1865.11.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 72.

Τῆς 24 Νοεμβρίου 1865.

(Τετάρτη).

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ τῆς προηγουμένης πρακτικά.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει κἀνεὶς ἀντίῤῥησιν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι συνεπείᾳ τῆς ἀποφάσεώς της ἡ μεγάλη πρέσβευσις παρουσιασθεῖσα ἐνώπιον τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως προσεφώνησε τάδε· «Ἡ μεγάλη πρέσβευσις τῆς Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων λαμβάνει τὴν ὑψηλὴν τιμὴν νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος καὶ ὑποβάλλει τὸ ψήφισμα τῆς ἀπὸ 20 Νοεμβρίου 1865, ἔχον οὕτως· «Ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων, ἐπιληφθεῖσα τῆς ὑπὸ τοῦ 108 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος εἰς τὴν πρώτην βουλευτικὴν περίοδον ἐπιτραπείσης ἀναθεωρήσεως τοῦ 82 ἄρθρου αὐτοῦ, Ψηφίζει· Καταργεῖ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας καὶ ἀκυροῖ τὰ ἄρθρα 83, 84, 85 καὶ 86 τοῦ Συντάγματος». Παρεκάλεσε δὲ εὐσεβάστως τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα ὅπως εὐδοκήσῃ καὶ παραδεχθῇ αὐτό. Ἡ ἀπάντησις δὲ τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης εἰς τὴν μεγάλην πρέσβευσιν εἶναι ἡ ἑξῆς· «Θέλω σκεφθῆ μετὰ τῶν ὑπουργῶν Μου καὶ θέλω ἀπαντήσει αὔριον». Εἰδοποιήθην δὲ ὅτι διὰ διαγγέλματος πρὸς τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐδόθη ἡ ἀπάντησις.

§4ΓΡΙΒΑΣ (Ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν). Ἡ ἀπάντητις θὰ δοθῇ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς συνεδριάσεως.

§5ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Νομίζω, ὅτι προσεκλήθη ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ δώσῃ μερικὰς πληροφορίας περὶ σκωριῶν τοῦ Λαυρίου κλπ. καὶ ἂν ἀγαπᾶτε, εἶμαι ἕτοιμος νὰ τὰς δώσω.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχω ν’ ἀναγγείλω ἀκόμη μίαν πρότασιν καὶ κατόπιν δίδετε τὰς πληροφορίας.—Πρότασις νόμου περὶ συνοικισμοῦ Βαλτινῶν ὑποβάλλεται παρὰ τοῦ βουλευτοῦ Κ. Ἀνδρέου Στράτου.—Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει νὰ δώσῃ μερικὰς πληροφορίας περὶ τῶν σκωριῶν τοῦ Λαυρίου, προσκληθεὶς παρὰ τοῦ Κ. βουλευτοῦ Γόρτυνος Σακελλαριάδη. Θέλετε νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν;

§7ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸ λόγον ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.

§9ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Λυποῦμαι, κύριοι, διότι δὲν βλέπω μεταξὺ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους τὸν ἀντιπρόσωπον ἐκεῖνον, ὅστις ἔφερε τὴν πρότασιν περὶ σκωριῶν πρὸ πολλοῦ καὶ ἐπιμένει εἰς αὐτήν, καὶ ἐπιμένει μέχρι τῆς στιγμῆς, διὰ νὰ τοῦ προσφέρω τὴν εἰλικρινῆ εὐχαρίστησίν μου διὰ τὴν ἐπιμονὴν ταύτην, καὶ διότι καθ’ ὅλα τὰ φαινόμενα ὁρμᾶται εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν ἐξ ἀδόλου πατριωτισμοῦ. Ὑπῆρξαν, κύριοι, ὑπῆρξαν καὶ εἰς ἄλλα ἔθνη καὶ ἔθνη μεγάλα, ἄνδρες ἀφιερώσαντες ἑαυτοὺς εἰς ὑποθέσεις ἐθνικὰς ἀνεξαρτήτως παντὸς φρονήματος πολιτικοῦ, πάσης συμπαθείας προσωπικῆς. Ὑπῆρξεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν ὁ περίφημος Βύρκ, ὁ ὁποῖος κατεπολέμησεν ἐν πάσαις ταῖς περιστάσεσι, τὰς καταχρήσεις, τὰς ὑπερβάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου. Ἰδιαιτέρως ὅμως ἐνησχολήθη εἰς τὴν κατηγορίαν τοῦ Χάστιγγος, ἐκείνου τοῦ μεγάλου ὑποδίκου ὡς διοικητοῦ τῶν Ἰνδιῶν, καὶ ἀρκοῦμαι εἰς τοῦτο διὰ νὰ μὴ δώσω ἄλλον χαρακτηρισμόν, καὶ ἐνησχολήθη ἐπὶ ἑπτὰ ὁλόκληρα ἔτη ὁ Βύρκ ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς, ἥτις ἐπεφορτίσθη νὰ κατηγορήσῃ αὐτὸν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τῶν ὁμοτίμων ὡς ἅρπαγα, ὡς καταχραστήν, ὡς παραβιάσαντα τὰς ἐλευθερίας τῶν κατοίκων τῶν Ἰνδιῶν. Κύριοι, ἀτυχῶς ὁ Βύρκ, ὁ μέγας ἐκεῖνος πολίτης, ἀπέτυχεν εἰς τὰς ἐνεργείας του· ἐλπίζω ὅμως, ὅτι ὁ ἔντιμος συμπολίτης μας καὶ συνάδελφός σας θὰ εἶναι εὐτυχέστερος· (ἱλαρότης.) Σᾶς εἶπον πρὸ μικροῦ, ὅτι μία ἐπιτροπὴ ἐστάλη....... μὴ γελᾶτε, κύριοι, εἶναι σπουδαιοτάτη ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σακελλαριάδου, ἔλαβε χαρακτῆρα σοβαρόν. Θὰ περιμείνῃ βεβαίως ἡ Βουλὴ διὰ νὰ λάβω ἀκριβεστέρας πληροφορίας· ὅταν λάβω ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις ἐργάζεται εἰσέτι, θέλω ἐξετάσει αὐτὴν καὶ δώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πληροφορίας πλήρεις. Ἐν τούτοις ἀπὸ τοῦδε καλὸν εἶναι νὰ γνωρίζετε, ὅτι αἱ θέσεις, αἵτινες ἔχουν σκωρίας, ἀριθμοῦνται περίπου 30, κατέχουν ἔκτασιν στρεμμ. 600 περίπου, καὶ κατὰ τὴν γενομένην καταμέτρησιν τὸ ποσὸν τῶν σκωριῶν ἀναβιβάζεται, δὲν θὰ τὸ πιστεύσετε, εἰς 880 χιλιάδας κυβικὰ μέτρα, ἅτινα ἰσοδυναμοῦν μὲ 1,500,000 τόνους· ἕκαστος τόνος ἰσοδυναμεῖ μὲ 781 ὀκάδ. καθ’ ἡμᾶς. Θέλω δὲ ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν τῶν Κ. βουλευτῶν εἰς μίαν ἐξ αὐτῶν τῶν 30 θέσεων, τὴν κυριωτέραν διὰ τὸν μόλυβδον ὃν ἐξάγει, καὶ παρακαλῶ ἰδίως εἰς τοῦτο νὰ προσέξητε. Ἡ θέσις Ἐργαστήρια εἶναι μία ἀπὸ τὰς 29 ἢ 30. Ἔχει ἔκτασιν στρεμμ. 135 καὶ ὕλην σκωρίας 185,000, κυβικὰ μέτρα ἢ τόνους 320,000, τουτέστιν αὐτὴ ἡ θέσις εἶναι πρὸς τὸ ὅλον ὡς 1 πρὸς 5. Κατὰ τὰς γενομένας χημικὰς ἀναλύσεις ἀπεδείχθη, ὅτι αἱ σκωρίαι περιέχουσι 10% μόλυβδον, ἀλλὰ κατὰ τὰς μηχανικὰς ἀναλύσεις, αἱ ὁποῖαι, φαίνεται, δὲν εἶναι τελειοποιημέναι ὅσον πρέπει, ἢ εἶναι ὅσον ἦτο δυνατὸν νὰ ᾖναι, τὸ προϊὸν δὲν εἶναι περισσότερον τῶν 8% μολύβδου καθαροῦ. Αἱ σκωρίαι λοιπὸν τῆς θέσεως Ἐργαστήρια πρὸς 8% ὑπολογιζόμεναι, ἀποφέρουν ἓν ποσὸν μολύβδου 25,600 τόνων. Ἕκαστος τόνος ὑπολογιζόμενος πρὸς 500 δραχμὰς, φέρει ἓν ποσὸν 12,800,000. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι κατὰ τὰς μηχανικὰς ἀναλύσεις δὲν εἶναι πλέον τὸ ἐξαγόμενον ὅμοιον μὲ τὸ γιγνόμενον ἐκ τῶν χημικῶν ἀναλύσεων, ἀλλὰ κατὰ 2% ὀλιγώτερον· καὶ ὅμως φαίνεται ὅτι οὔτε αὐτὸ τὸ ποσὸν ἐξάγεται κατὰ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον μετέρχεται ἡ παροῦσα ἑταιρία· αὐτὴ λέγει ὅτι δὲν ἐξάγεται ἐκ τῶν καμινεύσεών της προϊὸν πλέον τῶν 6½%. Ἐν τούτοις ἡ ἑταιρία ἔχει εἰς ἐνέργειαν δύω καμίνους μόνον· αἱ δύω κάμινοι τὸ ἡμερονύκτιον χωνεύουν 60 τόνους σκωριῶν, καὶ ἐκ τούτων ἐξάγεται μόλυβδος 4 τόνων, ἤτοι 6,5%. Κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τῆς ἑταιρίας μέχρι τοῦδε, μὲ ὅλας τὰς διακοπὰς καὶ δοκιμασίας καὶ τὰς ἡμεραργίας τὰς προελθούσας ὡς ἐκ τῶν προπαρασκευαστικῶν ἐργασιῶν, παρήχθη μόλυβδος 400 τόνων, καὶ οὗτος ἐξήχθη ἀπὸ σκωρίας κυβ. μέτρων 3530, ἤτοι τόνων 6,000. Ἐὰν ἡ ἑταιρία δὲν αὐξήσῃ τὰς καμίνους καὶ διατηρήσῃ τὰς δύω μόνον, ἀπαιτοῦνται 22 ἔτη διὰ ν’ ἀνακαμινευθῶσι μόνον αἱ σκωρίαι τῶν Ἐργαστηρίων· ἀλλ’ ἐὰν ἀναβιβάσῃ αὐτὰς εἰς ὀκτὼ, τότε ἀπαιτοῦνται 5½ ἔτη.

§10Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κ. Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§11ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. (ὑπουργ. οἰκονομικῶν). Ὥστε πρὸς ἀνακαμίνευσιν ὅλων τῶν σκωριῶν τοῦ Λαυρίου μὲ ὀκτὼ καμίνους ἀπαιτοῦνται 25 ἔτη. Ἡ ἐπιτροπὴ παρετήρησεν, ὅτι ἐκ τῶν θέσεων τούτων 14 εἶναι παράλιοι, καὶ αὗται δὲν καλύπτονται ἀπὸ δάση, ἀλλ’ εἰς μίαν μικρὰν ἀπόστασιν ὑπάρχουν πεύκη, πλησίον ὅμως τῆς θαλάσσης δὲν ὑπάρχουν· εἰς τὰ μεσογειότερα ὑπάρχουν ἄλλαι πέντε θέσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπίσης δὲν ἔχουσι, δὲν καλύπτονται ἀπὸ δένδρα· ὅλαι δὲ αἱ λοιπαὶ θέσεις καλύπτονται ἀπὸ δένδρα. Σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν ταύτην, διότι εἶναι σπουδαιοτάτη, διότι ἡ Κυβέρνησις μέχρι τοῦδε διῄρεσεν εἰς δύω κατηγορίας τὰς σκωριούχους θέσεις. Ἀναγνώσατε τὰ ἔγγραφα, καὶ θέλετε ἰδεῖ ὅτι καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐπὶ γυμνοῦ ἐδάφους σκωρίας λέγει, ὅτι δὲν ἔχει νὰ κάμῃ ἀντίῤῥησιν, δὲν τὰς ἀντιποιεῖται· καθ’ ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὰς σκωρίας τὰς ἐκτὸς τοῦ δάσους, αὐτῶν ἀμφισβητεῖ τὸ δημόσιον τὴν κυριότητα, καὶ ἡ ὑπόθεσις εἶναι ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων. Ἡ θέσις τῶν Ἐργαστηρίων, καθὼς παρετηρήσατε βεβαίως εἰς τὸ φυλλάδιον, ὅπερ ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη εἰς τοὺς κυρίους βουλευτὰς, ἐγένετο ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας ἀλληλογραφίας. Τὸ ὑπουργεῖον εἰς δύω ἔγγραφα καταχωρισμένα εἰς τὰς σελίδας 47, 48 καὶ 49 λαλεῖ περὶ τῆς θέσεως τῶν Ἐργαστηρίων· εἰς τὸ πρῶτον λέγει· «ὁ δὲ τῶν Ἐργαστηρίων κατὰ τὸ ἓν ἕβδομον κεῖται ἐπὶ γυμνοῦ ἐδάφους, τὰ δὲ λοιπὰ ἐντὸς τοῦ δασώδους μέρους·» ὥστε εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν δασωδῶν θέσεων περιέλαβε καὶ τὰ Ἐργαστήρια, ἤγουν, τὴν θέσιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν εἴδατε πόσον εἶναι πλουσιωτέρα τῶν λοιπῶν θέσεων, καθ’ ὅσον εἶναι παραθαλασσία, καὶ διὰ τοῦτο ὅλη ἡ ἐργασία γίνεται πολὺ εὐθηνότερον· ἀλλὰ διὰ τοῦ μεταγενεστέρου του ἐγγράφου τὸ ὑπουργεῖον λέγει· «ὅπως δήποτε ἐπιθυμοῦντες νὰ μὴ παρεμβάλωμεν πρόσκομμά τι εἰς τὴν ταχεῖαν ἔναρξιν τῆς ἐπιχειρήσεως τοῦ Κ. Σερπιέρη, ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τῆς ὁποίας εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ συντρέξωμεν τὸ ἐφ’ ἡμῖν, ἀποδεχόμεθα τὴν αἴτησίν του καὶ ὡς πρὸς τὸν σωρὸν τῶν Ἐργαστηρίων ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς χορηγουμένης ἐγγυήσεως τῶν δέκα χιλιάδων δραχμῶν, ἣν θέλομεν κανονίσει.» Ἡ θέσις αὕτη ἦτο καὶ εἶναι ἐπίδικος, κύριοι· καὶ ὅμως ἐξῃρέθη, ἀπεσπάσθη ἀπὸ τοὺς φυσικοὺς δικαστάς της καὶ μετέβη ἰδιοῤῥύθμως εἰς τὰς χεῖρας τῶν διοικητικῶν ἀρχῶν, καὶ παρεδόθη εἰς τὴν ἑταιρίαν μὲ μίαν ἐγγύησιν 10,000 δραχμῶν ἀπέναντι ἀξίας 12,800,000.

§12ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὰ ἐργοστάσια, ἡ ἀνακαμίνευσις γίνεται εἰς τὰ Ἐργαστήρια;

§13ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ναὶ ἐκεῖ· διότι ἐκεῖνο εἶναι τὸ πλουσιώτερον μέρος. Ἕως ἐδῶ, Κύριοι, δύναμαι σήμερον νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλὴν· ἕως ἐδῶ εἶναι γνωστὴ εἰς τὸ ὑπουργεῖον ἡ κατάστασις αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον περιεπλέχθη τόσον περισσότερον, καθ’ ὅσον δυστυχῶς συνεχώρησεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀφήσῃ τὴν τακτικὴν ὁδὸν τοῦ κοινοῦ, τοῦ διοικητικοῦ δικαίου, καὶ νὰ τὸ μεταβιβάσῃ εἰς τὴν σφαῖραν τῆς διπλωματίας· ἡ Κυβέρνησις ἀντήλλαξεν αὐτὰ τὰ ἔγγραφα μὲ ξένους, καὶ εἶπε· δὲν ἔχω ἐκεῖ ἀξιώσεις, δύνασθε νὰ ὑπάγητε νὰ δαπανήσητε καὶ νὰ ἀνεγείρετε καταστήματα· καθ’ ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὰς σκωρίας τὰς ἐντὸς τοῦ δάσους, εἰς αὐτὰς ἔχω ἀξιώσεις κατὰ τῶν κατόχων· οὐχ ἧττον ὅμως ἀπέναντι ἑνὸς γενικοῦ καὶ ζωτικοῦ συμφέροντος νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει ὑψηλὰ καθήκοντα νὰ ἐκπληρώσῃ· ἅμα περαιωθῇ ἡ ἐργασία τῆς ἐπιτροπῆς, τὸ ὑπουργεῖον θὰ σκεφθῇ καὶ σκέπτεται ἤδη, ποίαν διέξοδον νὰ δώσῃ εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν. Σᾶς κάμω αὐτὴν τὴν παρατήρησιν, Κύριοι, διότι παρατηρῶ, ὅτι ὅλα τὰ ἔθνη ἐπιδιώκουν τὰ συμφέροντά των δι’ ὅλων τῶν μέσων χωρὶς νὰ ὀπισθοδρομῶσιν ἀπέναντι οἱουδήποτε προσκόμματος. Καὶ ἐὰν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ὅλα τὰ ἔθνη νὰ ἐπιδιώκουν τὰ συμφέροντά των, εἰς ἡμᾶς, Κύριοι, εἰς αὐτὰς μάλιστα τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, εἶναι ἄρα γε ἁμάρτημα νὰ ἐπιδιώξωμεν τὰ συμφέροντά μας δι’ ἓν τόσον μέγα ποσὸν, ἀφοῦ καὶ αὐταὶ αἱ μεγάλαι δυνάμεις τὸ κάμνουν; κακῶς θὰ πράξωμεν; ὄχι. Καὶ ἄλλοτε, Κύριοι, ἀπηντήσαμεν μεγάλα προσκόμματα· εἶχον ξένοι ἀξιώσεις ἐπὶ τῆς σμύριδος τῆς Νάξου, ἐδόθησαν διακοινώσεις, ἐτυπώθησαν διάφορα φυλλάδια, ἀλλὰ τὰ δικαστήρια κατὰ τὸν νόμον μας ἐξέδωκαν ἀπόφασιν ὑπὲρ τοῦ δημοσίου, καὶ ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὸν πρῶτον χρόνον τὸ δημόσιον ἔλαβεν ἓν ἑκατομμύριον καὶ τόσας χιλιάδας δραχμάς. Νομίζω, ὅτι ὅλοι χρεωστοῦμεν νὰ λαμβάνωμεν μεγάλην φροντίδα περὶ τοῦ δημοσίου πλούτου, καὶ διόλου νὰ μὴ μεριμνῶμεν περὶ τῆς πολιτικῆς ἢ περὶ τῆς τύχης τῶν προσώπων· αὐτὸ νομίζω, ὅτι εἶναι τὸ καθῆκον παντὸς ὑπουργοῦ, παντὸς πολίτου· τὸ ὑπουργεῖον ὀφείλει νὰ φροντίσῃ νὰ δώσῃ εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῶν σκωριῶν καλλιτέραν διεύθυνσιν ἀπὸ ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐδόθη μέχρι σήμερον. Κύριοι, ἕνας τόπος ἀκαλλιέργητος πρὸ 2,500 ἐτῶν, καὶ ὅμως μὲ ἀπορίαν σας θὰ μάθετε, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν κάμνουν ὀργώματα ἐπ’ αὐτοῦ μὲ μόνον τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἀποδείξωσιν, ὅτι δὲν ἦτον εἰς τὴν κατοχὴν τοῦ δημοσίου, καὶ κἀμμία πρόνοια, διὰ νὰ ἐμποδισθῶσιν αὐταὶ αἱ ἐπιχειρήσεις ἢ νὰ οὐδετερωθῶσιν αἱ συνέπειαι, δὲν ἐλήφθη. Ἡ ὑπόθεσις τῶν δασῶν εὑρίσκεται εἰς τὰ δικαστήρια. Τὸ δημόσιον ἡττήθη εἰς τὸ πρωτοδικεῖον καὶ ἤδη διεκδικεῖ εἰς τὸ Ἐφετεῖον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι· ἀλλὰ πούποτε δὲν ἀναφαίνεται ἡ πρόνοια, ὁ δάκτυλος τῆς Κυβερνήσεως· καὶ ἐν τούτοις αὐτὰ εἶναι καθήκοντα ἱερὰ, τὰ ὁποῖα ὀφείλει νὰ ἐκπληρώσῃ ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ἂν θέλῃ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον αὐτῆς· ἐπὶ τοῦ παρόντος, Κύριοι, περισσότερον δὲν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ἐν γένει. Ὀφείλω ὅμως ἰδίως νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ ἑταιρία αὕτη, ἡ ὁποία εἰσῆλθεν εἰς τὴν κατοχὴν αὐτῆς τῆς θέσεως οὐχὶ, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, αὐθαιρέτως, αὐτὴ ἡ ἑταιρία ἔχει ἤδη ἕτοιμον μόλυβδον καθαρὸν 400 περίπου τόνων, καὶ ἦλθε νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν διὰ νὰ τὸν ἐξάξῃ. Τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον ὁρμώμενον ἀπὸ τὸ αἴσθημα, ἀπὸ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ὁρμᾶται πᾶν ὑπουργεῖον εὑρισκόμενον εἰς τοιαύτας περιστάσεις, ἐξέδωκε τὴν 12 Ὀκτωμβρίου μίαν διαταγὴν, διὰ τῆς ὁποίας ἀπηγόρευσε τὴν ἐξαγωγὴν παντὸς μετάλλου καὶ ῥητῶς τῶν σκωριῶν. Ἐνθυμεῖται ἡ Βουλὴ, ὅτε πρὸ μικροῦ ἐγένετο λόγος, πόσος ἐνδοιασμὸς ἠγέρθη, ἐὰν αὐτὴ ἡ διαταγὴ, μὴ ἐπιτρέποντος οὐδενὸς νόμου, δύναται νὰ ἔχῃ ἰσχὺν, δύναται νὰ ἔχῃ διάρκειαν· καὶ πιστεύω ὅτι καὶ ὁ ἐκδοὺς τὴν διαταγὴν ὑπουργὸς εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του τὸ παρὸν, τὸ στιγμιαῖον παρὸν, ἐπιφυλαττόμενος ἀναμφιβόλως νὰ λάβῃ προσεχῶς ἓν ἄλλο μέτρον· ἔπραξε δὲ τοῦτο, διότι ὑψώθησαν τόσαι φωναὶ, αἱ ὁποῖαι ἔλεγον, ἀτόπως ἴσως, ὅτι ἐξήχθησαν χιλιάδες φορτίων ἀπὸ ἐκείνην τὴν θέσιν, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀληθές. Πιστεύω ὅτι ἡ πρώτη ἐξαγωγὴ μολύβδου μέχρι τῆς στιγμῆς εἶναι ἡ παροῦσα. Τὸ ὑπουργεῖον λαβὸν τὴν αἴτησιν τῆς ἑταιρίας, ἀμέσως συνεκάλεσεν ἐπιτροπὴν νομομαθῶν, συγκειμένην ἐκ τῶν Κ. Κ. Διομήδους Κυριακοῦ, Γεωργίου Ῥάλλη, Σπηλιάδου, Παπαχρήστου καὶ Κοκκίνου, διὰ νὰ δώσῃ μίαν γνώμην ἐπὶ τῆς ἰσχύος αὐτῆς τῆς διαταγῆς καὶ συνάμα, ἐὰν δύναται ἡ Κυβέρνησις καὶ μὴ ὑπαρχούσης τοιαύτης διαταγῆς ἀπαγορευτικῆς ν’ ἀπαγορεύσῃ τὴν ἐξαγωγήν. Κύριοι, ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἀπήντησεν ἀποφατικῶς· εἶπεν ὅμως ὅτι, ἐὰν ἐδίδετο μία ἐγγύησις ἐκ μέρους τῆς ἑταιρίας, ὅτι ἦτο ἑτοίμη νὰ ὑποβληθῇ εἰς πάντα φόρον νενομισμένον ἢ ἐπιβληθησόμενον, ἐπιφυλαττομένων καὶ ὅλων τῶν ἄλλων τυχὸν δικαιωμάτων καὶ ἀξιώσεων τοῦ δημοσίου· ἐὰν τοιαύτη ἐγγύησις ἐδίδετο, ὅτι τὸ δημόσιον ἤθελεν εἶσθαι ἐξησφαλισμένον καὶ διὰ πᾶσαν φορολογίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἤθελε σκεφθῆ νὰ ἐπιβάλῃ, καθὼς καὶ διὰ πᾶσαν ἀξίωσιν, ἡ ὁποία ἤθελεν ἐγερθῆ ἢ ἠγέρθη ἤδη ἐπὶ τῶν σκωριῶν τούτων. Αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν, Κύριοι, προτίθεμαι νὰ ἐπιτρέψω, διὰ ν’ ἀπαλλάξω τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ ἐνδεχομένας περιπλοκὰς καὶ ἀπὸ ἐνδεχομένας καὶ πιθανὰς ζημίας· καὶ ἐπειδὴ ἡ ὑπόθεσις εὑρίσκεται πρό τινος καιροῦ ἐκκρεμὴς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ἑνὸς σπουδαιοτάτου ἀντικειμένου ἀφορῶντος πραγματικῶς ἑκατομμύρια, δὲν ἐνόμισα ὀρθὸν μ’ ὅλας τὰς πιέσεις, ἐκ τῶν ὁποίων περιστοιχοῦμην, νὰ ἐκδώσω αὐτὴν τὴν διαταγὴν, μεχρισότου ἤθελον λάβει τὴν τιμὴν νὰ ἐκφράσω ἐνώπιόν σας τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων καὶ τὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται τὸ ζήτημα τοῦ μετ’ ὀλίγον ἐξαχθησομένου μολύβδου. Ἐάν τις τῶν Κυρίων βουλευτῶν ἔχῃ ἐναντίαν γνώμην, τὸν παρακαλῶ νὰ τὴν ἐκφράσῃ· οὐχὶ διότι ἐννοῶ νὰ ἔχω τὴν Βουλὴν συνυπεύθυνον διὰ τὰς συνεπείας τῆς πράξεως, τὴν ὁποίαν προτίθεμαι νὰ κάμω, ἀλλὰ διὰ νὰ φωτισθῶ κ’ ἐγὼ, ὥστε νὰ μὴ περιπέσω εἰς κανὲν σφάλμα, τὸ ὁποῖον καὶ τὰ συμβούλια, τὰ ὁποῖα ἐσχημάτισα, καὶ οἱ φίλοι τοὺς ὁποίους ἐσυμβουλεύθην, δὲν προεῖδον ἴσως καὶ δὲν μ’ ἐφώτισαν ἀρκούντως, ὥστε νὰ μὴν ἐπιτρέψω ἐπιχειρήσεις τινὰς, αἱ ὁποῖαι βλάπτουν τὴν ὑπόθεσιν. Ἰδοὺ ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἔδωκα τὰς τελευταίας ἐξηγήσεις περὶ τῆς ἐξαγωγῆς τῶν 400 τόνων μολύβδου.

§14ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐὰν δὲν δώσῃ ἡ ἑταιρία τὴν ἐγγύησιν;

§15ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἄ! ἀδύνατον.

§16ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Αὐτὰς τὰς σκωρίας τὰς θεωρεῖτε ὡς μέταλλον;

§17ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ μὴ ἐκφράσω τὴν στιγμὴν ταύτην γνώμην· παρατηρήσατε μόνον ὅτι εἰς τὴν ἐγγύησιν, τὴν ὁποίαν θὰ προσκληθοῦν αὐτοὶ νὰ δώσουν, λέγω νενομισμένον ἢ ἐπιβληθησόμενον φόρον. Εὐχαριστηθῆτε ἕως ἐδῶ, διότι τὸ ζήτημα εἶναι ἀκανθῶδες, εἶναι ἀκροσφαλὲς, καὶ δὲν εἶναι ἔργον αὐτῆς τῆς στιγμῆς νὰ τὸ λύσωμεν· ἄλλως τε δὲν εἴμεθα, νομίζω, ἁρμόδιοι· μετὰ ταῦτα θέλω σας δώσει καὶ τὰς ἄλλας πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐζήτησαν οἱ ἔντιμοι βουλευταὶ Τροιζηνίας.

§18ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μετὰ πολλῆς προσοχῆς καὶ πολλῆς εὐχαριστήσεως ἤκουσα τὸν Κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἀναπτύξαντα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ ἀντικείμενον τῆς ὑποθέσεως τῶν μεταλλείων τοῦ Λαυρίου, τὸ ὁποῖον βασανισθὲν ἀπὸ τὰς πρώτας συζητήσεις, παρουσιάζει πάντοτε περισσοτέραν σπουδαιότητα ἢ ὅσην ὑπεθέταμεν πραγματικήν. Ἐὰν δὲν λανθάνω, Κύριοι, δύω ἀντικείμενα οὐσιώδη πρὸ πάντων ἀνέφερεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν· τὸ πρῶτον ἦτο περὶ τῆς κυριότητος τῶν σκωριῶν αὐτῶν, —τοὐτέστι ποῖος εἶναι ὁ κύριος τῶν σκωριῶν, καὶ εἰς αὐτὸ τὸ ἀντικείμενον δὲν ἐπῆλθε μία ἐξήγησις ὡς ἦτο ἑπόμενον καθαρὰ, διότι ἡ κατάστασις τῆς ὑποθέσεως ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς κυριότητος παρατηρῶ ὅτι μένει καὶ σήμερον ἐκεῖ ὅπου εὑρίσκετο καὶ τότε· διότι τὸ δημόσιον, ὡς μὴ ὤφειλε, παρεχώρησεν ὅ,τι δὲν ἔπρεπε καὶ δὲν ἐδύνατο νὰ παραχωρήσῃ· ἐκ δὲ τῶν ὑποβληθέντων ἐγγράφων εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἄλλοτε παρετηρήσαμεν ὅτι τὰ λεγόμενα «Ταπία» δυνάμει τῶν ὁποίων ἠγόρασεν ἡ ἑταιρία, δὲν παραχωροῦν κανὲν δικαίωμα εἰς τοὺς ἀγοράσαντας ἐπὶ τῶν σκωριῶν, διότι ἐκεῖνα τὰ Ταπιὰ παραχωροῦν γαίας καλλιεργησίμους, ἡ δὲ συμφωνία ἦτο νὰ χορηγῆται τὸ δέκατον ἀπὸ τῶν γαιῶν ἐκείνων πρὸς τοὺς Τούρκους· καὶ βεβαίως ἐπάνω εἰς τὰς σκωρίας δὲν ἠμποροῦσε κανεὶς νὰ σπείρῃ δημητριακοὺς καρπούς. Σήμερον μόνον παρετηρήσαμεν μετ’ ἐκπλήξεως οὐχὶ τῆς τυχούσης, ὅτι οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ σφετερισθοῦν τὴν ἐθνικὴν αὐτὴν ἰδιοκτησίαν ἀπεπειράθησαν καὶ ἐπὶ τῶν σκωριῶν νὰ σπείρουν ὅπως πραγματοποιήσουν τὴν ἰδέαν ἐκείνου τοῦ ταπιοῦ, ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν σκωριῶν δικαιοῦνται νὰ σπείρουν καὶ νὰ ἀποφέρουν καρπούς· καὶ ἡ δολιότης αὐτὴ εἶναι ἴσως ἡ αἰσχροτέρα τῶν δολιοτήτων, ὅσας ἠδύναντο νὰ πράξουν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου μένει λοιπὸν, Κύριοι, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν ἐντελῶς φιλονεικούμενον τὸ ζήτημα τῆς κυριότητος, διότι ἡ ὑπόθεσις εὑρίσκεται ἀκόμη ἐκκρεμὴς καὶ ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, τὰ ὁποῖα μέλλουν ἐντὸς ὀλίγου ἴσως νὰ ἀποφασίσωσι, ἂν τὸ δημόσιον ᾖναι ὁ κύριος αὐτῆς τῆς ἰδιοκτησίας ἢ ἡ ἑταιρία ᾖναι κυρία ἀγοράσασα νομίμως· διότι, ἂν ἡ ἑταιρία δὲν ἠγόρασε νομίμως, δὲν δύναται ποτὲ νὰ εἶναι κυρία, καθότι ἠγόρασε ξένην περιουσίαν ἀπ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον ἐπ’ αὐτῶν κανὲν δικαίωμα. Τοῦτο λοιπὸν, κύριοι, καὶ κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ Κ. ὑπουργοῦ τῆς Οἰκονομίας, μένει ἐκκρεμὲς καὶ ἐντὸς ὀλίγου ἐπὶ τούτου θὰ ἐξέλθῃ ἀπόφασις τοῦ δικαστηρίου. Τὸ δεύτερον ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον μὲ ἔκαμε νὰ προσέξω περισσότερον, ἦτο τὸ μέρος ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον ὁ Κ. ὑπουργὸς λέγει· «καὶ ἐπεφυλάχθη εἰς ἑαυτὸν νὰ μὴ ἐκφρασθῇ τοῦ νὰ ἐπιβάλῃ φόρον ἢ τὸν νενομισμένον ἢ τὸν ἐπιβληθησόμενον.» Ἀλλ’ εἴτε τὸν νενομισμένον φόρον ἐπιβάλλετε εἴτε τὸν ἐπιβληθησόμενον θέλετε χορηγήσει, τότε τὸ δικαίωμα τῆς κυριότητος θὰ τὸ ἀναγνωρίσετε, διότι φορολογοῦντες, φοβοῦμαι, θέλομεν....

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ διακόψητε ἐπὶ μίαν στιγμήν.

§20Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα.

§21ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριοι Βουλευταί! Ὁ Βασιλεὺς μοὶ ἀνέθεσε τὴν ἐντολὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν βασιλ. Διάγγελμα τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν τάξιν ἐγχειρίζω εἰς τὸν Κ. Πρόεδρον ὅπως ἀναγνώσῃ αὐτὸ πρὸς τὴν Βουλήν.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει).

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ.

ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Κύριοι Ἀντιπρόσωποι! Σκεφθεὶς μετὰ τῶν Ὑπουργῶν Μου ἀποδέχομαι τὴν διὰ τῆς μεγάλης πρεσβείας τῆς Βουλῆς διαβιβασθεῖσάν Μοι ἀπόφασιν περὶ καταργήσεως τῶν ἄρθρων 83, 84, 85 καὶ 86 τοῦ Συντάγματος, ἣν ἡ Βουλὴ ἐψήφισε διὰ μεγάλης πλειοψηφίας κατὰ τὰς συνεδριάσεις τῆς 19 καὶ τῆς 20 Νοεμβρίου, ἐπιληφθεῖσα τῆς ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 108 τοῦ Συντάγματος ἐπιτραπείσης αὐτῇ ἀναθεωρήσεως τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπιτρατείας θεσμοῦ. Τὸ παρὸν Διάγγελμα θέλει ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν ὁ Ἡμέτερος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 24 9βρίου 1865.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ.

ΕΠ. ΔΕΛΗΓΙΩΡΓΗΣ, Δ. ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ, Δ. ΓΡΙΒΑΣ, Σ. Κ.

ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΝΤΩΝ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ.

(Ζητωκραυγαὶ ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἀκροατηρίου).

§23ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅπως μὴ ἀπασχολήσω, Κύριοι, ἐπὶ πολὺ τὰς εὐχαρίστους αὐτὰς στιγμὰς θὰ περιορίσω τὸν λόγον Παρατηρῶ λοιπὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἰς τῆς ὁποίας τὸν πατριωτισμὸν παντάπασι δὲν ἀμφιβάλλω καθὼς καὶ εἰς τὸν πατριωτισμὸν πάσης ἄλλης κυβερνήσεως ἑλληνικῆς, ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου μήπως διὰ τῆς ἐμμέσου ταύτης ἀναγνωρίσεως τῆς φορολογίας, μήπως ὑποπέσωμεν εἰς τὸ ἄτοπο νὰ ἀναγνωρίσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν· ἀλλ’ ἀκόμη, Κύριοι, θέλω παρατηρήσει εἰς ὑμᾶς τινα τὰ ὁποῖα καὶ ἐγὼ ἠδυνήθην νὰ πληροφορηθῶ. Πιστεύσατε, Κύριοι, ἀδιστάκτως ὅτι τὰ κατάλοιπα τῶν ἀναχωνευομένων σκωριῶν εἶναι ἀκόμη πλοῦτος καὶ πλοῦτος ἐπίσης σημαντικός· εἶναι πλοῦτος, διότι δύνανται δι’ αὐτῶν τῶν καταλοίπων νὰ σχηματισθῶσι πολλὰ καὶ μεγάλα ἔργα ἐπὶ τῆς τελειοποιήσεως, ἐπὶ τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμων καὶ ἐπὶ πολλῶν ἄλλων ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ καταλοίπου τούτου δύνανται νὰ προέλθουν· ἀλλ’ ἐκεῖνο πρὸ πάντων εἰς τὸ ὁποῖον νομίζω καθῆκον νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχήν σας εἶναι τὸ ἑξῆς. Τὰ μεταλλεῖα τοῦ Λαυρίου εἶναι ἀκαλλιέργητα καὶ μόνον εἰς ἓν μέρος, ἴσως τὸ εὐκολώτερον, οἱ προπάτορες ἡμῶν ἐπελήφθησαν τὴν καλλιέργειαν τούτων· ἀλλὰ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶναι ἐφηπλωμέναι αἱ σκωρίαι, καθὼς καὶ εἰς πλεῖστα ἄλλα σημεῖα μέχρι τοῦ τελευταίου ἀκρωτηρίου εἶναι μεταλλεῖα ἀκαλλιέργητα καὶ δὲν εἶναι παντάπασιν ἀπίθανον αἱ συγγενικαὶ θέσεις νὰ ᾖναι μεταλλεῖα ἀργυρίου, διότι οὐχὶ μόνον πιθανότης ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἀλλὰ βεβαιότης ὑπάρχει, καθ’ ὅσον τὰ συστατικὰ ὅσα ὑπῆρχον εἰς τὰ ἄλλοτε καλλιεργηθέντα μεταλλεῖα ἀποδείκνυνται καὶ εἰς τὰ γειτονικὰ μεταλλεῖα· πιστεύω λοιπὸν, ὅτι πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν σας καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτὴν τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἑπομένως νὰ ᾖναι εἰς γνῶσιν ὑμῶν, ὅτι μεγάλα κέρδη πιθανὸν νὰ ἐπιτύχωμεν ἐκ τῶν μεταλλείων τούτων, ἐὰν ἀληθῶς σωφρονῶμεν. Καθόλου, Κύριοι, δὲν ἐννοῶ νὰ παρεισέλθω εἰς τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα ἐκ τῶν νόμων νὰ ἐξασκῇ, οὐδὲ ἀμφιβάλλω παντάπασι μήτε εἰς τὴν παροῦσαν, μήτε εἰς πᾶσαν ἄλλην Κυβέρνησιν, ὅτι ἀφοῦ ἅπαξ ἐγνώσθη, ὅτι ἐκεῖ κεῖται κάτι τι σπουδαῖον καὶ σοβαρὸν, θέλει ποτὲ παραγνωρίσει τὸ καθῆκόν της καὶ ἀμελήσει τοιαύτην ὑπόθεσιν. Συνιστῶ ὅμως καὶ εἰς τὴν παροῦσαν καὶ εἰς οἱανδήποτε ἄλλην Κυβέρνησιν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο ὑπὸ τὴν δευτέραν ἔποψιν, διότι ἐγὼ νομίζω πολὺ σπουδαιότερον τὸ ἀντικείμενον τοῦτο ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν μεταλλείων τῶν μὴ καλλιεργηθέντων καὶ ὄχι ὑπὸ τὴν ἔποψιν ἁπλῶς τῶν σκωριῶν· φοβοῦμαι δὲ μήπως διὰ τῆς κατοχῆς τῶν σκωριῶν ἢ διὰ τῆς κυριότητος, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ λάβῃ ἡ ἑταιρία, εὑρεθῇ καὶ κάτοχος καὶ κυρία τῶν μεταλλείων, καὶ ὅταν ἀρχίσῃ τὴν καλλιέργειαν αὐτῶν τῶν μεταλλείων, φοβοῦμαι, ὅτι τότε θέλομεν μετανοήσει πολύ, διότι ἐπιπολαίως ἐσκέφθημεν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Εἰς τὴν Βουλὴν βεβαίως δὲν ἐναπόκειται νὰ δώσῃ γνώμην, κατ’ ἐμέ, περὶ τοῦ πῶς θέλει διεξάξει ἡ Κυβέρνησις τὸ ζήτημα τοῦτο, διότι εἰς τὴν ἰδέαν αὐτὴν ἐμπεριέχεται τὸ ἄτοπον τοῦ νὰ παρεισέλθῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία εἰς τὰ διοικητικὰ καθήκοντα· νομίζω δὲ, ὅτι ἡ ἐξουσία τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τῶν κειμένων νόμων εἶναι ἐπαρκοῦσα, ὅπως ὁδηγήσῃ αὐτὴν εἰς τὴν πατριωτικὴν καὶ νόμιμον διεξαγωγὴν τῆς ὑποθέσεως ὅσον οἷόν τε καλλίτερον τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Αὐτὰ ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ ἀναφέρω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας ἐπὶ τούτου τοῦ ἀντικειμένου, διότι ἔχω σχεδὸν βεβαιότητα, ὅτι πλούσια καὶ μεγάλα μεταλλεῖα εἶναι ἀνέπαφα ἐκ τῶν ἀρχαίων χρόνων.

§24Δ. ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, καθόσον ἀφορᾷ τὸν περὶ φορολογίας κίνδυνον, ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν ὑπάρχει, οὔτε θὰ ὑπάρξῃ, διότι τίποτε δὲν θὰ γίνῃ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ἄνευ τῆς Βουλῆς καὶ ἡ Βουλὴ θέλει ἀποφασίσει διὰ νόμου· καθόσον δὲ ἀφορᾷ τὸ μέταλλον τὸ ὑπάρχον, ἐπειδὴ τοῦτο ὁμολογουμένως ὑπόκειται εἰς τοὺς ὅρους τοῦ περὶ μεταλλείων νόμου, δὲν εἶναι κίνδυνος οὐδεὶς νὰ ἀνορύξῃ αὐτὸ τὸ μέρος πρὶν κατὰ τὸν νόμον λάβῃ ἄδειαν τῆς ἀρχῆς, ἄδειαν τὴν ὁποίαν ἡ ἐξουσία δύναται νὰ ἀποκρούσῃ, δύναται νὰ δεχθῇ. Διὰ τοῦτο ἐπαναλαμβάνω, ὅτι σήμερον τὸ ζήτημα τὸ σπουδαιότερον δι’ ἡμᾶς εἶναι ὁ μόλυβδος ὁ ἐξαχθησόμενος καὶ ἡ ἐγγύησις, τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον ὅτι ἡ Κυβέρνησις προσπαθεῖ νὰ λάβῃ· τὸ ὑπόλοιπον μέρος βεβαιωθῆτε ὅτι εἶναι ἐξησφαλισμένον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Μακρῆς ἔχει τὸν λόγον.

§26ΜΑΚΡΗΣ. Δὲν συμφωνῶ παντάπασι, Κύριοι, μὲ τὸν ἔντιμον ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, διότι, ἂν παραδεχθῶμεν τὴν γνώμην τοῦ ὑπουργοῦ, οὐ μόνον θέλομεν περιστείλει τὴν διαδικασίαν τοῦ ζητήματος τούτου, ἀλλὰ θέλομεν προσβάλει καιρίως καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ. Ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα· διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν λύσιν αὐτοῦ φρονῶ, ὅτι ὀφείλομεν νὰ περιορισθῶμεν ἁπλῶς καὶ μόνον εἰς τὴν φύσιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, καὶ λέγω ἁπλῶς καὶ μόνον, διότι κατὰ τὴν ἀσθενῆ μου γνώμην οὔτε ὁ τόπος, οὔτε τὸ χρήσιμον ἢ μὴ τῆς ὕλης, κατὰ τὴν μείζονα ἢ ἐλάσσονα ἀξίαν της, οὔτε αἱ διάφοροι ἐκθέσεις, οὔτε αἱ αὐθαίρετοι καὶ παράνομοι παραχωρήσεις, οὔτε αὐτὴ ἡ γνώμη τοῦ πρώην ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν Κ. Βάλβη δύνανται νὰ καταστρέψωσι τὴν ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως ἀποῤῥέουσαν ἀλήθειαν.—Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ προσδράμωμεν οὐχὶ μόνον εἰς τὴν ἱστορίαν, ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἐπιστήμην, καὶ ἐξ αὐτῶν ὁδηγούμενοι ν’ ἀνιχνεύσωμεν ἂν τῳόντι ἡ ὕλη, ἥτις καλύπτει τὸ Λαύριον ὄρος, εἶναι ἐξ ἐκείνων περὶ τῶν ὁποίων προνοεῖ ὁ Νόμος. Τὸ ζήτημα τοῦτο βεβαίως ὑπάγεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Βουλῆς, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο. Ἔχομεν, Κύριοι, τὸ δικαίωμα συμφώνως πρὸς τὸν περὶ μεταλλείων νόμον νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς οἱανδήποτε θέσιν καὶ ἂν εὑρίσκεται, εἴτε ἐντὸς εἴτε ἐκτὸς τῶν δικαστηρίων, διότι τὰ μεταλλεῖα καὶ πᾶσα μεταλλικὴ ὕλη, δυνάμει τῶν κειμένων νόμων, δὲν ὑπάγονται εἰς τὸ ἰδιωτικὸν δίκαιον· ἄρα ἡμεῖς, καθὸ νομοθετικὸν σῶμα, ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου Νόμου ἐπαναπαυόμενοι δυνάμεθα νὰ ἐκφέρωμεν τὴν προσήκουσαν ἀπόφασιν. Ἀδιάφορον δι’ ἡμᾶς, ἂν ἔλαβον χώραν αὐθαίρετοι καὶ παράνομοι παραχωρήσεις· οἱοσδήποτε σφετερισμὸς, ἔστω καὶ ἡ ἁπλῆ ἀνοχὴ τῆς πρώην Κυβερνήσεως, δὲν δύνανται νὰ καταστρέψωσι, δὲν δύνανται βεβαίως νὰ ἀφαρπάσωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἰς οὐδεμίαν παραγραφὴν ὑπόκειται· τὸ δικαίωμα τοῦτο ζῇ καὶ ὑπάρχει ἐν πλήρει ἐνεργείᾳ, διότι εἰς οὐδεμίαν μεταβολὴν ὑπόκειται ἐξ ἐκείνων περὶ τῶν ὁποίων προνοοῦσιν οἱ Νόμοι τῆς πολιτείας· ἄρα μετὰ θάῤῥους καὶ ἄνευ δισταγμοῦ δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην. Σᾶς εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ συμβουλευθῶμεν καὶ τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ἐπιστήμην διὰ νὰ λύσωμεν τὸ προκείμενον ζήτημα· ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ ἔκθεσις τοῦ ὀρυκτολόγου Κ. Κορδέλλα ἐτέθη ἐπὶ τῆς τραπέζης τῆς Βουλῆς, καὶ κατὰ τὰς παρελθούσας συνεδριάσεις τινὲς τῶν τότε ἀγορευσάντων ἐπέστησαν τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπ’ αὐτῆς, αἰσθάνομαι τὸ καθῆκον, πρὶν κατέλθω εἰς τὸ πραγματικὸν τοῦτο στάδιον, νὰ ἀνασκευάσω ὀλίγα τινὰ ἐπιχειρήματα τοῦ Κυρίου τούτου, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλησε νὰ προσβάλῃ τὴν ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν, καὶ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τὸν εἴπω, μολονότι δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ τὸν γνωρίζω προσωπικῶς, ὅτι λίαν ἐπεχειρίσθη δηκτικὴν γλῶσσαν καὶ ἀνοικείως κατεφέρθη κατὰ τοῦ ἔθνους ἐκείνου εἰς τὸ ὁποῖον καὶ αὐτὸς ἀνήκει. «Νομίζει ὅτι ὑπηρετεῖ τὰ μέγιστα εἰς τὰ συμφέροντα τῆς «πατρίδος, ἐὰν κατορθώσῃ νὰ συντελέσῃ κατὰ τὸ δυνατὸν εἰς «τὴν ἐκρίζωσιν προλήψεων πεπαλαιωμένων χρόνων, αἱ ὁποῖαι «πάντοτε ἀπέβησαν, ὡς πανταχοῦ συνέβη, ἐπιβλαβεῖς καὶ κα«ταστρεπτικαὶ εἰς τὰ ὑλικὰ καὶ οἰκονομικὰ συμφέροντα τοῦ «τόπου· ἂν δυνηθῇ νὰ συνδράμῃ εἰς τὴν ἐξάλειψιν τοῦ στενοῦ «καὶ ἀποκλειστικοῦ ἐκείνου πνεύματος, τὸ ὁποῖον κινούμενον «καὶ ὠθούμενον εἰς τὴν σκολιὰν διεύθυνσίν του παρά τινων «μωρῶν ἢ ἰδιοτελῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸ ὁποῖον δὲν παρήγαγε «ἄλλην ὠφέλειαν παρὰ νὰ κλείσῃ τὰς πύλας τῆς Ἑλληνικῆς «ἐπικρατείας εἰς τὰ κεφάλαια τῆς δύσεως, νὰ διατηρήσῃ τὴν «Ἑλληνικὴν κοινωνίαν εἰς ἣν διατελεῖ πενίαν καὶ νὰ ξενηλα«τήσῃ ἀπὸ τὸ ἔδαφος τῆς Ἑλλάδος πᾶσαν εὐρωπαϊκὴν βιομη«χανίαν δυναμένην καὶ ἐργασίαν νὰ παρέχῃ ἄφθονον καὶ δι«δασκαλίαν πρακτικὴν εἰς τὰς τέχνας, παρ’ ἡμῖν ἀγνώστους.» Ταῦτα ὑποστηρίζων, ἐννοεῖται οἴκοθεν, ὅτι θεωρεῖ τὸ ἡμέτερον ἔθνος ὡς προληπτικὸν, καὶ ὅτι εἰς στενοὺς καὶ ἀποκλειστικοὺς κύκλους περιορίζεται, καὶ ὅτι τὸ στενὸν καὶ μικρὸν τοῦτο πνεῦμα ἀντὶ νὰ ἀποθαῤῥύνεται καὶ ἐξασθενοῦται, ἐμπνέεται καὶ ἐνισχύεται ἔτι μᾶλλον. Μᾶς κατηγορεῖ ὅτι αἱ προλήψεις τοῦ ἔθνους ἐξενηλάτησαν τὴν εὐρωπαϊκὴν βιομηχανίαν, καὶ ἔκλεισαν τὰς πύλας τῆς Ἑλληνικῆς ἐπικρατείας εἰς τὰ κεφάλαια τῆς δύσεως, ὥστε φρονεῖ, ὅτι διὰ τῆς συνδρομῆς του δύναται νὰ ἐξαλείψῃ πάντα τὰ κακὰ ταῦτα. Προχωρεῖ δὲ ἔτι καὶ παραιτέρω· «ὁσάκις, λέγει, «εὐρωπαϊκὴ βιομηχανία ἢ ἐπιχείρησις συνέπεσε νὰ συστηθῇ «ἐν Ἑλλάδι, πάντες ἐξέλαβον τὰ κέρδη τῆς ἑταιρίας ὡς κλο«πὴν ἢ ληστείαν κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ περιου«σίας· ὡς οἱ ἄγριοι τῆς Ἀμερικῆς ἐθεώρουν πᾶν κέντρον εὐρω«παϊκοῦ πολιτισμοῦ ὡς ληστρικὴν σύστασιν πρὸς διαρπαγὴν «τῆς γῆς των, ἕκαστος Ἕλλην ἐνόμιζεν ὡς καθῆκον ἐθνικοῦ πα«τριωτισμοῦ τὴν διάλυσιν καὶ καταστροφὴν τῆς ξενικῆς συμμορίας.» Ἐκτὸς τῶν προλήψεων, περὶ ὧν σᾶς ἔκαμε λόγον χάριν προσβλητικῶν ἐκφράσεων, μᾶς προσάπτει καὶ τὰ ἑπόμενα, ἅτινα ἀποκαθιστῶσιν ἔτι μᾶλλον σύμπαν τὸ ἔθνος ἄξιον κατακρίσεως, τουτέστιν, ὅτι ἅπαντες οἱ Ἕλληνες, μηδενὸς ἐξαιρουμένου, θεωροῦσι τὰ κέρδη τῶν ἑταιριῶν ὡς κλοπὴν καὶ ὡς ληστείαν κατὰ τῆς ἐθνικῆς περιουσίας καὶ τὸ χείριστον πάντων, διότι μᾶς ἐξομοιάζει μὲ τοὺς ἀγρίους τῆς Ἀμερικῆς, οἵτινες ἐπιδιώκουσι τὴν διάλυσιν καὶ καταστροφὴν παντὸς ξενικοῦ στοιχείου· προσθέτει δὲ «ὅτι ἐν Ἑλλάδι ἤθελε φανῆ προδοσία κατὰ τῆς «πατρίδος καὶ τῶν ἐθνικῶν ἐλευθεριῶν, ἂν ἐτόλμα τις ν’ ἀναγνωρίσῃ ὡς ὠφέλιμον τὴν ὕπαρξιν ξενικῆς βιομηχανίας ὑπὸ τὸν «ὅρον τοῦ νὰ κερδαίνῃ ἡ ἑταιρία ἐκ τῆς ἐπιχειρήσεώς της.» Ταῦτα ἀνέφερον παρεκβατικῶς, Κύριοι, ἵνα μὴ ἐπισφραγίσωμεν διὰ τῆς σιωπῆς μας τὰ παρ’ αὐτοῦ λεχθέντα, ἀφ’ οὗ, ἐπαναλαμβάνω, ἡ ἔκθεσις αὕτη ἐῤῥίφθη ἐν τῇ συζητήσει τοῦ σπουδαίου τούτου ζητήματος καὶ ἀποτελεῖ μέρος τῶν ὑπὲρ καὶ κατὰ προσαχθεισῶν ἀποδείξεων. Ὅθεν ἐπειδὴ καὶ ἐγὼ διανοοῦμαι καὶ διὰ τοῦ στόματος τοῦ Κ. Κορδέλλα νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι τὸ οὐσιαστικὸν ζήτημα ὀφείλει νὰ λυθῇ παρ’ ἡμῶν, ἐπιτρέψατέ μοι διὰ βραχέων ν’ ἀπαντήσω καὶ εἰς τὸ μέρος τοῦτο.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρατηρῶ εἰς τὸν ἀγορεύοντα ὅτι κατὰ τὰς γινομένας παρατηρήσεις ὑπό τινων βουλευτῶν, σήμερον πρόκειται μόνον νὰ δοθῶσι πληροφορίαι ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται ἡ ὑπόθεσις αὕτη, καὶ ὑμεῖς ἐπιλαμβάνεσθε τοῦ ἀντικειμένου ὡς νὰ ἐπρόκειτο ν’ ἀποφανθῇ σήμερον ἡ Βουλή· τοιαύτη πρότασις δὲν ὑπάρχει.

§28ΜΑΚΡΗΣ. Πρέπει νὰ παύσωσιν οἱ ἀόριστοι καὶ συγκεχυμένοι λόγοι· πρόκειται, Κύριε Πρόεδρε, περὶ τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου, καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο πρέπει νὰ λυθῇ σήμερον.— Ἔχω πρότασιν νὰ φέρω εἰς τὴν Βουλὴν καθόσον ἀφορᾷ τὸ οὐσιαστικὸν ζήτημα. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἤδη ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν Κύριον Κορδέλλαν. Ὁ Κύριος οὗτος ἐλησμόνησε τὴν ἱστορίαν τῶν προγόνων μας· ὁ Ἕλλην εἶναι φύσει προοδευτικός, εἶναι ὁ τύπος τῆς ἐλευθερίας, εἶναι ὁ ὑπέρμαχος τῆς βιομηχανίας καὶ τοῦ ἐμπορίου, καὶ ἀπέδειξε πάντοτε διὰ τῶν ἔργων του, ὅτι βδελύσσεται καὶ ἀποστρέφεται τὸ στενὸν καὶ ἀποκλειστικὸν πνεῦμα, ἀπεναντίας δὲ ἀσπάζεται τὰς κοσμοπολιτικὰς ἐλευθερίας καὶ ἀρχὰς καὶ ἐβάδισε καὶ βαδίζει τὴν ὁδὸν ἐκείνην, διὰ τῆς ὁποίας βεβαίως καὶ ταχέως θέλει φθάσει εἰς τὸν μέγαν προορισμόν του. Οὐδέποτε ἐφοβήθην, οὔτε φοβοῦμαι τὰς συκοφαντίας, τὰς ἐνέδρας καὶ ἐπιβουλάς· καὶ ἄλλοτε ἐσυκοφάντησαν τὸ ἔθνος ἡμῶν καὶ ἀπεπειράθησαν νὰ διαγράψωσι τὸν ἕλληνα ἀπὸ τὴν βίβλον τῆς πολιτικῆς ζωῆς, ἀλλὰ τὰ καταχθόνια σχέδιά των ἐματαιώθησαν, διότι ὁ Θεὸς εἶναι μὲ ἡμᾶς. Ὁ ἕλλην ἔζησε, ζῇ καὶ θέλει ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα τὸν ἅπαντα διὰ νὰ εὐεργετήσῃ καὶ πάλιν τὸ ἀνθρώπινον γένος· αὐτὴ εἶναι ἡ κυρία ἀποστολή του. Δὲν ἀνέχεται ὅμως καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀνεχθῇ τὴν διαρπαγὴν τῆς περιουσίας του, καὶ ἰδοὺ τὸ οὐσιαστικὸν ζήτημα τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ λύσωμεν. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πρέπει νὰ συμβουλευθῶμεν καὶ τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ἐπιστήμην, διότι ἡ ἱστορία μᾶς προσφέρει τὰ μέσα δι’ ὧν δυνάμεθα νὰ προσδιορίσωμεν τὴν πηγὴν, ἐξ ἧς ἀποῤῥέουσιν αἱ λεγόμεναι σκωρίαι τοῦ Λαυρίου, τὴν δὲ ἐπιστήμην, διὰ νὰ προσδιορίσωμεν τὸ εἶδος καὶ τὴν φύσιν αὐτῶν. Πολλοὶ τῶν ἀρχαίων συγγραφέων ἀνέφεραν περὶ τῶν μεταλλείων τοῦ Λαυρίου, καὶ οὗτοι εἰσίν, ὁ Ἡρόδοτος, ὁ Θουκυδίδης, ὁ Ἀριστοφάνης, ὁ Σουΐδας, ὁ Ἀριστοτέλης, ὁ Ξενοφῶν, ὁ Παυσανίας, ὁ Στράβων καὶ ὁ Πλούταρχος, καὶ σᾶς φέρω πρὸς ἀπόδειξιν τὴν μαρτυρίαν αὐτῶν, ἵνα καὶ ἱστορικῶς σᾶς καταδείξω, ὅτι εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον εὑρίσκοντο, καθὼς καὶ σήμερον εὑρίσκονται, τὰ μεταλλεῖα ἐκεῖνα ἐξ ὧν ἀποῤῥέει ἡ μεταλλικὴ ἐκείνη ὕλη, ἡ μολυβδοῦχος καὶ ἀργυροῦχος ὕλη, τὴν ὁποίαν πειρῶνται νὰ ἀφαρπάσωσι. Ἰδοὺ τὶ λέγει ὁ Θουκυδίδης· «οἱ δὲ Πελοποννήσιοι, ἐπειδὴ «ἔτεμον τὸ πεδίον, παρῆλθον εἰς τὴν Πάραλον γῆν καλουμέ«νην, μέχρι Λαυρίου οὗ τὰ ἀργύρεια μέταλλα εἰσὶν Ἀθηναίοις.» Ἀριστοτέλης. «Πυθοκλῆς Ἀθηναῖος Ἀθηναίοις συνεβούλευσε «τὸν μόλυβδον τὸν ἐκ τῶν τυρίων παραλαμβάνειν.» Ἡρόδοτος, «Ἑτέρη τε Θεμιστοκλεῖ γνώμη ἔμπροσθε ταύτης «ἐς καιρὸν ἠρίστευσεν, ὅτε Ἀθηναίοισι γενομένων χρημάτων «μεγάλων ἐν τῷ κοινῷ τὰ ἐκ τῶν μετάλλων σφὶ προσῆλθε τῶν ἀπὸ Λαυρίου.» Βλέπετε λοιπόν, Κύριοι, ὅτι ὁ τόπος ἐκεῖνος δὲν εἶναι σωρὸς περιττῶν ὑλῶν, ὡς φρονεῖ ὁ δικανικὸς σύλλογος, ἀλλ’ εἶναι πηγὴ ἀνεξάντλητος μεταλλείων, τὰ ὁποῖα ἐκεῖ ἡ φύσις ἐτοποθέτησε διὰ νὰ εὐεργετήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, καὶ ἀφοῦ ὑπάρχουσι μεταλλεῖα, ὁ τόπος ἐκεῖνος δὲν ὑπάγεται εἰς τὸ ἰδιωτικὸν δίκαιον, ἀλλ’ εἶναι ἰδιοκτησία τοῦ δημοσίου. Ὁ διατεινόμενος ὅθεν τὸ ἐναντίον, καὶ θέλων νὰ μεταβάλῃ τὴν φύσιν τῶν γεγονότων, οὐχὶ μόνον εἶναι ἐχθρὸς τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ καὶ ἄδικος καθ’ ὅλην τὴν σημασίαν τῆς λέξεως· καὶ ὁ θέλων νὰ ἐπιβάλῃ ἰδιωτικὴν χεῖρα εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον, κλέπτης καὶ λῃστὴς ἀποκαλεῖται, διότι ὁ μόλυβδος καὶ ὁ ἄργυρος δὲν εἶναι μόνον ἱστορικὸν γεγονός, ἀλλὰ καὶ πραγματικόν, καὶ τὸ πραγματικὸν τοῦτο θέλω σᾶς τὸ ἀποδείξει διὰ τῆς ἐπιστήμης, τουτέστι διὰ τοῦ στόματος τοῦ ἰδίου ὀρυκτολόγου Κ. Κορδέλλα, ὅστις λέγει· «Αἱ σκωρίαι αὗται, προελθοῦσαι ἐκ τῆς καμινεύσεως τῶν «ἀρχαίων μεταλλευμάτων, ἐμπεριέχουσιν ἕνεκα τῆς ἀτελείας τῶν ἀρχαίων μεταλλουργικῶν ἔργων ἀργυροῦχον καὶ μόλυβδον «καὶ ἡμιδιάλυτα μεταλλεύματα τοῦ ἐνθείου μολύβδου, καὶ «συμποσοῦνται εἰς ἓν ἑκατομμύριον κυβικὰ μέτρα καὶ πλέον... «ἐξ αὐτῶν δύναται νὰ ἐξαχθῇ ἐπωφελῶς ὁ μόλυβδος...» Ἰδοὺ τρανωτάτη ἀπόδειξις τὴν ὁποίαν μᾶς προσφέρει ἡ ἐπιστήμη, ὅτι ἐκεῖ ὑπάρχει μόλυβδος, καὶ μόλυβδος σημαντικωτάτης ποσότητος· ἐκεῖ ὑπάρχει μεταλλικὴ ὕλη, περὶ ἧς προνοεῖ ὁ ἡμέτερος νόμος, ὁ νόμος περὶ μεταλλείων, ὁ νόμος ἐκεῖνος, ὅστις μᾶς προσκαλεῖ ν’ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ἐνταῦθα ὀφείλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας, διότι ἄλλο τὸ ἐκτελεστικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀποφεύγει τὴν ἁρμοδιότητά μας καὶ τὸ ὁποῖον βεβαίως ὑπάγεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἡμεῖς προσκαλούμεθα σήμερον διὰ τῆς προτάσεως, ἥν μετ’ ὀλίγον θέλω σᾶς ὑποβάλει, ν’ ἀποφανθῶμεν, ἐὰν τὰ μεταλλεῖα καὶ πᾶσα μεταλλικὴ ὕλη ἀνήκωσιν εἰς τὸ δημόσιον συμφώνως πρὸς τὸν νόμον, καὶ πρέπει ν’ ἀποφανθῶμεν, Κύριοι· τὸ μέρος τοῦτο ὑπάγεται εἰς τὴν ἡμετέραν ἁρμοδιότητα, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ. Προσέξατε, Κύριοι, προσέξατε εἰς τὴν ἔκφρασιν ταύτην· ἐξ αὐτῶν δύναται, λέγει ὁ Κύριος Κορδέλλας, νὰ ἐξαχθῇ ἐπωφελῶς ὁ μόλυβδος. «Προσθετέον εἰς ταῦτα ὅτι ἡ ἀναχώνευσις τῶν ἐν λόγῳ σκω«ριῶν, γενομένη ἐπὶ τοῦ τόπου, ἂν τὰ μέσα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον εἶναι εὐχερῆ καὶ πρόχειρα, ἤθελεν εἶσθαι λίαν ἐπωφελής.» Ἂς μὴ ταράττωνται οἱ ἀντιφρονοῦντες· ἡ Βουλή, καθὸ νομοθετικὴ ἐξουσία, οὐδὲν ἕτερον θέλει πράξει εἰμὴ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ εἰς αὐτὴν παρὰ τοῦ νόμου ἐπιβαλλόμενον καθῆκον. Ἀλλὰ τί μᾶς λέγουσιν; ὅτι τὰ μέσα τῆς ἀναχωνεύσεως τῶν ἐν λόγῳ σκωριῶν δὲν εἶναι εὐχερῆ καὶ πρόχειρα, ὥστε ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπαντήσῃ πολλὰ καὶ ὑπέρογκα ἔξοδα· ἀλλ’ ὁ λόγος οὗτος εἶναι λίαν ἀσθενής, δὲν ἔχει οὐδεμίαν σημασίαν, δὲν ἔχει νομικὴν ὑπόστασιν· ὁ μόλυβδος ὑπάρχει, καὶ ὁ ἄργυρος ἐπίσης· καὶ ἀφοῦ ἀμφότερα ταῦτα ὑπάρχουσιν, ἐναπόκειται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἐκτέλεσις, καὶ αὕτη θέλει προνοήσει περὶ τῶν καταλλήλων μέσων, ἵνα καταστήσῃ αὐτὰ εὐχερῆ καὶ πρόχειρα. Προσέξατε, ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, εἰς τὴν μεγίστην ὠφέλειαν, τὴν ὁποίαν ἡ ἐπιστήμη σᾶς ὑπόσχεται, καὶ ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξαρτᾶται ἡ τύχη τοῦ ἔθνους. Ἀκούσατε, παρακαλῶ, καὶ ποῖον ἐστάθη τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκτελεσθείσης δοκιμασίας· ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ τὸ μέρος τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὁ Κ. Κορδέλλας ἐσημείωσεν ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ. «Μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς χωνεύσεως τῶν μολυβδούχων σκω«ριῶν καὶ μετὰ πολλὰς ὥρας παρετηρεῖτο ὁ ἀποχωριζόμενος «μόλυβδος ἐκ τῆς ὀπῆς βʹ. σχῆμα 1. καταῤῥέων ἐν εἴδει στα«γόνων πρὸς τὸν πυθμένα τῆς καμίνου· τὸ φαινόμενον τοῦτο «ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν δειγμάτων ἀριθ. 1 τῆς ἀνατηχθείσης «σκωρίας, ἅτινα διὰ σιδηρᾶς ῥάβδου εἶχον ἐκβάλει ἐκ τῆς καμίνου.» «Ἀναφέρω προσέτι, ὅτι τοιαύτας δυσκολίας διὰ τὴν προμή«θειαν ἐργατῶν τοῦ ὑλικοῦ καὶ τῶν πλέον ἁπλουστάτων ὀρ«γάνων δὲν ἤλπιζόν ποτε νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο. «Τοὺς μὲν ἄνθρακας ἠναγκάσθην νὰ μεταφέρω ἐξ Ἀθηνῶν, «τοὺς δὲ σιδηρουργοὺς ἐξ Ὀρωπίας καὶ νὰ πληρόνω τοὺς ἰδίους «διὰ τοὺς ἀτελεστάτους των φυσητῆρας, οἵτινες περὶ τὰ τέλη «ἐφάνησαν καὶ ἄχρηστοι, μὲ τὰ ἁδρὰ ἡμερομίσθια. Ὁ ἀτελὴς φυ«σητὴρ μὴ δυνάμενος νὰ εἰσάξῃ τὸν ἀπαιτούμενον ἄνεμον, ἐ«χώνευε μόνον ἐκεῖνο τὸ μέρος τῶν σκωριῶν τὸ ὁποῖον εὑρί«σκετο πλησίον τῆς ὀπῆς δι’ ἧς διήρχετο ὁ ἄνεμος, ἐν ᾧ τὸ «ἀπέναντι μέρος ἔμενεν ἀδιάλυτον. Μ’ ὅλα ταῦτα θεωρῶ τὰς «δοκιμασθείσας σκωρίας μολυβδούχους, καθότι τοῦτο ἀποδει«κνύεται ἐκ τοῦ δείγματος 2........... Πρὸς τούτοις «θεωρῶ ἀναγκαίαν καὶ τὴν ποσοτικὴν ἀνάλυσιν, τὴν ὁποίαν ὅμως «ἕνεκα ἐλλείψεως χημικοῦ ἐργοστασίου ἠμέλησα.» Ἡ ἐπιστήμη λοιπὸν μετὰ τὰς ἐκτελεσθείσας δοκιμασίας ἀνεῦρεν ὅτι αἱ σκωρίαι τοῦ Λαυρίου εἶναι μολυβδοῦχοι· τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν εἶναι πλέον ζήτημα, ἀφ’ οὗ, λέγω, ἐκεῖ ὑπάρχει ὕλη μεταλλική· ὅθεν σύμφωνα πρὸς τὸν Νόμον ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ κηρύξῃ τὰς σκωρίας ταύτας ὡς περιουσίαν τοῦ δημοσίου, καὶ πιστεύω, ὅτι θέλετε παραδεχθῆ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ἐντιμοποιοῦμαι νὰ καθυποβάλω πρὸς τὰς ὑμετέρας σκέψεις. Πρότασις. «Ἡ Βουλὴ βασιζομένη ἐπὶ τῶν προσαχθεισῶν ἀποδείξεων, «κηρύττει σύμφωνα πρὸς τὸν περὶ μεταλλείων νόμον καὶ ἐντὸς «τοῦ ἀπεριορίστου δικαιώματός της, ὅτι αἱ σκωρίαι τοῦ Λαυρίου, καθὸ μεταλλικὴ ὕλη, ἀνήκουσιν εἰς τὸ δημόσιον.»

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἀρκεῖται ἡ Βουλὴ εἰς τὰ λεχθέντα... (θόρυβος).

§30ΚΑΡΑΜΑΝΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κύριον ὑπουργὸν νὰ δώσῃ τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῶν ἐν Τροιζῆνι ἐθνικῶν κτημάτων, ἰδίως δὲ διὰ τί δὲν ἐκινήθησαν ἀγωγαὶ κατὰ τῶν παρανόμως κρατούντων αὐτά;

§31ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Διὰ τί δὲν ἔσπευσεν ὁ Κ. ὑπουργὸς νὰ φέρῃ νόμον πρὸς ἐπικύρωσιν τῶν δημοπρασιῶν τῶν κτημάτων αὐτῶν;

§32ΚΟΡΙΖΗΣ. Ὅταν θὰ γίνῃς ὑπουργός, τὸν φέρεις σύ.

§33ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τότε σὺ θὰ εἶσαι ἀντιπολιτευόμενος καὶ τὸν ῥίπτεις (ἱλαρότης).

§34ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Κύριοι, εἶναι γνωστὰ τοῖς πᾶσιν ὅσα συνέβησαν ἀπὸ τὸ 1826 ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῶν ὀκτὼ χωρίων τῶν πωληθέντων τότε. Τὸ ἐκτελεστικὸν σῶμα ἐναντίον τῶν θεσπισθέντων εἰς τὰς προηγουμένας Συνελεύσεις καὶ ῥητῶς εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ Ἄστρους, διὰ τῶν ὁποίων ἐπετρέπετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐκποιῇ μόνον τὰ φθαρτὰ κτήματα, καὶ τοιαῦτα ἐνοοῦντο τότε μῦλοι, οἰκόπεδα, οἰκίαι κλπ. εὑρεθὲν εἰς ἀνάγκας ἐπώλησε καὶ αὐτὰ τὰ χωρία περὶ τῶν ὁποίων λαλεῖ ὁ ἔντιμος ἀντιπρόσωπος τῆς Τροιζηνίας. Ἐλθοῦσα ἡ Συνέλευσις τῆς Ἐπιδαύρου μετ’ ὀλίγον, καθὼς καὶ μετὰ ταῦτα ἡ Συνέλευσις τῆς Τροιζῆνος, ἠκύρωσε τὴν πώλησιν τῶν κτημάτων αὐτῶν, ὡς γενομένην ἐναντίον ῥητῶν ψηφισμάτων προηγουμένης Συνελεύσεως εἰς τὰ 1835 ἢ 36. Ἐπελήφθη τοῦ ἀντικειμένου τούτου ἡ κυβέρνησις τῆς ἀντιβασιλείας καὶ κατὰ τὰ ἐξαγόμενα ἐκ τῶν διαφόρων ἐγγράφων τοῦ Συνεδρίου καὶ τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, φαίνεται, ἡ ἀντιβασιλεία ἐπέμενεν αὐτὰ τὰ κτήματα νὰ τὰ κηρύξῃ ἰδιοκτησίαν τοῦ δημοσίου, ἀλλ’ ἐκτέλεσις οὐδεμία ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων ἐγένετο· μόνον εἰς δύω ἀγοραστὰς τῶν δύω χωρίων ἐγένετο ἡ κοινοποίησις, εἰς δὲ τοὺς ἄλλους ἓξ ἠμέλησεν. Ἔκτοτε ἐσιωπήθη ἡ ὑπόθεσις καὶ ἔμελλε πάλιν εἰς τὰς ἡμέρας μου ν’ ἀνανεωθῇ. Εἰς τὰ 1853 κατ’ εἰσήγησιν τοῦ τότε εἰσηγητοῦ Κ. Θερινοῦ εἶχε συστηθῆ μία ἐπιτροπὴ, μέλος τῆς ὁποίας, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἦτο καὶ ὁ Κ. Σωτηρόπουλος, ἥτις ἐγνωμοδότησεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ σπεύσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ κινήσῃ ἀγωγὰς ἐναντίον τῶν ἀγοραστῶν τῶν χωρίων· καμμία ὅμως ἐνέργεια δὲν ἐγένετο ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, καθ’ ὅσον τὸ ὑπουργεῖον μετ’ ὀλίγον ἔπαυσε. Φαίνεται δὲ εἰσηγμένη ἡ ἔκθεσις αὕτη εἰς τὸ πρωτόκολλον τὴν ἐννάτην Νοεμβρίου 1853, ὁπότε ὁ γενικὸς γραμματεὺς ἐσημείωσεν ἐπ’ αὐτῆς κατὰ διαταγὴν, φαίνεται, τοῦ ὑπουργείου νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰ ἀρχεῖα. Ἔμεινε λοιπὸν ἡ ὑπόθεσις εἰς τὰ ἀρχεῖα καὶ ἀνενεώθη πάλιν κατὰ τὰ 1862· τότε εἰσήχθη εἰς δικηγορικὸν συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ἐκήρυξεν, ὅτι διὰ μὲν τὰ ἓξ χωρία ἐπῆλθε παραγραφὴ, διὰ δὲ τὰ δύω ὑπάρχει ἔτι ὀλίγος καιρὸς, διότι ἐθεώρησαν διακοπεῖσαν τὴν παραγραφὴν κατὰ τὰ 1836. Ἐστάλη τότε εἷς τῶν ὑπαλλήλων τοῦ ὑπουργείου διὰ νὰ ἐξετάσῃ ἐπιτοπίως καὶ νὰ φέρῃ πληροφορίας, διὰ νὰ κρίνῃ ἡ Κυβέρνησις ἂν ἐσύμφερε νὰ διεκδικήσῃ αὐτὰ δικαστικῶς, ἢ ἂν ἔπρεπε νὰ προτιμήσῃ νὰ τὰ ἀφήσῃ. Τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀνακρίσεως αὐτῆς διετυπώθησαν καὶ ὑπεβλήθησαν ἀπὸ τὸ τότε ὑπουργεῖον εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον περὶ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους· ἀλλὰ μετ’ ὀλίγον ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ καὶ μετ’ αὐτῆς ἐχάθησαν καὶ τὰ ἔγγραφα. Πολλὰ ἔγγραφα δὲν εὑρέθησαν εἰς τὸν φάκελλον τὸν ὑποβληθέντα εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ ἡ ὑπόθεσις ἔμεινε τότε ἐκκρεμής. Πρὸ ὀλίγου, Κύριοι, τὴν 14 Ὀκτωβρίου ὁ προκάτοχος ὑπουργὸς διέταξε τὸν ἔφορον Ναυπλίας νὰ συλλέξῃ καὶ νὰ πέμψῃ νέας πληροφορίας· αἱ πληροφορίαι συνελέχθησαν καὶ ἐστάλησαν πρὸς τοὺς δικηγόρους ἐν Ναυπλίᾳ, ἵνα ἐγείρωσιν ἀγωγάς. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὑπέβαλον εἰς τὸ ὑπουργεῖον ἔκθεσιν, εἰς τὴν ὁποίαν μεταξὺ ἄλλων σκέψεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον, προσθέτουν, ὅτι εἶναι καλὸν ἡ ἀμοιβὴ, ἡ ὁποία θὰ τοῖς δοθῇ, νὰ ἦναι ἀνάλογος μὲ τὸ ἀντικείμενον τὸ δυσχερὲς καὶ δύσκολον καὶ ἐζητεῖτο μία προκαταβολὴ ἓξ χιλιάδων δραχμῶν. Τὸ ὑπουργεῖον εὑρίσκεται εἰς αὐτὰς τὰς σκέψεις· ὅλαι αἱ πληροφορίαι ἐδόθησαν, τὰ πάντα εἶναι ἕτοιμα, δὲν μένει παρὰ νὰ διατάξῃ ὁ ὑπουργὸς νὰ ἐγερθῇ ἡ ἀγωγή. Ἐδῶ εὑρίσκεται ἡ ὑπόθεσις· ἂν ἔχῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς νὰ ἐπιφέρῃ ἑτέρας παρατηρήσεις, παρακαλῶ νὰ τὰς φέρῃ, ὅπως φωτίσῃ τὸ ὑπουργεῖον.

§35ΚΑΡΑΜΑΝΟΣ. Ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ Κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν ἑξῆς. Τὰ κτήματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα κακῶς κατέχονται, εἶναι προσοδοφόρα μεγάλης ἀξίας· ἑπομένως οἱ κάτοχοι αὐτῶν θέλουσι μεταχειρισθῆ ὅλα τὰ μέσα, ἵνα ματαιώσωσι τὰς νομίμους ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐματαίωσαν καὶ ὑπεξήρεσαν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ὁ Κ. Ἀντύπας, ἀποσταλεὶς τότε καὶ ἰδὼν ἐπιτοπίως τὰ κτήματα. Καὶ ἐπειδὴ ἐξέθετε τὴν σημαντικότητα, τὴν μεγάλην εὐφορίαν τῶν κτημάτων, καὶ ἐπειδὴ τὸ τοιοῦτον δὲν ἐσύμφερε εἰς τοὺς κατόχους, ὑπεξῄρεσαν τὰ ἔγγραφα. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸν νὰ στείλῃ ἐκεῖ τὸν ἁρμοδιώτερον ὑπάλληλόν του, διὰ νὰ ἐπιτηρήσῃ ἐκ τοῦ πλησίον, ὥστε νὰ ἐγερθῶσιν αἱ ἀγωγαὶ νομίμως καὶ μὴ ἐπέλθωσι παρατυπίαι.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πιστεύω, ὅτι ἀρκεῖται ἡ Βουλὴ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου εἰς τὰ λεχθέντα.

§37ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§38ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν εἰσῆλθεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πρῶτον ὑπουργεῖον Δεληγιώργη, ὑπεσχέθη νὰ παρουσιάσῃ ἔκθεσιν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ κράτους. Γνωρίζοντες ἐκ προηγουμένων ἀγορεύσεων ὁποίαν σπουδαιότητα ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς ἀπέδιδεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν ἔκθεσιν ταύτην, περιεμένομεν ὅλοι ὅτι ἤθελε παρουσιασθῆ πολὺ ταχέως, καὶ εἴχομεν τὴν ἐλπίδα ὅτι τὸ ἔργον ἤθελεν εἶσθαι κατὰ πάντα τέλειον καὶ ἀκριβὲς, ἀφοῦ συνέπεσεν εὐτυχῶς νὰ διευθύνῃ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἀνὴρ ὁμολογουμένης ἱκανότητος καὶ πείρας, ὁ ἔντιμος καὶ σεβαστὸς φίλος μου Κ. Χρηστίδης, ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ὁ ἀρχαιότερος καὶ ἱκανώτερος τῶν παρ’ ἡμῖν οἰκονομολόγων καὶ δημοσιολόγων, καὶ δύναται δικαίως νὰ ὀνομασθῇ ὁ πατριάρχης τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας. Ἐκτὸς τῆς ἱκανότητος καὶ δοκιμότητος τοῦ Κ. Χρηστίδου, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ προσθέσω, ὅτι ὑπῆρχε καὶ μία ἄλλη περίπτωσις, ἥτις ὑπέσχετο τὴν ταχύτητα καὶ τελειότητα τοῦ ἔργου. Πρὸ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως περίπου ἔτους εἷς ἄλλος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, πολὺ νεώτερος ἀπὸ τὸν Κ. Χρηστίδην, καὶ μὴ δυνάμενος νὰ συγκριθῇ βεβαίως μετ’ αὐτοῦ κατὰ τὴν πολυμάθειαν καὶ πεῖραν, ὑπουργὸς μὴ ἔχων νὰ παρουσιάσῃ ἄλλο δίπλωμα ἀπέναντι τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν ἀξίωσιν νὰ διευθύνουν τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἢ ὅτι ἐσκονίσθη ἐπὶ πολλὰ ἔτη εἰς τὰ οἰκονομικὰ γραφεῖα ὡς ὑποδεέστερος καὶ ἀνώτερος ὑπάλληλος, εἷς τοιοῦτος ὑπουργὸς ἐπαρουσίασεν εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἔκθεσιν ἐμφαίνουσαν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους μέχρι τέλους Ἰουλίου 1864.

§39ΤΙΝΕΣ. Ποῖος εἶναι;

§40ΕΤΕΡΟΙ. Ὁ ἴδιος ὁ ἀγορεύων.

§41ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δὲν εἶχε βεβαίως ἀνάγκην ὁ Κύριος Χρηστίδης νὰ ὁδηγηθῇ ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην διὰ νὰ συντάξῃ τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ὑπεσχέθη νὰ παρουσιάσῃ· ἀλλ’ ὁπωσδήποτε φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ ἔκθεσις αὕτη ἠμποροῦσε νὰ χρησιμεύσῃ κατά τι εἰς τὸν Κύριον Χρηστίδην, διότι ἐν αὐτῇ εὑρίσκονται συγκεντρωμένα τὰ ἀποτελέσματα μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καὶ δὲν εἶχε παρὰ νὰ προσθέσῃ τὰ μετὰ ταῦτα διὰ νὰ παραστήσῃ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ κράτους, ὡς ἔχει σήμερον. Δυστυχῶς παρῆλθον ἀρκεταὶ ἡμέραι καὶ ἡ ἔκθεσις αὕτη δὲν ἐπαρουσιάσθη· τοῦτο προῆλθε βεβαίως ἀπὸ αἴτια ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεως τοῦ Κ. ὑπουργοῦ, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἐννοῶ νὰ ἀποδώσω εἰς αὐτὸν καμμίαν μομφὴν, διότι καὶ ἐγὼ, ἔχων κἄποιαν πεῖραν περὶ τὰ τοιαῦτα, ἀναγνωρίζω ὅτι τὸ ἔργον εἶναι ἀρκετὰ δύσκολον καὶ μάλιστα ὅταν πρόκειται νὰ συνταχθῇ μὲ τὴν τελειότητα ἐκείνην, ἥτις ἀπαιτεῖται διὰ νὰ βάλῃ εἰς θέσιν τὴν Βουλὴν ὄχι μόνον νὰ κρίνῃ τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται σήμερον τὰ οἰκονομικά μας, ἀλλ’ ἀκόμη νὰ μᾶς καταδείξῃ τὴν βαθμιαίαν αὔξησιν τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων καὶ νὰ μᾶς δώσῃ τὰ μέσα νὰ κρίνωμεν ἀπὸ πότε χρονολογεῖται ἡ αὔξησις τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου, νὰ σκεφθῶμεν ὅλοι κατὰ ποῖον τρόπον δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν αὔξησιν τῶν ἐσόδων καὶ ἐλάττωσιν τῶν ἐξόδων, διὰ νὰ φέρωμεν τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον ὅλοι ἐπιδιώκομεν καὶ ποθοῦμεν. Ἐν τούτοις ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς, θέλων νὰ δικαιολογήσῃ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἐπαρουσίασεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρό τινων ἡμερῶν περὶ συναινέσεως αὐτῆς εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν της, ἔφερεν ὡς κυριώτερον δικαιολόγημα τῆς προτάσεώς του τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν, καὶ σᾶς εἶπεν, ὅτι τὸ παθητικὸν τοῦ Κράτους, ἤτοι τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ὀφείλει ἡ ἐπικράτεια καὶ τὰ ὁποῖα ὑποχρεοῦται νὰ ἀποδώσῃ ἀμέσως, ἀναβαίνουν εἰς 20,000,000 περίπου, ἐξαιρέσει 4 ἢ 5 τὰ ὁποῖα προέρχονται ἀπὸ τὸ δάνειον τῶν 6,000,000. Ἐπειδὴ ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εὐηρεστήθη νὰ μᾶς εἴπῃ πόθεν προέρχονται αὐτὰ τὰ ἑκατομμύρια, δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν μᾶς ἔδωκεν, εἶναι ἀκριβής. Ἐὰν δὲ, ὡς εἰκάζω, ἐξήγαγεν αὐτὴν ἀπὸ μίαν ἐργασίαν, ἥτις εἶχεν ἑτοιμασθῆ εἰς τὸ γενικὸν λογιστήριον κατὰ διαταγὴν τοῦ Κ. Χρηστίδου, καὶ τὴν ὁποίαν εἶδον καὶ ἐγὼ κατὰ τὰς ὀλίγας ἡμέρας τῆς τελευταίας ὑπουργίας μου, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν Κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἡ ἐργασία ἐκείνη δὲν εἶναι κατὰ πάντα ἀκριβὴς, καὶ ἑπομένως, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἄλλα διδόμενα, ἔσφαλε στηριχθεὶς εἰς αὐτήν. Ἐὰν ἤθελε παρουσιασθῆ ἡ ἐργασία αὕτη, ἠδυνάμην νὰ τὴν ἀναλύσω καθ’ ὅλα της τὰ μέρη καὶ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβής. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν παρουσιάζεται, προχείρως μόνον δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω, καθόσον ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατὰ τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐν πρώτοις παρουσιάζεται ἐν αὐτῇ, τὸ παθητικὸν τοῦ Κράτους εἶναι μόνον 2½ ἑκατομμύρια· ἔπειτα ἀναβιβάζεται εἰς 9, διότι ὁ συντάξας τὴν ἔκθεσιν ἀφαιρεῖ ἐκ μὲν τοῦ ἐνεργητικοῦ διάφορα κονδύλια, τὰ ὁποῖα νομίζει ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσπραχθῶσιν, ἐκ δὲ τοῦ παθητικοῦ διάφορα ποσὰ, τὰ ὁποῖα νομίζει ὅτι δὲν εἶναι ἀποδοτέα, καὶ τὰ ὁποῖα γράφονται προσωρινῶς εἰς τὸ παθητικὸν μέχρις οὗ τακτοποιηθῶσι διὰ πιστώσεων. Ἀλλὰ εἰς τὴν ἀφαίρεσιν ταύτην ὑποπίπτει εἰς πολλὰ σφάλματα, διότι π. χ. ἀφαιρεῖ ἐκ τοῦ ἐνεργητικοῦ 2 περίπου ἑκατομμύρια, ἅτινα ὀφείλουν εἰς τὸ δημόσιον αἱ ἐγχώριοι διοικήσεις τῆς Ἑπτανήσου καὶ οἱ δῆμοι τοῦ Κράτους, κηρύττων αὐτὰ ὡς μὴ εἰσπράξιμα, ἐνῷ ἐγὼ δὲν εἶμαι σύμφωνος εἰς τοῦτο, διότι ὅσα ἔχει νὰ λάβῃ τὸ δημόσιον, εἴτε ἀπὸ τὴν Ἑπτάνησον, εἴτε ἀπὸ τοὺς δήμους τοῦ ἄλλου Κράτους, δὲν εἶναι χαμένα, καθόσον οὐδὲν τῶν μερῶν τούτων εὑρίσκεται εἰς κατάστασιν χρεωκοπίας. Ἐκτὸς τούτου, διὰ νὰ ἀναβιβάσῃ τὸ παθητικὸν, προσθέτει ἐκτὸς τῶν ἄλλων ὡς ὀφειλόμενα ἀπὸ τὸ δημόσιον ταμεῖον 2½ ἕως 3 ἑκατομμύρια ἀπὸ ἔξοδα κλεισμένων χρήσεων, ἐνῷ πραγματικῶς αὐτὰ τὰ ποσὰ φαίνονται ὡς ὀφειλόμενα, διότι ἢ ἐζητήθη ἢ πρόκειται νὰ ζητηθῇ πίστωσις πρὸς τακτοποίησιν· ἀλλὰ τὰ πλεῖστα αὐτῶν εἶναι πληρωμένα καὶ πραγματικῶς δὲν ὀφείλονται. Καὶ διὰ νὰ ἐννοήσητε τοῦτο, ἔρχομαι νὰ σᾶς εἴπω τί συμβαίνει εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν· ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ζητεῖ νὰ λάβῃ πίστωσιν κλεισμένων χρήσεων 700,000 δραχ. διὰ νὰ ἐξισώσῃ τὰ ἔξοδα τῶν χρήσεων 1861 62 καὶ 63. Διὰ τὰ ποσὰ αὐτὰ βεβαίως θέλει δοθῆ πίστωσις, καὶ ἐν ὅσῳ δὲν δοθῇ δὲν ἠμποροῦν νὰ τακτοποιηθοῦν· ἀλλὰ τὰ ποσὰ αὐτὰ, ὅπως ὁμολογεῖ αὐτὴ ἡ ἰδία στρατιωτικὴ ὑπηρεσία, εἶναι πληρωμένα ἀπὸ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἰσέπραξε καὶ κρατεῖ εἰς χεῖράς της, μὴ καταθέτουσα αὐτὰ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον μεχρισοῦ ἐγκριθοῦν αἱ πιστώσεις καὶ λάβῃ τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα τῆς ἀναγκαιοῦν πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλλειμμάτων τῶν προηγουμένων χρήσεων καὶ τοιουτοτρόπως δυνηθῇ νὰ τακτοποιήσῃ τὴν δοσοληψίαν της. Διὰ τοῦτο, κύριοι, νομίζω, ὅτι εἶναι καλὸν νὰ ἐπιταχύνῃ ὅσον ἔνεστιν ὁ κ. ὑπουργὸς τὴν σύνταξιν καὶ τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐκθέσεως περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, διότι ἀπὸ μόνον αὐτὴν τὴν ἔκθεσιν θέλομεν δυνηθῆ νὰ μάθωμεν μὲ ἀκρίβειαν ὁποία εἶναι ἡ κατάστασίς μας, εἰς ποίαν κατάστασιν ἦσαν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους πρό τινων ἐτῶν, εἰς ποίαν εὑρίσκονται σήμερον, καὶ κατὰ πόσον ἕκαστον ὑπουργεῖον καὶ ἕκαστος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐκ τῶν διαχειρισθέντων τὰ δημόσια εἰς τὸ τελευταῖον αὐτὸ τριετὲς διάστημα ἐβελτίωσεν ἢ ἐχειροτέρευσε τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Ἐκτὸς τούτων, ἂς μοὶ συγχωρήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ τῷ κάμω καὶ μίαν ἄλλην παρατήρησιν. Ἐὰν ὀφείλωνται ἀπὸ τὴν ἐπικράτειαν εἰς διαφόρους πολλὰ ἑκατομμύρια, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι ὅλων αὐτῶν ἡ πληρωμὴ θέλει ζητηθῆ ἀμέσως, ὥστε νὰ ἀνησυχῶμεν καὶ νὰ ταραττώμεθα διότι δὲν ἔχομεν εἰς τὸ ταμεῖον χρήματα διὰ νὰ τὰ πληρώσωμεν. Ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις, Κύριοι, τῶν ἐθνῶν, τῶν ἑταιριῶν καὶ τῶν ἀτόμων δὲν κρίνεται ἐκ τῆς ποσότητος τῆς ἀποτελούσης τὸ ἀπαιτητὸν παθητικὸν αὐτῶν, ἀλλὰ λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡ πίστις, τὴν ὁποίαν ἀπολαμβάνουν, διότι ὅσον μεγαλειτέρα εἶναι ἡ πίστις, τόσον εἶναι μικροτέρα ἡ πιθανότης, ὅτι τὰ ὀφειλόμενα ποσὰ θέλουν ζητηθῆ, καὶ ἑπομένως τόσον μικρότεροι καὶ ὀλιγώτεροι εἶναι οἱ φόβοι των. Π. Χ. ἡ ἐθνικὴ Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία παρέχει μεγάλην πίστιν καὶ ἀπολαμβάνει μεγίστην ὑπόληψιν, ἔχει παθητικὸν μέγιστον. Ἐκτὸς τῶν διαφόρων καταθέσεων, αἱ ὁποῖαι συμποσοῦνται εἰς 8–10 ἑκατομμύρια, καὶ αἱ ὁποῖαι ἀνήκουσιν ὅλαι εἰς τὸ ἀπαιτητὸν παθητικόν, ἔχει ἐκδεδομένα καὶ 18 ἑκατομμυρίων τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ὁποῖα καὶ αὐτὰ εἶναι ἐπίσης παθητικὸν ἀπαιτητόν. Ὀφείλει λοιπὸν ἡ τράπεζα νὰ πληρώσῃ εἰς τὴν πρώτην ἐμφάνισιν 18 καὶ 10=28 ἑκατομμύρια δραχμῶν· καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι οἱ ἔχοντες νὰ λάβουν αὐτὰς τὰς δραχμάς, ἤτοι οἱ καταθέσαντες τὰ χρήματα καὶ οἱ φέροντες τὰ τραπεζικὰ γραμμάτια, παρουσιασθοῦν εἰς τὴν τράπεζαν καὶ ζητήσουν τὴν ἐξόφλησιν ὅλων αὐτῶν τῶν ποσοτήτων, βεβαίως ἡ τράπεζα θέλει εὑρεθῆ εἰς πολὺ δυσάρεστον θέσιν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, διότι ἡ τράπεζα ἔχει πίστιν μεγάλην, καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι ποτὲ πιθανὸν, ὅτι ἠμποροῦν νὰ παρουσιασθοῦν ὅλοι οἱ ἔχοντες λαμβάνειν παρ’ αὐτῆς καὶ ν’ ἀπαιτήσουν τὰ χρήματά των. Ἐν ὅσῳ ὑπάρχει δημόσιον, ἐν ὅσῳ αὐτὸ εἶναι εἰς θέσιν νὰ πληρόνῃ τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια, διὰ τὰ ὁποῖα ἔκαμε δάνεια, βεβαίως δὲν εἶναι πιθανὸν, ὅτι θέλουν παρουσιασθῆ διὰ μιᾶς ὅλοι οἱ πιστωταί του καὶ ζητήσει τὴν πληρωμήν των. Μετὰ τὰς ὀλίγας αὐτὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ἐκθέσω, ἐν μέρει μὲν διὰ νὰ παραστήσω εἰς τὸν Κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸν τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ ἐπιταχύνῃ τὴν παρουσίασιν τῆς οἰκονομικῆς ἐκθέσεως, ἐν μέρει δὲ διὰ νὰ καθησυχάσω τὸν Κ. Πρωθυπουργὸν διὰ τοὺς ὑπερβολικοὺς φόβους, τοὺς ὁποίους φαίνεται ὅτι τῷ ἐμπνέει ἡ οἰκονομικὴ κατάστασίς μας, ἔρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα, τοὐτέστιν εἰς τὸ ζήτημα τῆς διακοπῆς. Ἐπειδὴ ὑπάρχει παθητικὸν πολλῶν ἑκατομμυρίων, ἐπειδὴ ἡ χρῆσις τοῦ 1865 θέλει ἀφήσει ἔλλειμμα 2 ἢ 3 ἑκατομ. ἢ καὶ περισσότερον, ἐπειδὴ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1866, ὅστις ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν, παρουσιάζει ἔλλειμμα 3 ἑκατομμυρίων, ζητῶ, λέγει τὸ ὑπουργεῖον, νὰ διακόψῃ ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της καὶ ν’ ἀπέλθουν οἱ Βουλευταὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας των, διὰ νὰ δοθῇ καιρὸς νὰ σκεφθῶ. Ἐγὼ, κύριοι, φρονῶ ὅλως τοὐναντίον· ἐπειδὴ τὰ οἰκονομικὰ δὲν εὑρίσκονται εἰς καλὴν κατάστασιν, ἐπειδὴ ἔχομεν ἔλλειμμα ἀπ’ ἐδῶ καὶ ἔλλειμα ἀπ’ ἐκεῖ, φρονῶ, ὅτι ὄχι μόνον δὲν πρέπει νὰ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ, ἐὰν δὲν ἦτον παροῦσα ἡ Βουλὴ, ἔπρεπε νὰ τὴν συγκαλέσωμεν ἀμέσως, διότι αἱ μεγάλαι οἰκονομίαι καὶ τὰ ἡρωϊκὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ φέρωμεν τὴν ἐξίσωσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, δὲν δύνανται νὰ πραγματοποιηθῶσιν ἄνευ νόμων, καὶ νόμοι ἄνευ τῆς παρουσίας τῆς Βουλῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωσι. Διὰ τοῦτο ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ὄχι μόνον δὲν πρέπει νὰ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ, καὶ ἂν δὲν ἦτο παροῦσα ἡ Βουλὴ, ἔπρεπε νὰ συγκαλεσθῇ ἀμέσως· ἀλλὰ, λέγουν οἱ Κύριοι ὑπουργοὶ, ἔχομεν ἀνάγκην καιροῦ διὰ νὰ προετοιμασθῶμεν. Καὶ τί ἐκάμετε ἕως τώρα, Κύριοι ὑπουργοί; (γέλωτες). Ἐὰν τὰ πρόσωπα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα συγκροτεῖται σήμερον ἡ Κυβέρνησις, ἦσαν ἕως τώρα μακρὰν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων, ἠδύναντο νὰ ἔχωσι κἄποιον δίκαιον, ἐὰν καλούμενα εἰς τὴν διεύθυνσιν τῆς πολιτείας, μᾶς ἔλεγον «θέλομεν καιρὸν διὰ νὰ σκεφθῶμεν, διότι ἡμεῖς ἕως τώρα κατεγινόμεθα εἰς τὰς ὑποθέσεις μας καὶ ἐκαθήμεθα τραβημένοι εἰς τὰς οἰκίας μας, δὲν ἠξεύρομεν καθόλου τί ἐκάμνετε σεῖς· εὑρίσκομεν τὰ πράγματα εἰς κακὴν κατάστασιν καὶ θέλομεν καιρὸν διὰ νὰ σκεφθῶμεν.» Ἀλλὰ οἱ σημερινοὶ ὑπουργοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐλάμβανον μέγιστον καὶ ἐνεργητικώτατον μέρος εἰς τὰ πολιτικὰ, οἱ μὲν ὡς βουλευταὶ, οἱ δὲ ὡς Σύμβουλοι τῆς Ἐπικρατείας, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον γνωρίζουν τί ἐγένετο, ἀλλὰ ἐπαγγέλλονται ὅτι γνωρίζουν καὶ τί ἔπρεπε νὰ γίνεται, οἱ σημερινοὶ ὑπουργοὶ, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν μακρῶν ἀγορεύσεών των καὶ διὰ τῶν πολυφύλλων ἐκθέσεών των, τὰς ὁποίας ὡς Σύμβουλοι τῆς Ἐπικρατείας συνέταττον, ὄχι μόνον ἐπέκριναν τὰς πράξεις τῶν κυβερνώντων, ἀλλὰ καὶ ἐδίδασκον αὐτοὺς τί ὤφειλον νὰ πράττωσι διὰ νὰ διοικηθῇ καλλίτερα τὸ Κράτος, οἱ σημερινοὶ, λέγω, ὑπουργοὶ οὐδόλως δικαιοῦνται νὰ ζητοῦν καιρὸν διὰ νὰ σκεφθοῦν καὶ νὰ προετοιμασθοῦν. Ἐγὼ, κύριοι, νομίζω, ὅτι οἱ ὑπουργοὶ αὐτοὶ ὤφειλον νὰ ᾖναι (καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι εἶναι), κατὰ πάντα ἕτοιμοι διὰ νὰ προχωρήσουν γιγαντιαίοις βήμασιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν σκέψεών των, εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν μέτρων των, καὶ δὲν ἔχουν ἀνάγκην οὐδεμιᾶς διακοπῆς διὰ νὰ σκεφθῶσιν. Ἀλλὰ, λέγουν, θέλομεν ὀλίγων ἡμερῶν καιρὸν διὰ νὰ συντάξωμεν τὸν φορολογικὸν νόμον καὶ τὸν προϋπολογισμόν. Τὸν φορολογικὸν νόμον καὶ τὸν προϋπολογισμὸν δι’ ὑπουργὸν ἔχοντα τὴν ἱκανότητα καὶ τὴν δοκιμότητα τοῦ Κ. Χρηστίδου! Ὁ φορολογικὸς νόμος δὲν εἶναι, παρὰ μιᾶς μόνης ὥρας ἐργασία, ἀφοῦ μάλιστα δὲν πρόκειται δυστυχῶς ὁ φορολογικὸς νόμος τοῦ 1866 νὰ συνδεθῇ μὲ τὴν ῥιζικὴν μεταβολὴν τοῦ φορολογικοῦ συστήματος, διότι καὶ ἂν θελήσωμεν νὰ κάμωμεν ἀπὸ τοῦδε τὴν μεταβολὴν, δὲν ἠμπορεῖ νὰ πραγματοποιηθῇ αὕτη διὰ τὸ 1866, καὶ ἑπομένως ὁ φορολογικὸς νόμος δὲν ἠμπορεῖ, εἰμὴ νὰ στηρίζεται εἰς τὰς αὐτὰς βάσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἐστηρίχθησαν καὶ οἱ νόμοι τῶν παρελθόντων ἐτῶν· ὥστε τὸν φορολογικὸν νόμον ὁ Κ. Χρηστίδης ἠμπορεῖ νὰ ἑτοιμάσῃ καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀπὸ τῆς ἕδρας, εἰς ἣν κάθηται. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμός; Τὸν προϋπολογισμὸν, Κύριοι, ἔχομεν πρὸ πολλοῦ ὑπ’ ὄψιν, εἶναι συντεταγμένος μὲ τὰς ἰδίας βάσεις, μὲ τὰς ὁποίας συνετάχθη καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1865, τὸν ὁποῖον ὅλοι οἱ Κ. ὑπουργοὶ ἐβασάνισαν καὶ ἐμελέτησαν, ἰδίως δὲ ἐπεξειργάσθη αὐτὸν μὲ μεγάλην ἐπιμέλειαν καὶ ὑπομονὴν ὁ Κ. Χρηστίδης ὡς Σύμβουλος τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν ἐννοῶ ἑπομένως ποίαν δυσκολίαν ἔχει ἀφοῦ γνωρίζει τὰ καθέκαστα τοῦ προϋπολογισμοῦ, νὰ μᾶς εἴπῃ ποῖαι εἶναι αἱ μεγάλαι μεταβολαί, διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ φέρῃ τὸ ἰσοζύγιον τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Ἀλλ’ ἔστω, Κύριοι, παραδεχόμενος πρὸς χάριν τῶν Κ. ὑπουργῶν, ὅτι δὲν εἶναι εὔκολον νὰ κάμουν, ὅπως ἐγὼ λέγω, διὰ μιᾶς καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους καὶ τὸν προϋπολογισμόν· ἐρωτῶ αὐτοὺς, δὲν ὑπάρχουν ἐπὶ τῆς τραπέζης τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν τοῦ Κ. Παδοβᾶ, δὲν ὑπάρχουν ὥριμοι πρὸς συζήτησιν διάφοροι ἄλλαι προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουν μεγίστην σχέσιν μὲ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ κράτους, καὶ διὰ τὴν συζήτησιν τῶν ὁποίων εἶναι κατὰ πάντα ἕτοιμοι οἱ Κ. Κ. Ὑπουργοί; Εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην ἀποκρίνομαι ἀδιστάκτως, ναί· ὑπάρχουν τοιαῦται προτάσεις καὶ ἠδυνάμην νὰ τὰς ἀπαριθμήσω ὅλας, ἀλλὰ περιορίζομαι εἰς ὀλίγας μόνον. Καὶ πρῶτον, Κύριοι, σᾶς ἀναφέρω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῆς διοικητικῆς Ἀστυνομίας τῆς Ἑπτανήσου. Ὅταν ἡ πρότασις αὕτη ἔρχεται ἀπὸ τὴν πλευρὰν ἐκείνην τῆς Βουλῆς, ἥτις ἐπολέμει τὴν ἐξ ἐφόδου καὶ γενικὴν ἀφομοίωσιν, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη οὔτε νὰ προετοιμασθοῦν, οὔτε νὰ μελετήσουν αὐτὴν οἱ σημερινοὶ ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς τὴν ἀντίθετον πλευρὰν τὴν ὑποστηρίζουσαν τὴν ἄμεσον γενικὴν καὶ ἐξ ἐφόδου ἀφομοίωσιν. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς ἐκ τῶν Κυρίων Ὑπουργῶν ἔχων ἀνάγκην νὰ σκεφθῇ, ἐὰν πρέπει ἢ ὄχι νὰ καταργηθῇ ἡ διοικητικὴ Ἀστυνομία τῆς Ἑπτανήσου, ἀφοῦ, ὡς ἐνθυμεῖσθε πάντες, πολλάκις κατέκριναν τὰς παρελθούσας Κυβερνήσεις διὰ τὴν διατήρησιν τῆς Ἀστυνομίας ταύτης. Ἰδοὺ λοιπὸν μία πρότασις, ἥτις δύναται νὰ συζητηθῇ καὶ νὰ ἐπιψηφισθῇ ἀμέσως. Καὶ ἠξεύρετε ποίαν σχέσιν ἔχει αὐτὴ ἡ πρότασις μὲ τὰ οἰκονομικά; θέλει φέρει οἰκονομίαν 500,000 δραχμῶν.

§42ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἦσθε ὑπουργὸς, πῶς δὲν τὸ ἐκάμετε;

§43ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι δὲν ἠδυνάμην νὰ τὸ κάμω ἄνευ νόμου, καθόσον ἡ ἀστυνομία ἐν Ἑπτανήσῳ ἔχει καὶ δικαστικὴν δικαιοδοσίαν. Ἐκτὸς τῆς προτάσεως αὐτῆς ὑπάρχουν ἀκόμη πρὸς συζήτησιν δύω ἄλλαι προτάσεις ἀφορῶσαι ἡ μία τὴν ἀφομοίωσιν τῆς παιδείας καὶ ἡ ἄλλη τὴν τῆς δικαιοσύνης ἐν Ἑπτανήσῳ. Ἡ παιδεία ἐν Ἑπτανήσῳ δαπανᾷ 350,000 δραχμὰς, ἐνῷ, κατ’ ἀναλογίαν τῶν ἐν Ἑλλάδι δαπανωμένων, ἔπρεπε νὰ δαπανᾷ μόνον 175,000. Ὥστε συζητοῦντες καὶ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν περὶ ἀφομοιώσεως τῆς παιδείας διὰ τῆς ὁποίας, ὅπως ἤκουσα παρὰ πολλῶν ἐκ τῶν κυρίων Ἑπτανησίων, θέλομεν βελτιώσει τὴν παιδείαν τῆς Ἑπτανήσου καὶ δὲν θέλομεν καθ’ ὅλου τὴν χειροτερεύσει, θέλομεν οἰκονομήσει 175,000 δραχ. κατ’ ἔτος. Ἐπίσης διὰ τὴν δικαιοσύνην τῆς Ἑπτανήσου δαπανῶνται 450,000 δραχμαὶ κατ’ ἔτος· ἐὰν δὲ γίνῃ ἡ ἀφομοίωσις, θέλουν ἐξοδεύεσθαι κατ’ ἀναλογίαν τῶν ἐξοδευομένων ἐν Ἑλλάδι, 200,000 μόνον. Ἰδοὺ λοιπὸν ἀπ’ αὐτὰς τὰς τρεῖς προτάσεις, διὰ τὴν συζήτησιν τῶν ὁποίων, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, εἶναι ἕτοιμοι ὄχι μόνον οἱ ὑπουργοὶ, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ, θέλει προέλθει οἰκονομία ἑνὸς ἑκατομμυρίου δραχμῶν. Ἄλλο, Κύριοι. Πρὸ πολλοῦ ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν νόμος περὶ χαρτοσήμου, τὸν ὁποῖον ἐσυζητήσαμεν ἅπαξ ἢ δὶς, καὶ ὅλοι γνωρίζομεν ἐν λεπτομερείᾳ τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ. Ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ὑπουργὸς ἐβασάνισε τὸν νόμον αὐτὸν, ὡς σύμβουλος τῆς ἐπικρατείας, καὶ διὰ τῆς ἐκθέσεώς του φαίνεται ὅτι εἶναι κατὰ πάντα σύμφωνος· διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτοῦ τοῦ νόμου θέλει ἐπέλθει αὔξησις ἐσόδων 500.000 δραχμῶν. Διὰ τί λοιπὸν χάνομεν τὸν καιρὸν καὶ δὲν τὸν συζητοῦμεν; Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἀπ’ αὐτὰ τὰ τέσσαρα ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀπηρίθμησα, θέλομεν ἔχει αὔξησιν ἐσόδων ἢ ἐλάττωσιν ἐξόδων ἀναβιβαζομένην εἰς 1,500,000 δραχ. καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο θὰ εἴπῃ τὸ ἥμισυ τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει ὁ ὑποβληθεὶς ἀπὸ τὸν Κ. Κουμουνδοῦρον προϋπολογισμὸς τοῦ 1866. Πάσης ἡμέρας ἀναβολὴ ὡς πρὸς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν ἐπιβαρύνει τὸ Κράτος μὲ 4,000 δραχ. καὶ ἂν κάμωμεν τὴν ζητουμένην παρὰ τοῦ ὑπουργείου διακοπὴν τῶν 40 ἡμερῶν, θέλομεν βαρύνει τὸ Κράτος μὲ 160,000 δραχ. ἐὰν δὲ αἱ 40 ἡμέραι τῆς διακοπῆς γείνουν 60 ἢ καὶ περισσότεραι, διότι δὲν εἶναι εὔκολον ἐν καιρῷ χειμῶνος νὰ ἐπανέλθουν οἱ βουλευταὶ εἰς τὴν πρωτεύουσαν, ἡ ζημία θέλει φθάσει τὰς 200 ἴσως καὶ 300 χιλιάδας, καὶ τὴν ποσότητα ταύτην δὲν πρέπει νὰ τὴν παραβλέψωμεν, ὅταν τὰ οἰκονομικά μας ἦναι εἰς κακὴν κατάστασιν, καὶ ὅταν μᾶς προξενοῦν τόσους φόβους καὶ ἀνησυχίας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν τεσσάρων αὐτῶν προτάσεων, τὰς ὁποίας σᾶς ἀπηρίθμησα, δύναμαι νὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ τρία ἄλλα νομοσχέδια πολὺ σπουδαιότερα, πολὺ σημαντικώτερα καὶ πολὺ μεγαλειτέρας ἀξίας, τὰ ὁποῖα δὲν θέλουν μὲν ἀνακουφίσει ἀμέσως τὸ δημόσιον ταμεῖον μὲ τόσας χιλιάδας δραχμῶν τὴν ἡμέραν, ἀλλὰ θέλουν ἐξασκήσει τὴν μεγαλειτέραν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ἔθνους καὶ τὴν ῥύθμισιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς πατρίδος. Αὐτὰ τὰ τρία εἶναι τὸ περὶ διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς, τὸ περὶ ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν καὶ τὸ περὶ ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Ἡ διανομὴ, κύριοι, τῆς ἐθνικῆς γῆς εἶναι εὐχὴ, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασαν ὅλαι αἱ ἐθνικαὶ Συνελεύσεις, ὅσαι συνεκροτήθησαν ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος καὶ μετὰ ταῦτα. Ἡ δὲ ἐν Ἀθήναις τελευταία Συνέλευσις διὰ ῥητοῦ ἄρθρου καταχωρισθέντος ἐν τῷ Συντάγματι ἀνέθηκεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λύσῃ αὐτὸ τὸ μέγα ζήτημα ὅσον ἔνεστι ταχύτερον. — Συνεπείᾳ τούτου ἐγὼ, ὅστις εἶχον τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὸ ὑπουργεῖον τῶν οἰκονομικῶν, ὅτε ἡ Συνέλευσις ἐτελείωσε τὰς ἐργασίας της, ἐνόμισα, ὅτι ἤθελα κατασταθῆ ὑπεύθυνος ἀπέναντι ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους καὶ ὅτι ἤθελον προσκρούσει εἰς τὸ καθῆκόν μου, ἐὰν δὲν ἐνησχολούμην ἀμέσως εἰς τὴν σύνταξιν νομοσχεδίου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπροσπάθησα νὰ λύσω, κατὰ τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις, τὸ μέγα τοῦτο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἄλλοι, θέλοντες νὰ ἀφίνουν τὸν λαὸν εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον ἀθλίαν κατάστασιν, ἐκήρυττον ἀνεπίδεκτον πάσης λύσεως. Φρονῶ δὲ, ὅτι τὸ ἔλυσα παραδεχθεὶς βάσεις, διὰ τῶν ὁποίων συμβιβάζεται τὸ συμφέρον τοῦ λαοῦ μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου· (ψιθυρισμοὶ)· δὲν πειράζει.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι, πειράζει πολύ.

§45ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ διεύθυνα ἀμέσως εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας διὰ νὰ τὸ ἐπεξεργασθῇ καὶ διὰ νὰ συντάξῃ τελειότερον, ὅπως παρουσιασθῇ εἰς τὴν πρώτην βουλευτικὴν Σύνοδον. Τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας εὑρέθη σύμφωνον μετ’ ἐμοῦ ὡς πρὸς τὰς κυρίας βάσεις, τὰς ὁποίας ἔθεσα, ὁ δὲ ἔντιμος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ἦτο σύμβουλος τότε, ἔγραψεν ἔκθεσιν πολύφυλλον, ἥτις ἐτυπώθη, καὶ τὴν ὁποίαν ἔχετε ὅλοι ἀνὰ χεῖρας. Ἡ ἔκθεσις αὕτη τιμᾷ τὸν ἄνδρα διὰ τὴν εἰδικότητα καὶ τὴν περὶ τὰ οἰκονομικὰ πεῖραν. Τὸ συνταχθὲν παρὰ τοῦ Συμβουλίου νομοσχέδιον ἐνέκρινεν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος ὡς ὑπουργὸς καὶ τὸ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι εἰς τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ σημαντικώτερον τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ παρουσιασθῶσιν εἰς μίαν Βουλὴν, εὐτυχῶς εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὰς κυριωτέρας βάσεις, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὁ νῦν ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν καὶ πρώην σύμβουλος τῆς ἐπικρατείας, ὅστις ὑποτίθεται, ὅτι σύρει κατόπιν του τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς· ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ἐγὼ, τῶν ὁποίων τὰς ἰδέας ἔχουν τὴν καλωσύνην νὰ ὑποστηρίζωσι πολλοὶ τῶν φίλων μας. Ἑπομένως δὲν ἀπαιτεῖται εἰμὴ μόνον μιᾶς ἢ δύω ἡμερῶν συζήτησις διὰ νὰ ἐπιψηφισθῇ, ἀφοῦ μὲ τὸν ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν δὲν διαφωνοῦμεν εἰμὴ μόνον εἰς μερικὰς λεπτομερείας. Διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως καὶ πραγματοποιήσεως αὐτοῦ τοῦ νόμου, ὄχι μόνον ἀποκατασταίνομεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὁ ὁποῖος ἐξακολουθεῖ καὶ σήμερον νὰ δουλεύῃ εἰς ξένην γῆν, ὡς ἐδούλευαν ἄλλοτε οἱ εἵλωτες, ἀλλὰ θέλομεν αὐξήσει καὶ τὰς προσόδους τοῦ Κράτους κατὰ τρία ἢ τέσσαρα ἑκατομμύρια, διότι κατὰ τὰς πληροφορίας καὶ τὴν κρίσιν, τὴν ὁποίαν πολλοὶ εἰδήμονες τῶν πραγμάτων φέρουσιν, ὑπάρχουσιν εἰς ὅλην τὴν ἐπικράτειαν ἓξ ἑκατομμύρια στρέμματα γῆς ἐθνικῆς· ἐὰν αὐτὰ τὰ ἓξ ἑκατομμύρια τῶν στρεμμάτων περιέλθωσιν εἰς χεῖρας ἰδιωτῶν, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι τοῦτο θέλει γίνει ἐν διαστήματι ἑνὸς ἢ δύω τὸ πολὺ ἐτῶν, διότι τὸ παρουσιασθὲν νομοσχέδιον εἶναι καὶ ὠφέλιμον διὰ τὸν λαὸν καὶ εὔκολον εἰς τὴν ἐφαρμογήν του, ἐὰν, λέγω, αὐτὰ τὰ ἓξ ἑκατομμύρια στρέμματα περιέλθωσιν εἰς ἰδιωτικὰς χεῖρας, ἐκτὸς τῆς αὐξήσεως, τὴν ὁποίαν καλλιεργούμενα θὰ φέρωσιν εἰς τὴν παραγωγὴν καὶ ἐκ τῆς ὁποίας θὰ αὐξήσωσι κατὰ πολλοὺς τρόπους τὰ ἔσοδα τοῦ δημοσίου, τὸ δημόσιον θέλει εἰσπράττει ἀπὸ τὰς ἐτησίας δόσεις τοῦ τιμήματος τῶν γαιῶν, ὑπολογιζομένας εἰς τέσσαρα τοῖς 100, 4–5,000,000 ἀντὶ τῶν δύω ἢ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως, τὰ ὁποῖα εἰσπράττει σήμερον ἀπὸ δικαιώματα ἐπικαρπίας. Τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν ἐθνικοϊδιοκτήτων φυτειῶν, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ Κύριος Κουμουνδοῦρος καὶ τὸ ὁποῖον ὁ Κ. Χρηστίδης ὡς σύμβουλος ἐπεξειργάσθη καὶ ἐνέκρινε, θέλει λύσει σπουδαῖον διὰ τὴν κοινωνίαν καὶ τὸ δημόσιον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐκτὸς τῶν ἄλλων καλῶν, ἅτινα ὑπόσχεται, θέλει ἀπαλλάξει ἀπὸ τὴν ἀμφιβολίαν καὶ ἐκκρεμότητα μεγάλην ἔκτασιν κτημάτων, ἥτις μὴ φέρουσα βεβαίους τίτλους ἰδιοκτησίας δὲν δύναται οὔτε δεόντως νὰ καλλιεργηθῇ, οὔτε κεφάλαια νὰ ἑλκύσῃ εἰς τὸν τόπον. Μετ’ αὐτὰ ἔρχεται τρίτον, τὸ περὶ ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος λίμνης. Τὸ ἀντικείμενον τοῦτο εἶναι σπουδαιότατον καὶ διὰ τὰ ἠθικὰ καὶ διὰ τὰ ὑλικὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θέλει ἔχει. Ἐπ’ αὐτοῦ ὑπάρχουν πάλιν προπαρασκευαστικαὶ ἐργασίαι ἐκ μέρους τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, εἰς τὰς ὁποίας ἔλαβε μέρος καὶ ὁ Κ. Χρηστίδης, ἂν δὲν ἀπατῶμαι. Πρέπει λοιπὸν νὰ τὸ συζητήσωμεν, διότι πρὸς τοῖς ἄλλοις ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν ὁριστικὴν ἀπάντησιν εἰς μίαν ἑταιρίαν κεφαλαιούχων, ἥτις ἦλθεν ἐνταῦθα καὶ ζητεῖ νὰ ἐκθέσῃ τὰ κεφάλαιά της καὶ ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐπιχείρησιν τῆς ἀποξηράνσεως, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸν μέγαν ἀφορισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐξέδωκαν πρὸ πολλοῦ τὰ χρηματιστήρια τοῦ Λονδίνου κατὰ πάσης ἑταιρίας ἢ ἀτόμου, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἐπιδιώξει τὴν ἐκτέλεσιν δημοσίων ἔργων ἐν Ἑλλάδι, ἐζήτησε, λέγω, νὰ ἐκτελέσῃ ἓν ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἀπαιτοῦνται κατ’ ἄλλους μὲν 10, κατ’ ἄλλους δὲ 20 καὶ κατ’ ἄλλους 30 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Πρέπει ἡ Βουλὴ, (καὶ τοῦτο εἶναι ἔργον φιλοφροσύνης), νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς γενομένης συμβάσεως καὶ ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν ἀποξήρανσιν εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἢ νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν τὴν παραχωρεῖ μὲ αὐτὰς τὰς συμφωνίας καὶ θέλει νὰ τὴν παραχωρήσῃ μὲ ἄλλας ἐπωφελεστέρας. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ἐκτὸς τοῦ φορολογικοῦ νόμου, ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἔχομεν ὑπὸ συζήτησιν ἐκκρεμῆ ἐπὶ τῆς τραπέζης τόσα καὶ τόσα νομοσχέδια σπουδαιοτάτης σημασίας, τὰ ὁποῖα μᾶς ὑπόσχονται ὄχι μόνον νὰ καλύψωσι τὸ ἔλλειμμα, ἀλλὰ καὶ νὰ βελτιώσωσιν εἰς τὸ μέλλον τὰ οἰκονομικά μας· διὰ τὴν συζήτησιν αὐτῶν εἶναι κατὰ πάντα ἕτοιμος ἡ Κυβέρνησις καὶ ἰδίως ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργός. Διατὶ λοιπὸν νὰ μὴ τὰ συζητήσωμεν; Ἐγὼ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος πᾶσαν ἄλλην συζήτησιν, πᾶσαν ἄλλην ὁμιλίαν καὶ νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῶν, ἐξ ὧν θέλει προκύψει μεγίστη βελτίωσις εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀναφέρω τὰ νομοσχέδια περὶ συνοικισμοῦ καὶ περὶ ἐπιβολῆς προσθέτων φόρων διὰ κατασκευὴν λιμένων, τὰ ὁποῖα ἐὰν δὲν προφθάσωμεν νὰ συζητήσωμεν προβλέπω, ὅτι θὰ πάθωμεν ὅλοι ὅταν ἐπανέλθωμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας μας ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φοβεῖται ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας Κύριος Ζερβός. Δικαιοῦνται οἱ ἐντολεῖς μας νὰ μᾶς εἴπωσι, τί ἐκάματε ἐκεῖ ὅπου σᾶς ἐστείλαμεν; ἀφοῦ δὲν ἠμπορέσατε νὰ κάμητε γενικώτερόν τι, δὲν μᾶς ἐδίδετε τοὐλάχιστον τὴν ὁποίαν σᾶς ἐζητήσαμεν ἄδειαν τοῦ νὰ φορολογῶμεν αὐτοὶ ἑαυτοὺς διὰ νὰ βελτιώσωμεν τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου μας; Διὰ τοὺς λόγους τούτους νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐπιμένῃ εἰς τὴν περὶ διακοπῆς αἴτησίν του, ἐκτὸς ἐὰν ἔχῃ ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους ὀφείλει νὰ ἐκθέσῃ εἰς τὴν Βουλήν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ τῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, νομίζω ἀναγκαῖον πρὶν κατέλθω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ σᾶς εἴπω ὀλίγα τινὰ περὶ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τῆς χρήσεως τοῦ 61, διότι, ὡς γνωρίζετε, ἐξ ὅτου περιῆλθεν εἰς τὰ πράγματα ἡ πολιτικὴ μερὶς εἰς ἣν ἀνήκω, μόνης τῆς χρήσεως ταύτης τὰ ἀποτελέσματα εἶναι γνωστὰ καὶ βέβαια, καθόσον, κατὰ τὸ λογιστικὸν ἡμῶν σύστημα, ἡ χρῆσις παντὸς ἔτους κλείει τὸν 8βριον τοῦ ἑπομένου. Θεωρῶ δὲ ἀναγκαῖον, Κύριοι, νὰ κάμω τοῦτο, διότι ἡ μὲν οἰκονομικὴ ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ παρουσιάσῃ τὸ ὑπουργεῖον, ἐνδέχεται νὰ βραδύνῃ, πολλὰ δὲ κατὰ καιροὺς ἐῤῥέθησαν καὶ ἐγράφησαν, ὥστε εἶναι καιρὸς ἤδη νὰ μάθητε καὶ ὑμεῖς καὶ τὸ κοινὸν κατὰ πόσον ἔχουν δίκαιον ὅσοι κατέκρινον τὴν διαχείρισιν τῆς χρήσεως ἐκείνης, εἰς τὴν ὁποίαν ἐνέχομαι καὶ ἐγὼ, διότι διετέλεσα ἐπὶ πολλοὺς μῆνας ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Κατὰ τὰ κατάστιχα τοῦ γενικοῦ λογιστηρίου, εἰς τὰ ὁποῖα σημειοῦνται κατὰ χρῆσιν τὰ ἔξοδα καὶ ἔσοδα τοῦ Κράτους, ἡ χρῆσις τοῦ 1863 παρουσιάζει ἔλλειμμα 2,600,000 δραχμῶν, ἡ τοῦ 1862, 6,800,000, ἡ δὲ τοῦ 1863 5,400,000· ἡ χρῆσις τοῦ 1864 μέχρι τέλους τοῦ μηνὸς Σεπτεμβρίου (διότι ὅταν ἐπέρασα ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν τὴν τελευταίαν φορὰν, δὲν εἶχον ἐκκαθαρισθῆ αἱ εἰσπράξεις καὶ αἱ πληρωμαὶ τοῦ 8βρίου)· παρουσιάζει ἔσοδα εἰσπραχθέντα 21,664,000. ἔξοδα δὲ πληρωθέντα 22,330,000· κατὰ δὲ τοὺς πιθανωτέρους ὑπολογισμοὺς ἐντὸς τοῦ 8βρίου ἐπραγματοποιήθησαν ἔσοδα 500,000 δραχμῶν καὶ ἔξοδα 700,000. Ἐπομένως ἀναβαίνει τὸ μὲν ὁλικὸν ποσὸν τῶν ἐσόδων εἰς 22,164,000, τὸ δὲ ὅλον τῶν ἐξόδων εἰς 23,000,000· ἀφαιρουμένων δὲ τῶν ἐσόδων ἀπὸ τὰ ἔξοδα, προκύπτει ἔλλειμμα 800,000 δραχμῶν. Ἀλλὰ ἐκ τοῦ ἐλλείμματος αὐτοῦ τῶν 800,000 δραχμῶν πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσι 500,000 δραχμαὶ, τὰς ὁποίας εἰσέπραξεν ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς Ἑπτανήσου πρὸ τῆς λογιστικῆς ἀφομοιώσεως, καὶ τὰς ὁποίας ἀντὶ νὰ τὰς εἰσαγάγῃ εἰς τὸ ταμεῖον διὰ νὰ καταλογισθῶσιν ὡς ἔσοδα, τὰς ἐκράτησε διὰ νὰ θεραπεύσῃ ἄλλας ἀνάγκας προερχομένας ἀπὸ τὰς χρήσεις τοῦ 1862 καὶ 1863· ὥστε, ὅταν ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὸ φαινόμενον ἔλλειμμα τῶν 800,000 τὰς 500,000, τὰς ὁποίας κρατεῖ ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία, τὸ πραγματικὸν ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1864 περιορίζεται εἰς 300,000 ἀπέναντι τῶν 5,400,000, τὰς ὁποίας ἔδειξεν ἡ χρῆσις τοῦ 1863, τῶν 6,800,000, τὰς ὁποίας ἄφησεν ἡ χρῆσις τοῦ 1862 καὶ τῶν 2,600,000 τῆς χρήσεως τοῦ 1861. Ἀλλὰ μὴ νομίζετε, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1864 περιωρίσθη εἰς τὴν πληρωμὴν μόνον καὶ μόνον τῶν συνήθων καὶ τακτικῶν δαπανῶν· ὄχι, Κύριοι, ἡ χρῆσις τοῦ 1864 ἐπλήρωσε καὶ χρέη προηγούμενα, ἐπλήρωσε 1) εἰς τὰς μεγάλας Δυνάμεις τὴν δόσιν τοῦ δανείου τῶν 60,000 000 συνισταμένην εἰς 1,075,392, καὶ ὅπως ἠξεύρετε ἡ δόσις τοῦ δανείου τούτου μίαν μόνην φορὰν εἶχε πληρωθῆ κατὰ τὸ παρελθὸν, ἂν καὶ ἡ Σύμβασις, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μὲ τὰς Δυνάμεις, χρονολογεῖται ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν· 2) 940,000 δραχμὰς διὰ χρεωλύσιον καὶ τόκον τῶν ἐσωτερικῶν δανείων, τὰ ὁποῖα συνωμολογήθησαν ἀπὸ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1862 καὶ ἐντεῦθεν, καὶ περὶ τῶν ὁποίων θὰ σᾶς κάμω παρακατιὼν ἐκτενέστερον λόγον· 3) 500,000 δραχμὰς εἰς ἐξόφλησιν φαλαγγιτικῶν γραμματίων καὶ ὁμολόγων τῆς ἐπὶ Κυβερνήτου ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ 4) δρ. 160,000 εἰς τοὺς μετόχους τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας. Λοιπὸν ἐκτὸς τῶν συνήθων καὶ τακτικῶν δαπανῶν ἐπληρώσαμεν διὰ χρέη ὑπὲρ τὰ 2,000,000 δρ. καὶ τὴν ποσότητα ταύτην ἐπληρώσαμεν ἀπὸ τὰς ἰδίας μας εἰσπράξεις, χωρὶς ν’ ἀφήσωμεν ἔλλειμμα εἰμὴ μόνον 400,000 δρ. Ἰδοὺ λοιπὸν, Κύριοι, ἐπικυρούμενον σήμερον καὶ δι’ ἀριθμῶν ὅ,τι ἄλλοτε σᾶς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς πολιτικῆς ἡμῶν μερίδος καὶ σεβαστὸς φίλος μου Κ. Κουμουνδοῦρος· «ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1864 ἔζησε μὲ τὰς ἰδίας της εἰσπράξεις καὶ δὲν ἔλαβεν ἀνάγκην νὰ δανεισθῇ» (θόρυβος). Ὀλίγη ὑπομονὴ καὶ τελειόνω. Ἰδοὺ, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὄχι μόνον ἐζήσαμεν, ὄχι μόνον ἐπηρκέσαμεν εἰς τὰς συνήθεις καὶ τακτικὰς δαπάνας, ἀλλ’ ἐπληρώσαμεν καὶ χρέη, μὲ τὰ ὁποῖα οἱ πρὸ ἡμῶν ἐπεβάρυναν τὸ Κράτος. Καὶ ἐὰν, Κύριοι, ἐβιάσθημεν εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ τρέχοντος ἔτους νὰ κάμωμεν μικρά τινα δάνεια, τὸ τοῦ Κ. Βούρου καὶ τὸ τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης, τὰ ὁποῖα ἀμφότερα ἀναβαίνουσιν εἰς 1,400,000 δραχμῶν, καὶ τὰ ὁποῖα πλησιάζουσιν ἤδη νὰ ἐξοφληθῶσι, τὰ δάνεια ταῦτα τὰ ἐκάμαμεν διὰ νὰ ἐξακολουθήσωμεν καὶ κατὰ τὸ τρέχον ἔτος τὴν τακτικὴν πληρωμὴν τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Δημοσίου καὶ νὰ μὴ κλονισθῇ ἡ δημοσία πίστις. Ἀπέναντι δὲ τῶν ψυχρῶν τούτων ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους σᾶς παρουσιάζω, δὲν ἔχουν καμμίαν ἀξίαν οὔτε τὰ ἄρθρα τῶν ἐφημερίδων, οὔτε οἱ λόγοι τῶν τριόδων, οὔτε αἱ ἀγορεύσεις τῶν ῥητόρων τῆς Βουλῆς· ὅταν ὁμιλοῦν οἱ ἀριθμοὶ, ἔχουν τὴν δύναμιν νὰ κλείουν ὅλων τὰ στόματα. Εὑρισκόμεθα, λέγουν, εἰς οἰκονομικὰς στενοχωρίας. Δὲν τὸ ἀρνοῦμαι, ἀλλὰ δὲν πταίει δι’ αὐτὰς ἡ χρῆσις τοῦ 1864, δὲν πταίομεν ἡμεῖς· αἱ στενοχωρίαι αὗται ἔχουν παλαιοτέραν καταγωγὴν καὶ ἰδοὺ πόθεν προκύπτουν. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ πρώην Βασιλέως ἐν ἀρχῇ τοῦ ἔτους 1862, ἀφοῦ ἐξηντλήθησαν ὅλα τὰ περισσεύματα τῶν προηγουμένων χρήσεων, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δανεισθῇ 3,000,000 ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν· ὅτε δὲ ἔγεινεν ἡ μεταπολίτευσις τοῦ Ὀκτωβρίου, ἡ προσωρινὴ Κυβέρνησις ἔκαμε τὸ δάνειον τῶν 6,000,000, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐπραγματοποιήθησαν ἐντὸς τοῦ 1862 καὶ 1863 4,000,000· κατὰ τὸ 1863 ἡ Κυβέρνησις εὑρεθεῖσα εἰς νέας στενοχωρίας ἐδανείσθη ἀπὸ τὴν τράπεζαν 1,000,000 ἐπὶ ἐνεχυριάσει τῆς σμύριδος, καὶ πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ δανείου τούτου παρεχωρήθη ὅλον τὸ εἰσόδημα τὸ εἰσπραττόμενον ἐξ αὐτῆς· εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ 1864 ἡ τότε Κυβέρνησις στενοχωρηθεῖσα, ἐβιάσθη νὰ ἐκδώσῃ τὰ ἔντοκα γραμμάτια καὶ ἔθεσεν εἰς κυκλοφορίαν τοιαῦτα ἀξίας 3,000,000 δραχμῶν. Ἐκτὸς δὲ τούτων ἐπῆλθε καὶ ἡ ἕνωσις τῆς Ἑπτανήσου, ἡ ὁποία ἔφερε παθητικὸν 5,000,000 δραχμῶν. Αὐτὰ εἶναι, κύριοι, τὰ δάνεια διὰ τὰ ὁποῖα εὑρίσκεται σήμερον τὸ Κράτος εἰς στενοχωρίας, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα δὲν εἴμεθα ἡμεῖς παντελῶς ὑπεύθυνοι, διότι τὰ ἔκαμον οἱ πρὸ ἡμῶν.

§46Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶναι τόσον πολλὰ τὰ ἔσοδα τοῦ 1864, διότι ἐπωλήσατε τὰ ἐθνικὰ κτήματα.

§47ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπομονὴ καὶ θὰ σᾶς εὐχαριστήσω· εἶπεν ὁ Κ. Δημητριάδης, ὅτι εἶναι τόσον πολλὰ τὰ ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1864, διότι ἐπωλήσαμεν τὰ ἐθνικὰ κτήματα.

§48ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ τὰς ὁμολογίας.

§49ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ συγκρίνω τὰ ἔσοδα τοῦ 1864 οὔτε μὲ τὰ ἔσοδα τοῦ 1862, οὔτε μὲ τὰ ἔσοδα τοῦ 1863, διότι τὰ δύω ταῦτα ἔτη ἦσαν ἀνώμαλα. Θέλω νὰ συγκρίνω μὲ τὰ ἔσοδα τοῦ 1861, τὸ ὁποῖον ἦτον ἔτος ὁμαλὸν καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον οὐδὲν ἀπήντα πρόσκομμα ἡ κανονικὴ πορεία τῆς ὑπηρεσίας. Τὰ ἔσοδα τοῦ 1861 ἦσαν 21,639,000, τὰ δὲ ἔσοδα τοῦ 1864 ἀνέβησαν εἰς 22,164,000 ὥστε τὰ ἔσοδα τοῦ 1864 ὑπερβαίνουν τὰ τοῦ 1861 κατὰ 525,000. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1864 δὲν εἴχομεν τοὺς αὐτοὺς φορολογικοὺς νόμους οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον κατὰ τὸ 1861. Θὰ σᾶς εἴπω κατὰ τί διαφέρουν οἱ νόμοι τοῦ 1861 ἀπὸ τοὺς νόμους τοῦ 1864, διὰ νὰ ἰδῆτε, κύριοι, πόσον ὀλίγον μᾶς ὠφέλησεν ἡ ἐκποίησις τῶν ἐθνικῶν κτημάτων. Κατὰ τὸ 1861 ἡ φορολογία τῶν δημητριακῶν καρπῶν ἐγένετο ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 9%, τῆς δὲ σταφίδος, τοῦ ἐλαίου, κτλ. ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 10%. Κατὰ τὸ 1864 ἡ μὲν φορολογία τῶν δημητριακῶν καρπῶν ἐγένετο ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 5%, ἡ δὲ φορολογία τῆς σταφίδος, τοῦ ἐλαίου καὶ τῶν ἄλλων προϊόντων ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ 7%. Ἐκ τῆς ἐλαττώσεως δὲ ταύτης προκύπτει ζημία ἀναβαίνουσα εἰς 3,000,000 δραχμῶν· ἀλλὰ πρὸς ἀναπλήρωσιν αὐτῆς ἔρχονται ἄλλα κονδύλια τὰ ὁποῖα ἔλειπον ἀπὸ τὸ 1861· τὰ κονδύλια ταῦτα εἶναι ά) 117,000 δραχ. ἀπὸ φόρους οἰκοδομῶν, διότι ἀπὸ τοῦ 63 καὶ ἐντεῦθεν ἐπεβλήθη φόρος ἐπιβαρύνων καὶ τὰς οἰκίας, εἰς τὰς ὁποίας κατοικοῦν οἱ ἰδιοκτῆται. βʹ) Ηὐξήθη ἡ τιμὴ τοῦ ἅλατος κατὰ δύω λεπτὰ καὶ ἐκ τῆς αὐξήσεως αὐτῆς προκύπτει αὔξησις 120,000 δραχμῶν. γʹ) Ἐπωλήθησαν φθαρτὰ κτήματα κατὰ τὸ 1864, ἀλλὰ τί ἐπήραμεν; Πιστεύετε ἴσως, ὅτι ἐπήραμεν τὰ δύω ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα εἷς ἀξιότιμος ὑπουργὸς εἶχε γράψει εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1864, τὸν καθυποβληθέντα εἰς τὴν Συνέλευσιν; πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Φρονεῖτε, ὅτι ἐπήραμεν τοὐλάχιστον τὰς 700,000, εἰς τὰς ὁποίας ἡ ἐπεξεργασθεῖσα τὸν προϋπολογισμὸν ἐπιτροπὴ περιώρισε τὸ ποσὸν τοῦτο; οὔτε· ἐπήραμεν μόνον 368,000 δραχ. Αὐτὸ εἶναι ὅλον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἰσεπράξαμεν ἐντὸς τοῦ 64 ἀπὸ τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν ἐθνικῶν κτημάτων.

§50ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀπὸ τὸ γραμματόσημον τί ἐπήρατε;

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι, μὴ διακόπτετε τὸν ἀγορεύοντα.

§52ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ὅλον ἑπομένως τῶν εἰσπραχθέντων ἀπὸ τὴν αὔξησιν τοῦ φόρου τοῦ ἅλατος καὶ τῶν οἰκοδομῶν καὶ ἀπὸ τὴν ἐκποίησιν τῶν ἐθν. κτημάτων ἀναβαίνει εἰς 600,000, ἀπέναντι 3,000,000, εἰς τὰ ὁποῖα ὑπολογίζεται ἡ ἐλάττωσις τῶν φόρων. Τοιαῦτα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως τοῦ 64, τὴν ὁποίαν φρονῶ ὅτι διὰ τὰς ἀνωμάλους περιστάσεις ἔπρεπε νὰ τὴν κρίνωσι μὲ πολλὴν ἐπιείκειαν· καὶ ὅμως ἀντὶ ἐπιεικείας τί δὲν ἤκουσαν οἱ διαχειρισθέντες τὰ τῆς χρήσεως ταύτης; Ἀηδιάζω καὶ νὰ τὰ ἀναφέρω, ἀρκεῖ, ὅτι διὰ τῶν ἀριθμῶν ἀποδεικνύονται ψευδῆ καὶ ἀνυπόστατα. Ἄλλως, Κύριοι, ἐὰν ὅσα ἐῤῥέθησαν καὶ ἐγράφησαν κατὰ τῆς χρήσεως τοῦ 1864 ἦσαν ἀληθῆ καὶ πραγματικὰ, ἡ θέσις μας ἤθελεν εἶσθαι λίαν εὐχερής· ἤθελον μὲν ἀποδοκιμασθῆ 3–4 ἄτομα, καὶ ἤθελον κηρυχθῆ ἀνάξια τοῦ νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν δημοσίων, ἀλλὰ τὸ ἔθνος ἐν μιᾷ στιγμῇ ἤθελεν ἀνορθωθῆ, ἤθελεν εὐδαιμονήσει, καὶ δὲν ἦτο καμμία ἀνάγκη ν’ ἀνησυχῶμεν σήμερον περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως. Καὶ τῳόντι, Κύριοι, ἐὰν ὑπουργοὶ ἀνίκανοι καὶ ῥᾴθυμοι, ὡς ὠνόμασαν τοὺς κατὰ τὰ 1864 χρηματίσαντας, ὑπουργοὶ διατηροῦντες εἰς τὰς δημοσίας θέσεις καταχραστὰς, ἀπίστους καὶ ἀνικάνους ὑπαλλήλους, ὑπουργοὶ διεξάγοντες καὶ ἐνεργοῦντες μεροληπτικῶς τὴν καταδίωξιν καὶ περιορίζοντες αὐτὴν εἰς μόνον τοὺς ἀντιπάλους των, ὑπουργοὶ σπαταλῶντες ἀσώτως καὶ ἀπερισκέπτως δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ, ἐὰν, λέγω, τοιοῦτοι ὑπουργοὶ ἠδυνήθησαν νὰ φέρωσι τοιαῦτα ἀποτελέσματα, τί δὲν δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν παρὰ ὑπουργῶν ἱκανῶν, δραστηρίων, ἀμερολήπτων, καταδιωκόντων ἀδιακρίτως ἐχθροὺς καὶ φίλους, γνωριζόντων νὰ ἐκλέγουν τὸ προσωπικὸν τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων καὶ δαπανώντων μετὰ φειδοῦς καὶ περισκέψεως; (θόρυβος εἰς τὸ ἀκροατήριον).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία εἰς τὸ ἀκροατήριον.

§54ΤΙΝΕΣ. (δεξιόθεν.). Ἂς συρίζουν.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι ἂς συρίζουν, πρέπει νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου.

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μὲ μέλει· ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ δι’ αὐτοὺς, ὁμιλῶ διὰ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους. Ἐὰν οἱ πρῶτοι ἠδυνήθησαν νὰ εἰσπράξουν 22 ἑκατομμύρια, βεβαίως οἱ τελευταῖοι θέλουν εἰσπράξει 10 ἑκατομμύρια περισσότερον, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλα τόσα· ἐὰν οἱ πρῶτοι ἐξώδευσαν 23 ἑκατομμύρια, οἱ τελευταῖοι θέλουν ἐξοδεύσει πέντε τοὐλάχιστον ὀλιγώτερον· θὰ εἰσπράξουν λοιπὸν 10 περισσότερα, θὰ δαπανήσουν 5 ὀλιγώτερα, ἰδοὺ λοιπὸν περίσσευμα 15 ἑκατομμυρίων κατ’ ἔτος, περίσσευμα, Κύριοι, μὲ τὸ ὁποῖον ἐν διαστήματι ἑνὸς ἔτους καὶ μόνου δυνάμεθα νὰ καλύψωμεν ὅλον τὸ παθητικὸν τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον σήμερον μᾶς ἀνησυχεῖ. Καὶ ἐὰν λάβωμεν τὴν καλὴν τύχην νὰ διατηρηθῇ ἓν τοιοῦτον ὑπουργεῖον ἐπὶ 10 τοὐλάχιστον ἔτη, θέλουν μᾶς περισσεύσει 150 ἑκατομμύρια, μὲ τὰ ὁποῖα δυνάμεθα καὶ τὰ χρέη μας νὰ πληρώσωμεν, καὶ τὰ καταστήματά μας, καὶ τοὺς δρόμους μας καὶ τοὺς λιμένας μας νὰ κατασκευάσωμεν· ἴσως δὲ νὰ κάμωμεν καὶ κἀνὲν μεγαλείτερον κίνημα (θόρυβος εἰς τὸ ἀκροατήριον). Ἀλλὰ δυστυχῶς, Κύριοι, τὰ πράγματα δὲν ἔχουν οὕτω, καὶ ὅτι δὲν ἔχουν οὕτω, καὶ ὅτι οἱ διαχειρισάμενοι τὰ δημόσια κατὰ τὸ 1864 δὲν εἶναι τοιοῦτοι, ὁποίους ἠθέλησαν νὰ τοὺς παραστήσουν, ἀπόδειξις εἶναι ἡ ἀνησυχία, τὴν ὁποίαν αἰσθάνονται οἱ σημερινοὶ Κύριοι ὑπουργοὶ διὰ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, διότι, ἐὰν τῳόντι εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ προκάτοχοί των, καί τοι ἔχοντες τὰ ἐλαττώματα ὅσα τοῖς ἀπεδόθησαν, ἠδυνήθησαν μ’ ὅλον τοῦτο νὰ φέρουν αὐτὰ τ’ ἀποτελέσματα, οὐδεμίαν ἤθελον ἔχει ἀνησυχίαν ὡς πρὸς τὸ μέλλον καὶ ἤθελον ἀναλάβει τὸ πηδάλιον τῆς πολιτείας μὲ τὸ θάῤῥος ἐκεῖνο, μὲ τὸ ὁποῖον ἔμπειρος καὶ ἱκανὸς πλοίαρχος ἀναλαμβάνει τὴν διεύθυνσιν πλοίου, τὸ ὁποῖον ἐφαίνετο κινδυνεῦον ὄχι ἀπὸ τὴν ἀγριότητα τῶν κυμάτων τῆς θαλάσσης καὶ τὴν σφοδρότητα τῶν ἀνέμων, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν ἀνικανότητα τοῦ διευθύνοντος αὐτὸ κυβερνήτου (θόρυβος εἰς τὸ ἀκροατήριον).

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βλέπω μίαν τακτικὴν εἰς τὸ ἀκροατήριον εἰς τὸ νὰ κάμνῃ θόρυβον, καὶ δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ ν’ ἀνεχθῇ τοιοῦτον ἀκροατήριον.

§58Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ ἀκροατήριον θορυβεῖ δι’ ὅσα λέγει ὁ ἀγορεύων.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λυποῦμαι, Κύριοι, ὅταν βλέπω νὰ συνηγορῆτε ὑπὲρ τῶν θορύβων.

§60ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τελειόνων, Κύριοι, τὴν ὁμιλίαν μου, γνωμοδοτῶ κατὰ τῆς διακοπῆς.

§61ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριοι, δὲν ἠξεύρω πῶς νὰ δεχθῶ τοὺς ἐπαίνους, τοὺς ὁποίους μοὶ ἀπηύθυνεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας, ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος. Ἀφοῦ μοὶ ἀπέδωκεν ὡς ἠκούσατε ἰδιότητας, τιμώσας πάντα ἄνθρωπον, τὸ συμπέρασμά του ἐστάθη ὅλως διόλου ἐναντίον, ἀντίθετον. Ἐὰν ἀληθῶς ἐφρόνει ὅτι ἔχω τὰ πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἀπέδωκε, δὲν ἔπρεπε νὰ μὲ μέμφεται, διότι συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς διακοπῆς. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας ἀρχόμενος τοῦ λόγου του εἶπε· ποῦ εἶναι ἡ ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ἐπηγγείλασθε; Ἡ ἔκθεσις, κύριοι, τῶν γεγονότων, εἴτε πολιτικὰ εἰσὶ ταῦτα, εἴτε οἰκονομικὰ, δὲν εἶναι ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας συζητήσεως· ἑκάστη ἔκθεσις προκαλεῖται ἐκ μιᾶς ἀνάγκης καὶ περιλαμβάνει ἐν οἰκείῳ τόπῳ καὶ χρόνῳ τὴν ἐξιστόρησιν τοῦ παρελθόντος. Οἱ ὑπουργοὶ, κύριοι, δὲν εἶναι δημόσιοι κατήγοροι, δὲν ἔρχονται εἰς τὰ πράγματα διὰ νὰ κατηγορήσουν τοὺς προκατόχους. Ἐὰν ὑπῆρξαν ὑπουργοὶ, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐγνώριζον τὸ πνεῦμα καὶ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐποχῆς, αὐτοὶ θὰ δικασθοῦν οὐχὶ ἐκ τῶν λόγων τῶν διαδόχων αὐτῶν, ἀλλὰ ἐκ τῶν πράξεων τούτων. Ἐκ τῆς συγκρίσεως τῶν πράξεων τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ προκύπτει ἡ ἀλήθεια· προκύπτει ἡ διαγωγὴ ἑκάστου, καὶ εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον δὲν ἤλθομεν, οὐδὲ ἐπροκαλέσαμεν κανένα. — Ἡ ἔκθεσις τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, κύριοι, θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τὸ παρὸν ὑπουργεῖον, ἐὰν ὑπάρξῃ, θὰ ἔλθῃ ὁμοῦ μὲ τὸν προϋπολογισμόν. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας ἀντὶ νὰ ἐνασχοληθῇ νὰ καταδείξῃ κυρίως τοὺς ἰσχυροὺς λόγους, ἐφ’ ὧν ἐρείδεται ἡ γνώμη του, τὴν ὁποίαν καταβαίνων τὸ βῆμα ἐξέφερε, τοὐτέστιν, ὅτι εἶναι ἐναντίος τῆς διακοπῆς, ἐπραγματεύθη ἄλλο ἀντικείμενον, ξένον τοὐλάχιστον δι’ ἡμᾶς. Κύριοι, τὸ καθῆκον τὸ ἰδικόν μας εἶναι, νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους, οἵτινες μᾶς παρεκίνησαν καὶ μᾶς παρακινοῦν εἰλικρινῶς, ἐν ἀληθείᾳ νὰ ζητήτωμεν τὴν διακοπήν. Ἐὰν αὐτοὶ οἱ λόγοι δὲν εἶναι ἀποχρῶντες, ἐὰν οὗτοι δεικνύουν τὴν ἀνικανότητά μας, τὴν ἄγνοιάν μας, μένει εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφασίσῃ· ἐὰν ὅμως ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ φανῇ δικαία, οὐχὶ διὰ νὰ χαρισθῇ εἰς ἡμᾶς, ἀλλὰ διὰ νὰ δείξῃ εἰς τὸν κόσμον, ὅτι ὁρμᾶται εἰς τὰς ἀποφάσεις της ἀπὸ πνεῦμα εὐθυδικίας καὶ ἀπὸ τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ δώσῃ τὴν καλλιτέραν διεύθυνσιν εἰς τὰ πράγματα τῆς πολιτείας. Κύριοι! Ἐὰν ἤθελον ν’ ἀκολουθήσω τὸν προαγορεύσαντα εἰς τὸ στάδιον τῆς ἐξελέγξεως ζητημάτων ὁποιουδήποτε ἀπολογισμοῦ ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα σᾶς ὑπέβαλεν εἰς τὸν τοῦ 1864, ἤθελον βάλει ὑπ’ ὄψιν του τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ 1865 Κύριοι, πιστεύσατε, καὶ ἐκφράζω ἐνταῦθα τὸ ἰδικόν μου φρόνημα καὶ τὸ τῶν συναδέλφων μου, πιστεύσατε, ὅτι δὲν ἐρχόμεθα ἐδῶ διὰ ν’ ἀποσπάσωμεν μίαν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς προσωπικὴν, πολιτικήν· ὄχι, ἀλλ’ ἀπόφασιν ἀφορῶσαν τ’ ἀληθῆ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Τὸ καθῆκόν μας εἶναι νὰ σᾶς καταδείξωμεν ποία εἶναι ἡ παροῦσα κατάστασις· τί μᾶς μέλει αὐτὴν τὴν στιγμὴν ποία ἦτο ἡ παρελθοῦσα; αὐτὴ θὰ φανῇ ὅταν ἔλθουν οἱ ἀπολογισμοὶ, καὶ πρέπει νὰ ἔλθουν ἐν τάχει, διότι δὲν ἦλθον ἀπὸ τὰ 1857· καὶ τότε δικάσατε. Σήμερον πρόκειται νὰ ἴδωμεν εἰς ποῖον σημεῖον θὰ σταματήσωμεν, ποῦ θὰ ῥίψωμεν τὴν ἄγκυράν μας, ποῦ θὰ σταθῶμεν, διὰ νὰ ἀνασύρωμεν τὸ ἔθνος ἀπὸ τὴν δυσχερῆ κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται. Παράδοξός μοι φαίνεται, Κύριοι, ἡ τακτικὴ τινῶν ἀνθρώπων, εἴτε πολιτικοὶ εἶναι, εἴτε ἁπλοῖ πολῖται. Ἐννοῶ τὰς συμπαθείας ἢ τὰς ἀντιπαθείας, τὰς εὐνοίας ἢ τὰς δυσμενείας, αἵτινες ἐγείρονται καὶ ἀναπτύσσονται ἐντὸς πολιτικοῦ περιβόλου, ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου. Ἐννοῶ τὰς κατατάξεις τῶν διαφόρων προσώπων ὑπὲρ τοῦ δεῖνα συστήματος μᾶλλον ἢ ὑπὲρ τοῦ δεῖνα, ὑπὲρ τοῦ δεῖνα προσώπου ἢ ὑπὲρ τοῦ δεῖνα. Αὐτὴ ἡ ἐλευθερία τῆς σκέψεως καὶ τῆς κατατάξεως εἶναι, Κύριοι, ὁ καρπὸς τῶν ἐλευθέρων ἐκλογῶν, καρπὸς τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν εἰς τὴν μεγάλην μεταπολίτευσιν. Ὅλοι ἐνθυμεῖσθε, ὅσοι ἐπολιτεύθητε πρὸ τῆς 10ης Ὀκτωβρίου, ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο εἰμὴ τὸ ἑτεροκίνητον ὄργανον μιᾶς καὶ μόνης θελήσεως. Ἡ Γερουσία ἐπίσης, καί τοι σῶμα ἰσόβιον, δὲν ἦτο παρὰ ἡ ἔκφρασις μιᾶς καὶ μόνης θελήσεως. Ἡ παροῦσα μεταβολὴ εἶναι ἔργον τῆς δεξιᾶς τοῦ ὑψίστου, καὶ ἂς κάμωμεν χρῆσιν κατάλληλον τῆς ἐλευθερίας ταύτης. Ἐννοῶ λοιπὸν τὰς συμπαθείας αὐτὰς, χαίρω δι’ αὐτάς· ἀλλὰ συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν· δὲν ἐννοῶ τὸ θάῤῥος, μὲ τὸ ὁποῖον τινὲς ἀναβαίνουν τὸ βῆμα, ἀδιαφοροῦντες ἐὰν ἡ παροῦσα διαγωγὴ των ἀντιβαίνῃ εἰς τὴν παρελθοῦσαν· ἐὰν αἱ σκέψεις των, αἱ γνῶμαί των δὲν ἦναι σύμφωνοι μὲ τ’ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ τόπου, μὲ τὸν ἀληθῆ προορισμὸν τῆς μεγάλης Ἑλλάδος. Κύριοι, ἐὰν ῥίψωμεν τοὺς ὀφθαλμούς μας εἰς ἓν πρὸ ὀλίγου παρελθόν, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν πτέρυγα καὶ εἰς ἐκείνην θέλομεν ἰδῆ ἐπαναλαμβανομένην καὶ μὲ τρόπον πολὺ βαρύτερον τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν σήμερον μὲ τόσην εἰλικρίνειαν ἐκφράζει τὸ παρὸν ὑπουργεῖον. Ἐκείνη ἡ πτέρυξ πρὸ ὀλίγου σᾶς ἔδωκε μίαν Κυβέρνησιν· καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις τί εἶπε; δὲν δύναμαι οὐδὲ βῆμα νὰ κάμω ἐνώπιόν σας πρὶν λάβω τὴν εὐκαιρίαν νὰ σκεφθῶ ἐπὶ τρεῖς μῆνας.

§62ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι διὰ τῆς διακοπῆς ὅμως, διὰ τῆς λήξεως.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κατόπιν τὸν ἀναιρεῖτε.

§64ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Καὶ τί νομίζετε, ὅτι εἶχεν ἄδικον; παντάπασι. Μία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν καὶ ἐκείνης τῆς μερίδος· ἡ διαφορὰ εἶναι αὕτη· ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐνομίσαμεν ὀρθὸν νὰ κόψωμεν τὰς ἡμέρας τῆς Συνόδου ταύτης πρὶν ἢ καταρτίσωμεν τὸ μέγα ἔργον, τὸ μόνον ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἔρχονται οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ εἰς τὴν καθέδραν, πρὶν ἢ καταρτίσωμεν ἕνα προϋπογισμὸν τοῦ Κράτους, εἰς τὸν ὁποῖον καὶ μόνον ἀναδείκνυται ἡ μεγαλειότης τοῦ ἔθνους, ἡ δύναμις τοῦ ἔθνους· διότι ἄνευ προϋπολογισμοῦ δὲν εἶναι συγκεχωρημένον εἰς καμμίαν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ἓν βῆμα ἐπὶ τὰ πρόσω. Ἡ διαφορά μας λοιπὸν εἶναι ὅτι ἡμεῖς ὄχι μόνον δὲν ἠθελήσαμεν νὰ κόψωμεν οὔτε μίαν ἡμέραν ἀπὸ τὰς νομίμους ἡμέρας τῆς συνόδου, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ νὰ μὴ χαθῶσιν ἐπὶ ματαίῳ οὔτε ἡμέραι, οὔτε ὧραι τῆς συνόδου. Ὁμολογοῦμεν τὴν ἀδυναμίαν μας· δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν διὰ μιᾶς νὰ ἐπιληφθῶμεν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου ἔργου, τὸ ὁποῖον, μετ’ ὀλίγον θὰ σᾶς ἐξηγήσωμεν· θέλομεν ὥστε αἱ ἡμέραι αὗται, κατὰ τὰς ὁποίας θὰ ἐνασχοληθῶμεν διὰ νὰ γίνωμεν κάτοχοι τοῦ ζητήματος καὶ νὰ ἔλθωμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ εἴπωμεν τὸ σύστημά μας ὁλόκληρον τὸ οἰκονομικὸν, θέλομεν αὗται αἱ ἡμέραι νὰ μείνουν ὑπὲρ τῆς συνόδου· θέλομεν εἰς αὐτὸ τὸ διάστημα ἡ Βουλὴ νὰ μὴ χάνεται εἰς ἀντικείμενα μὴ σπουδαῖα· λέγω μὴ σπουδαῖα, διότι δὲν δύναται νὰ παρακάθηται ἐδῶ τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὴν συζήτησιν σπουδαίων ἀντικειμένων. Ἡ ἄλλη μερὶς, Κύριοι, ἔδωκεν ἐπίσης μίαν Κυβέρνησιν, καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις ἐστάθη μακροχρόνιος· Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐδιοίκησεν ἓν ἥμισυ ἔτος ὁλόκληρον· ἥτις ἐδιοίκησε τὸν τόπον καθ’ ὅλας τὰς φάσεις τῆς ἐπαναστάσεως καὶ καθ’ ὅλα τὰ εἴδη τῶν κυβερνήσεων, Κυβέρνησις, ἥτις συνέπραξε μετὰ τῆς Συνελεύσεως ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους εἰς τὴν κατάρτισιν τοῦ Συντάγματος· αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, διαλυθείσης τῆς Συνελεύσεως, ἐδιοίκησε μὲ πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας· δὲν εἶχεν οὐδὲν πρόσκομμα· ἠδύνατο νὰ διατάξῃ ὅ,τι ἐνόμιζεν ὀρθὸν· ἠδύνατο νὰ θεραπεύσῃ ὁποιανδήποτε ἀνάγκην ἐνόμιζεν ἀναγκαῖον νὰ ἱκανοποιήσῃ. Καὶ ὅμως, Κύριοι, ὅταν ἦλθεν ἡ Βουλὴ τὸν Μάϊον, τί σᾶς εἶπεν αὕτη; δὲν εἶμαι ἕτοιμος. Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐδιοίκει ἓν περίπου ἔτος, ἡ ὁποία ἐγνώριζεν ἐκ τοῦ πλησίον ὅλας τὰς ἀνάγκας, καὶ ἐπληροφορήθη περὶ ὅλων τῶν μέσων, μὲ τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ θεραπευθῇ πᾶσα ἀνάγκη, αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις σᾶς εἶπε δὲν εἶμαι ἕτοιμος· δὲν εἶχε τίποτε ἕτοιμον! καὶ σᾶς ἔφερε τὴν διακοπὴν, διότι εἶχε δικαίωμα νὰ σᾶς τὴν φέρῃ. Ἐὰν εἴχομεν καὶ ἡμεῖς τὸ δικαίωμα, Κύριοι, θὰ σᾶς τὴν ἐφέραμεν· ἀλλ’ εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ σᾶς τὴν ζητήσωμεν. Καὶ ὅμως τὴν 29 Σεπτεμβρίου σᾶς ἔφερε τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, δὲν τὸ λέγω, Κύριοι, διὰ νὰ κατηγορήσω κανένα ἄπαγε! ἀλλὰ μόνον καὶ μόνον νὰ καταδείξω τὴν ἀνάγκην τῆς διακοπῆς, σᾶς ἔφερε ἐκεῖνο τὸ ὑπουργεῖον τὴν 29 Σεπτεμβρίου ἕνα προϋπολογισμὸν, πῶς νὰ τὸν ὀνομάσω; συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν, ἑτεροσκελῆ· 29 ἑκατομμύρια 600 χιλιάδας περίπου ἔξοδα, 26 ἑκατομμύρια 600 χιλιάδας περίπου ἔσοδα. Ἀλλὰ ὁμοῦ μὲ τὸν προϋπολογισμὸν σᾶς ἔφερε καὶ ἓν ὁλόκληρον σύστημα οἰκονομικὸν, τὸ ὁποῖον ἐσχεδίασε καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα. Καὶ τί σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὁ τότε; «Κύριοι, βλέπετε ἓν ἔλλειμμα ἀναβαῖνον εἰς 3 ἑκατομμύρια»—σᾶς λέγω ὅτι ἀντὶ τριῶν εἶναι 4,000,000, καὶ ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ φοβοῦμαι ὅτι ἔπρεπε νὰ εἴπῃ περισσότερα—ἀλλὰ θὰ πληρωθῇ αὐτὸ τὸ ἔλλειμμα· θὰ πληρωθῇ διὰ τῶν φορολογικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα σᾶς φέρομεν· θὰ καλυφθῇ διὰ τῶν οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας ἤδη ἐνηργήσαμεν· π. χ. ἠλαττώσαμεν 250 χιλιάδας ἔξοδα τοῦ Ἀτμοδρόμωνος· ἠλαττώσαμεν ἄλλα τινὰ, τὰ ὁποῖα δὲν ἐνθυμοῦμαι· καὶ τέλος πάντων θὰ ἐλαττώσωμεν, σᾶς εἶπε, καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ὅ,τι δυνηθῶμεν». Κύριοι, κανεὶς δὲν δύναται ἐνταῦθα νὰ εὕρῃ τι ἐπίψογον κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Ἐσκέφθην, σᾶς εἶπε, διετύπωσα τὰς ἰδέας μου, ἀλλ’ ἀπολείπεται εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφασίσῃ. Καὶ τί εἶπεν ἡ Βουλὴ ἐνταῦθα; Εἰς τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ καλύψῃ τὸ ἥμισυ τοῦ ἐλλείμματος, ἡ Βουλὴ ἐκηρύχθη κατά. Σύσσωμον ἔπεσε λοιπὸν ὅλον ἐκεῖνο τὸ οἰκοδόμημα· καὶ τί μᾶς ἔμεινεν εἰς τὸ μέσον; ἕνας προϋπολογισμὸς μὲ ἓν ἔλλειμμα, δὲν ἔχω λέξιν νὰ σᾶς τὸ παραστήσω, πολὺ μεγάλον, πελώριον ἔλλειμμα. Καὶ τί ἄλλο, κύριοι; κἄτι τι, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀφίνει νὰ μαντεύσωμεν τὸ φρόνημα τῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ ἀποῤῥίπτουσα ἐκεῖνο τὸ νομοσχέδιον, μολονότι τινὲς εἶπον, ὅτι τὸ κάμνουν διότι δὲν ἔχουν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ ὑπουργεῖον, εἰς τὴν πολιτικήν του ἢ δὲν ἠξεύρω εἰς τὶ ἄλλο, ἡ Βουλὴ ὅμως δὲν εἶπε τίποτε ἀπ’ αὐτά, ἡ Βουλὴ εἶπεν, ἀποῤῥίπτω τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου. Ποῖον εἶναι λοιπὸν τὸ μαντευόμενον φρόνημα τῆς Βουλῆς; Ὅτι δὲν θέλει φόρους· ἔχομεν λοιπὸν ὡς ἀποτέλεσμα, κύριοι, ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶναι κατερειπωμένον, ἕνα προϋπολογισμὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀκατονόμαστος, ἓν φρόνημα τῆς Βουλῆς μαντευόμενον, ἀλλὰ πιθανώτατα ἐκφράζον τὸ «δὲν θέλω φόρους». Ἔχομεν ἔντοκα γραμμάτια μὴ ἔχοντα καμμίαν ὑπόληψιν εἰς τὴν κυκλοφορίαν· — ἐὰν δὲν ἦτο ἡ Τράπεζα νὰ κλείσῃ εἰς τὸ ταμεῖόν της 2,600,000, αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὸ δημόσιον ἔπρεπε νὰ κηρυχθῇ χρεωκόπον, μολονότι δὲν ἔχει εἰς κυκλοφορίαν πλέον τῶν 3,500,000 —Καὶ τί ἄλλο, κύριοι, ἔχομεν; δάνειον κανεὶς δὲν μᾶς δίδει. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐνεστῶσα οἰκονομική μας κατάστασις. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο. Ἂς ἴδωμεν εἰδικώτερον ποία εἶναι ἡ χρηματική μας κατάστασις· μὲ ποῖα βάρη βαρυνόμεθα σήμερον, τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν λαλοῦμεν, καὶ ἂς ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τὰς ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας σᾶς ἐπαρουσίασεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Κυπαρισσίας διὰ τὸ παρελθόν, διότι δὲν πρόκειται περὶ τοῦ παρελθόντος· δὲν πρόκειται σήμερον νὰ ἐκφρασθῶμεν ποῖος ἐδιοίκησε καλῶς καὶ ποῖος κακῶς· δὲν πρόκειται νὰ εἴπωμεν, ἐὰν ἔσφαλεν, ἐὰν δὲν ἔσφαλεν ὁ τότε ὑπουργὸς ἢ ὁ νῦν· πρόκειται νὰ ἴδωμεν, ποία ἡ παροῦσα κατάστασις καὶ τίνι τρόπῳ θὰ τὴν θεραπεύσωμεν, καὶ μένει εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφασίσῃ. Κύριοι, σήμερον ἔχομεν εἰς τὴν πλάτην μας χρέη 25,360,000 καὶ αὐτὰ εἶναι ἐκτεθειμένα ἐδὼ ὀνομαστί. Θέλετε νὰ σᾶς τ’ ἀναγνώσω;

§65ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§66ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κ. ὑπουργὲ, ἀναφέρετε συγχρόνως καὶ τὰς χρονολογίας καθ’ ἃς συνωμολογήθησαν.

§67ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Δὲν ἠμπορῶ. Ἐγὼ, Κ. βουλευταί, πιστεύσατε ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν κάμνω τὴν ἐπίκρισιν κανενός· κανεὶς δὲν πταίει. Ἐγὼ εἶπον τὰ γεγονότα· εἶπον ποία εἶναι ἡ κατάστασίς μας. Ἀναμφιβόλως αὐτὴ προῆλθεν ἀπὸ περιστάσεις, ἀπὸ πρόσωπα, ἀπὸ μεταβολάς· ἀλλ’ ἐγὼ αὐτὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐκθέσω (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§68ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ κατακρίσεως ἢ ἐπαίνου, ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἱστορικῆς ἀληθείας, ἐὰν ἠμπορῆτε

§69ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Δὲν ἠμπορῶ, ἀκούσατε. Κατάστασις τῶν δημοσίων χρεῶν τὴν 31 8βρίου.

Αʹ. ΔΑΝΕΙΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ.

Βʹ. ΧΡΕΗ ΕΚ ΔΙΑΦΟΡΩΝ Λ/ΣΜΩΝ.

Γʹ. ΤΑΚΤΙΚΑΙ ΚΑΙ ΑΠΑΙΤΗΤΑΙ

ΔΑΠΑΝΑΙ ΤΟΥ ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ

Δʹ. ΧΡΕΗ ΑΠΟΣΒΕΣΤΕΑ ΧΡΕΩΛΥΤΙΚΩΣ.

Τὸ δημόσιον κατὰ τὰ δημόσια βιβλία φαίνεται, ὅτι ἔχει λαμβάνειν καὶ διάφορα ἄλλα ποσὰ ἐκ διαφόρων λογαριασμῶν, ἀλλὰ ταῦτα δὲν πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν, διότι ἢ εἶναι πραγματικὰ ἔξοδά του καὶ πρέπει νὰ τακτοποιηθῶσι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἢ ἡ εἴσπραξίς των θεωρεῖται ἀδύνατος καὶ μᾶλλον πρέπει νὰ ἐξαφανισθῶσι. Τοιαῦτα εἶναι τὰ ἑξῆς·

Σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισίας, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἓν ἐνεργητικόν, τὸ ὁποῖον κακῶς ποιοῦν ἀφαιρεῖ τὸ γραφεῖον τοῦ λογιστηρίου, διότι εἶναι ἀπαιτήσεις δυνάμεναι νὰ ἀποδοθῶσιν. Αὐτὸ τὸ ποσόν, κύριοι, ἀναβαίνει εἰς 15,000,000 περίπου, κατὰ τὸν ὀνομαστικὸν κατάλογον τὸν ὁποῖον ἔχω ἀνὰ χεῖρας. Ἀλλὰ μὲ ὅσας ἐπεξεργασίας καὶ ἂν ἔκαμα μετὰ τῶν ἁρμοδίων ὑπαλλήλων, δὲν εὑρίσκεται ἀπολήψιμον, ἐφικτὸν καὶ πρόχειρον πλέον τῶν 2,880,000· τὸ ὑπόλοιπον εἶναι μία σειρὰ ἀπαιτήσεων σχεδὸν ἀπραγματοποιήτων. Εἰς τὸ ἐνεργητικὸν τοῦτο μέρος τοῦ προϋπολογισμοῦ εὑρίσκονται ποσά, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχουν, δὲν ὑφίστανται· π. χ. σᾶς ἀναφέρω ἓν ἐκ 50,000 δραχμῶν· ἀφῃρέθησαν αὗται ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς Κορίνθου εἰς τὴν γνωστὴν ληστείαν, ἥτις ἐγένετο ἄλλοτε· αὗται θεωροῦνται ὅτι εἶναι εἰς τὸ ταμεῖον μετρηταί, καὶ ὅμως δὲν ὑφίστανται· ὡσαύτως ἕτερον ποσὸν διὰ μίαν προμήθειαν σίτου καὶ ἄλλων δημητριακῶν καρπῶν, ἣν ἔκαμεν ἡ κυβέρνησις εἰς τὰ 55 καὶ 56 καὶ ἐκ τῆς ὁποίας ἐζημιώθημεν, λείπουν 650,000 περίπου, ἤγουν δὲν ὑπάρχουν. Ὡσαύτως ἐκ τῶν ἀτμοπλοίων, τὰ ὁποῖα εἶχε πωλήσει ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Ἑταιρίαν, προῆλθε ζημία δραχμῶν 460,000 περίπου, καὶ αὗται θεωροῦνται ὡς ὑπάρχουσαι καὶ ὅμως δὲν ὑπάρχουν. Ἓν ἑκατομμύριον σχεδὸν ἐκλάπη ἀπὸ διαφόρους ταμίας, καὶ θεωρεῖται ὡς ὑπάρχον καὶ ὅμως δὲν ὑπάρχει.

§70ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πόσον ἀναβαίνει τὸ ἐνεργητικόν;

§71ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Δεκαπέντε ἑκατομμύρια.

§72ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πόσον θεωρεῖται εἰσπράξιμον;

§73ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Δύω ἑκατομμύρια ὀκτακόσιαι ἑξήκοντα ἓξ χιλ, 2,866.000.

§74ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§75ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἂν θέλετε νὰ ξεγυμνώσωμεν τὴν ἑταιρίαν τὴν ἀτμοπλοϊκὴν, ἢ τὴν οἰνοποιητικὴν τῶν Πατρῶν, δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πλειότερα· ἐγὼ, κατὰ τὴν κρίσιν μου τοὐλάχιστον, αὐτὴν τὴν πεποίθησιν ἔχω. Τέλος πάντων, κύριοι, ὑπάρχει καὶ ἄλλο ποσὸν «ἐπισφαλεῖς ἀπαιτήσεις» τιτλοφορούμενον ἐξ 1,025,000· περὶ τούτου λέγουν, ὅταν ἔγινε τὸ δάνειον τῶν 60,000,000, δὲν ἠξεύρω τὶ συνέβη εἰς τὴν διάβασίν του ἀπὸ τὴν Γαλλίαν καὶ τὸ Μόναχον, κἄποιος ἔχει νὰ δώσῃ, κἄποιος νὰ λάβῃ· εἶναι ἑνὶ λόγῳ ὑπόθεσις τοῦ 1833 καὶ πιστεύω ὅτι πρὸς ἐνθύμησιν αὐτῶν τῶν λογαριασμῶν ἁπλῶς σημειοῦται τὸ ποσὸν τοῦτο. Μετὰ τὴν ἐκκαθάρισιν, ἣν ἐκ τοῦ προχείρου ἔκαμα, ἡ σημείωσις τοῦ λογιστηρίου δὲν εἶναι λανθασμένη· μολονότι καὶ ἄλλως πως ἂν τὰ λογαριάσετε, δὲν θὰ ἔχετε εἰμὴ ἓν ἑκατομμύριον παρακάτω, ἓν παραπάνω. Τὸ ὅλον λοιπὸν τῶν ὀφειλομένων εἶναι 25,000,000· ἂν ἀφαιρέσητε τὰ 4 ἢ 5, τὰ ὁποῖα εἶναι χρεωλυτικὸν δάνειον καὶ διὰ τὰ ὁποῖα πληρόνομεν τόκους κατ’ ἔτος, τὰ ἄλλα ὅλα εἶναι ἀπαιτητά. Τί σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας; Ἀρκεῖ μία κυβέρνησις νὰ πληρόνῃ, ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ πίστιν, καὶ μὴ ἐξιππάζεσθε διὰ τὸ παθητικόν της. Μάλιστα λέγω καὶ ἐγώ. Ἀλλὰ διὰ νὰ δύναται νὰ πληρόνῃ, διὰ νὰ ἔχῃ πίστιν τί ἀπαιτεῖται; ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ πρὸ πάντων προϋπολογισμὸν ἰσόῤῥοπον. Κύριοι! τὸ σημαντικώτερον, τὸ ὁποῖον βλέπω εἰς τὴν περίστασιν ταύτην εἶναι, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς πρέπει νὰ συνταχθῇ οὕτως ὥστε νὰ παρουσιάζῃ ἰσοζύγιον· ἄνευ τούτου μὴ νομίζετε, ὅτι δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἔχῃ ὑπόληψιν εἴτε εἰς τὸ ἐσωτερικὸν, εἴτε εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ὅταν εἷς οἰκογενειάρχης κηρύξῃ, ὅτι τὸ μὲν εἰσόδημά του εἶναι 10,000, τὸ δ’ ἔξοδόν του 20,000, σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε, δὲν εἶναι οὗτος χρεωκόπος; καὶ ὅταν ᾖναι χρεωκόπος, τίς τὸν ἐμπιστεύεται; Πρέπει πάντες νὰ εὕρωμεν τὸ ἰσοζύγιον αὐτὸ καὶ πρέπει νὰ περιορίσωμεν τὰς δαπάνας ἡμῶν ἐκεῖ ὅπου καλύπτονται ἀπὸ τὰ ἔσοδά μας· καὶ τοῦτο εἶναι κατορθωτόν. Ὑπῆρχεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἄλλοτε τὸ ἰσοζύγιον· αὐτὸ πρό τινος καιροῦ καὶ μόνον ἐταράχθη· ἑπομένως δυνάμεθα καὶ πρέπει νὰ ἔλθωμεν εἰς ἐκεῖνο τὸ σημεῖον ὅσον τάχιστα. Ἠξεύρετε, Κύριοι, ποία εἶναι ἡ ἄλλη κατάστασίς μας; Πληρόνομεν κατ’ ἔτος 4 ἑκατομμύρια εἰς τόκους καὶ εἰς συντάξεις. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ 1864 εἶναι λαμπρά· ἐγὼ ὅμως λέγω, ὅτι τὸ ἀντικείμενον τῆς παρούσης συζητήσεως δὲν εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 64, ἀλλ’ ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις τοῦ ταμείου ἡ ἐπιβαρυνομένη μὲ ὅλον τὸ βάρος τῶν παρελθόντων καὶ τῶν παρόντων ἁμαρτημάτων. Τί μᾶς ὠφελεῖ ἂν τὸ 64 ἔχῃ ἔλλειμμα μικρότερον, ὅταν τὸ 65 ἐπαπειλῇ ἓν πελώριον ἔλλειμμα; Τὸ 65 κατὰ τοὺς πλέον στενοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους ἔκαμε τὸ λογιστήριον ὑπὸ τὰς ὄψεις μου, παρουσιάζει ἔλλειμμα 4,900,000 δραχμῶν! καὶ τοῦτο ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι θὰ εἰσπράξωμεν 23,000,000 καὶ θὰ ἐξοδεύσωμεν 28. Ἀλλ’ ἂν μεταβληθῇ ἡ ἀναλογία αὕτη, καὶ δὲν εἶναι τοῦτο δύσκολον, ποία θέλει εἶσθαι ἡ θέσις μας; Ἂς σταματήσωμεν λοιπὸν τὸ δυσχερὲς τῶν περιστάσεων εἰς μόνον τὸ παρελθὸν, καὶ ἂς προσπαθήσωμεν νὰ τακτοποιήσωμεν τὸ παρελθὸν διὰ μιᾶς συνετῆς καὶ αὐστηρᾶς ἰσοῤῥοπίας τῶν ἐξόδων ἐπὶ τὸ μέλλον· ἅμα κατορθωθῇ τοῦτο, εἰς χεῖράς μας εἶναι τὰ δάνεια, ἡ πίστις, καὶ τότε δὲν ἀνησυχοῦμεν παντάπασιν, ὡς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας, ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν εἶσθαι τὸ παθητικὸν τοῦ παρελθόντος· διότι ἰσοῤῥοπία προϋπολογισμοῦ θὰ εἴπῃ νὰ ἔχωμεν καὶ τὰ μέσα νὰ πληρόνωμεν τοὺς τόκους, καὶ ὅταν ἤμεθα εἰς κατάστασιν νὰ πληρόνωμεν τοὺς τόκους, πάντοτε θὰ εἴμεθα εἰς κατάστασιν καὶ τὰ βάρη τοῦ παρελθόντος νὰ σηκώσωμεν, καὶ νὰ εἰσέλθωμεν βαθμηδὸν εἰς μίαν τάξιν διὰ τὸ μέλλον. Ἐκ τῶν λεχθέντων κατανοεῖτε, Κύριοι, ὅτι ἡ θέσις μας δὲν εἶναι τόσον εὐχάριστος, ὅπως ἠθέλησε νὰ τὴν παραστήσῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας. Εἶσθε ἄνθρωποι, λέγει, πολιτευόμενοι καθεκάστην, γνωρίζετε ἐκ τοῦ πλησίον τὰ πάντα, δύνασθε ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ, ἐν μιᾷ νυκτὶ ν’ ἀντιπροσωπεύσητε τὴν Κυβέρνησιν μὲ τὸν πληρέστερον τρόπον, νὰ παρευρεθῆτε εἰς ὅλας τὰς συζητήσεις, διὰ νὰ μὴ χάσωμεν ἡμέρας. Μολονότι τιμῶ τὰς γνώσεις καὶ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Κυπαρισσίας, μολονότι ἐστάθη πρὸ πολλοῦ καιροῦ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ εἶναι ἐντριβὴς εἰς τὰς λεπτομερείας αὐτῆς, λέγω μ’ ὅλον τοῦτο, ὅτι, ἂν μείνῃ καὶ οὗτος ἐκτὸς τῶν πραγμάτων ἓν καὶ μόνον ἔτος, θὰ ᾖναι ξένος εἰς τὰ οἰκονομικὰ πράγματα τῆς Ἑλλάδος, ὅσον ξένος εἶναι καὶ ὁ κάτοικος τῆς Περσίας· καθ’ ἑκάστην μεταβάλλεται ἡ κατάστασις ἡ οἰκονομική· τρία ἑκατομμύρια πρέπει νὰ κάμωμεν οἰκονομίαν, καὶ θὰ τὰ κάμωμεν εἰς πρόσωπα καὶ εἰς πράγματα, καὶ πρέπει, διὰ νὰ πράξωμεν τοῦτο ἐπιτυχῶς, νὰ γνωρίζωμεν καλῶς καὶ τὰ πρόσωπα καὶ τὰ πράγματα. Ἔπειτα ἕνας μόνος ὑπουργὸς, ἐρωτῶ, διοικεῖ; Εἶναι ἑπτὰ προϋπολογισμοὶ, καὶ πρέπει ἕκαστος τῶν ἑπτὰ ὑπουργῶν νὰ ἐννοήσῃ τὴν ὑπηρεσίαν του, καὶ νὰ προσδιορίσῃ ἐν γνώσει τὰ μέρη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα δύναται νὰ ἐπιφέρῃ οἰκονομίας, διότι αἱ οἰκονομίαι δὲν πρέπει νὰ ἐπέρχωνται ἀδιακρίτως καὶ μὲ βλάβην τῆς ὑπηρεσίας· ἄλλως αἱ οἰκονομίαι δὲν εἶναι εἰμὴ πληγαί. Δὲν δύναμαι νὰ παρακολουθήσω τὸν ἔντιμον προαγορεύσαντα εἰς ὅλον τὸ στάδιον τῆς ὁμιλίας του, διότι ἐξῆλθε τοῦ προκειμένου, παρενέβαλε διαφόρους ἰδέας, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν τῆς παρούσης ἐποχῆς. Θέλω ὅμως ἐπιληφθῇ δύω ἢ τριῶν μερῶν τοῦ λόγου του. Ὑπάρχουν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκκρεμῆ οὐχὶ τρία νομοσχέδια, ὡς εἶπεν, οὐχὶ 13, ἀλλ’ ἑκατόν· ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ἐφ’ ὅλων αὐτῶν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της καὶ νὰ φέρῃ τὴν γνώμην της· καὶ ὅταν ὁ ὑπουργὸς παρουσιάζηται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, πρέπει νὰ ᾖναι κάτοχος τοῦ ἀντικειμένου, πρέπει νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἐν πλήρει γνώσει τοῦ πράγματος· πρέπει νὰ ἠξεύρῃ τὶ θέλει καὶ τὶ λέγει. Ἑπομένως ἰδοὺ ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην νὰ σκεφθῶμεν ἐφ’ ὅλων αὐτῶν, καὶ τότε δὲν δυνάμεθα νὰ παρευρισκώμεθα εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῶν καὶ συγχρόνως νὰ προετοιμάζωμεν καὶ τὰ οἰκονομικὰ μέτρα· θὰ παραλύσῃ οὕτω καὶ ἐδῶ καὶ ἐκεῖ ἡ ὑπηρεσία τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ὑπουργείου, καὶ θὰ χαθῶσιν ἐπὶ ματαίῳ αἱ ἡμέραι, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος προαγορεύσας θέλει νὰ χρησιμοποιήσῃ, ἐνῷ αἱ ἡμέραι, καθ’ ἃς τὸ ὑπουργεῖον θέλει σκεφθῆ κατ’ ἰδίαν, δὲν θέλουσι χαθῆ. Ἐκτὸς τούτου, ἀφοῦ ἔλθῃ ὁ προϋπολογισμὸς, ἔχει ἀνάγκην ἡ Βουλὴ νὰ τὸν μελετήσῃ ἐπὶ ἱκανὰς ἡμέρας, ἀλλὰ καὶ ὀλιγώτεραι ἂν ᾖναι αἱ ἡμέραι τῆς προανακρίσεως αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, δὲν βλάπτει. Ὅταν τὸ ὑπουργεῖον ᾖναι ἀποχρώντως κάτοχον τῶν ἀντικειμένων τοῦ προϋπολογισμοῦ, δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ νὰ ὑποβοηθήσῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὸ νὰ τρέξῃ ὅσον ἐνδέχεται τάχιον. Ἂν ὅμως ἀκολουθήσωμεν τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ὑπέδειξεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς, θὰ παρέλθωσι 10, 20 καὶ 25 ἡμέραι, καὶ ὁ προϋπολογισμὸς δὲν θέλει παρουσιασθῆ, καὶ ὅταν παρουσιασθῇ, ἡ Βουλὴ θὰ εὑρίσκεται εἰς παραλυσίαν ἕνεκα τῶν ἑορτῶν, καὶ αἱ ἡμέραι οὕτω πως τῆς συνόδου χάνονται, καὶ ὡς συνέπειαν τῆς γνώμης τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Κυπαρισσίας θὰ ἔχωμεν, ὅτι θὰ τελειώσῃ ἡ Σύνοδος καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔχῃ οὔτε προϋπολογισμὸν, οὔτε φορολογικὸν νόμον, καὶ τότε τί πρέπει νὰ γένῃ; Οὐδὲν ἄλλο, εἰμὴ ἔκτακτος Σύνοδος· ἀλλ’ αὕτη γίνεται μόνον εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις. Νὰ γένῃ νέα Σύνοδος; ἀπὸ πότε τὴν θέλετε; ἀπὸ τὸν Ἰανουάριον δὲν δυνάμεθα ν’ ἀρχίσωμεν, διότι μετὰ ταῦτα μένει ἓν μέγα κενὸν, καὶ δὲν πρέπει ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδας ἡ ἀρτισύστατος εἰς μεγάλας ἀποστάσεις νὰ συζητῇ μετὰ τῆς Βουλῆς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἀλλ’ εἰς ὅσον ἐνδέχεται μικροτέρας ἀποστάσεις. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Σύνοδος συγκαλεσθῇ βραδύτερον, ἡ Κυβέρνησις θὰ διοικήσῃ πάλιν μὲ διατάγματα. Βεβαίως ἀφοῦ ἡ Βουλὴ καταναλώσῃ ὅλον τοῦ χρόνον τῆς ἐνεστώσης συνόδου, ἐνασχολουμένη εἰς τὰ τακτικὰ ἔργα αὐτῆς, καὶ ἐν τούτοις δὲν φθάσῃ εἰς ἀποτέλεσμα, τότε δύναται νὰ εἴπῃ· δὲν ἠδυνήθην, ἐξώδευσα ὅλον τὸν χρόνον εἰς τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, ἀλλὰ δὲν ἐπήρκεσα. Ἡ πρότασις ἡ ἐρχομένη ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον, Κύριοι, εἶναι εἰλικρινὴς, εἶναι δικαιοτάτη, καὶ νομίζω, ὅτι ὡς πρὸς τὴν ἀρχήν της οὐδεὶς δύναται νὰ τὴν ἀμφισβητήσῃ χωρὶς νὰ φανῇ, ὅτι δὲν ὁρμᾶται ἀπὸ λόγους δικαιοσύνης καὶ εὐθύτητος καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀφορῶντας. Συγχωρήσατέ μοι νὰ πιστεύω, Κύριοι, ὅτι οἱ ἀντιλέγοντες δὲν εἶναι σύμφωνοι οὔτε μὲ τὰ προηγούμενα αὐτῶν, οὔτε μὲ τὸν ὀρθὸν λόγον· ἐν ᾧ αὐτοὶ ἐζήτησαν καιρὸν νὰ μελετήσωσιν, εἰς τὸ παρὸν ὑπουργεῖον ὅμως λέγουν· δὲν σᾶς δίδομεν· ἔλθετε, λέγουν, νὰ συζητήσωμεν ἕνα προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον δὲν γνωρίζετε, διότι δὲν τὸν συνετάξατε, προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον καὶ ἡμεῖς οἱ συντάξαντες ἀπεκηρύξαμεν· φέρετε φορολογικὸν νόμον, ὅπως ἐπιβάλητε εἰς τὸ ἔθνος φόρους εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους δὲν θέλουν φόρους. Πρέπει, κύριοι, μὲ μίαν λέξιν ν’ ἀλλάξῃ τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, καὶ διὰ νὰ ἀλλάξῃ, ἔχομεν ἀνάγκην ὀλίγων ἡμερῶν. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω, μένει δὲ εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφασίσῃ ὅπως ἐγκρίνει.

§76ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί! Νομίζω, ὅτι οἱ ἔντιμοι προαγορεύσαντες, ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ τοῦ παρελθόντος, καὶ ὁ νῦν ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ τοῦ προπαρελθόντος, ἐξῆλθον καὶ οἱ δύω ἀπὸ τὸ προκείμενον ζήτημα τὸ περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ὤφειλον, κατ’ ἐμὴν κρίσιν, νὰ μὴ ἐκταθῶσιν εἰς τὴν ἐξέλεγξιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, διότι δὲν ἐπρόκειτο περὶ ταύτης σήμερον, ἀλλὰ μόνον νὰ ἐξετάσωσι τὰ μέρη αὐτῆς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσιν, εἴτε εἰς δικαιολόγησιν τῆς ὑπουργικῆς προτάσεως περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν, εἴτε εἰς ἀπόκρουσιν αὐτῆς. Τὸ κατ’ ἐμὲ, θέλω περιορισθῆ εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ τῆς σήμερον· ὀφείλω δὲ νὰ λάβω ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον, καθόσον μάλιστα ἀνήκω εἰς τὴν πρώην ἀντιπολίτευσιν, ἐννοῶ, σημειώσατε, ἀντιπολίτευσιν ἀρχῶν, εἰς τὰς ὁποίας καὶ ἐμμένω, ἂν ἄλλοι παρέβησαν αὐτάς.

§77ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ δεξιῶν). Τοῦ Σπόννεκ;

§78ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Σπόννεκ, κατ’ ἐμὲ, δὲν εἶναι ἀρχὴ, διότι εἶναι πρόσωπον· ἐγὼ δὲ ἐννοῶ ἀρχὰς, σύστημα πολιτικὸν, κυβερνητικόν. Τὰ πρόσωπα παρέρχονται, καὶ ὁ Σπόννεκ ἀνεχώρησεν ἤδη· ἐγὼ δὲ, τὸ λέγω καὶ σήμερον δημοσίως, κατέκρινα πρὸ πολλοῦ καὶ ἐν Πάτραις καὶ ἐδῶ τὴν πολιτικὴν τοῦ Σπόννεκ εἰς τὰ πλεῖστα. Ἀλλ’ ὁ Σπόννεκ δὲν ἔπρεπε ποτὲ νὰ ὑπάρξῃ ἀρχὴ ἀντιπολιτεύσεως. Κύριοι, δὲν ἤθελον τῷ ὄντι ἀπορήσει, ἂν ἄνδρες μετριόφρονες, ἢ ὀλιγώτερον καυχώμενοι εἰς ὑπεροχὴν γνώσεων, πατριωτισμοῦ καὶ δραστηριότητος, ἤρχοντο καὶ μᾶς ἐπρότεινον τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς εἰς τὰς σημερινὰς μάλιστα περιστάσεις· ἀλλ’ ἄνθρωποι μεγαλαυχοῦντες εἰς γνώσεις, σχέδια, ἱκανότητα ἐξοχωτέρας τῶν ἄλλων καὶ εἰς ἀρχὰς, ἄνθρωποι φωνάζοντες ὅτι ἔθρεψαν μὲ ὑψηλὰς ἰδέας καὶ αἰσθήματα τὴν κοινωνίαν, ἄνθρωποι παρουσιαζόμενοι ὡς γίγαντες, πρὸς τοὺς ὁποίους ἄλλοι ἴσως δὲν δύνανται, κατ’ αὐτοὺς, νὰ καταμετρηθῶσιν· οἱ τοιοῦτοι, λέγω, νὰ ἔρχωνται ἤδη καὶ νὰ ζητοῦν τεσσαράκοντα ἡμέρας διὰ νὰ μελετήσωσι καὶ σκεφθῶσι περὶ κυβερνητικῆς τέχνης, τοῦτο — σᾶς τὸ ὁμολογῶ ἐν ὅλῃ τῇ εἰλικρινείᾳ — μ’ ἔκαμε ν’ ἀπορήσω. Καὶ τῷ ὄντι, πῶς ἠδυνάμην νὰ μὴ ἀπορήσω, ἀφοῦ μὲ τοσοῦτον ὄγκον ἐπαρουσιάζοντο ἐνώπιον ἡμῶν, καὶ τοσοῦτος πάταγος ἐγίνετο καὶ εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ εἴς τινα δημοσιογραφικὰ ὄργανα, ἀντάξια τῶν τοιούτων πολιτικῶν; — Τὸ λέγω ὅμως μὲ λύπην μου, κύριοι, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπέπρωτο νὰ ἴδῃ σήμερον, πράγματι, καὶ ἥρωας τοῦ Μιχαὴλ Κερβάντε ἀφοῦ μέχρι τοῦδε ἐγνώριζεν αὐτοὺς ἐκ τοῦ βιβλίου. Ἐλησμόνησαν δὲ οἱ οὕτως ἐγκαυχώμενοι καὶ μίαν γαλλικὴν παροιμίαν, ὅτι ὁ Βολταῖρος ἔχει μὲν πολὺ πνεῦμα, ἀλλ’ ὁ κόσμος ὅλος ἔχει πλειότερον πνεῦμα καὶ ἀπὸ τὸν Βολταῖρον. Ζητοῦν λοιπὸν, κύριοι, οἱ τοιοῦτοι ὑπέρτεροι ἄνδρες τὰς σαράντα αὐτὰς ἡμέρας διὰ νὰ σκεφθῶσι καὶ προετοιμασθῶσιν; Ἔχουν λοιπὸν ἀνάγκην νὰ μείνωσιν ἀκόμη εἰς τὴν Ἔρημον, ἤγουν εἰς τὸ στάδιον τῆς προετοιμασίας; Ἀλλ’ ἔπρεπεν οἱ τοιοῦτοι πρὸ πολλοῦ νὰ ᾖναι ἔξω τῆς Ἐρήμου καὶ ἤδη νὰ μᾶς εἰσάγωσιν εἰς τὴν γῆν τῆς Ἐπαγγελίας. Ἢ ζητοῦν ἴσως τὸ σαρανταήμερον αὐτὸ διὰ νὰ νηστεύσωσιν; ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ μερικὰ πράγματα, πιστεύω, τὰ ὁποῖα ἴσως καὶ ἡ νηστεία αὐτὴ δὲν δύναται νὰ τὰ ἐξαγνίσῃ. Προσπαθοῦν δὲ νὰ δικαιολογήσουν τὴν αἴτησίν των αὐτὴν διὰ τῆς ἐλεεινῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι τὰ οἰκονομικὰ πράγματα τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους. Ἀλλὰ τί μὲ τοῦτο; Οὐδεὶς βεβαίως δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι πρὸ πολλοῦ ἡ οἰκονομικὴ αὕτη κατάστασις εἶναι θλιβερωτάτη, εἶναι θέαμα οἰκτρὸν καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ διὰ τοὺς ξένους· καὶ εἰς τὴν ζωηρὰν παράστασιν τῆς οἰκονομικῆς ταύτης ἐλεεινότητος ἰδίως ἐνησχολήθησαν πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυπαρισσίας καὶ ὁ ἔντιμος σημερινὸς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, κύριοι, ἀφοῦ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἔλεγεν, ὅτι καὶ αὐτὸς πρὸ πολλοῦ ἐμελέτησε καὶ γνωρίζει, καὶ ὤφειλε τοῦτο πρὸ πολλοῦ νὰ τὸ πράξῃ, τὴν ἀθλιότητα τῆς οἰκονομικῆς ταύτης καταστάσεως, καὶ ἀφοῦ μάλιστα ἐπρόστρεξε διὰ νὰ λάβῃ βοήθειαν ἀπὸ τὰ φῶτά του καὶ τὴν πεῖράν του εἰς τὸν νῦν ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ὑπουργὸν, ὅστις ἐπὶ πολλὰ ἔτη, κατὰ καιροὺς, διεύθυνε τὰ οἰκονομικὰ πράγματα τῆς πατρίδος μας, ἐρωτῶ, κύριοι, πῶς καὶ οἱ δύω οὗτοι, μάλιστα δὲ ὁ τῶν Οἰκονομικῶν, ἂν καὶ ἐγνώριζον τὴν κατάστασιν αὐτὴν καὶ πρὸ πολλοῦ ἐζήτουν μάλιστα νὰ ἔλθουν καὶ τὴν διορθώσωσι, πῶς οἱ δύω, ἢ μᾶλλον τὸ ὑπουργεῖον, τολμᾷ σήμερον, καθ’ ἣν στιγμὴν εἰσέρχεται εἰς τὴν ἐξουσίαν, νὰ ζητῇ καιρὸν ἄλλον νὰ μελετήσῃ τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν καὶ ἀνεύρῃ τὴν δέουσαν θεραπείαν εἰς αὐτὰ, ἐνῷ πρὸ πολλοῦ ὤφειλε νὰ ᾖναι προητοιμασμένον καθ’ ὅλα; ὁ δὲ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὅστις ἔχει ὅρασιν καλὴν, ἰδίως εἰς τὰ οἰκονομικὰ, καὶ πεῖραν μεγάλην, πῶς νὰ καταδέχεται νὰ προτείνῃ τοιαύτην αἴτησιν, καὶ πῶς νὰ μὴ εἴπῃ ἀπ’ ἐναντίας πρὸς τὸν συνάδελφόν του κ. πρωθυπουργόν· ὄχι, δὲν πρέπει νὰ ζητήσωμεν, εἰς τὰς παρούσας μάλιστα τῆς πατρίδος περιστάσεις, οὔτε μιᾶς ἡμέρας διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς; Ἂν μᾶς ἐπρότεινον μόνον τὸ νὰ φέρουν ἀντὶ σήμερον, μετὰ δέκα πέντε ἡμέρας, τὸν προϋπολογισμὸν καὶ κανὲν ἄλλο ζήτημα, χωρὶς ὅμως νὰ διακόψῃ ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της, ἤθελον μὲν καὶ τότε ἀπορήσει, ἀλλὰ δὲν θὰ τὸ ἀπέκρουον. Ἀλλὰ νὰ ἔρχωνται καὶ νὰ μᾶς ζητοῦν νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας μας καὶ νὰ τοὺς δώσωμεν καιρὸν διὰ νὰ σκεφθῶσι καὶ μελετήσωσι καὶ προετοιμάσωσι τὸ κυβερνητικὸν σχέδιόν των αὐτοὶ, οἵτινες ἔτη ὁλόκληρα εἶχον καιρὸν διὰ τοῦτο, οἵτινες ἐκαυχῶντο ὅτι καὶ τὴν κατάστασίν μας καλλίτερον ἄλλων γνωρίζουσι καὶ καλλίτερον ἄλλων δύνανται καὶ εἶναι ἕτοιμοι νὰ κυβερνήσωσι τὸ Κράτος, τοῦτο, κύριοι, καὶ ν’ ἀπορῶ μὲ κάμνει καὶ τὴν πρότασίν των νὰ καταψηφίσω μὲ ἀναγκάζει. Οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, ὅσοι εἶναι πράγματι τοιοῦτοι, πρὶν ἢ ἔλθουν εἰς τὴν κυβέρνησιν, μελετοῦν καὶ γνωρίζουν καὶ σκέπτονται καὶ σχηματίζουν σχέδιον ἐν τῇ διανοίᾳ των κυβερνητικὸν εἰς ὅλους τοὺς κοινωνικοὺς κλάδους, καὶ ὅταν ἔλθωσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν, εἶναι κατὰ πάντα ἕτοιμοι, καὶ ἄλλο δὲν κάμνουν ἢ νὰ ἐφαρμόσουν τὸ σχέδιόν των ἐκεῖνο· πολὺ δὲ μᾶλλον, κύριοι, ὅσοι νομίζουν ἑαυτοὺς ὑπερτέρους, ὅσοι παρουσιάζονται μὲ ἰδέας μεγάλας, ὅσοι ἔχουν μάλιστα ἀξιώσεις νὰ κυβερνήσουν πολὺ καλλίτερον ἄλλων καὶ ζητοῦν μετὰ ζήλου καὶ ἀγῶνος τὴν ἐξουσίαν. Οἱ τοιοῦτοι, ἐρχόμενοι εἰς αὐτὴν, ὀφείλουν νὰ παρουσιασθῶσι καθ’ ὅλα ἕτοιμοι καὶ νὰ εἴπουν· ἰδοὺ τὸ πρόγραμμά μας, τὸ σχέδιόν μας, ὁ ὀργανισμός μας. Αἱ τοιαῦται ἀξιώσεις, ἡ ἀθλιότης τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως καὶ ἡ σημερινὴ πρότασις τῶν κ. ὑπουργῶν περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, μοῦ διεγείρουν, κύριοι, μίαν εἰκόνα, τὴν ὁποίαν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σχεδιαγραφήσω ἐνώπιόν σας. Γνωρίζετε, ὅτι ὑπάρχει ἕνας μέγας ἀσθενὴς ἐν τῇ Εὐρώπῃ, ὡς εἶχεν ὀνομάσει αὐτὸν ὁ μακαρίτης αὐτοκράτωρ τῆς Ῥωσσίας Νικόλαος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ὑπάρχει δυστυχῶς σήμερον ἕνας ἄλλος ἀσθενὴς, ὁ λαὸς τοῦ ἐλευθέρου Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ὁ ἀσθενὴς αὐτὸς πάσχει ἤδη ἀπὸ καιροῦ, διάφοροι δὲ ἰατροὶ περιτριγυρίζουσιν αὐτὸν, ὅλοι λέγουν, ὅτι γνωρίζουν τὴν ἀσθένειάν του, ὅλοι ἐπιζητοῦν νὰ τὸν θεραπεύσωσι καὶ καθεὶς διασαλπίζει, ὅτι ἔχει μέθοδον καλλιτέραν τοῦ ἄλλου. Μέχρι προχθὲς ἰατροί του ἦσαν αἱ δεῖνα ἐξοχότητες· (γέλως καὶ ἐπιδοκιμασίαι ἀπό τινα θεωρεῖα). Ἀλλ’ ὁ ἀσθενὴς πάσχει, βλέπει, ὅτι ἡ θεραπεία των δὲν εἶναι ἐπαρκὴς καὶ ὠφέλιμος. Προσκαλεῖ λοιπὸν ἄλλους. Ἔρχονται αἱ ἄλλαι ἐξοχότητες, (γέλως καὶ ἐπιδοκιμασίαι ἀπό τινα μέρη) οἱ ὁποῖοι ὅμως ὅλοι τριγυρίζουν πρὸ πολλοῦ τὸν ἀσθενῆ αὐτὸν, καὶ πρὸ πολλοῦ λέγουν, ὅτι ἐνόησαν τὸ πάθος του καὶ ἦσαν ἕτοιμοι πρὸ πολλοῦ νὰ τὸν θεραπεύσωσι καλλίτερα καὶ ταχύτερα τῶν ἄλλων, ἀρκεῖ μόνον νὰ τοὺς ἔκραζε. Προσκαλούμενοι δὲ, τί λέγουν πρὸς τὸν ἀσθενῆ, ὅστις πάσχει δεινότερον; Δότε μας καιρὸν, πέντε ὥρας, φερ’ εἰπεῖν, διὰ νὰ διαβάσωμεν τὰ ἰατροσόφια μας, νὰ εὕρωμεν τὰ φάρμακα καὶ νὰ ἴδωμεν πῶς πρέπει νὰ συνταχθοῦν αἱ συνταγαί! Ἀλλὰ τοιοῦτοι ἰατροὶ ὤφειλον νὰ ᾖναι ἕτοιμοι πρὸ καιροῦ καὶ μὲ συνταγὰς καὶ μὲ φάρμακα διὰ νὰ θεραπεύσωσι τὸν ἀσθενῆ, ὅταν παρ’ αὐτοῦ προσεκλήθησαν (ψιθυρισμοὶ ἀριστερόθεν). — Ἐγὼ, κύριοι, εἶμαι εἰλικρινὴς, θέλω νὰ ᾖμαι συνεπὴς· καὶ σᾶς τὸ ὁμολογῶ, οἱαδήποτε Κυβέρνησις ἔφερε σήμερον τὴν πρότασιν τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἐγὼ ἤθελον τὴν ἀποκρούσει καὶ τὴν καταδικάσει. — Μίαν ὅμως παρατήρησιν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ προσθέσω καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς δύω αὐτοὺς ἀσθενεῖς· ὑπάρχει μία διαφορὰ μεταξὺ των, καὶ εἶναι αὕτη· ὅτι τὸ μὲν πάθος τοῦ ἀσθενοῦς, τοῦ οὕτω χαρακτηρισθέντος ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Νικόλαον προῆλθεν ἀπὸ ἴδια αὑτοῦ ἐλαττώματα, ἀπὸ ἄκρον ἐγωϊσμὸν, ἀπὸ βίον ἐπιδρομικὸν καὶ ἀπὸ ἡδυπάθειαν καὶ ἀργίαν· ἐνῷ δυστυχῶς ἡ ἀσθένεια τοῦ Ἑλληνικοῦ τούτου λαοῦ εἶναι προϊὸν ὄχι ἰδίων αὑτοῦ ἐλαττωμάτων καὶ καταχρήσεων, ἀλλὰ προῆλθεν ἀπὸ τὸν ἐγωϊσμὸν, τὴν σκληρότητα, τὴν ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν καταδυνάστευσιν ὀλίγων μόνον ἀτόμων. Τί σημαίνει λοιπὸν, κύριοι, ἡ πρότασις αὕτη τοῦ ὑπουργείου περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς; Ἐκ τῶν πραγμάτων αὐτῶν καὶ μόνων ἐξάγεται ἡ ἀνικανότης αὐτοῦ, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀδυνατῶ νὰ τὸ πιστεύσω, ἢ ἄλλα σχέδια, σκοποὶ ἴσως γήϊνοι, εἰς τοὺς ὁποίους ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ἐπέμβω. Καὶ εἰς τὴν μίαν δὲ καὶ εἰς τὴν ἄλλην περίπτωσιν, φρονῶ, ὅτι ἢ δὲν ἔπρεπε νὰ δεχθῶσι τὸ πηδάλιον τῆς πολιτείας, ἢ ἔπρεπεν ὕστερον νὰ ἀποσυρθῶσι.

§79ΡΟΥΚΗΣ. Καὶ νὰ βάλωμεν τὸν ἑαυτόν σου.

§80ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς ἐμὲ δὲν περνοῦν αὐτὰ, κύριε Ῥούκη. Ἔχω πολὺ καθαρὸν τὸ μέτωπον καὶ αἱ προθέσεις μου εἶναι γνωσταί. — Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, σᾶς ἐρωτῶ ἐν τῇ συνειδήσει σας, εἰς τὰς σημερινὰς τῆς πατρίδος περιστάσεις μετὰ τόσα δεινὰ ἀτελεύτητα καὶ μεγάλα, δύναται ἄλλο νὰ ᾖναι παρὰ βλαπτική, δύναται νὰ ἐπιδοκιμασθῇ τοιαύτη πρότασις διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν μας, ἀφοῦ μάλιστα τέσσαρας περίπου ἤδη μῆνας δὲν ἐκάμαμεν τίποτε ἀφ’ ὅσα περιμένει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τὴν ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν εὐημερίαν του; Ὁ λαὸς πάσχει, ὅλοι τὸ γνωρίζετε, δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν εἴπητε. Ἂν λοιπὸν σήμερον, ἀφοῦ οὐδὲν ἐπράξαμεν ὑπὲρ τοῦ ἀναξιοπαθοῦντος λαοῦ, θελήσωμεν νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, φρονῶ, κύριοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς λιθοβολήσῃ.

§81Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς νὰ λιθοβολήσῃ (θόρυβος).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σέβεσθε; ἐνώπιον τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους νὰ λέγωνται αὐτά;

§83ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, Κύριε Μαυρομιχάλη, καὶ ἐμὲ, ἂν πράξω ἐναντίον τῆς συνειδήσεώς μου. Αὕτη εἶναι ἡ γνώμη μου. Σεῖς δὲ σεβασθῆτε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, ἂν θέλετε νὰ ἦσθε ἄξιοι ἐλευθερίας — Ἐπειδὴ λοιπὸν ἡ πρότασις αὕτη τοῦ Ὑπουργείου εἶναι βλαπτικὴ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, φρονῶ, ὅτι ἤθελον προδώσει καὶ τὴν πατρίδα μου καὶ ἐμαυτὸν, ἂν σήμερον ἐσιωποῦσα ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος. Αὕτη εἶναι ἡ πεποίθησίς μου. Παρατηρήσατε δὲ Κύριοι, ὅτι... (ψιθυρισμὸς καὶ θόρυβος ἔκ τινος ἀκροατηρίου.)

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί θόρυβος εἶναι αὐτός;

§85ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ ταράττεσθε. Ἐγὼ δὲν ταράττομαι.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πῶς νὰ μὴ ταράττωμαι; Ἀνέχεται ἡ Βουλὴ τὰ τοιαῦτα; (σηκόνονται ἀριστερόθεν τινὲς βουλευταί.)

§87Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἰς τὰς θέσεις σας, Κύριοι Βουλευταί.

§88ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ. (πρὸς τὸν Πρόεδρον.) Ἔχετε κανονισμὸν, τὸν ὁποῖον ποτὲ δὲν ἐφηρμόσατε. Ἐγκαλεῖτε δὲ πάντοτε τὴν Βουλὴν διὰ τὴν παράλειψιν τοῦ καθήκοντός σας (θόρυβος).

§89ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ ἀντίπαλοι δύνασθε νὰ μὲ ἀντικρούσετε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Δὲν πτοοῦμαι ἀπὸ τὰς διακοπάς σας. Καὶ σεῖς ὑπεστηρίξατε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, καὶ δὲν τὴν σέβεσθε, ὅταν δὲν σᾶς ἀρέσῃ· εἶναι δειλία..... (θόρυβος καὶ φιλονεικία μεταξὺ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, τί κάμνετε;

§91ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΚΑΙ ΔΥΟ ΑΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (πρὸς τὸν Πρόεδρον). Σεῖς τὰ κάμνετε... (θόρυβος μεταξὺ τῶν τε βουλευτῶν καὶ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§92ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸς δὲ τούτοις, Κύριοι, ἡ πρότασις αὕτη τοῦ ὑπουργείου ἔχει καὶ μίαν κακὴν συνέπειαν. Ὑποθέσατε μίαν στιγμὴν, ὅτι μετὰ τεσσαράκοντα μίαν ἡμέρας τὸ παρὸν ὑπουργεῖον ἀποσύρεται καὶ ἔρχεται ἓν ἄλλο· καὶ τὸ ἄλλο τοῦτο δύναται νὰ μᾶς ζητήσῃ διακοπὴν τεσσαράκοντα ἄλλων ἡμερῶν. Δυνάμεθα, σᾶς ἐρωτῶ, νὰ ἀρνηθῶμεν ἡμεῖς εἰς τὸ ἄλλο ἐκεῖνο τὴν νέαν διακοπήν; Ὄχι, βέβαια. Τότε λοιπὸν θὰ εἴπῃ, ὅτι ὁ ἐμπαιγμὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ θὰ ᾖναι ἀτελείωτος! Λοιπὸν πρὸς τί ἤλθομεν ἐδῶ; Κύριοι, πρέπει νὰ προσέξετε μὴ πάρωμεν ἀψήφιστα τὸ πρᾶγμα, καὶ μάλιστα ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, ἀπὸ τὰς ἀρχὰς τῆς ὁποίας ἐγὼ δὲν ἐξῆλθον. Δὲν πρέπει ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις νὰ πράξῃ ἀντίθετα πρὸς ὅσα ἐκήρυττε καὶ ἐδημοσίευε πρὸ πολλοῦ. Κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, οἱ ζητοῦντες νὰ κυβερνήσωσιν εἰς τὴν νέαν ταύτην ἐποχὴν ἐν Ἑλλάδι διὰ τοιούτων μέσων, δὲν δεικνύουν τὴν ὁποίαν ἐπεριμένομεν ἱκανότητα, οὐδὲ τὰς ἀποχρώσας ἐγγυήσεις, σήμερον μάλιστα, ὅτε εἶναι τοσοῦτον δειναὶ αἱ περιστάσεις τῆς πατρίδος. Δὲν πρέπει ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις νὰ γίνῃ ὄργανον τινῶν, ὅπως ἐκατηγόρει ἴσως ἄλλους, διότι ὁ λαὸς, τὸ ἔθνος εἶναι ὑπέρτερον παντὸς ἀτόμου, καὶ ἡ παραδοχὴ τῆς προτάσεως ταύτης εἶναι, κατ’ ἐμὲ, αὐτοκτονία τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Κύριοι, δὲν ἐπαγγέλλομαι, οὔτε ἐπηγγέλθην ποτὲ τὸν ῥήτορα. Ἀφίνω εἰς ἄλλους τὸ νὰ λαλοῦν μὲ τοὺς κανόνας τῆς ῥητορικῆς καὶ διαλεκτικῆς· ἀφίνω εἰς ἄλλους τὸ ὕψος τῆς σχολῆς τοῦ σοφιστοῦ Γοργίου. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ὡμίλησα πάντοτε μὲ τὴν καρδίαν, καὶ τίποτε περισσότερον. Καὶ ἀπορῶ, Κύριοι, πῶς ἡ εἰλικρινὴς αὕτη ἀγόρευσίς μου διήγειρε τοσοῦτον θόρυβον καὶ πάταγον, ὅστις ὅμως, πιστεύσατε, δὲν μὲ ταράττει, ἐν μέσῳ ἀνδρῶν, οἵτινες τοσοῦτον ἡρωϊκῶς ἐκήρυξαν καὶ ἐνομοθέτησαν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ὁ καιρὸς ἐπέρασε, καὶ ἡ Βουλὴ εἶναι ἀπηυδημένη, ἔρχομαι εἰς τὸ συμπέρασμά μου. Ἡ πρότασις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, εἰς τὰς σημερινὰς μάλιστα περιστάσεις, εἶναι ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις βλαπτικὴ εἰς τὸ ἔθνος, ἔχει συνεπείας κακὰς καὶ πρέπει ἡ Βουλὴ ν’ ἀποῤῥίψῃ αὐτὴν, ἰδίως δὲ ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, διὰ νὰ δώσῃ οὕτως ἓν μάθημα πρὸς τοὺς παραβάτας τῶν ἀρχῶν αὑτῆς, καὶ συνάμα ἓν παράδειγμα ἠθικοποιητικὸν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅστις ἀπηύδησε πλέον καὶ ἔπαθε τόσους χρόνους ἀπὸ τὰ ψεύδη καὶ τὴν ἀπάτην. Ὁ λαὸς σήμερον ζητεῖ ἠθικότητα, ἠθικότητα καὶ πάλιν ἠθικότητα. Ὁ πολὺς πόνος ἐξύπνησεν αὐτόν. Ναὶ, Κύριοι· τὸ κατ’ ἐμὲ, ἂν παρεδεχόμην τὴν πρότασιν αὐτὴν περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, θὰ ἐπρόδιδον τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἂν δὲ παρεδέχετο αὐτὴν ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, τοῦτο ἠδύνατο νὰ ᾖναι αὐτοχειρία τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις, Κύριοι, ὤφειλε νὰ σώσῃ διὰ τὸ μέλλον τὴν ὑψηλὴν ἰδέαν της.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης, ἀλλὰ νομίζω, παρῆλθε ἡ ὥρα· θέλετε δι’ αὔριον; Εἶναι ὁ Κύριος Κουμουνδοῦρος.

§94ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ἂν θέλετε, ἐξακολουθοῦμεν αὔριον· δὲν ἔχομεν ὅμως καμμίαν δυσκολίαν νὰ ἐξακολουθήσωμεν καὶ τώρα.

§95ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 5 παρὰ 20.)