1864.10.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 338.

Τῆς 9 Ὀκτωβρίου 1864.

(Παρασκευή.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης πλήρους τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Σούϊδας ἔχει νὰ ἀναγνώσῃ μίαν ἔκθεσιν.

§4ΣΟΥΪΔΑΣ. Ὑπεβλήθη, Κύριοι, πρότασις, πρὸ πολλοῦ περὶ τῆς τοποθετήσεως τοῦ στρατοῦ ὑπογεγραμμένη παρὰ τοῦ Κ. Βαλτινοῦ, Καλοῦ καὶ ἐμοῦ· ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη τὴν πρότασιν ταύτην, τὴν παρέπεμψεν εἰς τὰ τμήματα, τὰ ὁποῖα διώρισαν ἐπιτροπήν· ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι εἰσηγητὴς, καὶ ἔρχομαι νὰ ἀναγνώσω τὴν ἔκθεσιν, καθόσον, Κύριοι, πληρεξούσιοι, τὸ ψήφισμα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπιψηφίσῃ ἡ Συνέλευσις διὰ ἀποφάσεως, πρέπει νὰ ᾖναι συντακτικὸν, ὅπως ἦτο καὶ εἰς τὴν 3 7βρίου· καὶ ἐπειδὴ πλησιάζει ἡ λῆξις τῆς συζητήσεως τοῦ συντάγματος, διὰ τοῦτο ἐθεώρησα καλὸν νὰ ἀναγνώσω τὴν ἔκθεσιν αὐτὴν, ἥτις νὰ παραδοθῇ μετὰ ταῦτα εἰς τὸ προεδρεῖον, νὰ τυπωθῇ πρὶν τῆς λήξεως τοῦ Συντάγματος, διότι τὸ ψήφισμα θὰ ᾖναι συντακτικόν. Ἀναγινώσκει τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος ἔκθεσιν συνοδευομένην μὲ σχέδιον ψηφίσματος, δι’ οὗ προτείνεται, ἵνα οἱ ἐν τῷ συνημμένῳ καταλόγῳ ἀξιωματικοὶ λαμβάνωσι πλήρεις τὰς ἀποδοχάς των, καὶ ἐν ἀργίᾳ τιθέμενοι, λόγῳ, ὅτι συνετέλεσαν ὑπὲρ τῆς Φεβρουαριανῆς καὶ 8βριανῆς ἐπαναστάσεως.

§5ΣΟΥΪΔΑΣ. Ὁ κατάλογος εἶναι μέσα, θὰ τὸν ἰδῆτε· ἕκαστος, ἐὰν παρεισέφρυσε λάθος τι, κατὰ τὴν συζήτησιν δύναται νὰ κάμῃ τὰς παρατηρήσεις του.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις δὲν γίνεται σήμερον.

§7ΣΟΥΪΔΑΣ. Ἡ ἔκθεσις συνοδεύεται καὶ ἀπὸ ἓν ψήφισμα.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς μετὰ τοῦ καταλόγου θέλει τυπωθῆ, καθὼς καὶ τὸ ψήφισμα, ἀφοῦ δὲ διανεμηθῆ, ἡ πρότασις θέλει καταλάβει τὴν θέσιν της εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.—Ὑποβάλλονται διάφοραι προτάσεις. Τοῦ Κ. Βαλτινοῦ· «προτείνω τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ συντάγματος ἢ ἁπλῶς διατάξεων τινῶν αὐτοῦ μόνον μετὰ παρέλευσιν 30 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ, βεβαιωθείσης τῆς ἀνάγκης ταύτης προσηκόντως.» Ἡ πρότασις, ἐπειδὴ ἀφορᾷ τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον θέλει συζητηθῆ σήμερον, θέλει ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν. Πρότασις τοῦ Κ. Ἀντωνιάδου. «Δι’ εἰδικοῦ νόμου δύναται νὰ γίνῃ δεκτὸς εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν καὶ ἀλλοδαπὸς ὁσάκις πρόκειται περὶ τεχνικῶν ἔργων.» Θέλει ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου. Ἑτέρα πρότασις τοῦ Κ. Ἀντωνιάδου. «Εἰς τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας δύνανται νὰ ἀνατεθῶσι διὰ νόμου καὶ ἄλλα καθήκοντα, ἰδίως δὲ ἡ παρασκευὴ σχεδίων διαταγμάτων πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, καὶ ἡ ἀνωτέρα δικαιοδοσία ἐπὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ.» Πρότασις τοῦ Κ. Πύρλα «Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας δὲν ἀναθεωρεῖ τοὺς παρὰ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντας νόμους. Συγκροτεῖται δ’ ἐκ προσώπων λαμβανομένων ἀνὰ δύο ἐξ ἑκάστου νομοῦ.» Κύριοι, ὡς γνωρίζετε, ἀντικείμενον τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως εἶναι ἡ συζήτησις περὶ τῆς τροπολογίας τὴν ὁποίαν οἱ Κ. ὑπουργοὶ καὶ πληρεξούσιοι ἔφερον εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ διὰ τῆς ὁποίας προτείνεται ἡ σύστασις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Τίς ζητεῖ τὸν λόγον; Πολλοὶ ἐνταῦθα ζητοῦσι τὸν λόγον.

§9ΣΧΙΝΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι. Ἴσως περιέμενον τινὲς κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν λόγον ὁπωσοῦν μακρὸν ἐκ μέρους μου, ἀλλὰ τοῦ λόγου τούτου τοῦ μακροτέρου ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος δὲν εἶναι ὁ παρὼν καιρὸς κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην. Φείδομαι δὲ ἄλλως τε καὶ τῶν λόγων, διότι εἶμαι κυρίως ἄνθρωπος τῶν πράξεων καὶ ὄχι τῶν λόγων. Ἔρχομαι λοιπὸν ἁπλῶς πρὸς τὸ παρὸν νὰ φέρω ἔνστασιν κατὰ τῆς σήμερον ἐπιχειρουμένης συζητήσεως τῆς περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας προτάσεως. Ἡ ἔνστασίς μου θεμελιοῦται εἰς τὰ ἑξῆς καὶ καταλήγει εἰς πρότασιν, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς θέλει διαμφισβητήσει ὡς μὴ εὔλογον. Ὁ τρόπος, Κύριοι, καθ’ ὃν συνωδεύθη τὸ ἔγγραφον τὸ φερόμενον πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ ὑπολοίπου ἔργου τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, καὶ ἀκόμη τὸ ἔγγραφον τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἰσῆλθε πρωτοτύπως ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑπογραφῆς, ἐχαρακτηρίσθη ἀρκούντως εἰς τὰς προηγουμένας συνεδριάσεις. Εἴπαμεν διατί δὲν ἠδύνατο νὰ ἔλθῃ οὕτω συντεταγμένον καὶ μάλιστα ἀνυπόγραφον. Ἀλλ’ ἔπειτα οἱ εἰσαγαγόντες ὑπουργοὶ ἐκήρυξαν, ὅτι τὸ ἔγγραφον τοῦτο, τὸ ἀναπληροῦν τὸ ὑπόλοιπον μέρος τοῦ ἔργου τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Συνελεύσεως, ὑπῆρχε πρότασις ἰδική των καὶ τὸ ὑπέγραψαν, νομίζω, ὡς πληρεξούσιοι. Καί τοι λοιπὸν ὡς τοιοῦτον φερόμενον, νομίζω, ὅτι ἐπειδὴ πρόκειται περὶ θεσμοῦ ἔχοντος μεγάλην ῥοπὴν εἰς τὰ πράγματα τῆς πολιτείας, μάλιστα καθ’ ὃν τρόπον διετυπώθησαν αἱ διατάξεις του, νομίζω, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἀξιοπρεπῶς φερομένη δὲν δύναται εἰμὴ νὰ παραδεχθῇ δυοῖν θάτερον, ἢ νὰ παραπεμφθῇ ἡ πρότασις αὕτη εἰς τὰ τμήματα, τὰ ὁποῖα σπουδαίως συζητήσαντα καὶ διαῤῥυθμίσαντα ἢ καὶ ἀποκρούσαντα αὐτὴν ὅλως, νὰ εἰσάξουν εἰς τὴν Συνέλευσιν ἔκθεσιν κανονικὴν καὶ ἔννομον ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης.......

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναφέρετε ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐλύθη· ἡ Συνέλευσις πρὶν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὴν τροπολογίαν τῶν ὑπουργῶν.

§11ΣΧΙΝΑΣ. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἢ πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰ τμήματα, ἢ νὰ παραπεμφθῇ, ἐὰν ἀγαπᾶτε τὴν ἀξιοπρέπειάν σας, ἥτις ἁρμόζει εἰς τὸν πανελλήνιον χαρακτῆρά σας, εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὴν διατυπώσασαν τὸ σχέδιον τοῦ συντάγματος, ἥτις νὰ τὸ μελετήσῃ καὶ εἰσαγάγῃ ἐπίσης ἔκθεσιν καὶ νὰ γνωμοδοτήσῃ ἐπὶ τούτου. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔνστασίς μου.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρότασις περὶ Συμβουλίου Ἐπικρατείας ὑπάρχει πρὸ καιροῦ ὑποβεβλημένη εἰς τὴν Συνέλευσιν ὑπὸ τοῦ Κ. Βλαντῆ.

§13ΒΕΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὐχὶ τοῦ Βλαντῆ, ἀλλὰ τῶν ἀδελφῶν Ἀννίνων.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Θέλετε νὰ τὴν ἀναγνώσω;

§15ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, εἶναι περιττόν.

§16ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δὲν διενεμήθη ἡ πρότασις αὕτη.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διενεμήθη. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος.

§18ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (ὑπουργὸς ἐσωτερικῶν). Κύριοι, δὲν νομίζω ποσῶς ἀναγκαῖον ν’ ἀντικρούσω τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Σχινᾶ· ἡ πρότασις αὕτη πρώτην ἤδη φορὰν εἰσάγεται, ἀφοῦ τοῦ συντάγματος τοσαῦτα ἄρθρα ἐσυζητήθησαν καὶ πλεῖστα ἐξ αὐτῶν ἐτροπολογήθησαν χωρὶς διόλου ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Συνέλευσις τὸν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ὁ Κ. Σχινᾶς ὑποδεικνύει σήμερον. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἡ πρότασις, περὶ ἧς πρόκειται, ἦλθε καὶ κατόπιν ἑορτῆς, διότι πρόκειται ὧδε περὶ μέρους προτάσεως ὁλοκλήρου, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἤδη ἡ Συνέλευσις ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐπ’ αὐτῆς ἀπεφάνθη καὶ ἐν μέρει τὴν ἐτροπολόγησεν· ἑπομένως εἶναι ὅλως διόλου παράκαιρον καὶ μάταιον νὰ ἐνασχοληθῶμεν ἤδη ἐπὶ τοιαύτης προτάσεως· ἔρχομαι δ’ ἀμέσως ἐπὶ τοῦ ζητήματος.

§19ΣΧΙΝΑΣ. Πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις.

§20ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔλθῃ ἔνστασις εἰς τὸ μέσον.

§21ΣΧΙΝΑΣ. Ἄς ἀποῤῥιφθῇ.

§22ΤΙΝΕΣ. Δὲν ὑποστηρίζεται.

§23ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, σᾶς φέρομεν ὄχι ἓν σῶμα πολιτικὸν, ἀλλ’ ἓν σῶμα ἁπλῶς συμβουλευτικὸν, καὶ προτιμῶ τὸ σύστημα αὐτὸ ἀπὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀπεῤῥίψατε, τὸ τῆς Γερουσίας, διότι καὶ εἴπατε ὀρθῶς, ὅτε εἴπατε, διὰ νὰ συστήσωμεν ἓν σῶμα πολιτικὸν, μίαν ἐξουσίαν ἐντὸς τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ἔχουσαν ψῆφον καὶ ἀπόφασιν, ἔπρεπεν αὕτη ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ ἀναγκαίως συμφέροντα χωριστὰ, ἀλλὰ στοιχεῖα τοιαῦτα δὲν εὑρίσκομεν, ἐπειδὴ δὲ συμφέροντα διάφορα δὲν εὑρίσκομεν, ἀπαντῶμεν δὲ τὸ ἔθνος ἓν καὶ μόνον ὁμοιόμορφον ἄνευ διαιρέσεως τάξεων καὶ συμφερόντων, δὲν θέλομεν τὴν Γερουσίαν, διότι τίποτε δὲν ἀντιπροσωπεύει, εἰς οὐδὲν στηρίζεται, εἶναι ἄνευ βάσεων, καὶ εἶσθε εἰς τὸ ὀρθὸν λέγοντες ταῦτα καὶ ἀποκρούοντες συνταγματικὴν ἐξουσίαν διοριζομένην, διότι ἀναντιῤῥήτως, διὰ νὰ ἑδραιώσητε μίαν ἐξουσίαν, διὰ νὰ ἔχῃ αὐτὴ ἐπιῤῥοὴν καὶ δύναμιν ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων τῶν ἐθνικῶν, διὰ νὰ ᾖναι ἕνας τροχὸς κυβερνητικῆς μηχανῆς σπουδαῖος, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ βάσεις ἀληθῶς μονίμους ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Εἴμεθα, Κύριοι, εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν σήμερον; πρόκειται ἀληθῶς νὰ σχηματίσητε μίαν ἐξουσίαν ἑτέραν, νὰ προσθέσητε ἕνα τροχὸν εἰς τὴν μηχανήν; ὄχι. Τί πρόκειται λοιπὸν νὰ κάμητε; Πρόκειται νὰ συγκροτήσητε ἓν σῶμα, τὸ ὁποῖον θέλει χρησιμεύει εἰς τὸ νὰ φωτίζῃ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν. Τὸ σῶμα τοῦτο, ὡς τοιοῦτον, εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖον καὶ χρήσιμον· καὶ τὸ γνωρίζουν καὶ ἠμποροῦν νὰ τὸ ὁμολογήσουν ἐκεῖνοι, ὅσοι ἐνησχολήθησαν εἰς τὴν σύνταξιν καὶ ἐφαρμογὴν τῶν Νόμων. Μέχρι τοῦδε τί ἐγίνετο; Τί ἐκάμνομεν συντάττοντες Νόμους ἢ διατάγματα σπουδαῖα; Συνεκροτοῦμεν τυχαίως ἐπιτροπὰς, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔφερον μεθ’ ἑαυτῶν οὔτε τὴν πεῖραν οὔτε τὴν γνῶσιν τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου· ἐλαμβάνομεν ἀνθρώπους τινὰς, εἰς τὴν παιδείαν ἢ τὴν ἐν γένει πεῖραν τῶν ὁποίων ἐμπιστευόμεθα, καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους ἐπεφορτίζομεν τὴν σύνταξιν ἢ τὴν διόρθωσιν Νόμου ἐν μιᾷ στιγμῇ, ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ. Ἠξεύρετε ποῖα εἶναι τὰ ἀποτελέσματα; Νὰ καταρτισθῇ μία νομοθεσία, ὁποίαν ἔχομεν, ἀσυνάρτητος, συγκεχυμένη, τὰ πλεῖστα μέρη τῆς ὁποίας ἀναγκάζεται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ μὴ ἐκτελῇ. Δὲν ἀναφέρομαι εἰς Νόμους, τοὺς ὁποίους ἐσχάτως ἐν τῇ Συνελεύσει ἐψηφίσαμεν καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐφαρμοσθοῦν, ἀναφέρομαι καὶ εἰς ἀρχαιοτέραν ἐποχὴν, ὅπου καὶ σπουδαιότης καὶ καιρὸς περισσότερος ἐδίδετο εἰς τὴν σύνταξιν καὶ ἐπιψήφισιν αὐτῶν τῶν Νόμων. Σᾶς λέγω, ὅτι ἀπαντᾶτε κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν Νόμων αὐτῶν τοιαύτας ἐλλείψεις, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀναγκαίως διαπράττεται ἡ παράβασις τοῦ Νόμου, διότι ἀλλοῦ συμφέροντα μεγάλα τῆς πολιτείας, ἢ τῶν πολιτῶν κατὰ μέρος, διὰ τῆς ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τῶν Νόμων ἤθελον καταστραφῆ, ἀλλοῦ ἡ τάξις ἤθελε πάθει· τοιουτοτρόπως καθιερώθη ἡ πεποίθησις ἐντὸς τῆς Ἑλλάδος, ὅτι τὸ ἀθετεῖν τοὺς Νόμους εἶναι οὐχὶ σύνηθες, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαῖον, δὲν εἶναι κακὸν, ἀλλὰ καλὸν, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἀσέβεια πρὸς τοὺς Νόμους καθιερώθη ἐπισήμως· καὶ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν πολλάκις θέλετε ἀπαντήσει ἀνεγνωρισμένην τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, ὅπως καὶ ἄλλοτε εἶπον, τοῦ παραβιάζειν τοὺς Νόμους, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ὀνομάζεται διὰ τὸ εὐφημότερον διοικητικὴ διόρθωσις, διότι ὁ Νόμος, ὅπως εἶναι συντεταγμένος, δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ· καὶ τελευταῖον ἔτι προχθὲς εὑρέθην εἰς ἀντίθεσιν μ’ ἕνα ὑπάλληλον λίαν εὐσυνείδητον καὶ ἱκανόν· ἤθελεν οὗτος πλαγίως νὰ παραβιάσωμεν ἕνα νόμον, διότι δὲν ἐφαρμόζετο, διότι ὡς προβλέπει ἡ ἐφαρμογή του θέλει φέρει καταστροφάς, ἀπέκρουσα τὴν πρότασίν του καὶ τῷ εἶπον· χρεωστοῦμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν Νόμον μ’ ὅλας τὰς συνεπείας του. Εἶναι λοιπὸν, Κύριοι, ἀναγκαία ἀπολύτως ἡ σύστασις ἑνὸς σώματος, τὸ ὁποῖον νὰ κρατῇ τὴν ἰσότητα τῆς νομοθεσίας, νὰ ᾖναι ἐπιφορτισμένον ἰδίως τὴν ἐξέτασιν τῶν νομοθετημάτων, νὰ σπουδάζῃ τὰς ξένας νομοθεσίας, τὴν κατάστασιν καὶ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου. Εἶναι ἀναγκαῖον ν’ ἀντικαταστήσωμεν τὰς ἐπιτροπὰς, αἱ ὁποῖαι μέχρι σήμερον λαμβάνουσι μέρος εἰς τὴν νομοθεσίαν μας κατὰ τύχην, δι’ ἑνὸς σώματος, ὁποῖον σᾶς ἐπροτάνθη. Κανένα κίνδυνον οὔτε δυσκολίαν δὲν παρεμβάλλει εἰς τὴν ἀνάπτυξιν καὶ ἐνέργειαν τακτικῆς καὶ ἐλευθέρας Κυβερνήσεως, διότι αὐτὸ δὲν ἔχει κἀμμίαν ἐπίσημον καὶ ὁριστικὴν ἐπέμβασιν, εἶναι ἁπλῶς συμβουλευτικὸν, δὲν θέλει ἀποφαίνεσθαι, ἀλλὰ φωτίζει ἁπλῶς δι’ ἀναφορῶν, τὰς ὁποίας θέλει ὑποβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν ἔχει οὐδεμίαν ὁμοιότητα μὲ τὸ ἐπὶ Μοναρχίας Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, διότι δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἐξουσίαν, δὲν ἔχει ψῆφον. Νομίζω λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς καλῆς συντάξεως τῶν νομοθετημάτων, τῆς καλῆς ῥυθμίσεως τῆς κυβερνητικῆς ἐνεργείας, εἶναι ἀναγκαῖον ἓν σῶμα ἀπασχολούμενον ἰδιαιτέρως εἰς ταῦτα, καὶ ἓν σῶμα, Κύριοι, ὄχι ἐξαρτώμενον ἀπὸ τὰς καθημερινὰς διαθέσεις τῆς ἐξουσίας, τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἓν σῶμα ἔχον ἀνεξαρτησίαν τινά. Ἰδοὺ ὁ λόγος τοῦ δεκαετοῦς του βίου, τοιουτοτρόπως ἀκινδύνως δύναται νὰ γνωμοδοτῇ καὶ ἐναντίον τῶν προθέσεων καὶ ἐπιθυμιῶν τῆς ἐξουσίας, καὶ νὰ ἦναι αἱ γνωμοδοτήσεις του καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τῆς κοινωνίας ὡς γνωμοδοτήσεις, τὰς ὁποίας δὲν ὑπηγόρευσεν ἡ ἀνάγκη, τὰς ὁποίας ἕκαστος ὑπάλληλος, ἡ ὕπαρξις τοῦ ὁποίου ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν καλὴν θέλησιν τοῦ ὑπουργοῦ, ὑποτίθεται ὅτι δὲν ἔχει, σεβασταὶ καὶ ἄξιαι προσοχῆς· ἕνεκα τούτου αὐτὸ τὸ σῶμα ἐνομίσαμεν καλὸν νὰ συστηθῇ ὅπως προτείνεται. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὑπὸ ἔποψιν νομοθετικὴν αὐτὸ τὸ σῶμα δὲν βλάπτει, διότι δὲν ἔχει ψῆφον, ὠφελεῖ ὅμως. Ποῖος εἶναι ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον ἐζήτησαν καὶ ζητοῦσι νὰ ἀποφύγωσι πάντοτε, προκειμένου νὰ θέτωσι δύω ἐξουσίας παραλλήλως; Ὁ κίνδυνος ὁ μέγας, ὅστις ἕως τώρα ἔβλαψεν, εἶναι ἡ συναρπαγὴ τῶν νομοθετημάτων, ἡ ταχεῖα ἐπιψήφισις τῶν προτάσεων καὶ ἡ διὰ τῆς συνεχοῦς ἀντιθέσεως συντριβὴ αὐτῶν· τὴν ἀποφυγὴν τοῦ κινδύνου αὐτοῦ κατέταξαν μεταξὺ τῶν οὐσιωδεστάτων λόγων τῆς ὑπάρξεως τῆς Γερουσίας. Τὸν κίνδυνον αὐτὸν διὰ τοῦ συμβουλίου τὸν προλαμβάνομεν, διότι τὸ νομοθέτημα δὲν ἠμπορεῖ νὰ συναρπαγῇ, εἶναι ἠναγκασμένον, πρὶν ἐπιψηφισθῇ, νὰ τεθῇ εἰς τὴν ἐξέλεγξιν τοῦ Συμβουλίου· ἡ ἐξέλεγξις δὲ αὕτη κανένα ἄλλον σκοπὸν δὲν ἔχει, παρὰ νὰ δώσῃ καιρὸν εἰς τὴν βουλὴν νὰ σκεφθῇ ὡριμώτερον καὶ προσέτι διὰ μιᾶς ψυχρᾶς ἐκθέσεως τῶν γεγονότων, ἢ δικαιολογήσεως τῶν συμβεβηκότων, τὰ τυχὸν κακὰ ἐν τῷ νομοθετήματι αὐτῷ, τὰ τυχὸν ἐπικίνδυνα, νὰ ἀπομακρυνθῶσι, νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλὴν, ἀποδεικνύον, ὅτι νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον προτίθεται νὰ ἐπιψηφισθῇ, ἔχει τὸ δεῖνα κακόν. Διὰ τοῦ συστήματος λοιπὸν αὐτοῦ προλαμβάνεται ὁ κίνδυνος, καὶ τοι τοιουτοτρόπως κατορθοῦμεν τὰ νομοθετήματα ἀναγκαίως νὰ μὴ συναρπάζωνται. Ἀλλὰ, Κύριοι, κατ’ ἐμὲ ὠφελεῖ σπουδαίως καὶ κατ’ ἄλλον λόγον σπουδαῖον ἡ τοιαύτη σύστασις τοῦ συμβουλίου. Ὅταν οἱ νόμοι δὲν ὦσι σεβαστοὶ εἰς ἓν ἔθνος, δὲν ἐκτελοῦνται καλῶς, δὲν ἔχουν ὅλην τὴν ἰσχύν των, ἐπειδὴ ἐπιβάλλονται διὰ τῆς βίας· οἱ νόμοι ἀνταποκρίνονται εἰς τὸν σκοπόν των, ὅταν στηρίζωνται ἢ παραδέχωνται ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν πεποίθησιν, τότε οἱ νόμοι εἶναι σεβαστοὶ καὶ ἐκτελοῦνται, διότι εἶναι παραδεκτοί· ἀλλ’ ἡ ἐθνικὴ πεποίθησις, Κύριοι, δὲν ἀποκτᾶται εἰμὴ φωτιζομένη, καὶ φωτίζεται διὰ συζητήσεως σπουδαίας, ἐκτεταμένης καὶ μεμελετημένης, ἡ ἐθνικὴ πεποίθησις ἀποκτᾶται, ὅταν ἡ συζήτησις αὐτὴ ἐκτίθεται, δημοσιεύεται καὶ γίνεται γνωστὴ, ὅταν δίδεται καιρὸς εἰς τὸ ἔθνος νὰ ἀκούσῃ καὶ ν’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ ἢ κατά. Τοιουτοτρόπως, Κύριοι, καὶ αὐτὸ τὸ μεγάλον καλὸν ἐπιτυγχάνεται, διότι ἐκτὸς τοῦ καιροῦ, ὅστις δίδεται, λαμβάνει χώραν μία συζήτησις σπουδαία μεμελετημένη ἄνευ πολιτικῶν προφάσεων, ἄνευ πλαγίων σκοπῶν. Ἠξεύρετε, Κύριοι, ὅτι ἡ νομοθεσία, διὰ νὰ ᾖναι τῷ ὄντι πλήρης, ἀληθὴς, πρέπει νὰ συζητηθῇ μακρὰν καὶ ἐκτὸς παντὸς πλαγίου σκοποῦ καὶ ἰδέας· ἡ συζήτησις καὶ ἡ ἀπόφανσις πρέπει νὰ ᾖναι ἀπαθὴς, ὅπως ὁ Νόμος, καὶ οὐχὶ τὸ πεδίον, ὅπως πολλάκις γίνεται, τῶν πολιτικῶν διαπληκτισμῶν. Ἡ συζήτησις λοιπὸν αὐτὴ, ἀπολύτως καὶ καθαρῶς νομοθετικὴ καὶ ἐπιστημονικὴ γενομένη, θέλει παράγει νόμον ἀληθῆ, νόμον ἀγαπητὸν καὶ σεβαστὸν, καὶ κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας. Σᾶς λέγω, Κύριοι, ὅτι εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἔθνους ἡ νομοθεσία καὶ τὸ πρὸς τοὺς νόμους σέβας θέλει οὕτως ἐγκατασταθῆ, ἑδραιωθῆ καὶ ἀναπτυχθῆ πολὺ περισσότερον ἀφ’ ὅσον ὑπάρχει, ὅπου οἱ νόμοι ἀφαρπάζονται, ὅπου ἡ συζήτησις δὲν ἐγένετο γνωστὴ παρὰ εἰς πολλὰ μικρὸν κύκλον καὶ εἰς τὴν ὁποίαν πολὺ ὀλίγοι προσέχουν. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐρωτῶ ὑμᾶς τοὺς ἰδίους, συζητοῦντες πολλάκις νομοσχέδιον, δὲν ἐμπιστεύθητε, δὲν ἀκολουθεῖτε συνήθως τὴν πεῖραν μόνον καὶ τὰς γνώσεις ἀνθρώπων τινῶν, οἱ ὁποῖοι ὅμως πολλάκις καὶ ἀνέτοιμοι ἦλθον νὰ τὰς συμβουλεύσωσι, καὶ δὲν παρεδέχθητε πολλάκις νόμους ἐν ὀλίγαις στιγμαῖς, καὶ ἔχετε σεῖς τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ σᾶς φωτίσουν, νὰ σᾶς κάμνουν γνωστὰς ὅλας τὰς λεπτομερείας; Ἔχω πρόχειρον ἓν παράδειγμα τῶν κακῶν συνεπειῶν τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν νομοθετοῦμεν· ὅλη ἡ Συνέλευσις ἐδέχθη ἕνα νόμον, τὸν περὶ βοσκῶν, ἐμπιστευθεῖσα εἰς τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας τινὲς ἐξ ὑμῶν σᾶς ἔδωσαν, διότι αὐτοὺς ἐνομίσατε, ὅτι εἶναι ἐν γνώσει τοῦ πράγματος, καὶ ὅτι αὐτοὶ ἠμποροῦν νὰ σᾶς συμβουλεύσουν ὀρθῶς· ἠξεύρετε τί συνέβη; Εὔχομαι νὰ ψευσθῶ, ἀλλὰ λέγω, ὅτι θὰ ἔχωμεν δυστυχήματα, ἐὰν ἀκριβῶς ἐφαρμοσθῆ ὁ νόμος αὐτός. Ἐὰν ἐφαρμοσθῇ, θέλει ἐπιφέρει τὴν καταστροφὴν μιᾶς ὁλοκλήρου τάξεως τοῦ λαοῦ, ὅλων τῶν ποιμένων, διότι ὅλας τὰς περιφερείας ἐσφετερίσθησαν αἱ κοινότητες· δὲν ἠξεύρομεν λοιπὸν ποῖαι θέλουσιν εἶσθαι αἱ συνέπειαι τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τούτου. Ἰδοὺ ἓν ἐκ τῶν πολλῶν ἀτοπημάτων, τὰ ὁποῖα λαμβάνουν χώραν, ὅταν οἱ νόμοι δὲν συζητῶνται ἐν ὅλη τῇ ἐκτάσει καὶ ἐν ἡσυχίᾳ καὶ γνώσει τῶν γεγονότων. Τὸ συμβούλιον, ὅπως τὸ προτείνομεν, ἀναπληροῖ τὰς ἐλλείψεις αὐτάς. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἐφέραμεν τὴν πρότασιν αὐτὴν διότι ὡς ἐκ τῆς θέσεώς μας γνωρίζομεν, ὅτι μετὰ τὴν κατάργησιν τῆς Γερουσίας ἡ παραδοχὴ ἑνὸς τοιούτου σώματος εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία, ἀναπόφευκτος. Τὴν ἐφέραμεν, Κύριοι, μὴ δίδοντες καμμίαν προσοχὴν εἰς τὴν πρότασιν, τὴν προχθὲς μονομερῶς ῥιφθεῖσαν παρὰ τοῦ Κ. Σχινᾶ καὶ εὐτυχῶς μὴ ἀσπασθεῖσαν παρ’ οὐδενὸς, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ οὐδεμίαν παρατήρησιν ἐπὶ τοῦ μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἔθνους συντάγματος, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ, ὅτι μὲ αὐτὸ τὸ σύνταγμα δὲν δύναμαι νὰ κυβερνήσω, καὶ ὅτι προκαλεῖ αὐτὴν τὴν τροπολογίαν. Τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐφέραμεν...

§24ΣΧΙΝΑΣ. Τὸ εἶπεν ἡ Συνέλευσις.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπεν, ὄχι, ἄλλο κύρωσις, ἄλλο παρατήρησις· ἄλλο δέχομαι αὐτὸν τὸν νόμον ἢ ὄχι.

