τοῦτο· ἡ κυβέρνησις κατώρθωσε μετὰ πολλῆς δυσκολίας νὰ ἐπιφυλαχθῇ ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς τύπους καὶ μόνους τοὺς τύπους· τὸ ζήτημα τῆς οὐσίας ἔμεινε τὸ αὐτὸ, τὸ ζήτημα τῆς οὐσίας ἡ κυβέρνησις δὲν εἶχε τὴν συνείδησιν νὰ τὸ ἐκτελέσῃ. Τί ἔκαμεν ἡ κυβέρνησις, κύριοι; πῶς εὗρε τὸν ἀγῶνα, ποίας διαστάσεις ἔδοσεν ἐσωτερικῶς καὶ ποία ἡ ἐνέργειά της ἐξωτερικῶς; Ἡ κυβέρνησις πρὶν ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα, ὡς δύναμις συνταγματική, ὡς ἀντιπολίτευσις ἐξήσκει καὶ ὤφειλε νὰ ἐξασκῇ μίαν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν δημοσίων. Ἡ ἐπιῤῥοὴ αὐτῆς ἐβασίζετο εἰς μίαν ἰδέαν, τὴν ἰδέαν αὐτήν, διὰ μέσων τὰ ὁποῖα ἀποκρούω καὶ ἀποκρούει ἡ κοινὴ συνείδησις, διὰ μέσων τὰ ὁποῖα πρὶν ἔλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν τὰ ἐνήργησε· προπαρεσκεύασε τὴν εἴσοδόν της, καὶ ἂν ἦτο εἰλικρινὴς, καὶ ἂν ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδεικνύετο, ὅτι ἐπόνει κατ’ οὐσίαν τὸ ζήτημα αὐτὸ, ἠδύνατο νὰ ἦτο συγχωρημένη. Εἰσελθοῦσα εἰς τὴν ἐξουσίαν εἶχεν ἄπειρα μέσα νὰ ἐκτελέσῃ πλέον σπουδαίως, μὲ περισσοτέραν ἐνέργειαν καὶ μὲ περισσότερα ἀποτελέσματα ὅ,τι ὡς ἀντιπολίτευσις πρότερον ἐνήργησε· δυστυχῶς, κύριοι, τὰ πράγματα ἔψευσαν τὰς ἐλπίδας, καὶ τὸ παρὸν ἔψευσε καὶ κατεδίκασε καὶ ἔφερεν εἰς ἀντίθετον θέσιν τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως, τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως· μόλις εἰσελθούσης αὐτῆς εἰς τὴν ἐξουσίαν, μετὰ 24 ὥρας τὸ πῦρ, τὸ ὁποῖον ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἐπεκαλέσθη καὶ ἀπέναντι τοῦ ὁποίου ἔλαβε τὰ προληπτικὰ μέτρα, τὸ πῦρ ἐκεῖνο ἡ πολιτική του τὸ ἔσβεσε. Εἶναι ἀνάγκη τέλος πάντων, κύριοι, οἱ ἔχοντες τὴν εὐγενῆ φιλοδοξίαν νὰ διοικήσουν ἓν κράτος, ἔχει τὸ ἔθνος τὴν ἀπαίτησιν νὰ εἶναι συνεπείς, νὰ εἶναι εἰλικρινεῖς· ἔχει τὴν ἀπαίτησιν εἰς τὸ μέλλον τὸ ἔθνος πᾶσα ἀντιπολίτευσις ἐρχομένη εἰς τὰ πράγματα νὰ πραγματοποιῇ θρησκευτικῶς τὰς ὑποσχέσεις της· ἄλλως οἱ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σπαταλῶσιν ἰδέας, καὶ ἰδέας τόσον σπουδαίας καὶ τόσον ἐθνικὰς, εἶναι κάπηλοι. Ὅταν, κύριοι, αἱ ἰδέαι διὰ τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ κυβερνηθῇ ἕνας τόπος ναυαγήσουν, αὐτὸ τὸ ἔθνος ὀφείλει νὰ ἀπελπισθῇ ἀπὸ τὴν κατάστασίν του, ὀφείλει νὰ ἀναγνωρίσῃ ὅτι πολιτευόμενοι οἱ ὁποῖοι πολιτεύονται ἰδιοτελῶς εἶναι ἀνίκανοι νὰ ἀντιπροσωπεύσουν φιλελεύθερον ἔθνος· θέλουν μόνον νὰ προτάξουν ἰδέας διὰ νὰ καθήσουν εἰς τὰς ἀκανθώδεις καὶ κατὰ τοὺς ὑπουργοὺς εὐαρέστους θέσεις τῶν ὑπουργῶν. Πρέπει τέλος πάντων νὰ λείψῃ ἀπὸ τὸ νὰ σχηματίσῃ πεποίθησιν τὸ ἔθνος ὅτι αἱ ἰδέαι, ὅτι ἡ ἀλήθεια προτάσσεται ὡς μαγικὴ ῥάβδος διὰ νὰ ἐξαπατήσῃ συνειδήσεις, διὰ νὰ ἐξαπατήσῃ ἁγνὰς καρδίας. Πρέπει νὰ παύσωμεν, κύριοι, νὰ λέγωμεν ἄλλα ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἄλλα νὰ σκεπτώμεθα. Τοιαύτη, κύριοι, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον συνταράττει πολλοὺς σήμερον, τοιαύτη ἦτο ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως. Τίς, κύριοι, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαφιλονεικήσῃ εἰς πάντα ἕλληνα τὸ συναισθάνεσθαι ὑπὲρ τῶν παθημάτων τῶν ἀδελφῶν του; δὲν ἀδικῶ οὐδένα ἀλλ’ οὔτε κάμω κανένα κατώτερον τῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα τρέφω διὰ τὴν πατρίδα· ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, τὸ αἴσθημα τοῦ ἰδιώτου πρέπει νὰ μετρηθῇ μὲ τὸν αὐτὸν πῆχυν τοῦ αἰσθήματος, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ καθοδηγῇ μίαν κυβέρνησιν κεκλημένην νὰ διοικήσῃ τὸ κράτος, οἱ ἔχοντες κατ’ ἐξαίρεσιν τὴν ἀπαίτησιν αὐτὴν πρέπει νὰ εἶναι συνεπεῖς εἰς τὰς ἐνεργείας των. Ναί, κύριοι, ἡ κυβέρνησις ὡς ἀντιπολίτευσις ἐξήσκησε λίαν καταστρεπτικὴν ἐπιῤῥοὴν εἰς ὅλων τὰς καρδίας· δὲν ἀνεμέτρησεν ὅτι ἦτο δυνατὸν καὶ ἦτον ἑπόμενον νὰ ἔλθῃ ὡς κυβέρνησις, καὶ ὅτι ὤφειλεν ὡς κυβέρνησις νὰ ἐκτελέσῃ ὅ,τι ὡς ἀντιπολίτευσις ἐπρέσβευσε καὶ ἐνήργησεν. Ἰδοὺ λοιπὸν τὸ πρῶτον ἄτοπον, ἰδοὺ τὸ μέγα ἄτοπον, διὰ τὸ ὁποῖον, κύριοι, τὸ ἔθνος περιῆλθεν εἰς τόσας περιπετείας, διότι πώποτε οἱ ὑπουργοὶ τοῦ ἔθνους, πώποτε οἱ κατ’ ἐξαίρεσιν πολιτευόμενοι δὲν ἐνήργουν συμφώνως ὡς ἔλεγον ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ὡς ἐνήργουν κατ’ ἰδίαν. Αὐτὸ πρόκειται σήμερον, κύριοι, νὰ ἐγκαινιάσωμεν· πρόκειται νὰ κατορθώσωμεν, ὥστε οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, εἴτε ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, εἴτε ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας, πρέπει νὰ πρεσβεύουν ἰδέας, τὰς ὁποίας εἰσερχόμενοι εἰς τὴν ἐξουσίαν ὀφείλουν νὰ πραγματοποιήσωσιν· ἄλλως, κύριοι, ὁ τόπος μας θὰ ὁμοιάσῃ πολὺ μίαν ἐποχὴν, διὰ τὴν ὁποίαν, κύριοι, ἔπρεπε νὰ γείνουν τόσαι θυσίαι καὶ νὰ χυθῶσι τόσα αἵματα. Ἰδοὺ, κύριοι, κατ’ ἐμὲ τὸ πρῶτον ἐλάττωμα καὶ τὸ σπουδαιότερον, τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν ψῆφόν σας. Τί κατώρθωσε δὲ ἡ κυβέρνησις ἀπὸ τῆς εἰσελεύσεώς της εἰς τὰ πράγματα; ποίαν κατάστασιν ἐῤῥύθμισε; ποῖον στρατὸν παρέταξε; ποίους στόλους ἐξώπλισεν; ἐχορηγήθησαν εἰς τὴν κυβέρνησιν, κύριοι, μέσα δυσανάλογα πρὸς ἓν ἔθνος, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἐξῆλθεν ἀπὸ ἕνα ἐπαναστατικὸν σάλον, ἐχορηγήθησαν μέσα ἐν γνώσει τῆς δυστυχίας ἑνὸς τόπου, ἀλλ’ ἀπέναντι ἑνὸς μεγαλειτέρου, ἑνὸς ἐθνικωτέρου πόθου. Αἱ θυσίαι λοιπὸν αὗται, εἰς τὰς ὁποίας θαῤῥαλέως ὑπεβλήθη ὁ τόπος, ἀντεπεκρίθησαν; ἡ κυβέρνησις ἀντεπεκρίθη εἰς τὴν ἀποστολήν της, ἀντεπεκρίθη εἰς τὸ πρόγραμμά της, καὶ δὲν ἔχω ἐγὼ σήμερον τὸ δικαίωμα μετὰ παρέλευσιν ἑνὸς ἔτους νὰ εἴπω καθαρῶς καὶ ἀπροκαλύπτως, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ πόθου ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη τὸ ἐνήργησε διὰ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, διετήρησε τοὺς τύπους του, διὰ νὰ διατηρῆται; Πῶς εὗρε τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης, καὶ πῶς μᾶς τὸν παραδίδει σήμερον ἡ κυβέρνησις; Ποία ἡ ἐνέργειά της ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν ἐξωτερικῶν της σχέσεων καὶ τῶν ἐξωτερικῶν της συμπαθειῶν; Ποῖα ἀποτελέσματα πρακτικὰ δύναται νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἔθνους; τί ἔχει νὰ ἀποδείξῃ, ἀφοῦ μᾶς ἐφορολόγησε δεκαπλασίως; Κύριοι, ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἰδίως ἠθέλησε νὰ δώσῃ τὴν λογοδοσίαν του ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐσωτερικῆς του διοικήσεως· ἠθέλησε νὰ κατεδείξῃ εἰς τὸ ἔθνος, ὅτι παρέλαβε τὴν ἀναρχίαν καὶ ἐγκατέστησε τὴν τάξιν καὶ τὴν εὐνομίαν. Ἀλλά, κύριοι, καθὼς καὶ ὁ προαγορεύσας σᾶς εἶπεν, οὔτε ἔλεγχος τοιαύτης διαβεβαιώσεως ἐπισήμου ἔγεινεν, οὔτε ἡ κυβέρνησις οὐδόλως ὑπέβαλε πίνακα τῆς διοικήσεώς της. Τὴν δικαιοσύνην, τὴν ὁποίαν κατ’ ἐξαίρεσιν ἐπεκαλέσθη ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ἀφοῦ ἐνεκάθισεν εἰς τὰ ὕψη τοῦ κλάδου τούτου τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι φέρουν δεκάδας βουλευμάτων ἐπὶ τῶν ὤμων των, ἀφοῦ ἠθέλησε νὰ ἐμβάλῃ εἰς τὸν ναὸν τῆς Θέμιδος ἀνθρώπους προφυλακισμένους καὶ τῶν ὁποίων αἱ δικογραφίαι ὑπάρχουν εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου τῆς δικαιοσύνης, ἠθέλησε, κύριοι, ἀπέναντι τοιούτων καταστάσεων καὶ ἀπέναντι ἀκόμη τόσων ἄλλων γεγονότων κατ’ ἐξαίρεσιν νὰ ἐξυμνήσῃ τὴν διαχείρισιν τῆς δικαιοσύνης. Κύριοι, πιστεύσατέ το, οἱ κλάδοι ὅλοι τῆς δικαιοσύνης, μὴ ἐξαιρουμένου οὔτε τοῦ στρατιωτικοῦ κλάδου, εἰς πλήρη χαλάρωσιν εὑρίσκονται. Παρελήφθησαν εἰς καλλιτέραν κατάστασιν, καὶ ἦτο ἑπόμενον ὡς ἐκ τῶν πραγμάτων νὰ περιέλθωσιν εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθον. Τί ἔχουν οἱ ὑπουργοὶ νὰ μᾶς προτάξουν; ποῖα εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ληστείας εἰς τὸν τόπον; πῶς παρέλαβον τὸν τόπον καὶ ἰδίως τὰς ὁμόρους ἐπαρχίας, καὶ εἰς ποίαν κατάστασιν σήμερον εὑρίσκονται; ποῖα εἶναι τὰ μέτρα τῆς κυβερνήσεως, ὅταν τελευταῖον ἠναγκάσθη νὰ προκαλέσῃ διάλυσιν δημοτικοῦ συμβουλίου; Εἶναι ἀσφάλεια, ὅταν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Φθιώτιδος ἀπειλῆται προσωπικῶς εἰς τὸ ἀρχηγεῖόν του, ὅταν οἱ διοικηταὶ τῶν ταγμάτων συλλαμβάνωνται ἀπὸ τοὺς λῃστὰς ἐντὸς τῆς Λαμίας; Καὶ πότε ἠκούσθησαν, κύριοι, τοιαῦτα γεγονότα; Τί ἔκαμον ἐπὶ τῆς τελευταίας σπουδαίας ἐπερωτήσεως, τὴν ὁποίαν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἀπέφυγε νὰ συζητήσῃ, ὅταν συνεπείᾳ τῶν νόμων περὶ ληστείας αἱ ἀμοιβαὶ διὰ τὴν καταστροφὴν μιᾶς ληστείας ἐδόθησαν φατριαστικῶς, ἐδόθησαν ὡς μὴ ὤφειλε νὰ δοθῶσιν;

