1867.10.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 15

Τῆς 18 Ὀκτωβρίου 1867.

(Τετάρτη).

Ὥρα 12. Τ. Μ. Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις.

Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, καμμία.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Βουλευτὴς Κ. Μπαλάφας ζητεῖ δίμηνον ἀπουσίας ἄδειαν.

§4ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἀκόμη δὲν ἠρχίσαμεν τὰς ἐργασίας μας.

§5ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Ἠξεύρω τὸν τρόπον καὶ χωρὶς ἄδειαν νὰ φύγω· ἀλλὰ δὲν θεωρῶ καλὸν νὰ εὑρίσκωμαι εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ νὰ μὴ ἔρχωμαι, οὔτε νὰ λείψω χωρὶς ἄδειαν. Ἐπειδὴ ἔχω ἀνάγκην, παρακαλῶ νὰ μοὶ δοθῇ ἡ ἄδεια.

§6ΠΕΡΡΩΤΗΣ. Καὶ εἰς ἐμὲ, παρακαλῶ, νὰ δοθῇ ἄδεια διὰ δύω ἑβδομάδας.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ δέχεται νὰ δοθῇ ἡ ἄδεια καὶ διὰ τοὺς δύω;

§8ΠΟΛΛΟΙ. Ἂς δοθῇ.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον περὶ σιδηροδρόμου διὰ τρίτην φοράν. Ἄρθρον μοναδικόν. «Ἐγκρίνεται ἡ μεταξὺ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ κυρίου Ἐδουάρδου Πίκεριγκ συνομολογηθεῖσα καὶ ὧδε συνημμένη ἐξ ὀκτὼ ἄρθρων σύμβασις περὶ συστάσεως σιδηροδρόμου ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Πειραιᾶ.» Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§10ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§11ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ὡς πρὸς τὸν ἐλάχιστον τόκον τί θὰ ἐννοηθῇ;

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς ἐννοηθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι σημαίνει τόκον.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν παρεδέχθη.

§14ΠΟΛΛΟΙ. Τὸ νομοσχέδιον τοῦ Ἀσωπίου.

§15ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἂς τελειώσῃ τὸ Κερκυραϊκὸν ζήτημα καὶ ἔπειτα.

§16ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, τώρα. Ἐνταῦθα γίνεται ἡ ψηφοφορία περὶ τῆς συντάξεως τοῦ καθηγητοῦ Κ. Ἀσωπίου διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας κατὰ τὸν κανονισμόν.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 89 ναὶ καὶ 10 ὄχι· λοιπὸν παρεδέχθη τὸ νομοσχέδιον διὰ τελευταίαν φοράν. Προβαίνομεν εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ Κερκυραϊκοῦ ζητήματος. Ἄρθρον 47, ὅπερ ἀνεγνώσθη χθές.

§18ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Κύριοι, ἐσκέφθημεν χθὲς τὰ περισσότερα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως τὸ 46 μετὰ τοῦ 47 ἀποτελέσουν ἓν ἄρθρον ὡς ἑξῆς· «Ἡ ἀκυρότης τῶν συμβάσεων τούτων συνεπάγεται τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι τὸ κτῆμα μένει εἰς τὴν κυριότητα τοῦ εἰκονικοῦ κτηματολήπτου ἢ πωλητοῦ, ὀφείλοντος εἰς τὸν εἰκονικὸν κτηματοδότην ἢ ἀγοραστὴν τὸ ἀρχικῶς κατεβληθὲν κεφάλαιον, ὅπερ ἀποδίδεται εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις, ἑκάστη τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ ἦναι ἐλάσσων τῶν 20 δραχμῶν».

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§20ΠΟΛΛΟΙ. Καμμία.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. «Ἄρθρον 48. Ὁ εἰκονικὸς κτηματοδότης ἢ ἀγοραστὴς πρὸς ἐξασφάλισιν τοῦ ὀφειλομένου αὐτῷ κεφαλαίου ἔχει ἐπὶ τοῦ εἰκονικῶς ἀγορασθέντος ἢ εἰς ἀγροληψίαν, ἐμφύτευσιν ἢ ἐδαφονομὴν δοθέντος κτήματος προνόμιον κατατασσόμενον μετὰ τὰ ἐν τῷ ἄρθρῳ 940 τῆς πολιτικῆς δικονομίας ὡρισμένα.» «Ἄρθρ. 49. Τρίτοι, ἀποκτήσαντες δικαιώματα ἐπὶ τοῦ μεριδίου τοῦ εἰκονικοῦ κτηματοδότου ἢ τοῦ κτήματος τοῦ εἰκονικοῦ ἀγοραστοῦ, ἐνασκοῦσι τὸ δικαίωμά των ἐπὶ τοῦ ὀφειλομένου τιμήματος, κατατιθεμένου εἰς τὸ ἐν Κερκύρᾳ ἐνεχυροδανειστήριον καὶ καλουμένων τῶν δικαιούχων πρὸς παραλαβὴν τῶν αὐτοῖς ὀφειλομένων διὰ καταχωρίσεως τῆς καταθέσεως ταύτης εἰς τὴν ἐφημερίδα κατὰ τὰ ἐν ἄρθρῳ 16 ὡρισμένα.»

§22ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ νομίζει, ὅτι εἶναι περιττὸν τὸ 49 ἄρθρον, καὶ φρονεῖ ὅτι ἀντ’ αὐτοῦ πρέπει νὰ θέσωμεν εἰδικὸν ἄρθρον περιέχον τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν χθὲς ἐξεφράσαμεν· «Αἱ ἐν ἄρθρῳ 46 ἀναφερόμεναι ἐπιζήμιοι συνέπειαι δὲν ἐπιφέρουσι βλάβην τινὰ εἰς τοὺς καλῇ τῇ πίστει ἀρχικῶς ἢ ἀκολούθως ἀποκτήσαντας πραγματικὰ ἐπὶ τοῦ κτήματος δικαιώματα».

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§24ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρεδέχθη. «Ἄρθρον 50. Τὴν ἐπὶ ἀκυρότητι τῶν εἰρημένων συμβάσεων ἀγωγὴν δύναται νὰ ἐγείρῃ οὐ μόνον ὁ ἀληθὴς κύριος τοῦ κτήματος, ἀλλὰ καὶ ὁ ἀγροδότης, κτηματοδότης ἢ ἐμφυτευτὴς, ἂν τὸ κτῆμα ὑπέκειτο εἰς ἀγροληψίαν, ἐμφύτευσιν ἢ ἐδαφονομήν.»

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§27ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρεδέχθη. «Ἄρθρον 51. Ἡ ἀγωγὴ αὕτη παραγράφεται μετὰ παρέλευσιν τριῶν ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου.»

§29ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι σαφέστερον, ἐὰν διατυπωθῇ ὡς ἑξῆς «Αἱ περὶ ἀκυρώσεως τῶν ἐν τῷ παρόντι κεφαλαίῳ ἀναφερομένων συμβάσεων ἀγωγαὶ παραγράφονται μετὰ παρέλευσιν τριῶν ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου τούτου.»

§30ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά. Ἀναγινώσκεται τὸ 52 ἄρθρον. «Ἄρθρον 52. Εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν προηγουμένων ἄρθρων δὲν ὑπόκεινται ὅσα κτήματα ἐδόθησαν εἰς ἀγροληψίαν, ἐμφύτευσιν ἢ ἐδαφονομὴν, ἀφοῦ περιῆλθον εἰς τὸν ἀγροδότην, κτηματοδότην ἢ ἐμφυτευτὴν δυνάμει δικαστικῶν ἀποφάσεων, ἢ κατεκυρώθησαν εἰς αὐτὸν δυνάμει δημοσίου πλειστηριασμοῦ.»

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§32ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρεδέχθη. «Ἄρθρον 53. Αἱ ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου τοιαῦται συμβάσεις εἰσὶν ἄκυροι· ὁ δὲ εἰκονικὸς κτηματοδότης ἢ ἀγοραστὴς ἀποβάλλει καὶ τὸ κεφάλαιον, πρὸς ἐξασφάλισιν τοῦ ὁποίου συνῆψε τοιαύτας συμβάσεις.»

§34ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Ὀρθότερον νὰ τεθῇ· «Αἱ ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου τοιαῦται συμβάσεις οὐ μόνον εἰσὶν ἄκυροι, ἀλλὰ καὶ ὁ εἰκονικὸς κτηματοδότης κτλ.»

§35ΤΙΝΕΣ. Τὸ ἴδιον εἶναι.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 54. Εʹ. Κοιναὶ ἀγροληψίαι, ἐμφυτεύσεις καὶ ἐδαφονομαί. ά.) Ἀγροληψίαι. «Ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου ἀπαγορεύεται ἡ σύναψις διηνεκῶν ἀγροληψιῶν. Αἱ δὲ ὑπάρχουσαι διαλύονται τῇ αἰτήσει τοῦ ἀγροδότου ἢ τοῦ ἀγρολήπτου. Πᾶσα ἐναντίον τῆς παρούσης διατάξεως συναφθησομένη διηνεκὴς ἀγροληψία εἶναι ἄκυρος, ὁ δὲ εἰς τὴν κατάρτισιν τοῦ περὶ αὐτῆς συμπράξας συμβολαιογράφος ἀπολύεται τῆς ὑπηρεσίας.»

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἄρθρον αὐτὸ συνδέεται μὲ τὸ ἑπόμενον ἄρθρον, καὶ πρέπει νὰ ἀναγνωσθῇ καὶ ἐκεῖνο.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 55. «Ἐπὶ τῶν πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Ἰονίου Κώδικος διηνεκῶν ἀγροληψιῶν τὸ ἀγροληπτικὸν κτῆμα κατὰ τὴν διάλυσιν τῆς ἀγροληψίας περιέρχεται εἰς τὴν ἀποκλειστικὴν κυριότητα τοῦ κεκτημένου τὴν μείζονα μερίδα τῆς συνιδιοκτησίας ἐπὶ ἀποζημιώσει τοῦ ἔχοντος τὴν ἐλάσσονα μερίδα κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τῶν ἑπομένων ἄρθρων. Τὸ αὐτὸ γίνεται καὶ ἐπὶ τῶν μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ Ἰονίου Κώδικος συναφθεισῶν ἀγροληψιῶν, καθ’ ἃς ὑπάρχει ῥητῶς συμπεφωνημένη ἡ συγκυριότης τοῦ ἀγρολήπτου.»

§39ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Μετέβημεν ἤδη, κύριοι, εἰς τὴν συζήτησιν τῶν δύω σπουδαιοτέρων ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου· λέγω δὲ σπουδαιοτέρων, διότι ἀφορῶσι τὴν τύχην εἰκοσιπέντε πολυανθρώπων χωρίων τῆς ἐπαρχίας Μέσης, ἤτοι ἀφορῶσι τοὺς κατοίκους τῆς κυρίως λεγομένης Μέσης. Πρὸ τοῦ λοιπὸν ἀποφασίσωμεν, ἀνάγκη νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἔπειτα νὰ ἀποφασίσωμεν, ἀφ’ οὗ θέσωμεν τὴν χεῖρά μας εἰς τὴν καρδίαν. Μέχρι τοῦδε κατηργήσαμεν τὸν δημόσιον τιμαριωτισμὸν τῶν λοιπῶν μερῶν τῆς νήσου· ἂς προσέξωμεν ἤδη, ἐπειδὴ πρόκειται νὰ σκεφθῶμεν καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ τιμαριωτισμοῦ, εἰς ὃν κατ’ ἐξαίρεσιν ὑπάγεται τὸ πολυανθρωπότερον τῆς νήσου μέρος, τὸ λεγόμενον κυρίως Μέση, ἐξ οὗ ἐδόθη καὶ τὸ ὄνομα εἰς ἅπασαν τὴν φερώνυμον τῆς νήσου ἐπαρχίαν. Ἄρχομαι ἑπομένως, κύριοι, ἐκ τῆς ἀναλύσεως τῶν ἰδεῶν, αἵτινες περιλαμβάνονται εἰς τὰ ἄρθρα 55 καὶ 56 τοῦ νομοσχεδίου, ἵνα εὐκόλως δυνηθῶ νὰ καταδείξω ὅσον ἔνεστι ψηλαφητότερον τὰ δυστυχήματα, ἅτινα ὑπόσχεται ἡ ἐπιψήφισις τῶν ἄρθρων τούτων. Τὸ ἀγροληπτικὸν κτῆμα εἶναι, ὡς σᾶς ἔλεγον συζητῶν περὶ ἀγροληψιῶν τιμαριωτικῶν, ἡ συνένωσις δύω κεφαλαίων· αʹ) τοῦ ἀρχικοῦ, ἀκινήτου κεφαλαίου, ἤτοι τῆς γῆς, βʹ) τοῦ κινητοῦ, ἤτοι τῶν χρημάτων καὶ τῆς ἐργασίας. Ὁ χορηγήσας τὴν γῆν ὀνομάζεται ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου ἀγροδότης, ὁ δὲ μεταβαλὼν αὐτὴν εἰς παραγωγικὸν κτῆμα διὰ τῆς ἐργασίας καὶ τῆς συγχωνεύσεως μετὰ τῆς γῆς τῶν χρηματικῶν κεφαλαίων του λέγεται ἀγρολήπτης. Ὡς ἐκ τῶν κοινωνικῶν περιστάσεων τοῦ μέρους τούτου ὁ χορηγήσας τὴν γῆν ἀντὶ νὰ λάβῃ τὸν τόκον τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος, ἐκτιμωμένου εἰς ἣν κατάστασιν ἐδόθη, λαμβάνει ἀπεναντίας μίαν διηνεκῆ καὶ ἀμετάβλητον ἀμοιβὴν ἐκ τῆς παραγωγῆς τῶν συγχωνευθέντων κεφαλαίων, συνισταμένην εἰς ἓν ποσοστὸν τῶν προϊόντων. Τὸ ποσοστὸν τοῦτο συνωμολογήθη ποῦ μὲν σχετικῶς μέγα, ποῦ δὲ σχετικῶς μικρόν, ἀναλόγως τῆς καταστάσεως τοῦ πληθυσμοῦ, ὅστις συντελεῖ ἀείποτε εἰς τὴν αὐξομείωσιν τῆς ἀξίας τῶν κεφαλαίων παντὸς εἴδους βιομηχανίας. Ὥστε ἔχομεν δύω πρόσωπα ἐνταῦθα, ἤτοι δύω συνεταίρους, ἐξ ὧν ὁ μὲν ὀνομαζόμενος ἀγροδότης παρεχώρησε τὸ κτῆμά του διηνεκῶς, ὅπως ἔχῃ ἓν εἰσόδημα κατ’ ἔτος, ὁ δὲ κατέβαλε τὰ κεφάλαια καὶ τὴν βιομηχανίαν του, ἀποκτήσας εἰς πλήρη ἰδιοκτησίαν πρῶτον τὴν ὑπεραξίαν τοῦ κτήματος, ἥτις ἐμφαίνεται ἐκ τῆς συγκρίσεως τῆς ἀξίας, ἣν εἶχεν ἡ παραχωρηθεῖσα γῆ, πρὸς τὴν ἀξίαν, ἣν ἔχει σήμερον τὸ ἀγροληπτικὸν κτῆμα, καὶ δεύτερον, τὴν αἰωνίαν νομὴν τοῦ κτήματος, ἥτις κατὰ μὲν τὰ ἐν Κερκύρᾳ ἀρχαῖα ἔθιμα ἰσαξίζει μὲ τὸ τέταρτον τῆς ὅλης ἀξίας τοῦ κτήματος, ἤτοι μὲ 25%, κατὰ δὲ τὰ ἐν τῇ λοιπῇ Ἑπτανήσῳ ἰσχύοντα ἔθιμα, μὲ τὴν ἀξίαν, ἣν ὁρίζει ἡ κυκλοφορία τῆς ἰδιοκτησίας, διότι καὶ ἡ νομὴ εἶναι μία ἰδιοκτησία χωριστὴ τῆς κυριότητος τοῦ κτήματος. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι ἡ πλήρης ἰδιοκτησία συγκροτεῖται ἀπὸ τὴν συνένωσιν τῆς νομῆς, ἤτοι τῆς ἐπιφανείας ἢ διακατοχῆς, καὶ τῆς κυριότητος, καὶ ὅτι μολονότι πολλάκις ἡ κυριότης τοῦ κτήματος ἀνήκει λ. χ. εἰς τὸν Α, ἡ ἐπιφάνεια ὅμως, ἤτοι ἡ νομὴ ἢ ἡ διακατοχή, ἀνήκει εἰς τὸν Β· διὰ τοῦτο, κατὰ τὸν περὶ διακρίσεως κτημάτων καὶ μεταγραφῆς νόμον, μεταξὺ τῶν ἀπαλλοτριωσίμων δικαίων παντὸς ἀκινήτου κτήματος συγκαταριθμεῖται ἡ ἐπιφάνεια, ἤτοι ἡ διακατοχὴ ἢ ἡ νομή, καὶ ἡ ἰδιοκτησία, ἤτοι καθ’ ἡμᾶς ἡ πραγματικὴ κυριότης ὡς δύω δικαίων διακεκριμένων ἀπ’ ἀλλήλων. Ἔρχεται λοιπὸν ἡ κοινωνία καὶ πρὸς τὸ συμφέρον αὐτῆς ὁρίζει τὴν κατάργησιν τοῦ συστήματος τούτου τῆς ἰδιοκτησίας. Ἐρωτᾷ δὲ αὕτη πῶς πρέπει νὰ χωρισθῇ ἡ ἰδιοκτησία ἑνὸς ἑκάστου, ὥστε τὰ δικαιώματα τῶν συναλλαξαμένων καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῆς νὰ μὴ προσβληθῶσι κατ’ οὐσίαν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἀπαντᾷ ὡς ἑξῆς. Προτείνει δηλαδὴ ὅτι «ὁ ἔχων τὸ πλειότερον μέρος ἐπὶ τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος δικαιοῦται νὰ κρατήσῃ τὸ ὅλον κτῆμα, ἀποζημιῶν τὸν ἔχοντα τὸ ὀλιγώτερον μέρος διὰ χρημάτων, ἀποδοτέων εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις. Ἐὰν δὲ ἀμφότεροι ἔχωσιν ἴσα δικαιώματα ἐπὶ τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος, νὰ διανέμωσιν ἐξίσου τὸ κτῆμα, ἀφινομένου εἰς τὸν ἀγροδότην τοῦ ἐκλεκτικοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ λαμβάνῃ ἢ τὴν μερίδα του ἐκ τοῦ ἡμίσεος τοῦ κτήματος, ἢ τὴν ἀξίαν παρὰ τοῦ ἀγρολήπτου». Τὸ μέτρον τοῦτο, ὅπερ φαίνεται ἀδιάφορον ἐκ πρώτης ὄψεως, εἶναι κοινωνικῶς ὀλέθριον, διότι ἰσοδυναμεῖ μὲ τὴν ἀποβολὴν ὅλων τῶν κατοίκων Μέσης ἐκ τῆς ἰδιοκτησίας τῶν πατέρων των, πρὸς ὄφελος οὐχὶ τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ τοῦ τοκογλυφικοῦ τιμαριωτισμοῦ, ὅστις θέλει ἀποῤῥοφήσῃ τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν κατοίκων τούτων. Καὶ τῷ ὄντι, κύριοι, ἕνεκα τοῦ πολυαρίθμου τῶν κατοίκων, τῆς ἐλλείψεως παντὸς εἴδους ἄλλης βιομηχανίας καὶ τῆς ἐγγύτητος τῆς πόλεως αἱ γαῖαι δίδονται ἐν γένει εἰς τοὺς κατοίκους Μέσης μὲ τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ λαμβάνῃ ὁ παραχωρητὴς τῆς γῆς ποσοστὸν ἴσον μὲ τὸ τρίτον, ἥμισυ ἢ καὶ πλειότερον τῆς παραγωγῆς. Ὁ λόγος δὲ τῆς ἰδιοκτησίας πρὸς τὸ ποσοστὸν τῆς παραγωγῆς εἶναι ὡς δύω πρὸς ἓν, ὥστε οἱ κάτοικοι τῆς Μέσης, κατὰ τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς, πρέπει νὰ ἀποβληθῶσιν ἐξ ὅλων τῶν κτημάτων, τὰ ὁποῖα μεταβαίνουσιν εἰς τοὺς παλαιοὺς παραχωρητὰς, ὑποχρεουμένους μόνον νὰ ἀποζημιώσωσι τοὺς κατόχους διὰ τὴν ἀξίαν τῆς μερίδος των εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις. Τοὐτέστι, καθιστᾷ ἡ ἐπιτροπὴ τοὺς κατοίκους τῆς Μέσης ἀκτήμονας συγχρόνως καὶ πιστωτὰς, μὴ δυναμένους νὰ εἰσπράξωσι τὴν πίστωσίν των εἰμὴ ἐντὸς δέκα ἐτῶν. Τοῦτο, κύριοι, δὲν ἰσοδυναμεῖ μὲ τὴν καταναγκαστικὴν δήμευσιν τῆς ἰδιοκτησίας τῶν κατοίκων Μέσης ἄνευ ἀποζημιώσεως; Βεβαίως ναί· διότι, ὅταν ῥίψητε μίαν οἰκογένειαν πολυμελῆ εἰς τοὺς δρόμους ἄνευ ἰδιοκτησίας, νομίζετε, ὅτι δὲν θὰ ἀναγκασθῇ αὕτη νὰ παραχωρήσῃ τὸ πίστωμά της εἰς τὸν πλούσιον ἰδιοκτήτην ἀντὶ ὀλίγου ἄρτου, ἵνα μὴ ἀποθάνῃ ἀπὸ πεῖναν; Καὶ, ἐὰν τύχῃ οὗτος νὰ εἶναι πιστωτὴς ἀπὸ καθυστεροῦντα μερίδια, δὲν θέλει σπεύσει νὰ συγχωνεύσῃ τὴν ὀφειλὴν μετὰ τοῦ πιστώματός του; Ἀναμφιβόλως, ναί! Σᾶς παρακαλῶ λοιπὸν, ἐν ὀνόματι τοῦ χριστιανισμοῦ, τῆς φιλανθρωπίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, αἱ οἰκογένειαι αὗται τῆς ἐπαρχίας Μέσης δὲν θέλουσι μείνει εἰς τοὺς δρόμους ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐλπίδος σωτηρίας; Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὂν προτιμῶν τὸν διὰ τῆς πείνης θάνατον ἀντὶ τοῦ σεβασμοῦ ἀνθρώπων κατεχόντων τὴν ἰδιοκτησίαν του; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ! Ἡ ἱστορία κατὰ χρόνον καὶ τόπον μᾶς διδάσκει, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οἱ ἄνθρωποι διαμαρτύρονται κατὰ τῆς τοιαύτης κοινωνίας, καὶ ἐκδικοῦνται αὐτὴν διὰ τοῦ κακουργήματος. Ἰδέτε τὴν Ἰρλανδίαν καὶ τὴν Οὐγγαρίαν καὶ θέλετε πεισθῇ περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ θατισμοῦ, ὅστις ἐστὶ καὶ κινδυνωδέστερος μεταξὺ κατοίκων ζώντων ὑπὸ τὸ κράτος πολιτείας στηριζομένης ἀπολύτως εἰς αὐτούς. Φρονῶ λοιπὸν, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ σκεφθῇ ὡρίμως περὶ τούτου, ὅτι τὰ ἄρθρα ταῦτα πρέπει νὰ ἀντικατασταθῶσιν ὑπ’ ἄλλων συμβιβαζόντων τὸ συμφέρον τῶν κατοίκων τῶν εἴκοσι καὶ πέντε χωρίων Μέσης, ἤτοι συμβιβαζόντων τὸ συμφέρον τῆς κοινωνίας πρὸς τὸ συμφέρον τῶν ὀλίγων πλουσίων κτηματοδοτῶν. Ἑπομένως προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν ὅπως παραδεχθῇ ἀντὶ τῶν ἄρθρων 55 καὶ 56 τὸ ἐφεξῆς. «Ἄρθρ. 55. Διαλυομένης τῆς ἀγροληψίας, αἰτήσει ἑνὸς τῶν μερῶν, ὁ ἀγρολήπτης ἔχει τὸ ἐκλεκτικὸν δικαίωμα ἢ νὰ λάβῃ ὁλόκληρον τὸ κτῆμα ἀποζημιῶν τὸν ἀγροδότην, ἢ νὰ καταλίπῃ αὐτὸ εἰς τὸν ἀγροδότην ἀποζημιούμενος ὑπ’ αὐτοῦ, ἐξαιρουμένης τῆς ὑπὸ τοῦ ἑπομένου ἄρθρου ὁριζομένης περιπτώσεως». Τοιουτοτρόπως, οὔτε ὁ ἀγρολήπτης μένει ἀκτήμων, οὔτε ἡ ἰδιοκτησία κατακερματίζεται πρὸς βλάβην τῆς γεωργίας, ὁ δὲ πλούσιος κτηματοδότης λαμβάνει τὴν δικαίαν ἀποζημίωσίν του εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις.

§40ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Ἐμμένω, κύριοι, εἰς τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς μὲ μίαν μικρὰν προσθήκην, τὴν ὁποίαν ὡς ἐπεξήγησιν μόνον τοῦ ἄρθρου 55 θέλω ἀναφέρει. Ἡ ἐπιτροπὴ τί ἐσκέφθη; Πρόκειται νὰ διαλυθῇ ἡ σχέσις ἡ ὑπάρχουσα μεταξὺ ἀγροδότου καὶ ἀγρολήπτου· ἡ ἐπιτροπὴ εἶπε, συμφώνως μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Κωσταντᾶ, νὰ μὴ κατακερματισθῇ ἡ ἰδιοκτησία· εἴπομεν δηλ. ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τῆς αὐτουσίου διανομῆς· ποῖος ὅμως ἐκ τῶν δύω θὰ τὸ λάβῃ τὸ κτῆμα; μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γείνῃ ζήτημα, ὅταν πρόκειται οὐχὶ περὶ ἴσων μερίδων, ὅταν τὸ ἓν πρόσωπον ἔχῃ πλείονα μερίδια ἀπὸ τοῦ ἄλλου· ἐὰν ἐγὼ ἔχω τὸ ἓν δέκατον καὶ ὁ ἕτερος τὰ 9/10, θὰ γείνῃ ζήτημα τίς ἡμῶν θὰ λάβῃ τὸ ὅλον κτῆμα; Προφανῶς ὁ ἀγροδότης ἢ ὁ ἀγρολήπτης θὰ λάβῃ τὸ κτῆμα, ὅστις ἔχει τὰ 9/10. Λοιπὸν τὸ ἄρθρον 55 ἀναμφισβητήτως πρέπει νὰ μείνῃ ἐν τῷ νόμῳ ὅπως ἔχει· ὁ ἔχων δηλ. τὴν μείζονα μερίδα τοῦ κτήματος πρέπει νὰ λάβῃ τὸ κτῆμα, ἀποζημιόνων τὸν ἕτερον διὰ τὸ ὑπόλοιπον. Ἐρχόμεθα ἤδη εἰς τὴν ἄλλην πρότασιν, ὅταν ἦναι ἴσαι αἱ μερίδες. Ἔγεινε μεγάλη συζήτησις ἐν τῇ ἐπιτροπῇ περὶ τούτου· οἱ μὲν ἔλεγον νὰ προτιμηθῇ ὁ ἀγρολήπτης, διότι καλλιεργεῖ τὸ κτῆμα κτλ. ἄλλοι ὅμως ἀντέτασσον, ὅτι ὁ καλλιεργητὴς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἐφ’ ὅλου τοῦ κτήματος, καὶ ὅτι εἶναι ὅλως ἄδικον νὰ στερηθῇ ὁ ἀγροδότης ὁλοκλήρου τοῦ κτήματος, διὰ νὰ τὸ λάβῃ ὁ καλλιεργητής. Καὶ τῷ ὄντι ἀρκετὰς θυσίας ἐκάμαμεν ὑπὲρ τῶν καλλιεργούντων τὰ κτήματα· δὲν εἶναι ἄδικον νὰ προσβάλωμεν καὶ τὸ ἱερὸν τῆς ἰδιοκτησίας δικαίωμα καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι καταστρέφομεν ἄνευ λόγου τὰς ἀρχὰς τοῦ δικαίου, ὥστε ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἰδιοκτῆται, νὰ μὴ εἶναι πλέον; Ποῖος εἶναι ὁ λόγος τοῦ κ. Κωσταντᾶ; Οἱ κάτοικοι τῆς ἐπαρχίας Μέσης εἶναι εἰς αὐτὴν τὴν κατηγορίαν· τότε τὶ νὰ γείνῃ, ἀφοῦ ὑπάρχει αὐτὴ ἡ κοινωνικὴ ἀνάγκη; ἂς κάμωμεν καὶ αὐτὴν τὴν παραβίασιν τοῦ δικαίου. Εἴπομεν, ἐν ἀνάγκῃ κοινωνικῇ νὰ οἰκονομήσωμεν τὰ πάντα. Ὅταν λοιπὸν μία ἐπαρχία εἶναι τοιαύτη, ἥτις ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν τῆς ἰδιοκτησίας δὲν δύναται νὰ λογισθῇ εἰμὴ ὡς ἔχουσα τὸ ¼ τῆς ὅλης νήσου, τότε δὲν βλέπω διατί τὰ ἄλλα ¾ τῆς νήσου.......

§41ΠΑΓΚΡΑΤΗΣ. Εἶναι τὸ ἥμισυ τῆς ἐξοχῆς.

§42ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Ἔστω· καὶ διατί τοῦτο θέλει ὑπερισχύσει τοῦ ἑτέρου ἡμίσεος;

§43ΖΕΡΒΟΣ. Εἶναι ὁ ἐλάχιστος τόπος τῆς Κερκύρας.

§44ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Παρατηρῶ δὲ, ὅτι εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ἄρθρου τί λέγομεν; «Ἐπὶ τῶν πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Ἰονίου κώδικος διηνεκῶν ἀγροληψιῶν κτλ,» διότι πρὸ τοῦ Ἰονίου κώδικος ὑπῆρχε τὰ δικαίωμα τῆς συγκυριότητος, ἐκτὸς ἐὰν τὸ ἀρχικὸν συμβόλαιον ἀνέφερεν, ὅτι δὲν ὑπῆρχε συγκυριότης· παρατηρῶ δὲ προσέτι, ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου πρόκειται περὶ τῶν ἀγροληψιῶν τῶν παντοτεινῶν· νὰ ἐξηγήσωμεν λοιπὸν τοῦτο καὶ νὰ εἴπωμεν «ἐπὶ τῶν πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Ἰονίου κώδικος διηνεκῶν ἀγροληψιῶν.»

§45ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Ἐὰν πρόκειται, κύριοι, νὰ παραβιάσωμεν κατὰ τὸν προαγορεύσαντα τὸ ἱερὸν δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας διὰ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐπρότεινα, διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι ἀποσύρω καὶ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἀντιπρόσωπος Κερκύρας· διότι πεποίθησιν ἔχω, ὅτι διὰ τῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας ἐψηφίσαμεν, καὶ δι’ ἐκείνης, τὴν ὁποίαν σᾶς προτείνω, σκοπὸν ἔχομεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν ἀμφοτέρων. Τί σᾶς λέγομεν; Ὑπάρχουν, κύριοι, μεγάλοι πληθυσμοὶ, οἱ ὁποῖοι ῥίπτονται εἰς τοὺς δρόμους, εἰς τοὺς κόλπους τοῦ κακουργήματος, ἐὰν παραδεχθῆτε τὰς ἰδέας τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ οἱ πληθυσμοὶ οὗτοι εἶναι οἱ συνομολογήσαντες μετὰ τῶν ἀρχαίων ἰδιοκτητῶν τὸ συνεταιρικὸν συμβόλαιον. Διὰ τοῦ συμβολαίου τούτου συνεφωνήθη, ὅτι ὁ χωρικὸς αἰωνίως θὰ εἶναι ὁ κάτοχος τοῦ παραχωρηθέντος κτήματος· παραβιάζεται ἑπομένως τὸ δίκαιον τῆς ἰδιοκτησίας, ἐὰν ὑποχρεώσωμεν αὐτὸν τὸν καλλιεργητὴν νὰ πληρώσῃ τὴν ἀξίαν τοῦ κεφαλαίου τοῦ ἀνήκοντος εἰς τὸν κτηματοδότην; Τότε ὅλοι οἱ νόμοι οἱ κανονίζοντες τὴν ἐξαγορὰν τῶν πραγματικῶν δικαιωμάτων εἶναι παράβασις τοῦ ἱεροῦ δικαιώματος τῆς ἰδιοκτησίας. Εἶπεν ὁ κ. Μπαλάνος, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἀναχωροῦσα ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ μὴ κατακερματισμοῦ τῆς ἰδιοκτησίας, περιῆλθεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συντάξῃ αὐτὰς τὰς συζητουμένας διατάξεις· ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς δύναται ἡ ἐπιτροπὴ δι’ ἑνὸς ἀτόπου νὰ θεραπεύσῃ ἄλλα ἄτοπα, διότι, ἐὰν εἶναι ἄτοπον τὸ νὰ κατακερματισθῇ ἡ ἰδιοκτησία, εἶναι ἀτοπώτερον τὸ νὰ πλάσωμεν ἓν κοινωνικὸν δυστύχημα, τὸ νὰ μεταβάλωμεν δηλ. τὴν θέσιν τῶν καλλιεργητῶν καὶ νὰ καταστήσωμεν αὐτοὺς φερεοίκους, ῥακενδύτας καὶ κακούργους. Τὰ πρόσωπα, περὶ ὧν ὁ λόγος, δὲν εἶναι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον εἰς μίσθωσιν τὰ κτήματα, ὅπως εἴπῃ τις, ὅτι, διαλυομένων τῶν μισθωτηρίων πρὸ τῆς λήξεως τῆς προθεσμίας, πρέπει νὰ ἀποζημιωθῇ ὁ μισθωτής, ἀλλ’ εἶναι διάδοχοι τεσσάρων, πέντε γενεῶν, αἵτινες εἰργάσθησαν ἐπὶ τοῦ κτήματος τούτου, καὶ ἐπὶ κτημάτων, τὰ ὁποῖα ἐνῷ ἐδόθησαν εἰς κατάστασιν πετρώδη, βαλτώδη, νοσώδη καὶ δασώδη, ὑπάρχουν σήμερον ὡραῖα περιβόλια, κτήματα πολύτιμα, ὑπὸ τὸ κράτος τῆς πίστεως, ὅτι θὰ εἶναι οἱ αἰώνιοι κάτοχοι, συνεισφέροντες μόνον μίαν ἀμοιβήν. Πρόκειται λοιπὸν τοὺς ἀπογόνους αὐτῶν τῶν καταστησάντων αὐτὰ τὰ κτήματα διὰ τῶν ἱδρώτων καὶ τῶν κεφαλαίων των εἰς αὐτὴν τὴν πολύτιμον κατάστασιν νὰ μὴ τοὺς ῥίψωμεν εἰς τοὺς δρόμους· οὔτε πάλιν προτείνομεν ὅπως αὐτοὶ οἱ ἀπόγονοι τῶν ἀρχαίων κατόχων τῶν κτημάτων σφετερισθῶσι τὴν περιουσίαν, ἀλλ’ ὑποχρεόνομεν αὐτοὺς νὰ ἀποζημιώσουν τὸν κτηματοδότην, ἀποδίδοντες τὴν κατ’ ἐκτίμησιν ἰδιοκτησίαν των εἰς μετρητά· ὥστε καὶ πιστεύω, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις δὲν εἶναι σφετερισμὸς, οὔτε παράβασις τοῦ δικαίου τῆς ἰδιοκτησίας· ἄλλως ἀλλοίμονον ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τῆς ἀνθρωπότητος· ὅλαι αἱ πράξεις τῶν κυβερνήσεων, διὰ τῶν ὁποίων λαμβάνονται ἰδιοκτησίαι, καταβαλλομένης τῆς ἀποζημιώσεως ἀμέσως ἢ βαθμηδὸν ἐπὶ ἐγγυήσει τοῦ ἰδίου κτήματος, εἶναι παράβασις. Διὰ τοῦτο ἐπιμένω εἰς τὴν τροπολογίαν μου καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ τὴν παραδεχθῇ.

