1864.08.31

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 309.

Τῆς 31 Αὐγούστου 1864.

(Δευτέρα)

Ὥρα 9 π. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, γενομένης πλήρους τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε, Κύριοι, ὅτι ἡ ἐπὶ τῆς ἀφομοιώσεως ἐπιτροπὴ συνῆλθε χθὲς καὶ εἰργάσθη, διὰ τὸ σπουδαῖον ὅμως τοῦ ἀντικειμένου δὲν ἔφθασεν εἰς ὁριστικὸν ἀποτέλεσμα. Παρακαλῶ τὴν ἐπιτροπὴν ταύτην νὰ συνέλθῃ αὔριον· τὸ αὐτὸ παρακαλῶ νὰ πράξῃ καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τῶν ἐκλογικῶν νόμων, ἡ ὁποία ὀφείλει νὰ ἐπισπεύσῃ τὸ ἔργον της, διότι κατεπείγει πολὺ περισσότερον ἀπὸ τὸ τῆς ἀφομοιώσεως, διότι οἱ ἐκλογικοὶ νόμοι πρέπει νὰ συμβαδίζωσι μετὰ τοῦ Συντάγματος, οἱ ἐκλογικοὶ νόμοι πρέπει νὰ θεωρηθῶσιν ὡς παράρτημα τοῦ Συντάγματος. Προσκαλοῦνται λοιπὸν αἱ ἐπιτροπαὶ αὔριον εἰς τὰς 10. Ὑποβάλλεται πρότασις παρὰ τοῦ πληρεξουσίου Κ. Μόρμορη.

ΠΡΟΤΑΣΙΣ.

Ἐπειδὴ διὰ τοῦ ὑπὸ στοιχεῖον Ο. ψηφίσματος τῆς ἐν Ἀθήναις Βʹ. τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως πάντες οἱ δημόσιοι λειτουργοὶ τοῦ κράτους ὀφείλουσι νὰ δίδωσι τὸν ἐν τῷ ἰδίῳ ψηφίσματι διατυπωθέντα ὅρκον· Διὸ προτείνεται· «Ἵνα ἡ Συνέλευσις εὐαρεστηθῇ νὰ ἀποφασίσῃ, ὅτι ἅπαντες οἱ ἐν ταῖς Ἰονίοις νήσοις δημόσιοι λειτουργοὶ τοῦ κράτους νὰ προσκληθῶσι παρὰ τῆς ἁρμοδίας ἀρχῆς νὰ δώσωσι τὸν ὅρκον τῆς ὑπηρεσίας, συμφώνως μὲ τὰς διατάξεις τοῦ μνησθέντος ψηφίσματος.» Τὴν 28 Αὐγούστου 1864.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΡΜΟΡΗΣ

Πληρεξούσιος Κυθήρων. Παρακαλῶ τὸν προτείναντα νὰ προσδιορίσῃ τὴν ἡμέραν τῆς ἀναπτύξεως.

§4ΜΟΡΜΟΡΗΣ. Τὶ χρειάζεται ἡ ἀνάπτυξις; Ἐπειδὴ οἱ ὑπάλληλοι τῆς Ἑπτανήσου τὴν σήμερον εἶναι καὶ ὑπάλληλοι τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλληνικῆς, ὀφείλουν νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὸν αὐτὸν ὅρκον.

§5ΣΟΛΩΜΟΣ. Ἐπειδὴ τὸ προσωπικὸν τῆς Ἑπτανήσου πρόκειται νὰ μεταβληθῇ, πρὸς τὶ νὰ δώσουν ὅρκον διὰ 4 ἢ 5 ἡμέρας;

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποστηρίζεται τὸ κατεπεῖγον;