§26ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὴν τὴν παρατήρησιν τὴν ἔκαμε καὶ ὁ Ὄθων.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι! Κάμνω χρῆσιν δικαιώματος, τοῦ ὁποίου καὶ δικαιοῦμαι νὰ κάμω χρῆσιν· πρόκειται περὶ Συντάγματος, ὁ Βασιλεὺς δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ τροπολογίαν ἑπομένως ἡ πρότασις, περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται ἤδη, ἐδύνατο νὰ ἔλθῃ ἐνώπιόν σας· ἀλλ’ ἀντὶ νὰ ἔλθῃ κατόπιν, ἀντὶ νὰ χαθῇ εἰς μάτην ὁ καιρὸς, ἀντὶ νὰ συζητήσωμεν καὶ ἐκφρασθῶμεν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ, καὶ ἑπομένως νὰ παλινωδήσωμεν, ἢ νὰ ἐπιμείνωμεν διατρέχοντες σπουδαίους κινδύνους, ἐθεωρήσαμεν καλλίτερον, συμφερώτερον καὶ τακτικώτερον νὰ προλάβωμεν καὶ νὰ σᾶς φέρωμεν ἤδη τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία τίθεται, ὡς ἠκούσατε, ὡς ὅρος, ἄνευ τοῦ ὁποίου δὲν ἠμπορεῖ νὰ παραδεχθῇ τὸ Σύνταγμα ὁ Βασιλεὺς, ἐνῷ καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα τὸ παραδέχεται, ὡς ὅρος, ἄνευ τοῦ ὁποίου ἡ Βασιλεία μετὰ τὴν κατάργησιν τῆς Γερουσίας δὲν ἐννοεῖ τίνι τρόπῳ εἶναι δυνατὸν νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον.

§29ΣΧΙΝΑΣ. Ἡμεῖς πρέπει νὰ εἰπῆτε, τί ἀναφέρετε τὴν Βασιλείαν;

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρόκειται περὶ Συντάγματος, δὲν πρόκειται περὶ κυβερνητικῆς πράξεως· διὰ τοῦ Συντάγματος συναλλάσεται τὸ ἔθνος μὲ τὴν Βασιλείαν· ἡμεῖς εἴμεθα τὰ ὄργανα, τὰ ὁποῖα εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν φέρομεν τὰς ἰδέας καὶ τὰς παρατηρήσεις τῆς Βασιλείας ἐνώπιόν σας. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ σᾶς φέρωμεν ὕστερον αὐτὴν τὴν παρατήρησιν, ἡ ὁποία τίθεται ὡς ὅρος, καὶ νὰ χάσωμεν τὸν καιρόν μας, τὴν φέρομεν ἀπὸ τοῦδε καὶ σᾶς λέγομεν, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον φέρομεν, εἶναι ὅρος ἀναπόφευκτος.

§31ΣΧΙΝΑΣ (διακόπτων). Εἶναι πρότασις ὑπουργική.

§32ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ. Εἰς τὸ διάγγελμα δὲν κάμνετε λόγον περὶ δημοτικοῦ Νόμου· ἡ Κυβέρνησις τί σκοπὸν ἔχει;

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂν θέλητε, ἀπαντῶ, διότι περὶ τοῦ Νόμου τούτου ἔχω ἀπάντησιν καταφατικὴν, ὅτι εἶναι παραδεκτός.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Σχινᾶς ἐπιμένει νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν, ἂν ὑποστηρίζῃ τὴν πρότασίν του περὶ παραπομπῆς τῆς τροπολογίας τῶν ὑπουργῶν εἰς τὴν ἐπιτροπήν; (θόρυβος). Κατὰ τὴν σειρὰν τῆς ἐγγραφῆς ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Χρηστόπουλος.

§35ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν, Κύριοι, πρό τινων ἡμερῶν ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου 210 φωναὶ κατεψήφισαν κατὰ τῆς ὑπάρξεως τῆς Γερουσίας, ἠπόρησα κατ’ ἐμαυτὸν ἰδὼν δύω ἄκρα ἀντίθετα συμμαχήσαντα κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην, καὶ τὴν ἀπορίαν μου ταύτην ἐξέφρασα εἰς διαφόρους φίλους μου· δὲν ἤξευρα ποῦ ν’ ἀποδώσω τὴν ἔκτακτον ἐκείνην συμμαχίαν· πῶς, ἔλεγον, οἱ ἄνθρωποι οἱ ἄκρως συντηρητικοὶ, οἱ ὁποῖοι ἦλθον ἐνταῦθα, καὶ ἰδίως οἱ ἀδελφοὶ Ἑπτανήσιοι, μὲ τὴν πρόθεσιν ὡς λέγουν νὰ ὑποστηρίξωσι τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας, (τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἠμφισβήτησεν) νὰ ὑποστηρίξωσι μίαν μόνιμον Κυβέρνησιν, ψηφίζουσι σήμερον κατὰ τῆς Γερουσίας· μοὶ ἔλεγον, ὅτι ἐψήφισαν κατὰ πεποίθησιν, διότι εἶχον ὑποφέρει ἀπὸ τὴν Γερουσίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον εἰς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ ἐθεώρησαν, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τοιοῦτον σῶμα. Ἠπόρησα περισσότερον, ὅταν εἶδον νὰ ὑποστηρίζηται ἀφ’ ἑνὸς ἡ σύστασις τῆς Γερουσίας ἀπὸ τὸν ἰσχυρὸν ὑπουργὸν τὸν Κύριον Κουμουνδοῦρον, ὁ ὁποῖος εἰς πᾶσαν περίστασιν δύναται νὰ συγκεντρώσῃ τὰς ψήφους τῶν φίλων του ὑπὲρ τῆς ἰδέας του, καὶ ἀφ’ ἑτέρου οἱ φίλοι του νὰ καταψηφίζωσιν. Πῶς, ἔλεγον, ὁ ὑπουργὸς ἐκεῖνος δὲν ἠδυνήθη νὰ συγκεντρώσῃ τὰς ψήφους τῶν φίλων του ὑπὲρ τῆς ἰδέας, ἣν ἐνθέρμως ὑπεστήριζεν, ἐνῷ εἰς δευτερεύοντα ζητήματα τοὺς εὑρίσκει προθύμους;

§36ΑΘ. Β. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπειδὴ δίδετε τὴν ψῆφόν Σας ὑπὲρ ἀτόμων, νομίζετε ὅτι ὅλοι εἶνε ἔτσι.

§37ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ εἴς τινα φίλον μου Ἑπτανήσιον ἐξέφρασα τοὺς φόβους μου· φοβοῦμαι, τῷ εἶπον, μήπως, ἀποῤῥίπτοντες τὴν Γερουσίαν, φέρητε τὴν σύστασιν ἑτέρου σώματος, Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας· (ἐξ ἀριστερῶν εὖγε! εὖγε! ἐκ δεξιῶν ὤ! ὤ!). Ὁ φίλος μου δὲ ἐκεῖνος μοὶ εἶπεν ἀμέσως «οὔτε κἂν νὰ τὸ φαντασθῆτε· εἶνε ἀδύνατον νὰ τολμήσῃ τις νὰ φέρῃ τοιαύτην πρότασιν εἰς τὴν Συνέλευσιν· τὴν ἔφερον οἱ ἀδελφοὶ Ἄννινοι, μὴ τοὺς λογαριάζητε, διότι εἴδατε, ὅταν οἱ Ἄννινοι ἀνέγνωσαν τὴν πρότασίν των, ὅτι ὅλη ἡ Συνέλευσις ἐκάγχασεν» ἴσως τοῦτο ἐθεώρησαν οἱ ὑπουργοὶ ὡς κείμενον τῆς Συνελεύσεως ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου.

§38ΑΝΝΙΝΟΣ. Ζητῶ τὸν λόγον.

§39ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ νὰ ἐλαττώσω τὴν ὑπόληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχω εἰς τοὺς ἀδελφοὺς Ἀννίνους, ἐξεναντίας εἶνε λίαν ἀξιότιμοι καὶ ἔπραξαν τοῦτο κατὰ πεποίθησιν.

§40ΑΝΝΙΝΟΣ. Μόνον κατὰ πεποίθησιν.

§41ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ λέγω, ὅστιςδήποτε καὶ ἂν ἤθελε τὴν παρουσιάσει, δὲν ἤθελεν ἀκούσει παρὰ ὅ,τι ἤκουσεν ὁ Κύριος Ἄννινος. Καὶ πραγματικῶς ἔπρεπε νὰ συμβῇ ὅ,τι συνέβη, ἔπρεπε νὰ ἐνεργηθῶσιν ὅσα διενεργήθησαν, ἔπρεπε νὰ μεσολαβήσουν, ὅσα ἐμεσολάβησαν, ἵνα ἔλθῃ ἡ πρότασις τῶν πληρεξουσίων καὶ ὑπουργῶν (διότι ὡς πρότασιν τὴν θεωρῶ ἀκόμη) καὶ νὰ ἐπιμένουν ὑποστηρίζοντες τὴν σύστασιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Σημειώσατε, Κύριοι, ἀκριβῶς πότε ἦλθεν αὐτὴ ἡ πρότασις. Ἦλθεν, ὅταν αὐτὴ ἡ Συνέλευσις ἐψήφισε τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου εἶπεν, ὅτι ἡ ἐκλογὴ τῶν Βουλευτῶν θέλει γίνεσθαι μυστικῶς διὰ σφαιριδίων καὶ ὁ ἐκλεγόμενος βουλευτὴς ἀπαιτεῖται νὰ ἀνήκῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐκλέγεται, δηλ. τὸ ἔφερον ὕστερον, ἀφ’ οὗ εἶδον, ὅτι τινὲς πολιτικῶς χρεωκοπημένοι, οὕτως εἰπεῖν, ἀπηλπισμένοι ἀπὸ τοῦ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Βουλὴν, μὴ εὑρίσκοντες θέσιν τινὰ νὰ καθέξωσιν εἰς τὴν πολιτείαν, ἀναγκαῖοι δὲ εἰς τὸ σύστημα, δι’ αὐτὸ ἔπρεπε νὰ πλάσωσιν ἓν πολιτικὸν σῶμα, διὰ νὰ τοὺς οἰκονομήσωσι· (χειροκροτήματα εἰς τὸ ἀκροατήριον. Εὖγε! εὖγε!).

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἀνέχομαι τὴν ἐπέμβασιν τοῦ ἀκροατηρίου· εἰς δευτέραν παρεκτροπὴν, θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν νὰ ἀποβάλουν τοὺς ἀτακτοῦντας. Ἡσυχία· ἂς σεβασθῶμεν ἡμᾶς αὐτούς.

§43ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦλθον νὰ πλάσουν θέσεις, νὰ περιφρονήσουν τὸ ἐπαρχιακὸν πνεῦμα, διότι, μὴ νομίζητε, Κύριοι, παραδεχομένου τοῦ συμβουλίου, ὅτι θὰ παρακαθήσουν ἐντὸς αὐτοῦ οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παρεκάθηντο ἄλλοτε εἰς τὸ συμβούλιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, καί τοι περιέχον ἐν αὐτῷ τὸν Κολοκοτρώνην, τὸν Ζαΐμην, τὸν Μεταξᾶν, Μαυρομιχάλην καὶ τινας ἄλλους ἐπισήμους ἄνδρας τῆς πατρίδος, κατηργήθη. Θὰ καθήσουν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ποτὲ δὲν ἦλθον, οὐδὲ θὰ ἔλθουν εἰς συνάφειαν μὲ τὸν τόπον καὶ τὰς ἐπαρχίας, οἱ κηφῆνες....

§44ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ. Δὲν θὰ εἶναι αὐτόχθονες;

§45ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὁμιλῶ περὶ αὐτοχθόνων. Λοιπὸν, Κύριοι, αὐταὶ αἱ σκέψεις, αὐταὶ αἱ ἰδέαι μὲ ἔπεισαν νὰ ἔλθω ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ νὰ ἀποκρούσω μὲ ὅλην τὴν πεποίθησιν, μὲ ὅλην τὴν δύναμιν, τὴν παραδοχὴν τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ τοῦ Συμβουλίου. Ἐπερίμενα, ὅταν εἶδον τὸν ἀξιότιμον Κ. Κουμουνδοῦρον ἀναβάντα τὸ βῆμα, νὰ ἀκούσω ἐπιχειρήματα, καὶ εἶχον πεποίθησιν, ὅτι ἤθελε φέρει τοιαῦτα, διότι ἔχει ἀληθῆ εὐφυΐαν καὶ ὁσάκις ὑποστηρίζει ἐν πεποιθήσει μίαν ἰδέαν, γνωρίζει κάλλιστα νὰ τὴν ὑπερασπισθῇ· ἀλλὰ σήμερον τὴν εὐφυΐαν του τὴν ἔχασε, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὸ τέλος κατέφυγε νὰ ἀρυσθῇ δυνάμεις ἀπὸ ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἔπρεπε νὰ ἀρυσθῇ. Μᾶς ἔφερε τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, καὶ ὡς ὅρον τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Συντάγματος τὴν ὕπαρξιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Κύριοι, τί εἶναι τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον μᾶς ἔφερον οἱ Κ. ὑπουργοί; Εἶναι σῶμα πολιτικόν; Ἔχει εὐθύνην ἀπέναντι τοῦ ἔθνους; Ἔχει εὐθύνην ἀπέναντι τῆς Βασιλείας; Δὲν ἔχει τίποτε ἀπὸ αὐτά· τί τὸ θέλετε λοιπὸν, Κ. ὑπουργοὶ, αὐτὸ τὸ μορμολύκιον; Τὸ θέλετε νὰ προπαρασκευάζῃ τοὺς Νόμους, τὸ θέλετε νὰ συναρμολογῇ τοὺς Νόμους. Ἀλλὰ μέχρι τοῦδε πῶς συνετάττοντο οἱ Νόμοι; Συνετάττοντο ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς, καὶ ὁσάκις ὑπῆρχεν ἀμφιβολία ἐσχηματίζετο ἐπιτροπὴ ἀπὸ νομομαθεῖς καὶ εἰδικοὺς ἀνθρώπους, καὶ αὐτοὶ ἐγνωμοδότουν· αὐτοὶ δὲν δύνανται καὶ ἤδη ν’ ἀναπληρόνωσι τὴν ἀνάγκην ταύτην; ἢ νομίζετε, ὅτι εἰς τὸ μέλλον θὰ διοικούμεθα ὅπως καὶ εἰς τὸ παρελθόν; Λέγετε, ὅτι οἱ Νόμοι δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσι, διότι δὲν ὑπάρχουν εἰς ἁρμονίαν μεταξύ των· δὲν τὸ πιστεύω· ἀλλ’ ἂν τοῦτο εἶναι ἀληθὲς, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ παρελθόν. Τότε ἕκαστος ὑπουργὸς κατ’ ἰδίαν ἀρέσκειαν ἔφερε Νόμον καὶ ἤρκει τὸ ὄνομα τοῦ Ἡγεμόνος νὰ ψηφισθῇ ὅπως εἶχεν. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι εἷς ὑπουργὸς εἰς τὴν τελευταίαν Βουλὴν ἐντὸς τῆς Βουλῆς τοῦ ἦλθεν ἡ ἰδέα νὰ κάμῃ ἕνα Νόμον, ἐπὶ τῆς τραπέζης τὸν συνέταξε καὶ ἡ Βουλὴ τὸν ἐψήφισεν ἀμέσως. Βεβαίως, καθὼς ἐφέρατε τότε τοὺς Νόμους ζητοῦντες τὴν ἄμεσον ἐπιψήφισίν των, ἦτο ἑπόμενον νὰ συμβῶσι καὶ λάθη, ἀλλ’ ὅταν προπαρασκευάζητε μὲ ἄνεσιν τοὺς νόμους, συμβουλευόμενοι καὶ τοὺς ἁρμοδίους ὑπαλλήλους τοὺς διακρινομένους ἐπὶ ἱκανότητι καὶ πολυχρονίῳ πείρᾳ, ἔπειτα τοὺς βασανίζετε εἰς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, τὶ ἔχετε νὰ φοβῆσθε, ἀφοῦ μάλιστα κατὰ τὸ ψηφισθὲν Σύνταγμα διὰ νὰ κυρωθῇ εἷς νόμος θέλει ψηφίζεσθαι παρὰ τῆς βουλῆς εἰς τρεῖς διαφόρους συνεδριάσεις; Νομίζω, ὅτι οὐδὲν ἐπιχείρημα ἔφερεν ὁ ὑπουργός, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν σύστασιν τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας· ἓν μόνον ἔφερεν, ὅτι ἀπαιτεῖται ὡς ὅρος παραδοχῆς τοῦ Συντάγματος. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Κράτους ἠθέλησαν εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν ν’ ἀναμίξωσι τὸ ὄνομα τοῦ Ἡγεμόνος· εἶναι ἀληθὲς, καὶ δὲν συμφωνῶ μέ τινα τῶν Κυρίων πληρεξουσίων, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ὡς συμβαλλόμενον μέρος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ ὅσας νομίσει ἀναγκαίας παρατηρήσεις, ἀλλὰ τότε μόνον, ὅταν ἐκφρασθῇ προηγουμένως τὸ ἔθνος, ὅταν δηλώσῃ ὑπὸ ποῖον πολίτευμα θέλει νὰ διοικηθῇ, καὶ ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις ὑποβάλῃ ὁλόκληρον τὸ ἔργον της ὑπὸ τὴν σκέψιν τοῦ Βασιλέως, ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ φέρῃ τὰς παρατηρήσεις του, καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀπόκειται νὰ τὰς παραδεχθῇ, ἂν αὗται ὦσι σύμφωνοι μὲ τὰς εὐχὰς τοῦ ἔθνους. Ἐν ὅσῳ ὅμως τὸ ἔθνος δὲν ἐκφρασθῇ, δὲν ἀποφασίσῃ ὁριστικῶς ποῖον εἶναι τὸ πολίτευμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον θέλει νὰ διοικηθῇ, οἱ ὑπουργοὶ δὲν ἔπρεπε νὰ φέρουν μίαν τοιαύτην πρότασιν· αὐτὸ εἶναι μία πίεσις. Μᾶς εἶπον, δὲν ἔχομεν καιρὸν ἔπειτα· ὅταν πρόκηται, Κύριοι, περὶ σπουδαίου ἀντικειμένου, περὶ τοῦ μέλλοντος τῆς πατρίδος μας, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ λογαριάζωμεν τὸν καιρόν· πρέπει νὰ σκεφθῇ τὸ ἔθνος ὡρίμως πρὸς τὸ συμφέρον τῆς ἐπικρατείας, πρέπει νὰ σκεφθῇ ὡρίμως πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Βασιλείας, καὶ νὰ φέρῃ τὴν ψῆφον του ἐν πεποιθήσει. Ἐπειδὴ, Κύριοι, ἀνέμιξαν τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως, εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, νομίζω, ὅτι καὶ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ κάμωμεν αὐτοῦ χρῆσιν. Ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι, ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἔδωσεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὸν ὅρκον του, εἶπεν, ὅτι θέλει παραδεχθῇ τὸ Σύνταγμα, ὅπως ψηφίσει αὐτὸ ἡ Συνέλευσις, καὶ μολαταῦτα, ἐγὼ λέγω, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Ἤδη τί λέγει ὁ Βασιλεὺς ἐν τῷ διαγγέλματι; Ὅλα ὅσα ἡ Συνέλευσις ἐψήφισεν θέλει τὰ παραδεχθῆ, συνιστᾷ ὅμως τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Αὐτὴ ἡ ἰδέα δὲν εἶναι τοῦ Βασιλέως, εἶναι ἰδέα ξενική. (εὖγε εὖγε.) Ἂν τὸ ἔθνος προσκληθῇ νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του, θὰ σᾶς εἰπῇ, ὅτι τὸ φυτὸν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ φυτεύσητε εἰς τὸν τόπον, δὲν τὸ δέχεται, διότι καὶ ἄλλοτε τὸ εἶχε καὶ τὸ ἀπέκρουσε μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Σεπτεμβρίου.

§46ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἦτο ἄλλο τὸ συμβούλιον ἐκεῖνο.

§47ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁποῖα μεταβολὴ χρόνων! Ἐνθυμοῦμαι τότε — εἰς τὸ ἀκροατήριον ἤμην τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης, ὅτε εἰσῆλθε τὸ συμβούλιον ἐκεῖνο τῆς Ἐπικρατείας, — καὶ ὁ λαὸς τότε καὶ ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, ἂν καὶ ἐσέβοντο τοὺς ἀγῶνας καὶ τὰς θυσίας τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι τὸ συνεκρότουν, παντοῦ ἠγέρθησαν φωναὶ κάτω, κάτω, καὶ ἔκτοτε τὸ συμβούλιον ἐκεῖνο ἔπεσε· καὶ σήμερον, κατὰ τὸ ἔτος 1864, εὑρίσκονται ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουν μετὰ ζήλου τὴν ὕπαρξιν τοῦ τέρατος τούτου! (θόρυβος) Τέρας εἶναι, διότι δὲν ἔχει τίποτε τέλειον, δὲν βλέπω τὸν σκοπὸν τῆς συστάσεώς του, εἰμὴ μόνον διὰ νὰ οἰκονομήσωσι πρόσωπα τῆς εὐνοίας των.

§48ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣ. (ἐξ ἀριστερ.) Γηροκομεῖον.

§49ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τελειόνω, Κύριοι, μὲ τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἀνεχώρει ἐκ τῆς Κοπενάγης, ὁ ἀείμνηστος θεῖος του Φριδερῖκος ἀποχαιρετῶν αὐτὸν τῷ εἶπεν, ὅτι «ἡ ἰσχύς Σου πρέπει νὰ ᾖναι ἡ ἀγάπη τοῦ Λαοῦ σου.» Πιστεύετε, Κύριοι, ὅτι ὁ λαὸς δέχεται τὴν ὕπαρξιν Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας; ψηφίσατέ το καὶ ὁ λαὸς ἂς κρίνῃ ἂν καλῶς ἐπράξατε ἢ κακῶς. Ὁ αὐτὸς φιλλέλην Βασιλεὺς Φριδερῖκος προπέμπων τὸν Γεώργιον ἐξέφρασε καὶ τὴν ἑξῆς ἐπιθυμίαν· ἐπιθυμῶ, ἔλεγεν, οἱ Ἕλληνες νὰ λέγωσιν εἰς τὸν Γεώργιον πάντοτε τὴν ἀλήθειαν ὅσον πικρὰ καὶ ἂν εἶναι. Τὸ κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν τὸ συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, πρέπει νὰ εἴπωμεν καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν πρὸς τὸν Ἡγεμόνα καὶ θὰ τὴν ἀκούσῃ ὁ Ἡγεμών. Ὀφείλομεν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους νὰ παραστήσωμεν εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ὅτι κακῶς τῷ παρέστησαν, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐξέφρασεν εὐχὴν ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει ὅ,τι θέλει τὸ ἔθνος, ὅτι τὸ ἔθνος ἀποκρούει τὸν θεσμὸν τοῦτον καὶ οἱ ὑποστηρίξαντες τὸ ἐναντίον πρὸς αὐτὸν δὲν εἶναι εἰλικρινεῖς, θέλουσι νὰ φέρωσι διαίρεσιν εἰς τὸ ἔθνος, θέλουσι νὰ περιφρονήσωσι τὸ ἐπαρχιακὸν πνεῦμα. Ἀντιπρόσωποι τῶν ἐπαρχιῶν, συλλογισθῆτε, ὅτι θέλετε δώσει λόγον εἰς τοὺς ἐντολεῖς σας καὶ εἰς τὸ ἔθνος, καὶ πράξατε ὅ,τι τὸ συμφέρον αὐτοῦ ἀπαιτεῖ, ἵνα μὴ μεταμεληθῆτε.

§50ΙΩ. ΑΝΝΙΝΟΣ. Δὲν ἐπερίμενα, Κύριοι, ὅτι σήμερον ἔμελλον νὰ προσκληθῶ, καὶ ποσῶς δὲν ἐπερίμενα, ὅτι τὸ ζήτημα ἤθελε λάβει τοιαύτην ὄψιν, ὁποίαν ἔλαβε. Καί τοι ὢν εἷς ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐπρότειναν τὴν ἀρχὴν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, ἐταράχθην, Κύριοι, κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα αὐτὴν τὴν πρότασιν, διότι ἤκουσα ἀληθῶς καγχασμοὺς, ὡς εἶπεν ὁ προαγορεύσας, ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, ὅταν ἀνέγνωσα τὴν προσθήκην μου ταύτην περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἐγὼ δὲν εἶχον τὴν πρόθεσιν, Κύριοι, νὰ ἀποκαταστήσω Συμβούλιον ἐπικρατείας, ἀλλὰ μίαν ἐπιτροπὴν εἰσηγητικὴν καὶ γνωμοδοτικήν· (εὖγε, εὖγε) σῶμα ὃ ἐστὶ συγκείμενον ἐξ 7 τὸ πολὺ προσώπων. Ἐνόμισα, ὅτι κατὰ τὴν νομοθεσίαν, τὴν ὁποίαν προλαβόντως εἰς τὸ σύνταγμα ἐθεσπίσαμεν, ἦτο ἀφεύκτως ἀναγκαῖα μία ἐπιτροπὴ νὰ ἑτοιμάζῃ πρότερον τοὺς Νόμους.

§51ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡ. Ἀρκετά.

§52ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ (Εἰσηγητὴς). Εἰς πάντα ἄλλον ἤθελεν εἶσθαι ἐπιτετραμμένον νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐδέχθη μὲν τὴν ἐντολὴν παρὰ τοῦ ἔθνους ὅπως παραστῇ εἰς τὰς συζητήσεις τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ ἀπροπαρασκεύαστος κατελήφθη ὑπό τινων ζητημάτων, εἰς ἐμὲ ὅμως ἤθελεν εἶσθαι ἀσύγγνωστον τὸ τοιοῦτον· διὰ τοῦτο ἅμα οἱ συνάδελφοί μου ἐκ τοῦ ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου ἀπένειμόν μοι τὴν ἔξοχον τιμὴν ἵνα ἀντιπροσωπεύσω τὸ Πανεπιστήμιον ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ, ἐξέδωκα τὴν πολιτικήν μου ὁμολογίαν ἐν προγράμματι χρονολογουμένῳ τὴν 8 Δεκεμβρίου 1862, ἤτοι δύο ἡμέρας πρὶν ἢ ἀρχίσωσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως· ἐν τῷ προγράμματί μου δὲ τούτῳ ἔλεγον διαῤῥήδην τὰ ἑξῆς. «Συμβούλιον τακτικὸν τῆς ἐπικρατείας, ἐξ εἰδικῶν νομομαθῶν συγκεκροτημένον εἰς προπαρασκευὴν τῶν νόμων, νομίζω τῶν ὧν οὐκ ἄνευ διὰ πᾶσαν εὔκοσμον πολιτείαν, ἐφ’ ᾧ καὶ θέλω ὑποστηρίξει τὴν σύστασιν αὐτοῦ, διότι ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι αἱ ἑκάστοτε φύρδην μίγδην συγκροτηθεῖσαι ἐπιτροπαὶ πρὸς σύνταξιν νόμων, συῤῥαφὴν μᾶλλον ἢ συγγραφὴν νομοθετημάτων ἐποίουν.» Πιστεύω λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ἡ φωνή μου δὲν θέλει ἀκουσθῇ παρ’ οὐδενὸς ὡς ἠχοῦσα ὑπὸ ἀλλοτρίας πολιτικὰς ἐμπνεύσεις, οὐδὲ τὸ φρόνημά μου ὡς ὑπεῖδιδον εἰς τοὺς πολιτικοὺς λόγους, οὓς ἐξέθετο ὁ ἔντιμος Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Πρὶν ἢ λάβωσι γένεσιν ἐν τοῖς Ἀνακτόροις οἱ πολιτικοὶ οὗτοι λόγοι, πρὶν ἔτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος κατέλθῃ εἰς Ἑλλάδα, ἐφρόνουν ταῦτα, τοιαῦτα δὲ καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ πολιτεύματος ἐξήνεγκον, καὶ σᾶς παραπέμπω εἰς τὴν σελίδα 47 τῆς ὑπ’ ἐμοῦ ὡς εἰσηγητοῦ συνταχθείσης ἐκθέσεως, ὅπως ἴδητε, ἂν συνῳδὰ τοῖς σήμερον ῥηθησομένοις ὑπ’ ἐμοῦ καὶ τότε δὲν ἐλάλησα· ὥστε ἡ φωνή μου, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τὸ εἴπω, ἔσται τῆς ἐπιστήμης ἡ φωνὴ, τῆς ἐπιστήμης, ἡ ὁποία μοὶ ὑπηγόρευσε τὴν ἀρχὴν καταδείξατά μοι τὴν ἀνάγκην.

§53ΜΙΑ ΦΩΝΗ. Σὺ ἤθελες καὶ τὴν Γερουσίαν...