§46ΚΟΥΡΗΣ. Προσέξατε, κύριοι, ὅτι τὸ κεφάλαιον πέμπτον τοῦ νομοσχεδίου δὲν ἀφορᾷ πλέον τιμάρια, κατὰ τῶν ὁποίων τοσαῦτα ἐλέχθησαν· πρόκειται ἤδη περὶ ἰδιωτικῆς ἰδιοκτησίας ἀναμφισβητήτου. Ὁ ἔχων κτῆμα τῆς ἀπολύτου κυριότητος, εἴτε ἀκαλλιέργητον εἴτε καλλιεργημένον, αὐτὸ τὸ κτῆμα δυνάμει συμβάσεως ἔδωκεν εἴς τινα, ὅπως τὸ καλλιεργήσῃ ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι, ἐὰν τὴν καλλιέργειαν τοῦ κτήματος παραβλέψῃ, νὰ ἐπανέρχεται τὸ κτῆμα εἰς τὴν κυριότητα τοῦ κτηματοδότου. Σημειώσατε, ὅτι διὰ τῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας θέλομεν ἀπαντήσει ἐν τῷ ἰδίῳ κεφαλαίῳ, ἐπὶ σκοπῷ τοῦ νὰ παύσωσιν αἱ διχόνοιαι καὶ αἱ διενέξεις, θεσπίζομεν ὅτι, καίτοι ὁ λαβὼν τὸ κτῆμα δὲν εἶχεν ἀποκτήσει δικαίωμα συγκυριότητος εἰ μὴ ὑφ’ ὅρον τοῦ καλλιεργεῖν, τοῦ συλλέγειν τὰ προϊόντα καὶ μετατρέπειν τὸν ἐλαιοκαρπὸν εἰς ἔλαιον, μεταφέρων εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἀγροδότου τὴν ἐκ τῶν προϊόντων ἀνήκουσαν αὐτῷ μερίδα, μολαταῦτα προκειμένου περὶ τῆς λύσεως ζητήματος, ἐξ οὗ ἐξαρτᾶται ἡ ἡσυχία, καὶ κατὰ μέγα μέρος ἡ πρόοδος πολυαρίθμου κοινωνίας καὶ ἡ βελτίωσις τῆς ἀγροτικῆς περιουσίας, τὴν ὑφ’ ὅρον συγκυριότητα τοῦ κατόχου καθιστῶμεν ἀπόλυτον καὶ ἀνεξάρτητον. Δίδομεν ὅ,τι εἰς τοὺς κατόχους ἀνήκει ὑφ’ ὅρον, εἰς πλήρη καὶ ἀποκλειστικὴν αὐτῶν κυριότητα (θόρυβος). Μὴ θορυβῆτε, κύριοι· ἐνταῦθα δὲν πρόκειται περὶ τιμαρίων, ἀλλὰ περὶ ἰδιωτικῆς περιουσίας. Τὰ κτήματα, περὶ ὧν ὁ λόγος, ἦσαν ἰδιωτικά, σχετικῶς δὲ τῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο τὸ κτῆμα, ὁ ἀγροδότης ἔμελλε νὰ λάβῃ μεγαλειτέραν ἢ μικροτέραν ποσότητα ἐκ τῶν καρπῶν· ἐὰν τὸ κτῆμα δὲν ἦτο εἰς καλὴν κατάστασιν ὅταν ἐδόθη εἰς ἀγροληψίαν, περιωρίσθη ἡ εἰς καρποὺς εἰσφορὰ εἰς ἐλάχιστόν τι μέρος, τὸ δέκατον λ. χ. καὶ τότε συμφώνως πρὸς τὰ ἐπικρατοῦντα ἔθιμα ὁ ἀπολαμβάνων τὸ ⅒ τῶν καρπῶν ἔχει καὶ μικρότερον τοῦ κατόχου ἢ ἀγρολήπτου δικαίωμα συγκυριότητος ἐπὶ τοῦ κτήματος, ἕνεκα τούτου δὲ μένει τὸ κτῆμα εἰς τὸν ἀγρολήπτην, ὀφείλοντα ν’ ἀποζημιώσῃ τὸν ἀγροδότην συγκύριον δι’ ἐκείνην τὴν μερίδα, ἥτις ἀντιστοιχεῖ εἰς τὸ ⅒. Πολλὰ κτήματα ἑπομένως πρέπει νὰ μείνουν εἰς τοὺς κατόχους καὶ καλλιεργητάς. Ὅταν ὅμως τὸ κτῆμα, κύριοι, εὑρίσκετο εἰς καλλιτέραν κατάστασιν, δὲν ἦτο τουτέστι χέρσον, ἀλλ’ ἄμπελος, δὲν ἦτο γυμνὸν γήπεδον ἀλλ’ ἐλαιοστάσιον, τότε βεβαίως ὡς ἐκ τῆς καταστάσεως τοῦ ἀμπελῶνος, τοῦ ἐλαιοστασίου, ὡς ἐκ τῆς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν διέκειτο, συνεφώνησεν ὁ ἀγρολήπτης ἀντὶ ἑνὸς δεκάτου νὰ πληρόνῃ τὸ ¼ ἢ τὸ ἥμισυ τῶν προϊόντων. Ὅταν λοιπὸν καλλιεργημένα καὶ εἰς καλὴν κατάστασιν ἐδόθησαν κτήματα ἢ ἦσαν ἐπίζηλα ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των, τότε αἱ τῆς συγκυριότητος ἐπὶ τοῦ κτήματος μερίδες αὐξάνουν πρὸς ὠφέλειαν τοῦ ἀρχικοῦ ἰδιοκτήτου. Μεταβάλλοντες σήμερον τὰς ὑφισταμένας ἀγροληπτικὰς σχέσεις, ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαῖον νὰ λάβωμεν ὡς κανόνα τὸ τῆς συγκυριότητος δικαίωμα, καὶ εἰ μὲν ἀνώτερον ἐπὶ τοῦ κτήματος δικαίωμα ἔχει ὁ ἀγρολήπτης, οὐ μόνον ἀποκτᾷ τὴν ἀπόλυτον τῆς μερίδος του κυριότητα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀνῆκον εἰς τὸν ἀγροδότην μερίδιον, ὃν μέλλει ν’ ἀποζημιώσῃ· ἐὰν δὲ μικροτέραν ἔχῃ ἐπὶ τοῦ κτήματος μερίδα, τότε ὁ αὐτὸς κανὼν ἀντιστρόφως ἐφαρμόζεται ὑπὲρ τοῦ ἀγροδότου· οὐδὲ εἶναι δίκαιον, κατὰ τὴν προτεινομένην ὑπὸ τοῦ κ. Κωσταντᾶ τροπολογίαν, δι’ ἧς συγχωνεύει τὰ δύω ἄρθρα, νὰ μένῃ πάντοτε τὸ κτῆμα εἰς τὸν ἀγρολήπτην, καίτοι τὴν μικροτέραν ἔχοντα ἐπὶ τοῦ κτήματος συγκυριότητος μερίδα. Ὁ ἀγρολήπτης ὑπεχρεοῦτο νὰ καλλιεργήσῃ ἀλλότριον κτῆμα, περιωρισμένον δὲ καὶ ὑφ’ ὅρον τῷ ἐχορηγεῖτο δικαίωμα συγκυριότητος, ἐξαρτώμενον ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς ἀνεδέχθη κατὰ τὴν διομολόγησιν τοῦ συμβολαίου ἀγροληψίας. Διαλυομένου τοῦ συμβολαίου τούτου, ποῖος ὁ λόγος δι’ ὃν οὐ μόνον τὴν μερίδα του θὰ καταστήσῃ τῆς ἐλευθέρας κυριότητός του, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνήκουσαν εἰς τὸν ἀρχικῶς κύριον τοῦ ὅλου κτήματος; Ἐρχόμεθα καὶ εἰς ἑτέραν περίπτωσιν· ὑπάρχουν περιστάσεις, καθ’ ἃς ὁ ἀγροδότης καὶ ὁ ἀγρολήπτης ἔχουν ἴσον δικαίωμα συγκυριότητος. Ἡ ἐπιτροπὴ ὀρθῶς πράττουσα προετίμησε τὸν ἀρχικὸν κύριον τοῦ κτήματος, δίδουσα εἰς αὐτὸν τὸ ἐκλεκτικὸν δικαίωμα ἢ νὰ λάβῃ αὐτούσιον τὸ ἥμισυ τοῦ κτήματος, ἢ νὰ τὸ καταλίπῃ ἐπὶ ἀποζημιώσει εἰς τὸν ἀγρολήπτην. Ἅμα σκεφθῆτε, ὅτι ὁ ἀγρολήπτης ὡς ἐκ τοῦ συμβολαίου ἀγροληψίας ἦτον ὑπόχρεως νὰ καταβάλῃ τὰς πρὸς καλλιέργειαν δαπάνας, καὶ σήμερον ὁ ἀρχικὸς κύριος δι’ ἰδίων ἐξόδων ὀφείλει νὰ καλλιεργήσῃ τὴν περιορισθεῖσαν μερίδα του, συνάμα δὲ νὰ φροντίσῃ διὰ τὴν συγκομιδὴν καὶ τὴν μεταφορὰν τῶν καρπῶν, ἐνῷ πρότερον πάντα ταῦτα ἦσαν εἰς βάρος τοῦ ἀγρολήπτου, θέλετε πεισθῇ, ὅτι ἡ δικαιοσύνη ὑπαγορεύει νὰ διατηρηθῶσι τὰ ἄρθρα ὡς συνετάχθησαν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ ἀμέσως ἡ ὀφειλομένη εἰς ἕκαστον τῶν ἐνδιαφερομένων ἀποζημίωσις διὰ τὴν ἀξίαν τοῦ κτήματος, τότε ἠδυνάμεθα κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ κανονίσωμεν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο· τί ἤθελε συμβῆ μεταξὺ ὑμῶν, κύριοι, ἂν οἱ κτηματίαι ἐπαρχίας τινὸς τῆς Ἑλλάδος ἄνευ προηγουμένης ἀποζημιώσεως ἤθελον στενοχωρηθῆ νὰ παραχωρήσωσι τὴν ἰδιοκτησίαν των! Εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ὅτε εἰς ἰδιαιτέρας συνῆλθον μετὰ τῶν ἑτέρων βουλευτῶν Κερκύρας συσκέψεις πρὸς λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, ἐπὶ ἴσων συγκυριότητος μερίδων τὸν γεωργὸν ἐπροτίμων, ἀλλὰ καὶ τὸν ὅρον ἔθεσα, οὐχὶ τὴν ἰδιοκτησίαν νὰ μετατρέψωμεν εἰς πιστώματα, ἀλλὰ νὰ προηγῆται ἡ διὰ χρημάτων ἀποζημίωσις τῆς παραχωρουμένης μερίδος.