§39ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀποφεύγω τίποτε.

§40ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ποία εἶναι ἡ κατάστασις, ὅταν σήμερον ὁ Φλέσσας ἐπανερχόμενος ἀπὸ τὰς Καλάμας λῃστεύεται δημοσίᾳ; Αὐτὴ εἶναι λοιπὸν ἡ ὡραία κατάστασις; δι’ αὐτὴν τὸ ἔθνος πληρόνει δεκαπλασίους φόρους τῶν ὅσων ἐπλήρονε κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ὅταν κατὰ δεκάδας συλλαμβάνωνται καὶ ἀπάγωνται οἱ αἰχμάλωτοι; Ἀλλ’ ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ὅλην αὐτὴν τὴν κατάστασιν τὴν ὑπῆξεν εἰς μίαν ἀρχὴν, εἰς μίαν αἰτίαν ἀνεξάρτητον τῆς θελήσεώς του· καὶ, κύριοι, ὁποιαδήποτε καὶ ἄν εἶναι αὐτὴ ἡ αἰτία, ἡ κυβέρνησις ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι δύναται νὰ τὴν ἐξαλείψῃ, ὅταν θέλῃ καὶ ὅταν γνωρίζῃ. Δὲν εἶναι λοιπὸν, κύριοι, εὐάρεστος ἡ δημοσία τάξις, δὲν εἶναι εὐάρεστος ἡ κατάστασις τῆς δικαιοσύνης, ὅταν ἄνθρωποι, κύριοι, κατέχουν σήμερον ἕδρας δικαστικὰς ἐκεῖ, ὅπου ἔπρεπε νὰ εἶναι καθειργμένοι εἰς τὰς φυλακάς. Δὲν εἶναι εὐάρεστος ἡ δικαιοσύνη, ὅταν ἐγκλήματα, διὰ τὰ ὁποῖα ἐφρικίασεν ἡ κοινωνία, καὶ τὰ ὁποῖα ἡ κυβέρνησις ἐμμέσως—καὶ ἐννοῶ, κύριοι, καὶ τὸ λέγω καθαρῶς, ποῖα μέσα μετεχειρίσθη ἡ κυβέρνησις διὰ τὴν ἀναβολὴν τῆς δίκης ἑνὸς ἐπὶ πλαστογραφίᾳ καταγγελθέντος; ...

§41ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποῖα μέσα;

§42ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τοῦ Σπετσεροπούλου.

§43ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἢ σᾶς ἠπάτησαν, ἢ ἐν γνώσει ψεύδεσθε.