§54ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Καλῶς λέγεις, ὅστις ἂν ἦσαι· ναὶ, ὑπεστήριζον ἐγὼ καὶ τὴν Γερουσίαν, καὶ ἔχω τὸ θάῤῥος καὶ σήμερον νὰ εἴπω, ὅτι εὔχομαι νὰ εὑρεθῶ ἡττημένος τὴν γνώμην ταύτην, διότι ἀπεύχομαι τὸ νὰ ὑποστῇ ἡ πατρίς μου οἱονδήποτε πολιτικὸν δυστύχημα, ὅπως ἡ γνώμη μου καταδειχθῇ ἀλάνθαστος· κηρύττω δ’ ἀπὸ τοῦδε, ὅτι, ἂν καταδειχθῶ σφαλὼν, ἡ Ἑλλὰς θέλει δώσει πρώτη τὸ παράδειγμα πολιτείας βαινούσης μὲν ἐπὶ ἕνα πόδα, στεῤῥῶς δὲ βαδιζούσης. Φοβοῦμαι ὅμως, ὅτι ἡ ἐπαναστατικὴ αὐτῆς περίοδος θέλει παραταθῆ, διότι ὡς δόγμα πολιτικὸν ἔχω, ὅτι αἱ ἐπαναστάσεις ἀπὸ μονήρους Βουλῆς ἄρχονται καὶ καταλήγουσιν εἰς δύω Βουλάς. Εὔχομαι νὰ ψευσθῶσιν αἱ ἰδέαι μου, διότι θέλει μείνει ἡ τιμὴ αὕτη εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅτι ἠδυνήθη μὲ μίαν μόνην Βουλὴν νὰ κυβερνηθῇ συνταγματικῶς καὶ ἀταράχως. Φανερὰ ἐγένετο ἡ ψηφοφορία, καὶ τολμῶ νὰ εἴπω, ὅτι, ἂν ἡ Συνέλευσις δὲν κατέσπευδε τὴν ψήφισιν τοῦ περὶ Γερουσίας ἄρθρου, ἤθελον καὶ ἐγὼ λάβει τὸν λόγον καὶ κηρύξει ἐντεῦθεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὁποῖοι λόγοι μοὶ ὑπηγόρευον νὰ ὑποστηρίξω τὴν Γερουσίαν. Ἀλλὰ σήμερον δὲν πρόκειται περὶ τῆς Γερουσίας, πρόκειται περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας· εἰ δὲ προέταξα τὸν σύντομον τοῦτον πρόλογον, ἔπραξα τοῦτο ὅπως προκαταλάβω πᾶσαν κακόβουλον ἰδέαν, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἐξενεχθῇ κατ’ ἐμοῦ διὰ νὰ ἐλαττώσῃ τῶν λόγων μου τὸ σθένος, παριστῶσά με ὡς εἰς ἐμπνεύσεις κυβερνητικὰς ἐνδίδοντα καὶ ξένην ὑποστηρίζοντα γνώμην. Κατάδηλον ἤδη κατέστησα, ὅτι τὴν ἡμέραν, ὅτ’ ἐξέδιδον τὸ πρόγραμμά μου, ὑπ’ οὐδενὸς ἐπιεζόμην, οὐδεὶς ἐφαντάζετο τότε, ὅτι ἤθελεν εὐτυχήσει ἡ Ἑλλὰς νὰ λάβῃ τον Γεώργιον Βασιλέα, καὶ ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἤθελεν ἔχει ὁμοίαν τῇ ἐμῇ γνώμην περὶ τῆς ἀνάγκης συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Ἀμερολήπτως λοιπὸν καὶ ἀπαθῶς θέλω ἐκθέσει τοὺς λόγους πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ προτεινομένου συμβουλευτικοῦ μὲν ἁπλῶς, σπουδαιοτάτου δὲ τούτου σώματος. Εἰμὶ, Κύριοι, εἷς ἐκ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, πρὸς οὓς αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις ἀπέδιδον τὴν τιμὴν νὰ προσκαλῶσι συμβούλους εἰς τὴν συγγραφὴν τῶν νόμων· ἐπὶ ἓξ ἔτη μάλιστα διετέλεσα τακτικὸς σύμβουλος τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, εἰς πλεῖστα δὲ καὶ σπουδαῖα νομοθετήματα ἔτυχεν οὕτω νὰ λάβω μέρος. Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ πεῖρα μ’ ἔπεισεν ἔτι μᾶλλον, ὅτι ἡ ἔλλειψις τακτικοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, ὑπὸ τοὺς κυριωτέρους ὅρους, οἱ ὁποῖοι διαγράφονται ἐν τῇ προτάσει τῶν πληρεξουσίων Κανάρη, Κουμουνδούρου, Δεληγιάννη καὶ Λόντου, ἔβλαπτε τὴν πολιτείαν· ἰδοὺ δὲ πῶς. Συνεκροτεῖτο ἐν παραδείγματι μία ἐπιτροπὴ, ἵνα συνέλθῃ καὶ ἐργασθῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἄλλη συγχρόνως εἰργάζετο εἰς ἄλλου νόμου σύνταξιν εἰς τὸ τῶν Οἰκονομικῶν, ἄλλη εἰς τὸ τῆς Δικαιοσύνης, ἄλλη εἰς τὸ τῶν Ναυτικῶν, καὶ οὕτως ἐφεξῆς. Κατὰ τὸ 1855 ἐπὶ τῆς ὑπουργείας του Κ. Μαυροκορδάτου ἔτυχον ὢν ταυτοχρόνως μέλος δεκαεπτὰ ἐπιτροπῶν ἐν διαφόροις ὑπουργείοις· ἐν ἑκάστῃ τῶν ἐπιτροπῶν τούτων ἄλλοις ἐνετύγχανον συνεργάταις, ἐν ἑκάστῃ αὐτῶν ἀλλοῖον κατῆρχε πνεῦμα. Καὶ νομίζετε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι οἱ Νόμοι μιᾶς πολιτείας εἰσὶ τοσοῦτον αὐτοτελῆ ὄντα δυνάμενα νὰ ἐγκαθιδρυθῶσιν ἀνεξαρτήτως τὸ ἓν τοῦ ἑτέρου, δυνάμενα νὰ διέπωσιν ἀσυγκρούστως τὴν αὐτὴν πολιτείαν, χωρὶς νὰ λαμβάνωνται διόλου ὑπ’ ὄψιν αἱ μεταξὺ ἀλλήλων σχέσεις; Ὄχι, Κύριοι, ἡ νομοθεσία εἶναι ἓν σύνολον, καὶ διὰ τοῦτο ὅλα τὰ μέρη αὐτῆς πρέπει νὰ ὦσιν ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς ἄλληλα. Ἄλλως δὲ, Κύριοι, φαντάσθητε ἓν ἄγαλμα, τοῦ ὁποίου ὁ εἷς τεχνίτης κατεσκεύασε τὴν κεφαλὴν, ἄλλος δὲ τὰς χεῖρας, ἄλλος τὸ στέρνον καὶ ἄλλος τοὺς πόδας, χωρὶς οὐδεὶς τῶν τεχνιτῶν νὰ ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ προτύπου τὰ μέτρα καὶ τὰς ἀναλογίας. Ὁποῖον ἄγαλμα θέλετε ἔχει; Τοιοῦτον βεβαίως, οἷον οὔτε Φειδίας, οὔτε Πολύκλειτος ἤθελον ὁμολογήσει ὡς ἰδικόν των· ἤθελεν εἶσθαι ἄθλιόν τι ἀποκύημα τὸ τοιοῦτον, ἀθλία συναρμογὴ, οὐδέποτε ὅμως ἐναρμόνιόν τι σύνολον, κἂν ἕκαστον αὐτοῦ μέρος ἰδίᾳ λαμβανόμενον ἤθελεν εἶσθαι τέλειον κατὰ τὴν τεχνουργίαν. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ ἁρμονία, ἥτις ἀπαιτεῖται εἰς πᾶσαν νομοθεσίαν, καὶ ἥτις μέχρι τοῦδε ἐλλείπει ἀπὸ τῆς ἡμετέρας, ἐκτὸς τῶν ἐπὶ τῆς ἀντιβασιλείας συγγραφέντων ὑπὸ τοῦ Μάουρερ καὶ Ἄβελ νόμων, οἵτινες ἐπιῤῥωννύουσι τοὺς λόγους μου διὰ τῆς ἐν αὐτοῖς ἁρμονίας, ἡ ἁρμονία αὕτη, λέγω, πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ εἰς τὸ μέλλον διὰ τῆς συστάσεως τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Τὰ μέλη τοῦ συμβουλίου τούτου πρέπει, ἐὰν πραγματικὴ καὶ εἰλικρινὴς σκέψις ὑπάρχῃ διὰ τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς πολιτείας, πρέπει νὰ λαμβάνωνται οὐχὶ ἐκ τῶν εὐνουστάτων, ἀλλ’ ἐκ τῶν ἱκανωτάτων· δὲν πρόκειται νὰ ᾖ τὸ συμβούλιον τοῦτο πρυτανεῖον πρὸς σίτισιν ἀχρήστων γερόντων, ὁπωσδήποτε χρησίμως ἐν τῇ νεότητι αὑτῶν ὑπηρετησάντων τὴν πολιτείαν. Ἱκανότητος λοιπὸν ἄνδρες γινώσκοντες τὰ ὑπάρχοντα, μεμελετημένοι περὶ τὴν καθόλου νομοθεσίαν, σαφῶς τῆς θεωρίας κάτοχοι καὶ τρίβωνες τὴν πεῖραν, δυνάμενοι ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των νὰ βλέπωσιν ὡς ἀπὸ σκοπιᾶς πῶς ἕκαστος τῶν τοῦ Κράτους θεσμῶν ἐνεργεῖ, ποῦ δ’ ἡ ἔλλειψις, καὶ ποῖον τὸ ἐπισκευῆς χρῇζον, κατάλληλοι νὰ μελετῶσι τὰ κατὰ μέρος ἐν Ἑλλάδι συμβαίνοντα καὶ ἐνήμεροι τῶν εἰς ἄλλα Κράτη γιγνομένων, σχηματίζοντες ἐκ τῆς καθημερινῆς πρὸς ἀλλήλους συναφείας καὶ συγχρωτίσεως ἰδέας κοινὰς, σκοποὺς κοινοὺς, καὶ διατυποῦντες ἓν σχέδιον κοινὸν, διὰ τῆς πρὸς ἀλλήλους δ’ ἀνακοινώσεως τῶν δημοσίων πραγμάτων διαμορφούμενοι αὐτοὶ οὗτοι, ὥστε νὰ καταστῶσιν ἱκανοὶ νὰ προεξεργάζωνται τοὺς νόμους, ὅπως φθάσῃ καὶ ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀποκτήσῃ μίαν νομοθεσίαν τελείαν, ἀγαθὴν καὶ ὅλως ἐθνικὴν, ἰδοὺ τὶ ζητεῖται παρ’ ὑμῶν. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, μάτην διὰ λέξεων κενῶν ἀγωνίζονταί τινες νὰ παραστήσωσιν ὡς σκοπὸν ἔχον ν’ ἀποκλείσῃ τὸ ἐπαρχιακὸν πνεῦμα· ἀλλὰ καὶ ἂν τοιοῦτον εἶχε σκοπὸν, ἐγὼ ἔτι μᾶλλον ἤθελον τὸ ἀσπασθῆ, διότι τὸ πνεῦμα τοῦτο ἐγὼ τὸ πολεμῶ, καθότι ἓν ἔθνος δὲν εἶναι ὁμοσπονδία ἐπαρχιῶν διακεκριμένων τὰ ἤθη, τοὺς νόμους καὶ τὰς ἀνάγκας, τοὐναντίον τὸ ἔθνος κυριεύει τῶν κατὰ μέρος ἐπαρχιῶν, καὶ οὐχὶ ἑκάστη ἐπαρχία δεσπόζει τοῦ ἔθνους. Ὑμεῖς αὐτοὶ, Κύριοι, δὲν ἀνεγράψατε ὡς ἀρχὴν συνταγματικὴν, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐπαρχιῶν ἐκλεγόμενοι Βουλευταὶ ἐκπροσωποῦσι τὸ ἔθνος καὶ οὐχὶ μόνον τὴν ἐπαρχίαν, ὑφ’ ἧς ἐξελέχθησαν; Ἐὰν, Κύριοι, ἐρχώμεθα ἑκάστοτε προφέροντες λέξεις κενὰς ὑπεκκαιούσας ἀτομικὰς φιλοτιμίας, ὅπως ἀνατρέψωμεν πᾶν ὅ,τι καλὸν πρόκειται νὰ εἰσαγάγωμεν, ὅπως παραγνωρίσωμεν ἀληθείας προδιεγνωσμένας καὶ δεδοκιμασμένας ἐν ἄλλαις πολιτείαις, αἴ! Κύριοι, συγχωρήσατέ μοι νὰ τὸ εἴπω μετὰ θάῤῥους καὶ παῤῥησίας, ἐκληρονομήσαμεν τὰ κακὰ τῶν προγόνων μας, οὐχὶ δὲ καὶ τὰ καλὰ αὐτῶν. Τὸ συμβούλιον, Κύριοι, ὡς διατυποῦται ἐν τῇ προτάσει τῶν ἐντίμων ὑπουργῶν, δὲν εἶναι σῶμα πολιτικὸν, δὲν ἔχει ψῆφον νομοθετικὴν, ἀλλ’ ἁπλῶς γνωμοδοτικήν· ἐν αὐτῷ θέλει γίνεσθαι μία προκατεργασία τοῦ νόμου, ὅπως οὗτος προπαρεσκευασμένος φέρηται εἰς τὸ συνέδριον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, ἐντελῶς μεμελετημένος καὶ ἀκριβῶς συνεσχετισμένος πρὸς τὰς τῆς λοιπῆς νομοθεσίας διατάξεις. Ἄλλως, Κύριοι, ὅταν ἔρχωνται οἱ νόμοι ῥιπτόμενοι ὡς πρότασις παρὰ τοῦ μὲν καὶ τοῦ δὲ, καὶ ἕκαστος προσθέτῃ τι, ἄλλος δὲ τροπολογῇ ἢ ἀφαιρῇ τι, ἐπαναλέγω, ὅτι ἔχετε τὸ ἐκτρωματικὸν ἐκεῖνο ἄγαλμα, περὶ οὗ πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, δὲν θέλετε ὅμως ποτὲ ἀξιωθῆ νὰ λάβητε, οὔτε τὴν Ἥραν τοῦ Πολυκλείτου, οὔτε τὴν Ἀθηνᾶν, ἢ τὸν Ὀλύμπιον Δία τοῦ δαιμονίου Φειδίου· δὲν θέλετε καταστήσει ποτὲ ἐναρμόνιον τὴν πολιτείαν, ἀλλὰ καταδικάζετε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ διηνεκὲς νὰ ἔχῃ νομοκέντρωνας διὰ νομοθεσίαν καὶ ῥακιοσυῤῥαπτάδας ἀντὶ νομοθετῶν. Τίς δὲ φόβος, Κύριοι, μὴ τὸ συμβούλιον τοῦτο ἀντιπράττῃ πρὸς τὰς ἀποφάσεις τοῦ συνεδρίου τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ ἔθνους; ποία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ αὐτῶν; φέρεται μάλιστα ἐν τῷ ὑποβληθέντι σχεδίῳ, ὅτι, ἂν τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας βραδύνῃ νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του, αὐτὴ ἡ Βουλὴ δύναται νὰ προχωρήσῃ εἰς ψήφισιν τοῦ νόμου. Προσέτι, σημειώσατε καλῶς καὶ τοῦτο, οὐδὲν ἔχει τὸ συμβούλιον δικαίωμα ἀρνησικυρίας, ὡς οὐδ’ ἐγκρίσεως, οὐδὲ κατακρίσεως τῶν νομοθετημάτων τῆς Βουλῆς· θέλω μάλιστα προτείνει ὑμῖν ἐν δέοντι, ἵνα μὴ ἐπανέρχωνται πρὸς αὐτὸ τὰ προεξεργασθέντα μὲν ὑπ’ αὐτοῦ, τροπολογηθέντα δ’ ὑπὸ τῆς Βουλῆς νομοσχέδια, ἵνα μὴ φαίνηται τοῦτο ἐλεγκτὴς τῶν νομοθετικῶν τῆς Βουλῆς ἔργων. Ὥστε, ὡς βλέπετε, μόνον ἐργασίαν θέλουσιν ἔχει οἱ σύμβουλοι οὗτοι, καὶ τοιοῦτος ἦν καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ Κ. Ἀννίνου, ὡς ἄρτι ἐξηγήσατο ὑμῖν αὐτόν. Ἂν νομίζητε, Κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἢ, —ἐπειδὴ τὸ Σύνταγμα συζητοῦντες ἔστιν ἡμῖν συγκεχωρημένον νὰ μνημονεύωμεν καὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως, — ἢ ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ δεσπόσῃ τῆς Βουλῆς διὰ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, εὑρίσκεσθε εἰς πλάνην ἀσύγγνωστον. Διότι ποίαν ἄρα γε ἰσχὺν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας; Ὑποθέτω μᾶλλον, Κύριοι, ὅτι οὐδὲν ἄλλο, εἰμὴ αὐτὸ τὸ διδόμενον ὄνομα εἶναι, ὅπερ σᾶς φοβίζει, ἤθελε δὲ διαλυθῆ πᾶς φόβος ὑμῶν, ἂν τὸ πρᾶγμα μὲν γίνῃ, ἐκλείψῃ δὲ τὸ ὄνομα· καὶ συμπεραίνω τοῦτο, διότι, ὅτε ὡμίλει ὁ Κ. Ἄννινος καὶ ἐξέφραζε τὴν γνώμην του, ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), ἡ φαινομένη, ὅτι ἔχει σκοπὸν νὰ καταψηφίσῃ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἔλεγε, μάλιστα, τοῦτο ἂς γίνῃ. Ἂν ἐρίζωμεν περὶ τοῦ ὀνόματος, Κύριοι, τότε ὁμολογήσατε, ὅτι ματαιολογοῦμεν· ἂν ὅμως περὶ τοῦ πράγματος, ἐμβριθὴς συζήτησις θέλει ἀποδείξει, ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι καὶ χρήσιμον καὶ ἀναγκαῖον· εἶναι δὲ καὶ ἀναγκαῖον ὅπως ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι, ὡς μέλλον προεξεργάζεσθαι τὰ τῇ προεισηγήσει τῶν Βουλευτῶν προτεινόμενα νομοσχέδια. Ἀλλ’ οὐδ’ ἡ πρὸς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, οἷον πρὸ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844 ὑπῆρχεν, ὁμωνυμία πρέπει νὰ σκανδαλίζῃ ὑμᾶς, καθόσον ἁπλῆ ἀντιπαραβολὴ τῶν ἑκάστῳ αὐτῶν ἀνατεθειμένων ἔργων ἀρκεῖ νὰ ἐξαγάγῃ πάντας τῆς ἀπάτης. Τὸ πάλαι Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἦν ὑπέρτατον διοικητικὸν σῶμα, δικαστικὸν, μάλιστα δὲ νομοθετικὸν, τὸ δὲ νῦν, ἁπλῶς συμβουλευτικὸν ἔσται. Ὁ Βασιλεὺς ἔθετο ὡς ὅρον, εἶπεν ὁ Κ. ὑπουργὸς, τὴν παραδοχὴν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τοῦτο δέ τινας ἀκροχόλους ἐξ αὐτῆς τῆς πτέρυγος (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ἐσκανδάλισεν, εἰς ἐμὲ ὅμως φαίνεται τὸ πρᾶγμα ἁπλούστατον, διότι τοῦτο ἔπραξεν ὁ Βασιλεὺς διὰ νὰ συντομεύσῃ τὸν χρόνον. Ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο μετὰ ταῦτα νὰ προτείνῃ ὅσας τροπολογίας νομίσει ἀναγκαίας, ἄρα καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτὸ τοῦτο νὰ πράξῃ ἄνευ ἀτόπου ἠδύνατο· λέγω δὲ τοῦτο, διότι δὲν ἀποδέχομαι τὴν γνώμην τοῦ Κ. Σχινᾶ, καὶ δὲν τὴν ἀποδέχομαι, διότι τὸ ψήφισμα τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ παρελθόντος ἔτους, καὶ ἰδοὺ δὴ σήμερον ἀκριβῶς ἓν ἔτος ἔκτοτε συμπληροῦται — οὐδὲν τοιοῦτον φέρει, καὶ ἰδοὺ τὸ διατί· διότι γνωρίζομεν ἐκ τῆς ἱστορίας, ὅτι σύνταγμα ἐπιβεβλημένον ἀδύνατον εἶναι νὰ ἐπιτύχῃ, Σύνταγμα ὅμως συνδιωμολογημένον μεταξὺ λαοῦ καὶ βασιλέως, ἐκεῖνο καὶ μόνον δύναται νὰ ὀρθοποδήσῃ καὶ εὐδαιμονίσῃ τὰ ἔθνη. Ὄχι μόνον δ’ εἰμὶ ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐψήφισαν τὸ ψήφισμα τῆς 9 Ὀκτωβρίου, ἀλλὰ λέγω, ὅτι εἰμὶ ὁ πρῶτος, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὅστις ὑπέβαλα ψήφισμα περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἀκολούθως δὲ καὶ ἄλλοι ἔντιμοι συνάδελφοί μου ὑπέβαλον ἄλλα σχέδια, καὶ πάντες ἡμεῖς οἱ προτείναντες, διαταγῇ τῆς Συνελεύσεως, συνήλθομεν εἰς ἐπιτροπὴν πρὸς ἑνὸς κοινοῦ ψηφίσματος ἐπεξεργασίαν, ὅθεν οἱ ἀποτελέσαντες τὴν ἐπιτροπήν, ἥτις ἐσχεδίασε τὸ ψήφισμα τοῦτο, — τὸ λέγω, καὶ τοὺς προκαλῶ νὰ μὲ διαψεύσωσιν, — οὐδὲ κἂν διενοήθημεν νὰ ἐπιβάλωμεν σύνταγμα εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλὰ νὰ τὸ συζητήσωμεν ἡμεῖς, νὰ φέρῃ δὲ τὰς ἐπὶ τοῦ ἔργου ἡμῶν παρατηρήσεις ὁ Βασιλεὺς, ἂν εἶχε τοιαύτας, καὶ ἐπὶ τέλους νὰ διομολογήσωμεν σύνταγμα μετὰ τοῦ Βασιλέως· αὕτη ἦτο ἡ ἰδέα μας.

§55ΚΑΛΟΣ. Δὲν τὸ φέρετε νὰ τὸ ἴδωμεν;

§56ΣΧΙΝΑΣ. Εἴπομεν ὅτι ἡ κύρωσις μένει εἰς τὸν Βασιλέα.

§57ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Τὸ σύνταγμα εἶναι συνθήκη μεταξὺ λαοῦ καὶ Βασιλέως, δὲν εἶναι νόμος χρῄζων κυρώσεως· εἶναι ὁ θεμελιώδης θεσμὸς τοῦ Κράτους, καὶ διὰ τοῦτο σύνταγμα δὲν πλάττουσιν ἑκάστοτε αἱ Βουλαὶ, ἀλλ’ αἱ Συντακτικαὶ Συνελεύσεις, ἔχουσαι πρὸς τοῦτο εἰδικὴν ἐντολὴν παρὰ τοῦ ἔθνους. Ἄλλως, Κύριοι, ἐπαναλέγω, ὅταν ὁ βασιλεὺς δὲν ἀσπάζεται τὸ πολίτευμα, τότε δὴ μέγας ὁ κίνδυνος· θέλω τὴν βασιλείαν ἐλευθέραν, ὅπως θέλω καὶ εἰς πᾶν συμβόλαιον ἐλευθερίαν δι’ ἑκάτερον τῶν συμβαλλομένων μερῶν. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ ἀστικὸς νόμος κηρύττει ἄκυρα τὰ συμβόλαια, τὰ συναλλάγματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γίνονται ὑπὸ τὴν ἐπιβολὴν τῆς βίας. Ἐμνήσθη ὁ προλαλήσας τῶν ἱερῶν τῳόντι ἐκείνων λόγων, τοὺς ὁποίους ὁ ἀείμνηστος βασιλεὺς τῆς Δανίας ἔδωκεν ὡς ὑποθήκην πολιτικὴν πρὸς τὸν ἀνεψιὸν αὐτοῦ, ἀποχαιρετῶντα αὐτὸν καὶ μὴ δυνάμενον δυστυχῶς τότε νὰ μαντεύσῃ ὅτι ἦτο ὁ τελευταῖος ἀσπασμὸς, ὃν ἔδιδε πρὸς τὸν δημοφιλῆ ἐκεῖνον ἄνακτα· ναὶ, τῷ εἶπεν ἐκεῖνος, ὅτι ἰσχύς του πρέπει νὰ ᾖναι ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ. Κύριοι, διὰ νὰ ᾖναι ἰσχὺς τοῦ βασιλέως ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ, ἀπαιτεῖται εἰλικρίνεια, διότι ἐπὶ μόνῃ τῇ εἰλικρινείᾳ ὑπάρχει ἀγάπη, ἐν μόνῃ τῇ ἀμοιβαίᾳ εἰλικρινείᾳ καὶ ἐξηγήσει τῶν αἰσθημάτων ὑπάρχει ἑδραία ἡ πίστις καὶ ἱερὰ τὰ ὅρκια· ὅταν μάλιστα ὁ βασιλεὺς μέλλῃ νὰ ὁρκισθῇ, ὅτι θέλει τηρήσει τὸ πολίτευμα, τότε μόνον ὑπάρχει ἰσχὺς, τότε μόνον δύνασθε, ἂν... —πρέπει νὰ συμπληρώσω τὸν λόγον μου, καίτοι ἡ καρδία μου ἀποτροπιάζεται οὓς θέλω ἐκφέρει λόγους,—τότε μόνον δικαιοῦσθε, ἂν ἐπιορκήσῃ, νὰ ἐπιβάλητε καὶ εἰς αὐτὸν ὅ,τι ἐπεβάλατε καὶ εἰς τὸν προκάτοχόν του, ὅστις ὑπομένει ἔρημος ἐν Βαυαρίᾳ τῆς ἐπιορκίας του τὰς συνεπείας. Διὰ νὰ ἔχητε λοιπὸν δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσητε παρὰ τοῦ Βασιλέως εὐσέβειαν πρὸς τὸ Σύνταγμα, πρέπει ν’ ἀναγνωρίσητε εἰς αὐτὸν τὸ ἐλεύθερον νὰ ἐκφράσῃ τὰς ἰδέας του καὶ νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς του, καὶ ὅτι ἐπὶ τούτῳ καὶ ἐκείνῳ τῷ ὅρῳ δύναται νὰ δεχθῇ τὸ Σύνταγμα. Ἄλλως, Κύριοι, συλλογίσθητε, ὅτι, ἐὰν τὸ μεθ’ ὑμῶν συναλλαττόμενον μέρος εἴπῃ «δὲν δέχομαι», τί θέλει γίνει; Συλλογίσθητε τὸ ἔτος τὸ παρελθὸν, τὰς οἰκτρὰς ἡμέρας τοῦ Φεβρουαρίου καὶ τοῦ Ἰουνίου (θόρυβος). Κύριοι, μόνον οἱ μωροὶ περιμένουσι τοὺς κινδύνους νὰ ἔλθωσι πρὸς αὐτοὺς, οἱ φρόνιμοι ὅμως τοὺς προλαμβάνουσι.

§58ΣΧΙΝΑΣ. Σὺ εἶσαι μωρός.

§59ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, Κύριε Σχινᾶ, δὲν ἀνταποδίδω ὅμως τὴν ὕβριν, οὐδ’ ἀνασηκόνω αὐτὴν ὅπως τὴν ὑψώσω μέχρις ἐμοῦ, ἐκφράζω μόνον τὴν λύπην μου, ὅτι ἤκουσα τοιούτους λόγους προελθόντας ἀπὸ γεροντότερον ἐμοῦ καθ’ ἓν τοὐλάχιστον τέταρτον αἰῶνος, ἀπὸ ἄνδρα, παρὰ τοῦ ὁποίου ἐπερίμενα ἄλλα διδάγματα (θόρυβος ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. φρούραρχος εἶναι παρών; ἤ τις τῶν ὑποφρουράρχων νὰ ἀποβάλλῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀτακτοῦν ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.

§61ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ὅπως δὲν ἀξιῶ, Κ. Πρόεδρε, παρὰ τοῦ ὑβρίσαντός με σεβαστοῦ Κ. Σχινᾶ ἵνα ἀνακαλέσῃ τὸν λόγον του, ἐπίσης δὲν ἀπαιτῶ οὐδὲ τὰς ἐπευφημίας τῶν τυχόντων ἐγκαθέτων πολιτικῶν τῶν τριόδων· συνείθισα τόσον πολὺ τὴν μίαν ἡμέραν νὰ ὑβρίζωμαι καὶ τὴν ἄλλην νὰ ὑμνῶμαι παρὰ τῶν αὐτῶν ἀνθρώπων, ὥστε οὐδεμίαν ἐμποιουσί μοι αἱ ἄτοποι προσβολαὶ ἐντύπωσιν, ὡς οὐδ’ ἐκ τῶν ἐπαίνων των φυσιοῦμαι· διὰ τοῦτο μάλιστα προέταξα τὸν σύντομον πρόλογόν μου, ἵνα δείξω, ὅτι εἷς καὶ ὁ αὐτός εἰμι πάντοτε, ὅτι δὲν ἀνέβην, οὔτε σήμερον, οὔτε ποτὲ τὸ βῆμα τοῦτο μὲ πολιτικοὺς σκοποὺς καὶ πάθη, ἀλλὰ μεμελετημένος· ἐὰν οἱ λόγοι μου ὄζωσι λύχνου, ἀλλὰ καὶ αἱ τρίχες μου ἐλευκάνθησαν εἰς τὴν μελέτην τῶν τοιούτων ζητημάτων. Ἔχω ἴσως τὸ δικαίωμα, οὐχὶ ἁπλῶς ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ μᾶλλον ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς ἐπιστήμης, ὡς προπαρεσκευασμένος διὰ μακροῦ χρόνου, δι’ ἑνὸς τετάρτου ἑκατονταετηρίδος, Κ. Σχινᾶ, ὑμεῖς βεβαίως, καί τοι πρεσβύτερος ἐμοῦ τὴν ἡλικίαν, δὲν ἐμελετήσατε τὰ τοιαῦτα ζητήματα ὅσον ἐγώ· ἔχω, λέγω, τὸ καθῆκον νὰ φέρω τὸν λόγον ἐπὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων καὶ τὸ δικαίωμα ν’ ἀκούωμαι.

§62ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Εὖγε! κάλλιστα!

§63ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Σκανδαλίζονταί τινες ἐπὶ τοῖς ἀνατεθεῖσι τῷ Συμβουλίῳ τῆς ἐπικρατείας ἔργοις, ἀλλ’ ἐγὼ, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα τῶν ἄρθρων τούτων, θέλω σᾶς προτείνει καὶ ἄλλα ἔργα ν’ ἀναθέσητε εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ὑπάρχει τὸ Ϛʹ. ψήφισμα τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῆς Γʹ. Σεπτεμβρίου, τὸ ὁποῖον ὑπήγαγεν ὅλας τὰς ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ εἰς τὰ τακτικὰ δικαστήρια, ἐξήρεσε δέ τινας, ἃς ῥητῶς κατονομάζει, δηλαδὴ τὰς περὶ φόρων οἰκοδομῶν καὶ ἐπιτηδευμάτων, τὰς περὶ στρατευσίμων, τὰς περὶ δημοτικῶν καὶ ἐπαρχιακῶν ἀρχαιρεσιῶν, τὰς περὶ χαρτοσήμου, περὶ λαθρεμπορίων καὶ παντὸς ἐμμέσου δημοσίου φόρου, καί ὅσας ἄλλας τοιαύτης φύσεως ὡς διοικητικὰς θεωρουμένας, καὶ ἄλλας, ὡς τὰς περὶ ἑτοιμοῤῥόπων, περὶ τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου κλπ. ἃς νόμοι ἰδιαίτεροι μετὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 ὑπήγαγον εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῶν διοικητικῶν ἀρχῶν.

§64ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Ὡραῖα!