§47ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Ὁ κύριος Κουρῆς, ἐξ ὅσων σᾶς εἶπε, κύριοι, φαίνεται, ὅτι εἰς ἓν καὶ μόνον πρᾶγμα ἐνδιαφέρεται σπουδαίως· ἐνδιαφέρεται μόνον ὅπως καταστήσῃ ἐν Κερκύρᾳ μίαν τάξιν πολυάριθμον ἀκτήμονα, ἐξ ἧς θέλουσι λαμβάνεσθαι οἱ ἐργάται τῶν κτημάτων του ἀντὶ ὀλίγου ἄρτου, ἀντὶ τῶν ψιχίων τῆς τραπέζης του· ἐνδιαφέρεται δηλαδὴ ὅπως μεταβάλῃ μετὰ τὴν ἕνωσιν εἰς ἰρλανδοὺς τοὺς χωρικοὺς Κερκύρας, καὶ οὐχὶ ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὸ ἱερὸν δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας. Ἀλλὰ δὲν φοβεῖσθε, κύριε Κουρῆ, μὴ ἐκ τῆς τάξεως, ἣν θέλετε νὰ πλάσητε, ἐξέλθωσιν οἱ φαινειᾶνες τῆς Κερκύρας, καὶ τιμωρήσωσιν ὡς αἱ τοῦ ᾅδου ἐριννύες πρῶτον ὑμᾶς διὰ τὴν μισανθρωπίαν ταύτην; Ἀφ’ οὗ τοὺς κεραυνοὺς τοῦ Ὑψίστου δὲν φοβεῖσθε, δὲν τρέμετε, τοὐλάχιστον, τὴν ὀργὴν τῶν ἰδιοκτητῶν χωρικῶν, οὓς θέλετε νὰ καταστήσητε ἀκτήμονας διὰ νὰ κορέσητε τὴν κατακτητικὴν φιλοδοξίαν σας κατ’ ἀνθρώπων ἐλεεινῶν; (θόρυβος). Μὴ θορυβῆτε, κύριοι, διότι θέλω σᾶς ἀποδείξει, ὅτι ἡ πρότασίς μου στηρίζεται ἐπὶ τῶν ἰδεῶν τῆς ἐπιτροπῆς, ἣν ἐνέπνευσεν ὁ κύριος Κουρῆς, μὲ μίαν διαφορὰν μόνον, ὅτι προτίθεται αὕτη τὴν ἰσότητα ἐπὶ τῆς προτιμήσεως τῆς κατοχῆς. Ἡ ἐπιτροπὴ, κύριοι, ὁρίζει διὰ τῶν 55 καὶ 56 ἄρθρων τοῦ Νομοσχεδίου της, ὅτι, ἐὰν ὁ ἀγροδότης ἔχῃ μείζονα μερίδα, ἀποπέμπει τὸν ἀγρολήπτην καὶ ἀποζημιόνει αὐτὸν εἰς δέκα ἴσας ἐτησίας δόσεις· ἐὰν δὲ ἔχῃ ἴσην μερίδα, ἔχει τὸ δικαίωμα ἢ νὰ λάβῃ αὐτούσιον τὴν μερίδα του, ἢ νὰ ὑποχρεώσῃ τὸν ἀγρολήπτην νὰ τὸν ἀποζημιώσῃ εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις. Ἐγὼ δὲ τί προτείνω; ἀκούσατε· προτείνω νὰ μὴ διανεμηθῇ τὸ κτῆμα κατ’ οὐδεμίαν περίπτωσιν, ἵνα προλάβω τὸν κατακερματισμὸν τῆς ἀρκούντως κατακερματισμένης ἰδιοκτησίας τῆς Κερκύρας, καὶ ἀντὶ τῆς αὐτουσίου μερίδος νὰ δοθῇ ἀποζημίωσις εἰς χρήματα, καθ’ ὃν τρόπον προτείνει ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ὑποστηρίζει ὁ προαγορεύσας. Ἐπ’ αὐτοῦ εἶμαι βέβαιος, βεβαιότατος, ὅτι συμφωνεῖ καὶ ὁ κύριος Κουρῆς, διότι καὶ αὐτὸς φοβεῖται πολὺ τὸν κατακερματισμὸν τῆς ἰδιοκτησίας, ὅστις καταστρέφει τὴν παραγωγὴν καὶ τὴν ἐξάπλωσιν τῶν κεφαλαίων. Ἰδοὺ δὲ εἰς τί διαφωνοῦμεν· ὁ κύριος Κουρῆς λέγει, παραδέχομαι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Κωσταντᾶ, ἐὰν ὁ ἀγροδότης λάβῃ τὸ ἐκλεκτικὸν δικαίωμα ἢ νὰ κρατῇ τὸ κτῆμα καὶ νὰ ἀποζημιοῖ τὸν ἀγρολήπτην εἰς δέκα ἴσας ἐτησίας δόσεις, ἢ νὰ ἀφίνῃ τὸ κτῆμα εἰς τὸν ἀγρολήπτην καὶ νὰ λαμβάνῃ τὴν ἀποζημίωσίν του εἰς δέκα ἐπίσης ἐτησίας δόσεις. Ἐγὼ ἀπεναντίας παραδέχομαι τὴν ἀρχὴν, ἀλλ’ ἀντιστρόφως· τουτέστι παραδέχομαι τὴν ἀρχὴν, ἐὰν τὸ ἐκλεκτικὸν τοῦτο δικαίωμα λάβῃ ὁ ἀγρολήπτης, καὶ οὐχὶ ὁ ἀγροδότης, καὶ ἰδοὺ ὁ λόγος, ἐφ’ οὗ στηρίζεται ἡ προτίμησις αὕτη τοῦ ἀγρολήπτου. Τὸ δίκαιον τῆς προτιμήσεως τοῦ ἀγρολήπτου, κύριοι, πηγάζει ἐκ τῆς διανοίας τῶν συμβολαίων, ἐκ τοῦ συμφέροντος τοῦ ἀγροδότου καὶ ἐκ τοῦ συμφέροντος τῆς κοινωνίας. Δυνάμει τοῦ συμβολαίου ὁ ἀγρολήπτης ἀποδέχεται τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συσσωματώσῃ τὰ κεφάλαια καὶ τὴν ἐργασίαν αὑτοῦ τε καὶ τῶν ἀπογόνων του μὲ τὴν γῆν, τὸ κτῆμα τοῦ ἀγροδότου, εἰς οἱανδήποτε εὑρίσκεται ἀρχικὴν κατάστασιν, ὅπως παράγῃ προϊόντα τῆς γεωργικῆς καὶ τεχνικῆς βιομηχανίας· ἀνεδέχθη δὲ τὴν ὑποχρέωσιν συγχρόνως νὰ ἀποδίδῃ ποσοστὸν μέρος εἰς τὸν ἀγροδότην ἐκ τῶν προϊόντων τῆς βιομηχανίας ταύτης, εἰς ἀμοιβὴν τῆς χρήσεως τοῦ γηπέδου, ἐφ’ οὗ στηρίζεται ἡ ἐνεργουμένη βιομηχανία. Βλέπομεν λοιπὸν ὅτι ὁ ἀγροδότης ἀπηλλοτρίωσε διὰ παντὸς τὴν κατοχὴν τοῦ κτήματος, ἐφ’ ὅρῳ ψιλῆς καὶ τυχηρᾶς ἀμοιβῆς. Πῶς δυνάμεθα τώρα, χωρὶς παραβίασιν τῶν συμπεφωνημένων δικαιωμάτων τοῦ ἀγρολήπτου ἐπὶ τῆς κατοχῆς, νὰ προτιμήσωμεν τὸν ἀγροδότην ἀντὶ τοῦ ἀγρολήπτου εἰς τὴν κατάληψιν τοῦ ἐπικοίνου κτήματος; Ἐὰν ἦν ἱερὰ ἡ μερὶς τοῦ ἀγροδότου ἐπὶ τῆς κυριότητος, ἦν ἐπίσης ἱερὸν, καὶ ἴσως ἱερώτερον, τὸ δικαίωμα τῆς αἰωνίου κατοχῆς τοῦ κτήματος, ὅπερ ἀπέκτησεν ὁ ἀγρολήπτης διὰ τοῦ συμβολαίου. Ἀλλὰ, κύριοι, συμφέρει τὸν ἀγροδότην νὰ λάβῃ τὸ κτῆμα ἀποζημιῶν τὸν ἀγρολήπτην; Ἂς ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην. Ὁ ἀγροδότης ἐκτὸς τῆς ἀποδόσεως ὅλων τῶν συσσωματωθέντων κεφαλαίων καὶ τῆς ἐργασίας, ἤτοι τῆς ὑπεραξίας τοῦ κτήματος, ἐκτὸς τῆς ἀποδόσεως τῆς νομῆς, ἥτις ἦν ἀποκλειστικὴ ἰδιοκτησία τοῦ ἀγρολήπτου, ἅτινα ἀποῤῥοφῶσι τὰ ⅔ τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος ἐν περιπτώσει μείζονος μερίδος τοῦ ἀγροδότου, ὑπολογιζομένης τῆς σχέσεως τῆς ἰδιοκτησίας πρὸς τὸ ποσοστὸν τῶν προϊόντων κατὰ τὰ ἔθιμα, ἐκτὸς, λέγω, ὅλων τούτων τῶν βαρῶν, ἅτινα ἀναδέχεται ἐπὶ ἐγγυήσει τοῦ ὅλου κτήματος, ἀναδέχεται συγχρόνως καὶ τὴν καταβολὴν τῶν κεφαλαίων τῆς καλλιεργείας· ὥστε ἀφαιρουμένων τῶν ἀποδοτέων κεφαλαίων εἰς τὸν ἀγρολήπτην, τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων τούτων καὶ τῶν κεφαλαίων τῆς καλλιεργείας, ὁ ἀγροδότης ἐντὸς δύω ἐτῶν χάνει ὅλον τὸ κτῆμα, καὶ ἐπιβαρύνει μὲ τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας καὶ ὅλην τὴν λοιπὴν περιουσίαν του. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ καταστροφὴ τοῦ ἀγροδότου ὠφελεῖ τοὐλάχιστον τὸν ἀγρολήπτην, διὰ νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι οἱ κύριοι Μπαλάνος καὶ Κουρῆς ἀπεφάσισαν νὰ ὠφελήσωσι τοὺς χωρικοὺς μὲ θυσίαν τῶν ὀλίγων ἀγροδοτῶν; (γέλως) Ὄχι βεβαίως. Διότι ὁ ἀγρολήπτης δὲν θέλει περιμείνει τὴν παρέλευσιν τῆς δεκαετίας διὰ νὰ λάβῃ τοὺς τόκους καὶ τὰ κεφάλαια τῆς ἀποζημιώσεως, ἀλλὰ ἢ διότι πεινᾷ, ἢ διότι φοβεῖται μὴ κατάσχῃ αὐτὰ ὁ πιστωτής του, παραχωρεῖ τὰ δικαιώματά του εἰς τὸν τοκογλύφον ἀντὶ ὀλίγου ἄρτου. Τοιουτοτρόπως ἔχομεν τώρα τὸν ἀγρολήπτην ἐντελῶς ἀκτήμονα χωρὶς νὰ ὠφεληθῇ ὁ ἀγροδότης, καὶ τὸν ἀγροδότην κατεστραμμένον οἰκονομικῶς, χωρὶς νὰ ὠφεληθῇ ὁ ἀγρολήπτης, ἐν ᾧ, ὅτε συνωμολογήθη ἡ ἀγροληψία, σκοπὸν εἶχε νὰ σχηματίσῃ εἰσόδημα ἄνευ τῶν μνησθεισῶν συνεπειῶν· ὥστε οὔτε τὸν ἀγροδότην συμφέρει ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς. Ἂς ἴδωμεν μήπως συμφέρῃ τοὐλάχιστον τὴν κοινωνίαν, διότι, ἂν εἶναι ὁ λόγος οὗτος, ἐγὼ φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ θυσιάσωμεν τὰ συμφέροντα ἀμφοτέρων διὰ τὸ κοινὸν καλὸν τοῦ τόπου. Ἡ κοινωνία τότε ὠφελεῖται ἐξ ἑνὸς νόμου βιομηχανικοῦ, ὅταν οὗτος συντελῇ εἰς τὴν προαγωγὴν τῆς τέχνης, εἰς τὴν διάδοσιν τῶν προϊόντων εἰς τὰς ἐργατικὰς τάξεις, εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ποιότητος τῶν προϊόντων καὶ εἰς τὴν ἐν γένει αὔξησιν τῆς κοινωνικῆς εὐημερίας διὰ τῆς πλάσεως νέων κεφαλαίων. Διὰ τῆς παραδοχῆς τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς, ἣν οἱ προαγορεύσαντες ὑποστηρίζουσιν, οὔτε τοῦτο δυστυχῶς ἐπιτυγχάνεται, διότι τὰ γεωργικὰ κεφάλαια τῶν γεωργῶν ἐξορίζει, ὡς ἀνωτέρω ἀπεδείχθη, τὸν βιομήχανον μεταβάλλει εἰς ἐργάτην ποριζόμενον τὸν ἐπιούσιον ἄρτον ἐκ τοῦ ἡμεροκαμάτου καὶ μὴ ἔχοντα τὴν ἰδέαν τοῦ κέρδους ἐργαζόμενον διὰ λογαριασμόν του, τὸν δὲ μὴ ἐννοοῦντα οὔτε κἂν πόθεν ἄρχεται, οὔτε ποῦ λήγει ἡ γεωργικὴ τέχνη, τὸν προωρισμένον νὰ ζῇ βίον πολυτελῆ, εἰς τὰ κυβερνητικὰ, τραπεζικὰ, ἐμπορικὰ γραφεῖα, τὸν διασκεδάζοντα εἰς τὰ θέατρα, ἀναγκάζει νὰ μεταβληθῇ διὰ μαγικῆς ῥάβδου εἰς βιομήχανον γεωργόν. Τοιουτοτρόπως καταστρέφονται ἀμοιβαίως ὅλαι αἱ τάξεις τῆς κοινωνίας, διότι ἐκτοπίζονται ἀπὸ τὸν προορισμόν των, ἐκ τοῦ ἐπιτηδεύματός των· ὥστε καὶ ἡ κοινωνία καταντᾷ χάος ἀδιέξοδον, φάσμα ἐλεεινὸν διὰ τῆς προτάσεως, ἣν ὑποστηρίζει ὁ κύριος Κουρῆς. Μία μόνη τάξις ὠφελεῖται, καὶ αὕτη εἶναι ἡ τάξις τῶν τοκογλύφων καὶ αἰσχροκερδῶν, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ἀποῤῥοφήσει καὶ τοὺς ἀγροδότας καὶ τοὺς ἀγρολήπτας, καὶ καταστῇ νέα προνομιοῦχος πλουτοκρατικὴ τάξις ἀντὶ τῆς ἀρχαίας τῆς γαιοκτητικῆς· μήπως τὴν τάξιν ταύτην ὑπερασπίζεσθε ἐμμέσως, κύριε Κουρῆ; Εἴπατε φανερὰ τὴν γνώμην σας, διὰ νὰ ἠξεύρωμεν καὶ ἡμεῖς ποῦ τρέχομεν.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, τὸ ἱερὸν δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας εὑρίσκεται, καθὼς βλέπετε, εἰς κίνδυνον καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὴν δυσκολίαν αὐτὴν, διότι ἢ θὰ προσβάλωμεν τὰ δικαιώματα τῆς ἰδιοκτησίας ἢ θὰ βλάψωμεν τοὺς καλλιεργητάς· ἀναντιῤῥήτως τὸ δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας εἶναι σεβαστὸν καὶ ἀπρόσβλητον καὶ κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ κοινωνία ἐκεῖ ὅπου ἡ ἰδιοκτησία προσβάλλεται καὶ δὲν σέβεται. Καὶ ὅμως κατὰ δυστυχίαν ὅλα τὰ ἔθνη εὑρέθησαν εἰς περιστάσεις δυσκόλους, ὥστε ἠναγκάσθησαν νὰ πράξωσι παράβασιν τοῦ δικαιώματος τῆς ἰδιοκτησίας διὰ νὰ τὸ ἐπαναφέρουν εἰς καλλιτέραν κατάστασιν. Λέγων ταῦτα, ἀκόμη μίαν ὁριστικὴν ἰδέαν δὲν ἔχω εἰς τὸ κεφάλι μου, μόλον ὅτι ἐμελέτησα τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ εἰς τὸν ὕπνον μου ἀκόμη. Ὁ κ. Μπαλάνος εἶναι μάρτυς, ὅτι αὐτὸ τὸ ζήτημα ἐσκεπτόμεθα ὅλην νύκτα· νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας τὸ ἐκλεκτικὸν, τοὺς ἔχοντας περισσότερα μερίδια, καὶ τί θέλουν γείνει οἱ γεωργοὶ ἐκεῖνοι; Κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ὁ ἰδιοκτήτης ἔχων τὸ μεγαλείτερον μέρος ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ εἰς τὸν καλλιεργητὴν, θέλω ὅλον τὸ κτῆμα· ὑποθέσατε ἕνα πληθυσμὸν μεγάλον, ὅστις μὲ αὐτὸ τὸ κτῆμα ἔζησεν εἰς τὸ παρελθόν του καὶ εἰς τὸ μέλλον του, ὅστις δὲν ἔχει ἄλλον πόρον, οὐδὲ ὕπαρξιν παρὰ μόνον αὐτὸ τὸ κτῆμα· τί θέλει γείνει αὐτὸς ὁ πληθυσμὸς, ἐὰν διὰ μιᾶς τὸ ἀντικείμενον ὅλων τὸν ἐλπίδων του τὸ ἀφαιρέσῃς; Ἀλλὰ, κύριοι, τί εἶχεν αὐτὸς ὁ γεωργὸς ὑπὸ κοινωνικὴν ἔποψιν; βεβαίως εἶχεν ἓν δικαίωμα, τὸ ἐκ τῆς ἐργασίας του· δικαίωμα ἰδιοκτησίας εἶχα ἐγὼ ὁ ἰδιοκτήτης, συνεφώνησα δὲ νὰ τῷ δίδω ἓν μέρος ἐν ὅσῳ τὸ καλλιεργεῖ. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι καὶ ὁ ἰδιοκτήτης καὶ τὸ δικαίωμά του εἶναι δύσκολον καὶ κινδυνεύει· τί ἔπρεπε νὰ γείνῃ; τὸ νόμιμον ἦτο νὰ γείνουν τὰ πράγματα ὅσον τὸ δυνατὸν καλλίτερα, δηλαδὴ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις ἐπὶ πληρωμῇ τοῦ κανόνος· νὰ εἴπωμεν, μείνατε ὅπως εἶσθε. Καὶ ὅμως λέγει πᾶς, αὐτὸ δὲν θεραπεύει τὰς ἀνάγκας τῆς Κερκύρας, ἡ ἐκκρεμότης αὐτὴ κάμνει κακὴν τὴν κατάστασιν τῆς Κερκύρας. Ἐγὼ ὁριστικῶς αὐτὴν τὴν ἰδέαν δὲν τὴν ἔχω, νομίζω ὅμως πῶς τὸ εὐκολώτερον καὶ ὀλιγώτερον κακὸν ἤθελεν εἶσθαι νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς αὐτοὺς νὰ λάβῃ ἕκαστος αὐτούσιον τὸ μερίδιόν του, μέχρις ἑνὸς βαθμοῦ κατ’ ἐμὲ, ὅταν ἡ μερὶς τοῦ ἰδιοκτήτου δὲν εἶναι μικροτέρα τοῦ ἡμίσεος· διότι θὰ συμβῇ τὸ ἄλλο ἄτοπον, ὅταν ὁ ἰδιοκτήτης ἔχῃ μικρότερον τοῦ ἡμίσεος, τότε θέλει ἀναγκασθῆ νὰ λάβῃ τεμάχιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμπορεῖ νὰ καλλιεργῇ. Λοιπὸν ἐγὼ νομίζω, καὶ τὴν ἰδέαν αὐτὴν τὴν συνιστῶ εἰς τὴν μελέτην τῆς Βουλῆς......