§44ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι τίποτε εὐάρεστον, ὅτι δὲν εἶναι τίποτε ἀληθὲς ἐξ ὅσων ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ ὑποδείξῃ, καὶ σεῖς, κύριοι, κάτοικοι τοῦ τόπου, ἀντιπροσωπεύοντες λαοὺς, εἶσθε εἰς καλλίστην καὶ καλλιτέραν κατάστασιν ἀπὸ ἐμὲ νὰ τὸ γνωρίζετε. Ποῖος ἐξ ὑμῶν δύναται νὰ εἴπῃ κατὰ συνείδησιν, ἐὰν ἀφαιρέσῃ μόνον τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ ψῆφός του θὰ διατηρήσῃ ἢ θὰ ῥίψῃ τὴν κυβέρνησιν, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ τόπου εἶναι εὐάρεστος; Δὲν εἶναι λοιπὸν εὐάρεστος ἡ κατάστασις τοῦ τόπου· οἱ φόροι τοῦ τόπου δὲν ἀνταπεκρίθησαν οὔτε πρὸς τὴν εὐνομίαν τοῦ τόπου, οὔτε πρὸς τὴν ἐξωτερικήν του πολιτικήν. Οἱ φόροι τοῦ τόπου ἐδόθησαν, ἀφηρπάγησαν καλυπτόμενοι ὑπὸ ἕνα ἐθνικὸν πόθον, καὶ τῶν ὁποίων ἡ χρῆσις, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα, θ’ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν ἦτο καλή. Κύριοι, κατ’ ἐμὲ, τὸ λέγω μεθ’ ὅλης της πεποιθήσεως, ὅτι ἐνόσῳ ὅπως ἡ κυβέρνησις ἐξακολουθήσῃ πολιτευομένη ὑπὸ τὸ κράτος τῶν τύπων καὶ νὰ μὴ θελήσῃ νὰ προκαλέσῃ τὴν ἀντιπολίτευσιν εἰς τὰ πράγματα καὶ εἰς τὴν οὐσίαν. Ἡ κατάστασις τοῦ τόπου λοιπὸν, κύριοι, δὲν ἐβελτιώθη, ἡ κατάστασις τοῦ τόπου μετὰ τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας ὁ τόπος ὑπέστη, εἶναι πολὺ χειροτέρα· διότι ἡ μὲν ἀσφάλεια εἶναι ἡ αὐτὴ ὅπως ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ καὶ ἄνευ τῶν φόρων, ἐξαναγκάζονται δὲ οἱ κάτοικοι, χάριν τῆς λεγομένης αὐτῆς ἀσφαλείας, νὰ πληρόνουν ἁδρῶς εἰς τὸ μέλλον, καὶ αὐτὸς ἦτο ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον καὶ ἄλλοτε ἐπεκαλέσθη ὁ ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν· δόσατε χρήματα, διὰ νὰ ἔχετε ἀσφάλειαν καὶ τάξιν. Τὰ χρήματα ἐδόθησαν, ἡ ἀσφάλεια ἐξέλιπεν. Αὐτὴ λοιπὸν εἶναι, καὶ κανένα δὲν λανθάνει, ἡ ἀθλία ἐσωτερικὴ κατάστασις τοῦ τόπου. Ἀλλὰ, κύριοι, μήπως ἐν γνώσει καὶ ἐκ τῶν προτέρων ἀναλαβόντες νὰ κάμωμεν τὰς θυσίας ἀνεξαρτήτως τῆς ἐσωτερικῆς μας διοικήσεως, ἀνεξαρτήτως τῶν μεγάλων παραπόνων τοῦ τόπου πρὸς τὴν διοίκησιν, κατωρθώσαμέν τι; Δὲν κατωρθώσαμεν δυστυχῶς τίποτε, κύριοι. Ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης, τὸν ὁποῖον ἡ σημερινὴ κυβέρνησις παρέλαβεν ἀκμαῖον, ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης διατηρεῖται ὑπὸ τὰς αὐτὰς διαστάσεις· ἔχει μόνον ἓν ἀτύχημα σήμερον ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης, ἔχει τὸ ἀτύχημα, ὅτι ἐγκατελείφθη ὑπὸ τῆς Εὐρωπαϊκῆς διπλωματίας, καὶ ἐγκατελείφθη ἐπισήμως, κύριοι. Τὸν ἐγκατέλειψεν ὁ ἐναρκτήριος λόγος τοῦ αὐτοκράτορος, τὸν ἐγκατέλειψεν ἡ ἐγκύκλιος τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν τῆς Ῥωσσίας. Αὐτὸ τὸ ἀτύχημα ἔχει νὰ μᾶς παρουσιάσῃ ἡ σημερινὴ κυβέρνησις. Ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης μόνον ὑφίσταται διὰ τῆς ἐπιμονῆς καὶ τῆς γενναιότητος τῶν ἀδελφῶν μας καὶ διὰ τῆς ὑποχρεωτικῆς συνδρομῆς πάσης κυβερνήσεως. Δὲν ἔχει λοιπὸν καὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἡ κυβέρνησις νὰ μᾶς παρουσιάσῃ τι εὐάρεστον. Οἱ ἀντιπρόσωποί της, οἱ ἔκτακτοι ἀπεσταλμένοι της καὶ αἱ δαπάναι, τὰς ὁποίας ἐνήργησε διὰ τὴν ἀποστολὴν τῶν μὲν καὶ τῶν δέ, εἰς τίποτε δὲν ἀπέληξαν· ἀπέληξαν εἰς τὸ νὰ ἐκφωνηθῇ ὁ ἐναρκτήριος λόγος τοῦ αὐτοκράτορος καὶ νὰ ἐκδοθῇ ἡ ἐγκύκλιος τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν τῆς Ῥωσσίας. Τὴν Κρήτην λοιπὸν δὲν πρέπει νὰ τὴν οἰκειοποιῆται ἡ κυβέρνησις. Τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης τὸν ὑποστηρίζουν τὰ θύματά της, τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης τὸν ὑποστήριξε ὅλη ἡ Ἑλληνικὴ φυλή. Ὡς κυβέρνησις τίποτε δὲν κατώρθωσεν. Ἡ φιλάνθρωπος ἀρωγὴ τῶν δυνάμεων προϋπῆρξε τῆς κυβερνήσεως τῆς σημερινῆς. Τί λοιπὸν ἔχει νὰ μᾶς ὑποδείξῃ σήμερον ἡ κυβέρνησις; Τῆς ὑπολείπεται ἴσως νὰ μᾶς ὑποδείξῃ τὰς μεγάλας προμηθείας της, τοὺς μεγάλους ἐξοπλισμούς της. Δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ κυβέρνησις παρέλαβε στρατὸν 6,000· ἡ κυβέρνησις παρέλαβε στρατὸν ἴσον μὲ τὰ καταστατικά του, ἴσον μὲ τὸν προϋπολογισμόν του, ἦτο στρατὸς κατὰ τὴν δύναμίν του ἐκ 10,000 ἀνδρῶν. Ἦσαν 10,000 ἄνδρες πάντοτε εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ πρὸ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου. Ἡ προσάρτησις τῆς Ἑπτανήσου ὑπέδειξεν εἰς τὴν κυβέρνησιν τὴν ἀνάγκην τῆς αὐξήσεως ἐν μέρει τοῦ στρατοῦ· καὶ τότε, ἐνθυμεῖσθε, δύω ἰδέαι παρουσιάσθησαν, μία ἰδέα τοῦ προκατόχου ὑπουργοῦ τῶν στρατιωτικῶν τῆς αὐξήσεως τῆς δυνάμεως εἰς τὰ ὑπάρχοντα στελέχη, καὶ ἡ ἰδέα τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῶν στρατιωτικῶν, ὁ σχηματισμὸς νέων ταγμάτων. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἰδέαν τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῶν στρατιωτικῶν καὶ προσετέθησαν τὰ 4 τάγματα, τὰ ὁποῖα, καθὼς τὸ γνωρίζετε οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν, καὶ σήμερον ἀκόμη ἐκ τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων δὲν ἐπήρκεσαν εἰς τὸ νὰ ἐπαναφέρωσι τὴν ποθουμένην τάξιν, τὴν ποθουμένην ἀσφάλειαν τῶν διαφόρων ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους, καὶ σήμερον τὰ τέσσαρα τάγματα τὰ νέα δὲν κατώρθωσαν νὰ συγκεντρώσωσι τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν διὰ νὰ ἐξασκῆται εἰς τὰ ἔργα του, καὶ ὁ αὐτὸς κατακερματισμὸς ὑφίσταται, καὶ ἡ κατάστασις τῆς δημοσίου ἀσφαλείας τὸ παράπαν δὲν ἐβελτιώθη ἀναλόγως τῶν θυσιῶν, εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλλεται τὸ ἔθνος. Δὲν εἶναι λοιπὸν οὔτε οἱ πολλοὶ ἄνδρες, οὔτε τὰ μεγάλα μέσα· εἶναι ἡ πιστὴ καὶ εἰλικρινὴς ἐφαρμογὴ τῶν νόμων, ἡ εἰλικρίνεια τῶν ὑπουργῶν ὡς πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός των ἀπέναντι οἱουδήποτε συγγενοῦς, οἱουδήποτε φίλου. Ἰδοὺ λοιπόν, κύριοι, ὅτι καὶ ἀποδεχθέντες τὸ σύστημα τοῦ ὑπουργοῦ τῶν στρατιωτικῶν καὶ σχηματίσαντες σώματα κατάλληλα μὲ ὁπλισμὸν καὶ πειθαρχίαν, καθὼς διατελεῖ, τοῦ λοιποῦ στρατοῦ, διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ζήτημα τῆς δημοσίου τάξεως, ἀνελάβομεν νέας δαπάνας, εἰς δὲ τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἐφθάσαμεν. Οὔτε στρατὸν λοιπὸν ἔχει σήμερον νὰ μᾶς παρατάξῃ μεγαλείτερον ἐκείνου ὁ ὁποῖος ὑπῆρχε κατὰ τὸ παρελθόν, καὶ τὸ ἓν τρίτον τοῦ δανείου κατηνάλωσεν εἰς πληρωμὰς τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας, ἀφοῦ εἶχε προϋπολογισμόν, ὁ ὁποῖος ἐκήδετο τῶν τακτικῶν δαπανῶν τοῦ τόπου. Λοιπὸν στρατὸν δὲν παρέταξε νέον· ἡ ἔκτακτος δύναμις δὲν ἐπραγματοποιήθη, νέαι δαπάναι ἔκτακτοι δὲν ἐγένοντο εἰς τὸν τόπον, καὶ μ’ ὅλα ταῦτα τὸ τρίτον τοῦ δανείου ἐξηντλήθη ὁλοσχερῶς! Ἕνας πόρος νέος, ἕνας πόρος ἔκτακτος, διὰ τὸν ὁποῖον ὑπεθηκεύθησαν τὰ τελωνεῖα τοῦ Κράτους, σήμερον, δὲν ἠδυνήθη νὰ πληρωθῇ ἀπὸ τὰς δαπάνας, αἱ ὁποῖαι περιλαμβάνονται εἰς τὸν προϋπολογισμόν του. Αὐτὴν τὴν κατάστασιν ὤφειλον νὰ μᾶς παρουσιάσουν οἱ κύριοι ὑπουργοί, ὅτε ἐξήντλησαν νέους πόρους ἄνευ αὐξήσεως δυνάμεως. Ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ δὲν ηὐξήθη. Καὶ εἶναι ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ, τὴν ὁποίαν ἐπηγγέλλετο ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον; καὶ εἶναι 33,000 στρατοῦ, αἱ ὁποῖαι ἐπρόκειτο νὰ ἢ αἱ σχηματισμέναι κατὰ τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως, ἵνα ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης νὰ παρουσιασθῶσιν ἕτοιμαι; Ὄχι, κύριοι, ἐπῆλθε μόνον τὸ ὑπουργεῖον τῶν στρατιωτικῶν νὰ προφυλάξῃ τοὺς τύπους καὶ ἐξέδωκε διάταγμα περὶ συγκαλέσεως ἐφεδρείας. Ἀλλ’ ἦτο ἐκπλήρωσις τύπου· δὲν συνεκλήθη ἐφεδρεία, δὲν ἐξησκήθη ὁ στρατὸς ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς τῆς Ἑλλάδος, δὲν παρετάχθησαν δυνάμεις διὰ νὰ ἀντιπροσωπεύωσιν οὔτε τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως, οὔτε νὰ ἐπιβάλουν τάξιν εἰς τοὺς ἀναρχικοὺς πολίτας. Λοιπὸν ὁ κατὰ ξηρὰν ἐξοπλισμὸς δὲν εἶναι ἀληθής. Ἀλλὰ μᾶς λέγει· ἐπληρώσαμεν τὰς ἀποθήκας. Αἱ ἀποθῆκαι ἑνὸς Κράτους ὀφείλουν νὰ εἶνε πάντοτε πλήρεις, καὶ ὁσάκις δὲν εἶναι πλήρεις, τὸ καθῆκον πάσης κυβερνήσεως εἶνε νὰ ζητήσῃ τὰ μέσα νὰ τὰς πληρόνῃ. Ἀλλ’ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, κύριοι, νομίζετε πῶς ἔχομεν τὰ στοιχεῖα νὰ συζητήσωμεν; Ἐπλήρωσε τὰς ἀποθήκας ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν· ἀλλὰ γνωρίζομεν ἀπὸ τί τὰς ἐπλήρωσε; τὸ ὑλικὸν εἶναι ἀνάλογον τῆς δαπάνης, ἀνάλογον τῆς ἐποχῆς; Δὲν γνωρίζομεν τίποτε, κύριοι· ὥστε καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἡ κυβέρνησις ἀπηξίωσε νὰ δώσῃ πληροφορίας. Ἐὰν πρόκειται νὰ χαρακτηρίσωμεν τὴν ἀξίαν τοῦ ὑλικοῦ, μόνον θὰ σᾶς ὑποδείξω ἓν παράδειγμα τῆς ἀξίας του, τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω ἐπιστημονικῶς, ἀλλὰ μόνον ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τὴν φυσικὴν, ὅτι ὑλικὸν ἀγορασθὲν ἐσπευσμένως εὑρέθη ἄχρηστον μετὰ δύω πειράματα. Τοιοῦτον ὑλικὸν ὑπεβλήθη εἰς τὰς ἐντυπώσεις τοῦ κοινοῦ, αὐτὸ τὸ ὑλικὸν γνωρίζει! Γνωρίζει διευθέτας θλιβομένους εἰς τὴν πρώτην ἔκρηξιν τοῦ πυροβόλου, καὶ δὲν εἶναι εἷς, δὲν εἶναι δύω, δὲν εἶναι τρεῖς! Αὐτὸ τὸ ὑλικὸν γνωρίζει τὸ κοινὸν, καὶ ἐγὼ ὡς βουλευτὴς, ὡς ἀποτελέσας μέρος τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν γνωρίζω τίποτε πλέον, καὶ ἂν πρόκειται νὰ κρίνω ἐκ τοῦ ὑλικοῦ, τὸ ὁποῖον παρουσίασαν εἰς τὸ κοινὸν, καὶ περὶ τοῦ λοιποῦ, τὸ ὁποῖον ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν καθιστᾷ μυστήριον, αἱ κρίσεις δὲν θὰ εἶνε εὐμενεῖς πρὸς τὸν ὑπουργόν. Ἀπὸ τοιοῦτον ὑλικὸν ἐπληρώθησαν αἱ ἀποθῆκαι τῆς Ἑλλάδος· ὥστε καὶ ἐπὶ τούτου ἡ κυβέρνησις δὲν ἔχει νὰ καυχηθῇ, καὶ ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα, θέλω σᾶς ἀποδείξει πόσον ἄχρηστον ὑλικὸν συνεσώρευσεν εἰς τὰς ἀποθήκας.