§65ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Προτιμᾶτε λοιπὸν, Κύριοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιφωνεῖτε τὸ ὡραῖα, προτιμᾶτε ν’ ἀποφασίζῃ ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων εἷς ὑπουργὸς κατὰ τὰς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας του, ἢ ν’ ἀποφασίζωσιν ἄνδρες ἀμερόληπτοι, σοφώτεροι τῶν ὑπουργῶν καὶ προμεμελετημένοι; Ποῦ φέρονται αἱ ὑποθέσεις αὗται σήμερον; Εἰς τὰ ὑπουργεῖα, καὶ ἕκαστος ὑπουργὸς μόνος, ἀνεκκλήτως ἀποφασίζει, καὶ ἂν σᾶς ἀδικῇ ὁ ὑπουργὸς, δὲν ἔχετε ποῦ νὰ προσφύγητε. Ἐρωτῶ, ποῖον εἶναι τὸ καλλίτερον, τὸ νὰ δικάζῃ ὁ ἀδαὴς πολλάκις τοῦ πράγματος ὑπουργὸς, καὶ μόνος μάλιστα, ἢ οἱ σοφοὶ καὶ οἱ ἔμπειροι; ὁ εἷς καὶ μόνος ἢ οἱ πολλοί, τὸ πολυμελὲς σῶμα; τὸ πολυμελὲς δὲν κινδυνεύει νὰ ἐπηρεάζηται ἀπὸ τὸν μὲν καὶ ἀπὸ τὸν δὲ, καὶ μάλιστα ὅταν δὲν ἔχῃ ἐνεργὸν εἰς τὰ τῆς πολιτείας μέρος, τοὐναντίον δ’ ὁ ὑπουργὸς, ὁ τῆς πολιτικῆς ἐπιῤῥοῆς χρείαν διαρκῆ ἔχων, ἑκάστοτε παρασύρεται ἀπὸ τὰς συμπαθείας του καὶ ἀντιπαθείας. Ὁ εἷς εἶναι πάντοτε κακὸν, καὶ ἰδίως ὅταν δὲν ᾖναι τακτικὸς καὶ μόνιμος, μᾶλλον δ’ ἀδιάφθοροι οἱ πολλοί. Δὲν θέλω λοιπὸν αὐτὴν τὴν δικαιοδοσίαν νὰ τὴν ἀφήσω εἰς τοὺς ὑπουργούς. Ἀλλὰ καὶ ἄλλα ἔτι ἔργα θέλω νὰ δώσω εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ἀκούσατε. Ἐκδίδονται οἱ νόμοι, ἀλλ’ οἱ νόμοι οὗτοι πρέπει νὰ ἐκτελεσθῶσι, τουτέστι νὰ τεθῶσιν εἰς ἐνέργειαν. Τίθενται δ’ εἰς ἐνέργειαν διὰ κανονιστικῶν Βασιλικῶν διαταγμάτων· τὰ κανονιστικὰ ταῦτα διατάγματα πρέπει μετὰ τὴν σύστασιν τοῦ Συμβουλίου νὰ ἐκδίδωνται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ἀφοῦ ἀκούσῃ τὴν γνωμοδότησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Καὶ τοῦτο λίαν ἀναγκαῖον, Κύριοι, διότι ἐκεῖνο τὸ σῶμα τὸ σοφὸν, καὶ ὅπως ᾖ τοιοῦτον πρέπει νὰ καταρτισθῇ ὡς ἄρτι εἶπον ὑμῖν, ἐξ εἰδικῶν καὶ νομομαθῶν ἀνδρῶν καὶ οὐχὶ ἐκ τοιούτων, οἵων ἀρέσκεσθε ὑμεῖς νὰ χαρακτηρίσητε, διότι, ἂν ἐκ τοιούτων προὔκειτο νὰ συσταθῇ, καὶ ἐγὼ ἤθελον καταψηφίσει αὐτοῦ, πρέπει νὰ παρασκευάζῃ καὶ τὰ διατάγματα, δι’ ὧν θέλουσι τίθεσθαι εἰς ἐνέργειαν οἱ νόμοι οὗτοι. Ἐφόβισεν ὑμᾶς τὸ ὄνομα τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, καὶ ὅμως ἀσπάζεσθε τὴν Συνταγματικὴν μοναρχίαν. Καὶ ὅμως τί θέλετε εἰπεῖ, Κύριοι, ὅταν μάθητε ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ ἐπανάστασις τῆς Γαλλίας τοῦ 1789 ἐσεβάσθη ἐν μέρει τὸ Συμβούλιον τοῦτο, τὸ κατήργησεν δ’ αὐτὸ ἡ Convention, καὶ διεξῆγεν αὐτὴ αὕτη τὰ ἔργα τῆς δικαιοδοσίας του, ἀλλὰ πῶς διεξῆγεν αὐτά!! Σημειώσατε ὅμως, Κύριοι, ὅτι ἡ τοῦ 1793 Δημοκρατία τῆς Γαλλίας εἶναι ἐκείνη, ἥτις κατέστρεψεν ὅλον τὸ παλαιὸν οἰκοδόμημα τὸ μοναρχικὸν, ἀλλὰ τοῖς πᾶσι καταφανὴς ἐγένετο ἡ ἀνάγκη τοῦ σώματος τούτου, ἅμα τῇ καταργήσει του, καὶ τὸ Διευθυντήριον παρεσκεύαζε τὴν ἀναδιοργάνωσίν του, ὅτε ἡ 18 Brumaire ἔφερεν ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων τὸν Ναπολέοντα, ὅστις ἐθεώρησεν ἀναγκαίαν τὴν ὕπαρξιν ἑνὸς Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, καὶ τὸ συνέστησεν ἀληθῶς ὑπέρ ποτε κλεινὸν καὶ ἰσχυρὸν, καὶ διὰ τῶν ἔργων τοῦ Συμβουλίου τούτου ἐκλεΐσθη ὁ Ναπολέων, καὶ ὅσα δι’ αὐτοῦ ἔπραξε μένουσιν ἀθάνατα, ἐνῷ αἱ δάφναι τῶν νικῶν του ἐφυλλοῤῥόησαν πρὸ πολλοῦ. Ἀλλὰ ἐπὶ τοῦ παραδείγματος τοῦ τοιούτου Συμβουλίου, ὡς καὶ τοῦ ἐπὶ τῆς παλινορθώτου τῶν Βουρβώνων δυναστείας, δὲν ἐπιτείνω τὸν λόγον, τί θέλετε ὅμως εἰπεῖ, ὅταν προσθέσω ὅτι οἱ σοφώτεροι καὶ ἄκροι δημοκράται τοῦ 1848 τῆς Γαλλίας ἐψήφισαν καὶ πάλιν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας; Μοναρχικοὶ λοιπὸν ὑμεῖς πολεμεῖτε ὅ,τι καὶ τοῖς δημοκράταις ἀσπαστόν; Ἀλλ’ οἱ ἐξ ὑμῶν ἐρχόμενοι ἑκάστοτε μὲ τὰ παραγγέλματα τῆς Ἀγγλίας ἀνὰ στόμα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν ἀσπάζεσθε ὅ,τι ἔχει καὶ ἡ Ἀγγλία; Καὶ τί ἄλλο εἶναι τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος ἐν Ἀγγλίᾳ, εἰμὴ ἓν Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας; Ἀλλ’ εἰς αὐτὸ θέλουσιν εἰσέλθει, λέγετε, ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἤθελον εὑρίσκει ἕδραν ἐν τῇ Βουλῇ τοῦ ἔθνους. Ναὶ, ἐγὼ μάλιστα τούτους θέλω ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἔχοντες ὅλα τὰ ἄλλα προσόντα τοῦ ἀγαθοῦ βουληφόρου νὰ ὦσιν ὅλως ἀμέτοχοι τῶν πολιτικῶν ἐρίδων, μὴ φατριάζοντες, μὴ καταβαίνοντες εἰς τὴν παλαίστραν τῶν παθῶν· ἤθελον μάλιστα θελήσει αὐτοὺς καὶ ἰσοβίους, ἵνα ἐξασφαλίσω εἰς αὐτοὺς πλείονα ἀνεξαρτησίαν, γνωρίζω ὅμως, ὅτι τὸ ἰσόβιον πολὺ ἐρεθίζει τὰ νεῦρά σας. Θέλω τοὺς Συμβούλους, ἀλλὰ τοὺς θέλω νὰ φθάσωσιν ἐκεῖ μετὰ μακρὰν σπουδὴν καὶ πεῖραν, μετὰ πολλῶν προσόντων, καὶ θέλω ἀπαιτήσει παρ’ αὐτῶν εἰδικὰς γνώσεις καὶ διπλώματα. Θέλω, πρὶν ἢ γίνωσι Σύμβουλοι, νὰ προπαρασκευασθῶσι διὰ μακροῦ χρόνου ἐν τῇ κατωτέρᾳ ὑπηρεσίᾳ, ὅπως ἔχουσιν ἐν Γαλλίᾳ τοὺς παρέδρους τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, οἵτινές εἰσι τὸ φυτώριον, ἐξ οὗ λαμβάνονται οἱ διοικητικοὶ ὑπάλληλοι τοῦ ἐν πᾶσι διαπρέποντος ἐνδόξου τῶν Γάλλων ἔθνους. Ὅταν συγκροτηθῶσι τοιοῦτοι, ἡ πεῖρα θέλει σᾶς ἀποδείξει ὅτι ἐφοβεῖσθε ἓν ὄνομα, τὸ ὁποῖον εἶναι κενώτερον ἑνὸς φαντάσματος. Τὰ ὀνόματα δύνανται νὰ διαφέρωσι κατὰ τοὺς χρόνους, τὰς περιστάσεις καὶ τὰ πράγματα, εἰς ἃ ἐφαρμόζονται. Διὰ ταῦτα, ὅταν φθάσωμεν εἰς τὰ καθέκαστα, θέλω ὑποβάλει ὑμῖν διαφόρους προτάσεις, καὶ ἰδίως, ὅτι θέλει ἐκδοθῆ ἰδιαίτερος νόμος περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τῶν προσόντων, ἐργασιῶν καὶ τῆς δικαιοδοσίας αὐτοῦ. Ἐπὶ τοῦ παρόντος συνιστῶ ὑμῖν αὐτὸ μεθ’ ὅλης τῆς θερμότητος, διότι τοιαύτη ἦν καὶ ἔστιν ἡ πεποίθησίς μου, καὶ τὴν ἐξέφρασα ἐν τῷ προγράμματί μου ἐκείνῳ, τὸ ὁποῖον πολλαὶ ἐφημερίδες, τὴν σήμερον κατακρίνουσαι τὸ τοιοῦτον δόγμα, τότε ἐδημοσίευσαν ἐν πᾶσιν ἐπαινοῦσαι αὐτό· τὸ ἐξέδωκα δὲ, διὰ νὰ μὴ εἴπῃ τίς ποτε ὅτι παρεξέκλινα τῶν ἀρχῶν, τὰς ὁποίας διέγραψα καὶ τὰς ὁποίας καυχῶμαι, ὅτι ἀπαρεγκλίτως ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ ἐτήρησα. Ἔκαμα ἓν συμβόλαιον πρὸς ἐμαυτὸν, συμβόλαιον ἰσχυρὸν καὶ σεβαστόν, ὁμολογίαν πολιτικὴν, ἣν αὐτὸς ἐγὼ εἰς ἐμαυτὸν ἐπέβαλον, ἵνα ὑποστηρίξω ἀπὸ τούτου τοῦ βήματος, διότι ἐπεθύμησα ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐκλογῆς μου νὰ γίνω ἀντάξιος τῆς ἐντολῆς, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔδωκαν οἱ σοφοὶ ἐντολεῖς μου, οἱ ἐσαεὶ πεφιλημένοι μοι συνάδελφοι καὶ συνεργάται ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ· θέλω δ’ ἐπανερχόμενος, μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἔργων τῆς Συνελεύσεως, ἐν μέσῳ αὐτῶν, νὰ τοῖς εἴπω, ἰδοὺ ἐγὼ οἷον μ’ ἀπεστείλατε ἵνα ἐκπροσωπήσω ὑμᾶς ἐν τῷ μεγίστῳ τοῦ Ἔθνους Συνεδρίῳ. (Ἐπιδοκιμασίαι δεξιόθεν).

§66ΣΠ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι! Τὸ ζήτημα περὶ οὗ πρόκειται εἶναι σπουδαῖον, ἑπομένως ἔχω ἀνάγκην τῆς συντόνου προσοχῆς σας διὰ νὰ ἀντιληφθῆτε καλῶς τῶν ἰδεῶν μου καὶ νὰ προφυλαχθῶ κατὰ πάσης παρεξηγήσεως. Κύριοι, ὡς πολίτης κλίνω γόνυ ἐνώπιον τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος, ἐνώπιον τοῦ ὄντος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα καὶ τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας ἐθεώρησαν καὶ θεωροῦν ἀνεύθυνον, ἱερὸν, θεῖον, ἀπαραβίαστον. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην θέλω ἐξετάσει τὸ ζήτημα, περὶ οὗ πρόκειται, θέλω τὸ ἐξετάσει ἀσχέτως πόθεν προέρχεται, θέλω τὸ ἐξετάσει ὑπὸ Συνταγματικὴν ἔποψιν, τουτέστι λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν κείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπεύθυνοι ἐνώπιον ὑμῶν καὶ τοῦ κοινοῦ. Κύριοι, τὰ Συντάγματα τὰ πρακτικὰ ἔρχονται κάτωθεν, ὑπαγορευθέντα ἀπὸ τοὺς λαοὺς, οἵτινες προτίθενται νὰ ἱδρύσωσι δι’ αὐτῶν προπύργια ὑπὲρ τῶν ἀναντιῤῥήτων καὶ ἀπαραγράπτων δικαίων των. Συντάγματα διδόμενα ἄνωθεν εἶναι διαταγαὶ, οὐχὶ συντάγματα, ἀνωτέρας δὲ διαταγὰς ὡς πληρεξούσιος δὲν δέχομαι. Συνέλευσις ἐθνικὴ διαταγὰς δὲν δέχεται ποτὲ καὶ πρὸ πάντων ἐπὶ τῆς συντάξεως τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν τοῦ ἔθνους. (ἐπιδοκιμασίαι, χειροκροτήματα καὶ θόρυβος ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἴδω, ἐὰν ἔχω φρούραρχον ἢ ὄχι, ἢ ποῖος ἐκ τῶν ὑποφρουράρχων ἠμπορεῖ νὰ ἐκτελέσῃ τὰς διαταγάς μου. Δὲν εἶναι κανεὶς ἐδὼ; Διακόπτω τὴν συνεδρίασιν τότε, Κύριοι! Προσέρχεται εἰς τὸν Πρόεδρον ὁ ὑποφρούραρχος Κ. Κλίμακας.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ν’ ἀποβληθοῦν οἱ ἀτακτήσαντες.

§69ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Δὲν ἔχετε δικαίωμα (θόρυβος).

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει νὰ ἐξέλθουν οἱ ἀτακτήσαντες.

§71ΚΛΙΜΑΚΑΣ. Ἀπεβλήθησαν, Κύριε Πρόεδρε.

§72ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μίαν παρατήρησιν, Κ. Πρόεδρε. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον εἶναι σπουδαῖον· ἀνήκων εἰς τὰς τάξεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐπιθυμῶ ὡς ἄτομον, φρονῶ δὲ ὅτι μετ’ ἐμοῦ θέλουσι συμφωνήσει οἱ πλείονες, ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει νὰ διεξαχθῇ οὕτω πως, ὥστε οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι ἡ λύσις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, νὰ μὴ ἔχῃ τις τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο καὶ βίαν οἱανδήποτε. Εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἔθνους, Κ. Πρόεδρε, τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι προδεδικασμένον· οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι ἡ λύσις του κοινοβουλευτικῶς, πρέπει νὰ ᾖναι σοβαρά, σπουδαία. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ καὶ ἐγὼ καὶ ὅλη ἡ ἀντιπολίτευσις τὸ ἀκροατήριον νὰ ἀπέχῃ πάσης ἐπιδοκιμασίας ἢ ἀποδοκιμασίας, διότι δύναται νὰ φέρῃ τοιαύτην ἢ τοιαύτην λύσιν. Κατὰ συνέπειαν παρακαλῶ καὶ τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸ κοινὸν, ὥστε νὰ σταθῇ θεατὴς ἀπαθὴς, καθ’ ὅσον τὸ ζήτημα ἀφορᾷ τὴν τύχην τοῦ Ἔθνους.

§73ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Μάλιστα.

§74ΣΠ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξ ὅσων μέχρι τοῦδε εἶπον, Κύριοι, νομίζω, ὅτι ἀρκούντως μὲ ἐννοήσατε τί ἤθελον νὰ εἴπω, ποῦ ἤθελον νὰ καταλήξω· ἤθελον νὰ εἴπω, ὅτι οἱ ὑπουργοὶ κακῶς ἐπολιτεύθησαν, κακῶς ἐσκέφθησαν καὶ ἔφερον τὴν περὶ Συμβουλίου ἐπικρατείας πρότασιν ἐνώπιόν σας. Οἱ ὑπουργοὶ παρέλειψαν οὐσιῶδες καθῆκον καὶ πρὸς τὸν ἡγεμόνα καὶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ πρὸς τὸ ἔθνος καὶ πρὸς ἑαυτοὺς ὡς πολίτας. Δὲν εἶχον δίκαιον νὰ ἀναλάβωσιν ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ πολιτεύματος πρωτοβουλίαν, ὁποίας ῥητῶς ἀπεστέρησεν αὐτοὺς τὸ ἔθνος διὰ τοῦ ψηφίσματος τῆς 9 Μαρτίου 1862, ἀλλ’ ὁ σκοπὸς τῆς προτάσεως, ὡς ἐγένετο, κατέστη καταφανὴς, ἐστὶ δ’ ἐπιβλαβέστατος, ἵνα μὴ εἴπω προδοτικός. Ἡμεῖς ἔπρεπε νὰ συζητήσωμεν τὸ πολίτευμα ἀνεπηρεάστως πάσης πλαγίας σκέψεως, ἔπρεπε νὰ συζητήσωμεν ὅλας τὰς ὑπὲρ καὶ κατὰ γνώμας, ἐπὶ δὲ τοῦ ἀποτελέσματος ἠδύνατο ἕκαστος νὰ φέρῃ οἱανδήποτε ἤθελε σκέψιν καὶ γνώμην, ὤφειλον οἱ ὑπουργοὶ νὰ συμβουλευθῶσιν ἔξω τὴν κοινὴν γνώμην, ὤφειλον νὰ ἀκούσωσι προηγουμένως ὁποίαν ἔχει ἡ Συνέλευσις ἰδέαν τί ἡ πλειονοψηφία καὶ τί ἡ μειονοψηφία σκέπτονται νὰ μελετήσωσιν ἐπὶ τούτων τί συμφέρει εἰς τὸ κράτος, καὶ ἑπομένως νὰ ἐνεργήσωσιν ὡς ὄργανα τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος. Ἀλλ’ ἡ ὑπουργοὶ ἐγκατέλιπον τὴν τακτικὴν ταύτην καὶ ἠκολούθησαν ἐναντίαν ὁδὸν, θέσαντες εἰς τὸ βασιλικὸν στόμα διὰ τοῦ διαγγέλματος πρότασιν σπουδαίαν, τὴν περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, ἀπαγορεύοντες ἐμμέσως πᾶσαν ἐπὶ τούτου συζήτησιν. Ἡ προκατάληψις αὕτη εἶναι ὀλεθρία εἶναι μία πίεσις μεγίστη ἐπιβαλλομένη ἐπὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν γνωμῶν. Ἀλλ’ ὑμεῖς, Κύριοι, ὀφείλετε νὰ πράξητε τὸ καθῆκόν σας, ὀφείλομεν νὰ μὴ παραδεχθῶμεν τοιαύτην ἀρχὴν, ὀφείλομεν νὰ τὴν ἀποκρούσωμεν μὲ ὅλας μας τὰς δυνάμεις· αἱ ἀπειλαὶ κατὰ τῆς Συνελεύσεως, αἱ ἀπειλαὶ κατὰ τοῦ ἔθνους δὲν πρέπει νὰ γίνωνται. Ὑμεῖς δὲ οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας πρέπει νὰ δειχθῆτε ἄνδρες κατὰ τοιαύτης ἀρχῆς, ἥτις παρορωμένη νῦν θέλει καταστρέψει τὸ μέλλον, διότι θέλει ἔχει συνεπείας σπουδαιοτέρας εἰς τὰς βουλὰς, οὔσας ἐκ τῆς ἰδιότητός των ἀσθενεστέρας τῆς Συνελεύσεως.

§75ΚΟΣΟΝΑΚΟΣ. Ποῦ εἶναι αἱ ἀπειλαί;

§76ΠΟΛΛΟΙ. Μὴ διακόπτητε.

§77ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναγνωρίζω, Κύριοι, πληρέστατα, ὅτι ἡ ὕπαρξις τοῦ Συντάγματος, ἡ ἰσχὺς τῶν συνταγματικῶν πολιτευμάτων, ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν παραδοχὴν τῶν δύω μερῶν, ἀναγνωρίζω πληρέστατα τοῦτο, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται ἐκ προηγουμένων συζήτησις, ἀπαιτεῖται ἐκ προοιμίων ἔκθεσις τῶν διαφόρων σκέψεων, ἀπαιτεῖται προηγουμένως νὰ ἀναπτυχθῶσιν ὅλαι αἱ ὑπὲρ καὶ κατὰ ἰδέαι, καὶ ἂν αἱ ἰδέαι τῆς κοινῆς γνώμης δὲν εἶναι σύμφωνοι πρὸς τὰς τῆς Συνελεύσεως, τότε ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἡ δέουσα σκέψις καὶ πρότασις περὶ μεταῤῥυθμίσεως τῶν ὑπὸ τῆς ἐθνοσυνελεύσεως ἀποφασισθέντων, οὐχὶ δὲ νὰ ἐπιβληθῇ ὡς ὅρος ἀπαραίτητος καὶ οὕτως εἰπεῖν ἄνευ συζητήσεως ἡ παραδοχὴ τῆς προτάσεως περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Αὐτὰ, Κύριοι, εἶχον νὰ εἰπῶ ἐκ προοιμίων ἐπὶ τῶν λεχθέντων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τοῦ τρόπου τῆς εἰσαγωγῆς τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος προτάσεως. Ὅσα δὲ ἀπ’ ἀρχῆς εἶπον, ἀναγόμενα εἰς τὰ ὑπεύθυνα πρόσωπα, μὲ ἀπαλλάττουσι, πιστεύω, τοῦ κόπου νὰ ἔλθω εἰς περαιτέρω ἀναπτύξεις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, τοῦ ὁποίου ἡ συζήτησις δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας. Ἔρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα, εἰς τὴν σύστασιν τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν ἤλπιζον μετὰ 24 συνταγματικὴν βασιλείαν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ σύστημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατεδίκασε μία Συνέλευσις, συγκληθεῖσα ἐπ’ ὀνόματι καὶ ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου. Ἀλλοίμονον, Κύριοι, ἂν μετὰ 20 χρόνους ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν κατάστασιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν θέλουν σήμερον νὰ μᾶς φέρουν, διότι τότε παύει ἡ πρόοδος τοῦ ἔθνους καὶ αἱ ἐλεύθεραι ἰδέαι! ἀλλοίμονον, Κύριοι, ἂν καταντήσωμεν μετὰ 20 ἢ 30 χρόνους νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1830, εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1821, δηλ. εἰς σύστημα, τὸ ὁποῖον τὸ ἔθνος αὐτὸ κατεδίκασεν! Τοιαύτη ἰδέα, Κύριοι, μὲ ἀπελπίζει! Ἔχετε, Κύριοι, δύο δυνάμεις, ἢ μᾶλλον μίαν δύναμιν, τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν, ἐξ ἧς πηγάζουσι πᾶσαι αἱ δυνάμεις καὶ τὴν ὁποίαν ἄλλοτε, ὅτε ἐπρόκειτο ἡ συζήτησις τοῦ περὶ ὁρκοδοσίας τῆς Α. Μ. ψηφίσματος τῆς 9 Μαρτίου, σᾶς ἀνέφερε πανηγυρικῶς ὁ ἔντιμος φίλος μου Κ. Μίλησης, τοῦ ὁποίου πολλάκις καὶ τὰς γνώσεις καὶ τὴν ἀγχίνοιαν ἐθαύμασα. Ἡ κυριαρχία ἀνήκει εἰς τὸ ἔθνος, ἀπὸ ταύτης πηγάζουν τὰ πάντα· ἑπομένως ὡς ἀντιπρόσωποι τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ὀφείλομεν καταρτίζοντες τὸ πολίτευμα νὰ διαγράψωμεν πῶς θέλομεν νὰ διοικηθῶμεν. Ἀφοῦ ἐθεσπίσαμεν μίαν Βουλὴν, ἕνα Βασιλέα, πρέπει νὰ κανονίσωμεν τὰς σχέσεις τῶν δύο αὐτῶν δυνάμεων, τῆς ὁποίας τὴν ὕπαρξιν ἐκρίναμεν ἀναγκαίαν ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τῶν δημοσίων δικαίων μας ὡς πολιτῶν καὶ ὑπὲρ τῆς εὐημερίας τῆς πατρίδος. Μᾶς λέγουν νῦν διὰ τοῦ διαγγέλματος καὶ διὰ τῆς ὑπουργικῆς προτάσεως «θέλομεν νὰ ἀνεγείρωμεν καὶ τρίτην δύναμιν, τὴν δύναμιν τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας.» Ἐὰν ἐρευνήσητε, Κύριοι, τὴν καταγωγὴν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι εἶναι ἀπόῤῥοια τῶν ἀπολύτων Μοναρχιῶν. Τὰ συμβούλια τῆς ἐπικρατείας ἐπεννοήθησαν εἰς τὰ κράτη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ἤθελεν ὁ ἀπόλυτος μονάρχης νὰ περιβάλῃ μέ τινα νομιμότητα τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ συνταττομένους κακοὺς νόμους. Ἐν τοῖς τοιούτοις κράτεσιν ἐχορηγήθη εἰς τὰ συμβούλια τῆς ἐπικρατείας τὸ δικαίωμα τῆς προεξετάσεως τῶν νόμων καὶ τῆς παρασκευῆς αὐτῶν. Οἱ ἀπόλυτοι ἡγεμόνες ἤθελον νὰ ἔχωσι συνενόχους, ἢ μᾶλλον ἤθελον νὰ ἀποφεύγωσι τὴν εὐθύνην ἀναφέροντες αὐτὴν εἰς τοὺς νόμους. Ἀλλ’ ἂν οἱ ἀπόλυτοι ἡγεμόνες προῆλθον εἰς τοιοῦτον μέτρον, ὅπερ ἐνίοτε ἀπέβαινε καὶ ὠφέλιμον πρὸς τὸν τόπον, ὅτι ἤκουσαν δῆθεν καὶ τὴν γνώμην τῶν συμβούλων, εἰς συνταγματικὰς ὅμως Κυβερνήσεις τὰ συμβούλια τῆς ἐπικρατείας, θεωρούμενα ὡς μία δύναμις, εἶναι οὐ μόνον ἀνωφελῆ, ἀλλὰ καὶ ἐπιζήμια καὶ ἐπικίνδυνα. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας καθήμενον εἰς τὴν πρωτεύουσαν, εὑρισκόμενον πλησίον τοῦ θρόνου, διοριζόμενον ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς, ἀπὸ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, εἶναι ὑποχείριον ταύτης, καὶ δὲν θέλει ἐνεργεῖ, παρὰ κατ’ ἔμπνευσιν αὐτῆς, καὶ θέλει οὕτως ἔλθει εἰς ἀντιστάθμισιν τῆς δυνάμεως τῆς Βουλῆς, θέλει καταπνίξει πᾶσαν γνώμην τῆς Βουλῆς, ἢ μᾶλλον πᾶσαν ἐθνικὴν ἰδέαν. Τὸ συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν θέλει καταντήσει νὰ ἀποῤῥοφήσῃ πᾶσαν τὴν νομοθετικὴν δύναμιν, καὶ ἀπὸ αὐτὸ θέλει ἐξαρτᾶσθαι τὸ πᾶν. Σύστασις Συμβουλίου ἐπικρατείας, σημαίνει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει εἶσθαι καὶ νομοθέτης καὶ ἐκτελεστής, ἡ δὲ Βουλὴ δὲν θέλει εἶσθαι εἰμὴ ἓν μέγα μηδὲν ἢ εἷς ψευδομάρτυς. Ἐὰν, Κύριοι Ὑπουργοὶ, ἠθέλατε εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ θέσητε τρίτην δύναμιν, διατὶ νὰ ὑποστηρίξητε τὸ συνταγματικὸν ἔκτρωμα, τὸ συμβούλιον ἐπικρατείας, καὶ μὴν ζητήσητε τὴν Γερουσίαν, ἥτις συνισταμένη ἐπὶ τῇ βάσει προσόντων καὶ ἔχουσα μέλη ἰσόβια παρεῖχεν ἐγγυήσεις τινὰς ἀνεξαρτησίας; Ἐπιθυμῶ πολιτικὴν γενναίαν, θέλω, Κύριοι ὑπουργοὶ, νὰ πολιτεύεσθε καθαρῶς, ἀποστρέφομαι τὸν δόλον, ἀποκρούω τὴν ἀπάτην. Θέλουν οἱ Κύριοι ὑπουργοὶ τὴν σύστασιν συμβουλίου ἐπικρατείας, ὡς μὴ ἔχοντος εὐθύνην τινα οὔτε ἐνώπιον τοῦ λαοῦ, οὔτε ἐνώπιον τοῦ Νόμου, διότι εἰς τὰ πολυμελῆ σώματα, ὡς οἴδατε, ἡ εὐθύνη κρύπτεται, ἀτομικὴ εὐθύνη δὲν ὑπάρχει. Ἀλλὰ, Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁποῖον σᾶς φέρουν οἱ ἐναντίοι λόγον πρὸς ὑποστήριξιν τῆς περὶ συμβουλίου προτάσεώς των; Θέλομεν, λέγουν, τὸ συμβούλιον διὰ νὰ δίδῃ εἰς τὴν συζήτησιν ὅλην τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἰδεῶν. Πῶς, Κύριοι ὑπουργοὶ, νομίζετε, ὅτι ἡ Βουλὴ, ἐξερχομένη ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ λαοῦ καὶ συγκειμένη ἐξ ἀνδρῶν 180, θέλει ἔχει μίαν μόνην ἰδέαν, καὶ δὲν θέλουν ἀναπτύσσεσθαι ὅλοι οἱ ὑπὲρ καὶ κατὰ λόγοι, ὅταν ἡ συζήτησις μένῃ ἐλευθέρα; Εἶναι βλασφημία πᾶσα τοιαύτη δοξασία. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, λέγουν, εἶναι πρόοδος πάντα τὰ ἀγαθὰ θέλει φέρει τῇ πατρίδι! ἡ νομοθεσία δι’ αὐτοῦ θέλει ἀνθήσει, διότι δὲν θέλουν ἀφαρπάζεσθαι ὑπὸ τῆς Βουλῆς μόνης τὰ ζητήματα· διὰ τοῦ συμβουλίου, λέγουν, θέλουν ἐπανορθωθῆ πολλὰ κακὰ μέρη τῆς νομοθεσίας μας προελθόντα ἐκ τῆς ὑπὸ τῶν Βουλῶν ὑφαρπαγῆς τῶν ζητημάτων. Ἐπὶ τούτων, καί τοι ἀναξίων ἀπαντήσεως, παρατηρῶ, ὅτι δὲν ἔπταισε ποτὲ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν νομοθεσίαν, καὶ ὅσα κακὰ εἰσεχώρησαν, προῆλθον ἐκ τῶν ὑπουργῶν, οἵτινες τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῶν Βουλευτικῶν συνόδων ἔφερον ἀφθονίαν νομοσχεδίων εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ὑφάρπαζαν τὰ ζητήματα. Ἐὰν, Κύριοι ὑπουργοὶ, ἐπιδιώκετε καλὴν νομοθεσίαν, φροντίσατε νὰ δίδητε τῇ Βουλῇ καιρὸν εἰς σκέψιν, καὶ μὴ λέγετέ ποτε, «σήμερον φέρομεν νομοσχέδιον, τὸ θεωροῦμεν κατεπεῖγον καὶ θέλομεν σήμερον νὰ ψηφισθῇ» διότι πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ οὕτω καὶ ἀποφασίσῃ ὡρίμως ἡ Βουλή; Πότε ἐφέρατε, κύριοι, νομοσχέδιον ἐγκαίρως καὶ δὲν ἐσκέφθη ἐπ’ αὐτοῦ καλῶς ἡ Βουλή; Ἐὰν, Κύριοι, ἄλλοτε ἐπεσπεύδετο ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν οὕτως ἡ ὑπὸ τῶν Βουλῶν συζήτησις τῶν νομοσχεδίων, σήμερον θέλει ἐπισπεύδεσθαι ἔτι μᾶλλον, διότι οἱ Κύριοι Ὑπουργοὶ εἰς τὰς ἐκθέσεις των τὰς συνοδευούσας τὰ νομοσχέδιά των θέλουν προτείνει, ὅτι ἐσκέφθη ἤδη ἐπ’ αὐτοῦ τὸ συμβούλιον, καὶ ὅτι ἑπομένως καθίσταται περιττὴ πᾶσα ἀναβολὴ, ἵνα σκεφθῇ καὶ ἡ Βουλή. Ἄλλως, Κύριοι, προχθὲς ὑπεστήριξαν οἱ Κύρ. ὑπουργοὶ, ἵνα ἡ μεγαλητέρα διάρκεια τῆς Βουλῆς ᾖ ἓξ μηνῶν, ὑμεῖς δὲ παρεδέχθητε τοῦτο, καὶ ὅτι πᾶν νομοσχέδιον πρέπει νὰ συζητῆται ἐν τῇ Βουλῇ τρίς. Τὰς διατάξεις ταύτας τοῦ πολιτεύματος ἔχων ὑπ’ ὄψιν, σᾶς ἐρωτῶ νὰ μοὶ εἴπητε, ἐὰν ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἐγκρίνετε τὴν ὑπουργικὴν πρότασιν περὶ τῆς εἰς τὸ συμβούλιον πρὸς γνωμοδότησιν παραπομπῆς τῶν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφιζομένων ἐν τρισὶ συζητήσεσι νομοσχεδίων, σᾶς ἐρωτῶ, λέγω, νὰ μοὶ εἰπῆτε, ἂν πλείονα τῶν τριῶν ἁπλουστάτων Νομοσχεδίων δύνανται νὰ διατρέξωσι τὰς διατυπώσεις ταύτας ἐντὸς ἑκάστης Βουλευτικῆς περιόδου, καθ’ ἣν τακτικῶς θέλουν συζητεῖσθαι ὁ ἐτήσιος προϋπολογισμὸς καὶ ὁ ἀπολογισμός· σᾶς ἐρωτῶ νὰ μὲ διαβεβαιώσητε, ἐὰν, καθ’ ἣν περίπτωσιν τὰ νομοσχέδια πηγαίνουν καὶ ἔρχονται ἀπὸ τὴν Βουλὴν εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας καὶ τὸ ἀνάπαλιν, δὲν θέλωμεν ἔχει τόσας ἀναβολὰς εἰς τὴν ἐπιψήφισιν νέων ἀναγκαίων νόμων, ἢ εἰς τὴν ἐπιδιόρθωσιν τῶν ἐλαττωματικῶν. Εἴπατε κάλλιον, ὅτι δὲν θέλομεν σπουδαίαν νομοθεσίαν, εἴπατε ὅτι ποτὲ δὲν θέλομεν νὰ ἐνασχοληθῇ σπουδαίως ἡ Βουλὴ εἰς βελτιώσεις νόμων ἢ ἐπιψηφίσεις νέων, διὰ νὰ ἐκλείψῃ τοὐλάχιστον οὕτω τὸ σύνηθες προταττόμενον, ὅτι πταίει ἡ Βουλὴ, ὡς σήμερον λέγετε ἐπὶ παντὸς, ὅτι πταίει ἡ Συνέλευσις, καὶ ὄχι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα μεταχειρίζεσθε, ἵνα παρεμποδίσητε πᾶσαν ζωτικὴν ἐνέργειαν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἀλλὰ, Κύριοι ὑπουργοὶ, σᾶς ἐρωτῶ, θέλετε πραγματικῶς νὰ ἔχητε συμβούλιον προπαρασκευάζον τοὺς νόμους; Ἂν αὐτὸς ᾖναι ὁ σκοπός σας, ἂν ὁ σκοπός σας ᾖναι εἰλικρινὴς, διατὶ θέλετε νὰ καταστήσητε τὴν σύστασίν του ἀντικείμενον τοῦ πολιτεύματος, ἐν ᾧ δύνασθε νὰ ὁρίσητε διὰ νόμου ἐπιτροπὴν ἐξ ὅσων ἐγκρίνετε μελῶν εἰς προπαρασκευὴν καὶ βάσανον τῶν ὑφ’ ὑμῶν εἰσαχθησομένων εἰς τὴν Βουλὴν νόμων; Ἐὰν φρονῆτε ἄλλως, ἐὰν ὁ σκοπός σας ὁ πραγματικὸς δὲν ᾖναι ἡ σύστασις ἐπιτροπῆς εἰς προπαρασκευὴν καὶ βάσανον τῶν νόμων, ἀλλ’ ἡ ἀνάπτυξις σώματος ἀντιστοίχου πρὸς τὴν Βουλὴν, τότε ἐννοῶ τὴν ἐπιμονήν σας τοῦ νὰ ἀναγνωρισθῇ διὰ τοῦ πολιτεύματος ἡ σύστασις τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας.—Τίς ποτὲ, Κύριοι, μέχρι τοῦδε ἐμπόδισε τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνιστᾷ ἐπιτροπὰς εἰς προπαρασκευὴν νόμων; Τίς δὲ ἤθελεν ἀντείπει, ἐὰν νομοθετικῶς καθίστατο ἐπὶ τούτῳ ἐπιτροπὴ διαρκῶς συνισταμένη ἐξ ὡρισμένου ἀριθμοῦ μελῶν καὶ ἔχουσα ὡρισμένον μηνιαῖον μισθόν; Τοῦτο, Κύριοι ὑπουργοὶ, ἐδύνασθε νὰ κάμητε καὶ νῦν, εἴτε διὰ νόμου, εἴτε διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, δι’ οὗ πάντοτε ἐχορηγήθησαν τῇ Κυβερνήσει τὰ ἀπαιτούμενα μέσα. Ἐὰν ὅμως διὰ τῆς περὶ συμβουλίου προτάσεώς σας ἐπιδιώκετε ἕτερόν τι σπουδαιότερον, ἐὰν θέλητε νὰ ἀναζήσητε τὴν Γερουσίαν ἄλλως πως, καὶ ὡς ἐκ τοῦ τρόπου τῆς ἀναζήσεως πρὸς πλείονα βλάβην τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, αἴ! τότε ἐννοῶ τὴν τακτικήν σας, τὴν ἐννοοῦσι δὲ καὶ πάντες, ὥστε δὲν εἶναι ἀνάγκη ἀναπτύξεώς τινος. Τὸ συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας εἶναι ἆρά γε δύναμις, τὴν ὁποίαν ὑπαγορεύει ἡ ἀνάγκη, ὡς εἶναι ἡ νομοθετικὴ, ἡ ἐκτελεστικὴ καὶ δικαστικὴ ἐξουσία; Ἄπαγε! Ἀλλὰ σᾶς λέγουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὸ ὑποστηρίζουσι, τί βλάπτει τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας; Εἶναι τὸ καλλίτερον σῶμα, τοῦτο θέλει προπαρασκευάζει τοὺς νόμους, συντάττει τὰ νομοσχέδια, θέλει συσχετίζει ὅλα τὰ μέρη τῆς νομοθεσίας, θέλει κάμνει τοῦτο, τοῦτο καὶ τοῦτο. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἂν τοιαύτη θέλῃ εἶσθαι ἡ ἐργασία τοῦ ὑφ’ ὑμῶν ἐξυμνουμένου συμβουλίου, διορίσατε ὡς ἔλαβον ἤδη τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, ἐπιτροπὰς, ἂν δὲ αὐτοὶ οἱ νόμοι, τοὺς ὁποίους ἔχετε, οἱ ὁποῖοι συνετάχθησαν ἀπὸ ἐπιτροπὰς σπουδαίων ἀνδρῶν, δὲν ᾖναι καλοὶ, ἀπορῶ, ὁποῖοι τινὲς θέλουσι προπαρασκευάσει τοὺς νέους; Ποῦ θέλετε εὕρει τοὺς ἄλλους νομομαθεῖς ἄνδρας; Ἐὰν ὁ Κ. Ποτλῆς, ὁ Κ. Σαρίπολος, ὁ Κ. Ῥάλλης, ὁ Κ. Διομήδης, ὁ Κ. Καλλιγᾶς, ὁ Κ. Κόκκινος καὶ λοιποὶ δὲν ἦσαν καὶ δὲν ᾖναι ἱκανοὶ νὰ προπαρασκευάσωσι νόμους, ποῖος θέλει εἶσθαι ἱκανὸς νὰ τοὺς συντάξῃ;

