1866.01.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 8

Τῆς 21 Ἰανουαρίου 1866.

(Παρασκευή.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐνεκρίθησαν. Ἄρχεται ἡ συζήτησις τοῦ ὑπὸ τὰς σκέψεις ἡμῶν ἀντικειμένου· διὰ τὸ παρεμπίπτον ζήτημα ἦσαν ἐγγεγραμμένοι πολλοὶ, ἀλλὰ χθὲς εἴπομεν ὅτι δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἐν γένει, ὁ κ. Πετράκης εἶναι ἐγγεγραμμένος ἐπὶ τῆς οὐσίας.

§4ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Δὲν εἶμαι τόσον καλὰ, ἂς ἔλθῃ ἕνας ἄλλος.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σακελλαριάδης.

§6Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος νομίζω ὅτι εἶχον ζητήσει τὸν λόγον πρὸ τοῦ ἄλλου.

§7ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἔχω ἐπερώτησιν κύριε.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχει σχέσιν, ὁ ζητῶν τὸν λόγον ἔχει ἐπερώτησιν.

§9ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Καὶ ἄλλοτε πολλάκις σᾶς ὑπέδειξα τὰ μεγάλα ἀποτελέσματα καὶ τὰ ἐξαγόμενα ἐκ τοῦ Λαυρίου. Ἀλλ’ ἡ φωνή μου δυστυχῶς ἀπέβη φωνὴ βοῶντος. Ἤδη λοιπὸν ἔρχομαι μὲ πειραματικὰς ἀποδείξεις καὶ μὲ ἀλγεβρικοὺς χαρακτῆρας νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι τὸ Λαύριον εἶναι ὁ ἀνεξάντλητος θησαυρὸς, ἐξ οὗ καὶ μόνου δύναται ν’ ἀναζήσῃ καὶ ν’ ἀναδειχθῇ τὸ ἔθνος ἡμῶν ὅπως καὶ τὸ πάλαι· διότι καὶ τὸ τότε τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις, ὅτε διὰ τοῦ Λαυρίου καὶ στόλοι καὶ ναοὶ καὶ δρόμοι καὶ τόσα ἄλλα ἔγειναν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ ἐκ τοῦ Λαυρίου ὑπῆρξε καὶ διεσώθη ἡ Ἑλλάς· διότι ὡς γνωστὸν αἱ 300 τριήρεις, αἵτινες ἐναυμάχησαν ἐν Σαλαμίνι εἶχον γείνει ἐκ τῶν χρημάτων τοῦ Λαυρίου. Κύριοι, οὔτε κενοδοξία, οὔτε σκοπός τις ἀγενὴς καὶ ἀνοίκειος μὲ ὠθεῖ εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο· ἔζησα σχεδὸν τὸ πλειότερον μέρος τῆς ζωῆς μου, ἔχω καὶ δύναμαι διὰ νὰ ζήσω ἀκόμη, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ φροντίσωμεν τι ν’ ἀφήσωμεν διὰ τοὺς ἀπογόνους ἡμῶν, καὶ ἂν δὲν ἀφήσωμεν κληρονομίαν ἔνδοξον τοὐλάχιστον νὰ μὴ ἀφήσωμεν αἶσχος καὶ δουλείαν· διότι τοιουτοτρόπως ἐργαζόμενοι σήμερον παραχωροῦντες τὰ μὲν εἰς τοὺς δὲ καὶ τὰ δὲ εἰς τοὺς δὲ, βεβαίως ἡμεῖς δὲν δημιουργοῦμεν πατρίδα ἀλλ’ ἄλλο τι. Ἠξεύρω, κύριοι, ὅτι τινὲς, οἵτινες ἐχρημάτισαν κατὰ τὸ παρελθὸν ὑπουργοὶ αἰσχύνονται διὰ νὰ συνομολογήσουν τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἡ συγγνώμη τὴν ὁποίαν θέλουν νὰ ζητήσουν ἐνώπιον τοῦ ἔθνους αὐτὴ τοὺς εἶναι τιμὴ τοὺς εἶναι στέφανος, ἀλλέως, κύριοι, ἂς μάθουν ὅτι αἱ κατόπιν γενεαὶ θὰ ἀναθεματίσουν αὐτούς.— Μὴ λοιπὸν ἐπιμένουσιν ἐξακολουθοῦντες σύστημα ὀλέθριον, ἵνα μὴ εἴπω προδοτικόν. Κύριοι, δὲν ἐμβαίνω εἰς πολλὰ, ἔρχομαι εἰς ἓν μόνον ζήτημα ἐξ οὗ θέλω σᾶς ἀποδείξει τὰς μεγάλας ὠφελείας. Ἡ ἑταιρία τοῦ Ῥοῦ διϊσχυρίζεται ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄργυρος εἰς τὰς σκωρίας, ἡ δὲ ἡμετέρα ἐπιστημονικὴ ἐπιτροπὴ ἥτις ἀπεστάλη, ἐν ᾗ καὶ ἔντιμοι, καὶ μάλιστα χρεωστῶ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἐμόχθησαν καὶ ἠγωνίσθησαν, ἐὰν ἔχουν τὴν θεωρίαν οἱ ἄνθρωποι οὗτοι δὲν ἔχουν ὅμως καὶ τὴν πρᾶξιν, καὶ κατὰ δυστυχίαν, ὡς γνωρίζετε, ἡμεῖς ἐτρέφομεν κύνας ἕως τώρα ἀντὶ χημικῶν. Μέχρι τοῦδε ὁ λάνδερερ ἰσχυρίζεται καὶ σᾶς λέγει, ὅτι οὔτε μόλυβδος οὔτε ἄργυρος ἐμπεριέχεται εἰς τὰς σκωρίας τοῦ Λαυρίου. Τοιοῦτοι οἱ ἐν Ἑλλάδι χημικοί. Μεταξὺ τῶν ἀποστελλομένων ὑπάρχει ἕνας ἀξιόλογος, καὶ σπουδαῖος, ὁ κ. Χρηστομάνος, ὅστις χρεωστῶ νὰ τὸ ὁμολογήσω ὅτι εἶναι εὕρημα τῆς πατρίδος, καὶ τοὺς τοιούτους ὀφείλει ἡ κυβέρνησις διὰ νὰ περιποιηθῇ, ἐνῷ κατέστησε τὸ Πανεπιστήμιον ἀποθήκην. Ἡ ἑταιρία τοῦ Ῥοῦ, ὡς εἶπον, διϊσχυρίζεται ὅτι δὲν ὑπάρχει κόκκος ἀργύρου, ἡ δὲ ἡμετέρα ἐπιστημονικὴ ἐπιτροπὴ, ἥτις ἐστάλη, εἶπεν ὅτι εἰς τὸν τόνον ὑπάρχουν 130 δράμια, ἢ δὲν ἠξεύρω πόσα ἀργύρου· ἀλλὰ προχθὲς κατὰ τὴν ἀπουσίαν μου ἀπὸ τὴν Βουλὴν διὰ νέας ἀναλύσεως ἀπὸ πρακτικούς τινας τεχνίτας, ἐνώπιον τοῦ κ. Χρηστομάνου καὶ ἐνώπιον τοῦ κ. Μπουγιούκα, τῶν δύο ἐπιστημονικωτέρων ἀνδρῶν τοὺς ὁποίους ἔχομεν, ἀπεδείχθη ὅτι ὁ τόνος μᾶς δίδει 4 ὀκάδας καὶ 300 δράμια ἀργύρου.

§10ΤΙΝΕΣ. 4 ὀκάδας καὶ 300 δράμια;

§11ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§12ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Σακελλαριάδη, διὰ νὰ ἐννοηθῶμεν καλλίτερα, πόσας ὀκάδας εἴπατε ὅτι ἐξάγεται;

§13ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. 4 ὀκάδας ὡς ἔγγιστα ἀργύρου.

§14ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πῶς ἀνελύσατε σεῖς καὶ τί ἐξάγετε;

§15ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Παράδοξος ἐρώτησις! Ἰδοὺ τὰ πρωτόκολλα, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται πειραματικῶς καὶ ἀριθμητικῶς τὸ ἀποτέλεσμα. Τοῦτο δὲν τὸ λέγω ἐγὼ, τὸ λέγει ἡ ἐπιστήμη, τὸ λέγουν τὰ πράγματα. Σᾶς λέγουν ὅτι εἶναι συνυπογεγραμμένα ὑπὸ τῶν ἐπιστημόνων ἀνδρῶν καὶ τὰ ἀποτελέσματα, ἐξ ἑνὸς μόνον τόνου μολύβδου ἐξάγονται 4 ὀκάδες ὡς ἔγγιστα ἀργύρου· τὶ πλέον ἀξιοῦτε νὰ μάθητε; ἐγὼ τὴν ἐννοῶ. Τέλος ἰδοὺ καὶ ἡ ἔκθεσις (ἀναγινώσκεται).

§16ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ὁ λογαριασμός σας ἐξάγεται ἐκ ἀναλύσεώς σας μικρᾶς, τὴν ὁποίαν ἐκάματε;

§17ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Μάλιστα.

§18ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὰ πόσον ἀνελύσατε;

§19ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἡμεῖς ἀνελύσαμεν 50 δράμμια σκωρίας, ἐξ αὐτῆς ἐβγάλαμεν 2 δράμμια μολύβδου, ἐκ τοῦ μολύβδου ἥμισυ κόκκον ἀργύρου· ἀφοῦ μᾶς δίδουν λοιπὸν τὰ 2 δράμμια ἥμισυ κόκκον, ἡ ὀκὰ μᾶς δίδει 100 κόκκους καὶ ἐφεξῆς εὑρίσκομεν τ’ ἀποτελέσματα.

§20ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐγένετο τὸ πρωτόκολλον παρουσίᾳ ἐπιστημόνων;

§21ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Παρουσίᾳ ἐπιστημόνων ἀνδρῶν, τοῦ Κ. Χρηστομάνου, τοῦ πρωτίστου χημικοῦ, τὸν ὁποῖον ἔχομεν, καὶ τοῦ Κ. Βουγιούκα ἐπιθεωρητοῦ τῶν ὀρυκτῶν. Ἐγὼ βεβαίως δὲν γνωρίζω αὐτὰ τὰ πράγματα, ἀλλ’ ἐκεῖνοι βεβαίως δύνανται νὰ πιστοποιήσωσι καὶ τὸ ὑπουργεῖον νὰ βεβαιώσῃ τὴν Βουλήν. Καὶ ἰδοὺ τὰ πρωτόκολλα. Ἀλλὰ, κύριοι, οἱ τεχνῖται, οἵτινες ἔκαμαν τὴν ἀνακαμίνευσιν δὲν εὐχαριστοῦνται εἰς αὐτὰ τ’ ἀποτελέσματα· διότι ὄχι μόνον αὐτοὶ οἱ δύο ἀλλὰ καὶ ἄλλοι περιπλέον ἔκαμαν ἀνακαμινεύσεις καὶ εὗρον πλέον εὐάρεστα ἀποτελέσματα. Ὡς ἐκ τούτου παρεκάλεσαν τὸν ἔντιμον ὑπουργὸν νὰ τοῖς χορηγήσῃ τὰ μέσα καὶ ἐπίσης μίαν ἐπιτροπὴν μετὰ τῆς ὁποίας νὰ μεταβῶσιν εἰς τὸ Λαύριον καὶ νὰ ἐνεργήσουν νέας ἀνακαμινεύσεις· ὁ δὲ ἔντιμος κύριος ὑπουργὸς πιστοποιεῖ ὅτι δὲν θὰ δυσκολευθῇ εἰς αὐτό· πρὸς δὲ, ἐκεῖνοι κηρύττουν ὅτι δὲν ἀξιοῦν οὔτε δαπάνην οὔτε ἀποζημίωσιν καμμίαν, ἀλλ’ ὅτι ἱεροπρεπῶς ἐργάζονται μόνον διὰ τὸ δημόσιον συμφέρον.

§22ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ν’ ἀποζημιωθοῦν, διατὶ ὄχι;

§23ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας, Κύριοι, ὅτι ἡ ἑταιρία αὕτη ἀνακαμινεύει τοὺς θησαυρούς μας πρὸ ἔτους καὶ ἐπέκεινα, ὅτι πολλὰ φορτία ἀπέστειλεν εἰς Εὐρώπην, ὅτι πολλὰ ἔχει ἤδη ἐναποταμιευμένα· λάβετε ὑπ’ ὄψιν καὶ πόσα διέσπειρεν εἰς τὰ ἐνταῦθα· διότι ἐνῷ πρόκειται περὶ τῶν κοινῶν καὶ πρέπει νὰ εἴμεθα πάντες φιλότιμοι καὶ ζηλότυποι, ὥστε νὰ μὴ ἐγκαταλιμπάνωμεν τὰς ἰδέας μας καὶ τὰ συμφέροντά μας εἰς ἄλλους, εὑρίσκονται δυστυχῶς καὶ κυνίδια, δημοσιογράφοι καὶ κυνίδια, δικηγόροι, καὶ κυνίδια ἄλλα διὰ νὰ ὑπερασπίζωνται αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν ἔντιμον ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸν, νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ προκειμένου τί πρόκειται διὰ νὰ πράξῃ, ἐφ’ ᾧ καὶ δὲν ἔρχομαι παντάπασιν ἐπὶ τῆς οὐσίας, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι οὔτε ἡ ἑταιρία ἐκείνη ἔχει δικαίωμα νὰ ἐκμεταλλεύεται, οὔτε οἱ χωρικοὶ σκωριούχους γαίας διὰ νὰ πουλῶσι· διότι αὐτὰ εἶναι ὅλα τοῦ δημοσίου.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις καὶ νὰ δοθοῦν πληροφορίαι;

§25ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Βεβαιότατα.

§26ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Θέλω χορηγήσει Κ. Πρόεδρε, τὰ μέσα εἰς τοὺς κυρίους αὐτοὺς διὰ νὰ ὑπάγουν νὰ κάμουν ἐπιτοπίους ἐρεύνας.

§27ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπον εἶναι καθὼς τὰ εἶπον;

§28ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ἔδωκα, κύριοι, ὅλα τὰ μέσα καὶ ὅλας τὰς εὐκολίας εἰς δύω ἄνδρας, τοὺς ὁποίους μοὶ παρουσίασεν ὁ κύριος Σακελλαριάδης, διὰ νὰ ἐκκαμινεύσουν ἓν μέρος σκωριῶν, καὶ νὰ εἴδωμεν πόσον μόλυβδον περιέχει, καθὼς καὶ ἄργυρον. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐγκλεισθέντες εἰς ἓν κατάστημα ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν μεταλλείων Κ. Βουγιούκα, καὶ τοῦ ὑφηγητοῦ τῆς χημείας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ Κ. Χρηστομάνου, ἔκαμαν διαφόρους δοκιμὰς, ἐπῆραν 100 δράμια ἐν πρώτοις σκωριᾶς ἀπὸ μίαν θέσιν τὰς ἀνέλυσαν καὶ εὗρον καθαρὸν μόνον δύω δράμμια μολύβδου, 2% μολύβδου, ἐνῷ καθὼς εἴδατε ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ἐπιτροπὴ τῶν μηχανικῶν ἡ ὁποία ἐστάλη εἰς Λαύριον ἠδυνήθη νὰ βγάλῃ 8%. Ἡ δὲ ἑταιρία, ἡ ὁποία εὑρίσκει ὑπερβολικὰ καὶ μεγάλα τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιτροπῆς διατείνεται, ὅτι τὸ ἐξαγόμενον εἶναι 6%, ὥστε οἱ κύριοι αὐτοὶ ἔβγαλαν ἓν ποσὸν μολύβδου πολὺ μικρότερον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔβγαλεν ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διϊσχυρίζεται ἡ ἑταιρία· ἐπῆραν ἕνα ἄλλον ὄγκον σκωριᾶς συγκείμενον ἀπὸ 100 δράμμια ἐξ ἄλλου σωροῦ, ἀνέλυσαν καὶ αὐτὸν καὶ ἔβγαλαν 4¼ δράμια μολύβδου, ὅ ἐστὶ 4¼%, πάλιν καὶ αὐτὸ ὀλιγώτερον ἀπὸ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἡ ἑταιρία καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἐξήγαγεν· ἀκολούθως ἔκαμαν νέαν δοκιμὴν, ἐὰν ὁ μόλυβδος αὐτὸς περιέχῃ ἄργυρον, ἀνέλυσαν λοιπὸν τὸν μόλυβδον ἐκεῖνον καὶ ἀπὸ δύω ἀναλύσεις τὰς ὁποίας ἔκαμαν ἔβγαλαν μίαν ποσότητα ἀργύρου πολὺ μικροτέραν ἀπὸ τὴν ποσότητα, τὴν ὁποίαν ἡ ἐπιτροπὴ ἐκθέτει εἰς τὴν ἔκθεσίν της, ὅτι ἠδυνήθη νὰ εὕρῃ. Ἀλλὰ μεταξὺ τῶν διαφόρων δοκιμασιῶν τὰς ὁποίας ἔκαμον, ἐπῆραν καὶ δύω δράμμια μολύβδου, τὰ ὁποῖα προέρχονται ἀπὸ σκωριᾶς μιᾶς μικρᾶς θέσεως ὀνομαζομένης Παρπολιάκη, ἀνέλυσαν τὰ δύω δράμια αὐτὰ τοῦ μολύβδου καὶ εὗρον ἕνα ἥμισυ κόκον ἀργύρου. Ἐπειδὴ δὲ τὰ δύω δράμια τοῦ μολύβδου περιέχουν, καθὼς ἠξεύρετε, 120 κόκους, ἀναλογεῖ 20% σχεδὸν. Ἐὰν τοῦτο ᾖναι ἀληθές, τότε ἡ ἀναλογία, ἡ ὁποία εὑρίσκεται ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀργύρου τοῦ περιεχομένου εἰς τὸν μόλυβδον, εἶναι δωδεκαπλασία ἀπὸ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιτροπὴ κατέδειξε, διότι ἡ ἐπιτροπὴ εἰς τὴν ἔκθεσίν της διαλαμβάνει, ὅτι εἰς ἕνα τόνον μολύβδου ζυγίζοντα 800 ὀκάδες περιέχουσαι μόνον 130 δράμια ἀργύρου. Κατὰ τὰς δοκιμασίας αὐτὰς ὁ τόνος τοῦ μολύβδου τῶν 800 ὀκάδων θὰ περιέχῃ δύω καὶ 300/400, ὅ ἐστὶ 1,100 δράμια. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι μεταξὺ τῶν 120 δραμίων καὶ τῶν 1,100 εἶναι διαφορὰ μεγάλη. Τώρα εἶναι τυχαῖον αὐτό; Εὑρέθη ἐκεῖνο τὸ κομμάτι τῆς σκωρίας νὰ ᾖναι τοιοῦτον καὶ νὰ περιέχῃ τόσον ἄργυρον; Ὅλαι αἱ σκωρίαι εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν μόνον ἔχουν ἄργυρον ἢ καὶ ἄλλαι; Ἐγὼ δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ τὸ γνωρίζω· ἀλλ’ ἐπειδὴ παρουσιάζεται αὐτὸ τὸ φαινόμενον, ἀπεφάσισα νὰ μὴ τὸ παραμελήσω. Θέλω λοιπὸν δώσει τὰ μέσα εἰς τοὺς κυρίους αὐτοὺς νὰ ὑπάγουν ἐπιτοπίως εἰς τὸ Λαύριον νὰ πάρουν σκωρίας ἀπὸ ὅλους τοὺς σωροὺς, ἐννοεῖται πάντοτε ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, νὰ κάμουν νέας ἀνακαμινεύσεις διὰ νὰ πληροφορηθοῦν περὶ τῆς ποιότητος τοῦ ἀργύρου. Τοῦτο ὅμως δὲν θὰ κωλύσῃ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, διότι, ὅταν φθάσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν, σκοπεύω νὰ τροποποιήσω τοιουτοτρόπως τὸ νομοσχέδιον, ὥστε οὔτε τὸ δημόσιον νὰ ζημιωθῇ, ἐὰν ἤθελεν εὑρεθῇ περισσοτέρα ποσότης ἀργύρου καὶ μολύβδου, ἀλλ’ οὔτε ἡ ἑταιρία ν’ ἀδικηθῇ, διότι, καθὼς ἠξεύρετε ὅλοι, ἡ ἑταιρία δὲν εἶναι εὐχαριστημένη ἀπὸ τὸν φόρον, τὸν ὁποῖον ἐζήτησαν νὰ ἐπιβάλλουν· παραπονεῖται, ὅτι ἀδικεῖται πολύ. Θέλω λοιπὸν τροποποιήσει οὕτω πως τὸ νομοσχέδιον κατὰ τὴν συζήτησιν, ὥστε οὔτε ἡ ἑταιρία ν’ ἀδικηθῇ, οὔτε τὸ δημόσιον.

§29ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Διαβάσατε τὸ τελευταῖον μέρος τῆς ἐκθέσεως αὐτῆς.

§30ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ τί λέγει «κατὰ τὴν ἐκτίμησιν.... ὥστε ἢ 4 ὀκάδες εἶναι ἢ δύω καὶ 300, θὰ διπλασιασθῇ πολὺ ἀπὸ τὴν ἀξίαν τῶν σκωριῶν.

§31ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Εἷς φίλος μου ὁ Κ. Κουμουνδουράκης μὲ ἐπεφόρτισε νὰ προσφέρω εἰς τὴν Βουλὴν, ὡς προσέφερεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὀλίγα βιβλία τοῦ Ὀθωμανικοῦ δικαίου· παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ τὰ δεχθῇ καὶ λάβουν ὅσοι ἐπιθυμοῦν.

§32ΤΙΝΕΣ. Δωρεάν;

§33ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Δωρεὰν, μάλιστα. Τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον θὰ μᾶς χρησιμεύσουν εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Λαυρίου.

§34ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἐκφρασθῶσιν αἱ εὐχαριστίαι τῆς Βουλῆς.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος περὶ ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος.