§45ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ (ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν). Ἐξακολουθήσατε ἀφοῦ ἀρχήσατε.

§46ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Παρεκαλέσαμεν τὴν κυβέρνησιν νὰ δώσῃ πληροφορίας· ὅταν εὐαρεστηθῇ νὰ μᾶς δώσῃ τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα διὰ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ τὴν ἐξελέγξωμεν, νὰ ἦσθε παραβέβαιοι ὅτι ἔχομεν τὸ καθῆκον, τὴν ἐντολὴν νὰ φέρωμεν εἰς φῶς ὅλα τὰ καθέκαστα.

§47ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν γνωρίζετε λοιπὸν ἤδη ἂν εἶνε καλὸν ἢ κακὸν τὸ ὑλικόν;

§48ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ἡ ἐπιτροπὴ, ἦτο ἕνας κατάλογος· ὁ διευθέτης τὸν ὁποῖον εἴδατε εἰς τὰ γυμνάσια τεθλασμένον εἰς τὸν κατάλογον θὰ τὸν ἴδητε σῶον· πρέπει νὰ περιέλθητε ὅλας τὰς ἀποθήκας.

§49ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν μᾶς λέγετε τί ζητεῖτε;

§50ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κάμνομεν γενικὴν συζήτησιν. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον δὲν δύναμαι νὰ ἔχω εὐνοϊκὰς ἰδέας ὑπὲρ τῆς προμηθείας τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, διότι ἀφ’ ὅσον εἶδον τὰ ἀποτελέσματα δὲν μοὶ ἦσαν εὐνοϊκά. Ἀλλά, κύριοι, μήπως ἔγινε τουλάχιστον καλλιτέρα χρῆσις ὡς πρὸς τὸν ἐξοπλισμὸν, τοῦ ὁποίου ἡ δαπάνη εἶνε σχετικῶς ὑπέρογκος; μήπως τοὐλάχιστον ἡ ναυπηγήσιμος ὕλη, ἡ ὁποία διετάχθη, μᾶς παρέχει τὴν εὐάρεστον εὐκαιρίαν ἐκ τῶν προτέρων νὰ εἴπωμεν, ὅτι καλὴ χρῆσις ἐγένετο; Ὄχι, κύριοι, δυστυχῶς καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἡ κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ὑπερηφανευθῇ. Τὸ ζήτημα τῆς προμηθείας, τὸ ὁποῖον εἶνε σπουδαιότερον ὅλων εἶνε καὶ τὸ μᾶλλον ἀτελὲς καὶ τὸ μᾶλλον ἐπισφαλὲς καὶ τὸ μᾶλλον κατεδεδικασμένον ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς ὁποίους ἔστειλε νὰ παραλάβωσι. Πρώτην φορὰν ἤκουσα πρὸ ὀλίγων στιγμῶν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι πλοῖόν τι διαταχθὲν νὰ κάμψῃ τὰς ἑλληνικὰς θαλάσσας, ἠναγκάσθη νὰ ὀπισθοχωρήσῃ, καὶ ἦτο πολὺ συνεπές, κύριοι, κατὰ τὴν γνώμην ὅλων τῶν ἐπιστημόνων, ὅτι τοιαῦτα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα. Δὲν γνωρίζει, κύριοι, ἡ ἐπιτροπὴ νὰ σᾶς ὑποβάλῃ σκέψεις σήμερον, ὅτι ἡ προμήθεια τῆς ναυπηγησίμου ὕλης ἀνταπεκρίθη πρὸς τὴν ὑπέρογκον δαπάνην· τοὐλάχιστον ἔχει ὅλα τὰ ἐνδόσιμα νὰ πιστεύῃ, ὅτι ἀπεμακρύνθη ἡ ἐπιστήμη εἰς τὴν ἐξέλεγξιν. Αὐτὰ ταῦτα εἴχετε ὑπ’ ὄψιν σας, ὅταν ἐψηφίσατε τὰς δαπάνας καὶ ὑπεβάλατε τὸν τόπον εἰς φόρους καὶ ἐζητεῖτε δι’ αὐτῶν δύω ἀποτελέσματα, ἐσωτερικὴν τάξιν καὶ ἐξωτερικὴν ἀξιοπρέπειαν· δὲν ἐπετεύχθη δυστυχῶς, κύριοι, οὐδὲν τούτων· ἡ ἐσωτερικὴ διοίκησις δὲν εἶναι ἀκμαία, ἔπαθεν ἐπανειλημμένως πολλοὺς κτύπους, ἐπαρχίαι ὁλόκληροι εἶναι ἤδη ἐκτὸς τοῦ νόμου, καμμία ἀρχὴ δὲν δύναται νὰ τὰς προστατεύσῃ, καὶ ἂν ἀκούσητε ἱστορίας καὶ διηγήσεις τῶν χωρικῶν ἐκείνων τῶν μερῶν, θέλετε μάθει ὅτι οἱ χωρικοὶ ἐζήτησαν τὴν προστασίαν λῃστρικῶν συμμοριῶν. Δὲν ἐδαπανήθησαν οἱ φόροι, κύριοι, πρὸς τὴν εὐταξίαν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ τόπου καὶ δὲν ἐξηντλήθησαν 10,000,000 διὰ τὴν πολιτικὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Ἑλλάδος· δὲν ἔχει σήμερον ἡ Ἑλλὰς τίποτε νὰ προτάξῃ ἢ ὅ,τι καὶ πέρυσιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως· δὲν ἔφερον οὐδεμίαν βελτίωσιν ἀπὸ πέρυσι μέχρι σήμερον· ὅλοι οἱ πόροι τοῦ τόπου ὑπεθηκεύθησαν, ἡ Ἑλλὰς σήμερον δὲν ἔχει τελωνεῖα, ὁ γεωργὸς δὲν ἀποζημιοῦται διὰ τοὺς φόρους του καὶ διὰ τοὺς κόπους του, ὑπέστη ὅλας τὰς θυσίας καὶ δὲν ἔχει τίποτε νὰ ἐλπίσῃ· ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως, κατ’ ἐμὲ, εἶνε λίαν καταδικαστέα, δὲν εἶδε κανὲν εὐτύχημα· μὴ ἀπαιτεῖτε ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν σήμερον τὴν δύναμιν τοῦ Αἴαντος· ὅταν ἐστερεύθησαν ὅλαι αἱ πηγαὶ τοῦ τόπου καὶ δὲν ἔχει ἐν ἑαυτῇ ἰκμάδα, δὲν εἶνε συγκεχωρημένον ἡ κυβέρνησις νὰ ἔχῃ τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, οἵα ἦτο καὶ πέρυσι καὶ πρὸ δέκα μηνῶν. Ἡ κυβέρνησις λοιπὸν δὲν ἐπολιτεύθη καλῶς· ἐξηπάτησε τὴν κοινὴν συνείδησιν εἰσελθοῦσα εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου, ἀφοῦ ἥρπασεν ὅλας τὰς ἀπείρους ἰδέας καὶ καρδίας, διότι εὗρεν ἓν ζήτημα εἰς τὴν θέαν τοῦ ὁποίου πᾶς τις ἠλεκτρίᾳ· εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐδόθησαν εἰς αὐτὴν πόροι διάφοροι, καὶ μόλα ταῦτα τὰ ἀποτελέσματα δὲν εἶνε ἀντάξια τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθη ὁ τόπος.

§51ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Ηὐχαριστήθην, κύριοι, χθὲς ὅταν ὁ κ. Δημητριάδης ἀναβὰς τὸ βῆμα προεκάλεσε τὸν πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως ἐξ ὀνόματος τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ ἐκθέσῃ τὸ πρόγραμμά του, νὰ εἴπῃ τί ἔπραξεν ἡ κυβέρνησις καὶ τί σκοπεῖ νὰ πράξῃ, καὶ εὐχαριστήθην διὰ τοῦτο, διότι λογικῶς ἐσκέφθην ὅτι εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεως ἤθελεν ἀντιταχθῇ τὸ πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἑπομένως συζητοῦμεν ἐνώπιον τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους καὶ αὐτοῦ τοῦ ἔθνους τὰ προγράμματά μας, τὰς ἀρχάς μας, τὰς ἰδέας μας, καὶ ἑπομένως νὰ προκαλέσωμεν τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους νὰ ἀποφασίσῃ μεταξὺ ὑμῶν καὶ ἡμῶν. Ἀπεναντίας σήμερον προκύπτει ὅτι οὐδεμία διαφωνία ὑπάρχει μεταξύ μας, ὅτι τὸ πρόγραμμά μας πληρέστατα τὸ ἀσπάζεσθε, ὅτι τὰς ἀρχάς μας πληρέστατα ὑποστηρίζετε καὶ διαφωνεῖτε περὶ τὰ καθέκαστα.

§52ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Περὶ τὰ καθέκαστα;

§53ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Περὶ τὰ καθέκαστα, μάλιστα. Προτείνετε τὴν διαφωνίαν σας ἐπὶ τῶν καθέκαστα, καὶ προσέχετε εἰς τὰ γραμματικὰ λάθη, τὰ ὁποῖα ἐκφεύγουν ἀπὸ τοῦ βήματος τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως σᾶς προσκαλεῖ καὶ σᾶς λέγει εἰς ἐπικίνδυνον θέσιν εὑρισκόμεθα. Σεῖς εἴπατε χθὲς, ἀξιότιμοι κύριοι, ὅτι ἀπὸ τὸ προκείμενον ζήτημα πρόκειται νὰ ἀποφασισθῇ ἡ τύχη οὐχὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἐπικρατείας, ἀλλὰ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς· καὶ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην προτείνετε διαφωνίαν ἐπὶ μιᾶς ἐπιστολῆς, ἡ ὁποία ἐγράφη κατὰ τῆς διαγωγῆς δῆθεν τοῦ Καλαμίδα εἰς τὸ Ναύπλιον, κατὰ τῆς προμηθείας τὴν ὁποίαν ὑποθέτετε ὅτι ἔκαμε κακῶς ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν χωρὶς νὰ τὴν γνωρίζετε... τὸ εἴπατε οἱ ἴδιοι (θόρυβος), κατὰ, κατὰ, κατὰ, καὶ ποῦ νὰ ἀκολουθήσω ὅλην τὴν σειρὰν ἡ ὁποία μᾶς ἐκόστισε δύω καὶ τριῶν ὡρῶν ἀγορεύσεις. Συγχωρήσατέ μοι, κύριοι, νὰ τὸ εἴπω· ἐπρόσμενα σοβαρωτέραν συζήτησιν καὶ σοβαρώτερα ἐπιχειρήματα σύμφωνα μὲ τὸ σοβαρὸν ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον συζητεῖται. Εἴπατε ὅτι σπουδαία καὶ σοβαρὰ ἡ στιγμή. Ἀπὸ τὸν σταυρὸν, ὁ ὁποῖος ἐδόθη κακῶς κατὰ τὴν ἰδέαν σας εἰς τὸν νομάρχην Ναυπλίας, θέλει δεινωθῆ πλειότερον ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος; ἀπὸ τὴν ἀναβολὴν τῆς δίκης, ἡ ὁποία ἔγινε τοῦ κ. Σπετσεροπούλου, θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι πηγαίνομεν καλῶς ἢ κακῶς;

§54ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ποῖος τὰ εἶπεν αὐτά;

§55ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἀντικρούω σπουδαῖα, διότι σπουδαῖα δὲν ἐλέχθησαν· ἀκολουθῶ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἴπατε· ἐτήρησα ἀκριβεῖς σημειώσεις τοὐλάχιστον εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μοὶ ἔκαμον ἐντύπωσιν. Ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως προσκαλεῖ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν ἀπόφασίν της ἂν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἤρχισε, τὴν πολιτικὴν τῶν προετοιμασιῶν, ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις μᾶς λέγει, αἱ προετοιμασίαι σας δὲν εἶναι καλαὶ, θέλω ἔλθει ἀργότερα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· ἀλλὰ προτήτερα μᾶς λέγουν, ὅτι ἡ ἐσωτερικὴ κατάστασις τοῦ τόπου εἶναι ἀθλιεστάτη, ὅτι ἡ ληστεία δὲν κατεστράφη. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο; ὅταν φθάνουν νὰ ἀναιρέσουν ὅτι ἡ ληστεία δὲν κατεστράφη τοὐλάχιστον εἴς τινας ἐπαρχίας, ὅταν φθάνουν νὰ εἴπουν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι σήμερον καθ’ ἣν ὥραν ὁμιλοῦμεν ἡ ληστεία εἶνε περισσότερον ἐνισχυμένη ἢ πρότερον, μὰ τί ἔχει τις νὰ ἀντιτάξῃ τότε εἰς τὰ πραγματικὰ γεγονότα; Ὅταν οἱ ἑκατὸν καὶ περισσότεροι λησταὶ, οἱ ὁποῖοι ἐφονεύθησαν καὶ εἶναι κλεισμένοι εἰς τὰς φυλακὰς δὲν εἶναι περιστολὴ τῆς ληστείας ἀλλ’ ἐπαύξησις, δύναται νὰ προχωρήσῃ ἐπὶ τούτου συζήτησις σοβαρὰ καὶ σπουδαία; Τὰ ἰδιωτικὰ ἐγκλήματα δὲν ἠλαττώθησαν, ἐπηύξησαν, εἶπεν ὁ κ. Δημητριάδης· ἡ διαχείρισις τῆς δικαιοσύνης εἶνε κακὴ, κακίστη, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Μαυρομιχάλης. Ἄνθρωποι μὲ βουλεύματα κατέχουν τὰς δικαστικὰς ἕδρας· τὸν προκαλῶ καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ μᾶς τοὺς ὑποδείξῃ, καὶ ἂν ἔχῃ οὕτω, τοῦ ὑπόσχομαι τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ προτείνω τὴν παῦσίν των· ἡμεῖς τοὐλάχιστον δὲν γνωρίζομεν τοιοῦτόν τι. Ἀλλὰ τὰ ἐγκλήματα, λέγουν, δὲν περιωρίσθησαν, δὲν ἠλαττώθησαν, ἐπηύξησαν· συγχωρήσατέ μοι, κύριοι, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν ποινικὴν στατιστικὴν, τὴν ὁποίαν διέταξα νὰ μὲ φέρουν περὶ τῶν ἐγκλημάτων τὰ ὁποῖα συνέβησαν εἰς τοὺς διαφόρους νομοὺς κατὰ ἴσον χρονικὸν διάστημα ἓξ μηνῶν, καθὸ ἡ προηγηθεῖσα κυβέρνησις ὑπῆρχεν εἰς τὰ πράγματα, καὶ κατ’ ἴσον χρονικὸν διάστημα κατὰ τὸ ὁποῖον ἡμεῖς. ά) Πάτραι κατὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν τοῦ 1866, καθ’ ἣν ἡ προηγηθεῖσα κυβέρνησις ἦτο εἰς τὰ πράγματα κατηγγέλθησαν 2,828 ἐγκλήματα, κατὰ τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν τοῦ 1867 2,011· εἶνε ἀντίστοιχος ἑξαμηνία πρὸς ἀντίστοιχον ἑξαμηνίαν.

§56ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶνε ἀντίστοιχος (θόρυβος).

§57ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τρίπολις, κατὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν τοῦ 1866 3,131, κατὰ δὲ τὴν πρώτην τοῦ 1867 1,733. Καλάμαι, κατὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν τοῦ 1866 2,688, κατὰ δὲ τὴν πρώτην τοῦ 1867 1,744. Σπάρτη, κατὰ τὰ 1866 1,957, κατὰ τὰ 1867 1,157. Χαλκὶς, 920, 812. Λαμία, 1452, 1,061. Ἀθηνῶν, ἐδῶ ἔχομεν αὔξησιν, καθότι κατὰ τὸ 1866 συνέβησαν 886, κατὰ δὲ τὸ 1867 1142. Μεσολόγγιον, 1,513, 990. Ναύπλιον, 1,307, 986. Ζάκυνθος, 384, 234.

§58ΛΕΩΤΣΑΚΟΣ. Συμπεριλαμβάνεται καὶ ὁ φόνος τοῦ Γαήτα; (θόρυβος).

§59ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα, καὶ ἐπειδὴ πρώτην φορὰν ῥίπτεται αὐτὸ τὸ γεγονὸς, προκαλῶ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησιν τόσον ἐπ’ αὐτοῦ καθὼς καὶ ἐπὶ ἐν γένει τῆς καταστάσεως τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τὴν ἕνωσιν καὶ ἐντεῦθεν· καὶ τοῦτο τὸ προκαλῶ ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν, διότι πολλὰ ἐλέχθησαν, ὅτι μετὰ τὴν ἕνωσιν ἡ κατάστασις τῆς Ἑπτανήσου ἐχειροτέρευσεν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀσφαλείας, τῆς περιουσίας καὶ τῆς δικαιοσύνης· καὶ ἐπανελήφθησαν δυστυχῶς ἀπὸ ἡμᾶς τοὺς ἰδίους μὲ σκοπὸν νὰ βλάψωσι πολλὰ πολιτικὰ πρόσωπα, ἀλλ’ ἔβλαψαν τὸν ἑαυτόν των, διότι τοῦτο ἐδόθη ὡς ἐπιχείρημα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶνε ἐναντίον τῆς αὐξήσεως τῆς Ἑλλάδος. Τοιαύτην συζήτησιν προκαλῶ ἐν ὀνόματι τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ἡ κατάστασις τῆς Ἑπτανήσου καθ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις ἐβελτιώθη καὶ προκαλῶ μίαν τοιαύτην συζήτησιν καὶ ὡς μέλος τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑπτανήσου, ὅπως φιμώσω πολλὰ στόματα, τὰ ὁποῖα εἶνε ἐναντίον τῆς ἐπαυξήσεως τῶν Ἑλληνικῶν ὁρίων.

§60ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα, νὰ συζητήσωμεν.

§61ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς Κέρκυραν κατηγγέλθησαν κατὰ τὸ 1866 732 ἐγκλήματα, κατὰ τὸ 1867, 476· εἰς Σύρον 803, 559· τὰ εἰς Κεφαλληνίαν—καὶ ἐδὼ, κύριοι, προκαλῶ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, καθότι ἀξίζει νὰ γίνῃ ἰδιαιτέρα μνεία περὶ Κεφαλληνίας διὰ τὸν ὀλίγον ἀριθμὸν τῶν ἐγκλημάτων, τὰ ὁποῖα εἰς ἐκεῖνον τὸν νομὸν συνέβησαν, καίτοι ἠριθμοῦντο 80,000 κατοίκων—κατὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν τοῦ 1866 συνέβησαν 18 ἐγκλήματα, κατὰ τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν τοῦ 1867, 30· κατὰ ταύτην ὅμως συνέβη ὁ καταστρεπτικὸς σεισμός.

§62ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ. Αὐτὰ εἶναι τὰ καταγγελθέντα ἐγκλήματα ἢ τὰ λαβόντα χώραν;

§63ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὰ καταγγελθέντα· αὐτὴ ἡ ἐλάττωσις τῶν ἐγκλημάτων δὲν δεικνύει ἄλλο τι παρὰ τὴν καλλιτέραν διοίκησιν· ἂν θέλωσιν ἄλλοι νὰ ἐξαγάγωσιν ἄλλους σκοποὺς, εἶναι κύριοι. Μία τοιαύτη κυβέρνησις, ἡ ὁποία δύναται νὰ δείξῃ τοιαύτας ἐλαττώσεις, δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ διοίκησίς της δὲν εἶναι χειροτέρα τῆς πρώτης. Παρεβιάσαμεν ἢ μᾶλλον δὲν ἐξετελέσαμεν τὸ πρόγραμμά μας, διότι, εἶπεν ὁ κ. Δημητριάδης, τὰ αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἴπομεν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ταῦτα ἐπαναλαμβάνομεν καὶ σήμερον. Ὁ ἴδιος κ. Δημητριάδης εἶπεν, ὅτι ἡ πολεμικὴ προπαρασκευὴ δὲν δύναται νὰ τελειώσῃ τόσον γρήγορα. Παρεβιάσαμεν τὸ πρόγραμμά μας, εἶπεν ὁ κ. Μαυρομιχάλης, διότι ὡς ἀντιπολίτευσις ἄλλα εἴπομεν, ὡς κυβέρνησις ἄλλα ἐπράξαμεν, καὶ ἐπρόσθεσεν, ὅτι πᾶσα ἀντιπολίτευσις πρέπει νὰ ᾖναι ἑτοίμη, εἰσερχομένη εἰς τὴν κυβέρνησιν, νὰ ἐφορμόσῃ δημοσίᾳ ὅλας τὰς ἰδέας, ὅλας τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας ὡς ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξεν· ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω, ὅτι ἔπεσεν εἰς σύγχυσιν· ἄλλαι αἱ ἀρχαὶ, ἄλλο τὸ πρόγραμμα μιᾶς ἀντιπολιτεύσεως, ὅταν προτείνῃ πρόγραμμα ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας εὑρισκομένη, καὶ ἄλλο τὸ πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅταν εἰσερχομένη εἰς τὴν ἐξουσίαν πρόκειται νὰ σκεφθῇ περὶ μεγάλων ἐθνικῶν συμφερόντων. Καὶ ἀφοῦ μᾶς λέγετε τοῦτο, ἐπιτρέψατέ μας νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ὡς ἀντιπολίτευσις ὑμεῖς δὲν ἐφέρθητε εἰς ἡμᾶς ὡς κυβέρνησιν ὅπως ἡμεῖς ὡς ἀντιπολίτευσις ἐφέρθημεν εἰς ὑμᾶς ὡς κυβέρνησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Ὡς ἀντιπολίτευσις ἡμεῖς, ὅταν εἶσθε κυβέρνησις, ἐπροσπαθήσαμεν νὰ σᾶς καλύψωμεν, ὅσον ἠδυνάμεθα, καὶ δὲν σᾶς ἐκρύπταμεν τὰς ἐνεργείας μας, καὶ δὲν ἀρνούμεθα νὰ σᾶς κοινοποιήσωμεν πᾶν ὅ,τι εἶχε σχέσιν καὶ ἠδύνατο νὰ βλάψῃ τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, καίτοι ὡς πρὸς τὰ ἐσωτερικὰ ἐπολεμούμεθα· καὶ ἐπειδὴ ἀνεφέρατε τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, σᾶς λέγομεν ὅτι ὡς ἀντιπολίτευσις ἡμεῖς σᾶς ἐβοηθήσαμεν, καὶ ἐνῷ τὰ ἀτμόπλοια τῆς ἑταιρίας ἠρνοῦντο νὰ διευθυνθοῦν πρὸς τὴν Κρήτην, διότι τοῖς ἀρνεῖσθε τὴν ἀσφάλειάν των, ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἤδη, ὁ τότε ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, δὲν ἐδίστασε νὰ κινήσῃ ὁ ἴδιος προσωπικῶς εἰς τὴν Σύρον, ὅπως ἐκπληρώσῃ ἐθνικὸν καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἡ κυβέρνησις τότε δὲν ἠδύνατο νὰ ἐκπληρώσῃ καὶ διὰ τὸ ὁποῖον δὲν τὴν κατεδικάσαμεν. Ἐὰν ἡμεῖς ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ σοβαροῦ ἀντικειμένου κατὰ τὴν ἰδέαν σας δὲν ἐξεπληρώσαμεν τὸ καθῆκόν μας, σεῖς ὡς ἀντιπολιτευόμενοι τὸ ἐξεπληρώσατε πρὸς ἡμᾶς; Ποῖον ἦτο τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον νομίζετε ὅτι ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ ἐθνικοῦ ἀντικειμένου ἔπρεπε ν’ ἀκολουθήσωμεν; ἤλθετε καὶ τὸ εἴπετε καὶ δὲν τὸ ἐδέχθημεν καὶ τὸ ἐπραγματοποιήσαμεν; Δὲν εἶναι κατ’ ἐμὲ ὀρθή, πατριωτικὴ ἡ διαγωγὴ αὕτη· τὴν σέβομαι, ἀλλὰ δὲν τὴν συμμερίζομαι. Νὰ μείνωμεν μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον ἔτος καὶ, ὅταν ἀνοίξῃ ἡ Βουλὴ, νὰ λέγητε εἰς τὴν κυβέρνησιν ὅτι δὲν ἔκαμε καλὰ, χωρὶς νὰ λέγητε τί ἔπραξε. Καὶ ἂν μοὶ ἐπιτρέψουν καὶ οἱ δύω ἔντιμοι προαγορεύσαντες ὕστερον ἀπὸ τόσας ἐπικρίσεις, τὰς ὁποίας μᾶς ἔκαμον, καὶ ὅσα εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τί ἐπρότεινον καὶ τί προτείνουν; τί εἶπαν ὅτι ἔπρεπε νὰ γείνῃ, καὶ δὲν ἔγεινε; τί προτείνουν σήμερον νὰ κάμωμεν; τὰ εὑρίσκουν ὅλα πλημμελῆ· τί θέλετε λοιπόν;

§64ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Νὰ καταβῆτε σεῖς καὶ ν’ ἀναβοῦν αὐτοί.

§65ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Λόγοι κενοὶ καὶ ἀφῃρημένοι καὶ ὄχι ἐπὶ τῶν πραγμάτων στηριζόμενοι.

§66Δ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Ἤκουσα ἐν τῇ ἀγορεύσει σας, κύριε ὑπουργὲ, ὅτι εἶσθε δῆθεν συνεννοημένοι ὡς ἀντιπολίτευσις μεθ’ ἡμῶν ὄντων ἐν τῇ κυβερνήσει περὶ τῆς πολιτικῆς· τοιοῦτόν τι δὲν ὑπῆρξε, διότι οὐδέποτε ἔλαβε χώραν τοιαύτη συνεννόησις μεταξὺ τοῦ ὑπουργείου μου καὶ ὑμῶν ὡς ἀντιπολιτευομένων· ἂν δὲ ἔχετε τοιαύτην ἰδέαν ὑμεῖς καὶ οἱ συνάδελφοί σας, εὑρίσκεσθε εἰς ἀπάτην, καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε τὸ περὶ τούτου μέρος τῆς ὁμιλίας σας.

§67ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Διόλου, διότι συνεννοήθημεν μὲ τὸν κ. Ζυμβρακάκην.

§68ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Δὲν πιστεύω ὅτι ὁ κ. Ζυμβρακάκης ἦλθε μεθ’ ὑμῶν εἰς τοιαύτας συνεννοήσεις, ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσω πρὸς στιγμὴν κατὰ τὸν ἰσχυρισμόν σας ὅτι τοιοῦτόν τι συνέβη, οὐδαμῶς ὑποχρεοῖ τὴν κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας πρόεδρος ὢν, ἐγὼ διεύθυνα τὴν πολιτικὴν αὐτῆς καὶ πᾶν ὅ,τι ἔπραξε μεθ’ ὑμῶν ὁ κ. Ζυμβρακάκης θεωρεῖται ἀπόῤῥοια ἀτομικῆς αὐτοῦ σκέψεως.

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶνε ἀδιάφορον τί ἐνοούσατε σεῖς, ἡμεῖς ἐνοούσαμεν ὅτι συνεννοούμεθα μὲ ὑπουργόν· (λογομαχία μεταξὺ τινων βουλευτῶν).

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, κύριοι, παρακαλῶ.

§71ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ ἐπισυμβὰς, κύριοι, θόρυβος δὲν μὲ ἄφησε νὰ ἀπαντήσω κατὰ καθῆκον εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Βούλγαρην, ὅστις μοὶ ἀπήθυνε τὴν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἀπήθυνε. Δὲν ἐννοῶ νὰ δώσω ἀπάντησιν εἰς τὰ ἄλλα τὰ μεταξὺ συμβάντα· εἰς τὸν κ. Βούλγαρην θὰ ἀπαντήσω, καὶ μοὶ ἐπιτρέπει νὰ τῷ εἴπω, ὅτι, λαβὼν μέρος ἄχρι τοῦδε εἰς ὑπουργεῖον, δὲν εἶδον ἐνώπιόν μου ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤκουσα τώρα, ὅτι δηλαδὴ ἡ πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως διευθύνεται ἀπὸ τὸν πρωθυπουργόν· εἰς τὰ ὑπουργεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔλαβον ἄχρι τοῦδε μέρος, ὅλην του τὴν πολιτικὴν καὶ τὰς ἰδέας, ὅλα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λογίζεται νὰ πράξῃ ἐκθέτει εἰς τοὺς συναδέλφους του· ἑπομένως ἔχων αὐτὴν τὴν πεῖραν ἐγὼ καὶ μὴ λαβὼν ἄλλην πεῖραν, ἐνόμισα ὅτι συνομιλῶν μὲ ἓν μέλος μιᾶς κυβερνήσεως, συνομίλουν μὲ ὅλην τὴν κυβέρνησιν· διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι ἤλθαμεν εἰς συνεννόησιν μὲ τὴν κυβέρνησιν. Ἀπαντῶ δὲ εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Βούλγαρην καὶ τῷ λέγω, ὅτι ὁ πρωθυπουργός μας μᾶς συγκαλεῖ καὶ μᾶς ἀνακοινόνει τὰς ἰδέας του, καθὼς καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτὸν τὰς ἰδικάς μας. Ἐὰν δὲν ἦτο εἰς γνῶσιν ὁ κ. Βούλγαρης, δὲν ἐννοῶ νὰ τὸν ἀναμίξω, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ὡς ἐκ τῆς πείρας, τὴν ὁποίαν ἔχω, ὁ πρωθυπουργός μας μᾶς ἐκθέτει τὰ πάντα καὶ γίνονται ἐν ἀδελφικῇ συσκέψει ὅλα ὅσα γίνονται.

§72ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Οἱ ἀποτελοῦντες μέρος ἑνὸς ὑπουργείου βεβαίως συμμερίζονται τὰς ἀρχὰς καὶ τὴν πολιτικὴν τοῦ πρωθυπουργοῦ· ἂν δὲ τυχόν τις ἐκ τῶν ὑπουργῶν διαφωνήσῃ ὡς πρὸς ταύτην ἀναγκαίως ἀποσύρεται. Καὶ ὑμεῖς, κ. Λομβάρδε, ἐὰν δὲν εἶσθε σύμφωνος μὲ τὰς ἰδέας καὶ τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, δὲν ἠθέλατε ἀποτελεῖ μέρος τοῦ ὑπουργείου αὐτοῦ.

§73ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἀρνοῦμαι καμμίαν πρᾶξιν συναδέλφου μεγάλης πολιτικῆς, ὅπως εἶνε ἡ παροῦσα, ὅταν ὁ συνάδελφός μας....

§74ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Ὅταν τὸ κάμῃ ἐπὶ ὀνόματί σας.

§75ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τοιούτους συναδέλφους, νὰ ἐνεργοῦν κρυφίως, δὲν ἔχω ἐγώ.

§76ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπὶ τέλους, κύριοι,....

§77ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε ὑπουργέ. Σᾶς ἐρωτῶ εἰς τί εἴδους πράξεις συνεννοήθητε μετὰ τοῦ κ. Ζυμβρακάκη;

§78ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πράξεις ἀφορώσας ἐθνικὰς ἐνεργείας, ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐθνικὰ κινήματα.

§79ΤΙΝΕΣ. Αὐτὰ εἶναι ἀόριστα.

§80ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἤθελον ἔχει κανένα δισταγμὸν νὰ προχωρήσω εἰς τὶ καὶ εἰς τί....

§81ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§82ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔπειτα ἀπὸ τὴν διαδήλωσιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Βούλγαρη· ἐὰν ὁ κ. Ζυμβρακάκης ἤθελεν εἶναι παρὼν εἰς τὴν Βουλὴν, μάλιστα· ἀλλ’ ὅταν εἶναι ἀπὼν, δὲν ἠμπορῶ.

§83ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἄλλα καθήκοντα πρέπει νὰ σᾶς βιάζουν εἰς τοῦτο· ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπικαλεσθῆτε τὴν ἰδιαιτέραν συνομιλίαν μὲ τὸν κ. Ζυμβρακάκην, πρέπει νὰ ἤλθατε εἰς διαφωνίαν μὲ τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως· διότι ἦτο περιττὸν νὰ εἴπητε ὅτι ὡμιλήσατε μὲ τὸν κ. Ζυμβρακάκην, ἐὰν ἡ πολιτικὴ ἦτο σύμφωνος. Διὰ νὰ ἐπικαλεσθῆτε τὴν συνομιλίαν τοῦ κ. Ζυμβρακάκη, θὰ εἴπῃ ὅτι ἡ συνομιλία αὕτη ἀντέβαινεν εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεως.

§84ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ εἶπα, ὅτι, συνεννοούμενος μεθ’ ἑνὸς μέλους τῆς κυβερνήσεως, ἐνόμιζα μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὅτι συνεννοούμην μὲ ὅλην τὴν κυβέρνησιν· ἀφοῦ ὅμως ἔγεινεν αὐτὴ ἡ ἐξήγησις, μάλιστα. Ἔπειτα, κύριοι, πρὶν καταβῶ ἀπὸ τὸ βῆμα, διότι θὰ συζητήσωμεν πολλοὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, θὰ ἐπαναλάβωμεν καὶ θὰ εἴπωμεν πολλὰ, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρακαλῶ τὴν ἀντιπολίτευσιν, εἶναι αὐτό· ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σοβαροῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, ὅσα θέλει νὰ εἴπῃ, νὰ τὰ εἴπῃ ὡρισμένως καὶ μὲ πρόγραμμα ὡρισμένον, νὰ μᾶς ἐλέγχῃ τὰς πράξεις ὡς ἐλαττωματικὰς ὡρισμένως, καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι κακόν, ὠφείλετε νὰ πράξητε τοῦτο· ἀλλὰ μὲ λόγους ἀορίστους καὶ ἰδέας ἀφηρημένας νομίζω ὅτι αὐτὴ ἡ ἰδέα δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάγῃ ἐμπροστά.

§85ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον, κ. πρόεδρε, ἐξακολουθοῦμεν. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις, ὥρα 4 20/60 μ. μ.