§78ΚΟΚΚΙΝΟΣ. Δὲν δεχόμεθα νὰ ἤμεθα σύμβουλοι τῆς ἐπικρατείας.

§79Σ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν σὲ κάμνουν. — Μεῖνε ἥσυχος, μὴ στενοχωρῆσαι. — Ἐὰν, Κύριοι, ὡς εἶπον τινὲς ἰδιαιτέρως, διὰ τοῦ συμβουλίου τούτου θέλετε νὰ οἰκονομήσητε πρόσωπά τινα, προσενεγκόντα ὑπηρεσίας εἰς τὴν πατρίδα, εἶναι ἀδικαιολόγητον νὰ ζητῆτε χάριν τούτων νὰ καθιδρύσητε διὰ τοῦ πολιτεύματος δύναμιν ἀντίστοιχον πρὸς τὴν Βουλὴν. Διότι, ἐὰν τὰ πρόσωπα ταῦτα, τὰ ὁποῖα θέλετε νὰ περιθάλψητε, ὦσιν ἱκανὰ, δύνασθε νὰ καταρτίσητε ἐξ αὐτῶν μίαν ἐπιτροπὴν εἰς προπαρασκευὴν τῶν νόμων, ἐὰν δὲ ταῦτα ὦσιν ἀνίκανα, εἶναι γελοῖον νὰ τὰ διορίσητε μέλη τοιαύτης ἐπιτροπῆς, οὐδ’ ἁρμόζει νὰ καταστρέψητε τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ὑπὲρ τῶν προσώπων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα δύνασθε νὰ ἀνταμείψητε ἄλλως πως, δι’ ἁδρῶν, δηλ. ἀναλόγων πρὸς τὰς ὑπηρεσίας ἑκάστου συντάξεων, διὰ χρηματικῶν χορηγιῶν, ἢ καὶ δι’ ἄλλου εἴδους ἀποζημιώσεων. Μὴ προσφεύγετε δὲ εἰς διακωμῴδησιν πολιτικὴν, διορίζοντες τοὺς τοιούτους μέλη τῶν πρὸς παρασκευὴν καὶ βάσανον τῶν Νόμων ἐπιτροπῶν, ὥς ποτε διωρίσθη Γραμματεὺς Νομαρχίας ἀνὴρ πάντη ἀδαὴς εἰς σύνταξιν ἐγγράφου τινός. Κύριοι, εἴπατε καθαρῶς, θέλομεν αὐτὸ, θέλομεν ἐκεῖνο, πανταχόθεν ἔχετε διεξόδους, μὴ ζητῆτε διὰ πλαγίων μέσων, δι’ ἑτέρων τρόπων νὰ ἀποκτήσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκετε, νὰ ἀνιδρύσητε δύναμιν, τὴν ὁποίαν κατεδίκασε τὸ Ἔθνος. Ἂν θέλετε Γερουσίαν, εἴπατε σαφῶς, θέλομεν Γερουσίαν δι’ αὐτοὺς, δι’ ἐκείνους τοὺς λόγους, μὴ ζητῆτε δὲ νὰ προαγάγητε ἀντὶ ταύτης συνταγματικὸν ἔκτρωμα, τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ὅπερ εἶναι προϊὸν ἀπολύτων κυβερνήσεων καὶ καταπνίγει πᾶσαν φωνὴν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Οἱ λόγοι οὗτοι, Κύριοι, μὲ πείθουσι νὰ μὴ θεωρῶ τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, εἰμὴ ὡς μίαν ἀρχὴν ἀντικειμένην εἰς τὰ καλῶς ἐννοούμενα συμφέροντα τοῦ Κράτους, ὡς μίαν ἀρχὴν καταστρέφουσαν τὰς βάσεις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Διὰ τῆς συστάσεως τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἔχοντος δικαιοδοσίαν, ὁποίαν ἡ ὑπουργικὴ πρότασις περιέχει, θέλετε ἀφαιρέσει τὴν εὐθύνην ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς, οἱ ὁποῖοι ὀφείλουσι πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους νὰ παρίστανται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ἐκφράζωσι τὰς ἰδίας ἰδέας, οὐχὶ δὲ νὰ στηρίζωνται εἰς τὰς τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ὑπουργοὶ πρέπει νὰ ἔχωσι τὸ θάῤῥος τῆς ὑπερασπίσεως τῶν γνωμῶν των· πρέπει νὰ ἀναπτύσσωσι τὰς ἰδέας των μετὰ παῤῥησίας, νὰ ἐκθέτωσι τὰ ἐπιχειρήματά των, οὐχὶ δὲ νὰ ὑπεκφεύγωσι τὴν εὐθύνην των, προτείνοντες πρὸς ὑποστήριξιν γνώμης τινὸς, ὅτι καὶ τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας συμφωνεῖ πρὸς ταύτην. Ἡ παραδοχὴ τοιαύτης πολιτικῆς τακτικῆς εἶναι ὀλεθρία, εἶναι ἀντισυνταγματικὴ, διότι ἡ Βουλὴ, συζητοῦσα, δὲν ἔχει ἐνώπιόν της ὑπεύθυνον πρόσωπον. Ὀφείλουσιν οἱ ὑπουργοὶ νὰ ἐνεργῶσιν ἐν ἰδίῳ ὀνόματι καὶ οὐχὶ ὅταν εἷς νόμος ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς νὰ ἀντιτείνουν εἰς τὴν κύρωσίν του προκαλοῦντες γνώμην τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἐναντίαν καὶ ἐπερειδόμενοι ἐπὶ ταύτης. Ὀφείλουν οἱ ὑπουργοὶ νὰ ὑποστηρίζωσιν ἐν τῇ Βουλῇ ἰδίῳ ὀνόματι τὰ νομοσχέδια, οὐχὶ δὲ, ὁσάκις πρόκειται περὶ νομοθετήματος προσβάλλοντος κατά τι τὸ σύνταγμα καὶ συνᾴδοντος πρὸς τὸ συμφέρον τῆς ἐκτελεστικῆς ἀρχῆς, νὰ προκαλῶσι γνώμην τοῦ ὑπὸ ταύτης ἐξαρτωμένου συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, καὶ νὰ παρίστανται ἐν τῇ Βουλῇ ὡς ὑποστηρίζοντες ἀλλοτρίαν γνώμην τὴν τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, νὰ ὑπεκφεύγωσι δ’ οὕτως τὴν κατὰ τὸ Σύνταγμα εὐθύνην των. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, πόσα συνηγοροῦν κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον, ὡς σᾶς εἶπον, εἶναι προϊὸν τῶν ἀπολύτων μοναρχιῶν, θέλει δὲ ἔχει μεγάλα κακὰ ἀποτελέσματα καθιδρυόμενον διὰ τοῦ συντάγματος ἐν τῇ πατρίδι μας, διότι ἐδοκιμάσαμεν αὐτὸ καὶ ἡ πολιτική μας ἱστορία τὸ καταδικάζει· ὄπισθεν τούτου ἐκρύπτετο ὁ ἔκπτωτος Βασιλεὺς ἐκδίδων νόμους καὶ διατάγματα, κατ’ αὐτοῦ ἐξηγέρθησαν τόσαι φωναὶ, καὶ διὰ πατάγου ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία διὰ τοῦ πολιτεύματος τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῆς 3 Σεπτεμβρίου παμψηφεὶ τὸ ἀπεσκοράκισεν ἀπὸ τὴν πολιτείαν. Ὁ ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου συνηγορήσας Κύριος ὑπουργὸς σᾶς εἶπεν, ὅτι εἰς ἐξασφάλισιν τῶν μελῶν του ἀπὸ πάσης ἐπιῤῥοίας τῆς ἐξουσίας ἐπὶ τῶν γνωμῶν του ὑπάρχει τὸ δεκαετὲς τῆς διαρκείας ἑκάστου μέλους. Ἀλλὰ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι τοῦτο ἐξασφαλίζει; Ὄχι. Διότι οἱ σύμβουλοι θέλουσι ζητεῖ νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν γνώμην των πανταχοῦ, θέλουσι καταστῆ οὕτως ἀληθεῖς τυραννίσκοι, ὡς ἔχοντες συμφέροντα ἀτομικά, συμφέροντα οἰκογενειακὰ, τὴν περιποίησιν τῶν ὁποίων θέλουσιν ἐπιδιώκει δι’ ἀμοιβαίων πρὸς τὴν ἐξουσίαν παραχωρήσεων· θέλουσιν ἐπιῤῥεάζει καὶ αὐτὰς τὰς βουλευτικὰς ἐκλογὰς, ὡς κάλλιστα ἐννοεῖτε, καὶ ὡς ἐπιῤῥέαζον ταύτας καὶ οἱ Γερουσιασταί. Οἱ σύμβουλοι οὗτοι θέλουσιν εἶσθαι ἀληθεῖς τυραννίσκοι, διότι ἔχοντες ἐξουσίαν δέκα ἐτῶν, δύναμιν νὰ ματαιόνωσι τὰς ἀποφάσεις τῶν Βουλῶν καὶ ἰσχὺν τοσαύτην ἐπὶ τῆς νομοθεσίας μας, θέλουσιν ἐξασκεῖ μίαν μυστικὴν ἐπιῤῥοὴν καὶ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐπὶ τῆς Βασιλείας, καὶ ἐπὶ τοῦ λαοῦ, καὶ ἐπὶ τῶν βουλῶν, θέλουν γίνει μάστιγες τῆς κοινωνίας κλίνοντες πάντοτε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἐκ τῆς καταγωγῆς των καὶ ὡς ἐκ τῶν συμφερόντων των. Ἐὰν λοιπὸν ἐγκρίνετε τοιοῦτον σῶμα ἐπιβλαβὲς πρὸς τὴν πολιτείαν, παραδεχθῆτε τὴν περὶ συστάσεώς του ὑπουργικὴν πρότασιν, ἐγὼ δὲ, διαμαρτυρόμενος κατ’ αὐτῆς, θέλω φέρει ψῆφον μέλαιναν.

§80ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριοι! Εἷς τῶν διασημοτέρων συγγραφέων καὶ πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Εὐρώπης, ὁ Guizot, διατυπῶν τοὺς γενικοὺς χαρακτῆρας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εἰς σύγγραμμα, τὸ ὁποῖον θέλει μένει ἀθάνατον διὰ τὰς ἀληθείας, τὰς ὁποίας περιέχει, λέγει, ὅτι ὁ κυριώτερος χαρακτὴρ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος εἶναι ἡ δημοσία συζήτησις. Καὶ ἀληθῶς Κύριοι, ἐν τῇ δημοσίᾳ συζητήσει διασκεδάζεται ἡ πλάνη, διαλύονται τὰ φάσματα, ὑποχωροῦσιν αἱ προλήψεις, καταφαίνονται ἐν ὅλῃ των τῇ ἀσχημίᾳ αἱ ῥᾳδιουργίαι καὶ καταστρέφεται ἐν γένει τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον ζῇ καὶ τρέφεται ἐν τῷ σκότει· μόνη ἡ ἀλήθεια λαμβάνει τὸ κράτος, διότι μόνη ἡ ἀλήθεια ζῇ καὶ ἀναλάμπει εἰς τὸ φῶς. Ἐλπίζω, ὅτι καὶ ἡ δημοσία αὕτη συζήτησις θέλει διασκεδάσει ὅλας τὰς πλάνας, ὅλας τὰς προλήψεις, ὅλα τὰ ψεύδη, τὰ ὁποῖα ἐκ συστήματος ἐπεσωρεύθησαν διὰ νὰ ἐπισκοτίσουν τὴν κοινὴν συνείδησιν καὶ παρασύρουν τοὺς ἁπλουστέρους· ἐλπίζω ὅτι ἐκ τῆς δημοσίας συζητήσεως θέλει ἐξέλθῃ φαεινὴ καὶ παντοκράτωρ ἡ ἀλήθεια, πείθουσα πάντας ὅσοι θέλουν νὰ πεισθῶσι, ποῦ εἶναι τὸ ὀρθὸν, ποῦ τὸ δίκαιον, ποῦ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Ἀπὸ δύω, Κύριοι, διαφόρους καὶ ἀντιθέτους πηγὰς ἀντλοῦνται τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἐπάγονται κατὰ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Οἱ μὲν παριστῶσι τὸ συμβούλιον τοῦτο ὡς ἄχρηστον ὅλως σῶμα, ὡς πρυτανεῖον, ἔνθα θέλουν σιτεύεσθαι ὅλοι οἱ χρεωκοπημένοι πολιτικοὶ, οἱ δὲ τοὐναντίον παριστῶσιν αὐτὸ ὡς τρομερὸν Σῶμα, ὡς ἀποῤῥοφητικὴν δύναμιν, ἑτοίμην νὰ καταπίῃ ὁλόκληρον τὴν Βουλὴν, νὰ καταστρέψῃ ὅλην τὴν εὐθύνην τῶν ὑπουργῶν, νὰ νοθεύσῃ εἰς τὴν πηγήν του τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, καὶ τί ἠξεύρω ἀκόμη; νὰ καταῤῥίψῃ ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα τῆς πολιτείας. Τὸ περιεργότερον δὲ, Κύριοι, ὅτι ὄχι μόνον ἄλλοι ἐξ ἄλλης πηγῆς ἀντλοῦσι τὰ ἀντίθετα ταῦτα ἐπιχειρήματα, ἀλλὰ πολλάκις ὁ αὐτὸς ἀγορεύων, νῦν μὲν παρίστα τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἀντικείμενον γέλωτος καὶ χλεύης, νῦν δὲ παντοδύναμον καὶ φοβερόν. Οὕτως ὁ Κ. Ἀντωνόπουλος ἤρχισε ζωγραφίζων τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ὡς τρίτην δύναμιν, ἐνεργὸν, ἰσήγορον καὶ παντοδύναμον, μετὰ δὲ μίαν στιγμὴν τὸ αὐτὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἐπαρουσιάζετο ὡς μηδὲν, ὡς Σῶμα γελοῖον. Τακτικὴ ἐπιτηδεία! Δύω ὄψεις τοῦ ζητήματος δεικνύουν, τὴν μίαν γελοίαν, τὴν ἄλλην φοβεράν· ἢ ἡ μία ὄψις ἢ ἡ ἄλλη θὰ παρασύρῃ πάντοτε τινὰς, ἡ ὄψις τοῦ γελοίου ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουν σπουδαίας ἀρχὰς ἐν τῇ πολιτείᾳ, ἡ δὲ ὄψις ἡ φοβερὰ, τοὺς δειλοὺς τῶν χαρακτήρων. Οὕτως εἰσέρχεται τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα ἐκ διαφόρων αἰτίων! Θὰ ἐξετάσω, Κύριοι, διὰ βραχέων ἀμφότερα τὰ συστήματα ταῦτα, ἐλπίζω δὲ, ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει εὐαρεστηθῆ νὰ μὲ τιμήσῃ καὶ τώρα, ὡς πάντοτε, μὲ τὴν εὐμενῆ προσοχήν της. Εἶναι ἄρά γε τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἄχρηστον πρυτανεῖον; Παράξενον μοὶ ἐφάνη, Κύριοι, πῶς μετὰ τὴν ἐμβριθῆ ἀγόρευσιν τοῦ ἐντίμου πληρεξουσίου τῆς Μεσσήνης καὶ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, καταδείξαντος τὴν μεγάλην χρησιμότητα τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, εὑρέθησαν ἄνθρωποι, οἵτινες, χωρὶς κἄν νὰ θίξουν τὴν ἀγόρευσιν ἐκείνην, ἐπέμειναν διατεινόμενοι, ὅτι τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας εἶναι ἐντελῶς ἄχρηστον. Ἀλλὰ τοιαύτη ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν ἡ λογικὴ τῶν κομμάτων! Ἀναγκάζομαι διὰ τοῦτο νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ θέμα τοῦτο, καὶ μὲ τὸν κίνδυνον ἀκόμη νὰ ἐπαναλάβω τὰ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἐπαναληφθῶσι, διὰ νὰ ἐντυπωθῇ εἰς τὴν συνείδησιν πάντων ἡ χρησιμότης, τὸ ἀπαραίτητον τῆς ὑπάρξεως τοιούτου Συμβουλίου. Κύριοι, ἡ νομοθεσία δὲν εἶναι ἔργον τυχαῖον, ἀλλ’ ἀπαιτεῖ καὶ γνώσεις περὶ τοῦ δικαίου συστηματικὰς, καὶ πεῖραν τῶν πραγμάτων μακρὰν, καὶ διάνοιαν ψυχρὰν καὶ ἥσυχον, καὶ μελέτην βαθεῖαν καὶ ἐνδελεχῆ. Ὡς τοιαύτη δὲν πρέπει ν’ ἀφεθῇ ποτὲ εἰς μόνην τὴν στιγμιαίαν σκέψιν καὶ τὰς ταραχώδεις ἀποφάσεις τῶν πολυμελῶν σωμάτων· παρ’ αὐτοῖς πρέπει πάντοτε νὰ ὑπάρχῃ ἓν Σῶμα ἐξ ἐπιφανῶν ἀνδρῶν, ἱστάμενον μακρὰν τῶν πολιτικῶν περιπετειῶν καὶ τῶν ἐφημέρων κομματικῶν συμφερόντων, ἔχον ὑπ’ ὄψιν του τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν πεῖραν, διὰ νὰ κανονίζῃ καὶ διαφωτίζῃ τὴν πορείαν τῶν νομοθετικῶν σωμάτων· καὶ ὅταν μάλιστα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐξασκῆται ὑπὸ μιᾶς μόνης βουλῆς, δὲν εἶναι πλέον μόνον χρήσιμον τὸ συμβούλιον τοῦτο, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη ἀπαραίτητος. Τὴν ἀνάγκην ταύτην ἀνεγνώρισαν οὐ μόνον σπουδαῖοι συγγραφεῖς, ἐν οἷς ἀναφέρω τὸν Μίλλ, ἀλλὰ καὶ νομοθεσίαι μεγάλων καὶ πεπολιτισμένων ἐθνῶν. Εἰς ἀπόδειξιν τούτου θὰ φέρω ἓν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον δὲν πιστεύω ν’ ἀντικρούσῃ αὐτὴ ἡ πτέρυξ, διότι ἀντλεῖται ἀπὸ τὴν πλέον φιλελεύθερον πηγὴν, ἀπὸ τὴν δημοκρατικὴν ἐποχὴν τῆς Γαλλίας. Ὁ Κ. Σαρίπολος ἐμνημόνευσεν ἁπλῶς τὸ παράδειγμα τοῦτο, ἀλλ’ ἐγὼ θέλω σᾶς παρακαλέσει νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τῆς Γαλλίας, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαράλλακτον μὲ τὸ ἄρθρον τοῦ σχεδίου τῶν ὑπουργῶν, καθὼς καὶ τὴν ἔκθεσιν τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ συντάγματος, τοῦ Κ. Μαράστ, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁμολογουμένως ὁ ἁγνότερος δημοκράτης τῆς Γαλλίας. Τὸ ἄρθρον 75 τοῦ συντάγματος τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας τῶν 1848 φέρει ἐπὶ λέξεσι τὰ ἑξῆς. «Le conseil d’ état» κτλ. Τὸ μεταφράζω. «Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας γνωμοδοτεῖ ἐπὶ πάντων τῶν νομοσχεδίων τῆς τε Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἀντιπροσώπων, τὰ ὁποῖα ἡ νομοθετικὴ Συνέλευσις θέλει τῇ παραπέμπει.» Ὁ δὲ Μαράστ, δικαιολογῶν τὴν σύστασιν τοιούτου συμβουλίου, τὸ ὁποῖον διὰ πρώτην φορὰν εἰσήγετο εἰς τὴν Γαλλίαν ὡς συμβουλευτικὴ ἐξουσία καὶ ἀνεγράφετο εἰς τὸ σύνταγμα, ἰδοὺ τί λέγει. «Πλησίον εἰς τὴν μίαν βουλὴν τὸ σύνταγμα θέτει ἓν Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, διασκεπτόμενον κατ’ ἰδίαν μακρὰν τῶν περιπετειῶν, αἵτινες δύνανται νὰ συνταράττωσι τὰς πολυπληθεῖς συναθροίσεις. Ἐν τῷ Συμβουλίῳ τούτῳ προπαρασκευάζεται ὁ νόμος. Ἐκεῖ παραπέμπεται, ἵνα ὡριμάσῃ, πᾶσα πρότασις τῶν ἀντιπροσώπων. Τὸ σῶμα τοῦτο συνιστάμενον ἐξ ἀνδρῶν ἐπιφανῶν, καὶ τιθέμενον μεταξὺ τῆς Συνελεύσεως, ἥτις θέτει τὸν νόμον, καὶ τῆς ἐξουσίας, ἥτις τὸν ἐκτελεῖ, θέλει μετριάζει ὅ,τι ἡ μία βουλὴ δύναται νὰ ἔχῃ λίαν ἀπότομον, ὅ,τι ἡ κυβέρνησις δύναται νὰ ἔχῃ αὐθαίρετον.» Βλέπετε, Κύριοι, ὅτι τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ὡς γνωμοδοτικὸν σῶμα, δὲν εἶναι νέα ἐφεύρεσις, πολὺ δ’ ὀλιγώτερον ἐπινόημα ἀπολυτισμοῦ, ἀλλ’ εἶναι μία ἀνάγκη, τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπιβάλλει ἡ θέσις ἡμῶν, ἀφοῦ κατηργήσαμεν τὴν Γερουσίαν. Ναὶ ἔχομεν ἀνάγκην τοιούτου συμβουλίου, διότι φώτων καὶ συμβουλῶν ἔχει ἀνάγκην μία Βουλὴ κυρίαρχος ἡγεμών. Πᾶς ἡγεμών, τοῦ ὁποίου ἡ θέλησις δὲν μετριάζεται ἀπὸ ἄλλην ἀντίῤῥοπον δύναμιν, ἔχει πάντοτε ἕνα σύμβουλον παρ’ αὑτῷ, ὅστις ἑκάστοτε τὸν ὁδηγεῖ εἰς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸν προφυλάττει ἀπὸ τὰς ἐκτροπάς. Καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ θέσις τῆς Βουλῆς, ὅταν ἀπέναντι αὐτῆς δὲν ὑπάρχῃ Γερουσία· εἶναι ἡγεμὼν ἐν τῇ νομοθετικῇ ἐξουσίᾳ· ἀλλ’ αὐτὸς ὁ ἡγεμὼν δὲν πρέπει νὰ ἀφεθῇ ἄνευ ὁδηγοῦ εἰς τὰ πάθη καὶ τὰ συμφέροντα τῆς ἡμέρας, εἰς τὰς διηνεκεῖς περιπετείας τῶν κομμάτων, εἰς τὰς στιγμιαίας καὶ ἀπατηλὰς ἐντυπώσεις τῶν ῥητόρων· διότι ἄλλως θὰ προσκόπτῃ εἰς πᾶν βῆμα του, εἴτε ἐξ ἀγνοίας περιπλανώμενος, εἴτε ἐκ κομματικῶν παθῶν καὶ συμφερόντων παραφερόμενος, εἴτε ἐκ στιγμιαίων ἐντυπώσεων παρασυρόμενος· τὰ νομοθετήματά του θὰ φέρουν τὴν σύγχυσιν εἰς τὴν νομοθεσίαν καὶ τὴν παραλυσίαν εἰς τὴν διοίκησιν· ὁ πρὸς τοὺς νόμους σωτήριος σεβασμὸς θὰ ἐξασθενήσῃ, ἂν δὲν ἐκλείψῃ ἐντελῶς· ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις θὰ ἐπέλθῃ ἄφευκτος καὶ διηνεκὴς ἡ σύγκρουσις μετὰ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος, ὅστις, ψυχρότερον σκεπτόμενος, θὰ ἀρνῆται συνεχῶς τὴν κύρωσιν τῶν πράξεων τῆς Βουλῆς· ἡ ὀλεθρία δὲ αὕτη σύγκρουσις θὰ βλάψῃ ἀναγκαίως ἢ τὴν τάξιν ἢ τὴν ἐλευθερίαν. Ἰδοὺ φανερὰ ἡ χρησιμότης, τὸ ἀπαραίτητον τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Τώρα τὸ συμβούλιον τοῦτο, ἀποδεικνυόμενον χρήσιμον καὶ ἀπαραίτητον, εἶναι ἆρά γε, ὡς λέγουν, ἐπικίνδυνον εἰς τὴν Βουλήν; Θέτοντες ἕνα σύμβουλον πλησίον εἰς τὴν Βουλήν, ἕνα Μέντορα, ἂν μοὶ ἐπιτρέπηται ἡ λέξις, μήπως κινδυνεύομεν νὰ καταστρέψωμεν τὴν ἀνεξαρτησίαν της;

§81ΤΙΝΕΣ. Ὡραῖον Μέντορα.

§82ΜΙΛΗΣΗΣ. Πολλοῦ γε καὶ δεῖ! Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, μὴ τὸ λησμονήσητε, δὲν εἶναι ἐνεργὸς πολιτικὴ ἐξουσία. Τοιαύτη ἐξουσία εἶναι μόνον ἐκείνη, ἥτις ἔχει ψῆφον καὶ δύναται νὰ ματαιώνῃ πάσης ἄλλης ἐξουσίας τὰ ἔργα, ἀντιτάσσουσα εἰς τὴν θέλησιν ἐκείνης τὴν ἰδίαν αὑτῆς θέλησιν· ἀλλὰ τοιαύτην δύναμιν δὲν ἔχει τὸ προτεινόμενον συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ὄχι· τὸ συμβούλιον τοῦτο εἶναι ἁπλῶς γνωμοδοτικόν, κεκλημένον νὰ ἐπιφέρῃ ἐπὶ ἑκάστου νομοσχεδίου τὸν πλοῦτον τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς πείρας. Ἐὰν φοβῆσθε, Κύριοι, τὴν ἐπιῤῥοὴν τῆς ἐπιστήμης, καὶ τῆς πείρας ἐπὶ τῶν ἁπλῶν συνειδήσεων, τότε εἴπατέ το καθαρά, φοβεῖσθε τὴν δύναμιν τῆς ἀληθείας. Τὸ συμβούλιον βεβαίως θὰ ἐξασκῇ ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς Βουλῆς, ἄλλως δὲν θὰ ἦτο χρήσιμον, ἀλλ’ ἐπιῤῥοὴν, τὴν ὁποίαν ἐξασκεῖ ἡ ἀλήθεια, τὴν ὁποίαν ἐξασκεῖ αὐτὸς ὁ Τύπος, ὁ συζητῶν καὶ μὴ ὑβρίζων, εἰς τοὺς βουλευομένους τὰ τῆς πολιτείας. Ἐκτὸς ὅμως τῆς ἠθικῆς ταύτης ἐπιῤῥοῆς, καμμίαν ἄλλην δὲν ἔχει τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἐπὶ τῆς Βουλῆς. Διὰ τίνος λοιπὸν τρόπου κατώρθωσαν νὰ πείσουν ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ἄλλους, ὅτι αὐτὸ τὸ σῶμα, αὐτὴ ἡ ἁπλῶς συμβουλευτικὴ ἀρχὴ θὰ καταστρέψῃ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Βουλῆς; μήπως δεσμεύεται αὕτη εἰς τὰς ἀποφάσεις της; μήπως δὲν μένει πάντοτε ἐλευθέρα νὰ μὴ πεισθῇ ἐκ τῆς γνωμοδοτήσεως; ποῖος νόμος ὑποχρεόνει αὐτὴν νὰ δεχθῇ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας τὴν γνώμην; Ποῦ λοιπὸν τὸ θηρίον, τὸ ὁποῖον νῦν παριστάνετο ὡς ὑποχείριον τῆς ἐξουσίας, νῦν δὲ ὡς ἀποῤῥοφῶν τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Βουλῆς! Ἐπ’ ἀληθείας ἢ ἐγὼ ταύτην τὴν στιγμὴν ἔχασα τὴν δύναμιν τοῦ σκέπτεσθαι, ἢ δὲν ἐννοοῦν τὶ λέγουν. Πῶς δὲ τὸ συμβούλιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς δεκαετίας κηρύσσεται ἀνεξάρτητον ἀπέναντι καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς καὶ πάσης ἄλλης πολιτικῆς ἀρχῆς, καταστρέφει τὴν εὐθύνην τῶν ὑπουργῶν; Ἐν ἰδίῳ ὀνόματι θὰ ὑποβάλλουν οὗτοι τὰ νομοσχέδιά των, καὶ ἐν ἰδίῳ ὀνόματι θὰ τὰ ὑπερασπίζουν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐὰν τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας διὰ τῆς γνωμοδοτήσεώς του ὑποστηρίξῃ ἢ πολεμήσῃ αὐτὰ, εἶναι ἀδιάφορον διὰ τὸ ὑπουργεῖον· τοῦτο θὰ ὑπέχῃ τὴν πραγματικὴν εὐθύνην, ὅπως τοῦτο ὑπεῖχεν ἕως τώρα αὐτὴν, ἀδιάφορον ἂν μία ἐπιτροπὴ συγκαλεσμένη ἐπὶ τούτῳ ὑπεστήριξεν ἢ ὄχι τὰ νομοσχέδιά του. Ποῦ λοιπὸν ὁ κίνδυνος, ποῦ τὸ βάραθρον, ποῦ ἡ καταστροφὴ τῆς πολιτείας; Πρὸς τί τόσαι πλάναι, ἐπίτηδες διαδιδόμεναι ἐκτὸς τοῦ περιβόλου τούτου, πρὸς ἐξαπάτησιν τῶν ἁπλουστέρων; Πρὸς τί ὁ κρότος καὶ ὁ πάταγος καὶ αἱ κραυγαὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἐνταῦθα; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ὅλα ταῦτα δὲν εἶναι σπουδαῖα. Ἀλλὰ σπουδαῖοι ἄνθρωποι, Κύριοι, δὲν ἀπατῶνται τόσον οἰκτρά. Τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα εἴδομεν, εἶναι λοιπὸν προφάσεις, ὄπισθεν αὐτῶν κρύπτονται μία ἰδέα καὶ ἓν πάθος, τὰ ὁποῖα δὲν θέλουν νὰ ἐκδηλωθοῦν. Ἡ ἰδέα εἶναι, ὅτι φοβοῦνται μήπως διὰ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἱκανοποιηθοῦν μερικοὶ ἄνθρωποι, διαμένοντες εἰς τὴν πρωτεύουσαν, καὶ τοιουτοτρόπως αὐξήσῃ ταύτης ἡ ἐπιῤῥοὴ μὲ ζημίαν τῶν συμφερόντων τῶν ἐπαρχιῶν· τὸ δὲ πάθος, ὦ! αὐτὸ εἶναι ἀρχαῖον, πολὺ ἀρχαῖον· εἶναι ὁ φθόνος κατὰ πάσης διακρίσεως, κατὰ πάσης ὑπεροχῆς. Καὶ τὸν μὲν φθόνον δὲν θὰ ἐξαγάγω ἐκ τοῦ σκότους, διότι εἶναι ἀνάξιος νὰ ἴδῃ τὸ φῶς τῆς συζητήσεως· τὴν ἰδέαν ὅμως τῆς ἀναλόγου συμμετοχῆς τῶν ἐπαρχιῶν εἰς τὰ τῆς πολιτείας θὰ φέρω μετὰ παῤῥησίας ἐνώπιόν σας, διότι τὴν θεωρῶ καὶ ὀρθὴν καὶ δικαίαν καὶ σωτήριον. Εἶναι λοιπὸν γνωστὸν, Κύριοι, ὅτι εἶμαι μέχρι φανατισμοῦ ὑπέρμαχος τοῦ ἐπαρχιακοῦ στοιχείου. Ὑπάρχουν τινὲς φίλοι μου, οἱ ὁποῖοι πικρῶς μὲ κατακρίνουν διὰ τοῦτο, ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἐπισήμως διακηρύττω, ὅτι ἤμην καὶ ἔσομαι λάτρις τοῦ στοιχείου τούτου, ὄχι ἀπὸ στενὸν πνεῦμα ἀποκλεισμοῦ, ἀλλὰ διότι εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι τὸ ἔθνος, διὰ νὰ προοδεύσῃ ὁμαλῶς, πρέπει ν’ ἀποφύγῃ τῆς πρωτευούσης τὴν ὑπερβολικὴν συγκέντρωσιν. Καὶ ἀληθῶς, Κύριοι, ἡ τοιαύτη ἀνάπτυξις τῶν ἐθνῶν, καθ’ ἣν ἡ ζωὴ συγκεντροῦται ἅπασα εἰς τὴν πρωτεύουσαν, αἱ δὲ ἐπαρχίαι ἀφίνονται εἰς μαρασμὸν, εἶναι ἀνάπτυξις παρὰ φύσιν ὀλεθρία εἰς τὸν βίον αὐτῶν. Παρατηρήσατε, ὅτι οὕτως ἀνεπτύχθη ἡ Γαλλία, καὶ διὰ τοῦτο ἀκόμη δὲν δύναται ν’ ἀποκτήσῃ πολιτικὴν ἐλευθερίαν ἀληθῆ, ἀλλὰ μεταπίπτει. Ἐπειδὴ λοιπὸν, Κύριοι, ἀποδέχομαι πληρέστατα τὴν ἰδέαν ταύτην ἀποδίδων εἰς αὐτὴν πολλὴν σημαντικότητα, ἐπειδὴ θέλω καὶ αὐτὸ τὸ νόμιμον συμφέρον τοῦ τόπου νὰ θεραπευθῇ, διὰ τοῦτο ὑποβάλλω τὴν τροπολογίαν μου, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀναγινώσκω. «Τὰ μέλη τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, λαμβανόμενα ἀναλόγως ἐκ πάντων τῶν νομῶν, διορίζονται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὸ ὁποῖον προσυπογράφει τὰ διατάγματα τοῦ διορισμοῦ των.» Βλέπετε, ὅτι διὰ τῆς τροπολογίας μου θεραπεύεται τὸ νόμιμον συμφέρον τῶν ἐπαρχιῶν. Τί μένει ὕστερον διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἐμπαθῆ πάλην μετὰ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας; Οὐδὲν ἄλλο, εἰμὴ ὁ τυφλὸς κομματισμὸς, ὁ ἀσυνέτως ἐκμεταλλευόμενος ὅλα τὰ ζητήματα.

§83ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Ἀριστοκρατίαν δὲν θέλομεν.

§84ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἰς ὅλας τὰς ἐποχὰς καὶ εἰς ὅλα τὰ ἔθνη ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ πεῖρα ἦσαν καὶ θὰ ᾖναι ἀριστοκρατικαί. Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν ἔχω ἀνάγκην ν’ ἀπαντήσω διὰ μακρῶν εἰς τὸ περίεργον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἤντλησαν ἐκ τῆς ταὐτότητος τῶν λέξεων. Ὁ Κ. Ἀντωνόπουλος μετὰ στόμφου σᾶς εἶπεν· «εἶναι ἐντροπὴ νὰ ἐπαναφέρετε ὅ,τι πρὸ 20 ἐτῶν κατηργήθη.» Καὶ τί κατήργησε, Κύριοι, ἡ Συνέλευσις τοῦ 1841; Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ὁποῖον μᾶς προβάλλεται σήμερον; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ἐκεῖνο δὲν ἦτο σῶμα συμβουλευτικὸν, ἀλλ’ ἀρχὴ καὶ διοικητικὴ, καὶ δικαστικὴ καὶ νομοθετικὴ, δηλ. ὁμοίαζε πολὺ μὲ τὰ Parlements τὰ πρὸ τοῦ 1789 τῆς Γαλλίας. Ποῖαν σχέσιν ἔχουν τὰ δύο ταῦτα συμβούλια; Οὐδεμίαν· μόνον τὸ αὐτὸ ὄνομα τὰ συνδέει. Συμβούλιον ἐπικρατείας ὠνομάζετο καὶ τὸ πρὸ τοῦ 1844 παντοδύναμον ἐκεῖνο σῶμα, Συμβούλιον ἐπικρατείας ὀνομάζεται καὶ τὸ σῶμα, τὸ ὁποῖον νῦν θὰ παρεδρεύῃ παρὰ τῇ Βουλῇ συμβουλεῦον ἁπλῶς αὐτὴν εἰς τὰς νομοθετικὰς ἐργασίας. Ἀλλ’ ἐπιτρέπεται, Κύριοι, εἰς σπουδαίους ἄνδρας, ὁποῖος εἶναι ὁμολογουμένως ὁ φίλος μου Κ. Ἀντωνόπουλος, νὰ στηρίζωνται ἐπὶ τοιαύτης οἰκτρᾶς συγχύσεως τῶν ὀνομάτων καὶ νὰ ζητοῦν νὰ τρομάξουν τοὺς ἁπλουστέρους μὲ τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ Συνέλευσις ὀπισθοδρομεῖ ἀποκατασταίνουσα, ὅ,τι ἡ τοῦ 1843 κατέστρεψε; Ποῦ μένει οὕτως ἡ καλὴ πίστις εἰς τὴν συζήτησιν; Ἔρχομαι τώρα, Κύριοι, εἰς τὸ πολύκροτον ἐπιχείρημα τοῦ ἀπαραδέκτου. Ἤκουσα τινὰς τῶν ἐντίμων συναδέλφων μου νὰ λέγουν, ὅτι, καί τοι κατ’ οὐσίαν ἀποδεχόμενοι τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας ὡς συμβουλευτικὸν σῶμα, μέλλουσιν ὅμως νὰ «καταψηφίσωσι διὰ τὸν ἐπιβλητικὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον εἰσάγεται. «Ὁ τρόπος οὗτος, λέγουν, προσβάλλει τὴν ἐθνικὴν τιμὴν καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Συνελεύσεως, καὶ πρέπει ν’ ἀποκρουσθῇ.» Εὐγενὲς τὸ αἴσθημα, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου στηρίζεται εἰς τὴν πλάνην καὶ τὴν προφανῆ σύγχυσιν τῶν πραγμάτων. Ἂς ἤμεθα εἰλικρινεῖς· ὁ Βασιλεὺς ἔχει δικαίωμα νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν σύνταξιν τῆς πολιτείας ναὶ ἢ ὄχι; Βεβαίως ναί, διότι, ὡς καὶ ἄλλοτε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶναι ἐν τῇ συνταγματικῇ πολιτείᾳ πρόσωπον ἀργὸν, κεκλημένον μόνον νὰ σιτεύεται ὡς ἐν πρυτανείῳ, ἀφίνον δὲ τὰ πάντα εἰς τὴν διάκρισιν τῆς τύχης, καὶ κατέχον τὴν ὑπερτάτην θέσιν μόνον διὰ νὰ μὴ τὴν καταλαμβάνῃ ἑκάστοτε διὰ κλονισμῶν ἡ φιλοδοξία· ἀλλ’ ἔχει ἐνεργητικὴν θέσιν ἐν τῇ πολιτείᾳ, διότι ἀρχὴ νεκρὰ εἶναι γελοία ἀντίφασις. Ὁ Βασιλεὺς ἐν τῇ συνταγματικῇ πολιτείᾳ εἶναι ἀνώτατος ἐπόπτης καὶ ἐπιτηρητὴς τῶν καθεστηκυιῶν ἀρχῶν κεκλημένος νὰ τηρῇ μεταξὺ αὐτῶν τὴν ἀναγκαίαν ἁρμονίαν. Ἐντεῦθεν λογικῶς ἔχει τὸ δικαίωμα, ὅταν αἱ ἀρχαὶ αὗται τίθενται καὶ ὁρίζωνται ἐν τῷ συντάγματι, νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶχε τοιοῦτον δικαίωμα, ἐὰν αἱ πολιτικαὶ ἐξουσίαι ὡρίζοντο καὶ ἐκανονίζοντο, χωρὶς διόλου νὰ ἀκουσθῇ, πῶς ἤθελε δυνηθῆ νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν σπουδαίαν ταύτην ἀποστολήν του; πῶς ἤθελε θέσει εἰς ἁρμονικὴν κίνησιν τοὺς διαφόρους τροχοὺς τῆς κυβερνητικῆς μηχανῆς, τῆς ὁποίας εἶναι ξένος; Ἀρνούμενοι εἰς τὸν Βασιλέα δικαίωμα, τὸ ὁποῖον εἶναι φυσικὴ συνέπεια τῆς θέσεως του ἐν τῷ Συντάγματι, ζητεῖτε νὰ τῷ ἐπιβάλλετε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τὴν θέλησίν σας, καὶ μ’ ἄλλας λέξεις τῷ λέγετε «αὐτὸ εἶναι τὸ Σύνταγμα, μὲ αὐτὸ ὀφείλεις νὰ διοικήσῃς, ἀδιάφορον ἂν τὸ θεωρῇς σὺ ἀκατάλληλον, ἀδιάφορον ἂν συντριβῇς ὑπ’ αὐτὸ, ἂν ἀντὶ ὠφελείας φέρῃ εἰς τὸ ἔθνος βλάβην καὶ καταστροφήν, Sic Volo, sic jubeo, οὕτω θέλω, οὕτω διακηρύττω.» Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ μοῦ εἴπητε, ἂν αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς θέσις τοῦ Συνταγματικοῦ Ἡγεμόνος, καὶ ἂν δύναται ποτὲ νὰ εὐδοκιμήσῃ καὶ στερεωθῇ Σύνταγμα οὕτω διὰ τῆς βίας ἐπιβαλλόμενον. Καὶ ὁ ὀρθὸς λόγος καὶ ἡ ἱστορία μαρτυρεῖ τὸ ἐναντίον. Ἀνάγκη λοιπὸν ὁ Ἡγεμὼν νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ τὰς παρατηρήσεις καὶ τὰς κρίσεις αὐτοῦ ἐφ’ ὅλων τῶν ζητημάτων, τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν σύνταξιν τῆς πολιτείας. Βεβαίως, Κύριοι, τίποτε δὲν δεσμεύει τὴν θέλησιν τῆς Συνελεύσεως· αὕτη μένει ἐλευθέρα πάντοτε νὰ δεχθῇ ἢ ὄχι τὰς παρατηρήσεις τοῦ Βασιλέως· ἀλλὰ μία Συνέλευσις μεριμνῶσα περὶ τοῦ μέλοντος τῆς πατρίδος, δὲν λέγει ποτὲ «γαῖα μιχθήτω πυρί· τίποτε δὲν ἀκούω, τίποτε δὲν δέχομαι· μόνη ἡ θέλησίς μου πρέπει νὰ κρατήσῃ.» Πῶς λοιπόν, σᾶς ἐρωτῶ, διὰ τῆς ἐξασκήσεως ἑνὸς ἀναμφισβητήτου δικαιώματος προσβάλλεται ἡ ἐθνικὴ τιμὴ καὶ ἀνεξαρτησία τῆς Συνελεύσεως; Τί ἀντιτάσσουν εἰς ταῦτα; Ἀκούσατε, Κύριοι. «Πολὺ καλά, λέγουν, δεχόμεθα, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δικαιοῦται νὰ φέρῃ παρατηρήσεις· δὲν προχωροῦμεν εἰς τὸ ἀπώτατον σημεῖον τῆς θεωρίας ἡμῶν, εἰς τὴν ἐσχάτην αὐτῆς συνέπειαν, ἀναγνωρίζομεν τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ ἰδοὺ πῶς πρέπει νὰ τὸ ἐξασκήσῃ. Ν’ ἀφήσῃ τὴν Συνέλευσιν νὰ τελειώσῃ τὸ Σύνταγμα, νὰ ὑποβληθῇ τοῦτο εἰς τὸν Βασιλέα διὰ νὰ φέρῃ τὰς παρατηρήσεις του, καὶ ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων τούτων νὰ ἀποφανθῇ ὁριστικῶς ἡ Συνέλευσις.» Ὁμολογῶ, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ συνήθης τρόπος τῆς ἐξασκήσεως τοῦ Βασιλικοῦ τούτου δικαιώματος, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ ὁ μόνος. Ἐὰν ἀντὶ τούτου ὁ Βασιλεὺς, προλαμβάνων τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, ὑποβάλῃ εἰς αὐτὴν ἐφ’ οἱουδήποτε ἀντικειμένου τὴν γνώμην της, δὲν ἐξασκεῖ πάντοτε τὸ αὐτὸ δικαίωμα; Πῶς λοιπὸν τότε ἐπεμβαίνει εἰς τὰς συνειδήσεις τῶν πληρεξουσίων καὶ προσβάλλει τὴν ἐθνικὴν τιμὴν καὶ ἀξιοπρέπειαν; Ἀφοῦ συνομολογεῖτε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ παρατηρήσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων ὀφείλετε νὰ ἀποφανθῆτε, πῶς δύνασθε λογικῶς ν’ ἀρνηθῆτε εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα τοῦτο, διαρκούσης τῆς συζητήσεως τοῦ πολιτεύματος; Μεταξὺ τῶν δύο τούτων περιπτώσεων δὲν βλέπω καμμίαν διαφοράν. Ἀλλ’ ἀπατῶμαι· ὑπάρχει μία διαφορὰ, διαφορὰ ὅμως ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ὄχι καθ’ ἡμῶν. Ἐν τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει ὁ Βασιλεὺς φαίνεται μάλιστα κηδόμενος τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Συνελεύσεως, διότι δὲν περιμένει τὴν ἀπόφασίν της καὶ ἔπειτα νὰ ζητήσῃ νὰ μεταβάλῃ αὐτὴν ἀντιτάσσων τὴν θέλησίν του, ἀλλὰ προλαμβάνει συνετῶς τὴν τοιαύτην σύγκρουσιν. Καὶ ὅμως ἡ εὐτυχὴς αὕτη πρόνοια κηρύσεται ὡς προσβολὴ κατὰ τῆς ἐθν. τιμῆς καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Συνελεύσεως! Διεξήλθομεν, Κύριοι, πάντα τὰ κατὰ τοῦ Συμβουλίου προτεινόμενα ἐπιχειρήματα. Ἐκ τῆς συζητήσεως, βλέπετε, ἐξηλέγχθησαν ταῦτα κενὰ καὶ ἕωλα, καὶ κατεδείχθη πληρέστατα ἡ χρησιμότης καὶ ἡ ἀνάγκη ἑνὸς σώματος συμβουλευτικοῦ ἐξ ἐπιφανῶν ἀνδρῶν, ἵνα ἐμποδίζῃ διὰ τῶν φώτων καὶ τῆς πείρας τὰς ἐκτροπὰς τῆς μιᾶς Βουλῆς. Τοιοῦτος θεσμὸς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἄλλους ἐχθροὺς, εἰμὴ μόνον ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀντιπολιτεύονται τυφλῶς πᾶν νομοσχέδιον ὑποβαλλόμενον ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον φανατικῶς καταπολεμοῦσι (ἐπιδοκιμασία ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Βαλτινός.

§86ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπὶ ζητήματος τοσοῦτον σπουδαίου ὡς τὸ σημερινὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἦλθεν ὅπως συζητηθῇ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, συγχωρήσατε τὸν ἐγωϊσμόν μου, ἐπιθυμῶ ὅλοι νὰ λάβητε μέρος, ὅπως λαμβάνω ἐγὼ, ἀνεξαρτήτως παντὸς πολιτικοῦ σκοποῦ, πάσης φιλίας, ἀνεξαρτήτως καὶ τῶν ἀντιπαθειῶν, εἰς τὰς ὁποίας μᾶς ἔῤῥιψεν ἡ ἀνώμαλος κατάστασις ἐντὸς τῆς ὁποίας ἐζήσαμεν μέχρι σήμερον. Συγχωρήσατε νὰ σᾶς ὁμιλήσω, συγχωρήσατε τὸν ἐγωϊσμόν μου, διότι ἐπὶ τῆς παρελθούσης Βασιλείας ἤμην εἷς, ὁ ὁποῖος, πιστεύω τὸ γνωρίζετε, εἶχον τὰ περισσότερα μέσα νὰ εἶμαι εἷς τῶν πλέον βασιλικῶν, τῶν πλέον εὐνοουμένων, εἶχον ἀδελφὴν ὑπασπίστριαν τῆς Βασιλίσσης, εἶχον σχέσεις συγγενείας μὲ οἰκογένειαν τὴν μᾶλλον εὐνοουμένην παρὰ τῆς Βασιλίσσης ἐκείνης, ἀπέφυγον ὅμως πάντοτε τὴν Βασιλείαν, διότι κατὰ πεποίθησιν, Κύριοι, ἐπρέσβευον, ὅτι ἡ Βασιλεία ἐκείνη ὠθοῦσε τὸ ἔθνος ὅπου δὲν ἔπρεπε. Κύριοι Πληρεξούσιοι, σήμερον προσκαλεῖσθε νὰ συζητήσητε καὶ νὰ ψηφοφορήσητε περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας· νομίζω, Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι διέφυγεν εἰς πάντας ἕν τι, ὅτι δηλαδὴ δὲν ἔπρεπε νὰ φθάσητε αὐτοῦ, ἔπρεπε πρῶτον νὰ συζητήσητε ἂν δύνανται νὰ σᾶς ἐπιβάλλουν ἢ ἂν δὲν δύνανται· (εὖγε! εὖγε!). Κύριοι πληρεξούσιοι! ἠρχίσαμεν νὰ συζητήσωμεν ἔχοντες τὴν γνώμην μας ἐλευθέραν; Ὄχι. Οὔτε τὴν γνώμην ἐλευθέραν ἔχετε, οὔτε τὸν καιρὸν ἁρμόδιον ἔχετε, δὲν σᾶς φθάνει ὁ καιρός, ἐντὸς δέκα ἡμερῶν πρέπει νὰ ᾖναι τελειωμένον τὸ Σύνταγμα. Τί συζητεῖτε, τί φωνάζομεν ἐδῶ; θέλομεν, λέγουν, συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ἄνευ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας δὲν ὑπάρχει ἡ δυναστεία τοῦ Γεωργίου, αὐτὸ μᾶς λέγει ὁ φίλος μου ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Κύριοι! ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶναι γεγραμμένον ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ χάρτου, κάτωθεν τοῦ ὁποίου τίθεται ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Βασιλέως, ἤτοι τῶν διαταγμάτων, φαίνεται ἄρα, ὅτι δὲν ἰσχύει πλέον. Ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ χάρτου εἶναι γεγραμμένον «Γεώργιος Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων». Ἔχει δὲ ὡς Σύμβολον τὸ «Ἰσχύς μου ἡ ἀγάπη τοῦ Λαοῦ.» Καὶ πρόκειται ἤδη νὰ τεθῇ τὸ ἑπόμενον Σύμβολον. «Ἡ ἰσχύς μου τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας!!! (χειροκροτήματα).

§87ΛΟΝΤΟΣ (ὑπουργός). Δὲν εἶναι ἀληθὲς καὶ διαμαρτύρομαι, ἡμεῖς εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ.

§88ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν εἶναι ἀληθές.

§89ΛΟΝΤΟΣ. Ἐκφράζω αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· (ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου ὄχι, ὄχι).

§90ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἀλλά, Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἰσέλθω ἐντὸς τοῦ ζητήματος, διότι οἱ ἄλλοι τὸ ἀποφεύγουν, ὁ δὲ Κ. Μίλησης εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ὥρα. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν μᾶς ἔθεσεν ὅρον ῥητόν, θέλει συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας· τίς πταίει; ἡ Συνέλευσις· διατί, Κύριοι, κατηργήσατε τὴν Γερουσίαν; Ἀτυχῶς ἔτυχον νὰ μὴν εἶμαι ἐδῶ νὰ σᾶς εἴπω, διατί τὴν καταργεῖτε; Τὴν κατηργήσατε, διότι διόλου δὲν ἐσκέφθητε ἐπὶ τοῦ πράγματος, ἀλλὰ διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐφοβήθη μήπως τοὺς γερουσιαστὰς τοὺς διορίσῃ τὸ ὑπουργεῖον (εὖγε, εὖγε). Ἐκ δὲ τῆς συμπολιτεύσεως οἱ Ἑπτανήσιοι ἐφοβήθησαν τὴν ἀριστοκρατίαν τῆς Ἑπτανήσου.