§36ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, λαμβάνω σήμερον τὸν λόγον, ὅπως προσφέρω εἰς τὴν Βουλὴν τὸν φόρον τῆς μικρᾶς καὶ ἀτελοῦς μελέτης μου ἐπὶ τοῦ μεγάλου καὶ σπουδαίου, ἀληθῶς ζητήματος τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος. Πρὸ παντὸς ἄλλου κρίνω ἀναγκαῖον νὰ σᾶς παρακαλέσω, ὅπως μὲ τὴν συνήθη καλοσύνην σας ἀποδείξητε καὶ σήμερον, καθὼς καὶ πάντοτε, ὑπομονὴν τοσαύτην πρὸς ἐμὲ, ὅπως ἀγορεύων δυνηθῶ νὰ παραστήσω πρὸς ἅπαντας τοὺς ἀκροαζομένους ὅσον οἷόν τε καθαρώτερον τὰς ἰδέας μου. Ἐλπίζω μάλιστα, ὅτι πράττοντες οὕτω θέλετε ἀποδείξει ἀκόμη, ὅτι ἐπιθυμεῖτε νὰ βοηθήσητε τὴν ἀδυναμίαν μου, ὅπως ἐκθέσω σαφέστερον τὰς ἰδέας ὅσας ἔχω ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος. Ἐπειδὴ ὅμως τὸ ζήτημα εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων ἐνταυτῷ καὶ συμφεροτάτων τῇ πατρίδι, καθῆκον ἔχω ὄχι μόνον ἐγὼ, ἀλλὰ καὶ πᾶς τις ἄλλος ἐξ ὑμῶν, νὰ συνεισφέρῃ τὸν φόρον τῶν ἰδεῶν του, ὅπως δι’ ἐκτεταμένης συζητήσεως καὶ ἐμβριθοῦς ἀναπτύξεως ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν, καί τοι μὴ δυνάμενος νὰ προβῇ οἴκοθεν εἰς τὴν ἀντίληψιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, δυνηθῇ μ’ ὅλα ταῦτα νὰ σχηματίσῃ βεβαίαν πεποίθησιν, ὅπως ἀσφαλέστερον καὶ δικαιότερον ἐπιφέρῃ τὴν ψῆφόν του· ἀλλ’ ἐὰν πάλιν πολλοὶ ἐξ ὑμῶν δὲν ἐπιθυμῆτε νὰ μᾶς διδάξητε ἀπὸ τούτου τοῦ βήματος, καθῆκον ὅμως ἀπαραίτητον ἔχετε, ὅπως καὶ ἰδιαιτέρως τοὐλάχιστον εἷς ἕκαστος μᾶς διδάξῃ πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν μετὰ λόγου καὶ κατὰ τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους λύσιν τοῦ ζητήματος, προβάλλων εἴτε τοπικὰς γνώσεις αὑτοῦ, εἴτε ἱστορικάς, ὅπως πάντες συντελέσωμεν ἀναλόγως ἕκαστος τῶν δυνάμεών του, ἵνα ἡ τῆς Βουλῆς ἀπόφασις ὑποστηρίξῃ τὸ δίκαιον ἐνταυτῷ καὶ τὸ ἀγαθόν. Κύριοι βουλευταί, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, νομίζω, ὅτι ζήτημα ὁποῖόν ἐστι τὸ προκείμενον, πρώτην ἤδη φορὰν παρουσιάζεται εἰς τὴν πατρίδα μας, ἀφ’ ἧς αὕτη ἐγένετο ἐλευθέρα. Καὶ ἀληθῶς ἑταιρία ξένη, ἑταιρία σπουδαίως συντεταγμένη, καὶ πλουσία, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν αὐτῆς σχέδιον ἐπιστημονικὸν, ἀπόφασιν σταθερὰν, παρουσιαζομένη ἐπισήμως, σᾶς ἐρωτᾷ, λέγουσα, χορηγεῖτε εἰς ἐμὲ τὸ δικαίωμα τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος λίμνης, ὑπ’ αὐτοὺς ἢ ἐκείνους τοὺς ὅρους; Τί θέλετε ἀποκριθῆ εἰς αὐτὴν, ἀφοῦ ἀναλογισθῆτε πόσον φοβερὰ εἶναι ἡ εὐθύνη, τὴν ὁποίαν διὰ τῆς ἀποκρίσεώς σας ἀναλαμβάνετε; Θέλετε τὴν ἀποβάλει; ἀλλ’ ἐὰν ἀλόγως καὶ ἀπρεπῶς ἀποβάλωμεν τὴν παρουσιαζομένην ἑταιρίαν, δὲν τρέχομεν τὸν κίνδυνον ἆρά γε νὰ ἀπομακρύνωμεν διὰ παντὸς καὶ πᾶσαν ἄλλην ἑταιρικὴν ἐπιχείρησιν, οὕτω δὲ νὰ στερήσωμεν τὸν τόπον τοῦτον διὰ μιᾶς ὅλων τῶν πολλῶν καὶ μεγάλων ἀγαθῶν, ὅσα ὁ συνεταιρισμὸς προσφέρει σήμερον εἰς ὅλα τὰ ἔθνη; Μεγάλην λοιπὸν εὐθύνην ἀναλαμβάνομεν σήμερον, διότι ἐπιχειροῦμεν ἢ νὰ ἀνοίξωμεν τὰς πύλας τῆς πατρίδος εἰς τὴν βιομηχανίαν καὶ ἐμπορίαν διὰ τῆς εἰσαγωγῆς ξένων κεφαλαίων, ἢ ἀποδιώκοντες αὐτὰ τὰ κεφάλαια, νὰ ἀποδιώξωμεν ἐνταυτῷ καὶ πᾶσαν πρόοδον· ὥστε ἐὰν ἀποφασίσωμεν νὰ μὴ δεχθῶμεν τὰς προτάσεις τῆς ἑταιρίας, ἐὰν αὗται ᾖναι ὠφέλιμοι, ἢ νὰ δεχθῶμεν αὐτὰς, ὅταν δὲν ᾖναι συμφέρουσαι εἰς τὸν τόπον, δυνάμεθα νὰ βλάψωμεν τὴν πατρίδα μας, ὡς ἀποβάλλοντες μεγάλην καὶ κοινὴν ὠφέλειαν, ἢ παραδεχόμενοι εἰς τοὺς κόλπους αὐτῆς ἑταιρίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος ἐξ ἑνὸς καὶ τῶν συμπολιτῶν μας ἐξ ἄλλου. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ὑπὸ τὴν μίαν καὶ ὑπὸ τὴν ἄλλην ἔποψιν πρόκειται ν’ ἀναλάβωμεν μεγάλην εὐθύνην σήμερον διὰ τῆς ψήφου μας, καὶ διὰ τοῦτο ὄχι μόνον ἡ ὑπομονή σας, ἀλλὰ καὶ ἡ προσοχή σας πρέπει νὰ ἀποδειχθῇ μεγάλη ἐνταυτῷ καὶ λαμπρὰ εἴς τε τὸ ἔθνος, καὶ τὸν ξένον κόσμον, ὅστις ἀναμένει τὴν ἀπόφασίν σας διὰ νὰ κρίνῃ περὶ ἡμῶν. Ἐκ τῶν συλλογισμῶν τούτων ὁρμώμενος ἐφάνην παρακαλῶν ἀδιαλείπτως τὴν Βουλὴν, ὅπως ἐκτείνῃ τὴν συζήτησιν ἐφ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν περισσότερον, θεωροῦσα τὸ ζήτημα ἐπιμελῶς ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις αὐτοῦ, ἵνα μὴ σφάλῃ σφάλμα ἀδιόρθωτον πλέον, κακῶς ἀποφασίζουσα. Τὸ ζήτημα τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος ἔχει σχέσιν μὲ πολλὰ καὶ διάφορα ἀντικείμενα. Καὶ νομίζω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἓν ἕκαστον τῶν ἀντικειμένων λεπτομερῶς. Καὶ πρῶτον ἂς ἐξετάσωμεν τὸ θέμα ὑπὸ ἐπιστημονικὴν ἔποψιν, διότι αὐτὴ εἶναι ἡ βάσις ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἀναχωρήσωμεν· ἀλλὰ πρὸς τοῦτο ἐχρειάζετο πρὸ πάντων εἰς ἡμᾶς μία ἐπιστημονικὴ ἔκθεσις, καὶ σᾶς εὐχαριστῶ, διότι πρὸ πολλοῦ πεισθέντες εἰς τοὺς λόγους μου διετάξατε νὰ συζηθῇ ἐπιτροπὴ, ἥτις ἐπιμελῶς καὶ σοφῶς ἐργασθεῖσα παρέχει σήμερον εἰς ἡμᾶς τὴν βάσιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀναχωροῦντες δυνάμεθα ν’ ἁλιεύσωμεν πέριξ αὐτῆς ἁπάσας τὰς πληροφορίας. Δεύτερον νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν παροχῶν, τὰς ὁποίας προσφέρει ἡ ἑταιρία, καὶ νὰ ἴδωμεν ἐὰν αἱ παροχαὶ αὗται ἦναι μεγάλαι, ἦναι συμφέρουσαι ἢ ἦναι μικραὶ ἢ ἐπιζήμιοι, νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα ἀκόμη ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν κινδύνων, εἰς τοὺς ὁποίους πιθανὸν νὰ ὑποκύψῃ ἡ ἑταιρία, τέλος νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα ὑπὸ ἔποψιν πολιτικὴν, οἰκονομικὴν, γεωργικὴν, βιομηχανικὴν, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ πολιτισμοῦ, τῆς ὑγείας, οὕτω δὲ προβαίνοντες ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ἀσφαλῶς θέλομεν σχηματίσει βεβαίαν πεποίθησιν, σπουδαίαν δὲ καὶ ὠφέλιμον ἀπόφασιν. Πρὶν ὅμως προβῶμεν εἰς τὴν ἀναλελυμένην ἐξέτασιν, Κύριοι, νομίζω, ὅτι πρέπει δι’ ὀλίγων νὰ περιγράψωμεν τὴν ἱστορίαν τοῦ ζητήματος τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος, πιστεύω δὲ, ὅτι ὀλίγισται μόνον λέξεις ἀρκοῦσι πρὸς τοῦτο. Ἑταιρία τις κατὰ τὸ 1846 ἀπέστειλεν ἐνταῦθα σοφόν τινα ἀληθῶς μηχανικὸν, τὸν Κύριον Σωβάζ, ἐπιφορτίσασα αὐτὸν ὅπως ἐξετάσῃ τὸ δυνατὸν τῆς ἐπιχειρήσεως κατὰ προτροπὴν, ὡς λέγουσι τοῦ μακαρίτου Κωλέττου, καὶ γνωμοδοτήσῃ ἐπιστημονικῶς περὶ τούτου, διότι κἀμμία ποτὲ ἑταιρία ἐμπορικὴ, καθὼς καὶ κανεὶς ἄνθρωπος ἀκόμη, δὲν ἐπιλαμβάνεται σπουδαίου ἢ μὴ πολὺ σπουδαίου ἔργου, χωρὶς πρότερον νὰ ἐρωτήσῃ περὶ τούτου τεχνίτην τινὰ ἁρμόδιον, καθὼς συμβαίνει καθ’ ἑκάστην καὶ ὅταν θέλῃ τις νὰ οἰκοδομήσῃ, ἕνα μόνον οἶκον, ἀλλὰ καὶ τότε μάλιστα φρονίμως ποιῶν λαμβάνει τὴν γνώμην τοῦ ἁρμοδίου ἀρχιτέκτονος πρὶν ἢ ἐπιχειρήσῃ τὸ ἔργον· ἡ ἑταιρία λοιπὸν αὕτη, ἥτις ἐπρόκειτο νὰ ἐξοδεύσῃ μεγάλα κεφάλαια, ἔπρεπε νὰ ἀναχωρήσῃ πρὸ πάντων ἀπὸ τὴν ἐξέτασιν. Ἔπρεπε, λέγω, νὰ πληροφορηθῇ πρῶτον, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποξηρανθῇ ἡ λίμνη διὰ τῶν δυνατῶν μέσων τῆς τέχνης, διότι εἰς ἀδύνατα ἔργα κανεὶς δὲν ῥιψοκινδυνεύει νὰ θυσιάσῃ, νοῦν ἔχων, μεγάλα χρηματικὰ ποσά. Ὁ σοφὸς λοιπὸν μηχανικὸς Σωβὰζ μεταβὰς εἰς Λεβαδείαν καὶ ἐξετάσας τὴν λίμνην ἐχάραξε τὰ διαγράμματα ὅσα βλέπετε, δυνάμει τῶν ὁποίων ἀπέδειξεν ὅτι τὸ ἔργον τῆς ἀποξηράνσεως ἀνθρωπίνως εἶναι εὔκολον καὶ κατορθωτὸν (δεικνύει πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ διαγράμματα τοῦ Κ. Σωβάζ). Ἐθαύμασα πολὺ, Κύριοι, ὅταν ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τινὰς λέγοντας, ὅτι τὰ διαγράμματα ταῦτα εἶναι ἀτελῆ, καὶ ὅτι ἔχουν ἀνάγκην συμπληρώσεως· θὰ εἰπῆτε ἴσως, ὅτι καὶ ταῦτα ὡς ἔργα ἀνθρώπινα δύνανται νὰ ἦναι ἐσφαλμένα· ὄχι, ἀποκρίνομαι μετὰ θάῤῥους· βεβαιωθῆτε, ὅτι ἐπιστημονικὰ τοιαῦτα ἔργα, γινόμενα κατὰ τοὺς ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης διαγραφομένους κανόνας, ποτὲ δὲν δύνανται νὰ ἦναι ἐσφαλμένα, ἢ τουλάχιστον τὰ σφάλματα θὰ ὦσιν ἐλάχιστα, καὶ ἀνεπιβλαβῆ, μάλιστα ὅταν ἐκτελῶνται ἀπὸ ἀνθρώπους μεγίστης ἐπιστημονικῆς ὑπολήψεως καὶ δεδοκιμασμένης ἱκανότητος· διότι, ὡς καλῶς γνωρίζετε, ἡ ἐπιστήμη ἔχει αὐτὴ εἰς ἑαυτὴν εὔκολα τὰ μέσα τῆς δοκιμῆς, καὶ εἰς ἕκαστον βῆμα αὐτὴ ἡ ἰδία δοκιμάζει τὰς ἰδίας αὐτῆς πράξεις· ἄλλως τε, ἐὰν τινὲς θέλωσιν ἐπ’ ἄπειρον νὰ ὑποστηρίξωσι μικρολογούμενοι τὴν ἀνθρώπινον ἀτέλειαν, συνομολογῶ τότε μετ’ αὐτῶν, ὅτι καμμία ἐργασία μηχανικὴ δὲν δύναται νὰ ἦναι ἀτελὴς, ἀφοῦ ὁ ἄνθρωπος δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὰ ὅρια τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ἕνεκα τοῦ ἀτελοῦς ὀργανισμοῦ του. Τὰ ἔργα λοιπὸν τοῦ σοφοῦ μηχανικοῦ Κ. Σωβάζ, τὰ ὁποῖα βλέπετε ἐκτεθειμένα ἐνώπιόν σας, ὡς ἀνθρώπου ἔργα ἐξεταζόμενα, εἶναι ἀριστουργήματα τέχνης· ἐν πληρεστάτῃ δὲ συνειδήσει βασιζόμενος εἰς αὐτὰ ὡς εἰς αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν θέλω ἀναπτύξει τὰς ἰδέας μου τεχνικῶς ἐξετάζων τὸ δυνατὸν τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Κύριοι, ἓν ἐκ τῶν πολλῶν τούτων σχεδίων προσείλκυσε πρὸ πάντων τὰς συμπαθείας μου, μάλιστα δὲ ἔσυρε μεγάλως τὴν περιέργειάν μου· τὸ σχέδιον τοῦτο εἶναι τὸ δεύτερον, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐπιδεικνύω ἤδη, εἶναι δὲ καὶ ἡ κατατομὴ τῆς διατρήσεως τοῦ Πτώου ὄρους. Ἐκ τοῦ σχεδίου τούτου μανθάνετε, Κύριοι, ὅτι οἱ ἔνδοξοι ἡμῶν πρόγονοι ὄχι μόνον δὲν ἠγνόουν τὴν μεγάλην ἀληθῶς τέχνην τῆς διατρήσεως τῶν ὀρέων, καὶ τῆς ἀποξηράνσεως τῶν μεγάλων λιμνῶν, καὶ τελμάτων, ἀλλ’ ὡς ἐπληροφορήθην ἐκ τοῦ σχεδίου τούτου ἐστάθησαν καὶ οἱ πρῶτοι διδάσκαλοι τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων, ἅτινα διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῶν δυνάμεων τῆς μηχανικῆς συνεπλήρωσαν οὕτως εἰπεῖν τὸν θαυμασμὸν καὶ τὴν εὐζωΐαν τῶν λαῶν τῆς γῆς. Τὰ σήμερον λοιπὸν ἐκπλήττοντα τὸν κόσμον ἔργα τῆς ὑδραυλικῆς ὀφείλονται πάντως εἰς τὴν εὐφυΐαν τῶν ἀθανάτων προγόνων μας, ὡς ἀποδεδειγμένως διεβεβαίωσεν ἡμᾶς ὁ σοφὸς Γάλλος μηχανικός. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπὶ τοῦ σχεδίου τούτου δὲν φαίνεται ὁμοῦ μὲ τὰ ἀρχαῖα φρέατα καὶ ἡ ἀρχαία ὑπώρυξ. Καὶ ὅτε προχθὲς ὁ ἔντιμος συνάδελφος ἡμῶν Κύριος Δεληγιώργης ἐκ τῆς θέσεώς του ἠρώτησεν, ἐὰν ὑπῆρξεν ὑπώρυξ τῶν ἀρχαίων ἐν τῷ ὄρει Πτώῳ, ἠρέθισε τὴν περιέργειάν μου, ὅπως ζητήσω πληροφορίας περὶ τούτου παρὰ τοῦ Κ. Μανιατάκη, ἐξετάσαντος ἐπιτοπίως τὸ ὄρος· ὁ Κ. Μανιατάκης μ’ ἐπληροφόρησεν, ὅτι βεβαίως ὑπάρχει ἀρχαία ὑπώρυξ ἀναφανεῖσα μετὰ τὴν κάθαρσιν τῶν φρεάτων, κεῖται δ’ αὕτη ἀριστερὰ καὶ δεξιὰ τῶν ἀρχαίων φρεάτων, καὶ εἰς βάθος 36 μέτρων. Ἐνταυτῷ δὲ μ’ ἐβεβαίωσεν, ὅτι δυστυχῶς τὸ ἔργον τοῦτο τῶν ἀρχαίων δὲν δύναται ν’ ἀποτελέσῃ μέρος τῆς νέας ὑπώρυγος, διότι οἱ ἀρχαῖοι, ὡς ἀγνοοῦντες τὴν πυρίτιδα καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς, ὑπεχρεοῦντο διὰ μόνης τῆς σμίλης καὶ σφύρας νὰ σχίζωσι τὰ ὄρη καὶ τοὺς μεγάλους βράχους· διὰ τοῦτο ἦσαν ἠναγκασμένοι νὰ τρέχωσιν ὄπισθεν πάσης εὐκολίας, τὴν ὁποίαν ἡ φύσις ἐχορήγει αὐτοῖς διατρυπῶντες τὰ ὄρη οὐχὶ δι’ εὐθείας, ὡς πράττομεν σήμερον, τῇ βοηθείᾳ τῆς πυρίτιδος διατομῆς, ἀλλὰ διὰ τεθλασμένης, ὡς κάλλιστα παρατηρεῖται εἰς τὸ χωρογραφικὸν τοῦτο σχέδιον τοῦ ὄρους Πτώου. Ἄ, ἐὰν εἰς τὴν ἄπειρον ἐκείνην μεγαλοφυΐαν καὶ δραστηριότητα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων ἦτο γνωστὴ ἡ δύναμις τῆς πυρίτιδος, ἡ ὄψις ὅλης τῆς γῆς ἤθελεν εἶναι διάφορος σήμερον. Κύριοι, ἡ βαρβαρότης δὲν ἤθελε καταστρέψει τὸν ἀμίμητον ἐκεῖνον πολιτισμόν, καὶ ἡ εὐδαιμονία τῆς ἀνθρωπότητος ἤθελεν ἔκτοτε ἐπιτελεσθῆ. Πλὴν ἄλλως ἔδοξε τῷ Θεῷ. Ἡ δύναμις τῆς πυρίτιδος ἔπεισε τὸν μηχανικὸν Γάλλον νὰ παρεκκλίνῃ τῶν ἔργων τῶν ἀρχαίων καὶ νὰ χαράξῃ νέαν εὐθεῖαν κατατομήν, ἥτις μόλις ταῦτα συναντᾷ 2 ἢ 3 ἐκ τῶν ἀρχαίων φρεάτων. Τὸ ἔργον λοιπὸν τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ, εἰμὴ κατὰ μικρόν, εἰς τὰς νέας ἐργασίας, καὶ δὲν πιστεύω ν’ ἀμφιβάλλῃ οὐδεὶς περὶ τούτου· ἄλλως τὸ διάγραμμα τοῦτο σᾶς πείθει, ὡς βλέπετε διὰ τῶν ἐρυθρῶν γραμμῶν, περὶ τῆς ἀληθείας ταύτης ἀδιστάκτως. Ἔχοντες Κύριοι! τὰς τεχνικὰς ταύτας ἀποδείξεις, ὅπως εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἐκθέσω, δυνάμεθα, νομίζω, νὰ προβῶμεν ἤδη εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ἐπὶ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος ζητήματος, καὶ τῶν δυσκολιῶν, ὅσας παρουσιάζει τὸ νέον ἔργον· ἀλλὰ πρὸ τούτου νομίζω ἀναγκαῖον νὰ Σᾶς εἴπω λέξεις τινὰς περὶ τῶν ἀρχῶν τῆς τέχνης, τὴν ὁποίαν ὀνομάζουσιν ὑδραυλικήν, χωρὶς ποτὲ νὰ πιστεύσητε, ὅτι διανοοῦμαι νὰ δώσω ἓν ὑδραυλικὸν μάθημα σήμερον· θέλω ἐγγίξει διὰ τῆς λέξεως τὴν τέχνην καὶ ἐπὶ τόσον μόνον ὅσον εἶναι ἀναγκαῖον, ὅπως καταστήσω τὰς ἰδέας μου εὐλήπτους. Κύριοι! τὰ φαινόμενα, ἤτοι ἡ φύσις τῶν φαινομένων, ἢ μᾶλλον τῶν φαινομένων οἱ νόμοι εὑρέθησαν δι’ αὐστηρᾶς καὶ ἀκριβοῦς παρατηρήσεως καὶ ἐξετάσεως· ἡ ὑδραυλικὴ ἄρα εἶναι πειραματικὴ μηχανική. Ἐκ τῶν πειραμάτων οἱ σοφοὶ ὁδηγούμενοι ἔθεσαν κανόνας τινὰς, τοὺς ὁποίους ἡ πεῖρα, ὄχι μόνον ἐπεβεβαίωσεν ὡς ἀληθεῖς, ἀλλὰ καὶ ἀλανθάστους ἀπέδειξεν· οἱ δὲ ὑπολογισμοὶ μετέπειτα, ἐπισφραγίσαντες τὴν ἀλήθειαν τῶν πειραμάτων, μετέτρεψαν αὐτὰ εἰς ἐπιστημονικὰς σχεδὸν ἀληθείας· ἡ μηχανικὴ, Κύριοι! ἐξετάζει τὴν κίνησιν τῶν σωμάτων καὶ τὰς παραγομένας ἐκ τῆς κινήσεως ταύτης δυνάμεις· τὸ ὕδωρ ὡς σῶμα κινούμενον ἀνάγεται ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην εἰς τὸν κλάδον τῆς μηχανικῆς τὸν λεγόμενον ὑδραυλικὸν, ἐπειδὴ τὸ ὕδωρ εἶναι σῶμα συγκείμενον ἐξ ἀπειροελαχίστων σφαιρικῶν μορίων, ἡ συνοχὴ τῶν ὁποίων εἶναι ἀδύνατος, καὶ οὕτω διατελεῖ εἰς ῥευστὴν κατάστασιν· ἡ ῥευστὴ αὕτη κατάστασις, παράγουσα τὴν κίνησιν τοῦ ὕδατος, παράγει ἐνταυτῷ καὶ τὴν δύναμιν, ἥτις εἶναι ἀνάλογος μὲ τὸν ὄγκον καὶ τὴν ταχύτητα αὐτοῦ· ἀλλὰ τὸ ὕδωρ δὲν παράγει μόνον κινούμενον δύναμιν, ἀλλὰ καὶ λιμνάζον, διὰ τῆς πιέσεως τοῦ βάρους αὐτοῦ· ἄρα εἶναι δύναμις ἀεὶ ἐνεργοῦσα, τείνουσα ἀπαύστως ὡς ἐκ τῆς φυσικῆς του ἰδιότητος νὰ φθάσῃ εἰς τὰ κατώτατα στρώματα τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς. Τούτου δὲ ἕνεκα ὅλα τὰ ὕδατα, καὶ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τῆς γῆς σημείων ἀκόμη πηγάζοντα, φέρονται ἀπαύστως εἴτε ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας, εἴτε ὑπὸ τὴν ἐπιφάνειαν αὐτῶν, πρὸς τὴν θάλασσαν, ἥτις ἀποτελεῖ τὸ κατώτατον αὐτῆς στρῶμα, καὶ αὕτη εἶναι ἡ αἰτία ἕνεκα τῆς ὁποίας, διὰ τῆς ἀπαύστου ἐνεργείας τῆς δυνάμεως τοῦ ὕδατος, σχηματίζονται καὶ ἀναφαίνονται εἰς πλεῖστα ὅσα μέρη αἱ πηγαὶ, αἱ λίμναι, οἱ ποταμοὶ καὶ τὰ φρέατα, καὶ πᾶσα ἡ ἐπὶ τῶν πεδινῶν μερῶν ἀφθονία τῶν ὑδάτων, ἅτινα κατ’ ὀλίγον χύνονται εἰς τὴν μεγίστην λεκάνην τῆς θαλάσσης· καὶ διὰ τοῦτο ὄχι μόνον βλέπει τις πλείστας ὅσας πηγὰς εἰς τὴν παραλίαν καὶ πάντα τὰ τῶν ποταμῶν στόμια, ἀλλ’ ἐὰν ἐξετάσῃ τις προσεκτικώτερον, θέλει ἀνακαλύψει, ὅτι πολλοὶ ποταμοὶ ῥέουσιν ὑπὸ τὴν ἐπιφάνειαν ἀκόμη τῆς θαλάσσης, καὶ χύνονται εἰς τὸ βάθος αὐτῆς. Διὰ τοῦτο πολλάκις στρατοὶ ἀποκλεισθέντες εἰς τὰς παραλίας, καὶ ὑστερούμενοι ὕδατος, δὲν ἐβράδυναν νὰ ἐξέλθωσι τῆς φοβερᾶς ταύτης ἀνάγκης, ἀνορύττοντες φρέατα καὶ ἐκτὸς τῆς θαλάσσης καὶ ἐντὸς αὐτῆς εἰς τὰ ἀβαθέστερα μέρη. Ἐκτὸς ὅμως τούτων πάντων, εἶναι ἀσφαλῶς ἀποδεδειγμένον ἀκόμη, ὅτι εἰς πολλὰς ἀμμώδεις καὶ χθαμαλὰς ἐρημονήσους ἀναφαίνονται διαυγεῖς καὶ λαμπραὶ πηγαὶ γλυκυτάτων ὑδάτων, ἅτινα ὑπὸ τὸν πυθμένα μιᾶς θαλάσσης συγκοινωνοῦσι μὲ τὰ τῆς μεγάλης Ἠπείρου ὕδατα, καὶ σχηματίζουσι τόσους φυσικοὺς ὑδροχωροστάθμους. Διὰ τῶν ἐπιστημονικῶν ὀλίγων τούτων παρατηρήσεων, σκοπὸν προὐτιθέμην, Κύριοι Βουλευταὶ, νὰ σᾶς ἀποδείξω ἐναργῶς, ὅτι ἡ ἀποξήρανσις τῆς Κωπαΐδος εἶναι ἔργον δυνάμενον νὰ ἐκτελεσθῇ διὰ τῆς τέχνης, ἥτις θέλει εὐκολύνει τὴν ἐκτέλεσιν τῆς φυσικῆς ἰδιότητος τῶν ὑδάτων, ἅτινα εἰς τὴν λεκάνην τῆς Λεβαδείας καταῤῥέοντα ἐκ τῶν παρακειμένων ὑψηλῶν ὀρέων, καὶ μὴ ἔχοντα διέξοδον πρὸς τὴν θάλασσαν ὡς ἐκ τοῦ Πτώου ὄρους σχηματίζουν τὴν λίμνην. Βεβαίως ἕκαστος ἤδη εὐκόλως ἐννοεῖ, ὅτι ἐὰν τὸ ὄρος Πτῷον διατρηθῇ, καὶ τὰ ὕδατα τῆς λίμνης εὑρόντα διέξοδον, χυθῶσιν εἰς τὴν θάλασσαν, ἡ μὲν λίμνης θέλει παύσει ὑπάρχουσα, ἀλλ’ οὐδὲ τὰ τέλματα θέλουσιν ἀποξηρανθῆ, καὶ κατασταθῆ καλλιεργήσιμα, ἐὰν ἀμέσως μετὰ τὴν τοῦ ὄρους διάτρησιν, δὲν ἐπακολουθήσῃ ἡ ἑτέρα μεγίστη καὶ πολυδάπανος ἐργασία τῶν μεγάλων ἔργων τῆς ἀποξηράνσεως, μετὰ τὴν ὁποίαν δύναται ν’ ἀρχίσῃ τὸ ἔργον αὑτῆς ἡ γεωργία, βοηθουμένη ὑπὸ τῶν διαφόρων τεχνῶν, ἄνευ τῶν ὁποίων ποτὲ ἡ γεωργία, δὲν δύναται νὰ παρέξῃ σπουδαίας καὶ ἐπωφελεῖς παροχάς. Κύριοι Βουλευταί, δύσκολον ἔργον εἶναι νὰ ἐννοήσωμεν ἤδη τὸ μέγεθος τῆς δαπάνης, ἥτις θέλει χρειασθῆ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μεγάλων τούτων ἔργων, καθὼς ἐπίσης δύσκολον εἶναι νὰ ἐννοήσωμεν καὶ τὰς ὠφελείας ὅσας θέλει πορισθῆ ἡ ἑταιρία μετὰ τὰς δαπάνας τῆς ἀποξηράνσεως, καὶ τῆς καλλιεργείας· ἀλλὰ πολὺ δυσκολώτερον εἶναι νὰ ἐκτελέσωμεν σύγκρισίν τινα θετικὴν μεταξὺ τῶν ἐξόδων καὶ τῶν παροχῶν, διότι ἀμφότερα ἀποβαίνουσιν ὑποθετικὰ, διότι ἐξαρτῶνται ἐκ τῶν φυσικῶν δυσκολιῶν, τὰς ὁποίας ἀνθρώπινος νοῦς εἶναι ἀδύνατον νὰ προϋπολογίσῃ. Διὰ τοῦτο ἀναγκαῖον ἀποβαίνει νὰ ζητήσωμεν μίαν βάσιν ἐπιστημονικῆς καὶ τεχνικῆς ἐξετάσεως, καὶ τοιαύτη μοὶ φαίνεται ἱκανὴ ἡ γνωμοδότησις τῆς σχηματισθείσης ἐπισήμου ἐπιτροπῆς, καὶ αἱ ὀρθαὶ πληροφορίαι, ὅσας δύναται ἕκαστος ἐξ ὑμῶν νὰ παρουσιάσῃ πρὸς φωτισμὸν τῆς Βουλῆς. Αὕτη λοιπὸν εἶναι ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐζήτησα νὰ στηριχθῶ, καὶ ἡ βάσις αὕτη εἶναι, κατ’ ἐμὲ, ἡ ἀσφαλεστέρα· καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας στηριζόμενος δύναμαι ν’ ἀποφύγω τοὺς ὑποθετικοὺς λογαριασμοὺς, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ μᾶς πλανήσωσι βεβαίως εἰς ὑποθετικὰ ἐξαγόμενα, τοὐτέστιν εἰς τὸ ψεῦδος. Κύριοι, παρὰ τοῦ Κ. Μανιτάκη καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ Κ. Παπαγεωργίου καὶ παρ’ αὐτῶν τῶν βουλευτῶν Θηβῶν καὶ Λεβαδείας, ἐπληροφορήθην, ὅτι τὸ Ἀθαμάντιον πεδίον, καίτοι κατ’ ἔτος ξηραινόμενον, οὐδέποτε καλλιεργεῖται, ἐπληροφορήθην μάλιστα, ὅτι οἱ παροικοῦντες εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος γεωργοὶ τρέχουν μακρὰν εἰς ἄλλους δήμους ὅπως εὕρωσιν ἀγροὺς νὰ καλλιεργήσωσι.

§37ΚΑΤΣΙΝΑΣ. Νὰ κάμετε ἐξαίρεσιν ὡς πρὸς τοὺς βουλευτὰς Θηβῶν, διότι πιστεύω ἀπ’ αὐτοὺς δὲν τὸ ἠκούσατε.

§38ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καλῶς λοιπὸν πράττων, δὲν συμφωνῶ μὲ αὐτοὺς, ἀφοῦ πάντες εἶναι ἀσύμφωνοι, διότι ἐνῷ τὸ Ἀθαμάντιον πεδίον κατὰ τὸν Κ. Παπαγεωργίου εἶναι χρήσιμον μόνον διὰ βοσκὴν, κατὰ τὸν Κ. Μανιτάκην δὲν εἶναι καλλιεργήσιμον, οὐδὲ τολμῶσιν οἱ ἄνθρωποι νὰ καλλιεργήσουν αὐτὸ, καὶ βεβαίως ἀφοῦ εἶναι ἐπισφαλὲς, καὶ εἶναι ἐπισφαλὲς κατὰ πᾶσαν ὑπόθεσιν, διότι ἢ εἶναι φόβος μήπως καλλιεργηθοῦν οἱ ἀγροὶ καὶ οἱ ὄμβροι φθάσαντες καλύψουν ἐντὸς τῶν ὑδάτων ταχύτερον τοῦ καιροῦ τῆς συγκομιδῆς, ἢ διότι τὸ ἔδαφος δὲν εἶναι καρποφόρον. Ἀλλ’ ὅπως εὐχαριστήσω τοὺς ἀντικειμένους, ἐνταυτῷ δὲ ἀποδείξω σαφέστερον τὸ ἄτοπον τῶν ὑποθετικῶν λογαριασμῶν, ἀνάγκη νὰ παραδεχθῶ καὶ αὐτὸ τὸ Ἀθαμάντιον πεδίον ὡς καρποφόρον, νὰ ζητήσω δὲ τ’ ἀποτελέσματα τῆς καλλιεργείας τοιούτου ἐδάφους, καὶ νὰ πληροφορηθῶ, ἐὰν ταῦτα δύνανται νὰ ὦσι θετικὰ ἢ ὑποθετικά. Γεωργικὰς γνώσεις δὲν ἔχω, κύριοι, οὐδέποτε δὲ ἔσπειρον ἢ ἐθέρισα καλλιεργημένον ἀγρὸν, διότι τὸ ἐπάγγελμά μου δὲν συγχωρεῖ εἰς ἐμὲ τοιαῦτα πειράματα· κατὰ συνέπειαν δὲν ἠξεύρω οὔτε πόσαι ὀκάδες σπόρος χρειάζεται δι’ ἕκαστον στρέμμα ἀγροῦ, οὔτε πόσον καρπὸν ἀποφέρει, εἴτε εἰς ὄψιμα, εἴτε εἰς πρώϊμα. Τοιαύτας πληροφορίας, πιστεύω, ὅτι πολλοὶ ἐξ ὑμῶν, ὅσοι ἐγηράσατε καλλιεργοῦντες κτήματα, δύνασθε νὰ δώσετε εἰς τὴν Βουλὴν ἀντ’ ἐμοῦ. Γνωρίζω ὅμως καὶ ἐγὼ κάτι τι, τὸ ὁποῖον εἶναι εὔκολον νὰ γνωρίζῃ, νομίζω, πᾶς ἀγαπῶν τὴν γεωργίαν. Τοῦτο δὲ εἶναι τὸ ἑξῆς· τὰ εἰσοδήματα ἑνὸς ἀγροῦ δύναταί τις νὰ ὑπολογίσῃ θετικῶς, ἀφοῦ τὴν αὐτὴν γῆν, εἰς τὰς αὐτὰς ἐποχὰς, ὑπὸ τὴν αὐτὴν καλλιέργειαν, καὶ ὑπὸ τὴν αὐτὴν θερμοκρασίαν καλλιεργήσῃ; ὄχι νομίζω, διότι ἄλλοτε ἡ γῆ προσφέρει καλλιεργουμένους ἀπείρους καρποὺς, καὶ ἄλλοτε δὲν παρέχει οὐδ’ αὐτὸν τὸν σπόρον.

§39ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἐφέτος δὲν ἐθέρισα διόλου.