§49ΚΟΥΡΗΣ. Εἴπομεν, ὅτι ὅταν πρόκειται περὶ κοινῶν ἀγροληψιῶν, νὰ περιορισθῶμεν εἰς τοῦτο μόνον, νὰ μετατρέψωμεν τουτέστι τὸ εἰσόδημα εἰς χρηματικὸν κανόνα, ἀφίνοντες εἰς τὸν χρόνον τὴν πλήρη διόρθωσιν τῶν πραγμάτων. Ἐὰν τοιοῦτον ἔχετε σκοπὸν, εὐκόλως δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς ὁριστικὸν ἐξαγόμενον· ἐὰν ὅμως θέλετε τὸ τῆς διανομῆς σύστημα νὰ προτιμήσετε, ἕνεκα τοῦ ὁποίου κατακερματίζεται ἡ εἰς μικρὰ τεμάχια ἰδιοκτησία μας, βεβαιωθῆτε, ὅτι, καίτοι τὴν καλὴν ἔχετε διάθεσιν νὰ ἐξομαλύνητε τὰς δυσκολίας, ἔτι μᾶλλον δυσχεραίνετε τὴν τῶν πραγμάτων κατάστασιν (θόρυβος). Πολλάκις λαμβάνονται πρόνοιαι καὶ μέτρα, τὰ ὁποῖα δὲν φέρουν ἀποτελέσματα. Ἐὰν θέλουν τὴν διανομὴν, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ποῖον εἶναι τὸ συμβιβαστικὸν τῶν κτηματιῶν πνεῦμα, δυνάμεθα τοιοῦτόν τι νὰ παραδεχθῶμεν ἐπὶ προηγουμένῃ ἀποζημιώσει, ὅταν πρόκειται περὶ ἴσων μερίδων, ἀλλ’ ὅταν ἔχωμεν ἀνίσους μερίδας, ἔτι μᾶλλον τὸν κατακερματισμὸν ἀποκρούω (θόρυβος).

§50ΠΑΓΚΡΑΤΗΣ. Τὰ ἐλαιόδενδρα αὐτὰ τὰ ἐφύτευσεν ὁ πάππος καὶ ὁ προπάππος των καὶ δὲν πρέπει νὰ τοὺς τὰ ἀφαιρέσητε· ὁ νόμος αὐτὸς εἶναι καταστρεπτικὸς διὰ τοὺς χωρικοὺς, καὶ ῥίπτει εἰς τοὺς δρόμους 25000 Μεσιώτας, οὓς μόνος ἀντιπροσωπεύω ἐγὼ καὶ ὁ κ. Κωσταντᾶς, καὶ δὲν τοὺς μένει γῆ διὰ νὰ τοὺς θάψουν.

§51ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Ὁ σκοπὸς καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῶν Κερκυραίων εἶναι νὰ ἐλευθερωθοῦν ἀπὸ τὰ σκανδαλώδη αὐτὰ ζητήματα· αὐτὴ εἶναι ἡ κοινὴ ὅλων προσπάθεια καὶ ὁ κοινὸς σκοπός· τὸ πρῶτον ζήτημα τὸ τιμαριωτικὸν ἐλύθη εὐτυχῶς, τὸ δεύτερον παρουσιάζει δυσκολίας τινάς. Ἡ γνώμη μου εἶναι εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν νὰ παραδεχθῶμεν τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Μπαλάνου, ὅπως ἔχει· ἐν τέλει δὲ νὰ τεθῇ ἓν ἄρθρον καὶ νὰ μένῃ εἰς τὴν διάθεσιν ἑκατέρων τῶν μερῶν· ἐὰν θέλουν νὰ συμμορφωθοῦν μὲ τὸν νόμον, καλῶς ἔχει, ἄλλως νὰ μένουν ὑπὸ τὸ κράτος τῶν μέχρι τοῦδε συμφωνιῶν.

§52ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ ἱδρόνητε, κύριε Χατζίσκε, διότι τοῦτο λέγει καὶ τὸ νομοσχέδιον.

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποῖος πρέπει κατὰ προτίμησιν νὰ πάρῃ τὸ κτῆμα· ὁ ἔχων τὸ μεγαλείτερον μέρος, ἢ ἰδιοκτήτης ἢ καλλιεργητὴς εἶναι, ἢ ἀντὶ τούτου ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ καλλιεργητὴς, ἐπειδὴ ἕνας μέγας πληθυσμὸς ἔχει τὰ μικρότερα μερίδια; Πρέπει λοιπὸν νὰ εἴπωμεν· πάρετε τὸ μερίδιον καὶ ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ τὸ κάμετε ὅ,τι θέλετε, ἢ πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν αὐτὴν τὴν μεταβολὴν εἰς τὸ νομοσχέδιον; ἰδοὺ, κύριοι, δύω ἰδέαι, αἱ ὁποῖαι εἰσὶν ἀντίθετοι. Ὁ μὲν κ. Κουρῆς, ὅστις προστατεύει τὰ δικαιώματα τῆς ἰδιοκτησίας, ὑποστηρίζει, ὅτι πρέπει νὰ προτιμηθῶσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουν τὰ περισσότερα μερίδια, οἱ δὲ βουλευταὶ τῆς Κερκύρας, οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ πληθυσμοῦ, λέγουν ὅτι θεωροῦν δίκαιον, ὅτι πρέπει νὰ τοῖς δοθῇ ὡς ἰδιοκτησία τὸ μέρος των, ἄλλως τε θὰ χάσουν ὅ,τι ἐκαλλιέργησαν καὶ θὰ μείνουν γυμνοὶ καὶ ἐκτραχηλισμένοι.

§54ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τὰ τιμαριωτικὰ κτήματα δὲν τὰ ἐπῆραν ὑπὲρ τῶν χωρικῶν; διὰ τοῦ 9 ἄρθρου εἴπομεν, ὅτι δύναται ὁ κάτοχος νὰ τὰ ἐξαγοράσῃ· λοιπὸν καὶ εἰς τὰς καθαρὰς ἰδιοκτησίας δὲν πρέπει νὰ προτιμήσωμεν αὐτό; δὲν βλέπω τὴν δυσκολίαν.

§55ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ μεταξὺ αὐτῶν τῶν ἰδεῶν ἂς ἐκλέξῃ ὁποίαν νομίσῃ καλλιτέραν. Ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχουν ἄτοπα καὶ ἀπὸ τὸ ἓν καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος, ἀλλὰ τὸ δίκαιον εἶναι, ἐὰν μένουν τὰ πράγματα ὅπως ἔχουν, νὰ μεταβληθῇ ὁ νόμος, ἢ ἐὰν δὲν μένουν, νὰ λάβῃ ἕκαστος ὅ,τι τοῦ ἀνήκει.

§56ΤΙΝΕΣ. Αὐτὸ εἶναι σωστόν.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τώρα ἔχω καὶ μίαν τρίτην ἰδέαν, ὅτι, ἐπειδὴ τὸ ζήτημα εἶναι τόσον δύσκολον, ἐὰν νομίζῃ ἡ Βουλὴ, μόλον ὅτι ὁ Κ. Μπαλάνος δὲν εἶναι σύμφωνος, καὶ ἐγκρίνῃ, νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὰ ἄλλα ἄρθρα καὶ νὰ μελετήσωμεν καλλίτερα τὸ ζήτημα.

§58ΖΕΡΒΟΣ. Διαβάσατε καὶ τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. Προβελεγίου.

§59ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος διεῖδεν εἰς τὰς ἀγορεύσεις καὶ εἰς τὴν πρότασίν μου τὴν ἰδέαν τῆς διανομῆς τοῦ κτήματος ἀναλόγως τῆς μερίδος ἑκάστου ἐπὶ τῆς ἀξίας. Συμφωνῶ τέλος πάντων εἰς τὴν ῥιπτομένην ταύτην πρότασιν ὑπὸ τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἂν καὶ ἡ ἀρχικὴ πρότασίς μου, ἐφ’ ἧς συζητοῦμεν, σημαίνει ἄλλο τι· ἀλλὰ σᾶς λέγουσιν οἱ ἀντίπαλοι, ὅτι ἡ διανομὴ τῶν κτημάτων ἀντίκειται πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν ἰδιοκτητῶν, διότι θὰ ἀναγκασθῶσιν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι νὰ ὑποστῶσι ζημίας· ἀλλὰ δὲν βλέπω νὰ εἶναι σπουδαῖος λόγος οὗτος· ἀπ’ ἐναντίας σπουδαῖος λόγος εἶναι, ὅπως μὴ παραδεχθῶμεν τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς. Ἐὰν παραδεχθῶμεν αὐτὴν, θὰ φέρωμεν ἓν μέγιστον κοινωνικὸν κακὸν, διότι θὰ καταστήσωμεν ὁλόκληρον πληθυσμὸν ἀκτήμονα, ὁ ὁποῖος μὴ δυνάμενος ἔπειτα νὰ ἔχῃ πόρον ζωῆς, θὰ παραδοθῇ εἰς τὸ κακούργημα. Ὥστε καὶ τὸ δημόσιον αὐτὸ θὰ ζημιωθῇ ἀναγκαζόμενον νὰ διατηρῇ ἐκεῖ ἀποχρῶσαν δύναμιν διὰ νὰ προλαμβάνῃ τὸ κράτος τῆς ἀναστατώσεως καὶ τῆς λεηλασίας, ἐπειδὴ οἱ λαοὶ οὗτοι θὰ ἐξεγερθῶσι δικαίως κατὰ κοινωνίας δημευούσης τὴν περιουσίαν των, ὅπως τὴν καταστρέψωσιν, ἀφοῦ δὲν ἐπροστάτευσεν αὐτούς.

§60ΚΟΥΡΗΣ. Νομίζω, ὅτι καλὸν θὰ ἦτο ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ μετατραπῶσιν αἱ εἰς καρποὺς πρόσοδοι εἰς χρηματικὰς εἰσφορὰς διὰ νὰ ἀποφύγωμεν καταχρήσεις καὶ τὰ περὶ ἐκτιμήσεων παράπονα· εἰς δὲ τὴν ἐρχομένην σύνοδον θέλομεν ἴδει τίνι τρόπῳ πρέπει νὰ διεξαχθῇ αὐτὸ τὸ ζήτημα· οὐδεμία ἀνάγκη νὰ ἐπισπεύσωμεν, διότι τὴν διανομὴν ἂν παραδεχθῶμεν τῶν κτημάτων (θόρυβος), βεβαιωθῆτε, ὅτι ἡ καλλιέργεια δὲν θὰ βελτιωθῇ, ἀλλὰ μεγίστην βλάβην καὶ ζημίαν θὰ ἐπιφέρῃ ὁ κατακερματισμὸς τῆς ἰδιοκτησίας. Ἐξέφρασα τὴν ἰδέαν μου, ἡ δὲ Βουλὴ ἂς πράξῃ ὅ,τι εἶναι δίκαιον καὶ ὠφελιμώτερον.

§61ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Κύριοι, κατήντησα κάλαμος ὑπὸ ἀνέμου σαλευόμενος· ἐδέχθην τὴν πρότασιν τοῦ πρωθυπουργοῦ περὶ διανομῆς, ἐγκαταλείψας τὴν ἰδικήν μου, δέχομαι ἤδη καὶ τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Κουρῆ περὶ μετατροπῆς τῶν εἰσοδημάτων εἰς χρηματικὰς εἰσφοράς. Εἶναι δὲ καλὸν νὰ διακοπῇ ἐπ’ ὀλίγον ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ συντάξωμεν ἀμφοτέρων τὴν πρότασιν, ἣν θὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλή.

§62ΖΕΡΒΟΣ. Ἐσὺ κάμνεις τὸ ἰδικόν σου καὶ ἐγὼ τὸ ἰδικόν μου. Τί μὲ μέλει ἐμὲ διὰ τὴν Μέσην, ἐγὼ ἔχω ἄλλα συμφέροντα νὰ ὑπερασπίσω. Δὲν δέχομαι αὐτό.

§63ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἀφήσωμεν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα; Μήπως, κύριε Ζερβὲ, δὲν εἶσαι ἀντιπρόσωπος τῆς Μέσης;

§64ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Κύριε πρόεδρε, καλὸν εἶναι νὰ γείνῃ διακοπὴ ἐπὶ 10 λεπτὰ διὰ νὰ ἴδωμεν πῶς θὰ διορθωθῇ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα.

§65ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ δέκα λεπτά. (ἐγένετο διακοπὴ). Ἐπειδὴ δὲν συνετάχθη εἰσέτι ἡ πρότασις, ἥτις τὸ ἑσπέρας θὰ τελειώσῃ μεταξὺ τῶν μερῶν, καὶ ἡ ὥρα παρῆλθε, λύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρᾳ 2½ Μ. Μ).