§7ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§8ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐδῶ δὲν πρόκειται περὶ κατεπείγοντος· οἱ ὑπάλληλοι τῆς Ἑπτανήσου ὡς ὑπάλληλοι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὀφείλουν νὰ δώσουν τὸν ὅρκον.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις λοιπὸν, ὡς κατεπείγουσα θεωρηθεῖσα, θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ καὶ ἔρχεται πρὸς συζήτησιν τὴν Πέμπτην. Ὑποβάλλεται τροπολογία ἐπὶ τοῦ 17 ἄρθρου τοῦ Α. Νικολαΐδου. «Ἡ ἀνωτέρα καὶ κατωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους, εἰς δὲ τὴν δημοτικὴν συντρέχει ὁ δῆμος ἀναλόγως τῶν ἐσόδων του. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους.» Ὑπάρχει ἑτέρα τροπολογία τοῦ Κυρίου Σαριπόλου. «Ἡ ἀνωτέρα, ἡ μέση ὡς καὶ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἐνεργοῦνται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτήρια, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους.» Ἑτέρα τοῦ Κυρίου Καλλιγᾶ. «Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους.» Ἑτέρα τοῦ Κυρίου Κωνσταντοπούλου. «Οὐδέποτε ἐπιτρέπεται ἡ κατάσχεσις ἐπιστολῶν εἰς τὰ ταχυδρομεῖα. Ἐπιτρέπεται νὰ κατασχεθῶσι μόνον ἐπιστολαὶ εὑρεθεῖσαι ἐπὶ τῶν κατηγορουμένων ἢ εἰς τὴν οἰκίαν των, συνεπείᾳ κατ’ οἶκον ἐρεύνης, ἢ ὑπὸ τῶν πρὸς ὃν διευθύνοντο ἑκουσίως εἰς τὴν ἀνάκρισιν παραδοθεῖσαι.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Χρεωστῶ νὰ ὑποβάλλω εἰς τὴν Συνέλευσιν μερικὰς ἀναφορὰς, αἱ ὁποῖαι ἀπηυθύνθησαν πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ἵνα ἔχῃ γνῶσιν αὐτῶν καὶ λάβῃ αὐτὰς ὑπ’ ὄψιν ἡ Συνέλευσις κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Κερκυραϊκοῦ ζητήματος. Θέλει σᾶς ἀναγνωσθῆ μία τῶν ἀναφορῶν αὐτῶν. «Ἀνεγνώσθη ἡ πρώτη ἀναφορὰ μόνον».

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Ζέρβας, ὁ στρατηγὸς, ἐζήτησε τὸν λόγον διὰ νὰ κάμῃ μίαν παρατήρησιν.

§12ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΖΕΡΒΑΣ. Κύριοι ὅλοι γνωρίζετε κάλλιστα, ὅτι ἡ πατρὶς τοῦ Σουλίου ἔχει χύσει τόσα αἵματα· τετρακόσιοι πενῆντα ἔμειναν μόνον ἐδῶ ἔξω, καὶ ἓξ στρατηγοί· ὁ Δράκος, ὁ Βότζαρης .... (θόρυβος). Δὲν σᾶς λέγω πόσα ὑπέφερον τὴν ἡμέραν τοῦ Ἁγ. Νικολάου, ὅτε ἐσήκωσαν τὴν ἐπανάστασιν εἰς τὴν Ἤπειρον.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ στρατηγὸς Ζέρβας ζητεῖ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν...

§14ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει ψήφισμα τῶν ἄλλων Συνελεύσεων, αἱ ὁποῖαι ἀπεφάσισαν νὰ συνοικισθῶσιν οἱ Σουλιῶται εἰς τὴν Ναύπακτον καὶ εἰς ........ Αἱ διάφοροι Κυβερνήσεις δὲν ἐφρόντισαν περὶ τούτου. Δὲν μένει λοιπὸν ἄλλο παρὰ νὰ διαταχθῇ νὰ γίνῃ πραγματικὸς ὁ συνοικισμὸς καὶ νὰ παραχωρηθῶσιν αἱ γαῖαι.

§15ΖΕΡΒΑΣ. Ἔχω καὶ πρότασιν.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις ἐκκρεμὴς περὶ τούτου.

§17ΠΑΛΑΜΙΔΗΣ. Κ. Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ εἰπῶ δύο λέξεις. Ὅλοι γνωρίζετε, Κύριοι, τὰ ὅσα ὑπέστησαν οἱ Σουλιῶται καὶ εἰς τὸ Μεσολόγγιον καὶ ἀλλαχοῦ· γνωρίζετε, ὅτι διωρίσθη ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία ἐπεξεργάζεται τὰ τοῦ ἀγῶνος, καὶ κατ’ ἐμὲ Κύριοι, ὅταν ὡριμάσῃ ἡ συζήτησις, δυνάμεθα νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῶν ὅλων. Ἐγένετο συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀγωνιστῶν· πρέπει λοιπὸν νὰ ἀποφασίσωμεν μίαν ἡμέραν καὶ νὰ συζητήσωμεν περὶ τῶν ἀγωνιστῶν ἐν συνειδήσει.

§18ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι ποτὲ δὲν θὰ συζητήσωμεν τὸ περὶ ἀγωνιστῶν ψήφισμα εἰς τὴν Συνέλευσιν· θὰ ἐκδώσῃ ἴσως ἡ Συνέλευσις χαρτὶ, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ᾖναι γραμμένον τὸ ψήφισμα καὶ τίποτε ἄλλο.

§19ΠΑΛΑΜΙΔΗΣ. Δὲν πιστεύω, Κύριε, διότι ἡ μεταβολὴ θὰ ᾖναι ψευδής.

§20ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ προλαλήσας ἔντιμος Κ. Παλαμίδης πλανᾶται, συγχύζων τὴν ἰδέαν τοῦ συνοικισμοῦ μὲ τὴν ἰδέαν τῶν δικαιωμάτων. Ἐδῶ δὲν πρόκειται νὰ δικαιώσωμεν ἀγωνιστάς· ἀλλ’ οἱ Σουλιῶται οἱ φυγόντες ