1864.10.15

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 343.

Τῆς 15 Ὀκτωβρίου 1864.

(Πέμπτη.)

Ὥρα 1 Μ. Μ.

Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου κατέχει ὁ Ἀντιπρόεδρος Κ. Ἀντύπας.

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ τῆς Συνελεύσεως πλήρους γενομένης, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις. Ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ προσέξητε εἰς τὴν διασάφησιν τὴν ὁποίαν θὰ προκαλέσω, διότι εἶναι σπουδαιοτάτη. Μετὰ τὴν ἐπιψηφισθεῖσαν πρότασιν τοῦ Κ. Χρηστοπούλου, τὴν ἐγγραφεῖσαν εἰς τὸ Σύνταγμα περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐκλογῆς τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, ἡ ἐκλογὴ γίνεται ἄμεσος. Θέλω λοιπὸν νὰ μάθω, τὶ ἐνόησε μὲ τοῦτο ἡ Συνέλευσις· τὸ κατ’ ἐμὲ ἐνόησα, ὅτι, ὅπως κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἐπιψηφισθέντος προσωρινοῦ νόμου, ἐξηγήθη ἡ Συνέλευσις, οὕτω νομίζω καὶ ἐδῶ, ὅτι μὲ τὸ ἄμεσον ἐννοεῖται νὰ ἐκλέγηται ὁ δήμαρχος ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ τὸν λαόν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ ἐννοούσαμεν.

§4ΕΤΕΡΟΙ. Ἐννοούσαμεν τὸ νὰ ἐκλέγηται εἷς. Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν του ὁ Πρόεδρος Κ. Μεσσηνέζης.

§5ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Δὲν εἴπομεν χθὲς, οὔτε τὸ ἕνα οὔτε τὸ μισό· ἀμέσως θὰ εἰπῇ νὰ ἐκλέγῃ ὁ λαὸς κατ’ εὐθεῖαν, καὶ ὄχι ἕνα.

§6ΣΑΡΑΒΑΣ. Καὶ ἐγώ, Κύριοι, θέλω νὰ προκαλέσω τὴν ἀπὸ μέρους τῆς Συνελεύσεως ἐξήγησιν ἐπὶ ἑνὸς ἄλλου ἄρθρου ἀποφασισθέντος, διότι πολὺ ἐνδεχόμενον ἡ ἑρμηνεία του νὰ δώσῃ χώραν εἰς πολλὰς ἀμφισβητήσεις. Χθὲς ἀπεφασίσατε, ὅτι ὁ νόμος περὶ προσόντων τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων θέλει ψηφισθῆ ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν ὑπάρχῃ καιρὸς ἀνάλογος, ὥστε ὁ νόμος νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀπαγορεύεται τοῦτο;

§7ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§8ΣΑΡΑΒΑΣ. Αὐτὴν τὴν ἑρμηνείαν ἠθέλησα νὰ προκαλέσω ἀπὸ μέρους τῆς Συνελεύσεως, ὅτι δηλ. ἐὰν ὑπάρχῃ καιρὸς καὶ θέλησις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως τὸ ψηφισθὲν ἄρθρον δὲν εἶναι ἐμπόδιον εἰς τοῦτο.

§9ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε, Κύριοι, ὅτι προκειμένου λόγου περὶ τῶν πρακτικῶν, ἐὰν ἔχωσι καλῶς ἢ κακῶς, γίνεται ἀπόφασις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως μόνον περὶ τούτου· ὅταν γίνωνται ἀντιῤῥήσεις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν πρακτικὰ δὲν τηροῦνται· κατὰ συνέπειαν νομίζω, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν δύναται κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν πρακτικῶν νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνεπτύχθη καὶ περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἐπροκλήθη χθὲς ἀπόφασις· ἀλλ’ ἐκ τούτου δὲν ἕπεται, ὅτι ἐμποδίζεται ἡ Συνέλευσις μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως νὰ κάμῃ ὁποιανδήποτε ἀπόφασιν. Ἀλλ’ ἤδη, προκειμένου λόγου περὶ τῶν πρακτικῶν, δὲν δύναμαι νὰ προκαλέσω οὐδεμίαν ἀπόφασιν, ἀλλὰ θὰ θέσω τὸ ζήτημα, ἐὰν ἔχωσι καλῶς τὰ πρακτικὰ ἢ ὄχι. Ὁ δὲ Κ. Κατσικαπῆς μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν τῶν πρακτικῶν, δύναται νὰ φέρῃ τὴν πρότασίν του.

§11ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν εἶναι πρότασις νέα. Ἡ ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν ἐζήτησεν ὁ Κ. Κατσικαπῆς, στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἐκφράσεως τῆς Συνελεύσεως, ἥτις λέγει, ὅτι ἡ ἐκλογὴ τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν εἶναι καθολικὴ καὶ δι’ ἀμέσου ψηφοφορίας. Ἡ ἄμεσος ψηφοφορία ὑποτίθεται, ὅτι προέρχεται ἀπὸ τὸν λαόν· ὁ λαὸς δὲν θὰ ἐκλέξῃ βέβαια, εἰμὴ ἕνα.

§12ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἐννοεῖται αὐτό.

§13ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Τὸ θέλετε; κάμετε νέαν πρότασιν.

§14ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅλοι ἐννοούσαμεν χθὲς ἀναμφιβόλως ἕνα.

§15ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἤθελον νὰ κάμω παρατηρήσεις τινὰς καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ σύστημα τῆς ψηφοφορίας, τὸ ὁποῖον θεωρῶ ἀνεκτέλεστον.

§16ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις διϊσχυρίζεται, ὅτι χθὲς ἐξέφερε τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὁποίαν σήμερον ἀναφέρει περὶ τῆς ἐννοίας τῆς λέξεως ἄμεσος, ἐννοεῖται, ὅτι θὰ σημειωθῇ εἰς τὸ χθεσινὸν πρακτικόν· ἐὰν εἰπῇ, ὅτι σήμερον θέλει τὴν ἀρχὴν αὐτὴν, θὰ τεθῇ εἰς τὸ σημερινὸν πρακτικόν.

§17ΚΑΛΟΣ. Ὅταν συνεζητεῖτο ὁ νόμος περὶ δημοτικῶν ἐκλογῶν δὲν ἤμην ἐναντίος τῶν 3, διότι ἐθεώρουν, ὅτι ἠδύναντο νὰ ὑπάρχωσιν εἰς τοὺς 3 ἐγγυήσεις περισσότεραι· ἀλλὰ σήμερον μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, εἷς θεωρεῖται, ὅτι πρέπει νὰ ἐκλέγηται· ἀλλ’ ἀπορῶ πῶς ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις ἔπρεπε μᾶλλον νὰ κήδεται τῶν συμφερόντων τοῦ Βασιλέως, εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν ὑπεστήριξε τὸν ἕνα (θόρυβος).

§18Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ὁ Κύριος Καλὸς, Κ. Πρόεδρε, ἀπηύθυνε παρατηρήσεις ἐπὶ τῆς ἐξηγήσεως, τὴν ὁποίαν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος ἔδωκεν· ἐπειδὴ εἶμαι μέλος τῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὅτι ἡ ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος ἔδωσεν, εἶναι γνώμη ἀτομικὴ αὐτοῦ.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ πρῶτον, Κύριοι, θὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν τὰ πρακτικὰ ἔχωσι καλῶς· καὶ δεύτερον ἂν παραδέχηται κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Κατσικαπῆ, ὅτι ἡ Συνέλευσις ψηφίσασα χθὲς τὸ ἄρθρον περὶ δημοτικῶν ἐκλογῶν, ἐννοεῖ, ὅτι εἷς καὶ μόνος θὰ ᾖναι ὁ δήμαρχος ὁ ἐκλεχθησόμενος.

§20ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι τὰ πρακτικὰ ἔχουσι καλῶς νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. Δεύτερον ζήτημα. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐπιψηφίσασα χθὲς τὸ σχετικὸν περὶ δημοτικῶν ἐκλογῶν ἄρθρον ἐννόει, ὅτι ὁ ἐκλεχθησόμενος ὡς δήμαρχος πρέπει νὰ ᾖναι εἷς καὶ μόνος, νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. —Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπειδὴ βλέπω μὲ ἄφατον τῆς ψυχῆς μου ἀγαλλίασιν, ὅτι ἡ Συνέλευσις σπεύδει εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν ἔργων της, διὰ νὰ μὴ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς παρεξηγήσεις, ἀνταποκρινομένη οὕτω συγχρόνως καὶ εἰς τὴν ὑψηλὴν ἀποστολήν της, καὶ ἐπειδὴ ἔχομεν πολλὰ ἀντικείμενα, περὶ τῶν ὁποίων ἡ Συνέλευσις ἐὰν ἔχῃ τὸν ὑλικὸν καιρὸν, δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἔχει τὴν ἐπιθυμίαν νὰ προνοήσῃ, διὰ τοῦτο τολμῶ νὰ παρακαλέσω τοὺς πληρεξουσίους τοῦ λοιποῦ νὰ ᾖναι ὀλίγον ἀκριβέστεροι, καθόσον ἀποβλέπει τὴν ὥραν τῶν συνεδριάσεων· νὰ μὴ συνερχώμεθα ἐναντίον τῆς ἀποφάσεώς μας τὴν 1 Μ. Μ. ἀλλ’ εἰς τὰς 10 Π. Μ. τοὐλάχιστον.

§22ΠΟΛΛΟΙ. Εἰς τὰς 10.

§23ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπειδὴ εἰς τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως πολλάκις ἀναχωροῦμεν, χωρὶς νὰ προφθάσωμεν νὰ ὁρίσωμεν ἡμερησίαν διάταξιν, μετὰ τὸ Σύνταγμα, ἐὰν δὲν πρόκηται νὰ συζητηθῇ τὸ περὶ διαγγέλματος, ἤθελα παρακαλέσει τὴν Συνέλευσιν νὰ θεωρήσῃ ὡς λίαν κατεπείγουσαν τὴν ὑπόθεσιν περὶ τῆς Κωπαΐδος, διότι διάφοροι ἄνθρωποι μὲ βιάζουν.

§24ΠΕΤΡΙΝΟΣ. Καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι τὸ ἠθικὸν συμφέρον τοῦ ἔθνους πρέπει νὰ ᾖναι προτιμώτερον τοῦ ὑλικοῦ, τὸ ἠθικὸν ἀπαιτεῖ ὥστε μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος νὰ προβῶμεν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς νόμους.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλεται σχέδιον περὶ ἐκλογικοῦ νόμου, προερχόμενον ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νόμων· εἶναι περιττὸν ν’ ἀναγνωσθῇ.

§26ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα· νὰ τυπωθῇ.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν φέρει τὰς ὑπογραφὰς ὅλων.

§28ΠΟΛΛΟΙ. Ἀδιάφορον.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλεται πρότασις τοῦ ὑπουργοῦ καὶ πληρεξουσίου Κ. Σωτηροπούλου. «Διὰ τὴν ὑπογραφὴν καὶ τὸν ἔλεγχον τῶν ἐκδιδομένων καὶ ἐξαργυρουμένων ἐντόκων γραμματίων τοῦ δημοσίου (bons de tresor) κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ὑπὸ στοιχεῖον ΛΑ. ἀπὸ 3 Φεβρουαρίου ε. ε. νόμου ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀντικαταστήσῃ τὸ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ ἰδίου νόμου ἀναφερόμενον μέλος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως δι’ ἑνὸς μέλους τοῦ ἐλεγκτικοῦ συνεδρίου, διοριζομένου διὰ Β. Διατάγματος.» Νομίζω, ὅτι εἶναι κατεπείγουσα. Θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ συζητηθῇ εἰς μίαν τῶν προσεχῶν συνεδριάσεων.

§30ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶχε διορίσει ἓν τῶν μελῶν της διὰ νὰ προσυπογράφῃ τὰ ἔντοκα γραμμάτια, τὸν Κ. Μελᾶν. Ἐπειδὴ ἡ Συνέλευσις τελειώνει ἐντὸς ὀλίγου, διὰ τοῦτο πρέπει ν’ ἀναθέσῃ τὸ ἔργον τοῦτο εἰς ἕνα ἄλλον. — Ὑποβάλλεται ἡ πρότασις τῶν πληρεξουσίων Ἀννίνων. 1) Ἅπαντες οἱ ὑπάλληλοι τοῦ Κράτους μετὰ τριετίαν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Συντάγματος ἀποκαθίστανται ἰσόβιοι καὶ οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν δύναται νὰ παυθῇ ἄνευ δικαστικῆς ἀποφάσεως, ἐξαιρουμένων τῶν διοικητικῶν ὑπαλλήλων. 2) Εἰδικὸς νόμος προσδιορίσει τὰ προσόντα καὶ τὰ καθήκοντα ἑνὸς ἑκάστου καὶ κανονισθῶσιν αἱ μεταθέσεις. Ποίαν ἡμέραν ὁρίζουσι διὰ τὴν ἀνάπτυξιν;

§32Β. ΑΝΝΙΝΟΣ. Μετὰ τὸ Σύνταγμα.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἑτέρα πρότασις τῶν αὐτῶν πληρεξουσίων. «Πρότασις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 108. Μετὰ παρέλευσιν 5 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Συντάγματος τούτου δύναται νὰ ἀναθεωρηθῇ ἐξ ὁλοκλήρου, ἂν ζητηθῇ ἀπὸ τὰ ¾ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς εἰς δύω ἐπανειλημμένας συνόδους, δύνανται δὲ νὰ ἀναθεωρηθῶσι διατάξεις ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν μετὰ παρέλευσιν διετίας, ἐὰν τὸ ἀποφασίσωσιν εἰς δύω ἐπανειλημμένας συνόδους τὰ ⅔ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς.» Θέλει ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν σημερινὴν συζήτησιν. Πρότασις τοῦ Κ. Βαλτινοῦ ἀφορῶσα τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον «ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ παρόντος Συντάγματος ἢ ἁπλῶς διατάξεων τινῶν αὐτοῦ μόνον μετὰ παρέλευσιν 30 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ, βεβαιωθείσης τῆς ἀνάγκης ταύτης προσηκόντως.» Πρότασις διαφόρων πληρεξουσίων. «Συσταίνεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν στενῶς ὁ πολίτης Κατσικογιάννης, ὅστις ἦτο εἷς τῶν ἐξορίστων τῆς Ναυπλιακῆς ἐπαναστάσεως ὅπως ἀνταμειφθῇ προσηκόντως.»

§34ΠΟΛΛΟΙ. Μετὰ τὸ Σύνταγμα.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὸ ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως, εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ 106 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Πρῶτος ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Καλός.

§36ΚΑΛΟΣ. Κύριοι! Ἡ ἡμέρα αὕτη ἔπρεπε νὰ ᾖναι ἡμέρα χαρᾶς καὶ ἀγαλλιάσεως καὶ τὰ πρόσωπα πάντων νὰ ὦσι φαιδρά· καὶ ὅμως ἐὰν ξένος τις τῶν παθῶν καὶ συμπαθειῶν μας ῥίψῃ βλέμμα ἐντὸς μὲν τοῦ περιβόλου αὐτοῦ τῆς Συνελεύσεως θέλει ἰδεῖ τὴν κατήφειαν καταλαβοῦσαν πάντας, ἐκτὸς δὲ θέλει ἰδεῖ νέφος μαῦρον καταλαβὸν τὸν ὁρίζοντα.

§37ΠΟΛΛΟΙ. Τί εἶναι αὐτά; (θόρυβος).

§38ΚΑΛΟΣ. Μὴ ταράττεσθε, Κύριοι, τοιαῦτα εἶναι τὰ πράγματα. Βεβαίως ἔπρεπεν ἡ Συνέλευσις περατόνουσα τὸ ἔργον της, καὶ παραδίδουσα αὐτὸ εἰς τὰς ἐπερχομένας γενεὰς νὰ ἀγάλλεται, καὶ ὅμως τοῦτο δὲν ὑπάρχει· ἡ κατήφεια, ἡ ἀβεβαιότης περὶ τοῦ μέλλοντος, κατέχει πάντας· ἐρωτήσατε τὴν συνείδησίν σας· ἑνὸς ἀτόπου δοθέντος, μυρία κακὰ ἕπονται, εἶναι λόγιον, τὸ ὁποῖον δὲν σφάλλει. Ἡ συντάξασα τὸ σχέδιον ἐπιτροπή σας ἐθεώρησε, κατὰ πλειονοψηφίαν, ἀναγκαίαν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἀνέτρεξεν ἵνα εὕρῃ τὸν τρόπον τῆς ἀναθεωρήσεως, εἰς τὸ Βελγικὸν ἢ μᾶλλον εἰς τὸ δημοκρατικὸν Σύνταγμα τῆς Γαλλίας τοῦ 1848. Διατὶ τάχα ἡ Συνέλευσις ἐκείνη ἐκήρυξε τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἀναγκαίαν; νὰ σᾶς τὸ εἴπω, διότι ἴσως ἄλλοι παραμορφώσωσι τὰ γεγονότα, τὴν ὕπαρξιν ἐκείνου τοῦ πολιτεύματος. Τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο εἶναι δημοκρατικόν. Ἡ Συντακτικὴ ἐκείνη Συνέλευσις οὐδέποτε μετέβαλλε τὸν χαρακτῆρά της, ἔμενεν ἐσαεὶ ὡς τοιαύτη· δὲν εἶχε φόβον ἁρπαγῆς τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ παρ’ ἄλλης ἐξουσίας. Ὁ πρόεδρος τῆς δημοκρατίας ἐκείνης ἦτο πάντοτε ἐκλεκτὸς τοῦ ἔθνους, καὶ ὅταν ὁ πρῶτος ἄρχων ἑνὸς ἔθνους ἔρχεται δι’ ἐκλογῆς ὡς βασιλεὺς ἢ πρόεδρος, ἴσως εἶναι συγκεχωρημένον νὰ ἀναθεωρῶνται τὰ πολιτεύματα· ὅταν ὅμως ὁ ἡγεμὼν ἐκλεχθῇ παρὰ τοῦ λαοῦ, εἴτε παρ’ ἄλλου σώματος, ὡς παρ’ ἡμῖν, καὶ λάβῃ τὸ σκῆπτρον διαδοχικῶς, τότε δὲν ἐπιτρέπεται, διὰ νομοθετικῆς πράξεως, ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος. Καθιέρωσεν ἡ ἐπιτροπή σας τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναθεωρήσεως, ἀλλὰ τὴν περιέβαλε μὲ ἐγγυήσεις τινας, τὴν κατέστησε τοιουτοτρόπως ἥσυχον καὶ τὴν ἐξησφάλισεν ἀπέναντι τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος. Ἀλλ’ οἱ συντάκται τῶν τροπολογιῶν, ξένοι κατ’ ἐμὲ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, καὶ ἄμοιροι συνταγματικῆς διοικήσεως, ἀνέτρεψαν ὅ,τι σεῖς θέλετε νὰ παραδώσητε εἰς τὰς μελλούσας γενεὰς διὰ τοῦ κατόπιν ἄρθρ. «ἡ τήρησις τοῦ παρόντος συντάγματος ἀφιεροῦται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνω». Διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως δὲν τὸ ἀφιεροῦν εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων, ἀλλ’ εἰς τὰς Βουλάς. Δὲν ζητοῦν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἀπὸ τὸ ἔθνος, ἀλλ’ ἀπὸ ἀνθρώπους ἐκλεχθέντας μόνον νὰ νομοθετήσωσι. Δὲν ἔθεσαν οὔτε χρόνον ὡρισμένον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἢ πέραν τοῦ ὁποίου νὰ ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις. Χθὲς ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν σᾶς ἔδωκεν ἐξήγησιν· ἀλλά, Κ. ὑπουργέ, ἂν σήμερον εἶσαι αὔριον δὲν θὰ εἶσαι· ἐκεῖνος ὅστις ἔλθῃ κατόπιν σοῦ θέλει ἐφαρμόσει τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος κατὰ τὸ γράμμα. Καθὼς ἠξεύρετε ἡ περίοδος δὲν ἔχει ἔκτασιν, συντέμνεται ὁ χρόνος αὐτῆς διὰ τῆς διαλύσεως. Ὅταν λοιπόν, Κύριοι, ἔχετε αὐτὸ τὸ φάσγανον, τὸ ὁποῖον κόπτει τὸν βίον τῆς Βουλῆς, θέλετε νὰ καθιερώσητε τὸ ἐπιβλαβὲς τοῦτο δικαίωμα ἐντὸς δύω περιόδων ἀγνώστου χρόνου; Ἀμφότεραι αἱ περίοδοι δύναται νὰ λήξωσιν ἐντὸς ἑνὸς καὶ μόνου ἔτους, διότι κατὰ τὰ προνόμια τοῦ Βασιλέως διαλύεται μία Βουλή, ἡ δὲ διάλυσις κλείει τὴν περίοδον· καλεῖται δευτέρα Βουλή, διαλύεται καὶ αὕτη ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ ἔτους. Ἔρχεται τότε τρίτη Βουλή, ἥτις ἀποφαίνεται περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως· διαλύεται καὶ αὐτὴ καὶ ἔρχεται Δʹ. Βουλή, ἥτις μεταβάλλει τὸ Σύνταγμα, καὶ οὕτω ἔχετε διὰ τῆς Βουλῆς, κατὰ τὸ σχέδιον των ὑπουργῶν, τὴν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος. Πρὸς τὶ λοιπὸν ἡ ἀφιέρωσις τοῦ συντάγματος εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων; Ἐνδέχεται νὰ μὲ εἴπωσιν οἱ τὰ ἐναντία δοξάζοντες ὅτι, ὅταν ἓν σύστημα κακόηθες ἐπικρατήσῃ εἰς ἕνα τόπον, τὸ σύστημα τοῦτο πρέπει ἐσαεὶ νὰ μένῃ; ἀπαντῶ ὄχι. Τὸ δικαίωμα, Κύριοι, νὰ ἀνατρέψῃ τὸ κακὸν πολίτευμα τὸ ἔχει μόνος ὁ λαός· ὁ λαὸς δὲν εἶναι ποίμνιον, τὸ ὁποῖον ἄγεται καὶ φέρεται ὑπὸ τοῦ ποιμένος ὅπου ἂν θέλῃ οὗτος. Τὸ ἔνστικτον, ὅπερ φέρει τὸν ἄνθρωπον εἰς τὸ εὖ εἶναι αὐτοῦ, θέλει τὸν καθοδηγήσει εἰς τὸ νὰ καταστρέψῃ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον θεωρεῖται ἐπιβλαβὲς καὶ πρόσκομμα εἰς τὴν προαγωγήν του. Τὸ κράτος μόνον εἶναι κύριον νὰ κανονίζῃ τὸν τύπον τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δὲ ἐντολὴ τὴν ὁποίαν δίδει εἰς τὸν Βασιλέα καὶ τὴν κυβέρνησιν δὲν εἶναι ἐγκατάλειψις τῆς κυριαρχίας του, διότι ἡ ἐμπιστοσύνη δύναται νὰ ἐκλείψῃ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμήν, ἑπομένως ὁ λαὸς ἔχει τὴν πρωτοβουλίαν καὶ εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὴν τοῦ πολιτεύματος. Οἱ ἡγεμόνες ἠμποροῦν νὰ κάμουν ἔκκλησιν εἰς τὸν λαὸν περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἡ πρᾶξίς των αὕτη θεωρεῖται ὡς ὑφαρπαγὴ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ, καὶ ἐν περιπτώσει μὲν ἐπιτυχίας στέφεται, ἐν περιπτώσει δὲ ἀποτυχίας τοὺς φέρει ἢ εἰς τὴν ἐξορίαν ἢ εἰς τὴν λαιμητόμον. Ἂν ἀνατρέξετε εἰς τὴν ἱστορίαν καὶ πρὸ πάντων τῆς Ἀγγλίας, θέλετε ἰδεῖ ὅτι, ὅσοι παρέβησαν τοὺς ὅρκους των ἢ ἐζήτησαν νὰ μεταβάλωσι τὸ πολίτευμα, ἢ ὑπεχρεώθησαν νὰ ὑποχωρήσωσιν, ἢ ἐφυγαδεύθησαν, ἢ ἐστάλησαν εἰς την λαιμητόμον. Ἀπὸ τοῦ 1215 ὁ Ἰωάννης ὁ ἀκτήμων ἔδωκεν, ἢ μᾶλλον ὑπεχρεώθη νὰ δώσῃ τὸν μέγαν χάρτην· ὁ χάρτης ἐκεῖνος συνέκειτο ἐξ 66 ἄρθρων, ἐξ ὧν τὰ 15 ἀφωροῦσαν τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ· δὲν ἔμεινε πιστὸς εἰς τὸν ὅρκον του, τὸν παρέβη δυνάμει ἐντολῆς τοῦ Πάπα, δι’ ἧς τὸν ἀπέλυε τῶν συνεπειῶν αὐτοῦ. Τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος δὲν ἔμεινεν ἥσυχον, καὶ ἐπὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ καὶ τοῦ κατόπιν· κατὰ δὲ τὸ 1258 ἠνάγκασεν Ἐδουάρδον τὸν Γʹ. νὰ ἐπαναφέρῃ εἰς ἰσχὺν τὸ Σύνταγμα τοῦ 1215. Πάλιν παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, καὶ τὸ 1264 φυλακίζεται ὁ Ἐῤῥῖκος Γʹ. δραπετεύει οὗτος τὸ 1265 καὶ ἐπανέρχεται ὑποχρεωθεὶς νὰ ὁρκισθῇ εἰς τὴν τήρησιν τοῦ Μεγάλου Χάρτου. Ἄλλος ἡγεμὼν, ὁ Ἐδουάρδος, παραβιάζει πάλιν τὸ Σύνταγμα καὶ τὸ 1298 ἀναγκάζεται νὰ ὀμόσῃ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ Χάρτου· Τέλος ἐπῆλθεν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1640, ἥτις διήρκεσε μέχρι τοῦ 1688 σχεδὸν, καὶ καθιέρωσε τὰ δικαιώματα τοῦ κοινοβουλίου, ὅσα εἶχεν ἀποκτήσει διὰ τοῦ χάρτου καὶ τῶν ἐθίμων. Ὅτε δὲ κατὰ τὸ 1688 προσηνέχθη τὸ στέμμα εἰς τὸν Γουλιέλμον, οὗτος, κατὰ τὴν 24 Φεβρουαρίου 1639, καθιέρωσε τὸν νόμον περὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἀγγλικοῦ ἔθνους. Ἀπὸ τοῦ 1689 καὶ ἐντεῦθεν ἡ Ἀγγλία ἔμεινεν εἰς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας καθιέρωσεν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1640· ἔκτοτε δὲ καὶ μέχρι σήμερον μία καὶ μόνη ἐπαρουσιάσθη πρᾶξις τοῦ κοινοβουλίου συντακτικὴ καὶ οὐχὶ ἀναθεωρήσεως, ἡ περὶ ἀναμορφώσεως τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος κατὰ τὸ 1832. Βλέπετε ὅτι εἰς τὸ Κράτος ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον αἱ ἐλευθερίαι ἐστερεώθησαν, εἰς τὸ ὁποῖον τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ εἶναι σεβαστὰ, διότι ἀπεκτήθησαν δι’ αἱμάτων, διότι ἀπεκτήθησαν δι’ ἀγώνων, ἀπεκτήθησαν δι’ ἐξοστρακισμῶν, ἀπεκτήθησαν διὰ καρατομήσεων, δὲν καθιερώθη ἡ ἀναθεώρησις ὡς ζητεῖται παρ’ ἡμῖν· ποῦ λοιπὸν ἀπαντᾶται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος;

§39ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ. Εἰς τὸ Βελγικόν.

§40ΚΑΛΟΣ. Μία φωνὴ μοὶ λέγει εἰς τὸ Βελγικὸν, ὄχι λέγω, διότι ὅπως διετυπώθη ἀπαντᾶται εἰς μόνην τὴν Γαλλίαν τοῦ 1848, καὶ δὲν συμφέρει νὰ δεχθῶμεν ἡμεῖς ταύτην. Παρ’ ἡμῖν, Κύριοι, ἂν θελήσετε νὰ θέσητε τὸ πολίτευμα εἰς ἀναθεώρησιν, εἰς μάτην κάθησθε ἐνταῦθα, εἰς μάτην ψηφίζετε Σύνταγμα. Ἀφήσατε τὸν Βασιλέα νὰ κυβερνᾷ μετὰ τῶν Βουλῶν διὰ νόμων ἁπλῶν, ἢ κάλλιον, δότε αὐτῷ τὴν ἐξουσίαν νὰ νομοθετῇ μόνος διὰ τὴν πρόοδον τοῦ Ἔθνους, ὡς λέγουσί τινες.

§41ΛΟΥΖΗΣ. Ἴσως θὰ ἦτο τὸ ὀρθώτερον.

§42ΚΑΛΟΣ. Ἐκεῖ, Κύριε Λούζη, ἔτεινε ὁ σκοπὸς τοῦ συντάκτου αὐτοῦ τοῦ σχεδίου, καὶ ἂν δὲν τὸ πιστεύετε σήμερον, θὰ τὸ πιστεύσετε αὔριον· ἐκεῖ τείνουν καὶ ἄλλων οἱ σκοποὶ, ἵνα τὸ ἔθνος τὸ εἴπῃ κάτω ἡ βουλὴ, ζήτω τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας· ἂς ἁπλοποιηθῇ ἡ διοίκησις· διότι τότε θὰ εὐδαιμονήσῃ τὸ ἔθνος καὶ θὰ ὁδηγηθῇ εἰς τὸ μέλλον του· ἀλλὰ ταῦτα πάντα, Κύριοι, εἶναι μία χείμαιρα. Ἐὰν ἀποδεχθῆτε τὴν πρότασιν τῶν ὑπουργῶν καταστρέφετε τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, διότι ἐὰν σεῖς σήμερον, ἐκλεχθέντες κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως οὔσης ἔργον, πολλῶν ἐτῶν, καὶ οὐχὶ μιᾶς ἡμέρας, διότι τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος διεμαρτυρήθη κατὰ τῆς ξενοκρατείας, κατὰ τῆς ἁρπαγῆς τῶν ἐλευθεριῶν του καὶ μετὰ 7 ἐπαναστάσεις ἐπέτυχε τέλος καὶ καθιέρωσε, τὰ ὅσα ἔχετε πρὸ ὀφθαλμῶν, ἀφοῦ λέγω, σεῖς ὑποχωρεῖτε, εἶναι πιστευτὸν ὅτι δὲν θέλουσιν ὑποχωρήσει Βουλευταὶ εἰς θελήσεις ἐχθρικὰς τῶν ἐλευθεριῶν; Ἐνδέχεται τοῦτο νὰ γίνῃ, ἀλλ’ ἐπ’ ὀλίγον θὰ διαρκέσει· ὁ λαὸς θὰ ἐξεγερθῇ καὶ κλονισμὸς ἐπελεύσεται. Σᾶς λέγω ἐγώ, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχω ἐπαρχίαν, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἀπερχομένη εἰς τὰ ἴδια ἀντὶ νὰ διαχύσῃ τὴν χαρὰν εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ νὰ αὐξήσῃ τὴν πρὸς τὸν Βασιλέα ἀγάπην, θέλει μεταφέρει τὰ πάθη, τὴν δυσπιστίαν καὶ τὸ μῖσος. Καθιεροῦντες τὴν ἀναθεώρησιν πιστεύετε ὅτι θέλομεν ἔχει πολίτευμα ἐλεύθερον, πολίτευμα τὸ ὁποῖον νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἐπιθυμίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; ὄχι, διότι μετ’ ὀλίγον τὸ πολίτευμά μας καθίσταται χάρτης ἁπλοῦς, μεταβαλλόμενος ἑκάστοτε κατὰ τὰς διαθέσεις τοῦ Ἡγεμόνος καὶ τῶν συμβούλων του.

§43ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ ΕΠΤΑΝΗΣΙΟΣ. Ἂς τὸν μεταβάλλῃ.

§44ΚΑΛΟΣ. Ἂς τὸν μεταβάλῃ, λέγεις, ἀλλὰ δὲν γνωρίζεις ποία εἶναι ἡ Πατρίς μας· εἶπας μὲν Ἕλλην τὴν καταγωγὴν, ἀλλὰ δὲν ἀνήκεις εἰς τὰς ἐπαρχίας τῆς πρὸ τῆς ἑνώσεως Ἑλλάδος, ἂν καὶ ἡ ἰδιαιτέρα πατρίς σου ἡ Κεφαλληνία ἀντέστη κατὰ τῆς ξενοκρατίας· ἂν οὕτω πράττῃ βεβαιώθητι καὶ σὺ καὶ πᾶς ἄλλος ὅτι θέλει προκαλεῖ κλονισμοὺς καὶ καταστροφὰς, καὶ ταῦτα ὀφείλομεν ν’ ἀπομακρύνωμεν. Σᾶς λέγω λοιπὸν, ὅτι δὲν ἔχετε πολίτευμα, καὶ εἶναι περιττὸν νὰ ἀναγράψητε εἰς τὸν χάρτην ὅτι ἀφιεροῦται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων. Ἂν ἀναγράψητε τὴν ἀναθεώρησιν καταστρέφετε τὸ μέλλον τοῦ τόπου, καταστρέφετε τὴν Βασιλείαν· ἄφετε ἐλεύθερον τὸν λαὸν, ἂν ἴδῃ αὔριον ἀκόμη ὅτι τὸ καθιερωθὲν Πολίτευμα εἶναι κακὸν, καθὼς καὶ ὅτι ὁ Ἡγεμὼν εἶναι κακὸς, νὰ πράξῃ ὅ,τι ἂν θέλῃ· αὐτὸς μόνος εἶναι κυρίαρχος καὶ οὐχὶ οἱ ἐκλεχθέντες ἵνα νομοθετῶσιν. Ἴσως εἶναι ἡ τελευταία ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποίαν ἀγορεύω, καὶ ὤφειλον νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου, ὤφειλον νὰ ἐκφέρω, ἀπερχόμενος, τοὺς λόγους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἡ συνείδησίς μου μοὶ ὑπηγόρευσε, διότι δὲν ἐπιθυμῶ, ὡς δὲν ἐπιθυμεῖ καὶ τὸ ἔθνος, νὰ καταστραφῇ τὸ Πολίτευμα, νὰ ἐξασθενήσῃ ἡ Βασιλεία καὶ νὰ παραδώσωμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν οὐχὶ χάρτην ἀπαραβίαστον καὶ ἀμετάβλητον, ἀλλ’ ἁπλᾶ διατάγματα, μεταβλητέα καθ’ ἑκάστην.

§45Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργ. ἐξωτερ.). Ἡ ἀγόρευσις τοῦ Κ. Καλοῦ εἶχε δύο μέρη, πρῶτον τὸ μέρος τῆς δραματικῆς διηγήσεως· τῷ ὄντι ἡ ἀφήγησις τῆς Ἀγγλικῆς ἱστορίας εἶχε τὸ δραματικὸν, αἱ δὲ δραματικαὶ διηγήσεις, ἐννοεῖτε, Κύριοι, πόσον γοητεύουν τοὺς ἀκούοντας, ὅταν μάλιστα οὗτοι ὦσι κάτοικοι μεσημβρινῶν κλιμάτων· εἶχε δὲ καὶ δεύτερον μέρος, συγκινητικὸν, τὸ ὁποῖον παρίστα λόγους ἐκπεμπομένους ἀπὸ τὴν καρδίαν του, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ μέρους ὀφείλω νὰ φέρω ὀλίγας σκέψεις, πρὸ τούτου ὅμως ἵνα προλάβω πᾶσαν παρεξήγησιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τείνουσιν πάντοτε πρὸς τὰς παρεξηγήσεις, παρατηρῶ αὐτοῖς ὅτι ἐδείχθην πάντοτε σεβόμενος τὰς πεποιθήσεις τῶν ἄλλων· ἑπομένως τοὺς λόγους τοῦ Κ. Καλοῦ ἐκλαμβάνω ὡς λόγους προερχομένους ἀπὸ τὴν καρδίαν του, τὸν τιμῶ, διότι ὁμιλεῖ μὲ θάῤῥος ἀνδρὸς πεποιθότος, ἀλλ’ ἐναντίον τῆς πεποιθήσεώς του ταύτης ἔρχομαι ν’ ἀντιτάξω τὰς πεποιθήσεις μου καὶ ἀπαιτῶ παρ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τείνουσιν πρὸς τὰς παρεξηγήσεις, ἴσον πρὸς τὰς πεποιθήσεις μου σεβασμόν. Ἐγεννήθην ἐν τῇ πολιτείᾳ ἐπικρατοῦντος τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος, αἱ σκέψεις μου καὶ αἱ πεποιθήσεις μου εἶναι τοσοῦτον ἀκλόνητοι, ὥστε δύναμαι ἐν παντὶ καιρῷ, ἐν πάσῃ καταστάσει πραγμάτων νὰ διακηρύξω, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος· οὐδέποτε θέλω παύσει νὰ λέγω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ κυβερνᾶται συνταγματικῶς· ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ὢν ἐπιθυμῶ, τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον θὰ διέπῃ τὴν πατρίδα μου νὰ ᾖναι ὅσον εἶναι δυνατὸν τέλειον καὶ νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ἀνάγκας αὐτῆς· αἱ ἀνάγκαι τῆς πατρίδος μου δύνανται νὰ ᾖναι καθαραί, ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ συμπέσωσιν αἱ πεποιθήσεις ὅλων ἡμῶν περὶ τοῦ εἴδους τῶν ἀναγκῶν; καὶ τί ἄλλο παράστησεν ἡ Συνέλευσις παρὰ διχογνωμίαν καθ’ ὅλην τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος; πτέρυξ μία, ἄτομα, ὁμάδες, ἐξέφρασαν γνώμην ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ τόπου εἶναι τοιαύτη ὥστε ἁρμόζει εἰς αὐτὸν πολίτευμα τοιοῦτον ὁποῖον ἐψηφίσθη· πτέρυξ ἄλλη, ἄτομα, ὁμάδες ἄλλας ἐξέφρασαν πεποιθήσεις ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος δὲν ἔπρεπε νὰ ᾖναι τοιαῦται ὁποῖαι ἐψηφίσθησαν· βλέπετε, ἐντὸς ἑνὸς κύκλου συγκειμένου ἐκ 400 ἢ 300 ἀνθρώπων ὁποῖαι διαφοραὶ γνωμῶν ὑπάρχουσι περὶ τῶν ἀναγκῶν τοῦ τόπου· δὲν εἶναι τάχα πιθανὸν, Κύριοι, ἡ διάστασις αὕτη τῶν γνωμῶν ἡ ἐνταῦθα μαρτυρουμένη νὰ ἔχῃ διαστάσεις πολὺ μεγαλητέρας ἐκτὸς τοῦ περιβόλου τούτου; Ἐὰν τὸ πολίτευμα, Κύριοι, ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς πατρίδος τοιοῦτον ὁποῖον ἐψηφίσθη, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι δὲν θέλει ἔχει τὴν καθ’ ἑαυτοῦ καταφορὰν τῶν ἑπομένων κοινοβουλίων, διότι, ἂν ποτὲ, μετὰ τὴν παρέλευσιν τοῦ χρόνου τὸν ὁποῖον ἡ διάταξις τοῦ συντάγματος προσδιορίζει, ἂν ποτὲ λέγω ἔλθῃ κοινοβούλιον τὸ ὁποῖον λησμονῆσαν τὴν καταγωγήν του καὶ τὴν ἀποστολήν του ἐκφέρῃ γνώμην περὶ μεταβολῆς διατάξεως ἐν τῷ συντάγματι μὴ ὑποστηριζομένην ὑπὸ τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς λαὸς δὲν θέλει ἀνεχθῆ τὸ κοινοβούλιον ἐκεῖνο. Τί νομίζετε, Κύριοι, ὅτι οἱ 300 ἄνθρωποι ἡμεῖς εἴμεθα ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζομεν τὰς ἐλευθερίας τοῦ τόπου καὶ οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὸν ἑλληνικὸν λαόν; ὅτι πάντες οἱ ἄλλοι πλὴν ἡμῶν εἶναι ἐπιλήσμονες τῶν καθηκόντων των καὶ τῶν δικαιωμάτων των, ὥστε ἡ τύχη τοῦ ἔθνους ἐξήρτηται ἀπὸ μόνον ἡμῶν; Εὔχομαι, Κύριοι, ἡ πατρίς μου νὰ μὴ ἴδῃ ποτὲ τὰ δράματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐντεῦθεν σᾶς περιέγραψαν· τὸ εὔχομαι διότι ἀγαπῶ τὴν πατρίδα μου, ὅπως τὴν ἀγαπᾶτε καὶ ὑμεῖς· ἀλλ’ ἂν ποτὲ μαύρη μοῖρα ἤθελεν ἐπικλώσει μέλλον τοιοῦτον διὰ τὴν πατρίδα, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι οἱ συμπολῖται ἡμῶν εἶναι ἱκανοὶ νὰ προασπίσωσιν καὶ πάλιν τὰς ἐλευθερίας τοῦ ἔθνους, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐρχόμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν ἐνταῦθα καὶ μαρτυροῦμεν ὅτι δὲν ἔχομεν πεποίθησιν περὶ ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι ἐπανειλημμένως ἐθυσίασαν καὶ τὸ ἐνεστὼς καὶ τὸ μέλλον των, οὐ μόνον ὅταν ἀπεφάσισαν νὰ πλάσωσι τὸ κράτος τοῦτο ἀλλὰ καὶ ὅταν προσεπάθησαν νὰ τὸ συντηρήσωσι μέχρι τοῦδε. Ὁ σκοπὸς ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσεν τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος νὰ συντάξῃ τὴν διάταξιν ἐκείνην ἡ ὁποία περιλαμβάνετο ἐντὸς τοῦ σχεδίου τοῦ Συντάγματος ἦτο σκοπὸς εὐκρινὴς καὶ τοῦτον ἔρχομαι νὰ ἐξηγήσω· ἐγὼ πρῶτος ὑπεστήριξα ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος τὸ σχέδιον ὅπως εἶναι συντεταγμένον ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς· μέλη τινὰ τῆς ἐπιτροπῆς ἐγνωμοδότησαν ἵνα ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος μείνῃ ἄνευ τινος προθεσμίας, ἐγὼ δὲ ἀντέστην καὶ ἐπολέμησα τὴν γνώμην τῶν συναδέλφων μου καὶ εἶπον εἰς αὐτοὺς ὅτι πρέπει νὰ ὁρισθῇ χρόνος πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ Συντάγματος, καὶ ἀφοῦ ἡ πεῖρα παρουσιάσῃ ἀνάγκην τότε νὰ ἐπιτρέπεται· ἀλλὰ, Κύριοι, σήμερον δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ δώσω τὴν αὐτὴν γνώμην, διότι μετέβαλλον αὐτὴν κατὰ τὴν συζήτησιν ἑκάστης τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἂν μοὶ ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶ ἐπὶ Συντάγματος, τοῦ ὁποίου ἡ ἐφαρμογὴ μοὶ εἶχε δώσει κατὰ τὸ παρελθὸν πεῖράν τινα τῶν πραγμάτων, ἴσως δὲν ἤθελον ἔχει τὴν γνώμην ταύτην· τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843, δὲν ἐφηρμόσθη ὑπὸ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὸ καθῆκον νὰ τὸ ἐφαρμόσωσι, καὶ ἔβλαψε διότι δὲν ἐφηρμόσθη· ἀλλὰ τὰ μέρη αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐφηρμόσθησαν δὲν μοὶ ἔδωκαν ἀφορμὴν νὰ πεισθῶ ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταβληθῶσιν· ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 62, τὸ ὁποῖον σεῖς ἐψηφίσατε, εἶναι ἔργον νέον· εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦτο νέαι ἰδέαι, νέαι θεωρίαι, καθιδρύθησαν, νέοι κανόνες συντάξεως τῆς πολιτείας εἰσήχθησαν, καὶ θεωρῶ, Κύριοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δεσμεύσωμεν τὴν πατρίδα εἰς τὰς νέας ταύτας ἰδέας χωρὶς νὰ ἀφήσωμεν αὐτὴν ἐλευθέραν νὰ ὠφεληθῇ ἀπὸ τὴν πεῖραν, χωρὶς νὰ ἴδωμεν, ἂν αἱ νέαι αὗται ἰδέαι ᾖναι ἐφαρμοσταὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀποκρούω τὰς ἐπαναστάσεις καὶ ἐπιθυμῶ νὰ τὰς προλαμβάνω· τὰς ἀνέχομαι δὲ τότε μόνον, ὅταν ᾖναι ἀπόῤῥοια τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως. Ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 62, εἶχον πεποίθησιν περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης, ἀλλὰ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ὠθῶ τὴν πατρίδα μου αἰωνίως εἰς τὰς περιπετείας τῶν ἐπαναστάσεων. Ὁ τόπος εἶναι μικρὸς εἰς πτωχὸς, κατοικεῖται ὑπὸ ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ἡσυχίαν, διότι κατὰ τὸ παρελθὸν ὑπέστησαν πολλὰ καὶ δὲν ἀντέχουσιν εἰς ἐπαναστάσεις· εἶμαι λοιπὸν τῆς ἀρχῆς νὰ προλαμβάνωμεν τὰς μὴ ἀναγκαίας ἐπαναστάσεις· διατελῶ καὶ ἐκφράζω ἀπεριόριστον σεβασμὸν εἰς τὰς ἀποφάσεις σας· ἑπομένως δὲν ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ ἔλθω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι κακῶς ἐπράξατε ψηφίσαντες τὴν δεῖνα διάταξιν τοῦ Συντάγματος· σέβομαι τὰς ἀποφάσεις σας, ἐπιθυμῶ αἱ ἀποφάσεις αὗται νὰ μὴ παραβιασθῶσιν, ἀλλὰ νὰ διοικηθῇ ὁ τόπος καλῶς καὶ ἂν τυχὸν ἀποτύχωσιν, ἐπιθυμῶ ν’ ἀφήσω πλήρη ἐλευθερίαν εἰς τὸν τόπον νὰ τὰς μεταβάλῃ· ἀλλὰ μία βουλευτικὴ περίοδος δὲν ἀρκεῖ, ἵνα πεισθῇ τις περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς μεταβολῆς, ὅθεν ὑποστηρίζω τὴν χρονικὴν διάρκειαν τῶν δύω περιόδων, μετὰ τὴν ἐκ τοῦ χρόνου δὲ τούτου παραχθησομένην πεῖραν προτείνω ἵνα μείνῃ ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους ν’ ἀποφανθῶσιν, ἐὰν δέχωνται τὴν μεταβολὴν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἢ ὄχι· νομίζετε, Κύριοι, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς τὸν λαὸν τὸ δικαίωμα τοῦτο; Δὲν ἤμην διατεθειμένος νὰ λάβω τὸν λόγον διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον. Ἐνόμιζα, Κύριοι, μάλιστα, ὅτι τὴν πρότασιν ταύτην ἴσως ἤθελε τὴν θεωρήσει ἀναγκαίαν καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἑτέρα τῶν μερίδων τῆς Συνελεύσεως· ἡ Συνέλευσις χθὲς καὶ πρώην ἀκόμη, δὲν εἶναι πέντε ἡμέραι, ὅτε παρέστη διῃρημένη· μία πτέρυξ αὐτῆς δὲν θέλει νῦν τὴν ἀναθεώρησιν, καὶ ἐν τούτοις πρὸ μικροῦ ἐξεφράσθη, ὅτι θεσμοὶ ἐνεγράφησαν ἐν τῷ συντάγματι, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦσι τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν καὶ ἐν τούτοις σεῖς, αὐτὴ ἡ τάξις, θέλετε νὰ δεσμεύσητε τὸ μέλλον τοῦ τόπου· σεῖς χθὲς ἐψηφίσατε διάταξιν ἄλλην, σέβομαι τὰς ἀποφάσεις σας, δὲν προτίθεμαι νὰ τὰς κατακρίνω, ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως νὰ σᾶς φέρω παρατηρήσεις τινάς· σεῖς χθὲς, τὰ 9/10 τῆς ὁμηγύρεως ταύτης, ἴσως ὅλοι πλὴν 10 ἢ 5 εἴπατε, ὅτι θέλομεν νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκλογὴν τὸ σύστημα τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, τῆς ἀμέσου ἐκλογῆς, τῆς μυστικῆς ψηφοφορίας, τῆς διὰ σφαιριδίων· δὲν προτίθεμαι νὰ ἐπικρίνω τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως. Φέρω παράδειγμα ἁπλοῦν. Ἂς ἐφαρμόσωμεν τὸ σύστημα τοῦτο εἰς ἕνα δῆμον ά. τάξεως. Θέλουσι ψηφοφορηθῇ 24 δημοτικοὶ σύμβουλοι. 12 σύμβουλοι συμπληρωματικοὶ, 6 δημοτικοὶ πάρεδροι, εἷς δήμαρχος κατὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ἐδώκατε, τὸ ὅλον 43, θέλουσιν εἶσθαι δύω μερίδες, 86 ἄτομα ψηφοφορητέα, καὶ ἰδοὺ τὸ δρᾶμα τῆς ψηφοφορίας· 86 ἀτόμων, 86 καλπῶν προτεταμένων εἰς τὴν σειρὰν, καὶ ὁ δῆμος πρώτης τάξεως πόσους ἐκλογεῖς ἔχει; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὑπολογίσω τὸν ἀριθμὸν, ἂς λάβω ὡς παράδειγμα τὸν δῆμον τῶν Ἀθηνῶν, ἔχει 6 χιλ. ψηφοφόρων· θέλομεν λοιπὸν 600 χιλιάδ. σφαιριδίων εἰς τὸν δῆμον Ἀθηνῶν. Τότε δὲν μένει εἰμὴ νὰ σᾶς ζητήσωμεν πίστωσιν, διὰ νὰ οἰκοδομήσωμεν μικρὸν στρατῶνα διὰ νὰ ἐναποθέτωμεν τὰς κάλπας καὶ τὰ σφαιρίδια. Θέλουσι προσέρχεσθαι οἱ ψηφοφόροι, καὶ μεταξὺ τῶν ψηφοφόρων αὐτῶν θέλουσιν εἶσθαι καὶ ἔντιμοι ἄνθρωποι, σεβαστοὶ πολῖται, ἀλλὰ κάτοικοι τοῦ χωρίου Κουκουβάνων, οἵτινες ἀγνοοῦν ἴσως καὶ τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν. Ἐν τῷ μεταξὺ λοιπὸν τῶν δισταγμῶν, τοὺς ὁποίους ἔχω περὶ ἑνὸς συστήματος ἀνεφαρμόστου κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, δὲν δύναμαι νὰ συναινέσω, ἵνα δεσμευθῇ ὁ τόπος εἰς τὸ σύστημα τοῦτο, καὶ νὰ μὴ ὑποστηρίξω τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως ἐν περιπτώσει τοιαύτῃ. Ἂς γείνῃ ἀπόπειρα τοῦ συστήματος, ἀλλ’ ἂν ἀποδειχθῇ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἀπαγορεύοντες τὴν ἀναθεώρησιν ἀναγκάζετε διὰ τοῦ Συντάγματος τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ παραβῇ τὸ καθιστῶν τὸ σύστημα τοῦτο σύνταγμα· ἑπομένως ἐν τῷ συντάγματι θέτετε τὴν ἀφορμὴν, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐνισχύσῃ πᾶσαν τοιαύτην τάσιν ἀντισυνταγματικὴν, ἄν ποτε ὑπάρξῃ. Αἱ σκέψεις αὗται, Κύριοι, ἐπὶ τοσοῦτον μὲ ἐνισχύουν νὰ παραδεχθῶ τὴν ὀρθότητα τῆς διατάξεως τοῦ σχεδίου, ὅπερ προτείνομεν, ὥστε σήμερον εἶχον μελετήσει νὰ λάβω τὸ θάῤῥος νὰ ὑποβάλω διάταξίν τινα συμπληρωτικὴν εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο, τὴν διάταξιν δὲ ταύτην λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ προτείνω, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς· «ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 104 τοῦ παρόντος συντάγματος δύναται ν’ ἀναθεωρηθῇ καὶ κατὰ τὴν πρώτην βουλευτικὴν Σύνοδον, ἂν τὰ τρία τέταρτα τῶν παρόντων Βουλευτῶν τὸ ζητήσουν».

§46ΖΕΡΒΑΣ. Ἡ καλποφοβία ἔκαμε τὸν προλαλήσαντα νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος· πῶς δὲν μᾶς εἶπεν ὅτι τέλος τὸ Σύνταγμα νὰ τὸ ἀναθεωρήσωμεν ἐκ δευτέρου! Κύριοι! ἡ μονιμότης τῶν νόμων δὲν εἶναι σημερινή· ἂν ἐπρόσεχεν ὁ προλαλήσας καὶ ἂν ἔτρεχεν εἰς τοὺς παλαιοὺς αἰῶνας, ἤθελεν ἀπαντήσει ἕνα Βασιλέα ὁ ὁποῖος κατάγεται ἀπὸ τὴν αὐτὴν περιφέρειαν ὅπου εἶναι καὶ αὐτὸς, ἤθελε παρατηρήσει ὅτι διὰ νὰ καταστήσῃ μόνιμον τὸν νόμον τὸν ὁποῖον ἐθεώρησεν εὐεργετικὸν εἰς τὴν πατρίδα, ὄχι μόνον καιρὸν δὲν προσδιώρισεν ἀλλὰ καὶ εἶπε, τότε μόνον δύναται νὰ ἀναθεωρηθῇ ὁ νόμος ὅταν ἐγὼ ἐπανέλθω εἰς τὴν πατρίδα μου. Τί δὲ ἔκαμεν ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς; ἀνεχώρησε διὰ τὴν Κρήτην καὶ παρέμεινεν ἐκεῖ μέχρι θανάτου, καὶ φοβούμενος μήπως καὶ τὸ σῶμά του φερθῇ εἰς τὴν Σπάρτην διέταξε νὰ τὸ καύσουν καὶ νὰ φέρουν τὴν στάκτην εἰς τὴν θάλασσαν. Ὅτι λοιπὸν ἔκαμεν ὁ Λυκοῦργος εἰς τὴν Σπάρτην δυνάμεθα νὰ τὸ κάμωμεν καὶ ἡμεῖς. Βλέπετε λοιπὸν πόσην βοήθειαν ἐπροξένουν οἱ νόμοι ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους οἱ νομοθετοῦντες νομίζουν, ὅτι θὰ ἦναι ὠφέλιμοι καὶ θὰ εὐδαιμονήσουν τὴν πατρίδα, ὥστε καὶ τὴν ζωὴν αὑτῶν ἀκόμη εἰς τὰ ξένα ἀπεφάσισαν νὰ διανύσωσι καὶ τὴν ὑγιείαν νὰ καταστρέψωσιν, ἵνα μὴ ἐπέλθῃ ἡ καταστροφὴ τῶν νόμων· ὁ δὲ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπὸ μίαν μόνον καλπονοθείαν θέλει ἀπὸ σήμερον ἅμα φύγωμεν νὰ ἐπέλθῃ ἄλλη νέα ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος· καὶ δὲν μᾶς λέγει ὁ Κύριος Ὑπουργὸς, εἰς ποῖον σύνταγμα εὗρε τὴν ἀρχὴν αὐτήν· φοβεῖται, λέγει, πρέπει νὰ ἀφήσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, διότι ἂν δὲν κάμωμεν τοῦτο, ὁ λαὸς ἐνδέχεται νὰ ἐπαναστατήσῃ. Ὁ λαὸς, Κύριοι, καὶ ἀκούσατέ το, θὰ ἐπαναστατήσῃ, θὰ καταστρέψῃ τὰς ἐλευθερίας! Κύριοι ἠκούσατε ποτὲ ὅτι ὁ λαὸς θὰ σηκωθῇ νὰ καταστρέψῃ τὴν ἐλευθερίαν του; Ἀναφέρουν τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας· ἀλλ’ ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι δὲν ἠθελήσαμεν τὸν θεσμὸν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἐμμένομεν εἰς τὴν τήρησιν τοῦ Συντάγματος, ἡ πρόφασις αὕτη εἶναι νὰ δελεάσῃ τοὺς ἄλλους διὰ νὰ συμφωνήσωσιν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν· θέλουσιν ἀντὶ τοῦ τέρατος αὐτοῦ νὰ φέρωσιν ἄλλο μορμολύκειον. Κύριοι! ἀείποτε ἀπὸ καταβολῆς κόσμου δύο συστήματα ἀντιπαλαίουν εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα, εἶναι τὸ σύστημα τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῆς τυραννίας, ζητούσης πάντοτε νὰ δεσμεύσῃ τὰς χεῖρας τῶν ἐλευθέρων πολιτῶν, διότι αἰωνίως ἐσυνήθισαν νὰ στήνουν ὀχυρώματα εἰς τὰ μέγαρα τῶν δυνατῶν· ὁ λαὸς ἐξ ἄλλου μέρους θέλει νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἐλευθερίαν του διὰ νὰ ἐργάζηται μὲ περισσοτέραν ἄνεσιν, διὰ νὰ κατακτήσῃ τὴν εὐζωΐαν. Οἱ θεσμοὶ τοὺς ὁποίους σήμερον ἐγκρίνομεν εἶναι ἔργον ἀποῤῥέον ἀπὸ πληρεξουσίους ἐλευθέρους, ἀπὸ συντακτικὴν Συνέλευσιν, εἶναι ἔργον τὸ ὁποῖον, μὰ τὸν θεὸν, ἀμφιβάλλω, ἂν ἐπαρουσιάσθη καὶ ἄλλην μίαν φορὰν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Μὴ λοιπὸν ἀπατηθῆτε νὰ ἀφιερώσητε τὴν τύχην αὐτοῦ τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον ἐκτὸς ὀλίγων τινῶν διατάξεων, αἱ ὁποῖαι καὶ ἀπέναντι τοῦ μεγάλου καλοῦ ἂς ὑπάρχωσι, μὴ ἀνεχθῆτε νὰ ἀφιερώσητε τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἰς τὴν διάθεσιν μιᾶς ἐξουσίας, ἑκατὸν βουλευτῶν, δὲν θὰ ᾖναι μήτε ἑκατὸν Βουλευταὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ζητήσουν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος· εἴπαμεν ὅτι ὁ κατώτερος ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν νὰ ᾖναι 150, σημειώσατε, Κύριοι, ὅτι ποτὲ δὲν θὰ ᾖναι παρόντες 120 καὶ τὰ ⅔, τὰ ¾ αὐτῶν θὰ ᾖναι 80· ὀγδοήκοντα ἄνθρωποι, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὑπάρχουν καὶ ἄνθρωποι πάντοτε τείνοντες εἰς τὸν δεσποτισμόν, δὲν θὰ δυσκολευθῇ ἡ ἐξουσία νὰ τοὺς διαφθείρῃ καὶ νὰ ἐπιτύχῃ τῶν σκοπῶν της. Σκεφθῆτε λοιπὸν ὅτι ἂν δεχθῆτε τὴν τροπολογίαν τοῦ Συντάγματος καὶ ἀφήσετε τὴν ἀναθεώρησιν εἰς τὴν Βουλήν, ὕστερα ἀπὸ 3 ἔτη θὰ ἔχετε 80 Βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι νὰ ζητήσωσι τὴν ἀναθεώρησιν, καὶ οἱ 80 αὐτοὶ Βουλευταὶ δὲν ἠξεύρω ἂν θὰ ᾖναι καὶ αὐτοὶ πλήρεις ἐλεύθεροι εἰς τὴν ἐνέργειάν των. Εἶπεν ὁ Κύριος προλαλήσας, ὅτι ἰδοὺ ἔχετε στάδιον εἰς τὸ ἑξῆς νὰ στείλητε τοὺς Βουλευτὰς διὰ τῶν σφαιριδίων ἀνεξαρτήτως πάσης ἐπιῤῥοῆς κυβερνητικῆς. Ἀλλά, Κύριοι, μήπως στέκει τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν ἐκλογήν; Μήπως γνωρίζει ὁ ἐκλογεὺς τὸ μέλλον τῆς διαγωγῆς τοῦ ἐκλεχθησομένου; Τέσσαρες ἐξελέχθημεν ἀνεπηρεάστως ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν μας πληρεξούσιοι, οἱ τρεῖς ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἤλθομεν ἐσταθήκαμεν εἰς τὸ πεδίο αὐτό, ἕνας ἔκαμε τόσους γύρους.

§47ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν σὲ συνερίζομαι· ἀπό τινων ἡμερῶν κατήντησες ἀκαταλόγιστος· σοῦ ὑπενθυμίζω ὅμως τὴν κρυφὴν θύραν τοῦ Βέντλανδ.

§48ΖΕΡΒΑΣ. Λοιπὸν δὲν θὰ εἴπῃ τίποτε ἡ ἀνεξάρτητος ἐκλογὴ τῶν προσώπων, τὸ πᾶν στέκει εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἐκλεχθησομένου· ἴσως θὰ σᾶς εἴπουν, ὅτι ὁ ἐκλογεὺς ἔχει ὑπόληψιν εἰς τὸ ἄτομον, πρὶν τὸ ἰδῇ, εἶναι ἓν ἀρχαῖον ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον λέγει «ἀρχὴ ἄνδρα δείκνυσι». Ὅταν λάβῃ τὴν ἐξουσίαν τῶν συμπολιτῶν του ὁ ἐκλεχθησόμενος Βουλευτὴς εἶναι εἰς τὴν χεῖρά του, νὰ κάμῃ καλόν, νὰ κάμῃ κακόν, ἡ ἐντολὴ δὲν ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὸν λαόν, τότε μένει ἡ θέλησις εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὴν ἐξουσίαν νὰ τὸν διαφθείρῃ ἢ μή· ἑπομένως τὴν παραμικρὰν πίστιν δὲν πρέπει νὰ δώσητε εἰς 80 ἀνθρώπους, ὕστερον ἀπὸ 2 ἢ 3 ἔτη νὰ ἔλθουν νὰ ζητήσωσι τὴν ἀναθεώρησιν τῶν νόμων αὐτῶν διὰ τοὺς ὁποίους τόσα καὶ τόσα ὑπέστημεν νὰ τοὺς ἀποκτήσωμεν. Δὲν μακρηγορῶ, σᾶς παρακαλῶ ὅμως ὅτι τὴν διάταξιν αὐτὴν νὰ τὴν ἀφήσωμεν, ὅπως τὴν ἔθεσεν ἡ ἐπιτροπὴ, ἵνα ἔχωμεν τοὐλάχιστον μίαν ἐγγύησιν ἐπὶ 30 ἔτη καὶ μετὰ ταῦτα ἐὰν αὐτὸ τὸ Σύνταγμα δὲν ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς χρηστὰς ἐλπίδας καὶ τὰς εὐχὰς τοῦ ἔθνους, τότε δύναται τὸ ἔθνος αὐτὸ νὰ ζητήσῃ, ὅπως ἐκεῖ ἀναφέρεται, τὴν ἀναθεώρησιν. Μὴ θέλετε καθημέραν νὰ ζητῶμεν τὴν ἀλλαγὴν τῶν νόμων, ὄχι μόνον σήμερον, ἀλλ’ ἀείποτε ἤμην ἐχθρὸς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν τὴν μεταβολὴν τῶν νόμων. Φρονῶ, ὅτι τότε οἱ νόμοι δὲν ἔβλαψαν, ἀλλὰ πάντοτε οἱ ἐφαρμοσταὶ τῶν νόμων· ὁ περὶ δήμων νόμος ἦτον ἀριστούργημα, ἀλλ’ ἡ κακοήθεια τῆς ἐξουσίας, διὰ νὰ ἐκμεταλλεύηται τὰ συμφέροντα, κατέστρεψε διὰ τῆς ἐφαρμογῆς, τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου κατεχράσθη πάντοτε. Ἀλλ’ ὅταν ἐπεμβαίνουν χωροφύλακες καὶ ἔπαρχοι καὶ παρεγέμιζον τὰς κάλπας, ἔπταιεν ὁ περὶ δήμων νόμος; σήμερον νομίζετε, Κύριοι, διότι παρεδέχθημεν τὰ σφαιρίδια κατεδικάσαμεν τὸν νόμον αὐτὸν ὅτι ἦτο κακός; ὄχι, ἀλλὰ ἦτο κακὸς, διότι δὲν παρεῖχε κἀμμίαν ἐγγύησιν, παρεῖχε θύραν ἀνοικτὴν εἰς τὴν κατάχρησιν, διότι ἡ ἐξουσία καταχωμένη τῶν ὀργάνων της εἰσέδυεν ἐπιόρκως καὶ κατέστρεψε τὸν νόμον· διὰ τοῦτο λοιπὸν τὸ Σύνταγμα δὲν ἔχει ἀνάγκην ἀναθεωρήσεως ἐπὶ 30 ἔτη, καθόσον αὐτὰ εἶναι μία διάρκεια χρόνου, τὸν ὁποῖον θὰ τὸν διέλθουν ἴσως πολλοὶ ἀπὸ ἡμᾶς, ἡμεῖς οἱ ἴδιοι, οἱ ὁποῖοι ἐκάμαμεν τὸν νόμον θὰ τὸν ἀναδεχθῶμεν 30 ἔτη, διότι εἶναι ἔργον τῶν χειρῶν μας. Ὅταν ἔλθῃ μία ἄλλη γεννεὰ, τότε καὶ ἐκείνη ἂς κάμῃ τὸ χρέος της, συσταίνω λοιπὸν τὴν παραδοχὴν τοῦ ἄρθρου ὅπως ἔχει.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Ἄννινος.

§50Ι. ΑΝΝΙΝΟΣ. Ὁ Κ. Καλὸς ἐπαρουσιάσθη νὰ ἀνατρέψῃ ὅλως διόλου τὰς ἀρχὰς τὰς μέχρι τοῦδε ἀνεγνωρισμένας πανταχοῦ· ἕως τώρα γνωρίζω, ὅτι αὐτὸς ὁ θεσμὸς ὁ προοδευτικὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἦτο ἓν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον, ὅταν ἠδύνατο νὰ ἀπολαύσῃ ἡ μερὶς τοῦ λαοῦ, ἦτο βεβαία περὶ τῆς προόδου της, καὶ ὅλοι οἱ λαοὶ οἱ συνταγματικοὶ ἐπροσπάθησαν ἀείποτε νὰ ἀπολαύσουν αὐτὴν τὴν ῥήτραν. Σήμερον εἶδον τὸν Κ. Καλὸν νὰ παρουσιασθῇ νὰ ἀνατρέψῃ ὅλως διόλου τὰς ἀρχὰς τὰς μέχρι τοῦδε ἀνεγνωρισμένας κατὰ τὸ συνταγματικὸν δίκαιον. Κύριοι, ἐὰν ἤθελον ἐν ὅλῃ τῇ καλῇ ἁρμονίᾳ καθὼς ἀπήτησαν αἱ περιστάσεις τῆς πατρίδος νὰ συζητηθῇ καὶ σχηματισθῇ ἓν Σύνταγμα Ἑλληνικὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα, τῇ ἀληθείᾳ δὲν ἤθελον σᾶς κάμει οὐδεμίαν πρότασιν· ἀλλ’ ἀφ’ ὅτου εἶδον, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν ἀλληλομαχίαν τῶν μερίδων δὲν ἐσυζητήθησαν τὰ πράγματα, ὡς ὠφείλετο, διὰ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, καὶ παρεισέφρυσαν λάθη ἀληθῆ ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, ἂν μοὶ ἐπιτρέπητε, σᾶς παριστάνω τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην ἀπαιτοῦσαν ἀναθεώρησιν ὄχι σήμερον, ἀλλ’ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον. Ἐγὼ ἐν τῷ δικαιώματι τῆς ἐλευθερίας τῆς προόδου σᾶς ἐπρότεινα τὸν βραδὺν χρόνον, καὶ ὅλως τὸ ἀντίθετον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὁ Κ. Καλὸς ἠθέλησε νὰ κάμῃ.

§51ΤΙΝΕΣ. Νὰ τὰ ἀκούσωμεν τὰ ἄρθρα.

§52Ι. ΑΝΝΙΝΟΣ. Εἰς ὑποστήριξιν τῆς ἀρχῆς μου ταύτης, ὅτι εἶναι τὸ δικαίωμα τοῦ λαοῦ, τῆς προόδου, τῆς ἀληθοῦς ἐλευθερίας ἡ ἀναθεώρησις τῶν συνταγμάτων ἐπὶ τῷ συμφέροντι τῶν λαῶν, σᾶς λέγω, ὅτι οἱ γονεῖς μας οἱ Ἑπτανήσιοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξῆλθον εἰς τὰ 1800 τῆς Ἑνετοκρατίας, ὅταν ἐλευθερώθησαν ἀπὸ τὰ ὅπλα τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ τὰ Τουρκικὰ, καὶ κατέστησαν ἀληθεῖς ἐλεύθεροι πολῖται, αὐτοὶ οἱ γονεῖς μας συνηθροισμένοι νὰ ψηφίσωσι Σύνταγμα, εἰς τὸ ἄρθρον 5 λέγουν ὅτι «Οἱ σύμβουλοι δύνανται νὰ φέρουν μεταῤῥύθμισιν», ὥστε ὁποῦ ἔδωσε τὸ δικαίωμα μόνον εἰς τὰ νομοθετικὰ συμβούλια νὰ κάμουν τὴν ἀναθεώρησιν (θόρυβος ἀριστερόθεν). Λάβετε τὴν καλοσύνην νὰ ἀναγνώσητε αὐτὰ τὰ Συντάγματα καὶ νὰ τὰ θεωρήσητε, καὶ τότε βλέπετε, ὅτι εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ Συντάγματος τοῦ λεγομένου «Βυζαντινὸν», συνερχομένη ἡ Συνέλευσις τοῦ 1803 πάλιν ἐθέσπισε καὶ διώρθωσε μάλιστα τὸ μέρος ἐκεῖνο, καὶ ἐψήφισε σχεδὸν νέον Σύνταγμα· ἀλλὰ καὶ εἰς τοῦτο πάλιν ἔθηκε τὴν ῥήτραν, ὅτι τὸ νομοθετικὸν σῶμα συναθροισθησόμενον κατὰ τὸ 1806 δύναται νὰ προτείνῃ ἀναθεώρησιν καὶ δι’ αὐτῆς τῆς ῥήτρας ἐπανῆλθεν ἡ Συνέλευσις πρὸς ἀναθεώρησιν, καὶ ἐσχημάτισε νέον Σύνταγμα, καὶ εἰς αὐτὸ πάλιν ἐθέσπισεν, ὅτι εἰς τὸ ἄρθρον τὸ πρόσθετον μέλλει ν’ ἀναθεωρηθῇ τὸ Σύνταγμα.

§53ΠΟΛΛΟΙ. Εἰς τὸ προκείμενον.

§54ΑΝΝΙΝΟΣ. Πάντοτε ἔγιναν ἀναθεωρήσεις, καὶ εἰς τὰ 1836 καὶ εἰς 1842, 1848, καὶ 1849. Καὶ αὐτὰ, Κύριοι, εἶναι ἑλληνικὰ γεγονότα· δὲν συνέβησαν οὔτε εἰς τὴν Γαλλίαν οὔτε εἰς τὴν Ἀγγλίαν· διότι ἐγὼ εἶμαι τῆς γνώμης, ὅτι κάθε θεσμὸς πρέπει νὰ γεννᾶται ἀπὸ τὴν γῆν, ὅπου θὰ ἐφαρμοσθῇ, καὶ ὄχι νὰ ἀνατρέχωμεν ἔνθεν κἀκεῖθεν, νὰ περιμαζεύωμεν τεμάχια φορέματος καὶ νὰ τὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὸν λαὸν, ὅστις δὲν εἶναι συνειθισμένος εἰς αὐτὰ· ἔχετε τὴν καλοσύνην νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς κάμω μνείαν ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐψηφίσθησαν;

§55ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§56Ι. ΑΝΝΙΝΟΣ. Τὸ ἄρθρον 3ον τοῦ Συντάγματος ἀπαιτοῦσε περισσότερα νὰ παραχωρηθῶσι διὰ τοὺς ἀδελφοὺς τοὺς ὑποδεδουλωμένους καθόσον ἀφορᾷ τὴν πολιτογράφησιν καὶ ἀποκατάστασιν αὐτῶν ἐντὸς τῆς πατρίδος μας· ἑπομένως ἀπαιτεῖται μία ἀναθεώρησις, ὅσον ἔνεστι ταχύτερον. Τὸ ἄρθρ. 18 ἀναφέρει μόνον τὴν δήμευσιν, δὲν συμπεριλήφθησαν οἱ πυρπολισμοὶ καὶ καταστροφαὶ τῶν οἰκιῶν.

§57ΠΟΛΛΟΙ. Κ. Πρόεδρε, εἴμεθα εἰς τὸ προκείμενον;

§58ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ἄρθρον 104 πρόκειται ὑπὸ συζήτησιν ἤ τὸ 3 καὶ 18;

§59Ι. ΑΝΝΙΝΟΣ. Ἐγὼ τὰ διπλώνω δι’ ἀγάπην σας· ἐδῶ εἶναι πολλὰ ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦν ἀναθεώρησιν· ἄν δὲν μὲ ἐπιτρέπητε ἐνταῦθα νὰ τὰ εἴπω, εἶναι ὁ τύπος, καὶ ἀπαιτοῦν ἀναθεώρησιν ταχυτάτην διὰ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος· Διὰ αὐτὸν καὶ μόνον τὸν λόγον ἐπρότεινα αὐτὴν τὴν βραχυτέραν προθεσμίαν διὰ τὸ συμφέρον τοῦ λαοῦ, τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς προόδου καὶ οὐχὶ ὡς εἶπεν ὁ κ. Καλὸς, ὅστις κατέστρεψεν ὅλως διόλου τὰς ἀρχὰς τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν.

§60ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Εἶναι ἀληθὲς Κύριοι, ὅτι ὑπὸ τὴν ἀπόλυτον ἔποψιν θεωρουμένου τοῦ ζητήματος, ἐὰν ἔθνος τι συνέρχηται μετὰ τοῦ ἐκλεκτοῦ αὐτοῦ εἰς συνομολόγησιν συμβολαίου ἐθνικοῦ, καὶ τὸ συμβόλαιον τοῦτο καταρτίζεται, εἶναι ἀληθὲς, λέγω, ὅτι δὲν πρέπει οὐδεμίαν στιγμὴν νὰ συλλάβῃ τις τὴν ἰδέαν, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀναθεώρησις· διότι, ὅταν ἕν ἔθνος καὶ ὁ ἡγεμὼν συμβάλλωνται, πρέπει ἕκαστος νὰ εἴπῃ μετὰ παῤῥησίας τὴν ἰδέαν αὐτοῦ, καὶ ἐὰν αἱ ἰδέαι διαφέρωσι κατὰ μικρὸν ἐπέρχεται συμφωνία καὶ τὸ συμβόλαιον ὑπογράφεται καὶ πραγματοποιεῖται· ἐὰν ὅμως αἱ ἰδέαι τοῦ ἔθνους, ἢ αἱ ἰδέαι τοῦ ἡγεμόνος δὲν δύνανται νὰ συμπλησιασθῶσι, τότε τὸ συμβόλαιον δὲν καταρτίζεται, καὶ ὁ ἡγεμὼν ἀπέρχεται, διότι τὰ ἔθνη δὲν ἀπέρχονται. Ἀλλὰ Κύριοι, ἐὰν ὑπὸ τὴν ἀπόλυτον ἔποψιν ἐξεταζομένου τοῦ πράγματος, ἡ ἀναθεώρησις δὲν ᾖναι ἀναγκαία, εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ἐξετάσωμεν ὑπὸ ἔποψιν συγκεκριμένην τὸ πρᾶγμα. Κύριοι, ὁ κόσμος δὲν μένει πάντοτε εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον· διότι ὁ κόσμος δὲν σύγκειται μόνον ἀπὸ τὴν ὕλην· ἡ ὕλη εἶναι μηδὲν ἀπέναντι τῆς ἰδέας, καὶ αἱ ἰδέαι εἶναι μεταβατικαὶ καὶ διέρχονται τὸν κόσμον ὅλον καὶ πάντοτε νέαι ἰδέαι γεννῶνται, καὶ εἰς τὰς ἰδέας ὑποβάλλεται ἡ ὕλη. Ἑπόμενον λοιπὸν εἶναι, ἂν καὶ σήμερον συμβάλληται τὸ ἔθνος μετὰ τοῦ Βασιλέως του, καὶ ὑπογράφωσι συνάμα τὸ παρὸν σύνταγμα, ἠμπορεῖ νὰ ἐπέλθῃ μία ἄλλη ἐποχὴ, καθ’ ἣν τὸ ἴδιον ἔθνος μετὰ τοῦ ἐκλεκτοῦ αὐτοῦ νὰ κάμωσιν ἀναγκαίαν τὴν μεταβολὴν ἄρθρων τινῶν. Ἄλλως τε, Κύριοι δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀντικρούσω τὸν Κ. Καλὸν μὲ θεωρίας, δὲν εἶμαι θεωρητικὸς, ἀλλὰ πάντοτε πρακτικὸς καὶ τὸ ἀπέδειξα. Ἡ Ἑλλὰς ἐβίασε τὸν ἡγεμόνα αὐτῆς Ὄθωνα νὰ συνομολογήσῃ μετ’ αὐτοῦ καταναγκαστικῶς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844. Λέγω καταναγκαστικῶς, διότι τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν ἀποχαιρετιζόμεθα, εἶναι καλὸν νὰ εἴπωμεν μερικὰ πράγματα. Τὸ μέγα λάθος τὸ ὁποῖον ἔγεινε, εἶναι μετὰ τὸ συμβὰν τῆς Γʹ. Σεπτεμβρίου νὰ μείνῃ ὁ Ὄθων εἰς τὴν Ἑλλάδα. Πῶς ἠθέλετε νὰ ὑπάρξῃ εἰλικρίνεια τότε προκειμένου νὰ ὑπογράψῃ πρᾶξιν ἕνας ἄνθρωπος σιδηροδέσμιος, οὕτως εἰπεῖν, καὶ ἡ ἱστορία, Κύριοι, ἐὰν ᾖναι ἀληθὴς καὶ δικαία, δὲν δύναται νὰ κατηγορήσῃ ποτὲ τὸν Ὄθωνα, διότι τὸ Σύνταγμα δὲν ἦτο τοῦ Ὄθωνος ἀπολύτως ἐλεύθερον.

§61ΤΙΝΕΣ. Ἐν τούτοις τὸ ὑπέγραψε καὶ ὅμως τὸ παρεβίασε.

§62ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μοὶ λέγουσι τινὲς, τὸ ὑπέγραψε καὶ τὸ σύνταγμα ἐκεῖνο τὸ παρεβίασεν ὁ Ὄθων. Ἀληθῶς τὸ παρεβίασεν ὡς καὶ ὅλοι οἱ σύμβουλοι αὐτοῦ, τῶν ὁποίων πλεῖστον μέρος ὕψωσε χεῖρα κατὰ τοῦ Ὄθωνος εἰς τὰ 62. Τώρα, Κ. πληρεξούσιοι, τοῦ Συντάγματος ἐκείνου μὴ τηρουμένου, εἴτε ἀπὸ μέρους τοῦ Ὄθωνος, εἴτε ἀπὸ μέρους τῶν Ἑλλήνων τῶν προσκληθέντων κατὰ διαφόρους ἐποχὰς νὰ κυβερνήσωσι τὸ Κράτος, τὶ ἔμεινεν εἰς τὸ ἔθνος παρὰ ἡ ἐπανάστασις; διότι εἰς τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο κλεισμένον καὶ σφραγισμένον, ὅπως ἦτο, δὲν ἔμεινεν ἄλλη καμμία ἐλπὶς παρὰ ἡ ἐπανάστασις. Λέγεται παρὰ πάντων, ὅτι καὶ εἰς τὸν ἐχθρόν σου τὸν ἀσπονδότερον ἄφησε μίαν θύραν ἀνοικτήν· καὶ ὁ στρατηγὸς ἐκεῖνος, ὅστις σκέπτεται νὰ νικήσῃ κατὰ κράτος ἕνα ἐχθρὸν, τῷ ἀφίνει μίαν δίοδον πρὸς ὑποχώρησιν, ἵνα μὴ τὸν στενοχωρήσῃ παρὰ πολὺ καὶ τὸν καταστήσῃ μανιώδη καὶ κατὰ συνέπειαν ἥρωα ἕνεκα τῆς ἀπελπισίας. Πρεσβεύω, Κύριοι, ἀδιστάκτως, ὅτι ἐὰν τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 εἶχε τὴν θύραν ἀνοικτὴν εἰς τὸ ἔθνος, ὅπως ἐλπίζῃ διόρθωσιν, ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1862 δὲν ἤθελε λάβει χώραν. Δύνανται νὰ εἴπωσι τινὲς, καὶ τοὺς προλαμβάνω, διότι εἶμαι μετ’ αὐτῶν, ὅτι, ἂν καὶ τὸ ἔθνος τότε δὲν συμπεριέλαβεν ἀσφάλειαν τινὰ μὴ ἐγγράψαν τὸ ἄρθρον τῆς ἀναθεωρήσεως πάλιν καλὸν προῆλθε, διότι ἀνεχώρησεν ὁ Ὄθων.

§63ΙΑΛΕΜΟΣ. Ἄν τὸ Σύνταγμα δὲν ἐδέχθη ὁ Ὄθων, νομίζετε, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀναθεωρήσει, ἤθελε τὸ δεχθῆ, ἐνῷ ἦτο ἐπίορκος ἀπ’ ἀρχῆς;

§64ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἡ θύρα ἡ ἀνοικτὴ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, διὰ τῆς ὁποίας προλαμβάνονται αἱ ἐπαναστάσεις, νομίζω, ὅτι δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ ἄρθρον, ὅπως εἰς τὸ παρὰ τοῦ ὑπουργείου παρουσιασθὲν σχέδιον φαίνεται. «Ἄρθρον 106. Οὐδεμία ἀναθεώρησις ἢ μεταβολὴ τῶν διατάξεων τοῦ παρόντος Συντάγματος δύναται νὰ γίνῃ κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν δύω πρώτων βουλευτικῶν περιόδων, μετὰ τοῦτο δὲ ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ἢ ἡ μεταβολὴ τινὸς ἢ τινῶν τῶν διατάξεων αὐτοῦ, μόνον ἂν διαταχθῇ διὰ νόμου, ὅστις ὅμως πρέπει νὰ ψηφισθῇ κατὰ δύο συνεχεῖς Βουλευτικὰς περιόδους διὰ τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψήφων ἑκατέρων». Ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ὁ ὁποῖος ἐπιθυμῶ τὴν ἀναθεώρησιν, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ ἐπιθεώρησις τοῦ Συντάγματος, διὰ τοῦ γράμματος τούτου, παρεκάλεσα τὸν Κύριον ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸν χθὲς νὰ μοὶ ἐξηγήσῃ τοῦτο· κατὰ τὴν ἐξήγησιν, ἣν μοὶ ἔδωκεν, ἡ ἀναθεώρησις, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἐπιθυμῶμεν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ· ἂν καὶ προσεπάθησε νὰ σᾶς πείσῃ σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος ἀγορεύων, σήμερον, Κύριοι, (καὶ εἶχε δίκαιον) εἶπεν, ὅτι ἂν τὸ ἔθνος στείλῃ Βουλὰς ἀνεξαρτήτους, ἂν μία Βουλὴ κατὰ τὴν περίοδον αὐτῆς νομίσῃ ἀναγκαίαν τὴν ἐπιθεώρησιν καὶ τὴν μετατροπὴν ἄρθρων τινῶν τοῦ Συντάγματος, διὰ νόμου ἀποφαίνεται περὶ τούτου, τὸ δὲ ἔθνος, εἶπεν ὁ Κύριος ὑπουργὸς, κρίνει, καὶ ἂν φρονῇ, ὅτι καλῶς ἐξεφράσθη ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δώσῃ εἰς τοὺς διαδόχους Βουλευτὰς τὴν ἐντολὴν, ὅπως ἐπικυρώσῃ τὴν ἰδέαν τῆς παρελθούσης Βουλῆς. Ἀλλὰ, Κύριοι, μία Βουλὴ, ἡ ὁποία συνέλαβε τὴν ἰδέαν τῆς ἀναθεωρήσεως, θέλει συντάξει νόμον καὶ ὁ νόμος οὗτος θέλει σύγκειται ἀπὸ ἄρθρα· καὶ κατὰ τὴν ἰδέαν τοῦ Κυρίου Δηλιγιάννη ἡ ἔκφρασις τῆς Βουλῆς ἐκείνης εἶναι ὑποχρεωτικὴ διὰ τὰς μελλούσας Βουλάς.

§65ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Ὄχι.

§66ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Χθὲς ὁ κ. Δηλιγιάννης μοὶ τὸ ἐξήγησε, τότε μοὶ εἶπεν· ἐρχομένη ἡ κατόπιν Βουλὴ, ἡ ὁποία δύναται ἢ νὰ παραδεχθῇ τὴν τροποποίησιν τῆς προηγουμένης Βουλῆς ἢ νὰ φέρῃ τροποποιήσεις, δύναται καὶ αὕτη νὰ φέρῃ μερικὰς ἰδέας ἐπὶ τῶν ἄρθρων, τὰ ὁποῖα συνέταξεν ἡ προηγουμένη Βουλὴ, καὶ ἐπειδὴ τὸ ἄρθρον 106 τοῦ Συντάγματος ὑποχρεοῖ δύω συνεχεῖς περίοδοι νὰ ἐκφράσωσι τὴν αὐτὴν γνώμην, ἕπεται, ὅτι θὰ χρειασθῇ τρίτη Βουλευτικὴ περίοδος, ἡ ὁποία νὰ ἐπικυρώσῃ τὴν πρᾶξιν τῆς ἑτέρας Βουλῆς περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Ἔρχεται ἡ τρίτη Βουλὴ, δὲν εὑρίσκει τὴν ἰδέαν τῆς δευτέρας Βουλῆς ἀρεστὴν, τὴν τροποποιεῖ, οὕτω θὰ ἔχωμεν διαδόχους Βουλὰς, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐκφράζωνται ἐπὶ τῶν προηγουμένων, ποτὲ δὲν θὰ φθάσωμεν εἰς ἓν σημεῖον, διότι δὲν θὰ συμφωνήσωσι κατὰ τὰς ἰδέας, καὶ ἑπομένως διὰ τῆς ἐγγραφῆς τοῦ ἄρθρου τούτου ἡ ἀναθεώρησις καταστρέφεται καθ’ ὁλοκληρίαν.

§67ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον λέγει, ὅτι ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις μόνον ἂν διαταχθῇ διὰ νόμου, ὁ νόμος δὲ αὐτὸς δὲν θὰ λέγῃ ν’ ἀναθεωρηθῇ τὸ δεῖνα, ἢ δεῖνα ἄρθρον, θὰ ἔχῃ οὕτω πως. ΑΡΘΡΟΝ ΜΟΝΑΔΙΚΟΝ. Ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος.

§68ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐὰν, Κύριοι, πρὸς μίαν στιγμὴν παραδεχθῶμεν τὴν ἀμφιβολίαν τοῦ Κ. Παπαμιχαλοπούλου, τότε κινδυνεύομεν εἰς δύω τινὰ νὰ πέσωμεν, εἰς τὸ νὰ μὴ γνωρίζωμεν τὶς θέλει κάμει τὴν ἀναθεώρησιν, δὲν ἐξάγεται ἀπὸ τοῦ σχεδίου τοῦ ὑπουργικοῦ πῶς θὰ γίνῃ καὶ ἀπὸ ποῖον ἡ ἀναθεώρησις, καὶ βεβαίως ἡ ἀμφιβολία αὕτη τοῦ Κ. Παπαμιχαλοπούλου εἶναι μία ἀπὸ τὰς οὐσιωδεστέρας· κατ’ ἐμὲ, ἐνόμισα, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει διὰ νόμου καταργήσει καὶ τροποποιήσει ἄρθρα τοῦ Συντάγματος. Ἐπειδὴ ὅμως ἐξεφράσθη ἡ ἀμφιβολία περιμένω τὸν ὑπουργὸν νὰ τροποποιήσῃ ἐπὶ τὸ σαφέστερον τὸ ἄρθρον, ἵνα γνωρίζωμεν ἀπὸ τοῦδε τίς θέλει ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως, διότι ἀναθεώρησις θὰ ᾖναι νέον Σύνταγμα. Ἀλλὰ, Κύριοι πληρεξούσιοι, φρονήσας, ὅτι ἡ Βουλὴ κατὰ τοὺς ὑπουργοὺς θέλει ἔχει τὸ δικαίωμα διὰ τοῦ νόμου νὰ ἐνεργῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, ἐδίστασα νὰ δώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα τοῦτο, ἐδίστασα, Κύριοι, διότι αἱ Βουλαὶ δὲν πρέπει νὰ ἔχωσι συντακτικὰ δικαιώματα, διότι ἡ Βουλὴ προσκαλεῖται νὰ νομοθετήσῃ καὶ δὲν πρέπει νὰ περιβάλλεται μὲ τὴν ἀπεριόριστον ἐξουσίαν νὰ καταστρέφῃ Σύνταγμα. Διὰ τοῦτο εἰς τὴν τροπολογίαν μου, Κύριοι πληρεξούσιοι, ἔμεινα πιστὸς εἰς τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἔκαμε τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος νὰ συντάξῃ ἄρθρα τινὰ περὶ ἀναθεωρήσεως, τὰ συνεχώνευσα εἰς ἓν καὶ μόνον διὰ τῆς τροπολογίας ταύτης, καὶ δίδω τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ἐκφρασθῇ, ἂν ᾖναι ἀνάγκη νὰ τροπολογηθῶσιν ἄρθρα τινὰ, καὶ τοῦτο εἰς δύω Βουλευτικὰς περιόδους, ἀλλ’ ὅμως ἀφαιρῶ τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως ἀπὸ τοὺς Βουλευτὰς διὰ τῆς τροπολογίας μου, λέγω, ὅπως ἡ Κυβέρνησις προσκαλέσῃ τότε πληρεξουσίους ἰσαρίθμους πρὸς τοὺς Βουλευτάς· οἱ πληρεξούσιοι οὗτοι συνερχόμενοι ἐπὶ τὸ αὐτὸ μετὰ τῶν Βουλῶν ἀποτελέσουσιν ἓν σῶμα, καὶ δὲν δίδω εἰς τὸ σῶμα τοῦτο ὄνομα, διότι ἂν τὸ ὀνομάσω Συνέλευσιν καθίσταται ἐπίφοβον ἕνεκα τοῦ εἴδους αὐτῆς, ὀνομάσατε τὸ λοιπὸν ὅ,τι ἄλλο θέλετε, ἔστω Βουλήν. Δὲν θέλω λοιπὸν κατ’ οὐδένα λόγον δώσει εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα ὅπως ἀνατρέπῃ διατάξεις τοῦ Συντάγματος, διότι ἀπὸ τῆς ὥρας κατὰ τὴν ὁποίαν, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 106 τοῦ ὑπουργικοῦ σχεδίου, ἡ Βουλευτικὴ περίοδος εἰσέρχεται εἰς τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, σᾶς λέγω μετὰ παῤῥησίας, ὅτι Σύνταγμα δὲν ὑπάρχει πλέον. Οὕτω λοιπὸν μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν πρώτων δύω Βουλευτικῶν περιόδων, καθ’ ἃς δὲν ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις, ἔρχεται ἡ τρίτη, ἡ ὁποία ἐκφράζει τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἡ τετάρτη παραδέχεται καὶ προτείνει καὶ νέαν μεταβολὴν, εἶτα ἔρχεται ἡ πέμπτη καὶ πράττει ὅ,τι καὶ ἡ τετάρτη καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς. Τούτων γιγνομένων τὸ σύνταγμα τὸ ὁποῖον εἴχομεν ἕως χθὲς τὴν τιμὴν νὰ συζητῶμεν καὶ μετ’ ὀλίγον θέλομεν ὑπογράψει θέλει σχισθῆ καθ’ ὁλοκληρίαν. Αὐτὰ, ΚΚ. πληρεξούσιοι, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, καὶ περιμένω νὰ ἴδω τὸν ὑπουργὸν τὶ δύναται ν’ ἀντιτάξῃ κατὰ τῆς ἰδέας μου ὅπως τὴν πολεμήσῃ, διότι, ἵνα τὴν πολεμήσῃ ὀφείλει νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι ἀντίθετος. Ἰδοὺ ἡ πρότασίς μου «ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ παρόντος συντάγματος, ἢ ἁπλῶς διατάξεών τινων αὐτοῦ μόνον μετὰ παρέλευσιν 30 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ βεβαιωθείσης τῆς ἀνάγκης ταύτης προσηκόντως».

§69ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βλέπω σήμερον φαιδρὸς καὶ ἀγαλλόμενος τὴν ἡμέραν ταύτην, διότι ἐγὼ ποτε δὲν συνέλαβα τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐστάλην ἐδῶ ἀπὸ τοὺς ἐντολεῖς μου, ἵνα συντάξω Σύνταγμα διὰ τὰς ἐπερχομένας γενεὰς, συνέλαβα τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔλαβον τὴν ἐντολὴν νὰ ἔλθω ἐνταῦθα ὅπως καὶ ἐγὼ συντείνω νὰ συνταχθῇ πολίτευμα τὸ πολὺ διὰ τὴν παροῦσαν γενεὰν, καὶ βλέπω σήμερον προσεγγίζουσαν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς συμπολίτας μας· τὸ πολίτευμα ἀπεπερατώθη, ἡ τύχη τῆς πατρίδος μας πλέον δὲν κυμαίνεται δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ᾖναι φαιδρὸς καὶ ἀγαλλόμενος. Ἂν ὑπάρχουν τινὲς οἱ ὁποῖοι βλέπουν συννεφιὰ, ὡς ἤκουσα πρὸ ὀλίγου καὶ καθὼς ἤκουσα καὶ πολλάκις ἄλλοτε ἐπαναλαμβανόμενον, ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ νομίζω, ὅτι ἡ συννεφιὰ ἐκείνη προέρχεται ὄχι ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρίσταται εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔξωθεν, ἀλλ’ ἀπ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἰς αὐτοὺς παριστῶσιν οἱ ὀφθαλμοὶ των ἐκ τῶν ἔσωθεν τοῦτ’ ἔστι προέρχεται ἀπὸ τὴν ὄχι ἀκριβῆ ἀντίληψιν τῶν πραγμάτων πέριξ τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα. Ἤθελεν εἶσθαι δι’ ἐμὲ ἀπελπισία ἐὰν ἐδυνάμην νὰ πεισθῶ, ὅτι πράγματι τὸ πολίτευμα τοῦτο θέλει μεταδοθῆ ἀναλλοίωτον εἰς τὰς ἐπερχομένας γενεὰς, ὅτι δηλαδὴ ἡ πατρίς μας καὶ κατὰ τὰς ἐπερχομένας γενεὰς θέλει ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρξῃ ὡς ὑπάρχει, καὶ ἑπομένως νὰ μὴν ἔχῃ ἀνάγκην ἄλλου πολιτεύματος παρὰ τούτου. Ἀλλὰ ἄλλη ἐλπὶς, ἄλλη πεποίθησις μὲ κυριεύει. Ἂν ἡ Ἀγγλία, ὡς εἶπεν ὁ ἔντιμος Κ. Καλὸς, ἀπὸ τὰ 1600 καὶ ἐντεῦθεν ἐσταμάτησεν ἐπὶ ἑνὸς Συντάγματος, ἡ Ἀγγλία ἔκαμε καλὰ, διότι ἔφθασεν εἰς τὸ μεγαλεῖον ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν περιμένει παρὰ νὰ σμικρυνθῇ, ἀλλὰ ἡ μικρὰ Ἑλλὰς εὑρίσκεται εἰς τὴν σμικρότητα ἐκείνην, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν περιμένει παρὰ νὰ μεγαλώσῃ.

§70ΡΟΥΚΗΣ. Τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας.

§71ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἤκουσα νὰ λέγεται, καὶ ἐὰν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας δὲν ἤθελε διακοπῆ κατὰ τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐπ’ αὐτοῦ ἐψηφίσαμεν ἤθελον εἴπει καὶ ἐγώ τινα περὶ αὐτοῦ, δηλαδή, ὅτι τὸ θεωρῶ μηδὲν, ὅτι τὰ θεωρῶ ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ τεθῇ ἀπὸ τὸ ἓν μέρος ὡς ῥήτρα ὑπογραφῆς τοῦ Συντάγματος, ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ τόσος θόρυβος, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὸ ψηφίσωμεν, διότι τάχα εἶναι ἐκεῖνο τὸ θηρίον τὸ ὁποῖον θὰ καταπίῃ καὶ Σύνταγμα καὶ Βουλὰς καὶ τὰ πάντα. Ἐγὼ τὸ θεωρῶ μηδὲν καὶ ἐκ τούτου λέγω, ὀφείλω νὰ λέγω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον πρότερον, ὅτι ἂν συννεφειὰ παρίσταται εἴς τινας μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος τοῦτο προέρχεται, διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρίσταται ἐνώπιόν των γεννᾶται ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν δίδουν, ὡς ἐκ τούτου δὲν δύνανται νὰ φύγουν φαιδροὶ καὶ ἀγαλλόμενοι, νὰ ἀπέλθωσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ νὰ εἴπωσι τὴν χαρμόσυνον ἀγγελίαν ὅτι ἐπερατώσαμεν τὸ ἔργον μας διατί; διότι ἐψηφίσαμεν τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Γόρτυνος, ὁ καὶ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν μᾶς παρέστησεν ὡς αἴτιον μὴ ἀγαλλιάσεως, διότι ἐψηφίσθη ἡ διὰ σφαιριδίων ἐκλογὴ τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, κατ’ ἐμὲ οὔτε τὸ ἕτερον εἶναι ἀντικείμενον λύπης. Ἐπομένως ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα ἂν πρέπει νὰ θέσωμεν ἐντὸς τοῦ Συντάγματος ἄρθρον ἀναθεωρήσεως. Ἠννόησα τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Γόρτυνος καὶ ἐξαίρετον φίλον μου ὅτε ἔλεγε καὶ ἀποικόνιζε καί τοι μακρόθεν τοὺς κινδύνους τῆς διὰ σφαιριδίων ἐκλογῆς δημοτικῶν ἀρχῶν καὶ ὡς ἐκ τούτου ὑπεστήριξε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐπιθυμεῖ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ δὲν ἐδυνάμην νὰ ἐννοήσω τὸν Κύριον Καλόν, ὅτε ἐνῷ μᾶς ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας μας συννεφιασμένοι ἐξ ἐναντίας μᾶς ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ προλάβωμεν μὲ πᾶσαν θυσίαν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος. Εἶναι καλὸν αὐτὸ τὸ Σύνταγμα τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐξαρτᾶται ἡ εὐημερία τῆς πατρίδος ὡς εἶπεν ὁ Κ. Καλὸς, τότε διατὶ νὰ ἐπιστρέψωμεν συννεφειασμένοι εἰς τὰς ἐπαρχίας μας; εἶναι ἐξ ἐναντίας κακόν; τότε διατὶ διατί, ἐνῷ λέγει ὅτι θὰ ἐπιστρέψωμεν συννεφειασμένοι νὰ μὴ δώσῃ τὴν γνώμην νὰ ἀναθεωρηθῇ; Λέγω ὅμως καθὼς δὲν φοβοῦμαι οὔτε τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον τὸ ἐπαναλέγω θέλει ἀποδειχθῆ μηδὲν, καθὼς δὲν φοβοῦμαι τὴν διὰ σφαιριδίων τῶν δημάρχων ἐκλογὴν, καὶ μάλιστα ὄχι δὲν τὴν φοβοῦμαι, ἀλλὰ μᾶλλον τὴν θεωρῶ ὡς μίαν τῶν πρώτων ἐγγυήσεων τῆς ἐλευθερίας ἐν τῇ τάξει, ἐξ ἴσου δὲν φοβοῦμαι καὶ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος καὶ μάλιστα τὴν θεωρῶ ὡς μίαν τῶν ἐγγυήσεων τῆς ἐλευθερίας ἐν τῇ τάξει. Ἂς ὁμιλήσωμεν πρακτικώτερον. Μεταξὺ τῶν δύω συμβαλλομένων μερῶν εἰς τὸ Σύνταγμα, πόθεν δύναται νὰ προέλθῃ ἡ ἐπιθυμία τῆς ἀναθεωρήσεως; εἴτε ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως, εἴτε ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ· ἂν ἡ ἐπιθυμία τῆς ἀναθεωρήσεως ἐπέλθῃ ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως, τὸ ἐννοῶ πολὺ καλὰ καὶ παραδέχομαι ὅτι ἡ ἐπιθυμία αὕτη δύναται νὰ ἐμπνέηται ἀπὸ τὴν ἰδέαν ἵνα γίνῃ βῆμα πρὸς τὰ ὄπισθεν ἢ τὰ ἔμπροσθεν, ἀλλ’ ἂν ἡ ἐπιθυμία τῆς ἀναθεωρήσεως ἔλθῃ εἰς τὸν λαὸν δύναμαι ποτὲ νὰ φοβοῦμαι, ὅτι θὰ ἔλθῃ ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ἤθελεν ἀπομωρανθῇ καὶ νὰ εἴπῃ· κάτω ἡ Βουλὴ, ζήτω τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ὡς τινὲς λέγουσιν; ἂν τοιαύτην ὑπόνοιαν, ἂν τοιαύτην ὑποψίαν εἶχα, δὲν ἤθελον σταματήσει οὔτε στιγμὴν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ ἤθελον τρέξει εἰς ἕνα καλόγηρον καὶ ἤθελον εἰπῆ· τὸ κομπολόγι σου καὶ τὸ καλυμαύχιόν σου νὰ ἐμβῶ εἰς ἓν μοναστήριον, δὲν ἔχω ἀποστολὴν πλέον εἰς τὸν κόσμον τοῦτον. Ἀλλ’ ἐγὼ πιστεύω, ὅτι ὁ λαὸς ἂν ἀπαιτήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος θὰ τὴν ἀπαιτήσῃ πρὸς τὰ πρόσω, θὰ τὴν ἀπαιτήσῃ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι τοιοῦτος, ὅλα του τὰ βήματα τοιοῦτον τὸν ἀπέδειξαν καὶ τοιοῦτον τὸν πιστεύω, καὶ διὰ τοῦτο πρεσβεύω τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Ποῦ σταματᾷ, Κύριοι, τὸ πρακτικὸν μέτρον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ λάβωμεν; νὰ κάμωμεν τρόπον, ὥστε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἢ μᾶλλον διὰ νὰ ἐκφρασθῶ καθαρῶς καὶ ἐλευθέρως, εἰς τὴν Βασιλείαν νὰ μὴ τῆς ἔλθῃ ἡ ὄρεξις ποτὲ νὰ ζητήσῃ ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἐπὶ τῷ σκοπῷ ὀπισθοδρομήσεως, νὰ κάμωμεν τρόπον, ὥστε ὅταν αἰσθανθῇ ὁ λαὸς τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, νὰ μὴν ἦναι ἠναγκασμένο νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπανάστασιν, νὰ ἔχῃ τὰ μέσα νὰ ἐξωτερικεύῃ τὴν θέλησίν του, νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἐπιθυμίαν του καὶ νὰ τὴν κάμῃ σεβαστήν. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ ψηφίσωμεν πρότασιν, ἡ ὁποία νὰ μᾶς λέγῃ, ὅταν μία, δύω, τρεῖς, τέσσαρες Βουλαὶ κατὰ μίαν, δύω, τρεῖς καὶ ὅσας θέλετε περιόδους μὲ τὴν πλειονοψηφίαν δύω τρίτων, τετσάρων, πέμπτων, τῶν ⅚ τῶν μελῶν των ζητήσωσιν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, τότε τὸ Σύνταγμα θὰ ἀναθεωρηθῇ ἀπ’ ἐκείνην τὴν Βουλήν, ἥτις τὴν ἀναθεώρησιν ἐζήτησεν, εἶναι ἐνδεχόμενον μία ἐξουσία νὰ διαφθείρῃ τὰ ⅔, τὰ ⅘, τὰ ⅚ μιᾶς οἱασδήποτε Βουλῆς, νὰ τὴν φοβίσῃ καὶ νὰ τὴν παρακινήσῃ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐπιθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, ὅπως τὸ καταστρέψῃ, ὅπως εἰπῇ· κάτω ἡ Βουλή, ζήτω τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Τοιαύτην πρότασιν ἤθελον τὴν ἀποκρούσει καὶ τὴν ἀποκρούω, ἀλλ’ ἂν ἐπρόκειτο νὰ ψηφίσωμεν, Κύριοι, διάταξιν περὶ ἀναθεωρήσεως, τὴν πραγματοποίησιν, τῆς ὁποίας γινώσκομεν ὅλοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βασιλεία τὴν ἀποφεύγουν, ὅτι δηλαδὴ δὲν θὰ δύναται νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις εἰμὴ διὰ Συνελεύσεως ἐπὶ τούτῳ προσκαλουμένης, μὴν ἀμφιβάλλετε, Κύριοι, ὅτι οὐδέποτε θὰ γίνῃ ἐπιθεώρησις τοῦ Συντάγματος πρὸς τὰ ὀπίσω, πάντοτε θὰ γίνῃ πρὸς τὰ ἐμπρός. Τὰς Συνελεύσεις, Κύριοι, ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις, ὅλαι αἱ Βασιλεῖαι τὰς θεωροῦσιν ὡς κακοήθη πυρετόν· ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μοὶ εἴπητε, πρέπει νὰ ψηφίσωμεν πρότασιν διὰ τῆς ὁποίας νὰ ἐξουσιοδοτῆται ἰδιαιτέρως καὶ μόνον ἡ ἐπιθεώρησις τοῦ Συντάγματος, εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀποβλέπει τὴν διὰ μυστικῆς, καθολικῆς καὶ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορίας ἐκλογὴν τῶν δημάρχων, ποτὲ δὲν ἤθελον τὴν ψηφίσει καὶ προσθέτω κἄτι τι ἄλλο· ἂν μὲ ἐθέτετε εἰς τὸ δίλημμα νὰ ἐκλέξω μεταξὺ τῆς μυστικῆς ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν καὶ τῆς μυστικῆς ψηφοφορίας τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, ἤθελα προτιμήσει τὸ δεύτερον, διότι ἐλευθερία πολιτικὴ χωρὶς ἐξασφαλίσεως τῶν δημοτικῶν ἐλευθεριῶν δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, εἶναι ματαιοπονία· ἐξασφαλίσατε τὰς δημοτικὰς ἐλευθερίας καὶ ἡ ἐλευθερία εἶναι ἐξησφαλισμένη, ἀφαιρέσατε τὴν ἐλευθερίαν τῶν δημοτικῶν καὶ κάμετε ὅσα Συντάγματα θέλετε· ἐλευθερία δὲν δύναται νὰ ῥίψῃ ῥίζας, παράδειγμα φέρω τὴν Γαλλίαν καὶ τὴν Ἀγγλίαν, ἂν ἡ ἐλευθερία δὲν ἔῤῥιψε βαθείας ῥίζας εἰς τὴν Γαλλίαν, αὐτὴ εἶναι ἡ αἰτία. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲ ὅπου ὑπάρχουσι δημοτικαὶ ἐλευθερίαι ἐξησφαλισμέναι, ἐκεῖ καὶ ἡ ἐλευθερία διατηρεῖται, δὲν θεωρῶ λοιπὸν ὡς κακόν, ἀλλὰ τὴν μεγίστην ἐξασφάλισιν εἰς τὰς ἐλευθερίας, τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν καὶ ἐκλογὴν τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν. Ποῖον εἶναι τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον παριστᾷ αὐτὸς ὁ τρόπος τῆς ἐκλογῆς; Ἠρώτησα καὶ ἐχθές, Κύριοι, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ψηφίσωμεν καὶ προτήτερα, καὶ σήμερον εἰπώθη ἀπὸ τοῦ βήματος ποῖον εἶναι τοῦτο. Ὑποθέσατε μᾶς εἶπαν, σήμερον εἰς ἕνα δῆμον ά. τάξεως, θέλετε νὰ ἐφαρμόσητε αὐτὴν τὴν ψηφοφορίαν, θὰ ἔχετε ἀνάγκην ἴσως 100 καλπῶν καὶ 600,000 σφαιριδίων. Ἐὰν τοῦτο ᾖναι ὅλον τὸ κακὸν, ἂς τὸ δεχθῶμεν, ἂν νομίζουν ὅτι θὰ φέρωμεν βλάβην εἰς τὸ δημόσιον διὰ τὸ ἔξοδον, τὸ ἔξοδον δύνασθε διὰ νόμου νὰ τὸ ἐπιβάλλητε καὶ εἰς τοὺς ὑποψηφίους.

§72ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§73ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἕκαστος ὑποψήφιος θὰ καταβάλλῃ 5, 6 δραχμὰς διὰ νὰ γίνουν αἱ κάλπαι καὶ τὰ σφαιρίδια, ἀλλ’ ἐκεῖναι αἱ 100 κάλπαι καὶ τὰ σφαιρίδια δὲν εἶναι στόματα κανονίων, τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς φοβίσουν, ἀλλὰ κανονίων τὰ ὁποῖα θὰ ἐξορίσουν διὰ πάντα τὰς καλπονοθεύσεις ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα (εὖγε, εὖγε), νὰ μὴν ἐπανέλθῃ τὸ σύστημα τῆς διὰ ψηφοδελτίων ψηφοφορίας (χειροκροτήματα). Ἡσυχία, Κύριοι, παρακαλῶ. Βλέπω τινὰς φίλους μου χαμογελῶντας. Εἴδατε ὅμως ὅτι ἀμέσως ἐπροσκάλεσα τὸ ἀκροατήριον νὰ σταματήσῃ, τὸ εἴδατε δὲ ἐμπράκτως, ὅτι οὔτε τὰ ποδοκροτήματα μὲ ὀπισθοδρομοῦν, οὔτε τὰ χειροκροτήματα μὲ κάνουν νὰ προβῶ μακρύτερα ὅπου θέλω ὑπάγει.

§74ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Διότι ἐγείνατε ὀπαδὸς τῆς Νέας Γενεᾶς, σᾶς ἐχειροκρότησαν (γέλως).

§75ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ καλὸν εἶναι, ὅτι τὰ μουστάκια μου ἄρχισαν νὰ ἀσπρίζουν. Ἐξακολουθῶ λοιπὸν λέγων, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον κατ’ ἐμὲ νὰ θέτωμεν εἰς τὸ σύνταγμα τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως, καὶ νὰ μὴ τὸ ὑποβάλλωμεν εἰς ὡρισμένον χρόνον, νὰ περιβάλλωμεν δὲ τὴν ἀναθεώρησιν αὐτὴν μὲ ὅλας τὰς ἐγγυήσεις ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ προόδου. Ἐὰν τυχὸν, Κύριοι, εἰσῆλθον ἐντὸς τοῦ Συντάγματος διατάξεις τοιαῦται, τὰς ὁποίας ὁ λαὸς δὲν θέλει καὶ διὰ τὰς ὁποίας ἴσως ἐξεγερθῇ ἡ συνείδησις τοῦ ἔθνους, διατὶ νὰ μὴ ἀφήσωμεν μέσον τῆς ἀνορθώσεως τῶν ἐσφαλμένων εἰς τοὺς ἐντολεῖς μας, παρὰ νὰ τοὺς ὑποχρεώσωμεν νὰ ἐπανέλθουν εἰς ἐπανάστασιν. Ἂς παραδεχθῇ τοὐλάχιστον, Κύριοι, κατὰ τὴν ταπεινήν μου γνώμην, ὅτι ὅταν αἱ Βουλαὶ κατὰ τρεῖς συνεχεῖς συνόδους.

§76ΠΟΛΛΟΙ. Κατὰ περιόδους.

§77ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σταθῆτε, παρακαλῶ· διὰ τῶν ¾, διὰ τῶν ⅘, διὰ τῶν ⅚ ἂν θέλητε τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ζητήσωσι τὴν ἀναθεώρησιν μέρους ἢ ὅλου τοῦ Συντάγματος τότε ἡ ἀναθεώρησις αὕτη ὀφείλει νὰ γίνῃ, ἀλλὰ πρέπει νὰ γίνῃ, διὰ Συνελεύσεως ἐπὶ τούτῳ ἐντὸς δύο μηνῶν συγκαλουμένης, καὶ συγκροτουμένης ἀπὸ τὸν διπλάσιον ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν.

§78ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Μάλιστα, μάλιστα.

§79ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν παραδέχομαι, Κύριοι, τὴν ἰδέαν νὰ προστεθῶσιν ἄλλοι τόσοι πρὸς τοὺς ὑπάρχοντας βουλευτὰς, ἀλλὰ νὰ ἔλθῃ Συνέλευσις κυρία, ad hoc, ὡς λέγουν, πρὸς ἐπιθεώρησιν τοῦ Συντάγματος· καὶ μίαν τοιαύτην Συνέλευσιν, ἐστὲ βέβαιοι, καμμία κυβέρνησις δὲν θέλει ῥᾳδιουργήσει νὰ τὴν προκαλέσῃ.

§80ΚΑΛΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Μάλιστα, εἴμεθα σύμφωνοι.

§81ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν τὸ ἥμισυ τῶν βουλευτῶν τῆς ψηφισάσης τὴν ἀναθεώρησιν βουλῆς ᾖναι τῆς ἐξουσίας, ἐὰν μείνῃ ἡ Βουλὴ αὐτὴ εἰς τοὺς πόδας της καὶ προστεθῶσιν ἄλλοι τόσοι βουλευταί, ὤ! εἶναι πολὺ εὔκολον, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ὑποθέσωμεν δολίαν πρόθεσιν ἐκ μέρους τῆς ἐξουσίας, ἐκ τῶν ἐπερχομένων βουλευτῶν νὰ εὑρεθῶσι τὸ ἥμισυ, οἱ ὁποῖοι νὰ προστεθοῦν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν ὁποίαν τυχὸν ἤθελε σχηματίσει εἰς τὴν ἀρχαίαν Βουλὴν, καὶ νὰ ἀνατρέψωσι τὸ Σύνταγμα· ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις ἡ ἐπὶ τούτῳ ἐκλεγομένη, μὴ φοβηθῆτέ ποτε...

§82ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα· διατυπώσατε τὴν πρότασίν σας.

§83ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὴν διετύπωσα μάλιστα μὲ τὸ μολυβδοκόνδυλον, τὸ ὁποῖον μοὶ ἔδωσε πρὸ μικροῦ ὁ φίλος μου κ. Παντολέων. Εἶπον κατὰ τρεῖς συνεχεῖς συνόδους, καὶ μοὶ ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι θὰ ᾖναι οἱ αὐτοὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἐψήφισαν τὸ πρῶτον, θὰ ψηφίσουν καὶ τὸ δεύτερον· τοῦτο δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ παρ’ ἐὰν ἡ πρώτη ἔκφρασις συμβῇ κατὰ τὸ πρῶτον ἢ τὸ δεύτερον ἔτος τῆς συγκαλέσεως τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ἔστω, ὅτι ἤθελε συμβῆ καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο· ἢ ἡ ἀναθεώρησις ἀπαιτεῖται πραγματικῶς ἀπὸ τὸ ἔθνος, ἢ ἡ ἀναθεώρησις δὲν ἀπαιτεῖται καὶ τότε εἶναι βέβαιον, ὅτι κατὰ τὴν βʹ. σύνοδον δὲν θέλουν τολμήσει πλέον νὰ ψηφίσωσι τὴν ἀναθεώρησιν ταύτην ἢ τὸ ἥμισυ αὐτῶν δὲν θέλει τολμήσει νὰ ἔλθῃ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὴν ταπεινήν μου λοιπὸν γνώμην, Κύριοι, διὰ τῆς προτάσεως ταύτης ἐξασφαλίζονται τὰ πάντα καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ, καθ’ ἣν ἔλθωσι πράγματα εἴτε ἀπὸ τὴν πτέρυγα ταύτην ἢ ἐκείνην, πρέπει νὰ ἀφήσωμεν τὴν θύραν ἀνοικτὴν νὰ ἠμπορέσουν ὅσον τάχος, ὅταν παρουσιασθῇ ἀνάγκη, νὰ ἐπανορθώσουν τὸ λάθος μας. Ἰδοὺ ἡ πρότασίς μου, τὴν ὁποίαν εἶμαι ἕτοιμος νὰ διορθώσω, διότι τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν διετύπωσα «Η ἀναθεώρησις μέρους ἢ τοῦ ὅλου τοῦ παρόντος Συντάγματος δὲν ἐπιτρέπεται εἰμὴ συνεπείᾳ εἰδικοῦ νόμου ψηφιζομένου ὑπὸ τῆς Βουλῆς κατὰ τρεῖς συνόδους αὐτῆς διὰ τῶν τεσσάρων πέμπτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἐντὸς δὲ δύο μηνῶν ἀπὸ τοῦ τελευταίου Νόμου συγκαλεῖται ἐπὶ τούτῳ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐκλεγομένη διὰ καθολικῆς, μυστικῆς καὶ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορίας· ὁ ἀριθμὸς τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως θέλει εἶσθαι διπλάσιος τοῦ τῶν Βουλευτῶν.»

§84ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν. Ὁ Κ. Μίλησης ἀναβαίνει ἐπὶ τοῦ βήματος.

§85ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν, Κ. Πρόεδρε.

§86ΜΙΛΗΣΗΣ. Δύο λέξεις· ἔχω ἰδίαν πρότασιν, ἣν ὀφείλετε ν’ ἀκούσητε.

§87ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν. (διάφοροι συνομιλίαι).

§88ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὀφείλω νὰ ὑπερασπίσω τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ὁποίας ἀποτελῶ μέλος, καὶ πρέπει νὰ μὲ ἀκούσητε.

§89ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§90ΜΙΛΗΣΗΣ. Θὰ ἦμαι βραχύτατος, διότι βλέπω τὴν διάθεσιν τῆς Συνελεύσεως. Σᾶς παρακαλῶ δὲ νὰ μὲ ἀκροασθῆτε εὐμενῶς, διότι τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαιότατον· ἄλλως τε εἶναι καὶ τὸ τελευταῖον τοῦ Συντάγματος. Λέγω, Κύριοι, ὅτι ὀφείλω νὰ ὑπερασπίσω τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, προσβαλλομένης καὶ ἐκ ταύτης τῆς πλευρᾶς καὶ ἔτι ἐκείνης· διότι θεωρῶ τὴν γνώμην ταύτην ὀρθοτέραν ὅλων τῶν τροπολογιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπροτάθησαν. Τροποποιήσεις μόνον τινὰς ἐπήνεγκον ἐπὶ τῆς γνώμης τῆς ἐπιτροπῆς ἀναγκαίας μετὰ τὴν κατάργησιν τῆς Γερουσίας, καὶ μετὰ τὴν παρείσφρυσίν τινων διατάξεων ἐν τῷ Συντάγματι. Δὲν θέλω, Κύριοι, σᾶς ἐπασχολήσει, ἐξετάζων τὸ ζήτημα· τοῦτο κατ’ ἐμὲ ἐβασανίσθη ἀρκούντως καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι εἰς τὴν συνείδησιν ὅλων τῶν πληρεξουσίων εἶναι ἤδη λελυμένον. Δύο μόνον λέξεις ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω περὶ τούτου καὶ ἀμέσως θὰ ἔλθω εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῆς τροπολογίας μου. Ἡ ἀναθεώρησις, κύριοι, ἐπιβάλλεται ὑπὸ τοῦ νόμου τῆς προόδου, διότι οὐδεμία ἐποχὴ ἐμπορεῖ νὰ καυχηθῇ ὅτι κατέχει ἐν ἑαυτῇ τὴν ἀλήθειαν, ὅλον τὸν βίον τοῦ ἔθνους. Διὰ τοῦτο, τὰ νεώτατα πολιτεύματα καθιέρωσαν ἅπαντα εἰς τὸ τέλος αὐτῶν διατάξεις περὶ ἀναθεωρήσεως. Διὰ τῶν διατάξεων τούτων εἰσάγεται κανονικῶς, ἡσύχως, ἡ πρόοδος εἰς τὰς πολιτείας, χωρὶς νὰ προξενήσῃ καταστροφάς. Ἰδοὺ ὁ λόγος δι’ ὅν πρέπει νὰ καθιερωθῶσι καὶ εἰς τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα διατάξεις περὶ ἀναθεωρήσεως. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἡ ἀναθεώρησις δὲν δύναται νὰ ἀφορᾷ τὰς θεμελιώδεις, τὰς ῥιζικὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος· διότι τοιαύτη ἀναθεώρησις εἶναι κυρίως ἡ καταστροφὴ τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἐν τῷ Συντάγματι ὑπάρχουν δύο εἰδῶν διατάξεις, διατάξεις θεμελιώδεις, οὐσιαστικαὶ, αἵτινες ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος, μένουσιν ἀναλλοίωτοι, καὶ διατάξεις μὴ οὐσιώδεις, αἵτινες ὑπόκεινται εἰς τὸ ῥεῦμα τῆς προόδου. Ἡ ἀναθεώρησις δὲν πρέπει νὰ θίξῃ τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος· δὲν δύναται π. χ. ἡ Συνέλ. ὑπὸ τὴν πρόφασιν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ἔργου της νὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς οἱονδήποτε ἄλλο σῶμα νὰ τὸ ἀνατρέψῃ ἐκ βάθρων, καὶ ἀντὶ τοῦ Συντάγματος νὰ ἐγκαθιδρύσῃ δημοκρατίαν ἢ ἀπόλυτον Μοναρχίαν· διότι τοῦτο μόνον δι’ ἐπαναστάσεως τοῦ λαοῦ δύναται νὰ γείνῃ. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ γείνῃ ἡ διάκρισις μεταξὺ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, καὶ αἱ ῥιζικαὶ, αἱ θεμελιώδεις νὰ μείνωσιν ἀναλλοίωτοι, περιφρουρούμεναι ἀπὸ πάσης ἐπιθέσεως· ἂν δὲ ποτὲ ἡ πρόοδος φθάσῃ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε νὰ καταστήσῃ ἀναγκαίαν τὴν μεταβολὴν τῶν ῥιζικῶν τούτων διατάξεων, δὲν εἶναι ἔργον ἡμῶν νὰ τὸ καθιερώσωμεν ἐνταῦθα, ἀλλ’ εἶναι ἔργον τοῦ λαοῦ. Ἰδοὺ ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἡ ἐπιτροπὴ εἶπεν εἰς τὸ σχέδιόν της, καὶ ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω εἰς τὴν τροπολογίαν μου, ὅτι ἂν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος ἤθελε καθιερωθῆ ὁ ὄλεθρος ἐντὸς τῶν ἰδίων αὐτοῦ σπλάγχνων, ἤθελεν εἶσθαι καθαρὰ αὐτοχειρία. Βλέπετε, Κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις διαχύνει φῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ ὅτι δὲν εἶναι φρόνιμον νὰ σπεύδωμεν, καθὼς πρὸ μιᾶς στιγμῆς ἡ πλειονοψηφία ἐπείγετο διὰ νὰ τελειώσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ἀναθεωρητέαι, εἶπον, εἶναι μόνον διατάξεις ἐπουσιώδεις, μὴ οὐσιαστικαὶ, ὄχι, ὅπως προτείνουν ἑκατέρωθεν, ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο εἰς τὴν τροπολογίαν μου ἔρχομαι μὲ τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀρχῆς ταύτης. «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ συντάγματος, ὡρισμέναι ὅμως διατάξεις αὐτοῦ ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν δύνανται νὰ ἀναθεωρηθῶσιν·» ἐνταῦθα ἀφίσταμαι ἐν μέρει τῆς γνώμης τῆς ἐπιτροπῆς. Φρονῶ, Κύριοι, ὅτι ἡ προθεσμία τῶν 30 ἐτῶν, τὴν ὁποίαν ὁρίζει αὕτη εἶναι πολὺ μακρὰ, ὥρισα ἑπομένως βραχυτέραν προθεσμίαν, διὰ τοῦτο εἰς τὴν τροπολογίαν μου ἐπιφέρω· «ἀλλ’ ἀφοῦ παρέλθωσι 10 ἔτη ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του, καὶ ἀφοῦ μετὰ ταῦτα βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη αὐτῆς.» Βλέπετε, Κύριοι, ὅτι διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἀναθεώρησις τοῦ συντάγματος πρέπει νὰ βεβαιωθῇ ἡ ἀνάγκη αὐτῆς προσηκόντως ὑπὸ τῶν Βουλευτῶν εἰς δύω περιόδους, δηλ. ὑπὸ δύω Βουλῶν. Ἀλλὰ μᾶς ἀρκεῖ ἆρά γε τοῦτο; Βεβαίως ὄχι· καὶ ἐπ’ αὐτῷ ἀφίσταμαι τῆς γνώμης τῶν ὑπουργῶν. Ὁ Κ. Βαλτινὸς καὶ ὁ Κ. Λομβάρδος ἀνέπτυξαν λογικώτατα τὰ ἀτοπήματα τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον προβλέπει ἡ τροπολογία τῶν ὑπουργῶν. Οὐδεμία ἀναθεώρησις ἢ μεταβολὴ τῶν διατάξεων τοῦ παρόντος Συντάγματος δύναται νὰ γείνῃ κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν δύο πρώτων βουλευτικῶν περιόδων· μετὰ τοῦτο δ’ ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ἢ ἡ μεταβολὴ τινὸς ἢ τινῶν τῶν διατάξεων αὐτοῦ, μόνον ἂν διαταχθῇ διὰ νόμου, ὅστις ὅμως πρέπει νὰ ψηφισθῇ κατὰ δύω συνεχεῖς Βουλευτικὰς περιόδους διὰ τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψήφων ἑκατέρας. Παρατηρεῖτε, Κύριοι, ὅτι διατάξεις τίθενται περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως· πῶς ὅμως θὰ γείνῃ ἡ ἀναθεώρησις αὕτη; ὑπὸ τίνος σώματος; κατὰ τίνας κανόνας; περὶ τούτων οὐδὲν ὁρίζει ἡ τροπολογία, ὥστε τὸ προκαταρκτικὸν ζήτημα λύεται, τὸ δὲ οὐσιαστικὸν παραλείπεται· ἐνῷ ἡμεῖς πρὸ πάντων τούτων ἔχομεν ἀνάγκην τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ, Κύριοι, δὲν ὑπέπεσεν εἰς τὸ λάθος τοῦτο, ἀλλὰ συμπληροῦσα τὸ ἔργον της, θέτει διατάξεις, καθ’ ἃς ἀφοῦ βεβαιωθῇ ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως, θέλει αὕτη τελεσθῆ. Ἀκούσατε τὶ λέγει ἡ ἐπιτροπή. «Ἡ ἀναθεώρησις γίνεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἰδίᾳ ἀποφαινομένης ἐπὶ τῶν ἀναθεωρουμένων διατάξεων. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ θέλει σύγκειται ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἐκλεγομένων πρὸς τοῦτο». Βλέπετε, ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἔχουσα καιρὸν νὰ σκεφθῇ ὡρίμως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ ἔλυσε καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς φάσεις. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν δύναται νὰ ψηφισθῇ τὸ κείμενον τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως εἶναι διατυπωμένον, διότι αὕτη εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὴν Γερουσίαν, ἣν καθιέρου, καὶ ταύτην ὥριζε νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, διὰ τοῦτο ὑπέβαλον τὴν τροπολογίαν μου, ἥτις τροποποιεῖ κατὰ τοῦτο τῆς ἐπιτροπῆς τὸ ἔργον, καὶ τὴν ὁποίαν σᾶς ἀναγινώσκω ὁλόκληρον. «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος, ὡρισμέναι ὅμως διατάξεις ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν δύνανται νὰ ἀναθεωρηθῶσιν, ἀλλ’ ἀφοῦ παρέλθωσι δέκα ἔτη ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του, καὶ ἀφοῦ μετὰ ταῦτα βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη αὕτη.» Ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως θεωρεῖται βεβαία, ἐὰν ἡ Βουλὴ κατὰ δύο συνεχεῖς βουλευτικὰς περιόδους, διὰ τῶν ¾ τῶν ψήφων τοῦ ὅλου αὐτῆς ἀριθμοῦ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως, ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις. Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως, διαλύεται ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα εἰδικῶς πρὸς τοῦτο, συγκειμένη ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἥτις ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρουμένων διατάξεων.» Αἱ διατάξεις αὗται ἐλήφθησαν ἀπὸ τὸ Σύνταγμα τοῦ Βελγίου, τὸ ὁποῖον δικαίως θεωρεῖται τὸ φιλελευθερώτερον ἁπάντων τῶν Συνταγμάτων. Διατὶ ὅμως, Κύριοι, τὸ ἀναθεωρητικὸν τοῦτο Σῶμα λέγεται Βουλὴ καὶ εἰς τὴν τροπολογίαν μου καὶ εἰς τὰ διατάξεις περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, καὶ ὄχι Συνέλευσις; Ἁπλούστατος ὁ λόγος, διότι ἔχει ὡρισμένον ἔργον νὰ κάμῃ, ἀπέναντι δὲ Συνελεύσεως περιορισμὸς δὲν ὑφίσταται· ἡ Συνέλευσις, Κύριοι, δὲν δύναται νὰ συνυπάρχῃ μὲ ὡρισμένον ἔργον. Ἅμα φέρετε Συνέλευσιν ἀντὶ Βουλῆς, δίδετε τὸ δικαίωμα εἰς αὐτὴν ὄχι πλέον ὡρισμένας, ἀλλ’ ὅλας τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος νὰ καταστρέψῃ· τῆς δίδετε τὴν ἐξουσίαν νὰ καταλύσῃ τὸ Σύνταγμα, νὰ συστήσῃ ἀπόλυτον μοναρχίαν ἢ δημοκρατίαν, καὶ ἐν γένει νὰ καταστρέψῃ τὰς βάσεις αὐτῆς τῆς πολιτείας, ἣν ἐσυστήσατε.

§91Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὸ Ἔθνος εἶναι κυρίαρχον.

§92ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ Ἔθνος εἶναι κυρίαρχον, Κ. Πετσάλη, ἀλλ’ οἱ νομοθέται δὲν καθιεροῦν τὰς Συνελεύσεις εἰς τὰ Συντάγματα. Αἱ Συνελεύσεις ἐξέρχονται ἀπὸ τὰς ἐπαναστάσεις, δὲν εἰσάγονται διὰ τῶν νόμων. Ἓν λοιπὸν τῶν δύο· ἢ διανοεῖσθε νὰ δώσητε εἰς τὴν Συνέλευσίν σας συντακτικὴν παντοδυναμίαν, καὶ τότε δὲν ἔχει πλέον λόγον ὑπάρξεως τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ καθιεροῦται μὲ μεγάλα γράμματα ἡ ἐπανάστασις, ἢ θέλετε νὰ περιορίσετε αὐτὴν εἰς εἰδικὸν ἔργον, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ν’ ἀλλάξῃ τὸ καθεστὼς πολίτευμα, καθιεροῦσα εἴτε τὴν ἀπόλυτον μοναρχίαν, εἴτε τὴν δημοκρατίαν, καὶ τότε ἡ Συνέλευσίς σας, ἐπιτρέψατέ μοι τὴν λέξιν, εἶναι γελοία Συνέλευσις. Παίζετε καὶ τώρα, ὡς πάντοτε, μὲ τὰς λέξεις. Συμπεραίνων λοιπόν, Κύριοι, λέγω ὅτι ἀφίσταται ἡ τροπολογία μου οὐσιωδῶς ἀπὸ τῆς τροπολογίας τῶν Κ. Κ. Ὑπουργῶν, κατὰ μέγα μέρος δὲ ἀπὸ τῆς τοῦ Κ. Βαλτινοῦ· διακρίνεται δὲ τῆς τροπολογίας τοῦ Κ. Λομβάρδου, καθόσον δὲν ὀνομάζει τὸ ἀναθεωρητικὸν Σῶμα Συνέλευσιν, ἀλλὰ Βουλήν. Τὴν παραδίδω ἑπομένως εἰς τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως.

§93ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (ὑπουρ. Ἐσωτερ.). Δὲν ἔχω παρὰ ὀλίγα νὰ σᾶς εἴπω, Κύριοι, διότι τὸ ζήτημα ἐξητάσθη ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις· πρέπει δὲ μετὰ μεγίστης ἀνοχῆς καὶ προσοχῆς νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, διότι, κατ’ ἐμέ, ἀπὸ μίαν κακὴν λύσιν αὐτοῦ θέλομεν καθιερώσει ἢ τὴν μὴ ἀναθεώρησιν, ἢ τὴν ἀναρχίαν ἐν τῷ συντάγματι. Καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο θέλετε ν’ ἀποφύγητε βεβαίως. Εἶμαι, Κύριοι, ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως, οὐχὶ διότι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος δὲν μοὶ ἀρέσκουσιν, ὅλα μὲ ἀρέσκουν, καὶ ὑπὲρ ὅλων ἐσχημάτισα πλήρη πεποίθησιν, ἀλλὰ, Κύριοι, εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως, διότι δὲν εἶναι τῆς δυνάμεως τοῦ ἀνθρώπου νὰ κατασταίνῃ πράγματα τέλεια, πρέπει νὰ ᾖναι μωρὸς, οἰηματίας εἰς ἄκρον ὁ ἄνθρωπος, ὥστε νὰ πιστεύῃ ὅτι τὸ ἔργον του εἶναι τέλειον, αἰώνιον, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην οὔτε ἀναθεωρήσεως, οὔτε ἐπιδιορθώσεως, ὅτι εἶναι παντοῦ καὶ πάντοτε ἐφαρμοστέον. Θέλω τὴν ἀναθεώρησιν, διότι τὸ ἔθνος προοδεύει· μὲ τὰς τελευταίας μάλιστα προόδους καὶ ἀνακαλύψεις τὸ δημόσιον πνεῦμα ἀνεπτύχθη, νέαι ἀνάγκαι γεννῶνται, καὶ ὅλαι αὐταὶ ἀπαιτοῦσι θεραπείαν, καὶ ἂν ἀρνηθῆτε εἰς τὰς ἀνάγκας ταύτας καὶ εἰς τὰς ἀναπτύξεις τὴν θεραπείαν καὶ τὴν ἱκανοποίησιν ἐπέρχεται ἔκρηξις, ἥτις συνοδεύεται πάντοτε μὲ καταστροφὴν, θέλω νὰ ἀποφύγω αὐτὰς τὰς καταστροφάς· Θέλω νὰ προοδεύσῃ τὸ ἔθνος τακτικὰ, ἁρμονικῶς καὶ νὰ θεραπεύῃ τὰς ἀνάγκας του. Νομίζω ἀναγκαίαν τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναθεωρήσεως λοιπὸν, διότι θέλω νὰ καθιερώσητε καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον εἰς τὴν Ἀγγλίαν κατὰ τὸ ὁποῖον ὅλαι αἱ ἀνάγκαι, πᾶσα πρόοδος καὶ ἀνάπτυξις δύναται ἡσύχως, κανονικῶς, καὶ ἁρμονικῶς νὰ ἐξετασθῇ, νὰ μελετηθῇ, νὰ καθιερωθῇ· τίποτε δὲν ἐμποδίζει τὴν διόρθωσιν, οὕτω δὲ ἀποφεύγω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συμβαίνει εἰς ὅλα τὰ ἄλλα μέρη τοῦ κόσμου, τοῦ νὰ ἐπιτυγχάνωνται αὐταὶ αἱ βελτιώσεις δι’ ἐπαναστάσεων καὶ καταστροφῶν· ὁ Κ. Καλὸς εἶναι τοῦ τελευταίου συστήματος· θέλει νὰ ἀφαιρέσῃ πᾶν δικαίωμα πρὸς ἀναθεώρησιν καὶ νὰ ἀφήσῃ τὸν λαὸν νὰ μεταχειρισθῇ τὴν δύναμίν του καὶ τὰ μέσα του νὰ ἐπαναστατήσῃ δι’ ἔλλειψιν ἄλλου μέσου θεραπείας. Λοιπὸν, Κύριοι, εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, τὸ ἐπαναλέγω, ἀλλ’ οὐχὶ τῆς ἀμέσου, τῆς ἐξαρτωμένης ἀπὸ τὴν ἰδιοτροπίαν ἢ ἀπὸ τὰ συμφέροντα τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης μερίδος, τῆς ἀναθεωρήσεως τῆς προσγιγνομένης ἀπὸ τὰς ἀναποφεύκτους ἀνάγκας τοῦ τόπου, ἀπὸ τὴν ἀναπόφευκτον δύναμιν τῆς ἀληθείας. Καὶ, Κύριοι, αὐτὸ σκοπεῖ νὰ καθιερώσῃ τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον σᾶς καθυπέβαλα· θέλει νὰ ἀφήσῃ ἀνοικτὴν τὴν θύραν, ἀλλὰ τότε ὅτε ἡ ἀνάγκη εἰς τὸ ἔθνος εἶναι λίαν ἐπαισθητή. Τί λέγει λοιπὸν τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον σᾶς καθυπέβαλον; «Δὲν ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος παρὰ μετὰ 8 ἔτη.» Τὰς ἐξηγῶ οὕτω τὰς δύο περιόδους, καὶ τὰς ἐξηγῶ οὐχὶ ὡς ὑπουργὸς, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ὑπόχρεως ν’ ἀκολουθήσῃ ὁ διάδοχος, ἀλλὰ ἐπιμένω νὰ καταχωρηθῇ ἡ ἐξήγησις αὕτη ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, νὰ τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον καὶ νὰ λέγῃ ῥητῶς μετὰ 8 ἔτη δύναται ἡ Βουλὴ νὰ κάμῃ τὴν πρότασιν· καὶ διατὶ, Κύριοι; διότι ἐνομίσαμεν, ὅτι ἓν νομοθέτημα, καὶ ἰδίως τὸ Σύνταγμα δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐκτιμηθῇ παρ’ ὅταν ἐφαρμοσθῇ ἐν τῷ τόπῳ, ὅταν παρέλθῃ καιρός τις καὶ λάβῃ πεῖραν ὁ τόπος· τὸ νὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν ἐπιοῦσαν εἰς τὴν πρώτην σύνοδον τῆς πρώτης βουλευτικῆς περιόδου, τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, δίδομεν χώραν εἰς μίαν πρᾶξιν, προϊὸν οὖσαν τῆς ῥᾳδιουργίας ἢ τῆς διαφθορᾶς, καὶ οὐχὶ τῆς πείρας, καὶ τῆς πραγματικῆς ἀνάγκης· Θέλω λοιπὸν τὸ Σύνταγμα αὐτὸ νὰ ἐφαρμοσθῇ πρῶτον καὶ εἰς τὴν ἐφαρμογὴν αἱ ἐλλείψεις του νὰ γνωσθῶσιν ἀπὸ τὸν λαὸν, ἀπὸ τὴν κοινὴν συνείδησιν, καὶ τοῦτο δὲ νὰ γίνῃ μετὰ 8 ἔτη· τότε ἡ Βουλὴ ἡ ὁποία θὰ ἔλθῃ ἐμπνεομένη ἀπὸ τὰς ἰδέας τὰς ἐπικρατησάσας εἰς τὸν λαὸν, ἂς προτείνῃ τὴν ἀναθεώρησιν, ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη ἀληθής· δὲν ἐμείναμεν δὲ ἕως ἐκεῖ, θέλομεν ἡ ἀνάγκη αὕτη ἡ ὁποία ἐξεφράσθη ἀπὸ τὴν μίαν Βουλὴν νὰ ἐπαναληφθῇ καὶ ἀπὸ μίαν ἑτέραν, ὄχι λοιπὸν ἀπὸ μίαν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ δύο, διότι πρέπει τὴν πρώτην νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ λαὸς, καὶ εἰς τὰς νέας ἐκλογὰς ν’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ ἢ κατὰ, εἰς τὴν συγκρότησιν τῆς νέας Βουλῆς, καὶ τότε μόνον δύναται νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις, διότι τότε ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς πραγματικὰς ἀνάγκας καὶ εὐχὰς τοῦ ἔθνους.

§94ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Μετὰ τὴν ὀκταετίαν θέλετε ἄλλας δύω περιόδους;

§95ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὕτως ἂν ἡ ἀνάγκη ὑπάρχῃ ἀληθὴς καὶ βεβαία θέλει ἐκφρασθῆ. Δὲν θέλω τὴν προθεσμίαν τῶν 30 ἐτῶν, διότι εἶναι πολλὰ εἰς ἔθνος ζωηρὸν, καὶ σπεῦδον πρὸς τὴν πρόοδον. 30 ἔτη εἶναι πολλὰ καὶ πιθανὸν νὰ τὸ ἀναγκάσωμεν νὰ καταφύγῃ εἰς τὰ μέσα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἂς εὐχώμεθα νὰ μὴ ἐπαναληφθῶσι, Πρὸ 30ετίας ἐκάμαμεν ἓν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἐθεωρήσαμεν ὡς τὸ τέλειον καὶ ἦτο τότε ἀληθὲς, σύμφωνον μὲ τὰς ἰδέας τὰς ἐπικρατούσας, σήμερον ἀποδεικνύεται, ὅτι ἦτο ἀτελὲς τὸ Σύνταγμα αὐτό.

§96ΒΑΣΣΟΣ. Ἦτο τέλειον, δὲν ἐφηρμόσθη ὅμως.

§97ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂν ἦτο τέλειον δὲν θὰ ὑπεστηρίζετε τὰς μεταβολὰς τὰς ὁποίας κατεχωρήσαμεν.

§98ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας.

§99ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂν τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ᾖναι τὸ καινὸν αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος, διατὶ θέλετε νὰ μὴ ἀναθεωρηθῇ ποτέ; ἂς ἀναθεωρηθῇ μετὰ 8 ἔτη διὰ νὰ λείψῃ αὐτὸ τὸ κακὸν, ἐὰν ὑπάρχῃ· ἀλλὰ, Κύριοι, τὸ νὰ κατακρίνετε τόσον τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, καὶ νὰ θέλητε νὰ μὴ ἀναθεωρηθῇ τὸ Σύνταγμα, αὐτὸ εἶναι ἀντιφατικὸν, παράλογον.

§100ΙΑΛΕΜΟΣ. Ὁ Κ. Καλὸς καὶ ἐγὼ δὲν θέλομεν διόλου τὴν ἀναθεώρησιν· θέλομεν ὥστε νὰ μὴ τεθῇ ῥήτρα περὶ ἀναθεωρήσεως. Ἡ ἄλλη μερὶς θέλει ἐντὸς βραχυτάτης προθεσμίας ἀναθεώρησιν.

§101ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, βλέπω μὲ εὐχαρίστησίν μου ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναθεωρήσεως ὡς λέγει ὁ Κ. Ἰάλεμος, πιστεύω, ὅτι θὰ συμφωνήσωμεν καὶ ὡς πρὸς τὴν προθεσμίαν, προτείνω ὅθεν μετὰ δύω περιόδους νὰ γίνῃ τοιαύτη πρότασις περὶ ἀναθεωρήσεως· ἄλλως, Κύριοι, εἰς τὰ τυφλὰ θέλομεν ἐργασθῆ (θόρυβος), μὴ νομίζετε δὲ, ὅτι ἂν ἦσθε σεῖς καὶ ἐγὼ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὅτι ἐξέλιπεν ὁ πατριωτισμὸς ἀπὸ τὴν Βουλὴν μετὰ τὰς δύο περιόδους. Τότε, Κύριοι, θέλετε βεβαιωθῆ, τὸ ἐπαναλαμβάνω, περὶ τῆς ἀνάγκης καὶ τότε θέλετε πράξει ἀληθῶς πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ λαοῦ.

§102ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Νὰ συντάξητε τὴν πρότασίν σας τελειοτέραν.

§103ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν λέγω, ὅτι εἶμαι ἀνώτερος πολλῶν κατὰ τὰ μεγάλα συμφέροντα, καὶ ἰδίως τοῦ Κ. Καλοῦ, ὡς πρὸς τὸν πατριωτισμὸν δύναμαι ὅμως νὰ εἴπω ὅτι ἀγαπῶ τὴν πατρίδα μου ὅπως ὑμεῖς καὶ συμφέρον ἔχω περισσότερον εἰς τὴν καλὴν διοίκησιν τοῦ τόπου· οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθουν κατόπιν ἡμῶν θὰ ᾖναι ἀνεξάρτητοι, θὰ ᾖναι πατριῶται· ἐὰν τοὺς ὀνομάσητε βουλευτὰς ἢ πληρεξουσίους, διότι ἤλλαξαν τὸ ὄνομα, δὲν θέλουσιν ἀλλάξει καὶ φύσιν, ἀλλὰ τὸ μέλλον νὰ συγκαλεσθῇ πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συτάγματος σῶμα δὲν ἀλλάζει παρὰ τὸ ὄνομα μόνον· λέγω, ὅτι εἶναι μάταιον νὰ ὀνομάσετε αὐτὴν Συνέλευσιν ὡς θέλει ὁ Κ. Λομβάρδος, καὶ οὐχὶ Βουλὴν ὡς θέλομεν ἡμεῖς· ἐὰν ὅμως θέλετε νὰ καλέσητε πραγματικὴν Συνέλευσιν, ἤτοι νὰ ἐγείρετε τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν εἰς ὅλην τὴν παντοδυναμίαν της, νὰ θέσητε μίαν κυρίαρχον δύναμιν ἀπέναντι τῆς βασιλείας, τότε θέλετε καθιερώσει τὴν ἐπανάστασιν, τὴν ἀναρχίαν ἴσως, δὲν νομοθετοῦνται, Κύριοι, αἱ Συνελεύσεις, εἰς κἀνὲν μέρος δὲν εἴδατε, ὅτι αἱ Συνελεύσεις εἶναι προϊὸν ἑνὸς διατάγματος, ἑνὸς νόμου, αἱ Συνελεύσεις εἶναι τέκνα τῆς ἐπαναστάσεως, διότι εἰς τὰς Συνελεύσεις ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία πιεζομένη ἐξανίσταται παντοδύναμος ἵνα συντρίψῃ τὸ κακὸν τὸ ἐνώπιόν της· τοιαύτην Συνέλευσιν τὴν ἀποκρούω, διότι ἡ Συνέλευσις αὕτη εἶναι ἀρχὴ καταστρεπτική. Λοιπὸν, Κύριοι, ἂν ἡ Συνέλευσίς σας δὲν ἔχῃ σκοπὸν, τὸ ἐπαναλέγω, παρὰ νὰ ἀλλάξῃ ἁπλῶς τὸ ὄνομα, εἶναί τι μάταιον, τὸ ὁποῖον θὰ ᾖναι γελοῖον νὰ καθιερώσητε εἰς τὸ Σύνταγμα· καὶ ὅμως δὲν θὰ ἔχῃ σκοπὸν παρὰ νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν εἰς ἐνέργειαν, καὶ τοῦτο, Κύριοι, εἶναι ἐπικίνδυνον, καὶ ἐντὸς τοῦ Συντάγματος δὲν πρέπει νὰ καθιερώσητε, διότι καθιεροῦτε τὴν ἀναρχίαν, ἄλλως οὕτω ματαιώνετε πᾶσαν ἰδέαν καὶ πᾶσαν ἐπιθυμίαν ἀναθεωρήσεως. Καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι μία ἐξουσία βλέπουσα τὸν κίνδυνον ὡς ἐκ τῆς ἐλεύσεως Συνελεύσεως τοιαύτης θέλει ποτὲ στέρξει νὰ φέρῃ μίαν τοιαύτην κυρίαρχον δύναμιν, ἥτις κατὰ πᾶσαν στιγμὴν θέλει τὴν ἀπειλεῖ; Οὕτω πῶς λοιπὸν ἡ ἀναθεώρησις δὲν θὰ λάβῃ ποτὲ χώραν, καὶ ἐν τούτοις ἡ ἀνάγκη θὰ ἐπέλθῃ διότι τὸ ἀνθρώπινον πνεῦμα προοδεύει καὶ ὁ ἄνθρωπος βαδίζει πρὸς τὰ πρόσω, πρὸς τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν ὑλικὴν αὑτοῦ ἀνάπτυξιν· ἡ ἀνάγκη ὅθεν τῆς μεταβολῆς θὰ ἐπέλθῃ, ἀλλ’ ἀναθεώρησις δὲν δύναται νὰ γίνῃ· λοιπὸν ἐπανάστασις καθιεροῦται ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, ἐὰν παραδεχθῆτε, ὅ,τι σᾶς προτείνεται. Ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία δὲν εἶναι μία δύναμις, ἣν πάντοτε ἐπικαλοῦνται τὰ ἔθνη, καὶ τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπεχρεώθησαν νὰ τὴν ἐπικαλεσθῶσι συνεχῶς, δὲν εἶναι εὐτυχῆ. Στρέψατε τὰ ὄμματά σας ἐδῶ πλησίον ἵνα ἴδητε ἔθνη, τὰ ὁποῖα μᾶλλον ἐπικαλέσθησαν τὴν συνεχῆ ἐπέμβασιν τῆς δυνάμεως αὐτῆς δὲν εὐτύχησαν περισσότερον· τὰ ἔθνη ὅμως ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δι’ ἁρμονικοῦ καὶ εἰρηνικοῦ τρόπου θεράπευον τὰς ἀνάγκας των ηὐτύχησαν μᾶλλον. Ἡ Ἀγγλία, Κύριοι, πρὸ ἑνὸς καὶ ἐπέκεινα αἰῶνος δὲν ἐπεκαλέσθη τὴν ἐπέμβασιν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ὅπως τὴν ἐννοοῦσι, καὶ ὅπως τὴν ζητοῦσιν, ἀλλ’ ἡ Ἀγγλία δὲν εἶναι ὁ δυστυχέστερος τόπος, εἶναι ἀπεναντίας τὸ παράδειγμα τῆς εὐτυχίας τῆς προόδου, διότι τας ἀνάγκας θεραπεύει ὁμαλῶς, καὶ αἱ τῆς προόδου μεταβολαὶ ἐπιτυγχάνονται ἄνευ κλονισμῶν. Καὶ ἐκεῖ ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία εἶναι δύναμις παροῦσα, οὐχὶ ὅμως καὶ ἐνέργεια καταστρεπτική. Συνέλευσις, ὅπως τὴν ἐννοεῖτε, σημαίνει τὰ πάντα ἀνακαινιστέα, καὶ μηδὲν ὑφιστάμενον ἐνώπιόν της. Τὸ ἔθνος θέλει, Κύριοι, ἐξουσίαν τακτικὴν, μόνιμον, καὶ νόμιμον, θέλει νὰ ἀναπαυθῇ μετὰ τοσαῦτα δεινοπαθήματα· ἰδοὺ, Κύριοι, ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς, ποῖαι εἶναι αἱ σκέψεις, αἱ ἰδέαι του, αἵτινες μᾶς ὁδηγοῦσι, καὶ ἡ πρότασίς μου αὕτη εἶναι πλήρης, πληρεστάτη. Ἐπειδὴ δὲ βλέπω, Κύριοι, ὅτι αὐτὰ τὰ εὐλογημένα σφαιρίδια σᾶς ἔκαμον τοσαύτην ἐντύπωσιν, σᾶς ἐσαγήνευσαν, θὰ μὲ συγχωρήσητε νὰ σᾶς εἴπω δύω λέξεις· εἶναι πλάνη· νομίζετε ὅτι δι’ ἑνὸς ἢ ἄλλου μέσου ἐνεργείας ἐξασφαλίζεται ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ ἀκριβὴ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου. Τότε ἐξασφαλίζονται ταῦτα ἐὰν οἱ ἐφαρμόζοντες τὸν νόμον ᾖναι ἠθικοὶ, καὶ ἄνθρωποι εἰλικρινεῖς, τίμιοι· ἂν νομίζετε ὅτι ἐσώθη ἡ Ἑλλὰς, διότι θὰ ἔρχωνται διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας καὶ διὰ σφαιριδίων οἱ ἀντιπρόσωποι, ἀπατᾶσθε· οἱ ἄνθρωποι οἱ τολμήσαντες νὰ πλαστογραφήσωσι τὰ ψηφοδέλτια νομίζετε, ὅτι δὲν θέλουσι τολμήσει νὰ πλαστογραφήσωσι καὶ τὰ σφαιρίδια; εἰς μεγίστην ἀπάτην εὑρίσκεσθε (γέλως). Ἂν μὲ ἐρωτοῦσεν ἕκαστος τῶν διακοπτόντων ἰδιαιτέρως, ἤθελον τὸν ἀπαντήσει τὶ συνετέλεσεν εἰς τὰς νοθεύσεις τοῦ παρελθόντος. Κύριοι, δὲν εἶναι τὰ σφαιρίδια, τὰ ὁποῖα σώζουν τὰς ἐλευθερίας καὶ ἐξασφαλίζουν τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου· πόθεν ἐξάγετε τοῦτο; διότι τὰ σφαιρίδια εἰς τὴν Ἑπτάνησον κατώρθωσαν κἄτι τι, νομίζετε ὅτι θὰ κατορθώσουν τὸ αὐτὸ καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Εἶναι, Κύριοι, ἡ ἠθικὴ κατάστασις ἡ αἰτία τῶν ἀποτελεσμάτων καὶ τῶν φαινομένων. Τόσα μέρη, τὸ Βέλγιον, ἡ Ὁλλανδία, ἡ Γαλλία, ἡ Ἰταλία ἔχουσιν εἰς χρῆσιν τὰ ψηφοδέλτια, καὶ ἐν τούτοις δὲν συμβαίνουν ἐκεῖνα, ὅσα συμβαίνουν ἐνταῦθα· μὴ νομίζετε λοιπὸν ὅτι ἐσώθημεν διὰ τῶν σφαιριδίων, τὰ ὁποῖα οἱ Ἑπτανήσιοι ἐκληρονόμησαν ἀπὸ τὴν Ἑνετίαν

§104ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τὰ ἔχει ἡ Ἑνετία.

§105ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁμιλῶ δυστυχῶς πρὸς ἐρωτολήπτους. Καὶ εἶναι τόσον δυνατὸς ὁ ἔρως πρὸς αὐτὰ, ὥστε μᾶς ἔκαμε καὶ ἡμᾶς νὰ ἀγαπήσωμεν, ὁ ἔρως ὅμως αὐτὸς δὲν εἶναι ὀρθὸς, εἶναι τυφλὸς, ἐσφαλμένος. Ἰδοὺ διὰ τί, Κύριοι, ἐνῷ εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ἐκλογῆς τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν καὶ τοῦ ἑνὸς δημάρχου θέλω, ὥστε ὁ τρόπος τῆς ἐκλογῆς ν’ ἀναθεωρηθῇ συντόμως. Ἀμφιβάλλω, Κύριοι, ἂν τὸ σύστημα τῶν σφαιριδίων εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς θὰ ᾖναι τὸ καλλίτερον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ δοθῇ ἡ ἄδεια εἰς τὰς Βουλὰς, ἂν ἀποτύχῃ αὐτὸ, καὶ κατὰ τὴν πρώτην ἤδη καὶ τὴν δευτέραν Σύνοδον νὰ τὸ μεταβάλλωσι. (θόρυβος). Βλέπω ἐδῶ πλησίον μου, ὅτι ὁ ἔρως τῶν σφαιριδίων εἶναι τρομερός.

§106Α. ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Ἂν ἐπιτύχουν νὰ κάμουν καλπονοθεύσεις καὶ μὲ τὰ σφαιρίδια, πρῶτος θὰ ἔλθω νὰ φωνάξω, κάτω τὸ Σύνταγμα.

§107ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακαλῶ λοιπὸν, Κύριοι, καὶ σᾶς, καὶ τοὺς ἑτέρους νὰ μὴ ἐξετάσητε τὸ ζήτημα, ἀποβλέποντες πρὸς τὴν θέσιν, ἣν ἤδη κατέχετε, διότι τὰ ἴδια συμφέροντα ἔχομεν ἅπαντες, ἐπίσης θὰ χάσωμεν, εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν θέλομεν εὑρεθῆ, σκεφθῆτε λοιπὸν καλῶς, πρόκειται περὶ Συντάγματος, δηλαδὴ περὶ ἑνὸς Συμβολαίου, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς διέπῃ ἐπὶ πολλὰ ἔτη· ἂς μὴ μᾶς ἐπηρεάζῃ ἡ θέσις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα, ἂν εἴμεθα συμπολιτευόμενοι ἢ ἀντιπολιτευόμενοι, διότι ταῦτα εἶναι κυβερνητικὰ ζητήματα· ἀλλὰ ζήτημα ἀφοροῦν ἀδιαφόρως ὅλους, ἐπὶ ὅλων θὰ ἐφαρμοσθῇ. Λοιπὸν νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν σᾶς παρουσίασε τὸ Ὑπουργεῖον, ἱκανοποιεῖ αὐτὰς τὰς ἀνάγκας· ά) διότι δὲν ἐπιτρέπει τὴν αἴτησιν ἀναθεωρήσεως, πρὶν ἢ δοκιμασθῇ τὸ Σύνταγμα, πρὶν κατ’ ἐπανάληψιν ἐξηγηθῇ αὐτὴ ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως· καὶ ἐπιτρέπουσα τὴν ἀναθεώρησιν, δὲν ἀνεγείρει μίαν δύναμιν παντοδύναμον, ἐπικίνδυνον, δυναμένην νὰ παρασύρῃ ὅλα, καὶ καταστρέψῃ ὅλα. Ἡ ἀναθεώρησις θέλει γείνει διὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως γίνεται καὶ εἰς τήν Ἀγγλίαν (θόρυβος). Τοιουτοτρόπως, Κύριοι, αἱ ἀνάγκαι τῆς κοινωνίας θεραπεύονται ἄνευ κινδύνου. Καὶ μὴ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι, ἂν τὴν ὀνομάσητε Βουλὴν ἢ Συνέλευσιν, θὰ ἔχῃ περισσοτέραν ἀνεξαρτησίαν καὶ τιμιότητα· σεῖς οἱ ἴδιοι θὰ ἦσθε ἢ τὰ τέκνα σας. Ἂν ἡμεῖς δὲν ἔχωμεν πατριωτισμὸν ὡς Βουλευταὶ, ὡς ἄνθρωποι ἀπεσταλμένοι ἐδῶ νὰ φροντίσωμεν διὰ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, νομίζετε, ὅτι θὰ ἔχωμεν, διότι θὰ μᾶς ὀνομάζουν πληρεξουσίους; αὐτὸ θὰ ᾖναι γελοῖον. Παρατηρῶ λοιπὸν, Κύριοι, τελειόνων εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν μου, ὅπως τὸ ὑπουργεῖον τὴν παρουσίασε.

§108ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη, νὰ ἐγερθῶσιν (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη.

§110ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τὴν τροπολογίαν μου, Κ. Πρόεδρε, τὴν συγχωνεύω μὲ τὴν τοῦ Κ. Μίληση.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε νὰ ἀναγνώσω, Κύριοι, καὶ πάλιν τὰς διαφόρους τροπολογίας;

§112ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν τροπολογίαν τοῦ ὑπουργείου τὴν γνωρίζετε.

§114ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς αὐτὴν γίνονται αἱ ἑξῆς τροπολογίαι. Τοῦ Κ. Λομβάρδου. «Ἡ ἀναθεώρησις μέρους ἤ ὅλου τοῦ παρόντος Συντάγματος δὲν ἐπιτρέπεται εἰμὴ συνεπεία εἰδικοῦ νόμου ψηφιζομένου ὑπὸ τῆς Βουλῆς κατὰ τρεῖς συνόδους αὐτῆς διὰ τῶν τεσσάρων πέμπτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἐντὸς δὲ δύο μηνῶν ἀπὸ τοῦ τελευταίου Νόμου συγκαλεῖται ἐπὶ τούτῳ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐκλεγομένη διὰ καθολικῆς, μυστικῆς καὶ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορίας· ὁ ἀριθμὸς τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως θέλει εἶσθαι διπλάσιος τοῦ τῶν Βουλευτῶν.» Τοῦ Κ. Μίληση. «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος· ὡρισμέναι ὅμως διατάξεις αὐτοῦ ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν δύνανται νὰ ἀναθεωρηθῶσιν, ἀλλ’ ἀφοῦ παρέλθωσι δέκα ἔτη ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του, καὶ ἀφοῦ μετὰ ταῦτα βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη αὕτη. Ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως θεωρεῖται βεβαία, ἐὰν ἡ Βουλὴ κατὰ δύο συνεχεῖς βουλευτικὰς περιόδους διὰ τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψήφων τοῦ ὅλου αὐτῆς ἀριθμοῦ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις»

§116ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶναι κατὰ μέγα μέρος ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ πολιτεύματος. «Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως, διαλύεται ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα εἰδικῶς πρὸς τοῦτο, συγκειμένη ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἥτις ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρουμένων διατάξεων.»

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τροπολογία τοῦ Κ. Θεοδ. Δηλιγιάννη. «Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 101 τοῦ παρόντος Συντάγματος δύναται νὰ ἀναθεωρηθῇ καὶ κατὰ τὴν ά. βουλευτικὴν περίοδον ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται πρὸς τοῦτο ἡ ψῆφος τῶν ¾ τῶν παρόντων Βουλευτῶν.»

§118ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ μόνον τὰ σφαιρίδια.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τροπολογία τοῦ Κ. Γλαράκη ἐπιμένει;

§120ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Μάλιστα.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. «Τὸ παρὸν Σύνταγμα εἶναι ἀμετάβλητον· δύναται δὲ μόνον νὰ μεταῤῥυθμισθῇ καθόλου ἤ ἐν μέρει ὑπὸ τακτικῆς συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἥτις θέλει ἀποτελεσθῇ ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν». Τροπολογία τῶν ἀδελφῶν Ἀννίνων. «Μετὰ παρέλευσιν 5 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Συντάγματος τούτου δύναται νὰ ἀναθεωρηθῇ ἐξ ὁλοκλήρου, ἄν ζητηθῇ ἀπὸ τὰ ¾ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς καὶ δύο ἐπανειλημμένας συνόδους, δύνανται δὲ νὰ ἀναθεωρηθῶσι διατάξεις ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν μετὰ παρέλευσιν διετίας, ἐὰν τὸ ἀποφασίσωσιν εἰς δύο ἐπανειλημμένας συνόδους τὰ ⅔ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς.»

§122Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος, Κ. Πρόεδρε.

§123ΙΑΛΕΜΟΣ. Ἐπρότεινα τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου, διότι τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως τὸ θεωρῶ ἐναντίον τῆς ἀναγραφῆς ἐν τῷ Συντάγματι, καὶ διότι ἂν ἡ διάθεσις τοῦ ἡγεμόνος ᾖναι εἰλικρινὴς, καλεῖ τὸν λαὸν πρὸς διόρθωσιν τῶν κακῶς κειμένων· ἂν δὲν ᾖναι, ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐγγραφῆ ὄχι εἰς τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς πλάκας τοῦ Μωϋσέως, ἤθελε τὰ παραβιάσει.

§124Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δύω λέξεις, Κ. Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ θέματος.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκόμη δὲν ἐτέθησαν τὰ ζητήματα.

§126ΠΟΛΛΟΙ. Ἔκλεισεν ἡ συζήτησις πλέον.

§127Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ζητῶ μίαν ἐξήγησιν διὰ νὰ ψηφοφορήσω.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ τεθοῦν τὰ ζητήματα πρῶτον ἀπωτέρα πρότασις ὅλων εἶναι ἡ περὶ ἀπαλείψεως, κατόπιν θὰ μεταβῶμεν εἰς τὰς διαφόρους τροπολογίας, αἱ ὁποῖαι ἀνεγνώσθησαν. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι 2 συστήματα διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα, ἢ νὰ ψηφίσωμεν τροπολογίαν πρὸς τροπολογίαν, ἢ νὰ λύσωμεν τὰ διάφορα ζητήματα.

§129ΠΟΛΛΟΙ. Τροπολογίαν πρὸς τροπολογίαν.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ πρῶτον λοιπὸν θέτω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν περὶ ἀπαλείψεως.

§131ΜΑΡΙΝΟΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἐπειδὴ αἱ τροπολογίαι περιέχουσι διαφόρους ἰδέας ἐξ ὧν τὰς μέν τινες παραδέχονται, ἄλλοι ὄχι, θὰ ἦτο καταλληλότερον, Κ. Πρόεδρε, νὰ θέσητε θέματα.

§132ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, θέτω τὸ ζήτημα· οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν περὶ ἀπαλείψεως νὰ ἐγερθῶσιν· (ἀνίστανται ὀλίγοι τινὲς)· ἀπεῤῥίφθη.

§134ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Λομβάρδου.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω πραγματικῶς, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ Κ. Λομβάρδου εἶναι ἀπωτέρα.

§136Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ζητῶ μίαν ἐξήγησιν, Κ. Πρόεδρε, ἄλλως δὲν δύναμαι νὰ ψηφοφορήσω.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπὸ τοὺς γείτονάς σας.

§138Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἔχω ἀνάγκην νὰ κάμω γνωστὴν μίαν ἐλαττωματικὴν φράσιν, ἥτις ὑπάρχει εἰς αὐτὴν τὴν πρότασιν, καὶ θέλομεν ψηφοφορήσει πρᾶγμα, τοῦ ὁποίου δὲν γνωρίζομεν τὰς συνεπείας (θόρυβος ἀριστερόθεν). Ζητῶ μίαν ἑρμηνείαν, Κ. Πρόεδρε. Ἡ πρότασις τοῦ Κ. Λομβάρδου περιέχει τὴν λέξιν διὰ νόμου· ἑπομένως, ἂν ἀπαιτῆται νόμος διὰ νὰ γείνῃ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, ὁ νόμος αὐτὸς προϋποθέτει καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως. Τοῦτο ἑπομένως ἰσοδυναμεῖ μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι ὁ Κ. Λομβάρδος δὲν ὑποστηρίζει εἰλικρινῶς τὴν ἀναθεώρησιν. Ἐπιθυμῶ ἑπομένως νὰ ἐξηγήσῃ αὐτό.

§139ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Προκειμένου λόγου περὶ εἰλικρινείας, λέγω εἰς τὸν Κ. Βουδούρην ὅτι μόνος ὁ Θεὸς δικάζει τὰς καρδίας καὶ ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων. Ἔθεσα εἰς τὴν πρότασιν πρᾶξιν· ἀλλ’ ἐπειδὴ μοὶ ἐγένετο παρατήρησις, ὅτι ἡ ἔκφρασις νόμος εἶναι καλλιτέρα, τὴν παρεδέχθην. Ἀλλὰ καὶ τὰ δύο πρακτικῶς εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα φθάνουν· διὰ τί; Ἡ ἔκφρασις τῆς Βουλῆς γίνεται εἴτε διὰ πράξεως, εἴτε διὰ νόμου· ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ὁ Βασιλεὺς θὰ ἐναντιωθῇ εἰς τὸν νόμον, ποῖος θὰ τὸν ἐμποδίσῃ νὰ ἀντισταθῇ καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν;

§140ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, Μάλιστα.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἀπωτέρα πρότασις μετὰ τὴν ἀποῤῥιφθεῖσαν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ἡ τοῦ Κ. Λομβάρδου, διότι ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν διὰ συντακτικῆς Συνελεύσεως.

§142ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν. Θέλετε νὰ τὴν ἀναγνώσω πάλιν;

§144ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ Κ. Λομβάρδου, νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πολλοί)· ὑπάρχει ἀμφιβολία· θὰ ἐρωτήσω καὶ πάλιν· (θόρυβος ἀριστερόθεν).

§146ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§147ΒΑΣΟΣ. Εἶναι ἐντροπὴ, Κ. Πρόεδρε (θόρυβος).

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν τῇ διαφωνίᾳ τοῦ γραφείου δὲν ἐδυνάμην νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην ἐγὼ ἐπὶ τοιούτου ζητήματος, καὶ νὰ ἀπαγγείλω ἄλλο ἀποτέλεσμα.

§149ΣΧΙΝΑΣ. Τὸ γραφεῖόν σας δὲν εἶναι τὸ νόμιμον.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί νὰ κάμω, ἀφοῦ δὲν ἔρχονται οἱ τακτικοί;

§151ΒΑΣΤΑΣ (ὡς γραμματεὺς). Δὲν ἔχετε δικαίωμα, Κ. Σχινᾶ, νὰ προσβάλητε τὸ γραφεῖον (θόρυβος).

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Λομβάρδου, λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι, ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν πληρεξουσίων Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος. Παραδέχεται ἡ Συνέλευσις τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 108 Συντάγματος τροπολογίαν τοῦ Κ. Λομβάρδου, ναὶ ἢ ὄχι;

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Λ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ ψηφολέκται Θ. Κανακάρης. Οἱ Γραμματεῖς Σ. Λογιωτατίδης.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπόλυτος πλειονοψηφία, Κύριοι, δὲν ὑπάρχει. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 293. 142 εἶπον ὄχι, 146 ναὶ, 5 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἀπόλυτος πλειοψηφία λοιπὸν δὲν ὑπάρχει· ὥστε πρέπει νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ ψηφοφορία.

§154ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Αὔριον, αὔριον· παρῆλθεν ἡ ὥρα. (ἀποχωροῦσιν).

§155ΕΤΕΡΟΙ (ἀριστερόθεν). Ὄχι, τώρα· νὰ τελειώσωμεν.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε λοιπὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν;

§157ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνάψουν τὰ φῶτα.

§159ΚΑΛΟΣ. Ὅσοι θέλουν ἂς φύγουν· ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§160ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Δὲν εἴμεθα πλήρεις.

§161ΚΑΛΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ὁ κατάλογος θὰ τὸ δείξῃ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 189. Ἀπαρτία δὲν ὑπάρχει.

§163ΚΑΛΟΣ. Θὰ τὴν καταστρέψουν τὴν Βασιλείαν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. (χειροκροκτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφήσατε τὴν Βασιλείαν. — Ἀπαρτία δὲν ὑπάρχει, καὶ διαλύεται ἡ συνεδρίασις. (ὥρα 5 καὶ ½ Μ. Μ.)

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Λ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Α. Ζατουνίτης. Ν. Κατσικαπῆς.