§91ΠΟΛΛΟΙ ΕΠΤΑΝΗΣΙΟΙ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§92ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἀπὸ τῶν λοιπῶν ἐπαρχιῶν τῆς Ἑλλάδος πολλοὶ συλλογιζόμενοι αἴφνης, ὅτι δὲν ἔχουν προσόντα νὰ γίνουν γερουσιασταί, ἐδειλίασαν. (γέλως) Αὐτὸ καὶ μόνον ἦτο, καὶ τίποτε ἄλλο· θέσατε τὴν χεῖρά σας ἐπὶ τῆς καρδίας καὶ θὰ συνομολογήσατε· ἡ πάλη ὅμως τῶν συμφερόντων ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ἐχειροκροτήθη ἀπὸ ὅλον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος. Καὶ λοιπόν, Κύριοι, μετὰ τὸν ἐνταφιασμὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἅπασα ἡ Ἑλλὰς ἐχειροκρότησε, θέλετε νὰ κάμετε τὴν Ἑλλάδα νὰ πενθηφορήσῃ; Θέλετε νὰ σᾶς εἴπουν ὅλοι, ὡς τὸ λέγω ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ δὲν προσβάλλω κανὲν πρόσωπον, ὅτι σήμερον ἀγοραζόμεθα, ὅτι εἴμεθα δειλοὶ καὶ ὅτι δὲν κάμνομεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐκάμαμεν προχθὲς καταργοῦντες τὴν Γερουσίαν;

§93ΔΑΓΡΕΣ (διακόπτων). Πρέπει νὰ ἔχητε μεγάλο θάῤῥος καὶ τόλμην ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ λέγητε, ὅτι ἀγοράζεται ὅλη ἡ Συνέλευσις (θόρυβος ἐξ ἀριστερῶν). (Ἀποτείνεται πρὸς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα). Ἰδοὺ αἱ φωναί σας ποῦ ἔφερον τὸ ἔθνος· πιστεύω, ἂν ἔχητε αἴσθημα πατριωτισμοῦ...... (θόρυβος).

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὴν τάξιν, Κύριε Δαγρέ.

§95ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριε Δαγρὲ, εἶσθε ἀστυνόμος, νομίζω,......

§96ΔΑΓΡΕΣ. Μάλιστα.... Σεῖς ἐζητήσατε νὰ γίνητε ὑπασπιστὴς, πιστεύω δὲν τὸ ἀρνεῖσθε.

§97ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τὸ ἐζήτησα καὶ τὸ ἀξίζω.

§98ΔΑΓΡΕΣ. Ἐγὼ θὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου ἐναντίον πάσης ἀταξίας, ἡ ὁποία θέλει γίνει (θόρυβος παρατεταμένος),

§99ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριε Δαγρὲ,.... (θόρυβος). Ἡ μόνη ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν δίδω εἰς τὸν Κ. Δαγρὲ δι’ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἶπεν, καὶ ἂν εἶχε τὴν γενναιότητα δὲν ἤθελε τὸ εἰπεῖ, εἶναι ὅτι ἐπὶ τοῦ ὑπουργοῦ Βάλβη μὲ ἐζήτησεν ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ὡς ὑπασπιστὴν Αὐτοῦ· δεύτερον δὲ σᾶς λέγω, ὅτι ἴσως δὲν ἀξίζω τὴν θέσιν ταύτην, διότι πλησίον τοῦ Βασιλέως ὀλίγοι λέγουν τὴν ἀλήθειαν, καὶ ὁ Βαλτινὸς ἤθελε τὴν εἰπεῖ· καὶ ἰδοὺ διατὶ δὲν εἶμαι πλησίον τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος ὡς ὑπασπιστής. Ἀλλὰ, Κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν δὲν ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς εἶπον πρὸ ὀλίγου, τίς ἦτον ἡ ἀνάγκη νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὡς ὅρος; Φέρετε νομοθέτημα. Ἐξήντλησεν ὅλα τὰ ἐπιχειρήματά μου ὁ Κ. Ἀντωνόπουλος, καὶ δὲν ἔχω πολλὰ νὰ προσθέσω, ἀλλὰ διατί οὗτος ὁ ὅρος τοῦ Συντάγματος; Φέρετε ψήφισμα, ἵνα ἴδω τὴν ἀξίαν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, καὶ νὰ τοῦ δώσω μίαν κλοτσιὰ, ἂν δὲν ἀξίζῃ, ἀλλὰ σήμερον τὸ συνδέετε μὲ τὸ Σύνταγμα, καὶ νὰ σᾶς εἴπω τί φοβοῦμαι; διότι μετ’ ὀλίγον δὲν θὰ εἴμεθα τίποτε. Τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ὅπως σήμερον ζητεῖται νὰ ψηφισθῇ, θέλω σᾶς πείσει ὅτι εἶναι ἴσον μὲ τὸ μηδὲν, καὶ ἐπειδὴ ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ θέλει εἶσθαι γεγραμμένη ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, θέλει γίνει φροντίς, ὅπως τοῦ δοθῇ ζωή. Ἀφοῦ τοῦ ἐδόθη ὕπαρξις, δὲν θὰ παρέλθουν πολλὰ ἔτη (τὰ πρακτικὰ θὰ ὑπάρχουν, καὶ ὁ χρόνος ἂς ψεύσῃ τὰς ἰδέας μου) καὶ θὰ ζητηθῇ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, δὲν ἠξεύρω πως, καὶ θέλει προταθῇ, ὥστε τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας νὰ παρουσιάζῃ τοὺς νόμους, ἡ δὲ Βουλὴ νὰ παραδέχηται ἢ ν’ ἀποῤῥίπτῃ αὐτοὺς καὶ οὐδὲν πλέον. Ἦλθον, Κύριοι, τινὲς νὰ μᾶς πτοήσωσιν μὲ τὴν δημοκρατίαν τῆς Γαλλίας, ὅτι καὶ ἐκείνη εἶχε Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας διὰ νὰ χαλιναγωγῇ τὴν μόνην Βουλήν. Τότε ὅμως εἶχον δημοκρατίαν οἱ Γάλλοι καὶ δὲν εἶχον Βασιλείαν. Ὁ πρόεδρος τῆς δημοκρατίας, Κύριοι, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα τοῦ veto, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τοῦ λαοῦ κατὰ πρόσωπον va-t-en. Αὐτὰ τὰ δύω δικαιώματα veto καὶ va-t-en, τὰ εἶχεν ὁ Πρόεδρος τῆς δημοκρατίας; ὄχι. Ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν, ὡς καὶ πᾶς Συνταγματικὸς Βασιλεὺς, τὰ ἔχει καὶ δὲν φοβεῖται τίποτε. Ἐπιμένω εἰς τὴν ἰδέαν μου, Κύριοι· ἂν δὲν ἐκάμνετε τὸ πολιτικὸν λάθος νὰ καταργήσητε τὴν Γερουσίαν, ὄχι μόνον ἐπιμένω, ἀλλὰ στοιχηματίζω, ὅτι δὲν ἤθελεν ἔλθει ἄνωθεν ἡ πρότασις περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἦτο λοιπὸν ἀνάγκη νὰ ἔλθῃ ἡ πρότασις αὕτη δι’ ἄλλους λόγους, καὶ ἐπειδὴ ὡς νομοθέτημα δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ὕπαρξιν, καὶ ἡ Συνέλευσις αἴφνης δὲν ἤθελε τὸ καθιερώσει, τίθεται ἤδη εἰς τὸ Σύνταγμα ὑποχρεωτικῶς. Ἐγὼ, Κύριοι, ἐπιμένω νὰ φρονῶ, ὅτι πρόκειται περὶ οἰκονομίας προσώπων, τίποτε περισσότερον, καθὼς καὶ τίποτε ὀλιγώτερον. Συντάξετε σήμερον ἓν ψήφισμα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δίδῃ συντάξεις ἀπολύτως εἰς ὅσους θέλει μέχρι τῶν 1000 δραχμῶν, καὶ ἐστὲ βέβαιοι θὰ ἀποσυρθῇ ἡ πρότασις περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας.

§100ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Δὲν ἐννοεῖτε τὴν ἐπιστήμην, Κ. Βαλτινέ.

§101ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Πολλὰ ἄλλα ἠδύνατο τις νὰ εἴπῃ ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἔποψιν κατὰ τῆς προτάσεως, ἡ ὁποία ἔρχεται, καὶ ἡ ὁποία, ὡς προεῖπον, μᾶς δεσμεύει τὰς χεῖρας, διότι δὲν μᾶς ἀφίνει νὰ κάμωμεν τίποτε ἄλλο, εἰμὴ νὰ διεγερθῶμεν, ὅπως μὴ μᾶς κατηγορήσῃ τὸ ἔθνος, ἀλλὰ καὶ νὰ ὑποκύψωμεν αἴφνης. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν τίποτε ἄλλο νὰ κάμωμεν, εἰμὴ ἐν τῇ ὑπερηφανείᾳ ἡμῶν νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Α. Μ., ὅτι κατὰ τὰς πεποιθήσεις ἡμῶν δὲν πρέπει νὰ ὑπάρξῃ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, ἡ Συνέλευσις ἀφ’ ἑτέρου δὲν θέλει νὰ γείνῃ πρόσκομμα, κάμετε, Μεγαλειότατε, ὅ,τι θέλετε. Ἀλλὰ τοιαύτην γενναιότητα δὲν θὰ τὴν ἔχωμεν.

§102ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Τὴν ἔχομεν.

§103ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα, ὡσὰν νὰ ἤρχετο ὡς ψήφισμα ἁπλοῦν, διότι τότε μόνον δύναταί τις νὰ τὸ ἐξετάσῃ ὑπὸ τὴν ἀληθῆ αὐτοῦ ἔποψιν. Κατὰ τὰ ἄρθρα, Κύριοι, τὰ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τὸ Συμβούλιον τοῦτο πρόκειται νὰ προετοιμάζῃ τὰ νομοσχέδια· τούτου ὅμως γενομένου, δεσμεύει ἀφ’ ἑνὸς τὰς χεῖρας τῆς ἐξουσίας, καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὴν θέλησιν τῆς Βουλῆς, ἢ παραλύει καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς. Ἔρχεται, κατὰ τὸ κείμενον, ἓν νομοσχέδιον ἀπὸ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἡ Βουλὴ, ἂν δὲν θελήσῃ νὰ τὸ παραδεχθῇ, ὅπως ἔχει, θέλει τὸ ἐπιστρέψει μὲ τὰς παρατηρήσεις της· αἱ παρατηρήσεις αὗται, — παρακαλῶ τὸν ἐπιστήμονα Κ. Σαρίπολον νὰ μοὶ τὸ εἴπῃ —, δὲν δύνανται νὰ ἐμποδισθῶσιν ἀπὸ τοῦ νὰ γίνωσιν, ἐν τούτοις αἱ παρατηρήσεις αὗται θέλουν προκύπτει ἀπὸ τοὺς ἀμαθεῖς ἐκείνους, τοὺς βουλευτὰς λεγομένους, ἐπὶ τῇ ἀμαθείᾳ τῶν ὁποίων στηριζόμενοί τινες θέλουσι νὰ σώσωσι τὴν πατρίδα διὰ τῆς συστάσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας.

§104ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Θὰ καταδείξῃ τὸ λάθος.

§105ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Παρατηρήσεις δύναται ἢ δὲν δύναται νὰ κάμῃ ἡ ἀμάθεια τῆς Βουλῆς; Ἀλλὰ, τούτου γενομένου, θὰ καταστραφῇ οὕτως ὅλον τὸ οἰκοδόμημα τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὅπερ, ἂν δὲν τὰ βγάζῃ πέρα μὲ μίαν δημοτικὴν βουλὴν, θὰ μηδενίζεται, διότι θὰ ἐκπνέῃ ἡ διορία εἰς μάτην, ἡ δὲ Βουλὴ ἐν τῇ κυριαρχίᾳ της θέλει ἐργάζεται, ὡς ἐὰν δὲν ὑπῆρχε Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, καὶ τοῦτο θὰ γίνεται πάντοτε ὁψέποτε ἡ ἀντιπροσωπεία θὰ ᾖναι ἐθνικὴ, ἥτις οὐδόλως θὰ δέχεται τὰς πράξεις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἔπειτα, Κύριοι, ἔχει τι πρακτικὸν, καθόσον ἀφορᾷ τὸ νομοθετικὸν μέρος; Ὁ Κ. Ἀντωνόπουλος σᾶς εἶπε πολλὰ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Θέλω πρακτικῶς νὰ μοῦ εἴπετε, νὰ φωτίσητε τὸν κόσμον, τί τὰ ἀποφεύγετε αὐτά; Ἐπιβάλλεται ἡ θέλησις τοῦ Συμβούλου τῆς Ἐπικρατείας εἰς τὴν Βουλὴν; Ὄχι. Λοιπὸν μισθοδοσία καὶ τίποτε ἄλλο· διατήρησις προσώπων καὶ τίποτε ἄλλο. Πρόκειται, Κύριοι, περὶ ἱκανοποιήσεως προσώπων. Σᾶς παρακαλῶ, τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει τὴν πρότασιν, δύναται νὰ μοὶ ἐγγυηθῇ τίνες θὰ ἦναι αὐτοὶ οἱ Σύμβουλοι τῆς Ἐπικρατείας; Θὰ ἦναι ὁ Κ. Χρηστίδης; ὁ Κ. Βούλγαρης; Ὄχι. Θὰ ἦναι τόσα ἄλλα ἐπίσημα πρόσωπα; Ἀμφιβάλλω. Θὰ ἦναι πρόσωπα, τὰ ὁποῖα διὰ νὰ τὰ οἰκονομήσῃ κἀνεὶς πρέπει νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι ὀφείλει εὐγνωμοσύνην ἐθνικὴν μὲ ὅλα τὰ πολιτικὰ λάθη, εἰς τὰ ὁποῖα ὡς ἄνθρωποι ὑπέπεσαν ἴσως ποτέ; Ὄχι. Ποῖοι θὰ ἦναι; Θὰ ἦναι αἴφνης ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τῆς ὑπάρξεως τῆς Ἑλλάδος δὲν κατόρθωσαν νὰ κλιματισθῶσι, δὲν εὑρίσκουν ψωμὶ πολιτικὸ εἰς τὸν τόπον. Καὶ πάλιν σᾶς λέγω ὅτι, ἐὰν εἰς τὸ περὶ Βουλῆς, εἰς τὸ περὶ προσόντων, δὲν ἐθέτατε τὸν ὅρον, ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ γίνῃ βουλευτὴς, ἐὰν δὲ ἦναι ἐγγεγραμμένος πρὸ δύω ἐτῶν εἰς μίαν ἐπαρχίαν, πολὺ πιστεύω ὅτι ἡ πρότασις περὶ Συμβουλίου δὲν ἤθελε μᾶς ἔλθει, διότι διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς πολὺ πιθανὸν πρόκειται νὰ ἱκανοποιηθῶσι πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ γίνουν βουλευταί. Ταῦτα, Κύριοι! εἶχον νὰ εἴπω ὡς πρὸς τὸ πολιτικὸν μέρος. Ἐπιμένω εἰς τὴν ἰδέαν μου, ὅτι δὲν εἶναι φρόνιμον ἐντὸς τοῦ Συντάγματος νὰ καθιερωθῇ ἡ ὕπαρξις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἐὰν οἱ φίλοι μου ὑπουργικοὶ, διότι ἐπιμένω νὰ ἦμαι ὑπουργικὸς, δὲν περνῶ ἀπ’ ἐκεῖ (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα), ἐὰν λοιπὸν οἱ φίλοι μου οἱ ὑπουργικοὶ δοξάζωσιν, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ σύστασις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὅλοι ἂς τὸ ὑποστηρίξωμεν ὡς νομοθέτημα, αὐθημερὸν ἂς τὸ ψηφίσῃ ἡ Συνέλευσις καὶ ἂς τρέξωμεν εἰς τὸν Βασιλέα νὰ τὸ ἐπικυρώσῃ· ἡ δὲ Συνέλευσις φρονῶ, ὅτι οὐδόλως καταβιβάζει τὴν βασιλικὴν ἀξιοπρέπειαν, ἐὰν παρατηρήσῃ εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, τὸν ὁποῖον σέβεται ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, ὡς καὶ ἡ Συνέλευσις, ἥτις τὸν ἐψήφισε πρώτη, ἐὰν παρατηρήσῃ, ὅτι οὐδὲν κοινὸν ὑπάρχει μεταξὺ Βουλῆς καὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ὡς συντακτικοῦ μέρους· ἂν ὅμως αἱ συμβουλαί, αἵτινες δίδονται εἰς τὴν Α. Μ. τὸν παραπείθωσιν, ὅτι δὲν δύναται νὰ βαδίσῃ ἡ Βουλὴ ἄνευ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἂς γίνῃ τὸ νομοθέτημα, ὅπως εἶπον, ἵνα μὴ φανῶμεν, ὅτι ἀντιλέγομεν εἰς τὸν Βασιλέα· ἀλλὰ ἂς μὴ ἐμβῇ εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι, ἐὰν ἔμβῃ, θὰ καθιερώσωμεν μίαν ἀρχὴν θλιβερὰν, καὶ ἐνῷ προχθὲς μᾶς ἐχειροκρότει τὸ ἔθνος, σήμερον θὰ μᾶς βλασφημήσῃ.

§106ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Δεληγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§108Θ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὅ,τι ὀφείλω νὰ σᾶς παρατηρήσω, Κύριοι, ἀρχόμενος τῶν ὀλίγων παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας προτίθεμαι νὰ σᾶς ἐκθέσω, εἶναι, ὅτι ἀναγνωρίζω, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα πολιτικὴ κατάστασις τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας εἶναι ἡ ὀλιγώτερον κατάλληλος πρὸς συζήτησιν θεσμῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι προωρισμένοι νὰ διέπωσιν ἐπὶ μακρὸν τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος. Πολιτικὴ μεταβολὴ, ἔργον ἐπαναστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐξετέλεσεν ἡ ἐθνικὴ συνείδησις, ἐπῆλθε νὰ ἀνατρέψῃ δυναστείαν πρὸ χρόνων πολλῶν ἐγκαθιδρυμένην. Ἡ πολιτικὴ αὕτη μεταβολὴ παρέστησε διαφόρους φάσεις, κατὰ τὸ διάστημα τῶν ὁποίων ἐξηγήθησαν διάφορα φρονήματα, παρεστάθησαν ἀντιθέσεις ἰδεῶν, προῆλθε διέγερσις τῶν πνευμάτων, ἀπετελέσθη ἐπίτασις τῶν ἐρεθισμῶν, καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν διατελοῦμεν θεαταὶ κρισίμων στιγμῶν διὰ τὸ ἔθνος. Εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ νομοθετήσωσι, δὲν ἔχουσι βεβαίως τὴν ψυχρότητα καὶ τὴν ἀπάθειαν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μεριμνῶσιν οὐχὶ μόνον περὶ αὐτῶν καὶ περὶ τῆς τύχης τῆς πατρίδος κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς των, ἀλλὰ καλοῦνται νὰ νομοθετήσωσι περὶ τῆς τύχης καὶ τῶν τέκνων καὶ τῶν ἀπογόνων των. Ηὐχόμην, Κύριοι, ἐγκαρδίως καὶ ὑποθέτω, ὅτι ἴσως τὴν στιγμὴν ταύτην εἶναι ἡ εὐχὴ ὅλων ὑμῶν, τὸ αἷμά μας νὰ ἦτο ὀλίγον ψυχρότερον· ἂν τοῦτο ἦτο, οὕτως ἴσως ἤθελον προληφθῆ πολλὰ, διὰ τὰ ὁποῖα εὔχομαι εἰς τὸν Θεὸν νὰ μὴ μετανοήσωμεν ψηφίσαντες αὐτά. Καὶ τί ἄλλο φυσικώτερον, Κύριοι, παρὰ εἰς τοσοῦτον ἐξημμένην κατάστασιν νὰ ὑπεκκαίωνται οἱ ἐρεθισμοὶ, νὰ γεννηθῶσιν αἱ δυσπιστίαι, νὰ ἐνισχυθῶσιν ὑπόνοιαι; Αἱ δυσπιστίαι καὶ αἱ παρεξηγήσεις εἶναι φυσικωτάτη συνέπεια τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν διατελοῦμεν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἀπορῶ, ἐὰν ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος ἐκ Βάλτου καὶ φίλος μου προσωπικὸς τοσοῦτον παρεξήγησε τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ὁ συνάδελφός μου πληρεξούσιος ἐκ Μεσσήνης καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐξήγησεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Οἱ λόγοι τοῦ Κ. Κουμουνδούρου ἀπετέλουν ἐξήγησιν εἰλικρινῆ καὶ ἀκριβῆ ἐκπλήρωσιν καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ὡς μέλος τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ ὡς ὑπουργὸς τοῦ Βασιλέως ὤφειλε νὰ ἔχῃ. Περὶ τίνος πρόκειται σήμερον, Κύριοι; Συζητοῦμεν τὸ σύνταγμα. Τὸ Σύνταγμα, συνάλλαγμα, τὸ ὁποῖον συνδέει τὸ ἔθνος μετὰ τοῦ Βασιλέως, πρέπει νὰ ᾖναι ἀπαύγασμα τῆς κοινῆς καὶ ἀμοιβαίας συναινέσεως αὐτῶν. Δὲν θέλω νὰ κάμω λόγον περὶ πεπλανημένων ἰδεῶν τινῶν εἰπόντων, ὅτι τὸ σύνταγμα, ὅπως ποτ’ ἂν ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, εἶναι ὑποχρεωτικὸν διὰ τὸν Βασιλέα· αἱ ἰδέαι αὗται δὲν εἶναι προϊὸν μελέτης· αὐτοὶ οἱ προτείνοντες αὐτάς, ἂν μελετήσωσι τὰ πράγματα, ὑποθέτω ὅτι θέλουσιν ἐννοήσει τὴν πλάνην των. Ἀναγνωρίζων δὲ ὅτι αἱ ἰδέαι των αὗται δὲν εἶναι προϊὸν μελέτης, δὲν διστάζω νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἀφ’ ἑτέρου εἶναι ἰδέαι ἐκπορευόμεναι ἐκ καλῆς πίστεως, οὐδὲ εἰμὶ διατεθειμένος νὰ ἀδικήσω τοὺς ἔχοντας αὐτάς. Ἐὰν τὸ σύνταγμα εἶναι πολικὸν συνάλλαγμα, τὸ ὁποῖον θέλει συνομολογηθῇ τῇ ἐλευθέρᾳ καὶ ἀμοιβαίᾳ συναινέσει τοῦ Ἔθνους μετὰ τοῦ Βασιλέως, ὑμεῖς εἶσθε οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλετε διατυπώσει τὴν συναίνεσιν καὶ ἐκφράσει τὴν θέλησιν τοῦ ἔθνους. Ἀλλ’ ἡ γνώμη ὑμῶν δὲν δύναται νὰ ἐπιβληθῇ, νὰ δεσμεύσῃ τὴν θέλησιν τοῦ ἑτέρου μέρους τοῦ Βασιλέως. Καθ’ ὅλην τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος ἡμεῖς οἱ συνάδελφοί σας, ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως, ἀπέσχομεν νὰ ἐξηγήσωμεν εἰς ὑμᾶς κυβερνητικὰς ἰδέας· ἡ θέλησις καὶ ἡ ἀπόφασις τοῦ Συμβουλίου τῶν Ὑπουργῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ Βασιλέως ἦτο νὰ ἀφήσωμεν τὸ ἐθνικὸν τοῦτο Σῶμα ἀνεπηρέαστον πάσης ἄλλης σκέψεως καὶ ἐλεύθερον νὰ ἐκφράσῃ τὰς ἰδέας του καὶ τὰς ἀποφάσεις. Πολλοὶ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς μειονοψηφίας, προσωπικοὶ ὅμως φίλοι μου καὶ ἄλλοι δὲ μὴ ἀνήκοντες εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, μᾶς ἐπέκριναν, διατὶ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος δὲν ἐξηγήσαμεν εἰς ὑμᾶς κυβερνητικὰς ἰδέας, φρονοῦντες, ὅτι τοῦτο ἤθελε προλάβει ἴσως πράγματα, τὰ ὁποῖα φρονοῦσιν αὐτοὶ, ὅτι δὲν ἦσαν καλά· ἐξήγησα τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἡ κυβέρνησις δὲν διηρμήνευσε κυβερνητικὰς ἰδέας, καὶ ἴσως τινὲς δὲν ἐπείσθησαν. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις καὶ ἐπιψήφισις τοῦ Συντάγματος προέβη μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου, κατὰ τὸ ὁποῖον ὠφείλομεν νὰ σᾶς δηλώσωμεν κυβερνητικὰς σκέψεις· ἡ θέσις ἡμῶν ὡς ὑπουργῶν τοῦ βασιλέως μᾶς παρεῖχε τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐννοήσωμεν τί δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνηται παραδεκτὸν ὑπὸ τοῦ βασιλέως, καὶ τοῦτο ὠφείλομεν νὰ ὑπενδείξωμεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὡς ἐπίσης τί ἐθεωρεῖτο ὡς ἀπολύτως ἀναγκαῖον διὰ νὰ γίνῃ παραδεκτόν· ἑπομένως, Κύριοι, εἴχομεν καθῆκον νὰ σᾶς δηλώσωμεν ταῦτα πάντα. Καὶ ἀληθῶς, Κύριοι, ἦτον ἐνδεχόμενον νὰ προβῆτε εἰς ἀπόφασιν, νὰ περατώσητε τὸ Σύνταγμα, νὰ γίνῃ γνωστὸν εἰς τὸ ἕτερον συναλλασσόμενον τῶν μερῶν, τὸν Βασιλέα, τοῦτο νὰ σᾶς δηλώσῃ τότε ὅσα ἡμεῖς νῦν ὀφείλομεν νὰ σᾶς ἐνδείξωμεν, καὶ νὰ ἔλθητε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀνακαλέσητε τὰς ἀποφάσεις σας. Ἀλλὰ τῶν ἀποφάσεών σας ἡ ἀνάκλησις ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ θεωρηθῇ κατά τι προσβάλλουσα τὴν φιλοτιμίαν σας, ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ φανῇ περιορίζουσα τὴν ἐξουσίαν σας, τὴν ἐθνικὴν θέλησιν, τὴν ὁποίαν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους παριστᾶτε· τότε δὲ ἐνδεχόμενον ἐκ λόγου τοιούτου νὰ ἐπεμένετε εἰς τὴν ἀπόφασίν σας, καὶ ἰδοὺ τότε, ὅτι ἠθέλομεν εἶσθαι μάρτυρες μιᾶς κρίσεως, σεῖς δὲ αὐτοὶ ἠθέλετε μᾶς αἰτιαθῆ λέγοντες· διατὶ σεῖς οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως, ὄντες εἰς θέσιν νὰ γινώσκητε τί ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ γίνῃ δεκτὸν, διατὶ παραβαίνοντες τὸ καθῆκον σας νὰ μὴ μᾶς τὸ δηλώσητε, μᾶς ἀφήκατε δὲ σιωπήσαντες νὰ ἔλθωμεν εἰς κρίσιν καὶ δὲν ἐνθυμήθητε τὰς συνεπείας τοσοῦτον μεγάλης εὐθύνης; (εὖγε εὖγε) Ἡ εἰλικρίνεια λοιπὸν τῆς ἐξηγήσεως τοῦ Κ. Κουμουνδούρου ἔχει τοὺς χαρακτῆρας τῆς ἀπειλῆς, μὲ τοὺς ὁποίους κατὰ παρεξήγησιν ὁ Κ. Βαλτινὸς ἠθέλησε νὰ περιβάλῃ αὐτήν; Καὶ ἄν δὲν σᾶς ἐγίνετο ἡ ἐξήγησις αὕτη, ποῦ ἠθέλετε εὑρεθῆ ἐὰν ἐψηφίζετε τὸ Σύνταγμα, ἀποῤῥίπτοντες τὸν προταθέντα παρ’ ἡμῶν θεσμὸν καὶ ὑπεβάλλετε αὐτὸ εἰς κύρωσιν, ἀπηυθύνετο δὲ τότε ὑμῖν τοῦ θεσμοῦ τούτου ἡ ἀπαίτησις; Κάτι χειροτέρα ἤθελεν εἶσθαι ἡ θέσις ὑμῶν τῆς ἐνεστώσης, διότι ἢ ἠθέλατε ἐπιμείνει, προκαλοῦντες τὴν κρίσιν, ἢ ἠθέλατε ἐνδώσει, νομιζόντων πολλῶν περιορισθεῖσαν οὕτω τὴν ἐλευθέραν θέλησίν σας. Ἀλλὰ νῦν ἐκ τῶν προτέρων σᾶς γίνεται γνωστὴ ἡ θέλησις τοῦ ἑτέρου συναλλασσομένου μέρους διὰ νὰ δύνασθε νὰ ἦσθε εἰς γνῶσιν τῶν σκοπῶν τῆς ἀποφάσεώς σας, ὅταν πρόκηται νὰ φέρητε τὴν ψῆφον σας. Σεῖς εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ ἀποφασίσητε ὅ,τι ἄν θέλητε, ἀλλὰ νὰ τὸ ἀποφασίσητε οὕτως ἐν γνώσει τῶν συνεπειῶν τῆς ψηφοφορίας ταύτης (θόρυβος ἐξ ἀριστερῶν, ποδοκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§109ΡΟΥΚΗΣ. Δὲν εἶναι λόγοι νὰ λέγωνται αὐτοὶ, εἶναι ἀπειλαί. (θόρυβος)

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ θορυβῆτε, σᾶς παρακαλῶ, κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, κατόπιν διαδέχεσθε τὸν ἀγορεύσαντα καὶ τὸν ἀντικρούετε.

§111Θ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁσάκις, Κύριοι, ὡμίλησα ἐνταῦθα δὲν ἐπεζήτησα τὰς χειροκροτήσεις οὐδενὸς, οὐδ’ ἐπτοήθην τὰ ποδοκροτήματα ἄλλων, ἀλλ’ εἶπον πάντοτε τὴν ἀλήθειαν· δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, καθ’ ἣν ἐποδοκροτήθην, ἀλλ’ εὗρον πάντοτε ἀνακούφισιν διὰ τὰ ποδοκροτήματα ἐν τῇ μεταμελείᾳ τῶν ποδοκρατησάντων. Ναὶ, καὶ οἱ κατὰ τὸ παρελθὸν ποδοκροτήσαντες μετεμελήθησαν. Ἡ ἐξήγησις, Κύριοι, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος, σᾶς καθιστᾷ γνωστὸν, ὅτι οὐδεὶς θέλει νὰ περιορίσῃ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ συνεδρίου τούτου· εἶμαι μέλος αὐτοῦ, καὶ ἡ ἰδιότης, τὴν ὁποίαν φέρω ὡς ὑπουργὸς, εἶναι διαβατικὴ, τὴν ὁποίαν αὔριον δὲν θέλω φέρει· εἶμαι μέλος τοῦ ἐθνικοῦ τούτου συνεδρίου· εἶμαι δ’ ἐπίσης ζηλότυπος τῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν αὐτὸ ἐξασκεῖ· ἀλλὰ τὸ καθῆκον ἀπῄτει νὰ κάμωμεν τὴν ἐξήγησιν ταύτην. (Πρὸς τὸν Κ. Σχινᾶν διακόπτοντα) Ὅταν ἔλθῃ ἡ ἡμέρα ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισε νὰ συζητήσῃ ἐπὶ τοῦ διαγγέλματος, τότε θέλω ἀπαντήσει εἰς τὸν Κ. Σχινᾶν.

§112ΣΧΙΝΑΣ. Καὶ θέλετε ἀκούσει πολὺ περισσότερα.

§113Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὰ ὁποῖα ἐλπίζω πως νὰ ἔχωσι τὴν αὐτὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἀκούω νῦν.— Ἀλλ’ ὁ Κ. Βαλτινὸς σᾶς ἐπρότεινεν ἕνα ἄλλον δισταγμόν· διὰ τὶ καὶ ὁ θεσμὸς τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι; δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγκατασταθῇ διὰ νόμου; Μᾶς εἶπε μάλιστα, ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχε δυσκολία πρὸς τοῦτο καὶ δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν νὰ θεσμοθετήσωμεν τὸν θεσμὸν τοῦτον. Βεβαίως ἐκτιμῶ τὴν καλὴν προαίρεσιν τοῦ Κ. Βαλτινοῦ, οὐδὲ ἀπορῶ διὰ τὶ δὲν ἠμπόρεσε νὰ ἐννοήσῃ, διὰ τὶ ὁ θεσμὸς οὗτος πρέπει ἐν τῷ Συντάγματι νὰ τεθῇ. Ὁ θεσμὸς οὗτος ἐγκαθιστᾷ σῶμα συμβουλευτικὸν, τοῦ ὁποίου ἡ γνώμη καθίσταται ἀναγκαία, διατάσσεται, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ν’ ἀκουσθῇ ἐντὸς ὡρισμένου χρόνου, πρὸ τῆς παρελεύσεως τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ ἐξασκηθῇ τὸ δικαίωμα τὸ νομοθετικὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων. Ἐρωτῶ λοιπὸν, ἐὰν ὁ θεσμὸς οὗτος δύναται νὰ νομοθετηθῇ δι’ ἑνὸς ἁπλοῦ νόμου. Ὑποθέτω, ὅτι μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην καὶ ὁ Κ. Βαλτινὸς πείθεται νὰ ἤρθησαν ἴσως αἱ ὑπόνοιαι, αἱ μεγάλαι καὶ πολλαὶ, τὰς ὁποίας ἐδήλωσεν ὅτι συνέλαβεν ἐκ τῆς νομοθετήσεως τοῦ θεσμοῦ τούτου ἐν τῷ Συντάγματι. Μετὰ τὰς παραστάσεις ταύτας, Κύριοι, ὑποθέτω, ὅτι εἶμαι ἀπηλλαγμένος τῆς ἀνάγκης νὰ ἀναδράμω εἰς τὰς παρατηρήσεις δύω ἐντίμων προαγορευσάντων, τῶν Κυρίων Χρηστοπούλου καὶ Ἀντωνοπούλου. Νομίζω, ὅτι εἶμαι ἀπηλλαγμένος ν’ ἀποκρούσω αὐτὰς, διότι ἄλλος πρὸ ἐμοῦ συνάδελφός μου ἀνήρεσεν αὐτὰς ῥιζηδόν· ἐὰν ὅμως ἔπρεπε ν’ ἀνατρέξω κατά τι, ἤθελον σᾶς ἐκθέσει, ὅτι ᾐσθάνθην τὴν αὐτὴν ἐκείνην ἔκπληξιν, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθην, ὅταν πρό τινων χρόνων εἶχον μεταβῆ εἰς τὴν Ῥώμην. Εἶχον ἀναγνώσει τοσαῦτα περὶ δύω ἀντιθέτων θέσεων τοῦ Καπιτωλίου καὶ τῆς Ταρπηΐας πέτρας, ὥστε τῇ ἀληθείᾳ ἐφανταζόμην τὸ μὲν Καπιτώλιον κολοσσιαῖον καὶ παμμέγιστον οἰκοδόμημα, τὴν δὲ Ταρπηΐαν πέτραν ὄρος δυσανάβατον καὶ ἀπότομον. Μετέβην εἰς τὴν Ῥώμην· ἐζήτησα νὰ ἴδω τὸ Καπιτώλιον καὶ εὗρον οἰκοδόμημα σύνηθες πολὺ ὑποδεέστερον πολλῶν ἄλλων οἰκοδομημάτων· ἐζήτησα τὴν Ταρπηΐαν πέτραν, εἰσῆλθον εἰς κῆπον καὶ δὲν εὗρον οὐδὲ πέτραν κἂν ἐν τῷ κήπῳ ἐκείνῳ, ἦτο πεφυτευμένος ἀπὸ διάφορα φυτὰ ὁ κῆπος. Ὅμοιοι εἰσὶ καὶ οἱ ὑποτιθέμενοι φόβοι, τοὺς ὁποίους σᾶς παρέστησαν οἱ εἰρημένοι Κύριοι διὰ τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, λέγουν, θέλει ἀποῤῥοφήσει τὴν Βουλὴν τῶν ἀντιπροσώπων, διότι ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων θέλει ἀκούει τὴν γνώμην του ἐντὸς δέκα ἡμερῶν· ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐλευθέρα ἂν θέλῃ νὰ παραδεχθῇ ἢ νὰ ἀποῤῥίψῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ; Σᾶς εἶπον πάλιν τὸ ἀντίθετον. Τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας εἶναι Πρυτανεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον θέλουν περιέλθει ὅλοι οἱ ἀνίκανοι, τοὺς ὁποίους ἐξουσία φατριαστικὴ καὶ φαύλη θέλει νὰ εὐνοῇ. Καὶ, Κύριοι, σεῖς ὑποθέτετε ἀντιπροσωπείαν ἐθνικὴν, παριστῶσαν ἄγρυπνον φρουρὸν τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, ἐπιτηρητὴν τῶν πράξεων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας· καὶ ἐν τοσούτῳ παραδέχεσθε τὸ ἄτοπον, ὅτι αὐτὴ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἂν τὸ ὑπουργεῖον θελήσῃ νὰ διαφθείρῃ τὴν ἐξουσίαν διὰ τοιούτου συμβουλίου, θέλει σταματήσει μὲ χεῖρας ἐσταυρωμένας καὶ θέλει μένει ψυχρὰ θεωρός! Ἂν τοιαύτην ἀντιπροσωπείαν δυστυχήσωμέν ποτε νὰ ἔχωμεν, ποῦ θὰ κεῖνται αἱ ἐγγυήσεις, δὲν ἠξεύρω τῇ ἀληθείᾳ. Ἄλλη ἐξέτασις τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλομεν, μοὶ φαίνεται πολλὰ στενὴ καὶ μικρά· ἡ ἐξέτασις εἶναι ἐκείνη, ἥτις ἐφαρμόζει τὴν πρότασιν ἐπὶ τῶν προσώπων. Εἶμαι ἕτοιμος, Κύριοι, νὰ πολεμήσω πάντα θεσμὸν διὰ μόνης τῆς παραστάσεως τῶν ἀτόπων, τὰ ὁποῖα θέλουσιν προσγείνει ἐκ τῆς κακῆς ἐφαρμογῆς του· ἂν μάλιστα ὑποθέσω τὴν κακὴν ἐφαρμογὴν ἐπὶ τῶν προσώπων, καὶ τὰς ὑποθέσεις ταύτας σᾶς δηλώσω σήμερον, κατ’ αὐτὴν τὴν ἔξαψιν τῶν πνευμάτων καὶ τῶν παθῶν, ἔχω βεβαίαν τὴν ἐπιτυχίαν μου. Ψηφίσατε· δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι εἰς αὐτὴν θέλουσι κληθῆ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι τῶν τριόδων, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν συνδέονται δι’ οὐδενὸς δεσμοῦ μετὰ τοῦ τόπου τούτου, δὲν ἔχουσι κανένα συμφέρον διὰ τὴν εὐημερίαν τοῦ τόπου τούτου, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἐγκαταλείψωσι τὸν τόπον εὐθὺς ὡς δὲν εὑρίσκουσι ἐν αὐτῷ ὑλικὸν συμφέρον καὶ θέλουσι σᾶς ἀποχαιρετήσει τότε μεταβαίνοντες νὰ ζήσωσιν ἐκεῖ, ὅπου εὑρίσκουσι συμφέρον. Θεσμοθετεῖτε Βουλὴν ἀντιπροσώπων; δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἐνδέχεται νὰ ἐκλεχθῶσι τοιοῦτοι. Ἐγκαθιστᾶτε ὑπουργεῖον; καὶ οἱ ὑπουργοὶ διωρίσθησαν τοιοῦτοι. Νομοθετεῖτε θέσεις νομαρχῶν; καὶ νομάρχαι ἐνδέχεται νὰ διορισθῶσι τοιοῦτοι. Παραδέχεσθε τὴν ἀποστολὴν πρέσβεων; καὶ πρέσβεις ἐνδέχεται νὰ διορισθῶσι τοιοῦτοι. Μὰ τὴν ἀλήθειαν δότε μου τόπον νὰ σταθῶ, διὰ νὰ κατασιγάσωσι καὶ αἱ ὑπόνοιαί μου. Ἦτο χρόνος, Κύριοι, καθ’ ὃν δὲν ἔφερον οὔτε τὴν διαβατικὴν αὐτὴν ἰδιότητα τοῦ ὑπουργοῦ, τὴν ὁποίαν νῦν φέρω, οὔτε τὴν τοῦ πληρεξουσίου, τὴν ὁποίαν ἔχω· κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἐξώδευον μικρὸν καιρὸν εἰς μελέτας, ἀλλὰ καὶ τότε εἶχον πλήρει καὶ ἀκράδαντον πεποίθησιν περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ θεσμοῦ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Νομοσχέδια συνετάσσοντο καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἐγνωμοδότουν ἄνθρωποι ἔντιμοι, ἐπιστήμονες, ἀλλὰ τινὲς τῶν ὁποίων δὲν εἶχον οὐδὲ τὴν ἀπαιτουμένην πεῖραν τῆς ἐκτελέσεως τῶν νόμων, οὐδὲ τὰς γνώσεις, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ ἔχωσιν οἱ ἄνθρωποι, οἱ νομοθετοῦντες περὶ ἑνὸς τόπου. Δὲν ἐννοῶ τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου Κ. Σαρίπολον, συνηργάσθην πολλάκις μετ’ αὐτοῦ. Ἐκαλοῦντο οἱ κύριοι νὰ ἀποφανθῶσιν ἐπί τινος νομοσχεδίου εἰς ἓν ὑπουργεῖον, μετέβαινον ἐκεῖ, οὐδ’ εἶχον προμελετήσει τὸ νομοσχέδιον, οὐδ’ ἐγνώριζον περὶ τίνος πρόκειται, ἐγνωμοδότουν ναὶ ἢ ὄχι ἐκ τοῦ προχείρου, ἀδιαφοροῦντες διὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς γνώμης των. Θέλετε, Κύριοι, οὕτως ἐπιπολαίως νὰ παρασκευάζωνται τὰ νομοσχέδια καὶ εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ταῦτα θέλουσιν συζητεῖσθαι καὶ ψηφίζεσθαι ὑπὸ ἑνὸς μόνου νομοθετικοῦ σώματος, τὸ ὁποῖον σχηματιζόμενον ἐξ ἐκλογῆς, θέλει παριστᾷ πάντοτε τὰς ἰδέας τῆς προόδου, τῆς νεότητος, τῆς ἀνθηρᾶς καὶ γελώσης, ἀπέναντι τῶν ὁποίων οὐδ’ ἡ σοβαρότης τῆς ἡλικίας, οὐδ’ ἡ μακρὰ διάπραξις τῶν δημοσίων ὑποθέσεων, οὐδ’ ἡ ὡριμότης τῆς βασάνου ὑπάρχει ἵνα σᾶς παρέχῃ ἐγγυητήν τινα; Τὴν πεποίθησιν, Κύριοι, τὴν ὁποίαν εἶχον τότε, ὅτε οὐδεμίαν εἶχον τῶν ἰδιοτήτων, τὰς ὁποίας τώρα ἔχω, τὴν αὐτὴν διατηρῶ καὶ νῦν καὶ θέλω ἐξακολουθεῖ ἔχων. Τὴν πεποίθησιν ταύτην ὑποστηρίζω διὰ τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους σᾶς ἐξέθηκα.

§114ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Παντολέων.

§116ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν. (Ὁ Κ. Παντολέων ἀναβαίνει ἐπὶ τοῦ βήματος ν’ ἀγορεύσῃ.

§117ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐρωτήσατε τὴν Συνέλευσιν ἂν ἐφωτίσθη.

§118ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Ἐφωτίσθημεν.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει ἡ Συνέλευσις νὰ κλείσῃ ἡ συζήτησις;

§120ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞ. Ὄχι.

§121Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Νὰ κλείσῃ ἡ συζήτησις, καὶ ἀκολούθως ὅταν τεθῶσι θέματα νὰ συζητήσωμεν τακτικῶς, διότι νομίζω ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἐξηντλήθησαν.

§122ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κάθε ἀπόφασις πρέπει νὰ φανῇ, ὅτι εἶναι ἐσκεμμένη, ἐγὼ ἔχω ἰδίαν πρότασιν.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, Κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ σᾶς ἐρωτήσω. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη.

§124ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔχω νὰ ἀναγγείλω ἁπλῶς μίαν πρότασιν· δὲν ἤλπιζον, ὅτι ἤθελε κλείσει ἡ συζήτησις τόσον γρήγωρα εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐπρόσμενα ὅτι ἡ Συνέλευσις ἤθελεν ἀφήσει νὰ ἀναπτυχθῶσι καὶ νὰ ἐκτεθῶσιν ὅλαι αἱ γνῶμαι· ἂν ἡ συζήτησις δὲν ἤθελε κλείσει, ἤθελον καὶ ἐγὼ καθυποβάλει τὰς ἀσθενεῖς ἰδέας μου ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, οὐχὶ διὰ τίποτε ἄλλο, παρὰ διὰ τὸν τρόπον, ὑπὸ τὸν ὁποῖον τὸ παρέστησαν, διὰ τὰς διατυπώσεις, τὰς ὁποίας ἤθελον νὰ τοῦ δώσωσιν. Ὁπωσδήποτε, Κύριοι, πρόκειται περὶ μιᾶς προτάσεως, περὶ ἑνὸς εἴτε ὅρου, εἴτε παρατηρήσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Α. Μ. εἰς τὸ Σύνταγμα· μᾶς λέγουν, ὅτι, ἂν ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασις περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τὸ Σύνταγμα δὲν θέλει ὑπογραφῆ.

§125ΤΙΝΕΣ. (Ἐξ ἀριστερῶν.) Κανεὶς δὲν τὸ εἶπεν.

§126ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ εἶπον οἱ ὑπουργοὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἂν οἱ ὑπουργοὶ νομίζωμεν, ὅτι δὲν λέγουν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τοὺς ἐπεφόρτισεν ὁ Βασιλεὺς, καὶ δὲν τὸ λέγουν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, διότι, ἂν μοῦ τὸ ἔλεγον εἰς τὸ αὐτὶ, ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ καὶ ὑποψία, ἀλλ’ ὅταν τὸ λέγουν ἀπὸ τοῦ βήματος θὰ τὸ πιστεύσω. Ἐπειδὴ λοιπὸν, Κύριοι, πρόκειται ἀπὸ τὴν ψῆφόν μας νὰ προκύψωσι συνέπειαι, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι καλαὶ, καὶ ἐπειδὴ δὲν γνωρίζω ὁποία θὰ εἶναι ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως καὶ ἂν ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασις περὶ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἔχομεν ἤδη ἀνηγγελμένον ἐπισήμως ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν θέλει ὑπογραφῆ, θέλει δὲ εὑρεθῆ εἰς μίαν σύγκρουσιν ἡ Συνέλευσις μετὰ τοῦ Βασιλέως, εἶναι καλὸν πρὶν ἔλθωμεν εἰς μίαν ψῆφον ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, εἶναι καλὸν, ἀφοῦ ὁ Βασιλεὺς μᾶς λέγει, σᾶς προτείνω ὡς ὅρον αὐτὴν τὴν πρότασιν, ἐναντίον τῆς ὁποίας ὑπάρχει ἔνστασις οὐχὶ μικρὰ, καὶ ἤθελα καθυποβάλει καὶ ἐγὼ μερικὰς ἰδέας, προτείνω ἡ Συνέλευσις νὰ ἐκλέξῃ μίαν ἐπιτροπὴν, ἡ ὁποία νὰ τῷ καθυποβάλῃ ὅλας τὰς ἐνστάσεις, ὅλους τοὺς δισταγμοὺς, οἱ ὁποῖοι κυκλοφοροῦν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ὡς πρὸς αὐτὸ τὸ θεσμοθέτημα, καὶ μετὰ ταῦτα ἔχει καθῆκον ἡ Συνέλευσις, ἀφοῦ ἠξεύρομεν εἰς ποῖον σημεῖον εὑρισκόμεθα, νὰ ἀντλήσῃ ὅλας τὰς ἰδέας ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ, χωρὶς νὰ φέρωμεν καμίαν διὰ τοῦτο δυσπιστίαν εἴτε πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον εἴτε πρὸς ἄλλον τινὰ· ἡμεῖς τὸ ἔθνος ἀπευθύνεται πρὸς τὸν Ἡγεμόνα του· τότε ἀφοῦ ἀκούσωμεν τί θὰ εἰπῇ ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς οἱονδήποτε ἀπόφασιν νομίζομεν κατάλληλον. Προτείνω λοιπὸν αὐτὴν τὴν πρότασιν· νὰ ἐκλεχθῇ δεκαμελὴς ἐπιτροπὴ ἄνευ διακρίσεως ἀπὸ τὸ ἓν καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος πρὶν ἢ ἔλθωμεν εἰς ὁριστικὴν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου ἀπόφασιν, νὰ τοῦ εἰπῇ τοὺς δισταγμοὺς, οὓς ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου ἔχομεν, διότι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, Κύριοι, τίθεται ἐνώπιον ἡμῶν τὸ ζήτημα τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ὡς ὅρος τῆς ὑπογραφῆς τοῦ πολιτεύματος. Ὅταν μοι θέττετε ἐνώπιόν μου αὐτὴν τὴν ῥήτραν, ὅτι, ἂν δὲν ψηφίσωμεν τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ὁ Βασιλεὺς δὲν θέλει ὑπογράψει τὸ Σύνταγμα καὶ ἑπομένως θὰ ἐκτεθῇ ὁ τόπος εἰς ὅλας τὰς συνεπείας τὰς προκυπτούσας ἕνεκα μιᾶς συγκρούσεως μεταξὺ Συνελεύσεως καὶ Βασιλείας, δὲν θὰ ἔχω ἐλευθέραν συνείδησιν ἵνα ψηφίσω ὡς μοῦ ὑπαγορεύει ἡ συνείδησίς μου. Λοιπὸν ἀνάγκη ἡ Συνέλευσις νὰ τεθῇ εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ Ἡγεμόνος νὰ μὲ ἀκούσῃ· ἂν δὲ ἡ Συνέλευσις τὴν στιγμὴν ταύτην θελήσει νὰ προβῇ, ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ διαδηλῶ, ὅτι ἀποσύρομαι καὶ δὲν ψηφίζω.

§127ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ. Ἡ γνώμη τοῦ Κ. πληρεξουσίου Ζακύνθου ἔχει τι σπουδαῖον ὑπὸ τὴν ἔποψιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν τὴν ἐξέθεσεν. Ἀλλὰ τί θέλει ἐκφράσει ἡ ἐπιτροπὴ ἐμφανιζομένη ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως πρὶν ἢ γείνῃ πλήρης συζήτησις καὶ ἀπόφασις; Ποίαν γνώμην θὰ ὑποστηρίξῃ;

§128ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡ συζήτησις ἔκλεισεν.

§129ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο. Ἡμεῖς δὲν ὀφείλομεν νὰ γνωρίζωμεν ὡς ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως ἄλλο παρὰ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον περιέχεται εἰς τὸ διάγγελμα. Εἰς τὸ διάγγελμα δὲν τίθεται τὸ ζήτημα, ὅπως ἐξετέθη προφορικῶς ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν, καὶ ὅ,τι εἶπον οἱ κύριοι ὑπουργοὶ, τὸ εἶπον ὡς ὑπουργοὶ καὶ οὐχὶ ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως· ἐγένετο παρ’ αὐτῶν χρῆσις τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, φρονῶ ὅμως ὅτι ἐγένετο ἄνευ περισκέψεως, καὶ τὸ παρ’ αὐτῶν ὑποδειχθὲν ἔχει τι δεινότερον, μὴ περιεχόμενον ἀναγκαίως εἰς τὸ διάγγελμα καὶ ἐπισύρον μεγάλην τὴν εὐθύνην τῶν ὑπουργῶν. Δὲν ἐγκρίνω, Κύριοι, τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Λομβάρδου. Ἂν διορίσωμεν μίαν ἐπιτροπὴν, ἂν αὕτη ἡ ἐπιφορτισθεῖσα μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ ὑποστηρίξῃ μίαν τινὰ ὡρισμένην γνώμην, ἔλθῃ εἰς διαφωνίαν μετὰ τοῦ Βασιλέως, ἤτοι ἂν ὁ Βασιλεὺς ἐκφράσῃ τὴν ἐπιμονήν του εἰς ἐναντίαν τινὰ γνώμην, εἰς ποίαν θέσιν θὰ εὑρεθῶμεν τότε ἡμεῖς; Τὸ κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι ἡμεῖς μίαν μόνην ἰδιότητα ἔχομεν, νὰ ἐργασθῶμεν ὡς πληρεξούσιοι τοῦ ἔθνους καὶ ν’ ἀποφασίσωμεν ὅ,τι νομίζομεν ὀρθὸν καὶ συμφέρον. Τί θὰ κάμῃ κατόπιν ἡ ἄλλη ἐξουσία, τοῦτο εἶναι ἔργον αὐτῆς, καὶ μόνον ἂν ἐπέλθῃ σύγκρουσις δικαιωμάτων, τότε μόνον θὰ γεννηθῇ ἡ ἀνάγκη τῆς σκέψεως περὶ τοῦ πρακτέου. Εἶναι δὲ ἀνάρμοστον τώρα, ὅτε πρόκειται νὰ πράξωμεν ἡμεῖς τὸ καθῆκόν μας, τὸ νὰ θέσωμεν εἰς δημοσίαν συζήτησιν, τίνα τὰ τοῦ Βασιλέως δικαιώματα. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀνεύθυνος καὶ ἀπαραβίαστος, καὶ ἕνεκα τούτου ἀποβαίνει ἐπικίνδυνος ἡ περὶ τῶν δικαιωμάτων του συζήτησις· κάκιστα δὲ ἔπραξαν οἱ Κύριοι ὑπουργοὶ ἀναμίξαντες τὸ ὄνομά του εἰς τὴν συζήτησιν. Ἂς πράξωμεν ἡμεῖς ὅ,τι μᾶς ἐπιβάλλει νῦν τὸ καθῆκον μας, τὰ λοιπὰ ἀπόκεινται εἰς βάρος τῶν ὑπουργῶν.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. ὑπουργὸς ἔχει νὰ προσθέσῃ τι;

§131ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶμαι σύμφωνος μετὰ τοῦ Κ. Διομήδους.

§132Δ. ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τοῦ Κυρ. Λομβάρδου διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Εἶμαι ἐκ πεποιθήσεως ἐναντίος τῆς συστάσεως συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, κατὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν προτείνεται εἰς τὸ σχέδιον τὸ ὑποβαλλόμενον διὰ τοῦ διαγγέλματος· ἀλλὰ διὰ νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκον μου ὡς πληρεξούσιος τοῦ ἔθνους, ἵνα δώσω τὴν ψῆφον μου ἐν συνειδήσει, ὀφείλω νὰ ἐξετάσω τὸ ἑξῆς ζήτημα· ἂν αἱ συνέπειαι τῆς μὴ παραδοχῆς τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας εἶναι χειρότεραι, μεγαλήτεραι, ναὶ ἢ ὄχι; Ἂν λοιπὸν τεθῇ τὸ ζήτημα, ὅπως ἐτέθη καὶ ὅπως οἱ Κ. ὑπουργοὶ τὸ εἶπον, καὶ οἱ ὑπουργοὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν δύνανται νὰ μᾶς ἀπατήσουν, ἐγὼ θὰ κρίνω ποῖον εἶναι τὸ χειρότερον διὰ τὴν πατρίδα, καὶ ἐκ τῶν δύο κακῶν θὰ ἐκλέξω τὸ μὴ χεῖρον. Ὑποστηρίζω λοιπὸν μίαν προκαταρκτικὴν συνεννόησιν μετὰ τοῦ ἄλλου συμβαλλομένου μέρους. (θόρυβος). Γίνεται ἔνστασις πῶς θὰ συνενοηθῶμεν τώρα, ὅτε δὲν ἠξεύρομεν ποῖα εἶναι ἡ γνώμη τῆς πλειοψηφίας τῆς Συνελεύσεως· ὡς πρὸς τοῦτο βεβαίως οἱ προτείνοντες τὴν ἔνστασιν αὐτὴν ἔχουσι δίκαιον. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἤθελον εἶσθαι καλὸν εἰς μίαν ἰδιαιτέραν καὶ μυστικὴν συνεδρίασιν νὰ ἴδωμεν διὰ μιᾶς προκαταρκτικῆς ψηφοφορίας εἰς ποῖον ἀποτέλεσμα ὁριστικὸν θὰ λήξῃ ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως, καὶ τότε ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ὑπάγῃ νὰ συνενοηθῇ (σημεῖα ἀρνήσεως).

§133ΚΑΛΟΣ. Δὲν ἀποδέχομαι τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Λομβάρδου οὔτε τοῦ Κ. Μαυροκορδάτου· ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ προβῇ εἰς τὰ ἔργα της τὰ συντακτικὰ ἀνεπηρεάστως ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην ἀρχήν· ὅταν δὲ φθάσωμεν εἰς τὸ πέρας τῶν συντακτικῶν ἐργασιῶν μας, τότε ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ παρατηρήσεις, καὶ ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων ἐκείνων δικαιούμεθα νὰ σκεφθῶμεν τὶ πρέπει νὰ πράξωμεν, σήμερον δὲν λαμβάνομεν τίποτε ὑπ’ ὄψιν, ὁ Βασιλεὺς ὑποτίθεται, ὅτι ἀγνοεῖ τὰ παρ’ ἡμῶν πραττόμενα, καὶ ὅταν παραδώσωμεν εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὸ Σύνταγμα, τότε ἄρχεται ἡ ἐπ’ αὐτοῦ γνώμη τοῦ Ἡγεμόνος, μετὰ τὴν ὁποίαν θέλομεν σκεφθῇ ἂν πρέπῃ νὰ ἐπιμείνωμεν ἢ νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς τὴν διαφωνίαν· διὰ τοῦτο προτείνω νὰ προχωρήσῃ ἡ Συνέλευσις εἰς τὰ ἔργα της, ἤτοι τὴν ἀπόφασίν της περὶ τοῦ παραδεκτοῦ ἢ μὴ τῆς ἀρχῆς.

§134ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ, Κύριοι, βλέπω ἐνταῦθα ἓν ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Ἡγεμόνος, ὅστις ἐξέφρασε τὴν γνώμην του, νομίζω δὲ, ὅτι ὅσα ἀπὸ τοῦ βήματος ἐλέχθησαν ἐκ μέρους τῶν ὑπουργῶν εἶναι ἀληθῆ, ἐκτὸς ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ ἠθικὴ ἀξία τῶν προσώπων ἐξέλιπε παντάπασιν ἐκ τοῦ μέσου τῆς κοινωνίας. Ἑπομένως ἀντικρούω τὸν σχηματισμὸν πάσης ἐπιτροπῆς, καὶ ἐπιμένω ὥστε ἡ Συνέλευσις νὰ ἐκφέρῃ θαῤῥαλέως τὴν γνώμην της ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν της ὅλα τὰ ἀντικείμενα τὰ προελθόντα ἐκ τῆς συζητήσεως τὰ ὑπὲρ καὶ κατά.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Λομβάρδος ἐπιμένει εἰς τὴν πρότασίν του;

§136ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν δὲν γίνῃ παραδεκτὴ, ἐγὼ δὲν ψηφίζω.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ Κυρίου Λομβάρδου συνίσταται εἰς τὰ ἑξῆς. Προτείνει πρὶν ἡ Συνέλευσις προβῇ εἰς ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς περὶ συστάσεως Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας νὰ ἐκλεχθῇ μία ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα νὰ εἰπῇ ὅσα ἐλέχθησαν κατὰ τῆς συστάσεως τοῦ συμβουλίου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη. Ἡ Συνέλευσις ἐπιθυμεῖ νὰ προβῇ εἰς τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§138ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι.

§140ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τινὲς θέλουν τὴν σύστασιν, ἀλλ’ ὄχι νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ τεθῇ χωριστὰ τὸ ζήτημα.

§141ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι, οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὅπως ἐπροτάθη ἐν τῷ Συντάγματι.

§142ΑΛΛΟΣ. Κ. Πρόεδρε τὸ θέμα πρέπει νὰ τεθῇ ἂν δέχεται ἡ Συνέλευσις νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ἡ ὕπαρξις Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, διότι δὲν ἀνθιστάμεθα εἰς τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ παραδεχόμεθα διὰ Νόμου.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα λοιπὸν ἔχει οὕτω πως. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας διὰ τοῦ Συντάγματος λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν πληρεξουσίων Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος. Παραδέχεται ἡ Συνέλευσις τὴν ἀρχὴν τῆς ἐν τῷ Συντάγματι θεσμοθετήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ναὶ ἢ ὄχι;

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 270, 136 εἶπον ναὶ ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς, 124 εἶπον ὄχι, 10 ἠρνήθησαν ψῆφον· (θορυβώδεις ἀποδοκιμασίαι ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου. Διαλύεται ἡ Συνεδρίασις. Ὥρα 5 καὶ ¼.

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Λ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Σ. Λογιωτατίδης.