§40ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀκούετε, τί λέγει ὁ πολύπειρος καὶ σεβάσμιος μεγάλος γαιοκτήμων κύριος Κρεστενίτης. Ἀλλ’ ἀφοῦ εἶναι ἀβέβαιον τὸ ἐκ τῆς γεωργίας ὄφελος, ἡ γεωργία δύναται καὶ νὰ πλουτίσῃ καὶ νὰ ζημιώσῃ τὸν καλλιεργητὴν, δύναται μάλιστα λίαν ἐκτεταμένη καλλιέργεια ἐπὶ ἀγνώστου ἐδάφους (ὁποῖον ἀποβαίνει συνήθως τὸ ὑπὸ τὰς λίμνας) ν’ ἀπολήξῃ εἰς τελείαν καταστροφήν. Ὅθεν καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ἐξεταζόμενον τὸ ζήτημα ἀπαιτεῖ σπουδαίαν μελέτην καὶ προσοχήν. Διὰ τοῦτο μάλιστα σᾶς συμβουλεύω νὰ συλλογισθῆτε καλῶς καὶ μετρήσητε ἀσφαλῶς, ὅταν ἐπιφέρετε τὴν ψῆφόν σας, μήπως παρασυρόμενοι ἀπὸ κακοὺς ὑπολογισμοὺς βλάψητε τὴν πατρίδα, ἀποκρούοντες μεγάλην ἐπιχείρησιν καὶ μάλιστα κατὰ πρῶτον παρουσιαζομένην εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν, διότι αἱ συνέπειαι δύνανται νὰ ὦσι καὶ πολιτικῶς καὶ ὑλικῶς θλιβεραί, ὡς ἀποκρούοντες αὐτὸν τὸν πολιτισμόν, καὶ οὐχὶ μόνον τὴν ἑταιρίαν, περὶ τῆς ὁποίας ὀλίγον φροντίζω. Κύριοι Βουλευταί, δὲν εἶναι ἡ ἔκτασις τῆς χώρας, ἥτις φέρει ἀφθόνους καρποὺς καὶ μέγαν πλοῦτον· εἶναι ἡ τεχνικὴ καλλιέργεια καὶ ὁ πληθυσμὸς τῶν κατοίκων, εἶναι ἡ ἀνάπτυξις τῶν τεχνῶν καὶ τῆς βιομηχανίας, ἅτινα φέρουσι τὰ εὐάρεστα ταῦτα ἀποτελέσματα, καὶ τὰ μέσα ταῦτα μᾶς συμβουλεύουσί τινες ν’ ἀποκρούσωμεν, πλὴν ἐγὼ τὰ ἐναντία σᾶς συμβουλεύω, καὶ ἀκούσατε. Χιλιάδας στρεμμάτων γῆς κατέχουν πολλοὶ πλούσιοι ἐκ τῶν βουλευτῶν τῆς Κορίνθου, καὶ μολαταῦτα δὲν πιστεύω, ὅτι αἱ παροχαὶ τὰς ὁποίας λαμβάνουσιν ἀναλόγως τῶν ἐξόδων τῆς καλλιεργείας εἶναι τόσα μεγάλα, ὥστε νὰ καταστήσουν αὐτοὺς ὑπερπλούτους. Ἔτυχε νὰ ἔχω συγγενεῖς ἰδιοκτήτας μεγάλων ἐκτάσεων γαιῶν γονιμωτάτων· ὁ Γενναῖος Κολοκοτρώνης καὶ τόσοι ἄλλοι μεγάλοι ἰδιοκτῆται τῆς Κορίνθου μ’ ἐβεβαίωσαν, ὅτι κινδυνεύουν νὰ δυστυχήσουν, διὰ τὴν ἔλλειψιν τῶν μέσων τῆς καλλιεργείας καὶ διὰ τὴν ἔλλειψιν χειρῶν· πιστεύω ἀδιστάκτως, ὅτι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἰδιοκτητῶν ἤθελον παραχωρήσει πολὺ εὐκόλως καὶ μέρος αὑτῶν τῶν γαιῶν, ἐὰν εὕρισκον μέσα καὶ χεῖρας νὰ καλλιεργήσωσι μηχανικῶς τὰς γαίας ταύτας. Δὲν κάμνω λόγον περὶ τῆς Ἠλείας, ἡ ὁποία δύναται νὰ διαθρέψῃ ἑκατομμύριον λαοῦ, οὐδὲ περὶ τῆς μεγάλης καὶ ἐκτεταμένης κοιλάδος τῆς Φθιώτιδος, ἥτις εἶναι κατὰ μέγιστον μέρος ἀκαλλιέργητος, μᾶλον ὅτι διαβρέχεται ὑπὸ τοῦ Σπερχειοῦ, καὶ ἠδύνατο νὰ ᾖναι ἡ πλουσιωτέρα ἐπαρχία τῆς Ἑλλάδος, διότι ἐκτὸς τοῦ ποταμοῦ δέχεται ὅλα τὰ ὕδατα τῶν μεγάλων ὀρέων τῆς Οἴτης, τοῦ Ὄρθρυος καὶ Τυμφριστοῦ μεταξὺ τῶν ὁποίων κεῖται, καὶ μολαταῦτα οἱ ἰδιοκτῆται τῆς εὐφόρου ταύτης ἐπαρχίας δὲν εὐτυχοῦσι, διότι δὲν ἔχουν χεῖρας εἰς τὰς ὁποίας νὰ δώσουν εἰς καλλιέργειαν τὰς γαίας ταύτας· τὸ αὐτὸ τοῦτο πιστεύω πάσχουσι καὶ ἄλλοι πολλοί, ὡς οἱ φίλοι μου Κ. Ῥούκης καὶ Ἀβέρωφ, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ παραδεχθῶσι χιλιάδας καλλιεργητὰς εἰς τὸ κτῆμά των. Μὴ παραπονεῖσθε λοιπόν· μηδὲ φοβεῖσθε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρόκειται νὰ χάσῃ μεγάλα πράγματα, ἐὰν παραχωρήσετε λιμνάζοντα ὕδατα καὶ ὄχι γαίας εἰς ἑταιρίαν, ἀφοῦ τόσαι εὔφοροι γαῖαι μένουσιν ἀκαλλιέργητοι δι’ ἔλλειψιν τῶν μέσων.

§41ΖΩΤΟΣ. Ἐγὼ παραπονοῦμαι ὅμως, διότι δὲν μ’ ἀνέφερες μεταξὺ τῶν μεγαλοϊδιοκτητῶν.

§42ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σ’ ἔχω ἐξάδελφον καὶ διὰ τοῦτο σὲ παρεσιώπησα. Ταῦτα παρ’ ἐμοῦ ἀκούοντες, Κ. Βουλευταί, μὴ προσέχετε μόνον εἰς αὐτὰ, ἀλλ’ ἔχετε τὸν νοῦν μᾶλλον εἰς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, διότι τοῦτο πρέπει νὰ κανονίσῃ τὴν ἀπόφασίν σας, καὶ ὄχι οἱ λόγοι μου, ἐὰν ἄλλοι ἐξ ὑμῶν ἀντιπροτείνωσι λόγους ὠφελιμωτέρους. Τὸ κατ’ ἐμὲ ἐχρεώστων νὰ σᾶς εἴπω ὅ,τι ὠφελιμώτερον στοχάζομαι· ὀφείλω νὰ σᾶς τὸ εἴπω, διότι οὕτω πράττων τὸ χρέος μου ἐκτελῶ· καὶ πιθανὸν ἢ ἐγὼ νὰ σωθῶ, ἢ ὑμᾶς νὰ σώσω ἀπὸ τὴν πλάνην. Μετὰ τὰ προλεχθέντα, σκόπιμον νομίζω, Κύριοι Βουλευταί, ὅπως ἀναφέρω πρὸς ὑμᾶς ὀλίγα καὶ περὶ τῶν ἐν Ἑλλάδι συνεταιρισμῶν· ὡς καλῶς γνωρίζετε πάντες, τὸ κράτος καὶ ὁ πλοῦτος τῶν μεγάλων ἐθνῶν, κύριοι, χρεωστεῖται εἰς τοὺς συνεταιρισμούς, καὶ οὐδὲ ἐγὼ, οὐδὲ ὑμεῖς ἀμφιβάλλετε, ὅτι τὰ πλεονεκτήματα τοῦ συνεταιρισμοῦ ἐννοοῦντες οἱ Ἕλληνες καὶ ἐπιθυμοῦσι καὶ ἐπιδιώκουσι τὸν συνεταιρισμόν· ἀλλὰ δὲν ἔφθασεν ἀκόμη ἡ εὐτυχὴς ἐκείνη στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν πλούσιαι Ἑλληνικαὶ Ἑταιρίαι θ’ ἀναλάβωσι τὰς μεγάλας καὶ ὠφελίμους ἐπιχειρήσεις, διὰ τῶν ὁποίων θ’ ἀνακύψωσιν ἥ τε ἐσωτερικὴ βελτίωσις τῶν κτημάτων, ἡ βιομηχανία καὶ ἐμπορία. Ἓν μόνον παράδειγμα θὰ σᾶς ἀναφέρω, καὶ ἐλπίζω νὰ σᾶς πείσω ἀναμφιβόλως περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου. Τὸ Αἴγιον γνωρίζετε ὁποίας ἔχει καρποφόρους γαίας, αἵτινες παράγουσι τὸν πλούσιον σταφιδοκαρπὸν, ἀπὸ τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ ὁποίου εἰσέρχονται πλούσια χρηματικὰ ποσὰ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ· τὸ Αἴγιον, ὡς ἐκ τῆς γεωγραφικῆς αὐτοῦ θέσεως ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ πλέον ὑγιεινὴ πόλις τῆς Ἑλλάδος.

§43Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Πλέον ὑγιεινή;

§44ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, ἡ πλέον ὑγιεινὴ, ἐὰν τὰ τέλματα δὲν ἐπροξένουν τὰ νοσήματα τῶν πυρετῶν. Τὸ Αἴγιον, κύριοι, ἐκτὸς τῶν νοσημάτων, κινδυνεύει νὰ χάσῃ καὶ ἓν μέγα μέρος τῶν πλουσίων αὑτοῦ σταφιδαμπέλων, καὶ ἰδοὺ πόθεν. Ὁ ποταμὸς Σελινοὺς ὑπερεκχειλίσας τὸ παρελθὸν ἔτος παρέσυρε χιλιάδας στρεμμάτων σταφιδαμπέλων. Οἱ κάτοικοι ἐζήτησαν τὴν συνδρομὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐξαπέστειλεν ἀξίους μηχανικοὺς ὅπως προλάβῃ τὴν ἐπανάληψιν τοῦ κακοῦ· διότι ἐὰν ὁ Σελινοὺς παρεκκλίνῃ πρὸς νέαν πάλιν διεύθυνσιν, τὸ ἐρχόμενον ἔτος χιλιάδας στρεμμάτων σταφιδαμπέλων θὰ καταστρέψῃ. Τούτων οὕτως ἐχόντων, πιστεύετε, ὅτι, ἐὰν οἱ Αἰγιαλεῖς εἶχον κεφάλαια πρόχειρα, δὲν ἤθελον συνεταιρισθῆ, ὅπως σώσωσι τὰ πολύτιμα αὑτῶν κτήματα, διὰ τὰ ὁποῖα καὶ ἐξοδεύουσι καὶ κοπιάζουσιν ἀπαύστως; Ὅταν λοιπὸν διὰ τῶν ἰδίων μέσων δὲν δυνάμεθα νὰ σώσωμεν τὰ ἕτοιμα καὶ ἀκμάζοντα κτήματά μας, πῶς θέλετε νὰ καταστήσωμεν εὔφορα τέλματα καὶ λίμνας ἀπεράντους εἰς τὴν Κωπαΐδα; Ὁ συνεταιρισμὸς λοιπὸν, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ σώσῃ τὴν χώραν τῆς Αἰγιαλείας καὶ ἴσως πολλὰς ἄλλας χώρας, δὲν εἶναι δυνατὸς, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸς ὄχι, διότι δὲν ὑπάρχει τὸ ἀγαθὸν πνεῦμα τοῦ συνεταιρισμοῦ εἰς τοὺς συμπολίτας μας, ὄχι, διότι ἀγνοοῦσι τὴν μεγάλην δύναμιν, τὴν ὁποίαν οἱ συνεταιρισμοὶ παρέχουσιν, ἀλλὰ διότι δὲν ἀπέκτησαν εἰσέτι τὰ ἀναγκαῖα κεφάλαια ὅσα ἀναγκαιοῦσι διὰ τοὺς συνεταιρισμούς. Ἐν τούτοις μὴ λησμονήσατε, ὅτι δικαιολογημένως δὲν ἀπεκτήσαμεν εἰσέτι τ’ ἀναγκαῖα, κεφάλαια καὶ οὐδεὶς πρέπει νὰ μᾶς κατηγορήσῃ διὰ τοῦτο, δικαίως σκεπτόμενος, διὰ τοὺς ἑξῆς λόγους. Ὅταν ὁ Ἰμβραὴμ Πασσᾶς ἀπεδιώχθη τῆς Πελοποννήσου, μ’ ἐδιηγήθησαν οἱ τοῦ μεγάλου ἀγῶνος γέροντες ἀγωνισταὶ, ὅτι αἱ περισωθεῖσαι οἰκοδομαὶ ἠριθμοῦντο εἰς τὰ δάκτυλα, οἱ ἐλαιῶνες ἢ εἶχον γίνει πυρίφλεκτοι ἢ εἶχον κατατακοπῆ, αἱ σταφιδάμπελοι εἶχον καταστραφῆ, πᾶσα δὲ τῆς γῆς ἡ ἐπιφάνεια ἐκαλύπτετο ὑπὸ τῶν φρικτῶν τῆς ἐρημώσεως πέπλων, καὶ μολαταῦτα ἐντὸς 40 καὶ μόνον ἐτῶν ἡ Πελοπόννησος μετεβλήθη εἰς μέγαν κῆπον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου μεγάλαι καὶ πλούσιαι πόλεις ἐκ τῶν ἐρειπίων αὐτῶν ἀνῳκοδομήθησαν· ἡ δραστηριότης λοιπὸν τῶν συμπολιτῶν μας εἶναι ἀξία θαυμασμοῦ, καὶ δὲν δύναται δικαίως κανεὶς νὰ κατηγορήσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι παρέλειψε κανὲν μέσον, ὅπως ἐπαναφέρῃ τὸν τόπον εἰς τὴν ὑπάρχουσαν εὐτυχίαν ἐκ τῆς φρικωδεστέρας καταστροφῆς. Ἀλλ’ ὅπως γίνωσι ταῦτα πάντα, ἔπρεπε πᾶσα πρόσοδος νὰ ἐξοδεύεται ἀμέσως εἰς τὴν γῆν, ἐκ τῆς ὁποίας προῆλθεν, ὅπως βελτιώσῃ καὶ ἐπεκτείνῃ τὰ κτήματα. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περισσεύσουν κεφάλαια, μὲ τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ σχηματισθῶσι συνεταιρισμοὶ, οἱ ὁποῖοι νὰ ἀναλαμβάνωσιν ἐπωφελεῖς ἐπιχειρήσεις. Κατόπιν ὅλων τούτων τῶν μεγάλων ἀληθειῶν καὶ τῆς γνώσεως τῶν πραγμάτων καὶ τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα πάντες γνωρίζομεν εἰς τὸ μικρὸν τοῦτο κράτος, δὲν δύναμαι νὰ συμβιβάσω τὴν εὐθύτητα καὶ τὴν εἰλικρίνειαν μὲ τὴν ἐλπίδα, ἣν μᾶς παρουσιάζουσί τινες περὶ σχηματιζομένης δῆθεν Ἑλληνικῆς ἑταιρίας, ἡ ὁποία, μᾶς λέγουσιν, ἐντὸς ὀλίγου θὰ καταθέσῃ 28 τοὐλάχιστον ἑκατομμύρια δραχμῶν, διὰ τῶν ὁποίων θ’ ἀποξηράνῃ τὴν Κωπαΐδα. Εἴθε νὰ ἦτο τοῦτο ἀλήθεια, εἴθε νὰ ὑπάρχῃ πιθανότης, ὅτι θέλει σχηματισθῆ τοιαύτη ἑταιρία, θέλω πρῶτος προτείνει ὅπως ἄνευ ὅρου παραχωρήσετε δωρεὰν τὴν Κωπαΐδα ὁλόκληρον ὡς κτῆμα αὐτῆς ἀναφαίρετον. Ποῦ εἶναι ὅμως ἡ ἑταιρία αὕτη; θὰ σχηματισθῇ, λέγουσι· πολὺ πιθανόν· ἀλλ’ ἐὰν ἐρωτήσωμεν αὐτοὺς τί θὰ γίνῃ, ὅταν δὲν σχηματισθῇ ἄλλη ἑταιρία, μᾶς ἀποκρίνονται θὰ ἔλθῃ ἄλλη ἑταιρία, διότι πολλαὶ ἑταιρίαι ἐν Εὐρώπῃ ὑπάρχουσιν. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχωσι, Κύριοι, πολλαὶ ἐν Εὐρώπῃ ἑταιρίαι, ὑπάρχουν ἄλλοι τόποι μὲ λίμνας καὶ τέλματα, ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι ἐπιχειρήσεις, ἐκτὸς ἐὰν νομίζωσιν, ὅτι ὅλος ὁ κόσμος ἔχει τὴν προσοχήν του καὶ τὰς ἐλπίδας αὐτοῦ ἐστραμμένας πρὸς μόνην τὴν Κωπαΐδα, χάριν τῆς ὁποίας ὅλα τὰ κεφάλαια θὰ μένωσι διὰ τοῦτο νεκρὰ μέχρις ὅτου συγκροτηθῇ ἡ Ἑλληνικὴ ἑταιρία, δηλαδὴ ἐπ’ ἄπειρον. Ἰδοὺ λοιπόν, Κύριοι, ὅτι καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην σπουδαῖον πάλιν παρουσιάζεται τὸ προκείμενον ζήτημα, διότι, ἐάν, εἰς τοιαύτας ἐλπίδας στηριζόμενοι, ἀποβάλωμεν συγκεκροτημένην καὶ πλουσίαν ἑταιρίαν, φοβοῦμαι μήπως μεγάλως μετανοήσωμεν, ὑπηρετοῦντες ἀντὶ τοῦ κοινοῦ καλοῦ οὐτιδανὰς κενοδοξίας πρὸς χάριν ξένων συμφερόντων, παραβλάπτοντες μεγάλως τὴν πατρίδα. Κύριοι, δὲν διστάζω οὐδὲ ἐπὶ στιγμὴν νὰ ἔλθω εἰς συναγωνισμὸν μετὰ τῶν ἀντιφρονούντων· δὲν θέλω διστάσει προσέτι οὐδὲ νὰ ὑποκύψω εἰς ὅ,τι παρουσιασθῇ ἐπωφελέστερον· ἐστὲ ὅμως βέβαιοι, ὅτι δὲν θέλω ὑποχωρήσει οὐδέποτε εἰς κἀμμίαν ἰδέαν, ἡ ὁποία κατὰ τὴν πεποίθησίν μου δύναται νὰ παραβλάψῃ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, διότι φρονῶ, ὅτι οὕτω πρέπει νὰ πολιτεύωμαι. Ἑπομένως διακηρύττω ἀπὸ τοῦδε, ὅτι θέλω λάβει καὶ δευτέραν φορὰν τὸν λόγον, καὶ τρίτην, ἐὰν ἡ Βουλὴ δείξῃ πρὸς ἐμὲ τὴν συνήθη εὐμένειαν αὐτῆς, ἐὰν νομίσω συμφέρον τῇ πατρίδι ν’ ἀναπτύξω περισσότερον τὰς ἰδέας μου ἢ νὰ προσθέσω πᾶν ὅ,τι μέχρι τοῦδε δὲν ἠδυνήθην νὰ συμπεριλάβω εἰς τὸν λόγον μου τοῦτον. Μάλιστα διὰ τὴν αἰτίαν ταύτην ὑπεστήριξα πρὸ πάντων τὸ εὐρὺ τῆς συζητήσεως, ὅπως δι’ αὐτῆς δυνηθῶμεν νὰ ἀνταλλάξωμεν ἡσύχως καὶ ἐπωφελῶς τὰς ἰδέας μας, ἵνα μὴ πλανηθῶμεν πλάνην ἀνεπανόρθωτον καὶ ζημιώδη εἰς τὸ μέγα τοῦτο καὶ ζωτικὸν ζήτημα, εἰς τὸν ὁρίζοντα τοῦ ὁποίου ἀναφαίνονται, ὡς δὲν λανθάνομαι, αἱ τόσον ὀλέθριαι διὰ τὸν ἀτυχῆ τοῦτον τόπον ξέναι ῥᾳδιουργίαι, αἵτινες ὑπεκκαίουσαι τὰς φιλοδοξίας πολλάκις παρεμπόδισαν τὴν πρόοδον τοῦ τόπου. Εἴθε αἱ ὑποψίαι μου αὗται μὴ ὑποστηριχθῶσιν ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Ἀπέδειξα, Κύριοι Βουλευταί, πόσον ἀποβαίνει ἐπικίνδυνον διὰ τὴν ὀρθὴν τῆς Βουλῆς ἀπόφασιν ἡ βάσις τῶν ὑποθετικῶν λογαριασμῶν τῶν τε ἐξόδων διὰ τὴν καλλιέργειαν τῶν γαιῶν, καὶ τῶν παροχῶν τῶν ἐκ τῆς καλλιεργείας προερχομένων· ἀπέδειξα μάλιστα, ὅτι τελεία δύναται νὰ προέλθῃ ἀνατροπὴ τῶν λογαριασμῶν τούτων, ὑποστηριχθεὶς μάλιστα καὶ ὑπὸ τῆς ὁμολογίας τοῦ Κ. Λυκούργου Κρεστενίτου. Πλὴν ἔπρεπε νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχήν σας καὶ ἐπὶ τῶν ὅρων μὲ τοὺς ὁποίους ἡ ἑταιρία θέλει ἐπιχειρήσει τὴν καλλιέργειαν. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, δὲν γνωρίζω ποῖον εἶδος καλλιεργείας θὰ ἐκτελέσῃ ἡ ἑταιρία εἰς τὴν ἀποξηρανθησομένην αὐτὴν λίμνην. Τούτου δὲ ἀγνοουμένου, πῶς θέλετε παραδεχθῇ ὡς πιθανὰ ἢ μὴ πιθανὰ τὰ ἔξοδα ταῦτα, ἢ ἐκεῖνα, ὅσα ὑπολογίζουσιν ὁ μὲν καὶ ὁ δὲ, χωρὶς νὰ γνωρίζετε οὔτε τὸ εἶδος, οὔτε τὸν τρόπον τῆς ἐφαρμοσθησομένης καλλιεργείας; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, δὲν θέλετε ὑπολογίσει καὶ τὰ ἔξοδα τῆς συντηρήσεως τοῦ καλλιεργηθησομένου καὶ ἐκτεταμένου τούτου ἐδάφους; ἢ νομίζετε, ὅτι διὰ τὴν ἐτησίαν συντήρησιν αὐτοῦ τοῦ ἐδάφους δὲν θὰ ἐξωδεύετο μέγα ποσὸν χρημάτων; Ναὶ, διότι καὶ ἀφοῦ ἀκόμη ἀποξηρανθῇ ἡ Κωπαῒς, τὰ ἐκ τῶν ὀρέων συντρέχοντα ὕδατα δύνανται ν’ ἀποπνίξωσι πᾶν σπέρμα ἐντὸς τοῦ ἀποξηρανθέντος χώρου, ἐὰν καθημέραν τὰ ὑδραυλικὰ ἔργα δὲν διατηροῦνται ἀπαύστως εἰς κατάστασιν ἱκανὴν νὰ μετοχετεύωσι τὰ ὕδατα ἀσφαλῶς διὰ τῆς καλλιεργουμένης πεδιάδος, ἐμποδίζοντα τὴν κατάκλυσιν τῶν καλλιεργημένων γαιῶν· καὶ ἡ συντήρησις τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων ἀπαιτεῖ δαπάνας, τὰς ὁποίας τόσον εὐκόλως δὲν δύναταί τις νὰ ὑπολογίσῃ οὐδὲ κατὰ προσέγγισιν, διότι καὶ τὰ ἔργα ὑπόκεινται εἰς φθορὰν, καὶ οἱ ὄμβροι εἰς ἀστασίαν. Ἐκ τούτων ὅλων ὁρμώμενος, Κύριοι βουλευταὶ, θαῤῥῶν, συμβουλεύω ὑμᾶς, ν’ ἀποκρούσητε τοὺς ψευδεῖς τῆς πιθανότητος ὑπολογισμοὺς, μὲ τοὺς ὁποίους νομίζουσιν, ὅτι θέλουν σᾶς πλανήσει διὰ τοῦ ἐκ τῆς ἀβεβαιότητος φόβου. Ναὶ, πιστεύσατε τοὺς ἐναντίους, Κύριοι, ἀλλὰ ζητήσατε παρ’ αὐτῶν θετικὰς ἀποδείξεις· ἄλλως μὴ δέχεσθε νὰ ζημιωθῇ ἡ Πατρὶς καὶ νὰ δυστυχῶσιν αἰωνίως οἱ κάτοικοι τῆς Λεβαδείας, οἱ ὁποῖοι θέλουσι τύχει πλησίον τῆς ὑγείας, τὴν βιομηχανίαν, τὸ ἐμπόριον, τὴν γεωργίαν καὶ μάλιστα ἐξ ἀνάγκης θ’ ἀναπτυχθῶσι· θέλουσι τύχει κεφάλαια, διαρκῆ δὲ καὶ πλουσίαν ἐργασίαν καὶ παντοειδῆ φέρουσαν. Ἀλλὰ λέγουν τινὲς πρὸς ὑμᾶς, Κύριοι, ὅτι ηὔξησεν ἐπὶ πολὺ ὁ πληθυσμὸς τῆς Λεβαδείας, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἐργασία κατέστη πολὺ εὐθηνοτέρα, ὥστε καὶ τὰ ἔξοδα τῆς καλλιεργείας τῆς ἀποξηρανθησομένης λίμνης θ’ ἀποβῶσιν εὐθηνότερα. Ηὔξησε, καὶ εὔχομαι ν’ αὐξήσῃ ἐπὶ πολὺ ἀκόμη· ἀλλὰ δύνασθε ν’ ἀποδείξητε, ὅτι οἱ κάτοικοι τῆς Λεβαδείας ἵστανται σήμερον μὲ δεδεμένας τὰς χεῖρας, ἀμελοῦντες τὰ ἴδια αὑτῶν πλούσια κτήματα καὶ προσδοκῶντες τὴν ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος, ὅπως ἐργασθῶσι πρὸς ὄφελος τῆς ἑταιρίας καὶ μὲ ἰδικήν των ζημίαν. Πολὺ ἁπλοῦς ὑποθέτουσι καὶ ὑμᾶς, Κύριοι, καὶ τοὺς κατοίκους Λεβαδείας οἱ λέγοντες τὰ τοιαῦτα· ἀλλὰ τίς πιστεύει εἰς ταῦτα; Διελθὼν τὴν Λεβαδείαν, Κύριοι, εἶδον εἰς αὐτὴν ἀπείρους γαίας, ἀπείρους ἐκτάσεις διαβρεχομένας ὑπὸ πολλῶν ποταμῶν κατερχομένων ἀπὸ τοῦ Παρνασσοῦ καὶ τοῦ Ἑλικῶνος. Εἶδον δὲ πολλὰς ἐκ τῶν γαιῶν ἐκείνων ἀκαλλιεργήτους, βεβαίως ἐξ ἐλλείψεως χειρῶν, καὶ οὐχὶ ἐξ ὀκνηρίας· ὑπάρχει ἐκεῖ ἄρα πλεονάζουσα γῆ πρὸς καλλιέργειαν ἀναλόγως τοῦ μικροῦ πληθυσμοῦ. Ἀλλ’ ἐάν τινὲς ἀμφιβάλλωσι περὶ τούτου, ἂς ἀκούσωσι τὰς ἐκ τῆς ἱστορίας ἀποδείξεις. Ἠξεύρετε, ὅτι πέριξ τῆς Κωπαΐδος λίμνης ἄλλοτε διετηροῦντο ὁλόκληρα βασίλεια καὶ πόλεις μεγάλαι καὶ πολυαρίθμως οἰκούμεναι, αἵτινες μόναι συνετήρουν καὶ παρέταττον ἀξιομάχους στρατοὺς, ὡς ὁ Ὀρχομενὸς, ὁ πλοῦτος τοῦ ὁποίου εἶναι πολυθρύλλητος ἐν τῇ Ἰλιάδι· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ἡ Λεβαδεία, ἡ Χαιρώνεια, ἡ Καρύνεια, αἱ Ἁλαλκομεναὶ, ἡ Ἁλίαρτος, καὶ πολλαὶ ἄλλαι μικρότεραι, ὀλιγανθρωπότεραι καὶ ἐξ αὐτῶν ἐξαρτώμεναι πόλεις κατεῖχον τὰς ὄχθας τῆς Κωπαΐδος ὑπὸ τὸ Τιλφώνιον ὄρος, τὸ σήμερον σχηματίζον τὸ ἱστορικὸν στενὸν τῆς Πέτρας. Βλέπετε λοιπὸν πόσαι καὶ ὁποῖαι πόλεις ἔκειντο ἄλλοτε πέριξ τῆς Κωπαΐδος. Καὶ ἡ Κωπαῒς ὑπῆρχεν, ὡς καὶ σήμερον, ἀλλὰ μολαταῦτα οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ἦσαν ὑπέρπλουτοι μάλιστα, διότι ἦσαν πολλοὶ καὶ ὡς ἐκ τούτου εἰργάζοντο καλῶς καὶ πᾶσαν τὴν χώραν. Καὶ λοιπὸν εἰς τὴν χώραν εἰς ἣν ἔζων τόσον πλουσίως ἄλλοτε τοσαῦται μυριάδες κατοίκων, θέλετε νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ζήσωσι μόνον μύριοι σήμερον; ὄχι οἱ ἐναντίον τῶν μαθηματικῶν ἐνδείξεων ἰσχυρισμοὶ εἶναι παράλογοι, ἑπομένως ἀνάξιοι τῆς προσοχῆς σας, Κύριοι. Λέγων δὲ ταῦτα δὲν ἰσχυρίζομαι, ὅτι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν δὲν εἶχον αἰσθανθῆ, ὅτι ἡ Κωπαῒς ἔπρεπε νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὴν γεωργίαν, καὶ ὄχι εἰς τοὺς ἐγχέλεις καὶ τὰς βδέλλας, τῶν ὁποίων τὴν καταστροφὴν τόσον πολὺ ἐθρήνησάν τινες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου.

§45ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ ἰατροὶ πρὸ πάντων.

§46ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πιστεύω ἀδιστάκτως, ὅτι καὶ οἱ ἀρχαῖοι ἤθελον ν’ ἀποδώσωσι τὴν καλυπτομένην γῆν μᾶλλον εἰς τὴν γεωργίαν, παρὰ εἰς τοὺς βατράχους, τῶν ὁποίων τὴν μουσικὴν καὶ τὰ κοάσματα ἀπεστρέφοντο· μαρτυροῦσι μάλιστα ὑπὲρ ἡμῶν τὰ ἀρχαῖα ἔργα, τὰ ἔτι σωζόμενα, καὶ ἡ ἀναφερομένη ὑπὸ τῶν διαφόρων συγγραφέων τεχνητὴ ὑπόνομος, δι’ ἧς τὰ ὕδατα ἐκῤῥέουσιν ἔτι καὶ νῦν ἀσθενῶς εἰς τὸν Εὐβοϊκὸν πορθμόν· ἴσως οἱ τότε κάτοικοι τῶν πέριξ τῆς Κωπαΐδος πόλεων ἐπεθύμουν καὶ ἐκεῖνοι τὴν ἀσφαλῆ ἀποξήρανσιν τῆς λίμνης, ἀλλὰ διὰ τὴν τότε ἀτέλειαν τῆς μηχανικῆς, καὶ δι’ ἔλλειψιν χρημάτων, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ φθάσωσιν εἰς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Ὅτε ὁ μέγιστος τῶν κατακτητῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦ Κόσμου, Ἀλέξανδρος ὁ τῆς Μακεδονίας, ἀπεφάσισε νὰ ἀποξηράνῃ τὴν Κωπαΐδα λίμνην, ἀναθέσας τὴν ἐπιχείρησιν εἰς τὸν τότε περίφημον μηχανικὸν Κράτην, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ Παυσανίου, ὁ Κράτης ἐκτελῶν τὰς προθέσεις τοῦ Μεγάλου κατακτητοῦ ἐπεχείρισε τὸ ἔργον, ἀρχίσας τὴν διάτρησιν τοῦ Πτώου ὄρους. Τὰ ἔργα τοῦ Κράτους σώζονται πλήρη ἔτι καὶ νῦν, καὶ δύνασθε νὰ παρατηρήσητε ταῦτα εἰς τὴν ὑπὸ τοῦ σοφοῦ Σωβὰζ διαχαραχθεῖσαν κατατομὴν τοῦ ὄρους τούτου εἰς τὸ ἀνὰ χεῖράς μου σχέδιον. Ἀλλὰ δυστυχῶς ὁ Κράτης δὲν ἠδυνήθη νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον αὑτοῦ, στασιασάντων τῶν Βοιωτῶν· πιθανὸν μετὰ τὸν θάνατον τοῦ μεγάλου Ἀλεξάνδρου, τοῦ ὁποίου ἡ ἄπειρος φιλοδοξία ἤθελε νὰ διαιωνίσῃ καὶ διὰ τοῦ ἔργου τούτου τὴν μάχην τῆς Χαιρωνείας, εἰς τὴν ὁποίαν ἔλαβε τόσον ἔνδοξον μέρος ὁ Ἀλέξανδρος ὑπὸ τὸν πατέρα αὑτοῦ Φίλιππον, καὶ ἥτις ἔθεσε τὰ θεμέλια τῆς κοσμοκρατορίας τῶν Μακεδόνων καὶ τοῦ μεγαλείου αὐτῶν, ἠθέλησε, λέγω, βεβαίως πλησίον τῆς θέσεως ἐκείνης νὰ κατασκευάσῃ διὰ τῆς τέχνης ἔργον ἐπίσης ἄξιον τῆς μνήμης τῶν αἰώνων· καὶ διὰ τοῦτο ἀκόμη εἰς τὴν Χαιρώνειαν κειμένην εἰς τὰς ὄχθας σχεδὸν τῆς Κωπαΐδος ἀνήγειραν καὶ κολοσσαῖον Λέοντα, οὗτινος σώζονται ἀκόμη τὰ τρίμματα μεταξὺ τοῦ ἔτι καὶ νῦν σωζομένου θεάτρου τῆς πόλεως καὶ τῆς ὄχθης τῆς Κωπαΐδος. Ἐπανερχόμενος εἰς τὴν πρώτην ἰδέαν μου, Κύριοι, ἐπαναλέγω, ὅτι καὶ ἐκεῖνοι οἱ τότε κάτοικοι ᾐσθάνθησαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος, ἀλλὰ μόλα ταῦτα μὴ δυνάμενοι δι’ ἔλλειψιν χρημάτων εἶχον παραιτηθῆ τοῦ μεγάλου ἔργου, τὸ ὁποῖον οὐδὲ ἡ διαταγὴ τοῦ μεγίστου τῶν κατακτητῶν ἐπεραίωσεν. Ἡ φιλοδοξία κατὰ τὴν ἀρχαιότητα πολλάκις ἐζήτει νὰ κορέσῃ τὴν δίψαν αὑτῆς εἰς μεγάλας κατασκευὰς ἀντὶ τῶν καταστροφῶν· οὕτως ὁ Νέρων ἐπεχείρησε νὰ κόψῃ τὸν ἰσθμὸν τῆς Κορίνθου, καὶ 30 χιλιάδας στρατοῦ στρατοπεδεύσας καταλλήλως ἤρξατο τοῦ ἔργου τῆς τομῆς, ἀλλὰ περιστάσεις ἄλλαι καὶ στάσις ἐν τῇ Ῥώμῃ ἠνάγκασαν τὸν βδελυρὸν ἐκεῖνον τύραννον νὰ παραιτηθῇ τοῦ ἔργου. Ἐκεῖνος, ὅστις περιῆλθε τὴν Κόρινθον, εἶδεν ἔτι καὶ νῦν βεβαίως τὰ σωζόμενα ἴχνη τοῦ μεγάλου ἔργου, ὅπερ εἶχεν ἐπιχειρήσει ὁ αὐτοκράτωρ Νέρων. Μόλα ταῦτα οὐδὲ οἱ μεγάλοι ἐκεῖνοι ἡγεμόνες ἕνεκα τῶν περιστάσεων, οὐδὲ οἱ κάτοικοι τῆς Βοιωτίας δι’ ἔλλειψιν χρημάτων, ἠδυνήθησαν ν’ ἀποξηράνωσι τότε τὴν Κωπαΐδα, εἰς ἡμᾶς δὲ ποῖος ἄλλος ἐκτὸς τῆς ἑταιρίας θέλει παρέξει τὰ μέσα τῆς ἀπαξηράνσεως, ἢ ποῖος θέλει μᾶς φέρει τὰ ἀναγκαῖα χρήματα;

§47ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ὁ χρόνος.

§48ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ χρόνος; — ἀλήθειαν λέγεις, ὁ χρόνος φέρει· ἀλλὰ καὶ ἀφαιρεῖ τὰ καλά· ὁ χρόνος φέρει ἀποτελέσματα λαμπρὰ εἰς τοὺς νοῦν ἔχοντας, καὶ διὰ τοῦτο ἂς ὠφεληθῶμεν ἀπὸ τὸν χρόνον, ἄλλως ὁ χρόνος θὰ καταφάγῃ καὶ σὲ καὶ ἐμὲ, καὶ ἐν τούτοις ἡ Κωπαΐς θέλει μείνει αἰωνίως κτῆμα τῶν βατράχων. Ὁ χρόνος εἶναι λέξις, περὶ τῆς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ λαλῶσιν ἀδιαφόρως τὰ ἔθνη, ἐὰν ἐπιθυμῶσι τὴν εὐπραγίαν αὑτῶν, διότι ὁ χρόνος κακῶς διαχειριζόμενος ἀποβαίνει Κρόνος, ὅστις ἀνωφελῶς κατατρώγει τὸ πᾶν, ὡς θέλει καταφάγει καὶ ἡμᾶς, ἐνόσῳ τὰ πάθη χειραγωγοῦσι τὰ ἔργα ἡμῶν, καὶ οὐχὶ τὸ ἱερὸν τοῦ πατριωτισμοῦ αἴσθημα, ὅπερ δὲν ὑπαγορεύει παρὰ μόνος ὁ ὑπολογισμὸς καὶ ἡ συνετὴ αὐτοῦ ἐκτέλεσις. Ἀλλὰ τί λέγω; Σεῖς ἐπικαλεῖσθε τὸν χρόνον. Ἰδοὺ λοιπὸν ὁ χρόνος καὶ οἱ αἰῶνες σᾶς παρουσιάζουσι τὰ μέσα τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος· διατὶ δὲν ὠφελεῖσθε ἐκ τῶν πλεονεκτημάτων τοῦ χρόνου; Κύριοι, ἂς ὑποθέσωμεν διὰ μίαν στιγμὴν, ὅτι τὸ εὔφορον καὶ μέγα πεδίον τῆς Κωπαΐδος ὡς ἐκ θαύματος ἀπεξηράνθη, καὶ ὅτι ἡ ἑταιρία αὐτὴ τὸ κατέλαβε καὶ τὸ καλλιεργεῖ· προσέτι ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι αἱ γαῖαι εἶναι θαυμασταὶ καὶ μεγάλης παραγωγῆς· δὲν μοὶ λέγετε, σᾶς παρακαλῶ, τὶ θέλομεν ζημιωθῆ ἡμεῖς, ἐὰν τὸ θαῦμα τοῦτο ἐκτελεσθῇ εἰς τὰς ἡμέρας μας καὶ ἴδωμεν τὰς γαίας τῆς Κωπαΐδος μεταβαινούσας ἀπὸ τοὺς βατράχους εἰς τὴν καλλιέργειαν; Ἀληθῶς ἡ ἑταιρία θὰ λάβῃ 80 χιλιάδας στρεμμάτων, ἀλλὰ τὸ ὑπόλοιπον ἡμεῖς· πλὴν λέγετε, ἡμεῖς θὰ γίνωμεν κύριοι τοῦ ὑπολοίπου μετὰ 100 χρόνους· ἔστω, ἀλλ’ εἰς αὐτὸ τὸ χρονικὸν διάστημα δὲν θέλομεν λαμβάνει τὴν ἐπικαρπίαν; Καὶ ἐὰν ἡ γῆ αὕτη μεταβῇ ἀπὸ σήμερον εἰς τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου, καὶ τότε τὸ δημόσιον δὲν θέλει ἀπολαμβάνει πάλιν τὸ αὐτὸ δικαίωμα τῆς ἐπικαρπίας;

§49ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν ἔγγειον φόρον.

§50ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἀλλ’ ἰσχυρίζεσθε, ὅτι 10 ἔτη θὰ ἔχῃ ἡ ἑταιρία τὸ δικαίωμα τῆς ἀσιδοσίας. Ναί· πλὴν ἐμελετήσατε πόσα ἔτη χρειάζεται ἵνα ξηρανθῇ ἡ λίμνη, ἀφοῦ διατρηθῇ τὸ ὄρος, καὶ κατασταθῶσιν αἱ γαῖαι τῆς Κωπαΐδος καλλιεργήσιμοι; 3 λέγει ὁ Κ. Παπαγεωργίου, 5 ἰσχυρίζονται ἕτεροι· πλὴν δὲν βλέπω, ἐὰν δὲν χρειασθῶσι καὶ 9· καὶ ταῦτα σᾶς λέγω, λαβὼν τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας ἐξ εἰδημόνων ἀνδρῶν, οἵτινες μ’ ἐβεβαίωσαν, ὅτι μετὰ 9 ἢ 8 τοὐλάχιστον ἔτη ἡ γῆ τῆς Κωπαΐδος θέλει κατασταθῆ γενικῶς καλλιεργήσιμος. Ὁ φόβος ὅθεν τῆς ἀμέσου παραγωγῆς πίπτει ἀφ’ ἑαυτοῦ· πλὴν καὶ ὁ φόβος τῆς ὑπερμέτρου παραγωγῆς, θέλετε πεισθῆ, ὅτι εἶναι ἀβάσιμος, προσέχοντες εἰς τὰ ὁποῖα θέλω σᾶς ὑποβάλλει ἀμέσως παραδείγματα. Παροχθίως τῆς λίμνης (ὡς ἡ ἐπιτροπὴ μ’ ἐβεβαίωσεν), ὁ Κ. Νέγρης καλλιεργεῖ ἀγροὺς ἰδιοκτήτους, ἐκ τῶν ὁποίων ὡς ὁ ἴδιος ὁμολογεῖ μετριώτατα ἀπολαμβάνει· ὁ δὲ Κ. Βακάλογλους ἀνέλαβε νὰ ἐκχερσώσῃ γαίας τινὰς εἰς τὰς ὄχθας τῆς λίμνης, θεωρουμένας λίαν παραγωγικὰς, καὶ κινδυνεύει μεγάλως νὰ ζημιωθῇ· ἐὰν λοιπὸν τὰ παρόχθια τῆς λίμνης θεωρούμενα ὡς τὰ μᾶλλον παραγωγικὰ ἦναι τοιαῦτα, ποῦ ἄρα κεῖνται οἱ ἀγροί, οἱ ὁποῖοι θέλουσι παράξει τὰς χιλιάδας κοιλῶν; ποῦ κεῖνται ἐκεῖνα τὰ στρέμματα, ἅτινα ἐν τῇ φαντασίᾳ τιμῶνται ἀντὶ 1,000 καὶ 800 δραχμῶν; Τὸ χωρίον Μούλκι τοῦ Κ. Κριεζώτη θεωρούμενον ὡς τὸ εὐφορώτερον τμῆμα τῆς Κωπαΐδος, πωληθὲν παρ’ αὐτοῦ εἰς τοὺς κατοίκους, μόλις ἐξετιμήθη, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ Κ. Κριεζώτου, εἰς 100 δραχμὰς τὸ στρέμμα· ποῦ λοιπὸν κεῖνται οἱ ἀγροὶ, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ῥέωσιν ὁ χρυσὸς καὶ ὁ ἄργυρος εἰς τὴν ἑταιρίαν; εἰς τὸ βάθος τῆς λίμνης ἴσως· πλὴν ἐὰν μελετήσητε τὰ περὶ τελματωδῶν γαιῶν, θέλετε ἀλλάξει βεβαίως τὴν διεύθυνσιν τῆς φαντασίας ὑμῶν καὶ ἠθέλατε ἀνακράξει· εἴθε νὰ ἦσαν τοιαῦτα! διότι τότε ἡ μὲν ἑταιρία ἤθελεν ὠφελεῖται πολλὰ, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἐπίσης ἠθέλαμεν ὠφεληθῆ πολλά. Τώρα ὅμως τί ὠφελούμεθα; ἐγχέλεις, ἀληθῶς γλυκεῖς, βδέλλας, ὀλίγην ψάθην διὰ τὴν κατασκευὴν σαγμάτων, ἀφθόνους πυρετοὺς, τὸν ἐκ τοῦ πυρετοῦ τριγμὸν τῶν ὀδόντων, καὶ τὸν θάνατον τῶν ἀτυχῶν συμπολιτῶν μας τῶν κατοικούντων τὰ παρόχθια τῆς λίμνης. Περὶ δὲ τοῦ σημερινοῦ εἰσοδήματος; ἄ! μὴ ἐρωτᾶτε ἐμὲ περὶ τούτου, ἀλλὰ τὸν ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν, ἀπὸ τὸν ὁποῖον θέλετε πληροφορηθῆ, ὅτι ἀπολαμβάνομεν 11,000 δραχμῶν. Καὶ ταύτας ἐκ τῶν βδελλοθηρῶν. Ἄ! ἂν ἐβλέπατε ἐκείνους, τοὺς ὁποίους καλοῦμεν βδελλοθήρας, ἠθέλατε σπεύσει νὰ ἀπαλλάξητε τὰ δυστυχῆ ἐκεῖνα ὄντα ἀπὸ τὴν θήραν τῶν βδελλῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἅπαξ εἰσελθόντα ἀδυνατοῦσι νὰ ἐξέλθωσι πλέον ὡς ἐξαγριούμενα καὶ κατὰ τὸ σχῆμα μεταμορφούμενα τερατωδῶς ἕνεκα τοῦ βίου, τὸν ὁποῖον διάγουσιν. Ἰσχυρίζονται οἱ ἀντιφρονοῦντες, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θέλει χάσει τόσας γαίας εὐφόρους, ἐὰν παραχωρηθῇ ἡ Κωπαῒς εἰς τὴν ἑταιρίαν· ἀλλὰ ποίας ἐννοοῦσι γαίας; τὰς πρὸ αἰώνων κεκαλυμμένας ὑπὸ τῶν ὑδάτων, ἐὰν αὗται δὲν ἐκκαλυφθῶσι διὰ τῶν ἐξόδων αὐτῆς τῆς ἑταιρίας; ἀλλὰ καὶ τὴν γνώμην ταύτην παραδεχόμενοι ὡς ἀληθῆ, ἐρωτῶ αὐτοὺς· ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει ἀπείρους ἐκτάσεις ἀκαλλιεργήτους ἐκτὸς τῶν ὑδάτων εὑρισκομένας; ἐπικαλοῦμαι ὑπὲρ τῶν λόγων μου τὴν μαρτυρίαν τοῦ γέροντος Λυκούργου, ὅστις δύναται νὰ σᾶς πληροφορήσῃ πόσαι χιλιάδες στρεμμάτων εὐφόρων γαιῶν ὑπάρχουν εἰς τὴν ἐπαρχίαν Ἠλείας, καὶ μετὰ πόσης εὐχαριστήσεως οἱ κάτοικοι τῆς Ἠλείας ἤθελον δεχθῆ ἑταιρίαν γεωργικὴν εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη, πρὸς τὴν ὁποίαν ἤθελον εὐχαρίστως παραχωρήσει πρὸς ἀγορὰν τὰς ἀπείρους αὐτὰς ἐκτάσεις. Ἔχομεν γαίας ἀπείρους; ἔχομεν, ἀλλ’ εἰπέτε τὴν ἀλήθειαν, δὲν ἔχομεν χεῖρας, δὲν ἔχομεν κεφάλαια, δὲν ἔχομεν βιομηχανίαν, δὲν ἔχομεν τέχνας· καὶ ἐνῷ μᾶς παρουσιάζεται σήμερον ἡ εὐκαιρία, ὅπως ἀποκτήσωμεν ταῦτα πάντα, τ’ ἀποκρούομεν ἄνευ λόγου χάριν πολιτικῶν συμφερόντων μὲ τὰ ὁποῖα συνήθως ἀναμιγνύομεν ἐξ ἀπειρίας πολιτικῆς τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα· οὕτω δὲ πράττοντες νομίζομεν, ὅτι ὑπηρετοῦμεν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν διστάζω νὰ παραδώσω τὴν γνώμην μου εἰς τὴν ἱστορίαν, ἂς μὲ κρίνῃ αὕτη κατὰ τὴν ἀλάνθαστον αὐτῆς δικαιοσύνην, καὶ θέλω μείνει εὐχαριστημένος. Κύριοι! Σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὴν τόσην προσεκτικὴν ὑπομονὴν μὲ τὴν ὁποίαν εὐηρεστήθητε νὰ μὲ ἀκροασθῆτε· κατὰ τὴν μετ’ εἰλικρινοῦς φροντίδος γενικὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τῆς Κωπαΐδος, ἐπεσκέφθημεν ἀληθῶς ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν μετὰ προσοχῆς τὸ ζήτημα, ἐξετάζοντες πᾶν ὅ,τι ἦτον ἀνθρωπίνως δυνατὸν. Ἐὰν ὅμως ἄλλοι γνωρίζωσιν ἀντικείμενα σπουδαιότερα, ἐὰν ἄλλοι ἔχωσι γνώμας πρακτικωτέρας, ὀφείλουσι νὰ τὰς ἐκθέσωσιν ἐνώπιον ὑμῶν, ὅπως καὶ ὑμᾶς φωτίσωσι καὶ ἐμὲ ἀναπληρώσωσι κατὰ τὰ ἀντικείμενα ὅσα ἐξ ἀγνοίας παρέλειψα, ἀποκρούοντες μετὰ σταθερότητος ὅμως, τὰ πλάγια ἐκεῖνα συμφέροντα ὅσα ἀγρίως ὠρθώθησαν κατὰ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος, καὶ ἐμμένοντες εἰς μόνα τὰ γενικὰ τῆς πατρίδος συμφέροντα. Καὶ ἀληθῶς ὀφείλω, Κύριοι βουλευταὶ, νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχήν σας εἰς μικρολόγους τινὰς ἰδέας πλεονεκτικὰς, αἵτινες ἐπιτηδείως ῥιπτόμεναι ἐξήγειραν σπουδαίως τὴν κοινὴν γνώμην, ἐτρόμαξαν τὰς ἀδυνάτους ψυχὰς καὶ ἀνύψωσαν τὴν περιέργειαν τῆς ὁποίας ὡς ἀσφαλὲς μέτρον δύνασθε νὰ λάβητε τὸ μέγα καὶ ἄπειρον σημερινὸν ἀκροατήριον, ὅπερ κατέχει τὰς θύρας ἡμῶν. Καὶ ἀληθῶς ἰδέτε τὰς χιλιάδας τῶν ἀκροατῶν ὅσοι περὶ τὴν συζήτησιν ἵστανται, ἰδέτε τὰ ἐν τοῖς προαυλίοις πλήθη, ἐξέλθετε εἰς αὐτὰ, καὶ θέλετε ἀκούσει μυρίας παραδοξολογίας, τὰς ὁποίας ἐπιτηδείως ἔσπειραν εἰς ταῦτα τὰ πλεονεκτικὰ συμφέροντα, ὅπως ἐμποδίσωσιν ὑμᾶς, ἵνα περὶ μόνων τῶν κοινῶν συμφερόντων ἀποφασίσητε κατὰ τὴν ἰδίαν πεποίθησιν καὶ τὸν ὅρκον ὃν εἰς χεῖρας τοῦ ὑψίστου παρακατεθέσατε. Ὅπως δὲ καταστήσω ὑμᾶς κοινωνοὺς τῶν περιέργων διαδόσεων ὅσαι ἐσπάρησαν πρὸς διαστροφὴν τῆς κοινῆς γνώμης, σᾶς παρακαλῶ, ἀκούσατέ με διηγούμενον τινὰς τῶν ἀξίων οἴκτου τούτων διαδόσεων καὶ ἰδεῶν. Ἄνθρωπός τις ἐκ τῆς Κορίνθου συναντήσας με ἐρχόμενον εἰς τὴν Βουλὴν μὲ εἶπεν, μὴ, Κύριε Πετιμεζᾶ, μὴ δώσητε τὴν Κωπαΐδα πρὸς ἀποξήρανσιν εἰς τὴν ἑταιρίαν, διότι τὸ ἔθνος, ἡ πατρὶς θὰ χαθῇ. Ἐθαύμασα τὸν φόβον τοῦ ἀνθρώπου τούτου καὶ ἠθέλησα νὰ ἐξετάσω πόθεν ἡ ἰδέα αὕτη εἰσῆλθεν εἰς τὸν νοῦν τοῦ δυστυχοῦς, καὶ ἐτάραττεν ἀνηλεῶς αὐτὸν, ὁ ὁποῖος ὕστερον ἀπὸ πολλὰς διηγήσεις, μὲ τὰς ὁποίας μὲ κατεβασάνισεν, ἐπάσχισε νὰ μὲ πείσῃ, ὅτι διὰ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος ἡ ἐργασία θέλει ὑπερτιμηθῇ· τούτου ἕνεκεν θὰ σύρῃ πρὸς αὐτὴν τοὺς ἐργάτας καὶ τὸ ἡμερομίσθιον εἰς Κόρινθον θὰ αὐξήσῃ, καὶ θὰ καταστρέψῃ τοὺς ἰδιοκτήτας. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι ἐγκαρδίως ἐθλίβην ταῦτα ἀκούσας, καὶ χωρὶς νὰ κατηγορήσω τὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον, ὅστις ἐγένετο θῦμα τῆς πλάνης, ὠργίσθην κατὰ τῶν σατανικῶν διαδόσεων, μὲ τὰς ὁποίας πλανῶντες τὴν κοινωνίαν ἐξεγείρουσιν αὐτὴν κατὰ παντὸς κοινωφελοῦς ἔργου, κατὰ τῶν ἰδίων αὐτῆς συμφερόντων. Πρὸ ἡμερῶν κάτοικός τις τῆς Λεβαδείας, ἐλθὼν πρὸς ἐμὲ, κατέβαλεν ὅλην αὐτοῦ τὴν φυσικὴν εὐγλωττίαν, ὅπως μὲ πείσῃ νὰ λαλήσω ὑπὲρ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος, παριστάνων εὐγλώττως τὰ καλὰ, ὅσα θέλουσιν ἀπολαύσει οἱ Λεβαδιεῖς ἐκ τῆς ἐκκαλύψεως τῶν γαιῶν, ἐκ τῶν ὁποίων ἔχει καὶ αὐτὸς μεγάλην ἰδιοκτησίαν. Ἀλλὰ τὴν ἑπομένην ἐλθὼν ἄλλος ἐπίσης κάτοικος τῆς Λεβαδείας καὶ ὄχι ὀλιγώτερον εὔγλωττος τοῦ πρώτου, μοὶ παρέστησε τὰ κακὰ ὅσα θέλουσι προσβάλει τοὺς Λεβαδιεῖς ἐκ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς λίμνης, καὶ μετὰ πολλὰς περιστροφὰς μοὶ ἀπέδειξε διὰ παραδείγματος, ὅτι αἱ ἰδιόκτητοι αὐτῶν γαῖαι θέλουσιν ὑποτιμηθῆ, ἐὰν ἀποκαλυφθῶσιν αἱ κατακλυζόμεναι γαῖαι ὑπὸ τῆς λίμνης. Δυστυχῶς τὸ κακὸν δὲν ἐτελείωσεν· τρίτος Λεβαδιεὺς, ἐγκρατὴς τῶν πολιτικῶν, μ’ ἐπολιόρκησε στενῶς ὅπως ἀποκρούσω τὴν ἑταιρίαν, ἥτις ζητεῖ ν’ ἀποξηράνῃ τὴν λίμνην. Οὗτος λίαν ἐπιτηδείως ἐζήτησε νὰ μὲ φοβίσῃ περὶ τῆς ἐγκαθιδρύσεως Γαλλικῆς ἀποικίας· καὶ ὅταν τοῦ παρετήρησα τὸ ἀδύνατον τοιούτου φόβου, μοί ἀντιπαρέστησε τὴν ἐπιῤῥοὴν, ἣν δύναται νὰ ἐξασκῇ ἡ ἑταιρία διὰ τῶν ἐργατῶν ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῶν δήμων καὶ τῆς ἐκλογῆς τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν καὶ βουλευτῶν. Ἐκ τούτων ὅλων, κύριοι Βουλευταὶ, δὲν ἐβράδυνα νὰ ἐννοήσω τὸ μέγεθος τῆς συγκρούσεως τῶν ἀντιθέτων πραγματικῶν ἢ ὑποτιθεμένων συμφερόντων — συμβὰν ἀχώριστον ἀπὸ πᾶσαν μεταβολὴν, τὴν ὁποίαν παράγει ἡ πρόοδος τῶν κοινωνιῶν, εἴτε πολιτικὴ εἶναι αὕτη, εἴτε ὑλική. Καὶ ἀληθῶς οἱ μὴ ἐλπίζοντες ὠφελείας ἀπὸ τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην εἶναι ἐχθροὶ αὐτῆς, ἐνῷ οἱ ἐλπίζοντες ὠφελείας εἶναι καὶ ἔσονται θερμότατοι αὐτῆς ὑπερασπισταί. Ἀπαραλλάκτως συμβαίνει εἰς τὰς πολιτικὰς μεταβολὰς τῶν ἐθνῶν, κύριοι, ὅταν αὗται προάγωσι τὰ ἔθνη διὰ νέων θεσμῶν. Διότι καὶ τότε οἱ μὲν ἀνίκανοι καὶ οὐτιδανοὶ ἀνακράζουσιν ὑπὲρ τοῦ δεσποτισμοῦ καὶ γίνονται ἐμπροσθοφυλακὴ αὐτοῦ, ὅπως χάριν τῶν ἰδίων συμφερόντων πνίξωσι καὶ τὰ ἔθνη καὶ τοὺς ἡγεμόνας αὐτῶν, ἐνῷ οἱ ἱκανοὶ καὶ φύσει ἐνάρετοι τάσσονται ὑπὲρ τῶν Νόμων, τοὐτέστιν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῶν ἐθνῶν καὶ τῆς δόξης τῶν ἡγεμόνων αὐτῶν. Κύριοι, ὡς παρατηρεῖτε, δὲν ἔχω νὰ πολεμήσω εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον μόνον ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς πλάνης, τοῦ ψεύδους, τῆς ἰδιοτελείας καὶ πάντων τῶν αἰσθημάτων ὅσα ἀναπτύσσει ἡ ἀγρία ἰδιοτέλεια· ἀλλ’ εἶναι πολὺ δύσκολον ν’ ἀντιταχθῶ καθ’ ὅλων αὐτῶν, ἴσως καὶ ἐπικίνδυνον· ἐγὼ μὅλα ταῦτα δὲν θέλω ἀποδειλιάσει νὰ ἐκφέρω ὀρθῶς καὶ δικαίως τὴν γνώμην μου, διότι ἐκπληρῶν τὸ καθῆκόν μου καὶ ἐπιτυγχάνων τὴν δικαίαν ἀμοιβὴν ἐν τῇ ἰδίᾳ συνειδήσει καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τῶν εὖ φρονούντων, ἀδιαφορῶ, ἐὰν θέλω εὐχαριστήσει ἢ δυσαρεστήσει τοὺς ἔχοντας αἰσθήματα ἐκ μόνον τῶν συμφερόντων· ὀλίγον φροντίζω περὶ αὐτῶν· ἀρκεῖ ἡ Πατρὶς νὰ τύχῃ τῶν γενικῶν αὐτῆς συμφερόντων, διότι μόνην αὐτὴν ἀντιπροσωπεύω εἰς τὸ βῆμα τοῦτο. Κύριοι Βουλευταί, ἐπὶ τῶν μερικῶν τούτων παραδειγμάτων ἠδυνάμην νὰ λαλήσω ἐπὶ πολὺ ἐξετάζων αὐτὰ ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις πρακτικὰς καὶ θεωρητικὰς, ὅπως σᾶς ἀποδείξω τὸ ἄτοπον τῆς συζητήσεως αὐτῶν· ἀλλ’ ἡ περαιτέρω ἀνάπτυξις ἤθελεν εἶσθαι βάρος ἀφόρητον, καὶ δι’ ἐμὲ, ὅστις ἐπιθυμῶ νὰ μὴ καταχρασθῶ τῆς ἀξιοτίμου ὑπομονῆς σας, καὶ δι’ ὑμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἔχετε τοσαύτην δι’ ἐμὲ εὐγένειαν καὶ καλοσύνην, ὥστε πλουσίως νὰ μοὶ χαρίζετε ἐπὶ τοῦ μακροῦ τούτου ἀγῶνος τὴν ἀκρόασίν σας. Ἂν ὅμως ἀποβῇ ἀναγκαῖον νὰ ἔλθω εἰς συμπλήρωσιν τῶν ἰδεῶν μου, ἢ νὰ ἀντικρούσω τοὺς ἐπιχειρήσοντας ν’ ἀνασκευάσωσι τὸν λόγον μου, ἐπιφυλάττομαι νὰ λάβω τὸν λόγον εἰς ἄλλην συνεδρίασιν ἐὰν μὲ τὴν συνήθη πρὸς ἐμὲ ἀγάπην σας μοὶ τὸ ἐπιτρέψητε.

§51ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε, εὖγε.

§52Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, μετὰ τὰ προεκτεθέντα ἀναγκαῖον νομίζω νὰ καταδείξω πρὸς τὴν Βουλὴν τὸν φυσικὸν σχηματισμὸν τῶν λιμνῶν, καὶ τὰς ταπεινώσεις τῶν ὑδάτων ἐκπιπτόντων δι’ ὑπογείων ῥείθρων, ὅπως ἐννοηθῶ κάλλιον ἐξηγῶν τὴν πρόθεσιν τῶν τε ἀρχαίων καὶ τοῦ μηχανικοῦ Σωβὰζ, ἥτις μία καὶ ἡ αὐτὴ οὖσα, ἐθεωρήθη ὡς καταλληλοτέρα πρὸς ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Πεδία κοῖλα περιβαλλόμενα ἀφ’ ὅλων τῶν μερῶν ἀπὸ ὄρη ὑψηλὰ, καὶ δεχόμενα τὰ ἐκ τῶν ὀρέων καταπίπτοντα ὕδατα σχηματίζουσι τὰς λίμνας. Ὅταν τὰ ὕδατα δὲν εὑρίσκωσιν οὐδαμόθεν ἔξοδον, οὔτε ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς, οὐδὲ ὑπὸ τὴν ἐπιφάνειαν ταύτης διὰ βαράθρων ὑπονόμων ἢ χασμάτων, τότε αἱ λίμναι αὐξάνουσιν ἢ ἐλαττοῦνται ἀναλόγως τῶν ὄμβρων τοῦ ἔτους. Πλὴν τὴν Κωπαΐδα δὲν αὐξάνουσιν ἢ ταπεινοῦσι μόνον τὰ ὕδατα τῶν ὀρέων, διότι εἰς αὐτὴν εἰσβάλλουσι καὶ ποταμοὶ, ὁ Μέλας πλησίον τῆς ποτὲ Ἁλιάρτου, ὁ Κηφισσὸς πλησίον τῶν ποτὲ ἐνδόξων πόλεων Ὀρχομενοῦ καὶ Χαιρωνείας, οἱ πάλαι ποτὲ Περμησσὸς καὶ Ὀλμειὸς χείμαροι, καθὼς καὶ ἄλλαι διάφοροι πηγαί. Ἡ μεγάλη αὕτη τῶν ὑδάτων συῤῥοὴ ἐνεργοῦσα, ὡς προεξήγησα ἡμῖν, διὰ τῆς ἀεὶ ἐνεργούσης βαρύτητος, ἐσχημάτισε τὰς κατὰ τοὺς πρόποδας τοῦ ὄρους Πτώου ἔτι καὶ νῦν ὑπαρχούσας καταβόθρας. Ἐπειδὴ δὲ ἡ γῆ κατὰ βάθος εἶναι ὕπαντρος καὶ σειριγγώδης, σεισμοὶ ἐτήσιοι (κατὰ τὸν Στράβωνα) ἤνοιξαν πολλάκις μεγάλους πόρους δι’ ὧν ἐξήρχοντο ἀφθόνως τὰ ὕδατα, ἢ ἀπέφραξαν αὐτοὺς διὰ καταπτώσεως, καὶ ηὔξησαν τὴν λίμνην, εἰς τρόπον, ὥστε αὕτη κατέπιε καὶ τὰς πέριξ αὐτῆς κατὰ τὴν ἀρχαιότητα κειμένας πόλεις καὶ χώρας. Ἡ αὔξησις λοιπὸν ὅλων ἐν γένει τῶν λιμνῶν ἢ ἡ ταπείνωσις αὐτῶν τὰς αὐτὰς ἔχουν αἰτίας, τ’ αὐτὰ ἀποτελέσματα, καθὼς πάντες γνωρίζετε, ὅσοι ἀφορμὴν ἔχοντες ἐπισκέπτεσθε καὶ τὴν Κωπαΐδα καὶ τὸν φενεὸν καὶ τὴν Στυμφαλίδα. Ἐκ τῆς παρατηρήσεως τῶν φυσικῶν τούτων φαινομένων οἱ ἄνθρωποι κατανοήσαντες τὴν ἐνέργειαν τῆς βαρύτητος τῶν ὑδάτων, ἑπόμενον ἦτο νὰ φθάσωσιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅπως χρησιμοποιήσουν αὐτὴν, εἴτε ὡς δύναμιν κινητικὴν, εἴτε ὡς μέσον ἀρδευτικὸν, ἡ δὲ ἀπόφασις αὕτη ὑπῆρξεν ὁ ἀρχικὸς δρόμος τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων. Ὁ Σωβὰζ τὴν πρόθεσιν ταύτην θελήσας νὰ ἐκτελέσῃ, ἐπεχείρησε νὰ δώσῃ διέξοδον εἰς τὰ ὕδατα τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Τὸ μέγα ἔργον τῆς ἀποξηράνσεως ἀπολήγει ὡς παρατηρεῖτε εἰς ἁπλουστάτην τινὰ ἰδέαν. Καὶ τῷ ὄντι ὅλαι αἱ μεγάλαι ἰδέαι εἶναι ἁπλούσταται πάντοτε. Ὡς δὲν ἀγνοεῖτε, ἡ ἐπιστημονικὴ ἐξέτασις τῶν φαινομένων, Κύριοι Βουλευταί, παρουσιάζει πολὺ δυνατώτερα τὰ πράγματα εἰς τὴν κρίσιν ἀπὸ τὰς ἁπλᾶς ἐντυπώσεις, ὅσας παρουσιάζει ἡ φυσικὴ ἀντίληψις διὰ τῶν ὀφθαλμῶν. Διὰ τοῦτο πολλοὶ ἄνθρωποι, οἵτινες εἶδον τὴν Κωπαΐδα διὰ μόνων τῶν ὀφθαλμῶν, εἶναι πολὺ μακρὰν τοῦ νὰ γνωρίζωσιν αὐτὴν καὶ ἐπιστημονικῶς· ὁμολογῶ δὲ ὅτι εἰς τὴν κατηγορίαν ταύτην διετέλουν καὶ ἐγὼ πρὶν ἢ μελετήσω τὰ ἔργα τοῦ Σωβάζ. Εἶχον ἐπισκεφθῆ ἄλλοτε τὴν Κωπαΐδα καὶ τὴν περιῆλθον μάλιστα τετράκις, ἔχων ὅλα τὰ πρὸς τοῦτο μέσα, ὡς διοικῶν μίαν κανονοστοιχίαν, τῆς ὁποίας τοὺς ἵππους ὅλους διέθεσα περιτρέχων τὰ πέριξ αὐτῆς· καὶ ὅμως μὴ ἔχων τὰ μέσα πρὸς ἐπιστημονικὴν ἐξέτασιν διὰ τὴν ἀποξήρανσιν τῆς λίμνης, οὐδὲ τὸν σκοπὸν αὐτὸν, μήτε κἂν τ’ ἀρχαῖα φρέατα ὑπέπεσαν εἰς τὰς ὄψεις μου, διότι ἀντὶ τούτων ἀνεζήτουν ἄλλα πράγματα· τὸ ὕδωρ ὡς ὕδωρ μόνον ἁπλῶς προσέβαλε τοὺς ὀφθαλμούς μου, διότι ἡ νεανικὴ φαντασία μου τότε ἐζήτει τὴν δόξαν τὴν ἀρχαίαν· ἐκεῖ ἐζήτησα νὰ ἴδω τὴν Χαιρώνειαν, νὰ μάθω ποῦ καὶ πῶς ὁ Ἀλέξανδρος ἔστησε τὴν φάλαγγα, μεθ’ ἧς ἐνίκησε τοὺς Ἕλληνας· ποῦ δὲ ἐπολέμησεν ὁ Σύλλας καὶ κατέστρεψε τὰς δυνάμεις τοῦ Μιθριδάτου· ἤθελον νὰ ἴδω τὰ Λεῦκτρα, εἰς τὰ ὁποῖα ὁ Ἐπαμεινώνδας ἐφήρμοσε τὴν μεγάλην ἰδέαν τῆς λοξῆς παρατάξεως, καὶ κατέστρεψε τὴν Σπαρτιατικὴν δύναμιν, τὴν Ἁλίαρτον, εἰς ἣν ἔπεσεν ὁ Λύσανδρος, τὰς Πλαταιὰς καὶ τὰ στρατόπεδα τῶν βαρβάρων. Τὴν δὲ λίμνην οὐδὲ κἂν ἐπρόσεξα. Σᾶς ἐρωτῶ λοιπὸν, Κύριοι, ὑπὸ τοιαύτην ἐξέτασιν δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι γνωρίζει τὰ περὶ τῆς λίμνης, διότι μόνον ἔτυχε νὰ τὴν ἰδῇ; Καὶ ὅμως πολλοὶ μᾶς λέγουσιν, ἴδομεν, ἴδομεν τὴν λίμνην. Ναὶ τὴν ἴδετε, ἀπαντῶ πρὸς αὐτοὺς, ἀλλὰ τίποτε περὶ αὐτῆς δὲν γνωρίζετε. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπανέρχομαι εἰς τὴν ἁπλῆν ἰδέαν τοῦ σοφοῦ Κ. Σωβάζ, ἥτις συνίσταται εἰς τὴν ἀπομίμησιν τῶν φυσικῶν ὑπωρύγων, τοὐτέστιν εἰς τὴν διὰ τῆς τέχνης κατασκευὴν μιᾶς ὑπώρυγος διὰ τοῦ ὄρους Πτώου· τούτου δὲ γενομένου καὶ καθόσον ἀφορᾷ μόνον τὴν ἔκρυσιν τῶν ὑδάτων τῆς λίμνης, τὸ ἔργον εἶναι τετελεσμένον· σχετικῶς μὲ τὴν ἰδέαν τῆς ἐκρύσεως τῶν ὑδάτων ἐκ τῆς λίμνης ὁ Κ. Σωβάζ, κατὰ τὰς καταμετρήσεις, ὅσας ἔκαμεν, εὗρεν, ὅτι ἀνάγκη ἦτον ἵνα κατὰ πρῶτον κοπῇ τὸ ὄρος Πτῷον ἀμφοτέρωθεν, εἰς τρόπον, ὥστε νὰ σχηματισθῶσι δύω χάραδραι μικραί· ἔπειτα δὲ νὰ τρυπηθῇ τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ὄρους καὶ οὕτω νὰ σχηματισθῇ ἡ τεχνικὴ ὑπώρυξ. Κατὰ δὲ τὰ ἐξαγόμενα τῆς ἐργασίας τοῦ Κ. Σωβὰζ εἰς ἀριθμοὺς, 1600 μέτρων μῆκος ἤθελεν ἀποτελέσει ἡ ὑπώρυξ, καὶ 450 αἱ ἀμφοτέρωθεν τοῦ ὄρους δύω χάραδραι· ἐὰν μετὰ τὰ ἔργα ταῦτα τὰ ὕδατα τῆς Κωπαΐδος δὲν ἠπείλουν διὰ καταστροφῆς τὸ πεδίον τῆς Λαρύμνης, οὐδὲν ὑπελείπετο διὰ τὴν ἔκρυσιν τῶν ὑδάτων, πλὴν τῶν ἔργων τῆς ἐντελοῦς ἀποξηράνσεως τῶν ἀποκαλυφθησομένων γαιῶν. Ἀλλ’ ὅμως τὸ πεδίον τῆς Λαρύμνης ἔπρεπε νὰ σωθῇ ἀπὸ ἄφευκτον κατακλυσμὸν, καὶ πρὸς τοῦτο ὁ Κύριος Σωβάζ ἐχάραξε μεγάλην τινὰ διώρυγα ἐκ τοῦ τέλους τῆς ὑπώρυγος πρὸς τὴν θάλασσαν, ὅπως δι’ αὐτῆς τὰ ὕδατα ἀβλαβῶς ὁδηγηθῶσι πρὸς τὴν θάλασσαν· τὰς δύω ταύτας ἐργασίας ὁ Κύριος Σωβὰζ ἐσχεδίασεν ἀμέσως ὡς καὶ τὰ ἔργα τῆς ἀποξηράνσεως ὡς ἐφεξῆς· ἡ λίμνη κειμένη εἰς τοὺς πρόποδας ὅλων τῶν πέριξ ὀρέων, ὡς μεγάλη δεξαμενὴ, δέχεται τὰ ἐξ αὐτῶν ὕδατα, καθὼς καὶ τὰ ὕδατα τῶν διαφόρων ποταμῶν, χειμάῤῥων ἢ πηγῶν· πρὸς ἀποξήρανσιν δὲ τῆς λίμνης τὰ ὕδατα ταῦτα ἔπρεπε νὰ μὴ πίπτωσιν ἐντὸς αὐτῆς πλέον· πρὸς τοῦτο ἐσχεδίασεν ὁ Κύριος Σωβὰζ τρίτην ἐργασίαν, τὴν λεγομένην περίστεψιν τῆς λίμνης, τοὐτέστι τὴν περιβολὴν ἁπάσης τῆς λίμνης διὰ μιᾶς γενικῆς διώρυγος, ὡρισμένης νὰ δέχεται τὰ ἐκτὸς τῆς περιφερείας αὐτῆς εἰσβάλλοντα εἰς αὐτὴν ὕδατα· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἡ λίμνη ἔχει ἐπιφάνειαν μεγάλην καὶ δέχεται ἐντὸς αὐτῆς τὰ ἐκ τῆς βροχῆς ὕδατα ἀμέσως καὶ εἰς μεγάλην ποσότητα, τετάρτη ἐργασία ἦτον ἀναγκαία, καὶ ὁ Κύριος Σωβὰζ ἐχάραξε τὰς ἐσωτερικὰς πρὸς τοῦτο διώρυγας, διὰ τῶν ὁποίων τὸ σύνολον τῶν ἐσωτερικῶν ὑδάτων νὰ φέρεται ἀσφαλῶς πρὸς τὸ στόμιον τῆς τεχνητῆς ὑπώρυγος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν μεγάλων ἀρχικῶν τούτων ἔργων, Κύριοι, ἄπειρα ἄλλα ἔργα, τοὐτέστι μικραὶ διώρυγες, αὔλακες, ὁδοὶ, γέφυραι κτλ. ἀποβαίνουσιν ἀναπόφευκτα, καὶ καθιστῶσι τὸ ἔργον τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος λίμνης ἐκ τῶν πρώτων μεγάλων ὑδραυλικῶν ἔργων τοῦ κόσμου, εἰς τὴν περαίωσιν τῶν ὁποίων ἀπαιτεῖται ἡ εὐφυΐα μεγάλου μηχανικοῦ, ὡς τοῦ Κυρίου Σωβάζ, ἡ σημερινὴ πρόοδος τῶν τεχνῶν, καὶ μεγάλα κεφάλαια πλουσίας καὶ καλῶς συγκεκροτημένης ἑταιρίας, ἥτις ἐναντίον ὅλων τῶν ἰσχυρισμῶν τῶν ἀντιφρονούντων εἶναι ἀδύνατον νὰ συγκροτηθῇ ἐκ τοῦ τόπου τούτου, δυστυχῶς διὰ πολὺν ἔτι χρόνον. Κύριοι βουλευταί! ὡς παρατηρεῖτε, οὐδεὶς ἀκόμη καὶ ἐκ τῶν ἐναντία φρονούντων δὲν ἀποτολμᾷ νὰ ὑποστηρίξῃ κατ’ εὐθεῖαν τὴν ἰδέαν τῆς μὴ ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος· προσφεύγουσιν ὅμως εἰς πλαγίαν ἄλλην ἰδέαν, λέγοντες· χορηγοῦμεν πολλὰ εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἐνῷ αὕτη θὰ ἐξοδεύσῃ ὀλίγα. Τὴν ἰδέαν ταύτην ἐκυκλοφόρησαν σπουδαίως, καὶ μάλιστα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐννοοῦσι τοιαύτης φύσεως ὑπολογισμοὺς, προτάσσοντες ὡς ἀπόδειξιν ὑποθετικήν τινα ἀλήθειαν κατ’ οὐσίαν λίαν ἀμφίβολον. Τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν θέλω ἐγγίξει τὸ ζήτημα τῶν ἀριθμῶν, διότι ὡς ἐκ τῆς φύσεως τοῦ ζητήματος οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ὁ ἀσφαλέστερος δρόμος πρὸς τὸ γελοῖον· καὶ πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ λόγου μου ἀρκοῦμαι εἰς τὸ ἑξῆς παράδειγμα. Ὑποθέσατε, ὅτι πρόκειται νὰ ἀνοίξῃ τις ἐξ ὑμῶν ἁπλῆν διώρυγα· κατὰ φυσικὸν λόγον θέλετε ὑπολογίσει πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἔργων τὴν δαπάνην, τὴν ὁποίαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως θέλετε στηρίξει εἰς τὴν τρέχουσαν τιμὴν τοῦ ἡμερομισθίου. Ἐὰν ἡ τιμὴ αὐτοῦ ἦτο σταθερά, πιθανὸν ὁ ὑπολογισμὸς ν’ ἀπέβαινεν ἴσος τοῦ ἀπολογισμοῦ, ἀλλὰ τὸ ἡμερομίσθιον εἶναι λίαν μεταβλητέον, μεταβάλλεται δὲ τοῦτο ἀπὸ τὸν πληθυσμὸν τῶν κατοίκων, ἀπὸ τὰς καιρικὰς περιστάσεις, ἀπὸ τὸ νοσηρὸν τοῦ κλίματος, ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν ἐργασίας ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἀπὸ τὴν πληθὺν ἐργασίας κτλ., μία ἄρα ἐκ τῶν περιστάσεων τούτων δὲν ἀρκεῖ ν’ ἀνατρέψῃ ἐξ ὁλοκλήρου τὸν ὑποθετικὸν ὑπολογισμόν; Ἀλλ’ ἠξεύρετε ποῦ δύνανται νὰ φθάσωσι τοιοῦτοι ὑπολογισμοί; εἰς καταστροφὴν ἀνάλογον τῆς σημαντικότητος τῆς ἐπιχειρήσεως, καὶ ἡ ἀπόδειξις εἶναι εὐκολωτάτη· ὑποθέσατε ὡς δαπάνην ἑκάστου κυβικοῦ μέτρου ἔργου τινὸς 1 δραχμὴν, διὰ 1000 μέτρα ἡ δαπάνη ἀναβαίνει εἰς 1000 δραχμάς. Ἀλλ’ ἐὰν ἐκ τῆς ἐλλείψεως χειρῶν, εἴτε ἄλλης αἰτίας, ἡ τιμὴ ἑκάστου μέτρου κυβικοῦ ἀναβῇ εἰς 3 δραχμὰς, ἡ ζημία ἀνέρχεται ἀμέσως εἰς 2000 δραχ. Ἀλλὰ τί ἤθελε γίνει, ἐὰν ἡ ἐργασία της ἀνέβαινεν εἰς ἑκατομμύρια μέτρων, καὶ ἡ διακοπὴ τοῦ ἔργου ἦτον ἀνέφικτος; Τοιοῦτον παράδειγμα χορηγεῖ ἡμῖν, Κύριοι, αὐτὴ ἡ ἰδία ἐπαρχία τῆς Λεβαδείας· τὸ ἡμερομίσθιον ἀνεβιβάσθη εἰς 7 δραχμὰς, μετὰ ζεύγους δὲ βοῶν εἰς 28 δραχμὰς ἕνεκα τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ βάμβακος ὡς ἐνθυμεῖσθε. Ἐπελθόντων δὲ τῶν πυρετῶν, πολλοὶ ἄνθρωποι ἐγκατέλιπον καὶ αὐτὴν τὴν τοσοῦτον ἐπικερδῆ ἐργασίαν· οἱ ἰδιοκτῆται δὲν ἠδύναντο ν’ ἀναβάλωσι τὴν συγκομιδὴν, καὶ ἐκ τούτου τὰ ἔξοδα αὐτῆς ἀπέβησαν λίαν ὑπέρογκα αἰφνιδίως· δυσκόλως εὑρίσκοντο ἐργάται ὅπως ἐργασθῶσι πλησίον τῶν ἑλῶν τῆς Κωπαΐδος· ταῦτα δὲ πάντα ἐπληροφορήθην ἀκριβῶς παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου λοχαγοῦ Κ. Γενήσαρλη, ὅστις διεύθυνεν ἔργα τινὰ δημόσια εἰς τὴν Λεβαδείαν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Τοιοῦτοι λοιπὸν εἶναι οἱ ὑποθετικοὶ ὑπολογισμοὶ, κύριοι, ἐπὶ τῶν ὁποίων σᾶς συμβουλεύουσι νὰ στηρίξετε τὴν πεποίθησίν σας, καὶ ἀποφασίσετε κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀδύνατον εἶναι νὰ ὑποθέσω, ὅτι πιστεύουσι καὶ αὐτοὶ οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτήν. Ἐννοοῦσι λοιπὸν αὐτοί, ὡς ἐννοεῖτε καὶ πάντες οἱ ἄλλοι, τοὺς κινδύνους τῶν ὑποθετικῶν λογαριασμῶν, εἰς τοὺς ὁποίους μόνη ἡ ἑταιρία δύναται νὰ ἐκτεθῇ· ἀλλ’ ὅμως, καίτοι προβλέποντες καλῶς τοὺς κινδύνους αὐτῆς, θέλουσι μολαταῦτα νὰ τὴν ἀποκρούσωσι. Κύριοι βουλευταί! Οἱ κίνδυνοι τῶν ὑποθετικῶν ὑπολογισμῶν κατ’ ἐμὲ εἶναι οἱ ἐλάχιστοι ὡς πρὸς τοὺς κινδύνους, εἰς οὓς μέλλει νὰ ἐκτεθῇ ἡ ἑταιρία ἐκ τῆς φύσεως τοῦ μεγάλου ἔργου ὅπερ πρόκειται νὰ ἐπιχειρήσῃ· οἱ μεγάλοι οὗτοι κίνδυνοι προέρχονται ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως, κατὰ δὲ τῶν τοιούτων κινδύνων πᾶσα ἡ ἀνθρώπινος δύναμις εἶναι ἀνεπαρκής· καὶ ἀκούσατε. Ὑποθέσατε, ὅτι μετὰ τὴν ἐντελῆ κατασκευὴν τῆς ὑπώρυγος καὶ πάντων τῶν ἄλλων ἔργων τῆς ἀποξηράνσεως, ὅτι ἐπῆλθε σεισμὸς ἐξαίσιος· ἀμφιβάλλετε, ὅτι μία μόνη ἐκ τοῦ σεισμοῦ τούτου κατάπτωσις δύναται νὰ καταστρέψῃ ἅπαντα τὰ ἔργα; ἀλλ’ ὅπως ἀποδείξω τὸ πιθανὸν τῆς ὑποθέσεώς μου, σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι ἄλλοτε σεισμὸς μέγας εἰς τὸ μέρος τοῦτο ἠνέῳξε χάσμα μέχρι 30 σταδίων, ὅπερ ἐδέξατο τὸν ποταμὸν ὁλόκληρον καὶ ἀκολούθως ἐξέῤῥηξε, αὐτὸν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν κατὰ τὴν Λάρυμναν τῆς Λοκρίδος τὴν ἄνω, καθὼς βεβαιοῖ ὁ Στράβων· καὶ ἀκούσατε, «χάσμα γεννηθὲν πρὸς τῇ λίμνῃ πλησίον τῆς Κωπαΐδος ἠνέῳξεν ὑπὸ γῆς ῥεῖθρον τριάκοντα σταδίων καὶ ἐδέξατο τὸν ποταμὸν, εἶτα ἐξέῤῥηξεν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν κατὰ Λάρυμναν τῆς Λοκρίδος τὴν ἄνω·» ὁ αὐτὸς συγγραφεὺς πάλιν λέγει τὰ ἑξῆς· «ὑπάντρου δὲ καὶ σειριγγώδους οὔσης κατὰ βάθος τῆς γῆς, σεισμοὶ γενόμενοι πολλάκις ἐξαίσιοι τοὺς μὲν ἔφραξαν τῶν πόρων, τοὺς δὲ ἠνέῳξαν, τοὺς μὲν μέχρι τῆς ἐπιφανείας, τοὺς δὲ δι’ ὑπονόμων...... ἐγχυσθέντων δὲ κατὰ βάθος τῶν πόρων αὔξεσθαι τὰς λίμνας συμβαίνει μέχρι τῶν οἰκουμένων τόπων, ὥστε καὶ πόλεις καταπίνεσθαι καὶ χώρας κτλ.; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτων ὑπάρχουν ἄλλοι κίνδυνοι φυσικοί, οὓς θέλω σᾶς ὑποδείξει ἀμέσως, καὶ οἱ ὁποῖοι οὐχ ἧττον δύνανται νὰ διακινδυνεύσωσι τὴν ἐπιχείρησιν καὶ καταστρέψωσι καὶ αὐτὴν τὴν ἑταιρίαν. Ὁ Σωβὰζ καὶ πάντες ὑποθέτουσιν ὅτι τὸ ὄρος Πτῷον εἶναι συμπαγὲς, καὶ ὅτι ἡ ἐργασία τῆς διατρήσεως θέλει προβῇ ἐπὶ συμπαγοῦς ὕλης· ἂν ὅμως ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον, ἐνῷ προχωρεῖ ἡ ἐργασία, καὶ τὸ ὄρος δὲν ἀποδεικνύῃ παντοῦ τὴν αὐτὴν σύστασιν, τότε θέλουσι χρειασθῇ νέαι οἰκοδομικαὶ ἐργασίαι, αἱ ὁποῖαι εὐκόλως δύνανται νὰ ἀνατρέψωσιν ὅλους τοὺς ἀνθρωπίνους ὑπολογισμοὺς καὶ νὰ καταστρέψωσι τὴν ἑταιρίαν, ἐπαυξάνοντες τὰ ἔργα καὶ τὰς δαπάνας εἰς βαθμὸν ἀπίστευτον, διότι κατὰ τὰς ὁποίας ἔχω βεβαίας πληροφορίας ἐπέκεινα τῶν 150 χιλ. ὀκάδων πυρίτιδος θέλει χρησιμεύσει, ὅπως ἀνοιχθῶσι μόνον αἱ χάραδραι καὶ τὰ φρέατα. Ἰδοὺ λοιπὸν καὶ ἄλλοι κίνδυνοι, εἰς τοὺς ὁποίους δύναται νὰ ὑποκύψῃ ἡ ἑταιρία καὶ τοὺς ὁποίους πολὺ πιθανὸν οἱ λαλοῦντες τόσον ἐπιπολαίως ἐπὶ ὑποθετικῶν ὑπολογισμῶν δὲν ἐνθυμήθησαν νὰ λογίσωσιν. Ἐξετάσας, Κύριοι, μέχρι τοῦδε τὸ ζήτημα ὡς πρὸς τὰς δαπάνας τῆς ἑταιρίας, καὶ τοὺς κινδύνους αὐτῆς, θέλω ἐξετάσει τὸ αὐτὸ ζήτημα καὶ ὡς πρὸς τὰς ὠφελείας ὅσαι παρέπονται ἐκ τοῦ ἔργου διὰ τὴν πατρίδα ἡμῶν· καὶ πρῶτον ἂς ἐρευνήσωμεν αὐτὰς ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν. Ἠξεύρετε, Κύριοι, ὅτι τὴν πολιτικὴν τῶν ἐθνῶν κανονίζουσιν ἀποκλειστικῶς μόνα τὰ συμφέροντα αὐτῶν, καὶ οἱ μέγιστοι τῶν πολέμων ἐκινήθησαν καὶ κινοῦνται ὁσάκις τὰ συμφέροντα τῶν ἐθνῶν ἐπαπειλοῦνται συγκρουόμενα· παράδειγμα ἔστω ὁ Αʹ. Ναπολέων καὶ ἡ Ἀγγλία, οἱ ὁποῖοι μὴ δυνηθέντες νὰ κλείσωσιν ἐμπορικὴν συνθήκην ἀσφαλίζουσαν ἀμοιβαίως τὰ συμφέροντα αὐτῶν, ἐκίνησαν τὸν μεταξὺ Γαλλίας καὶ Ἀγγλίας φοβερὸν ἐκεῖνον εἰκοσαετῆ πόλεμον, ὅστις ἀνατρέψας καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν παλαιὰν εὐρωπαϊκὴν τάξιν, δὲν ἐφιλίωσε τὰ ἔθνη ταῦτα, παρ’ ὅταν ἡ συνθήκη ἐκείνη ἐκλείσθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας μετὰ 50 ἔτη. Ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία ἐνδιαφέρονται σήμερον μεγάλως καὶ κατ’ ἀντίστροφον ἐπιθυμίαν ὑπὲρ Αἰγύπτου. Ἡ Ἀγγλία εἰς τὰ ἑαυτῆς συμφέροντα ἀποβλέπουσα ἀναγράφει ὡς ὅρον ἀναπόφευκτον τὴν ἀκεραιότητα τῆς Τουρκίας. Ἂν ὅμως ἄλλως ὑπαγορεύσωσιν αὔριον τὰ συμφέροντα εἰς αὐτὴν, πιθανὸν νὰ κηρυχθῇ ὄχι μόνον κατὰ τῆς ἀκεραιότητος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς ὑπάρξεως τῆς Τουρκίας. Διὰ ταῦτα νομίζω, ὅτι πολιτικῶς σκεπτόμενοι πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἂν συμφέρῃ εἰς ἡμᾶς νὰ συνδεθῶμεν διὰ στενωτέρων συμφερόντων μὲ τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς λαοὺς, εἰς τρόπον, ὥστε τὸ μεγαλεῖον καὶ ἡ εὐδαιμονία τῆς ἡμετέρας πατρίδος νὰ συντελῇ κατ’ εὐθεῖαν εἰς τὰ συμφέροντα αὐτῶν. Ἂν δὲ κατορθώσωμεν τοῦτο, μὴν ἀμφιβάλλετε, ὅτι ὄχι μόνον θὰ ὦσι προσηνέστεροι πρὸς ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ φυσικοὶ σύμμαχοι. Μετὰ τὴν σύντονον ταύτην πολιτικὴν ἐξέτασιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος, καλὸν εἶναι νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ καὶ οἰκονομικῶς. Καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας ἀπὸ τὸν Κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἡ Κωπαῒς δὲν προσφέρει εἰς τὸ δημόσιον κατ’ ἔτος πλέον τῶν 11,000 δραχ. καὶ ταῦτα ἀπὸ τὴν ἁλιείαν. Ἂν ὅμως ἡ Κωπαῒς ἀποξηρανθῇ, ἔστω καὶ ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς ἑταιρίας, ἀμφιβάλλετε ὅτι τὰ εἰσοδήματα τοῦ δημοσίου θὰ ὦσι τότε σπουδαῖα; Πλὴν ἡμεῖς, Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ φροντίζωμεν περὶ τοῦ δημοσίου ταμείου, πρέπει πρὸ πάντων νὰ σκεπτώμεθα περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἰδίως δ’ ἐκείνου τοῦ λαοῦ, ὅστις κατοικεῖ περὶ τὴν Κωπαΐδα, ὅστις ἐκτὸς τῆς στενοχωρίας πάσχει τὰ πάνδεινα καὶ ἐκ τῶν ἐκ τῆς λίμνης νοσημάτων· ἂν ὅμως ἡ ἑταιρία ἐγκατασταθῇ εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον, ἔκ τε τῶν συμφερόντων καὶ τῆς ὑπάρξεώς της ὁρμωμένη, ἀμέσως καὶ ἐξ ἀνάγκης, ὄχι μόνον θὰ εἰσάξῃ τὰς πρώτας τέχνας εἰς τὸν τόπον ἱδρύουσα ξυλουργεῖα, σιδηρουργεῖα, χυτεῖα κτλ. καὶ ἐν γένει πάντα τὰ βιομηχανικὰ μέσα διὰ τὰς ἰδίας αὐτῆς ἐργασίας, ἀλλὰ καὶ τὴν εὐρωπαϊκὴν γεωργίαν, ἥτις ταχέως θέλει μεταδοθῆ εἰς ἅπαν τὸ Κράτος, ὥστε ὄχι μόνον ἁπλῶς ὑπὸ τὴν οἰκονομικὴν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν βιομηχανικὴν ἔποψιν ἡ ὑποστήριξις τῆς ἑταιρίας εἶναι ἐπίσης σπουδαῖον γεγονός· διότι δι’ αὐτῆς φυτεύομεν, οὕτως εἰπεῖν, εἰς αὐτὸ τὸ κέντρον τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος τὴν πρόοδον τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, διδασκούσης τὸν λαὸν ὡς μεγάλης βιομηχανικῆς καὶ γεωργικῆς σχολῆς τὰς Εὐρωπαϊκὰς τέχνας, διὰ τῶν ὁποίων θέλομεν διδαχθῆ πάντες νὰ καλλιεργῶμεν τὰς γαίας, τῶν ὁποίων εἴμεθα κύριοι. Ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁμιλίας μου, ἂν δὲν λανθάνωμαι, ἤκουσα Κύριοι, τινὰ λέγοντα, ὅτι ἑκατὸν οἰκογένειαι ἐκ τοῦ Ἄργους εἶναι ἕτοιμοι νὰ ἀποικήσωσιν εἰς τὴν Λεβαδείαν, ὅπως ἕνεκα ἐλλείψεως γαιῶν καλλιεργήσωσι γαίας διαθεσίμους, ἐνῷ δῆθεν πρόκειται νὰ παραχωρηθῶσι 80,000 στρέμματα ἐκ τῆς ἀποξηρανθησομένης Κωπαΐδος εἰς ξένην ἑταιρίαν. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ δὲν πιστεύω, ὅτι εὔφορος, πλουσία καὶ λίαν ἐκτεταμένη ἡ κοιλὰς τοῦ Ἄργους εἶναι καλλιεργημένη, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ὑπάρχει ἐκεῖ στενοχωρία, διότι οὐδὲ ἐγὼ, οὐδὲ ἡμεῖς ἀμφιβάλλετε ὅτι ἄπειροι ἐκτάσεις γαιῶν εὑρίσκονται ἐν Δαλαμανάρᾳ σχεδὸν ἀκαλλιέργητοι· ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἂν ὑποτεθῇ, εἰς τὰ μέρη τῆς Φθιώτιδος ὑπάρχουν ἐκτὸς τῆς ἐπιφανείας τῶν ὑδάτων χωρία ὁλόκληρα, τὰ ὁποῖα ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως κατοίκων μένουσιν ἀκαλλιέργητα, καὶ οἱ κάτοικοι τοῦ Ἄργους, ἐὰν εὑρίσκοντο εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, ἤθελον καταλάβει ἐκείνας τὰς γαίας, οὔσας ἑτοίμους εἰς καλλιέργειαν καὶ πρώτης ποιότητος, καὶ ποτὲ δὲν ἤθελον ἐκτεθῆ εἰς τὴν ἀβεβαιότητα τοῦ χρόνου καὶ τῆς ποιότητος τῶν μελλουσῶν ν’ ἀποκαλυφθῶσι γαιῶν ἐκ τῆς Κωπαΐδος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ὁ πληθυσμὸς καὶ ἡ ἐργασία, Κύριοι, καὶ ὄχι αἱ ἐκτάσεις τῶν ἀκαλλιεργήτων γαιῶν φέρουν τὸν πλοῦτον εἰς τοὺς πάντας. Παράδειγμα δὲ κεῖται εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν· καὶ ἀκούσατε. Τῶν Ἀθηνῶν ἡ ἄγονος καὶ ξηρὰ γῆ, διατὶ εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην ὑπερτίμησιν; διατὶ ἐνταῦθα 1,000 πήχεις ξηρᾶς γῆς τιμῶνται 30,000 δραχμῶν, ἐνῷ 300 στρέμματα τῆς Κορίνθου δὲν τιμῶνται εἰς τὸ ἥμισυ τῆς τιμῆς ταύτης; ἁπλουστάτη ἡ ἀπάντησις· ἐδῶ ὑπάρχουν χεῖρες πολλαί, εἰς δὲ τὴν Κόρινθον ὀλίγαι. Μὴ φοβεῖσθε λοιπόν, Κύριοι, ἐὰν ἡ ἑταιρία ἀποκαλύπτουσα 230,000 στρέμματα καταλάβῃ ἐξ αὐτῶν τὰς 80,000· καὶ ποτὲ δὲν ἤθελον σᾶς συμβουλεύσει τὴν παραδοχὴν τῆς ἑταιρίας, ἂν ἡ παραδοχὴ αὕτη μὲ ἐφαίνετο ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ συμφέροντα τῆς αἱματοφύρτου πατρίδος μας. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ παραδοχὴ τῆς ἑταιρίας μὲ φαίνεται λίαν ὠφέλιμος, δὲν ἐννοῶ διατὶ νὰ μὴ δώσητε ὀλίγα, ὥστε νὰ κερδίσητε πολλά, ἀκολουθοῦντες τὴν γενικὴν τοῦ ἐμπορίου ἀρχήν; Πρὸ ὀλίγου εἶχον ἐρωτήσει τὸν Κ. Κριεζώτην, ὅστις ἦτο πρὸ μικροῦ κύριος τοῦ εἰς τὰς ὄχθας τῆς Κωπαΐδος κειμένου χωρίου τοῦ καλουμένου Μοῦλκι, καὶ ὁ Κ. Κριεζώτης ὅστις, νομίζω, εἶναι παρὼν εἰς τὴν συνεδρίασιν αὐτὴν, μ’ ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἐπώλησε τὸ κτῆμα τοῦτο εἰς τοὺς κατοίκους αὐτοῦ ἀντὶ 150 δραχμῶν δι’ ἕκαστον στρέμμα.

§53ΛΑΠΑΣ. Καὶ τώρα δὲν ἔχει μήτε 50.

§54Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μετὰ τὴν ἀπάντησιν τοῦ Κ. Κριεζώτη ἐσυλλογίσθην ὡς ἑξῆς· ἐὰν εἶπον κατ’ ἐμαυτὸν, ἡ γῆ, ἥτις κεῖται εἰς τὰς ὄχθας τῆς Κωπαΐδος καὶ ἡ ὁποία τῷ ὄντι εἶναι μεταξὺ τῶν πρωτίστης ποιότητος γαιῶν, ὡς φημίζεται μάλιστα ἡ γῆ τοῦ χωρίου Μοῦλκι, ἐπωλήθη ἀντὶ 150 δραχμῶν ἕκαστον στρέμμα, ἐὰν ἦτο εὔκολον εἰς τὴν ἑταιρίαν νὰ ἀγοράσῃ ὅλας τὰς πέριξ τῆς λίμνης γαίας, αἱ ὁποῖαι προσφέρουσιν 150 δραχμὰς δι’ ἕκαστον στρέμμα. Τὰς σκέψεις μου ταύτας ἀνεκοίνωσα εἰς τὸν ἀξιότιμον φίλον μου βουλευτὴν Κεφαλληνίας Κ. Φλωριᾶν, ὅστις μὲ ἠρώτησε πόσας δραχμὰς θὰ ἐξοδεύσῃ ἡ ἑταιρία ὅπως ἀποξηράνῃ καὶ καταστήσῃ γόνιμον ὁλόκληρον τὴν γῆν τῆς Κωπαΐδος· τὸν ἀπήντησα 27,000,000. Τότε ὁ Κ. Φλωριᾶς διαιρέσας διὰ τῶν 210,000 στρεμμάτων τὰ 27 ἑκατομμύρια μὲ ἀπέδειξε μαθηματικῶς, ὅτι ἡ δαπάνη διὰ τὴν ἀποξήρανσιν ἑκάστου στρέμματος τῆς Κωπαΐδος θέλει ἀναβῆ εἰς δραχ. 128. Ἐκ τούτων ὅλων, Κύριοι, ἀσφαλῶς κατ’ ἐμὲ δύνασθε ν’ ἀποφασίσητε ἐὰν συμφέρῃ ἢ ὄχι ἡ παραχώρησις τῆς λίμνης εἰς τὴν ἑταιρίαν καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς οἰκονομίας. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ ἔποψις αὕτη ᾖναι ἀξία τῆς προσοχῆς ὑμῶν, ποσῶς δὲν ἀμφιβάλλω, ἐπικαλούμενος τὴν φιλανθρωπίαν σας, ὅτι θέλετε εὐχαρίστως μὲ χαρίσει τὴν εὐμενῆ ἀκρόασίν σας, ἐὰν ἐγγίσω ἑτέραν ἔποψιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, τὴν ἔποψιν τῆς ὑγείας τῶν ἀτυχῶν περιοίκων τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Οὐδεὶς ἀμφιβάλλει, ὅτι κἀνὲν ἔργον δὲν δύναται νὰ προοδεύσῃ εἰς οἱονδήποτε τόπον, εἰς ὃν βασιλεύουσι τὰ θανατηφόρα νοσήματα· ἀνοίξατε τὰς ἱστορίας, σπουδάσατε τὰς γεωγραφίας, τὰς διαφόρους περιηγήσεις, καὶ θέλετε πεισθῆ, ὅτι μετὰ τῶν θανατηφόρων νοσημάτων συνοικεῖ μόνη ἡ ἐρήμωσις. Τὴν φοβερὰν δὲ ταύτην κατάστασιν ποῖος θέλει ψηφίσει ἐξ ἡμῶν – καὶ πρᾶγμα πολὺ περίεργον – ὑπὲρ τῶν συμπολιτῶν μας; Ὅσοι λαλοῦσιν ὑπὲρ τῆς ἰδέας τοῦ νὰ μὴ παραχωρηθῇ εἰς ἀποξήρανσιν ἡ λίμνη, δὲν ἀρνοῦνται καὶ τὴν κατάστασιν ταύτην· ὁ ἀξιότιμος καὶ φίλος μου Κ. Παπαγεωργίου, ὅστις τοσαῦτα κατὰ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς λίμνης ἔγραψεν, ἀποδεικνύει τὴν βασιλείαν τῶν θανατηφόρων νοσημάτων εὐγλωττότερον καὶ αὐτοῦ τοῦ Δημοσθένους· ἀκούσατε τὶ γράφει εἰς τὴν περὶ Κωπαΐδος πραγματείαν αὐτοῦ «Αἱ δὲ μὴ βραχώδεις ἀκταὶ τῆς Κωπαΐδος εἰσὶ πλήρεις χαινουσῶν, ὀγκωδῶν καὶ ἀηδῶν κατά τε τὴν ὄψιν καὶ γεῦσιν ἀχυβάδων, ἰωδῶν καὶ μὴ ἀγεύστων ὀσμῆς, ἥτις μοι ἔλεγεν «Ἐγὼ εἶμαι ὁ πυρετὸς, καλῶς ἦλθες.» Εἰς ἕτερον δὲ μέρος τῆς ἐκθέσεώς του, παριστάνων ποιητικώτερον τὴν κατάστασιν λέγει, «ὁ ὑποσημειούμενος (δηλ. Παπαγεωργίου) πολλάκις ἐχόρευσεν ὑπὸ τὴν στέγην τῆς φιλοξενωτάτης μονῆς τοῦ Ὀρχομενοῦ, παιανιζόντων τῶν ὀδόντων του.» Βλέπετε λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ὁ θανατηφόρος πυρετὸς ὑπάρχει εἰς τὴν λίμνην καὶ ὑποδεξιοῦται πάντα, ὅστις ἤθελεν ὑπάγει ἐκεῖ κατὰ τὸν ἰδιάζοντα τρόπον, μεθ’ οὗ ἐδέχθη τὸν Κ. Παπαγεωργίου, εἰς ὃν προσέφερε τὴν εὐχαρίστησιν νὰ χορεύῃ ἄκων παιανιζόντων ἀντὶ μουσικῆς τῶν ὀδόντων αὐτοῦ. Καὶ μὅλα ταῦτα σᾶς συμβουλεύουσιν, ὅπως μὴ ἀπαλλάξητε τοὺς δυστυχεῖς ἐκείνους ἡμῶν συμπολίτας ἀπὸ τὴν αἰώνιον κατάστασιν, εἰς ἣν διατελοῦσιν, ὀρχούμενοι ἐκ τῶν πυρετῶν, παιανιζόντων τῶν ὀδόντων αὐτῶν· ἀλλὰ σεῖς αὐτοὺς θέλετε ἀκούσει ἢ τὸ καθῆκον καὶ τὴν ἐξαίρετον ὑμῶν φιλανθρωπίαν; Ἤθελον ἀδικήσει καὶ ἐμαυτὸν καὶ ὑμᾶς, ἐὰν ἀμφίβαλλον καὶ ἐπὶ στιγμὴν ἀκόμη, ὅτι θέλετε ἀρνηθῆ τὴν συνδρομήν σας πρὸς τοὺς δεκατιζομένους ἀνθρώπους ἀπὸ τοὺς θανατηφόρους πυρετοὺς, καὶ ἐνθρονίσει ἐν Λεβαδείᾳ ἀντὶ τῆς εὐτυχίας τὴν ἐρήμωσιν καὶ τὸν θάνατον. Θέλετε ἴσως θαυμάσει, Κύριοι, διατὶ λαλῶν τοσαῦτα περὶ τῆς ὑγείας τῶν κατοίκων τῆς Λεβαδείας, εἰς τοῦτο ἔφθασα καὶ χάριν τῆς εὐτυχίας τοῦ τόπου καὶ τῆς πρὸς τοὺς κατοίκους ὀφειλομένης φιλανθρωπίας· ἀλλ’ ἠθέλησα ἐπίσης νὰ καταδείξω καὶ τοὺς οἰκονομικοὺς κινδύνους εἰς ὅσους δύναται νὰ ὑποκύψῃ ἡ ἑταιρία ἐκ τῆς νοσηρᾶς καταστάσεως τοῦ κλίματος, μάλιστα δὲ ὅταν χυθῶσι τὰ ὕδατα ἐκ τῆς Λίμνης, διότι τότε οἱ πυρετοὶ ἀποβαίνοντες ἀνηλεεῖς πρὸς τοὺς ἐργάτας θὰ προκαλέσωσι δαπάνην βεβαίως ἀξίαν καὶ λόγου καὶ σπουδῆς. Κύριοι, ἐκ τῶν προεκτεθέντων νομίζω, ὅτι καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ὑγείας καὶ ὑπὸ ἐκείνην τῆς φιλανθρωπίας, καὶ τὸ συμφέρον τῶν ἐν Λεβαδείᾳ κατοίκων σᾶς ὑπαγορεύει, ὅτι ὀφείλετε νὰ σκεφθῆτε σπουδαίως ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου κατὰ τοῦ ὁποίου ἐπαρουσίασαν τὴν ὑπόθεσιν οἱ ἐναντία φρονοῦντες, ὅτι ἡ ἑταιρία ἐξ ἀνάγκης θὰ μετοικήσῃ παρὰ τῇ Λεβαδείᾳ, χιλιάδας ἀνθρώπων ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ὑπόθεσιν, τῆς ὁποίας τὴν πραγματοποίησιν, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, εὔχομαι ἐξ ὅλης καρδίας, καὶ εὔχομαι, ὅπως Γάλλοι ἢ Ἄγγλοι ἄποικοι ἐνοικήσωσιν εἰς τὸν τόπον ἡμῶν, διότι φρονῶ ὅτι ἡ ἐνοίκησις αὕτη θὰ σύρῃ κατόπιν αὑτῆς καὶ τὸν πολιτισμὸν καὶ τὰς τέχνας καὶ τὴν συμπάθειαν τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν. Καὶ οὐχὶ μόνον εὔχομαι τοῦτο διὰ τὴν Λεβαδείαν, ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλα τοῦ Κράτους μέρη, καὶ μάλιστα τὴν Ἠλείαν.

§55ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἴθε.

§56Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Φοβοῦνται τινὲς τῶν ἀντιφρονούντων μήπως ἡ ἐν Ἑλλάδι ἀποικία τῶν εὐρωπαίων ἀποῤῥοφήσῃ τὸν ἐθνισμὸν μας. Πλὴν ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι τοιοῦτον τι, διότι τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς ἡ ὑπεροχὴ ὑπάρχει εἰς τὴν δύναμιν ν’ ἀποῤῥοφᾷ πάντα ξένον ἐγκαθιστάμενον ἐντὸς αὑτῆς, καὶ καμμία ποτὲ φυλὴ δὲν ἠδυνήθη νὰ μᾶς ἀποῤῥοφήσῃ, μὅλον ὅτι πᾶσαι σχεδὸν αἱ φυλαὶ τοῦ κόσμου κατέκτησαν τὴν πατρίδα ἡμῶν. Ἀλλ’ ὅμως ἐμελέτησάν ποτε οἱ ταῦτα λέγοντες πόσον μέγα εἶναι τὸ κατόρθωμα τῆς ἀποικίας ἀνθρώπων εἰς ξένην χώραν, μάλιστα δὲ εἰς γεωργικὴν ἑταιρίαν; ἀκούσατε ὀλίγα τινὰ παραδείγματα λαβόντα χώραν ἐντὸς τῆς ἰδίας ἡμῶν πατρίδος, καὶ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας, διὰ νὰ ἰδῆτε εἰς τὶ θὰ δύναται νὰ ὠφελήσῃ ἡ ἐπιχείρησις αὕτη. Ἐπὶ τῆς παρελθούσης Βασιλείας ἀπεφασίσθη ὅπως εἰς Τίρυνθον ἐγκατασταθῇ ἀποικία Γερμανῶν ἐκ τῶν ἐξυπηρετησάντων τότε ἐθελοντῶν· αἱ μεγαλύτεραι παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐγένοντο χάριν τῆς ἀποφάσεως ταύτης, τῆς ὁποίας ὁ σκοπὸς ἦτον, ὅπως σχηματισθῇ ἡ ἀποικία γεωργικὴ ἐπὶ τῶν γονιμωτάτων γαιῶν τῆς Τυρίνθου. Παρεχωρήθησαν εἰς τοὺς νέους ἀποίκους μεγάλαι ἐκτάσεις, παρεχωρήθησαν προσέτι ἄφθονα χρηματικὰ μέσα, ἀνηγέρθησαν οἶκοι, περιβόλια, καὶ γενικῶς ἐδόθη πᾶσα συνδρομή. Καὶ ὅμως τῆς θυσίας ταύτης ὁποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα; Θλιβερόν· οὐδεὶς ἐκ τῶν μετοίκων ἐκείνων ὑπάρχει σήμερον, μάλιστα δὲ πρὸ πολλῶν χρόνων. Αἱ αὐταὶ καὶ ἔτι πλείονες θυσίαι καὶ προσπάθειαι κατεβλήθησαν διὰ τὴν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μας Γερμανικὴν ἀποικίαν, τὸ Ἡράκλειον, καὶ ὅμως εἰς τὸ Ἡράκλειον δὲν ὑπάρχουσιν ἄποικοι πλέον τῶν τριῶν ἢ τεσσάρων. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν εἰς τὸν τόπον τοῦτον νὰ μεταναστεύσουν καὶ ν’ ἀποικήσουν ξένοι, τοῦτο ἤθελον θεωρεῖ εὐτύχημα μάλιστα, διότι νομίζω, ὅτι ἐκεῖνοι θ’ ἀποβῶσιν ὄχι ὀλιγώτερον Ἕλληνες· ἀπόδειξις δὲ τούτου ἔστω ἡ Ἀμερική· εἰς τὴν Ἀμερικὴν οἱ περισσότεροι εἶναι Ἄγγλοι ἄποικοι, καὶ ἐν τούτοις εἰς πᾶσαν περίστασιν αὐτοὶ μάχονται κατὰ τῆς μητροπόλεως, ἥτις τοὺς ἀνέθρεψεν. Ἀλλὰ μήπως τοιαῦτα παραδείγματα δὲν θέλετε εὕρει πλῆθος εἰς τὰς ἀποικίας τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων. Τούτων λοιπὸν ἕνεκα εὔχομαι, καὶ εὔχομαι ἐξ ὅλης καρδίας, ὅπως ἡ ἑταιρία ἀποκαταστήσῃ τὸν τόπον τοῦτον γόνιμον δι’ ἀποίκων, οἵτινες δύνανται νὰ μετενέγκωσιν εἰς ἡμᾶς τὰ καλὰ ὅσα δύνανται νὰ προέλθωσιν ἐκ τοῦ πολιτισμοῦ, καὶ πρὸ πάντων τὴν ἀγάπην καὶ τὴν εὔνοιαν τῆς Εὐρώπης, τῆς ὁποίας τὰ συμφέροντα θέλουσι συνδεθῆ στενώτερα μὲ τὰ ἡμέτερα. Ἡ ἀποικία θέλει ὠφελήσει καὶ ἄλλως πως τὸν τόπον, διότι ὡς γνωρίζετε αἱ τέχναι καὶ ἡ καλλιέργεια εἶναι πολὺ ἐντελέστεραι εἰς τὴν Εὐρώπην, παρ’ ὅτι εἶναι εἰς τὸν ἡμέτερον τόπον, εἰς τὸν ὁποῖον θέλουσιν εἰσάξει αὐτὰς, καὶ μάλιστα ἐν ᾧ παραχωροῦμεν εἰς αὐτοὺς οὐχὶ τόπον, ἀλλὰ λίμνην καὶ ἕλη. Κύριοι, αἱ γαῖαι, αἵτινες καλύπτονται πρὸ αἰώνων ὑπὸ τὰ ὕδατα, εἶναι ἀβέβαιοι ὡς πρὸς τὴν ποιότητα αὐτῶν, καὶ πρέπει νὰ ᾖναί τις πολὺ τολμηρὸς διὰ νὰ ἀποφανθῇ περὶ τῆς ποιότητος τῶν γαιῶν, τὰς ὁποίας οὐδέποτε ἐκαλλιέργησαν ἀνθρώπινοι χεῖρες, καὶ ἀληθῶς δὲν δύναται νὰ ἀποφανθῇ τις περὶ τοῦ τέλματος τῶν 150,000 στρεμμάτων ὡς ὑπολογίζει αὐτὸ ὁ Σωβάζ· ἀληθῶς ἡ γῆ ἐκείνη δυνατὸν νὰ ᾖναι ἡ καλλιτέρα τῶν γαιῶν, ἀλλὰ δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καὶ τὸ ἐναντίον, διότι ἰδοὺ τὶ γνωρίζομεν ἐκ πείρας διὰ τὰς γαίας, αἵτινες ἀποκαλύπτονται ἐκ τῶν ὑδάτων. Πολλάκις μία λίμνη ἀποξηραινομένη καὶ καλλιεργουμένη παράγει ἀφθόνους εἰς τοὺς πρώτους χρόνους καρπούς· καὶ ὅμως μετὰ 2 ἢ 3 ἔτη τὸ ἔδαφος ἐκεῖνο γίνεται ἀμμῶδες καὶ ἀποβαίνει ἄχρηστον· εἰς ἄλλας περιστάσεις συμβαίνει τὸ ἐναντίον, καὶ ὅμως αἱ αἰτίαι τοῦ φαινομένου τούτου ἀκριβῶς δὲν εἶναι γνωσταί. Περὶ δὲ τῶν γαιῶν τῆς Κωπαΐδος ποῖος θέλει σᾶς ἐγγυηθῆ; ἐγὼ εὔχομαι, ὅπως αἱ γαῖαι αὐταὶ ἀποδειχθῶσιν αἱ πλέον καρποφόροι τῶν γαιῶν ὅλου τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τοῦτο ὁ χρόνος θέλει τὸ πιστοποιήσει. Κύριοι, διϊσχυρίζονται τινὲς, ὅτι εἰς τὴν ἑταιρίαν μέλλομεν νὰ παραχωρήσωμεν πολλὰ, καὶ ὅτι αὕτη θὰ κερδίσῃ πολλὰ, καὶ ἐγὼ προσθέτω ὅτι ἂν δυνάμεθα νὰ παραχωρήσωμεν πολλὰ καὶ ἡμεῖς νὰ μὴ ζημιωθῶμεν, ἀλλὰ ν’ ἀπολαύσωμεν πολλὰ, δὲν πρέπει νὰ διστάσωμεν παντάπασιν εἰς τοῦτο· εὔχομαι μάλιστα ἡ ἑταιρία αὐτὴ νὰ ἐπιτύχῃ καὶ νὰ κερδίσῃ πολλὰ, καὶ τοῦτο διὰ νὰ παρακινηθῶσι καὶ ἄλλαι ἑταιρίαι νὰ ἔλθωσιν εἰς τὸν τόπον ἡμῶν καὶ νὰ φέρωσι τὰ κεφάλαιά των, διὰ τῶν ὁποίων καὶ αἱ ἑταιρίαι καὶ ἡμεῖς νὰ ὠφελώμεθα ἄνευ ἀμοιβαίας ζημίας. Κύριοι, ἐὰν ὠφεληθῇ ἡ ἑταιρία αὕτη, βεβαίως θέλει ἔλθει καὶ ἄλλη ἑταιρία ν’ ἀποξηράνῃ τὴν λίμνην τοῦ Φενεοῦ. Τὸ ὕδωρ ἐκείνης τῆς λίμνης ἀνερχόμενον κατ’ ὀλίγον ἀφῄρεσεν ὅλας τὰς ἰδιοκτησίας τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, καὶ κατέστησεν αὐτοὺς δυστυχεῖς· γνωρίζω δὲ τὰ δυστυχήματα ταῦτα τῶν κατοίκων, διότι τὸ μέρος ἐκεῖνο κεῖται εἰς τὰ ὅρια τῆς ἐπαρχίας τῶν Καλαβρύτων καὶ πολλοὶ δεσμοὶ μᾶς συνδέουσι μετὰ τῶν κατοίκων ἐκείνων. Ἐὰν ὅθεν ἤρχετο καὶ ἄλλη τις ἑταιρία, ἥτις νὰ ἐζήτει ν’ ἀποξηράνῃ τὴν λίμνην τοῦ Φενεοῦ, νομίζω ὅτι δὲν ἤθελον ἁμαρτήσει διόλου εἰς τὴν πατρίδα, ἐὰν ὁλόκληρον τὴν ἀπὸ τῶν ὑδάτων κατεχομένην γῆν γνωμοδοτήσω νὰ παραχωρήσετε εἰς τὴν νέαν αὐτὴν ἑταιρίαν, ἀφοῦ φέρῃ αὐτὴν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, διότι τότε ἡ μὲν ἑταιρία ἤθελεν εἶσθαι ὁ κύριος τῆς γῆς, θὰ ἠδύναντο ὅμως νὰ ζῶσιν οἱ δυστυχεῖς ἐκεῖνοι κάτοικοι ἐκ τῆς ἐργασίας, ἐνῷ νῦν ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα, οὐδὲ ἑταιρία τις ὠφελεῖται, οὐδὲ οἱ κάτοικοι, ἐναντίον τῶν ὁποίων ἵσταται κυριάρχης τῶν γαιῶν ἡ Λίμνη· καὶ νομίζω ὅτι καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἐξ ὑμῶν ἠθέλατε ὠφεληθῆ· πρὸ πάντων ὅμως ὁ κ. Νοταρᾶς καὶ οἱ Κορίνθιοι ἔχουσι μεγάλην ἀνάγκην νὰ παρουσιασθῶσι τοιαῦται ἑταιρίαι· διότι τότε ἐπίσης δύναται μία ἑταιρία νὰ ζητήσῃ πρὸς ἀποξήρανσιν τὴν λίμνην τῆς Στυμφαλίδος, καὶ ἐὰν τοῦτο ἐγίγνετο, ἠθέλαμεν λάβει διπλῆν ὠφέλειαν, διότι καὶ τὰς ὑπὸ τὴν Στυμφαλίδα λίμνην γαίας ἠθέλαμεν κερδίσει, καὶ τὰς ξηρὰς γαίας τῆς Κορίνθου ἠθέλαμεν μεταβάλει εἰς ποτιστικάς· ἀλλὰ τινὲς λέγουσιν, ὅτι πρέπει αὐτὰ τὰ ἔργα ἡμεῖς νὰ τὰ ἐκτελέσωμεν, πλὴν λησμονοῦσι τὸ τοῦ Δημοσθένους «δεῖ δὴ χρημάτων, ὦ ἄνδρες Βουλευταί, καὶ ἄνευ τούτων οὐδὲν ἐστί γενέσθαι τῶν δεόντων»· ἔχετε λοιπὸν χρήματα; σχηματίσατε ἑταιρίαν, λάβετε μετοχάς, ὠφελήσατε τὸ ἔθνος, διότι τὸ ἔθνος μεγάλως θὰ ὠφεληθῇ ἀπὸ τὴν σύστασιν τῶν ἑταιριῶν· ἐὰν ὅμως δὲν ἔχετε χρήματα, οὐδόλως πρέπει νὰ ἐμποδίσετε τὸ καλὸν ἐρχόμενον ἐξωτερικῶς· πρέπει μάλιστα νὰ ψηφίσετε καὶ νὰ εὐχηθῆτε ἵνα χιλιάδες ξένοι ἐργάται καὶ τεχνῖται διαφόρων ἐπαγγελμάτων ἔλθωσι καὶ λάβωσιν αὐτὴν τὴν ἐργασίαν· πῶς; ἐὰν εἰσέλθῃ ἡ Εὐρωπαϊκὴ καλλιέργεια καὶ βιομηχανία εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ὁ λαὸς νομίζω, ὅτι θὰ εὐλογήσῃ τὴν ὥραν ἐκείνην καθ’ ἣν ἤθελεν ἰδεῖ τὰ ἔργα ταῦτα ἐκτελούμενα ἐνώπιόν του· καὶ τάχα ἀμφιβάλλετε, ὅτι δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ἐκτελέσωμεν τοιαῦτα ἔργα, ἀφοῦ ὄχι μόνον χρήματα, ἀλλ’ οὐδὲ ἓν σιδηρουργεῖον ἔχομεν εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ὅπως τοὐλάχιστον διορθώσωμεν ἁπλῶς καὶ τὰ ἀτελέστατα ἐργαλεῖα τῆς γεωργικῆς. Κύριοι Βουλευταί, μεγάλως ἀπησχόλησα τὴν προσοχήν σας εἰς τὸ μέγα τοῦτο ζήτημα, ἀλλὰ καὶ δικαίως ἀπεδείξατε ὑπομονὴν ἀξίαν παντὸς ἐπαίνου, θελήσαντες νὰ πληροφορηθῆτε περὶ τῶν ὠφελειῶν τῆς μελετωμένης μεγάλης ταύτης ἐπιχειρήσεως, ἥτις κατὰ πρῶτον καὶ μετὰ χιλιάδας χρόνων θέλει ἴσως ἐκτελεσθῆ εἰς τὸ πάτριον ἡμῶν ἔδαφος. Τὸ κατ’ ἐμὲ ἐπάσχισα ν’ ἀνταποκριθῶ, ἐφ’ ὅσον αἱ ἀσθενεῖς μου γνώσεις μοὶ ἐπέτρεπον, εἰς τὴν εὐμενῆ ἀκρόασίν σας, παρουσιάσας ὑφ’ ὅλας τὰς σκέψεις τὰ ἀποτελέσματα τῆς γιγαντιαίας αὐτῆς ἐπιχειρήσεως. Καὶ ἐὰν μὲν ἐπέτυχον, ἐξετέλεσα ἓν καθῆκον, ἄλλως ἔπραξα ὅ,τι ἠδυνάμην. Πρὶν ὅμως κατέλθω τοῦ βήματος τούτου, ἐκ τοῦ ὁποίου τόσον μακρὸν χρόνον σᾶς ἀπησχόλησα, ἐκτελῶ ἕτερον καθῆκον, πληροφορῶν ἡμᾶς, ὅτι ἕτοιμος εἶμαι ν’ ἀποδεχθῶ πᾶσαν ἰδέαν τῶν ἀντιφρονούντων καλλιτέραν τῶν ἰδεῶν μου, ἕτοιμος εἶμαι νὰ κλίνω ἀμέσως πρὸς πᾶσαν ἐπωφελεστέραν πρότασιν, διότι ἐνταῦθα μόνον τὸ ὠφέλιμον τῇ πατρίδι πρέπει νὰ γίνεται παραδεκτόν. Ἐὰν ὅμως ἀντὶ ἰδεῶν πρακτικῶν μὲ ἀντιτάξωσιν ἀφῃρημένα ἐπιχειρήματα ἢ σχέδια ἀνήκοντα εἰς μόνην τὴν φαντασίαν, δὲν θέλω διστάσει καὶ αὖθις νὰ ἀναβῶ τὸ αὐτὸ τοῦτο βῆμα, καὶ ἀντιταχθῆ κατὰ τῶν ἀντιφρονούντων διὰ πρακτικωτέρων καὶ πλέον ὡρισμένων παραδειγμάτων, διὰ τῶν ὁποίων ἐλπίζω νὰ ἀποδείξω ἔτι μᾶλλον θριαμβεύουσαν τὴν ἀλήθειαν ἐκ τῆς ὁποίας καὶ μόνης ἐλπίζεται ἡ εὐδαιμονία τῆς πατρίδος ἡμῶν.

§57ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Κύριοι, τὸ περιττὸν δὲν βλάπτει· τὸ περιττὸν ἐνίοτε ὠφελεῖ καὶ μάλιστα ὅταν ἐκτίθεται ἀπὸ εὔγλωττον ῥήτορα. Ἡ ἐκτεταμένη ὁμιλία τοῦ προλαλήσαντος, ἡ μεμελετημένη, ἡ ἀξιόλογος αὕτη ἀγόρευσις μᾶλλον εἶχε σχέσιν μὲ τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου, οὐχὶ δὲ μὲ τὰ καθέκαστα. Τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου οὐδεὶς ἐπολέμησεν, ἐφιλονείκησε. Τὴν ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος πάντες, κύριοι, ποθοῦσι καὶ εὔχονται· καὶ Κυβέρνησις καὶ Βουλὴ, καὶ πᾶς πολίτης καὶ γυναῖκες καὶ παιδιὰ ἀνυπομόνως περιμένουσι τὴν κατ’ εὐχὴν περαίωσιν τῆς βιωφελοῦς ταύτης ἐπιχειρήσεως καὶ ὑψοῦσι φωνὴν ὑπὲρ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι οὐδεὶς ποτε ἐφαντάσθη τὰ ἐναντία· καὶ μόνον ἀγορεύων τὴν αὐτὴν ἰδέαν τροποποιουμένην ἐκφράζει ὁ λαμβάνων τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου βουλευτής. Κύριοι, ἡ πρώτη ὠφέλεια, ἥτις θέλει προέλθει μετὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἔργου τούτου, θὰ ᾖναι βεβαίως κατὰ πρῶτον λόγον διὰ τοὺς κατοίκους τῆς Λεβαδείας, καὶ μετέπειτα διὰ τὰς γειτνιαζούσας ἐπαρχίας· διότι καὶ ἡ γεωργία θ’ ἀναπτυχθῇ καὶ τὰ μέσα τῆς ἀποξηράνσεως καὶ ὅλα ὅσα συντείνουν εἰς τὸν πολιτισμὸν καὶ τὴν πρόοδον ἑνὸς τόπου. Βλέπετε, ὅτι τινὲς ἐξ ἡμῶν ἀπ’ ἀρχῆς, ὅτε ἐτέθη τὸ ζήτημα, ὅτε εἰσήχθη τὸ νομοσχέδιον, εἴχομεν ἀναβλητικὰς προτάσεις, καὶ πολλάκις ἐπολεμήσαμεν τὴν ταχεῖαν συζήτησιν καὶ τὴν ἐξ ἐφόδου παραδοχήν. Βλέπετε, λέγω, ὅτι ἀπὸ κανένα σκοπὸν ἄλλον δὲν ἀνεχωρήσαμεν, εἰμὴ ἀπὸ τὸν σκοπὸν νὰ σχηματίσωμεν θετικωτέρας καὶ βασιμωτέρας πεποιθήσεις. Κύριοι, τὶς ὡδήγησε (πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ πράγματα εἰς τὴν φύσιν των) τὴν ἑταιρίαν νὰ ζητήσῃ τὴν ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος, καὶ τὴν κυβέρνησιν νὰ ἔλθῃ εἰς συνέντευξιν καὶ διαπραγματεύσεις μὲ τὴν ἑταιρίαν; Βεβαίως, κύριοι, τὸ εὔλογον, τὸ ἀμοιβαῖον συμφέρον· τοὐτέστι τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους καὶ τὸ συμφέρον τῆς ἑταιρίας. Αὐτὴ ἡ ἰδέα ἐπεκράτησε καὶ ἐπικρατεῖ μέχρι σήμερον καὶ εἰς τὸν νοῦν τῶν βουλευτῶν καὶ τῆς κυβερνήσεως, καὶ τῆς εὐρώπης καὶ τῆς ἑταιρίας αὐτῆς· ἐννοῶ ὅμως συμφέρον εὔλογον, καὶ βλέπετε, ὅτι αἱ διαπραγματεύσεις γίνονται ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦτον. Ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνάγκην κεφαλαίων, ἔχει ἀνάγκην δημοσίων ἔργων· τοῦτο εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλους μας, εἶναι γνωστὸν εἰς τὴν εὐρώπην· καὶ δὲν εἶναι πρώτη φορὰ, καθὼς εἶπεν ὁ προλαλήσας, καθ’ ἣν ἔρχεται ἑταιρία νὰ ἐπιληφθῇ δημοσίων ἔργων ἐν Ἑλλάδι· ἦλθε καὶ ἄλλη ἑταιρία, ἥτις ἐπελήφθη τοῦ ἔργου τῆς ζακχαροποιΐας, καὶ ἀπέτυχε. Καὶ περὶ αὐτῆς ἀκόμη τῆς Κωπαΐδος γνωρίζετε κατὰ ποίαν ἐποχὴν ἡ οἰκία τοῦ Ἐϊχτὰλ ἀπέστειλε τὸν περίφημον μηχανικὸν Sauvage, περὶ οὗ ἐγένετο λόγος καὶ τοῦ ὁποίου τὰ ἔργα ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ ἑταιρία. Ἀλλὰ τώρα ἴσως ἐπέστη ὁ κατάλληλος χρόνος διὰ νὰ ἀναπτυχθῶσι καὶ ἐν Ἑλλάδι σπουδαῖα παραγωγικὰ ἔργα, διότι γνωρίζετε, ὅτι ὁ συνεταιρισμὸς πρὸ ἑνὸς αἰῶνος ἀνεπτύχθη ἐν Εὐρώπῃ, καὶ εἶχεν ἔργα ἐντὸς τῆς εὐρώπης νὰ κάμῃ, εἶχε συμφέροντα ἐντὸς τῆς ἰδίας Εὐρώπης νὰ ἐπιδιώξῃ. Σήμερον ὅμως, ὅτε ἡ Εὐρώπη δὲν ἔχει ἢ νὰ τελειοποιῇ τὰ ἔργα της, τὰ κεφάλαια ζητοῦν καὶ εἰς ἄλλας ἐπικρατείας νὰ εὕρουν ὠφελείας, καὶ ταύτας ἐπιδιώκουσαι αἱ ἑταιρίαι ἦλθον καὶ ἐν Ἑλλάδι. Ὥστε βλέπετε, ὅτι σήμερον ἔρχονται κεφάλαια ἐν Ἑλλάδι πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ὠφεληθοῦν καὶ νὰ ὠφελήσουν συγχρόνως. Ποῖον ἄλλον σκοπὸν καὶ ἡμεῖς ἐντίμως ἐπιδιώκομεν; τὸν αὐτὸν βεβαίως· νὰ ὠφεληθῇ δηλονότι ὁ τόπος, ἀλλὰ νὰ ὠφεληθῇ καὶ ἡ ἑταιρία. Ὑπάρχει ἀμοιβαία ὠφέλεια, κύριοι, κατὰ τὴν προτεινομένην σύμβασιν; τινὲς τὴν εὑρίσκουν μεγάλην, ἄλλοι πάλιν διστάζουν καὶ λέγουν, ὅτι ἡ ἑταιρία δύναται νὰ καταστραφῇ· τοῦτο, κύριοι, τὸ ἀπεύχομαι καὶ ἐγὼ καὶ πᾶς Ἕλλην. Εὔχομαι νὰ ὠφεληθῇ ἡ ἑταιρία, ὅπως παρακινήσῃ καὶ ἄλλας νὰ ἔλθωσιν ἐνταῦθα, ἀλλ’ εὔχομαι ὠφελείας ὑποφερτὰς, καὶ ἂν αἱ ἑταιρίαι ἐν Εὐρώπῃ ἔχουν ὠφελείας κατὰ 5%, ἐν Ἑλλάδι ἂς ἔχουν 10%, ὄχι ὅμως ἐν Ἑλλάδι νὰ λάβουν 50%. Ἡ ἑταιρία λοιπὸν τί μᾶς παρουσιάζει διὰ τοῦ ὑπουργείου; μίαν σύμβασιν. Κατ’ ἀρχὰς αὐτὴ ἡ σύμβασις δὲν ἐθεωρήθη ἀξία ἐκ μέρους ἡμῶν καὶ διὰ τοῦτο ἴδατε, ὡς προεῖπον, ἀναβολὰς ἐπὶ ἀναβολῶν, σκέψεις ἐπὶ σκέψεων. Ὁ χρόνος ἐβεβαίωσεν ἢ ὡδήγησε τὸν διευθυντὴν αὐτὸν τῆς ἑταιρίας νὰ φέρῃ μετριωτέρους ὅρους, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὁ σπουδαιότερος εἶναι ὁ τοῦ συναγωνισμοῦ. Ὁ διαγωνισμὸς δὲν εἶναι μόνον πρὸς ὄφελος ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὄφελος τῆς ἑταιρίας, καὶ διατί; διότι, ὡς πολλοὶ ἐξέφρασαν τὴν γνώμην, ἡ ἑταιρία αὐτὴ ἠμπορεῖ νὰ δυστυχήσῃ ἀντὶ νὰ ὠφεληθῇ· ὁ διαγωνισμὸς ὅμως ἀφαιρεῖ καὶ αὐτὸν τὸν δισταγμὸν ἀπὸ τὴν ἑταιρίαν, καὶ ἑπομένως δὲν ἐγγυᾶται μόνον τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ καὶ τὰ συμφέροντα τῆς ἑταιρίας. Κύριοι βουλευταὶ, εἶπον ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας μου, ὅτι οὐδεὶς εἶναι ἐναντίος τῆς ἀρχῆς, εἶπον, ὅτι οἱ τὴν ἀρχὴν συζητοῦντες καὶ εἰς εὐρείας συζητήσεις ἀπασχολούμενοι περιττὰ λέγουσιν· αἱ ἐκτεταμέναι συζητήσεις ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν ἀρχήν· ἡ ἀρχὴ εἶναι παραδεκτή. Μένουν δὲ τὰ καθέκαστα, ἐξ αὐτῶν τὸ σπουδαιότερον εἶναι ὁ διαγωνισμός. Τοῦτο σήμερον τὸ ἀνακαλεῖ ὁ κ. Μομφεριέρος· ἐδῶ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν· καὶ ὅταν παραδεχθῶμεν, ὅτι ὁ συναγωνισμὸς εἶναι περιττὸς, τότε δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ παραδεχθῶμεν τὴν σύμβασιν, ὡς ἔχει. Ἀλλὰ, κύριοι, πρὶν ἢ ἔλθωμεν εἰς μίαν τοιαύτην ἀπόφασιν, ἐπειδὴ αὐτὰ τὰ μεγάλα ἔργα, αἱ μεγάλαι ἐπιχειρήσεις, παρακολουθοῦνται ἀπὸ μεγάλα προσκόμματα, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἡμεῖς σπουδαίως. Ποῖα εἶναι τὰ προσκόμματα; εἶναι πολλὰ, εἶναι καὶ ἡ ἀντιζηλία, εἶναι ὁ ἐρεθισμὸς, εἶναι ὁ φθόνος, καὶ τόσα ἄλλα, τὰ ὁποῖα παρακολουθοῦν αὐτὰ τὰ μεγάλα ἔργα. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐξετάσω σήμερον ἄλλα ἀντικείμενα, περιορίζομαι εἰς αὐτὸ τὸ σπουδαιότερον, τοῦ διαγωνισμοῦ· αὐτὸ τὸ ἀντικείμενον, ὅπως παρουσιάζεται, παρέχει μεγάλας καὶ πολλὰς δυσκολίας, μὴ τυχὸν ἡ ἑταιρία λάβῃ πληροφορίας ἀντιθέτους, μὴ τυχὸν λάβῃ πληροφορίας, ὅτι ἡμεῖς εὑρισκόμεθα εἰς ἀνάγκην καὶ μᾶς παρουσιάσῃ τὰ 2,000,000, καὶ τὰ δεχθῶμεν ἀσυζητητὶ ὡς καὶ τὴν ἀναίρεσιν αὐτοῦ τοῦ κυριωτέρου ὅρου. Βλέπετε, ὅτι πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἵνα λύσωμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ μετὰ ταῦτα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν ἄλλων ἐπουσιωδεστέρων ἀντικειμένων τῆς συμβάσεως· πιστεύω δὲ, ὅτι ὁ κύριος Μομφεριέρος θὰ σκεφθῇ καλλίτερα καὶ θετικώτερα· ἴσως ἐπανέλθῃ εἰς τὴν πρώτην ἰδέαν καὶ παραδεχθῇ ὅ,τι ἐπρότεινε πρὸ ὀλίγου ὁ ἴδιος. Πότε ὅμως θὰ τὸ κάμῃ τοῦτο; ὅταν δώσωμεν καιρὸν εἰς αὐτὸν νὰ σκεφθῇ· ὅταν ὅμως πεισθῇ ὁ κύριος Μομφεριέρος ὅτι ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ παραδεχθῶμεν τὴν σύμβασιν ὡς ἔχει, τότε βεβαίως διατὶ νὰ ὑποχωρήσῃ; Διὰ τοῦτο εἶχον ζητήσει τὸν λόγον ἀπὸ προχθὲς ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος τῆς ἀναβολῆς, ἢ ὡς ἄλλοι ἐξέφρασαν τῆς ἀποῤῥίψεως, ἀφ’ οὗ ὁ κύριος Μομφεριέρος ἀνεκάλεσε τὴν περὶ διαγωνισμοῦ πρότασίν του. Ἡ δὲ γνώμη μου, Κύριοι, εἶναι ἡ ἀκόλουθος, τοῦ νὰ ἀναβάλῃ δηλονότι ἡ Βουλὴ τὴν συζήτησιν ἐπὶ 8 ἡμέρας, διότι ἐνδέχεται νὰ ἔλαβεν ὁ Κύριος Μομφεριέρος κακὰς πληροφορίας· ἑπομένως ἐνδεχόμενον νὰ εὑρεθῇ εἰς θέσιν νὰ διστάσῃ περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ ἔργου καὶ νὰ ἀποσυρθῇ ἀμέσως ἐντελῶς. Δὲν θὰ κατακριθῶμεν καὶ ἡμεῖς ἂν ζητήσωμεν τὸ συμφέρον μας διὰ τῆς ἐν λόγῳ ὀλιγοημέρου ἀναβολῆς. Τὸ συμφέρον λοιπὸν καὶ ἡ τιμὴ τοῦ ἔθνους εἶναι νὰ μὴ ἀδικήσωμεν τὴν ἑταιρίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔθνος νὰ μὴ ἀδικηθῇ. Πῶς δὲν ἀδικοῦνται ἀμφότερα τὰ μέρη; βεβαίως διὰ τοῦ διαγωνισμοῦ· ὅταν λοιπὸν αὐτὸν τὸν διαγωνισμὸν μετὰ προηγουμένης ὡρίμου σκέψεως τὸν ἐδέχθη ἡ ἑταιρία καὶ σήμερον τόσον αἰφνιδίως τὸν ἀνακαλῇ, τότε οὐδεὶς δύναται εὐκόλως νὰ κατηγορήσῃ καὶ ἡμᾶς, ἂν ζητήσωμεν 8 ἡμέρας διὰ νὰ σκεφθῶμεν. Ἂς μὴ ἐπισπεύδωμεν λοιπὸν, διότι ὅπως ἤδη ἔχει ἡ κατάστασίς μας, ἂν ἐπέλθῃ ὁριστικὴ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου σήμερον, θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω ὄχι, οὐ μόνον ἐγὼ, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ ἄλλοι. Μὲ συμφέρει νὰ μάθω ἂν πρέπῃ νὰ ἀποξηρανθῇ ἡ Κωπαῒς; τοῦτο τὸ ἠξεύρει ὅλος ὁ κόσμος, ὅτι εἶναι συμφέρον. Λοιπὸν βλέπετε ὅτι κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην δὲν μᾶς συμφέρουν αἱ ἐκτεταμέναι συζητήσεις, οὔτε μᾶς ὠφελοῦν· καιρὸν μάταιον ἐξοδεύομεν καὶ εἰς διαπληκτισμοὺς καὶ ἀντεγκλήσεις ἀπολήγομεν. Τὴν αἰφνίδιον ἀνάκλησιν τῆς προτάσεως τοῦ συναγωνισμοῦ ἀνάγκη νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἐπ’ αὐτῆς νὰ προσέξωμεν λίαν· πιστεύσατέ με, μολονότι εἶμαι κάτοικος μιᾶς γείτονος ἐπαρχίας, ὁποῦ θὰ ἔχω μεγάλας ὠφελείας, ἐκλόνισε τὴν πεποίθησίν μου καθ’ ὁλοκληρίαν ἡ παράδοξος καὶ ἀνέλπιστος αὕτη ἀνάκλησις. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι καιρὸν ἔχομεν· δὲν μᾶς βιάζει κανείς· ἡ ἔκτακτος σύνοδος προσεκλήθη δι’ αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ τὸ τοῦ Λαυρίου· δὲν θὰ χάσωμεν ἂν δώσωμεν 8 ἡμερῶν καιρὸν εἰς τὸν Κύριον Μομφεριέρον. Τὰ μεγάλα ἔργα ἔχουν καὶ μεγάλας δυσκολίας· δὲν ἠξεύρομεν ἂν ἐχθρὸς τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦ φίλου παρέστησεν εἰς τὸν Κ. Μομφεριέρον τοιαῦτα πράγματα, ὥστε ν’ ἀνακαλέσῃ καὶ ἡμᾶς, ἑπομένως νὰ ἐρεθίσῃ, διὰ νὰ ἀποῤῥίψωμεν τὴν σύμβασιν. Ἂν δὲν κερδήσωμεν λοιπὸν, Κύριοι, μὲ τὴν ἀναβολὴν, δὲν χάνομεν. Διὰ τῆς ὀκταημέρου ταύτης ἀναβολῆς λέγομεν εἰς τὸν Κύριον Μομφεριέρον νὰ συνεννοηθῇ μὲ τὰ μέλη τῆς ἑταιρίας, καὶ ἔχει δι’ αὐτῆς τὸν ἀνάλογον χρόνον· σκεπτόμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς καὶ ἐπανερχόμεθα. Κᾀμμία ἀνάγκη κατεπείγουσα δὲν ὑπάρχει, ὁ καιρὸς θὰ ὠφελήσῃ καὶ ἡμᾶς καὶ αὐτούς.

§58ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, Κ. Πρόεδρε.

§59ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν εἶναι καὶ πλήρης ἡ Βουλή.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐξέλθουν ἀπὸ τὰ δωμάτια οἱ Κ. βουλευταὶ, διότι πρόκειται νὰ ψηφοφορήσουν ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς.

§61ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Βλέπω ὅτι ἐκουράσθητε, καὶ ἐζητήσατε νὰ διαλυθῇ ἡ συνεδρίασις πρὶν ὁμιλήσω. Τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, δὲν σᾶς ἐμποδίζει νὰ τὴν ἀποφασίσητε καὶ αὔριον· ἂν τὴν ἀντικρούσουν ἄλλοι· ἀλλὰ δὲν εἶναι βία, οὔτε συμφέρον εἶναι νὰ ἀποφασίσητε περὶ αὐτῆς σήμερον.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν πρότασις περὶ ἀναβολῆς δὲν ὑπάρχει τώρα· φέρετέ την αὔριον.

§63ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐννοῶ ποία εἶναι αὐτὴ ἡ τάξις τῆς συζητήσεως. Εἶπεν ὁ Κ. Χατζῖσκος μίαν ἰδέαν περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως· τὴν ἰδέαν ταύτην δύναται ἡ Βουλὴ νὰ τὴν ἀποδεχθῇ ἢ ὄχι· ἀλλὰ πρὶν ψηφοφορήσητε ἐπ’ αὐτῆς, Κύριοι, δὲν ἠκούσατε ὅλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπ’ αὐτῆς.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν πρότασιν θὰ τὴν φέρῃ αὔριον. Λοιπὸν προβαίνει ἡ συζήτησις. Εἶναι ὁ Κ. Θεοχάρης.

§65ΤΙΝΕΣ. Παρῆλθεν ἡ ὥρα.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Σπυρόπουλος.

§67ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὶν ἀρχίσω τὸν λόγον μου, Κύριοι βουλευταὶ, σᾶς ἀναφέρω ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη θὰ διαρκέσῃ πολὺ, ἂν καὶ πιστεύω ὅτι θὰ ἦμαι σύντομος.

§68ΤΙΝΕΣ. Ὅταν κουρασθῶμεν, τὸ ἀναβάλλομεν.

§69ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι βουλευταὶ, ἐπειδὴ οὔτε ἐξ ἐπαγγέλματος ῥήτωρ κοινοβουλευτικὸς εἶμαι, οὔτε γνώσεις πολλὰς ἔχω, οὔτε ὅλα ἐκεῖνα τὰ προσόντα δι’ ὧν δύναταί τις νὰ παραστήσῃ ἀκριβῶς καὶ ὅπως πρέπει τὸ μέγα καὶ σπουδαῖον ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου συζητεῖ ἡ Βουλὴ καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ψῆφόν της, θέλω σᾶς παρακαλέσει νὰ συγχωρήσητε τὰς ἐλλείψεις μου, νὰ ἔχετε τὴν δέουσαν ἀνοχὴν, ὅπως μὲ παρακολουθήσητε κατὰ τὴν ὁμιλίαν μου· διότι βεβαίως καὶ ἄτεχνος θέλει εἶσθαι καὶ οὐχὶ πλήρης πολλοῦ πνεύματος, καὶ ἐγὼ ἐκ τῶν μετρίων εἶμαι. Ἐπροσπάθησα νὰ παρακολουθήσω τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα φίλον μου, δὲν ἠδυνήθην ὅμως νὰ διαπηδήσω τὰ μεγάλα πνευματώδη βήματα, τὰ ὁποῖα ἔκαμε πολλάκις καὶ τοσοῦτον μακρὰν τοῦ προκειμένου μετεωριζόμενος, ὥστε οἱ ἀκροώμενοι προσεῖχον μᾶλλον ποῦ θὰ καταπέσῃ ὁ λέγων τὸ ἀχανὲς διαπεραιούμενος πρὸς διαφώτισιν ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἀναμενόμενοι· ἀπὸ τῆς μιᾶς ἐπιστήμης ἐπήδησεν εἰς τὴν ἄλλην, ἀπὸ τοῦ ἑνός ἱστορικοῦ τόπου εἰς τὸν ἄλλον· μόλις χαιρετήσας τὸν Ἀρχιμήδην, ἔλαβε τὴν ὁδὸν τὴν πρὸς τὸν Ἀσκληπιὸν, καὶ μόλις ἀσπασθεὶς αὐτὸν μετέβη εἰς ἄλλον. Ἐγὼ, ἐννοεῖται, ὅτι δὲν ἔχω τὴν ἔκτασιν αὐτὴν τοῦ πνεύματος, οὔτε τὴν εὐρύτητα τῶν γνώσεων, ἵνα παίξω τόσον εὐκόλως καὶ χειραγωγήσω μὲ τόσην εὐχέρειαν τὴν ἐπιστήμην· ἐγὼ δὲν γνωρίζω εἰμὴ πράγματά τινα, τὰ ὁποῖα ὀφείλω νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ θέλω θεωρηθῆ εὐτυχὴς, ἐὰν τὰ ὀλίγα αὐτὰ πράγματα δύνανται νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν μόρφωσιν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος περὶ οὗ πρόκειται. Πρόκειται, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος προλαλήσας, περὶ τῆς Κωπαΐδος, πρόκειται ἵνα ἀποξηρανθῇ ἡ Κωπαΐς· ἀλλὰ περὶ τούτου μόνον; Ἐὰν ἐπρόκειτο, Κύριοι, περὶ τούτου μόνον, πιστεύω, ὅτι λόγος δὲν θὰ ἐγίνετο, οὔτε θὰ ὑπῆρχεν ὁ τολμήσων ν’ ἀντείπῃ εἰς τὴν ἰδέαν, εἰς τὴν εὐχὴν τῆς ἀποξηράνσεως. Ἐν τούτοις, Κύριοι, ἐδημοσιεύθη ὅτι ὑπάρχουσί τινες, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀποξηράνσεως καί τινες ἄλλοι κατά. Τοῦτο βεβαίως εἶναι ἐσφαλμένον, ψευδὲς, μαύρη συκοφαντία, σκοπίμως ἴσως παρά τινων ἐξυφαινομένη, ἐκ πλάνης ἢ ἄλλης αἰτίας διεδόθη, ἵνα ἐπιῤῥιφθῇ ἐπ’ ἐμὲ ὅ,τι δὲν ἀνήκει εἰς ἐμέ. Διακηρύττω λοιπὸν καὶ ἐγὼ διὰ τῆς ἀσθενοῦς μου φωνῆς ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου βήματος, ὅτι περὶ ἀποξηράνσεως οὔτε κἂν πρέπει νὰ κάμω λόγον, διότι πάντες εὐχόμεθα καὶ θέλομεν ταύτην διά τε τὰ ἴδια καὶ τὰ γενικὰ συμφέροντα. Λοιπὸν, Κύριοι, περὶ τούτου δὲν πρόκειται, ἀλλὰ πρόκειται νὰ ἀποξηρανθῇ ἡ Κωπαΐς ῥητῶς ὑπὸ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους εἷς ἔντιμος Γάλλος μᾶς παρουσιάζει, ὁ Κύριος Μομφεριέρος. Ἐγὼ, Κύριοι, ἐπειδὴ ὅλοι γνωρίζετε, τὰ λαβόντα χώραν εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, καὶ δὲν θέλω νὰ ἐννοήσω ἄλλα, ἀλλὰ τὰ χθὲς λαβόντα χώραν περὶ ἀνακλήσεως κτλ. δὲν θέλω πρὸς τὸ παρὸν στρέψει τὸν λόγον περὶ αὐτῶν, ἀλλὰ θέλω ἀκολουθήσει περιγραφικῶς τὴν ὑπόθεσιν περὶ ἧς πρόκειται· εἰς ὑμᾶς δὲ ἐναπόκειται νὰ ἐξαγάγητε συμπέρασμα τὸ προσῆκον. Ἐννοεῖται, ὅτι οἱ ὅροι, τοὺς ὁποίους μᾶς προτείνει ὁ ἔντιμος καὶ φιλέλλην οὗτος Γάλλος, πρέπει νὰ ἐξετασθῶσι κατ’ ἐμὲ ὑπὸ τὰς ἑξῆς ἁπλᾶς ἐπόψεις· πρῶτον οἱ ὅροι αὐτοὶ ποῖοι εἶναι, τὶ ἀποβλέπουν, ά) δηλ. τὶ ζητοῦμεν· βʹ) τὶ παρέχομεν. Λοιπὸν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν τὴν βαρύτητα τῶν ὅρων αὐτῶν, ἐπειδὴ οἱ ὅροι αὐτοὶ δίδουν δικαιώματα καὶ ἄλλα, (τὰ ὁποῖα εἶναι κεφάλαια ἐθνικά)· ὅλοι αὐτοὶ οἱ ὅροι τῆς παροχῆς εἶναι κεφάλαια ἐθνικὰ, εἴτε μικρὰ εἴτε μεγάλα, εἴτε ὀλίγα, εἴτε πολλά· μετ’ ἀκριβείας δηλ. δέον νὰ ἐξετάσωμεν τὰ παρεχόμενα εἰς ἡμᾶς καὶ τὰ λαμβανόμενα ὑφ’ ἡμῶν, τοὐτέστι τὰς θυσίας μας καὶ τὰς ὠφελείας αὐτὰς καθ’ ἑαυτὰς καὶ ἐν σχέσει μὲ τὰ συμφέροντα τῶν περιοίκων. Πρέπει λοιπὸν νὰ τὰ ἐξετάσωμεν· π. χ. πρῶτον χορηγεῖται μία ποσότης 80,000 στρεμμάτων· ἐγὼ παραδέχομαι, ὅτι αὐτὰ δὲν εἶναι τίποτε, καὶ τὰ λέγω μάλιστα καὶ κατηραμένα, διότι ἀναπέμπουν τὰς ἀναθυμιάσεις ἐκείνας, ἐκ τῶν ὁποίων γεννῶνται οἱ τρομακτικοὶ ἐκεῖνοι πυρετοὶ, οἱ ὁποῖοι φέρουν τοὺς τριγμοὺς τῶν ὀδόντων, κατὰ τὸν Κύριον Πετιμεζᾶν. Ὁρίζεται μία ζώνη τῶν συνήθων πλημμυρῶν· ἐγὼ δὲν τὴν ἐννοῶ τοὐλάχιστον, χορηγοῦνται γαῖαι διὰ τῆς βίας μέλλουσαι ν’ ἀπαλλοτριωθῶσι χορηγοῦνται δικαιώματα ἐπὶ τῶν ὑδάτων καὶ τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα περιορίζουν τὰ πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων ἀπαράγραπτα δικαιώματα τῶν κατοίκων, καθόσον ὁ ἀσαφὴς καὶ ἐπιπόλαιος ὁρισμὸς τῶν ζωνῶν ἀφαιρεῖ κατοχὰς ἀπὸ τὰς χεῖρας τῶν περιοίκων, προσβάλλει ἰδιοκτησίας, ἐν γένει θεωρεῖται λίμνη ὅ,τι ἀληθῶς δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ λίμνη· καθ’ ὅσον ὅταν ἀγροὶ ἐπὶ τοῖς πεντήκοντα ἔτεσι καλλιεργοῦνται τὰ τεσσαράκοντα, πῶς θὰ περιληφθῶσιν ἐν τῇ ἀποξηρανθησομένῃ περιοχῇ; ἄλλαι γαῖαι ἀπαλλοτριωθήσονται διὰ δημοσίαν ἀνάγκην ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης. Τὰ ὕδατα τοῦ Κηφισσοῦ καὶ τῆς Ἑρκίνης δουλοῦνται ἐν τῇ ἀσαφείᾳ τῶν ἄρθρων τῆς συμβάσεως δολίως. Ταῦτα πάντα εἶναι σπουδαῖα, ὦ βουλευταὶ, ἢ ὄχι; πρόκειται νὰ συζητήσωμεν ὁρμαθὸν ὅρων αὐθαιρέτων, ἀσαφῶν καὶ ἀσυναρτήτων· χορηγοῦνται τέλος πάντων 99 ἐτῶν ἐπικαρπία καὶ τόσα ἄλλα δικαιώματα ἀφαιρούμενα ἀπὸ τὸ δημόσιον ἢ ἀπὸ τοὺς ἰδιοκτήτας. Λοιπὸν εἰς ὅλα αὐτὰ τὰ χορηγούμενα μᾶς δίδει καὶ αὐτός· πρόκειται βεβαίως αὐτὸν τὸν ἄνθρωπον νὰ τὸν εὐγνωμονήσωμεν, διότι προσφέρει τὴν συνδρομήν του εἰς ἡμᾶς, θέλει νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ ἀπὸ τὰ κακὰ ἀποτελέσματα τῆς Κωπαΐδος, μᾶς δίδει συμφέροντα μεγάλα καὶ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἡμεῖς καὶ νὰ φανῶμεν εὐγενεῖς, οὐχὶ γλίσχροι, ἐξεναντίας μεγαλοπρεπεῖς καὶ γενναιόδωροι, καὶ οὕτω νὰ τοῦ δώσωμεν ὠφελείας εὐλόγους. Ἐγὼ ἐπεθύμουν, καθὼς ὁ Κ. Πετιμεζᾶς καὶ ἄλλοι, νὰ κερδήσῃ πολλὰ τοῖς ἑκατὸ, ἀλλ’ ἐπέρχεται ἓν ἄλλο, τὸ ὁποῖον, ἐὰν δὲν ᾖναι γελοῖον, εἶναι παράδοξον. Ἀποφασίζομεν νὰ λάβωμεν καὶ νὰ δώσωμεν, χωρὶς νὰ ἠξεύρωμεν τὶ θὰ δώσωμεν καὶ τὶ θὰ λάβωμεν· δηλ. γνωρίζομεν, ὅτι εἶναι ἓν δάνειον, τὸ ὁποῖον μᾶς δίδει ἑνὸς ἢ δύω ἑκατομμυρίων· εἶναι κἄτι τι ἄλλα, τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστὰ, εἶναι κἄτι τι ἄλλα ὅμως, τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς δώσῃ καὶ τὰ ὁποῖα δὲν τὰ γνωρίζομεν· αὕτη ἡ ἄγνοια ἐφ’ ὧν πρόκειται νὰ σκεφθῶμεν καὶ νὰ ἀποφανθῶμεν δὲν εἶναι γελοία, δὲν εἶναι παράδοξος;

§70ΤΙΝΕΣ. Πρέπει νὰ ἐξηγηθῆτε, δὲν ἐννοοῦμεν.

§71ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅ,τι θὰ εἴπω δὲν ἀφορᾷ πρόσωπα. Λοιπὸν βλέπετε ὅτι πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν νομίζουσιν, ὅτι ὅσα μέλλομεν νὰ δώσωμεν τὰ γνωρίζομεν· πρῶτος ἐγὼ τοὐλάχιστον νομίζω, ὅτι ὑπάρχουν καί τινα, τὰ ὁποῖα δὲν ἠξεύρομεν, ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ δώσωμεν. Πρόκειται νὰ δώσωμεν 80,000 στρέμματα, πρόκειται νὰ δώσωμεν τόσα καὶ τόσα, πρόκειται νὰ δώσωμεν 99 ἐτῶν τὴν ἐπικαρπίαν τῆς ὑπολοίπου γῆς, πρόκειται νὰ περιορίσωμεν τὰ δικαιώματα τῶν περιοίκων, πρόκειται νὰ δώσωμεν οἰκόπεδα εἰς τὴν Λάρυμναν, λιμένας κτλ. ὅλα αὐτὰ τὰ ἐξετάσαμεν, τὰ γνωρίζομεν; κατ’ ἐμὲ, ὄχι· πρόκειται σήμερον ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἔθνος ὁλόκληρον ν’ ἀποφασίσῃ περὶ αὐτῶν, καὶ πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅλα αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ τὰ μὲν καὶ τὰ δὲ, καὶ ἠξεύρετε ποίας εὐκολίας παρέχει, ποῖα ἔξοδα θὰ κάμῃ διὰ νὰ ἐπιτύχῃ, τὶ πρέπει νὰ τοῦ δώσωμεν, ὥστε αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος νὰ κερδήσῃ 5, 10, 50%. Ἡ Κωπαΐς, ὦ βουλευταὶ, δὲν εἶναι ὄγκος ἀναβλυζόντων ὑδάτων, εἶναι πεδιὰς ἐξ ἀρχαιοτάτων χρόνων μνημονευομένη, τῇ ἐμφράξει τῶν φυσικῶν μετοχετευτικῶν ἀγωγῶν λιμνάσασα· εἶναι κτῆμα ἐθνικὸν, τὸ ὁποῖον συμβαλλόμεθα μετά τινος πρὸς βελτίωσιν, πρὸς καλλιέργειαν, ἀναμετροῦντες ἀκριβῶς τὰ καταβληθησόμενα ἔξοδα παρ’ ἐκείνου πρὸς ὃν συμβαλλόμεθα, ὥστε νὰ παρέξωμεν αὐτῷ ὠφελείας εὐλόγους.

§72ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τί μᾶς δίδει τὰ ἠξεύρομεν.

§73ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Οὔτε αὐτὰ δὲν τὰ ἠξεύρομεν. Ἂς ἀρχίσωμεν πρῶτον τὶ δίδομεν· δὲν ἠξεύρομεν τὶ δίδομεν· π. χ. ἔχομεν τὰς γαίας, πρέπει νὰ γνωρίζωμεν αὐταὶ αἱ γαῖαι ποίαν ἀξίαν ἔχουν· μεταξὺ αὐτῶν τῶν γαιῶν καὶ τῆς θαλάσσης μεσολαβεῖ ἓν ὄρος, ἐὰν αὐτὸ τὸ ὄρος δὲν ὑπῆρχεν, ἡ Κωπαῒς θὰ ἦτο πεδιάς· λοιπόν, ἐὰν κόψωμεν αὐτὸ τὸ ὄρος, ἡ Κωπαῒς θὰ γίνῃ πεδιάς· λοιπὸν ἔχει μεγάλην ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν γαιῶν, τὰς ὁποίας καλύπτει ἡ λίμνη, τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξοδευθῇ εἰς τὴν διάτρησιν τοῦ ὄρους. Πῶς θὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ διάτρησις εἶναι ἄλλος λογαριασμός. Δεύτερον εἶναι τὸ ἑξῆς· μετὰ τὴν διάτρησιν τοῦ ὄρους ποῖα ἔργα θὰ χρησιμεύσουν· διάφορα ἔργα, διώρυγες κτλ. Αὐτὰ τὰ ἔργα ποῖα εἶναι, πόσα εἶναι, μέχρι τίνος ποσοῦ ἀναβαίνει ἡ τιμή των, ὅλα αὐτὰ ἔπρεπε νὰ τὰ γνωρίζετε· ἀλλὰ ἠμπορεῖτε νὰ μὲ εἰπῆτε νὰ τὰ ἐξετάσωμεν ἐδῶ καὶ νὰ τὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ φωτίσῃ ὁ εἷς τὸν ἄλλον καὶ οὕτω νὰ ἀποτελεσθῇ ἓν ὅλον καὶ νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν συμπέρασμα· ἀλλ’ ἐὰν ᾖναι δυνατὸν καὶ εὔκολον αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, ἐὰν ᾖναι τῆς στιγμῆς, μάλιστα· ἐὰν δυνάμεθα τώρα νὰ γνωρίζωμεν πόσα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν διάτρησιν τοῦ ὄρους καὶ ἐὰν ἔχωμεν τὰς τιμὰς διὰ τὰς διώρυγας καὶ τὴν λοιπὴν ἐργασίαν, μάλιστα· πόσα ἀπαιτοῦνται διὰ τὰς διώρυγας καὶ ἐν γένει ὅσα ἀπαιτοῦνται ὅπως καταστήσωμεν τὴν λίμνην, τοὺς τόπους, τοὺς ὁποίους καλύπτει ἡ Κωπαῒς, νὰ τοὺς καταστήσωμεν κήπους ἐφόρους πρὸς καλλιέργειαν. Αὐτὸ τὸ ἔργον εἶναι ἐθνικόν, τὸ ἔθνος τὸ ἀντιπροσωπεύει ἡ κυβέρνησις, ἀφ’ ὅτου μάλιστα παρουσιάσθη μία ἑταιρία τοιαύτη ὡς τοῦ Κ. Μομφεριέρου, ἡ κυβέρνησις, φρονῶ, τότε συγκειμένη ἀπὸ ἀνθρώπους εὐφυεῖς, διότι ἐγὼ σχετικῶς τοὺς κρίνω ὡς τοιούτους, ἡ κυβέρνησις ἀντιπροσωπεύουσα τὸ ἔθνος, ἐννοεῖται ὅτι ἀντεπροσώπευε τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἔπρεπε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅλα αὐτὰ, ὅσα ἀπαιτοῦνται πρὸς παγίωσιν καὶ ὡρίμανσιν μιᾶς ἰδέας καὶ ἦσαν κατάλληλα πρὸς τὴν ἔκτασιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου. Ἔπρεπε, κύριοι, διὰ νὰ πεισθῶμεν σήμερον, ἔπρεπε νὰ εἴχαμεν διαγράμματα ἐπίσημα, ἀφ’ ἧς στιγμῆς προσῆλθεν ὁ Κ. Μομφεριέρος, διαγράμματα ἐπίσημα τῶν ἐπισήμων μηχανικῶν τῆς Ἑλλάδος, τὰ ὁποῖα νὰ μᾶς διαγράφωσιν ὅλα τὰ ἔργα τὰ ἀφορῶντα τὴν ἀποξήρανσιν, νὰ παρίστανον τὰς τιμὰς, μὲ τὰς ὁποίας ἠδύναντο νὰ γείνωσι τὰ ἔργα ταῦτα μὲ χεῖρας Ἑλλήνων, καὶ τὰς τιμὰς, μὲ τὰς ὁποίας ἤθελον γείνει διὰ χειρῶν ξένων, νὰ παρίστανον τὴν δυσκολίαν τῆς μεταφορᾶς τῶν ἐργαλείων, καὶ ἐν γένει πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο νὰ ἔχῃ σχέσιν μὲ τὴν ὅλην ἐργασίαν τῆς ἀποξηράνσεως· νὰ μᾶς φέρωσιν ὅλα αὐτὰ τὰ διδόμενα καὶ τὰ ἐπίσημα, τὰ ὁποῖα ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν ἀρχαιολογικὴν ἔποψιν τοῦ ζητήματος καὶ ἐν γένει νὰ φέρουν ἓν ἔργον τέλειον, ἓν ὁλόκληρον σύστημα παριστάνον γεωπονικῶς τὴν κατάστασιν καὶ τὴν φύσιν τοῦ ἐδάφους τῆς Κωπαΐδος, ὅλα τὰ ἀναγκαιοῦντα πρὸς τὰς ἀποξηραντικὰς ἐργασίας· ἐν γένει τῇ πρωτοβουλίᾳ τῇ ἐγκαίρῳ τῆς κυβερνήσεως, ἀναγκαῖον ἦτον καὶ δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ ἐπιστημονικὰ ἔργα τὰ συντελοῦντα πρὸς τὸν σκοπόν μας, καὶ τοῦτο εἶναι δυνατὸν ἀλλ’ ἀπαιτεῖ καὶ ὀλίγον χρόνον· οὐχ ἧττον, ὅμως κατ’ ἐμὲ, δὲν ἦτο καὶ πολὺ δύσκολον. Θὰ μὲ εἰπῆτε, κύριοι, καὶ δὲν ὑπάρχουν τοιαῦτα ἔργα; καὶ ὀλίγος πάταγος ἔγεινε περὶ τοιούτων ἔργων; καὶ ἐννοεῖτε βεβαίως τὰ διάφορα φυλλάδια, τὰ ἔχω εἰς τὴν τσέπην μου—καὶ βεβαίως τὰ ἔχω, θὰ τὰ βγάλλω— ἀλλὰ τί ἔργα; εἶναι ἔργα αὐτά; συγχωρήσατέ μοι νὰ ἀμφιβάλλω, ἐὰν ᾖναι ἔργα. Δὲν διῆλθεν ἀπὸ τὸν νοῦν μου νὰ προσβάλλω τὸ ἔργον τοῦ περινουστάτου Σωβὰζ, ἀλλὰ θέλω ἓν ἔργον ἐπίσημον· εἶναι ἔργα αὐτὰ ὅπως ἀπαιτεῖται; ἐγὼ θέλω νὰ ᾖναι ἔργα, τὰ ὁποῖα νὰ ἀποῤῥέωσιν ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν αὐτὴν, νὰ ᾖναι ἔργα ἐπὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ δώσωμεν κῦρος καὶ ἐπισημότητα, καὶ διὰ νὰ ἔχωσι κῦρος αὐτὰ τὰ ἔργα, πρέπει νὰ προέρχωνται ἐκ πηγῆς ἐπισήμου, πρέπει νὰ προέρχωνται ἀπὸ τὴν πηγὴν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις ἀνέθηκε νὰ φροντίσῃ καὶ μεριμνήσῃ περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους. Ἔχων ὅλην τὴν ὑπόληψιν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχω, καὶ ἔχει ὅλος ὁ κόσμος, πρὸς τὸν περινούστατον Κ. Σωβάζ, δὲν δύναμαι νὰ δώσω καὶ τὸ κῦρος εἰς τὰ παρ’ αὐτοῦ γραφέντα, τὸ ὁποῖον ἠδυνάμην νὰ δώσω εἰς ἔγγραφον ἐπίσημον, εἰς ἐκθέσεις ἐπισήμους, ὁλοκλήρους ἐπιστημονικὰς ἐργασίας, προερχομένας ἐξ ἐπισήμου ἀρχῆς. Καὶ τοῦτο, ἐπειδὴ ἔχω διαφόρους λόγους. Πρῶτον ὁ Κ. Σωβὰζ ἔγραψε 20 ἔτη πρὸ τῆς παρούσης ἐποχῆς. Ὑποθέτω, ὅτι ὁ Κ. Σωβὰζ ἔγραψεν ὅλην τὴν ἀλήθειαν· ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι, ὅσον περινούστατος καὶ ἂν ἦτον ἐκεῖνος, ὁ χρόνος ὁ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέχρι τῆς σήμερον, δὲν δύναται νὰ ἀπεκάλυψε νέας περιστάσεις, νέας προόδους εἰς τὰς ἐπιστήμας, νέας ἰδέας, νέας μεταβολάς; καὶ μεταβολὰς τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἔχωσιν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν μεταβολὴν παντὸς ὅ,τι δύναται νὰ ἔχῃ σχέσιν μὲ τὴν ἐκτίμησιν τῶν ἔργων, τῶν ἀφορώντων τὴν ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος; χωρὶς νὰ προσβάλλω ποσῶς τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀνδρὸς, βλέπετε ὅτι ὁ χρόνος ἔφερε μεταβολάς. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὴν διάτρησιν κύριοι, ἐὰν, καθὼς μὲ ἐπληροφόρησαν ἐπίσημοι μηχανικοὶ, ὅτι κατὰ τὴν διάτρησιν τοῦ ὄρους δύνανται νὰ μεταχειρισθῶσι καὶ νὰ ἐφαρμόσωσιν ἄλλα μέσα τὰ ὁποῖα ἀνεκάλυψεν ἡ ἐπιστήμη, δὲν εἶναι μεταβολαὶ, αἵτινες μεταβάλλουσιν οὐσιωδέστατα τὰ τοιαῦτα ἔργα καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ τοὺς οἰκονομικοὺς προϋπολογισμοὺς αὐτῶν; Λοιπὸν βλέπετε ἐκ προοιμίων οὐσιώδεις εἶναι αἱ πρόοδοι, ἃς ἔλαβε μέχρι τοῦδε ἡ ἐπιστήμη. Ἰδοὺ μία αἰτία ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ ἔργον τοῦ Κ. Σωβὰζ δὲν εἶναι τέλειον, εἶναι μία αἰτία μεγάλη, ἔλλογος, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται οὐδεὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ, αἰτία, ἥτις ἔφερε μεταβολὰς ἐξαρτωμένας ἀπὸ τὸν χρόνον αὐτόν, καὶ μεταβολὰς τοιαύτας θέλετε παρατηρήσει, ἐὰν συγκρίνετε τὴν παροῦσαν κατάστασιν ὅλων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀναφαίνονται εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κωπαΐδος, τὴν κατάστασιν τὴν τωρινὴν μὲ τὴν τότε, ὅτε ἐσπούδαζε τὴν Κωπαΐδα ὁ Κ. Σωβάζ. Λοιπὸν, κύριοι, παρατηρεῖτε, τὸ μόνον ἔργον, τὸ ἐπιστημονικὸν, τὸ μόνον ἔργον ἄξιον ὑπολήψεως, εἰς τὸ ὁποῖον ἠδυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν, αὐτὸ τὸ ἔργον παρουσιάζει ἐλλείψεις, καὶ οὐχὶ ἐλλείψεις βεβαίως, καθὼς σᾶς εἶπον, ἐξαρτωμένας ἀπὸ τὸν Κ. Σωβὰζ, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἀκαταμάχητον ἀνάγκην, ἀπὸ τὸν χρόνον, ἀπὸ τὴν πρόοδον τῶν ἐπιστημῶν, ἥτις ἀνατρέπει πολλάκις ὁλόκληρα τὰ προγεγονότα. Ἀφοῦ λοιπὸν, κύριοι, εἰς αὐτὸ τὸ ἔργον δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἐλλείψεις, τί δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν περὶ τῶν ἄλλων, τὰ ὁποῖα κατόπιν ἐγένοντο· ποῖα εἶναι αὐτά; εἶναι, κύριοι, τὸ ἔργον τῆς ἐπιτροπῆς· τὸ ἔργον τῆς ἐπιτροπῆς βεβαίως φέρει χαρακτῆρα ἐπίσημον· ἐγένετο ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς εἰς τὴν Βουλὴν ἵνα συζητηθῇ; ἐπροκλήθη μία ἔκθεσις ἐπίσημος ὑπὸ τῆς Βουλῆς αὐτῆς πρό τινων ἡμερῶν· ἡ ἔκθεσις αὐτὴ ἐγένετο ἀκριβῶς; Ἐγὼ δὲν βλέπω εἰμὴ, ὅτι ἐγένετο ἐπιπολαίως οὕτως εἰπεῖν, καὶ δὲν ἠδύνατο εἰμὴ ἐπιπόλαιον νὰ ᾖναι ἔργον, τὸ ὁποῖον διὰ νὰ ᾖναι ὁπωσοῦν πλῆρες, ἀπῄτει χρόνον καὶ ἐρεύνας ἐνδελεχεῖς, ἐπιτοπίους κλπ. Ἀλλὰ κατ’ ἐμὲ, κύριοι, χωρὶς νὰ ἐλαττώσω τὴν ὑπόληψιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχω πρὸς τοὺς ἀνθρώπους τοὺς συντάξαντας τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην, δὲν δίδω οὔτε τὸν χαρακτῆρα οὔτε τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ὤφειλε καὶ ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἔγγραφον τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα διαφωτίσῃ αὐτὴν πρὸς τὸν σκοπὸν, πρὸς τὴν ὀρθὴν διαπεραίωσιν τοῦ ζητήματος. Τὸ ἔργον αὐτὸ, κύριοι, ἔγεινεν ἵνα πατάξῃ, ἵνα τιμωρήσῃ ἕνα ὑπολοχαγὸν, ὁ ὁποῖος ἐτόλμησε νὰ διαγράψῃ, νὰ ἐκθέσῃ εἰς τὸ κοινὸν ἰδέας τινὰς περὶ Κωπαΐδος. Ὅλοι, κύριοι, ἀνεγνώσατε τὸ ἔγγραφον αὐτὸ, καὶ πιστεύω ὅτι ὅλοι θέλετε ὁμολογήσει ὅτι καὶ τὸ ὕφος καὶ τὰ λοιπὰ, ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐγράφη, αὐτὸ τοῦτο δεικνύουσι. Αὐτὸ τὸ ἔγγραφον, κύριοι, τί μᾶς ἀναφέρει; μᾶς ἀναφέρει τι, τὸ ὁποῖον παριστάνει τὴν σημερινὴν κατάστασιν καὶ τὸ ὁποῖον ἐὰν συγκρίνωμεν μὲ τὰ ὑπὸ Σωβὰζ γεγραμμένα, δυνάμεθα βεβαίως νὰ πορισθῶμεν μίαν ἀλήθειαν; αὐτὸ τί μᾶς παριστάνει; Κατ’ ἐμὲ δὲν παριστάνει τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγκαῖα, τὰ ὁποῖα ἦταν ἀπαραίτητα, πρὸς μόρφωσιν τῆς γνώμης μου. Μᾶς ἐξετάζει τὴν Κωπαΐδα κατ’ ἔκτασιν ὑπὸ τὴν γεωπονικὴν ἔποψιν; μᾶς ἐξετάζει τὸ πολύπλοκον ζήτημα τὸ περὶ περιμέτρων; ὅ ἐστὶ ἡ Κωπαΐς, ἡ ὁποία βεβαίως ἄρχεται ἀπὸ ἑνὸς κέντρου καὶ ἐκτείνεται κατ’ ἀναλογίαν τῶν ὄμβρων τῶν ἐτησίων, ἀλλάσσει τὴν περίμετρον, τὴν περιφέρειαν κατ’ ἔτος, καὶ μέχρι τίνος ἑκάστοτε φθάνει· εἶναι σπουδαῖον τὸ τοιοῦτον, κύριοι, διότι σκοπεῖ νὰ μᾶς καθοδηγήσῃ εἰς τὸν ὁρισμὸν τῶν ὁρίων τῶν ἀληθῶν τῶν συνήθων πλημμυρῶν, διότι ἐκ τῆς κακῆς ὁροθετήσεως πολλὰ ἀτοπήματα, ἄπειραι ἀδικίαι καὶ τὰ παρεπόμενα θὰ συμβῶσιν· ἡ διάφορος εἴδατε ἔκτασις τοιαύτη ὑπάρχει ἐξίσου ὁποία εἶναι ἀκριβῶς σήμερον; νὰ παρουσιάσωσι τοιαῦτα ἐνώπιόν σας, διὰ νὰ σᾶς φωτίσωσι περὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ; ποτέ. Καθὼς εἴδατε μόλις, κύριοι, ἐγὼ ὁ ὁποῖος εἶμαι καὶ ἐντόπιος καὶ ὅστις ἔχω συμφέρον νὰ ἐξετάσω περὶ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, διότι ἀπὸ τὴν ἀποξήρανσιν ἡμεῖς θὰ ὠφεληθῶμεν πολὺ καὶ ἐνδιαφέρομαι, καὶ δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ ἔχω τὰς γνώσεις, αἵτινες ἀπαιτοῦνται, καὶ ἐκθέτω ἤδη ὅ,τι ἠδυνάμην νὰ ὠφεληθῶ ἐκ τῶν παρατηρήσεών μου, ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, ἀπαιτεῖται πρὸς ἀκριβῆ ἐξέτασιν νὰ ὑπάρχῃ καὶ ὁ ὀφθαλμὸς τῆς ἐπιστήμης, τῆς γεωπονικῆς διὰ τὰ γεωπονικὰ, καὶ τῆς μηχανικῆς διὰ τὰ μηχανικὰ κτλ. Μ’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, μὲ ὅλην τὴν ἀτέλειαν τῶν γνώσεων...... Εἶναι κουρασμένοι οἱ βουλευταὶ, Κ. Πρόεδρε, ἂς ἐξακολουθήσωμεν αὔριον.

§74ΤΙΝΕΣ. Παρῆλθεν ἡ ὥρα, αὔριον.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, (ὥρα 5 καὶ 10|60).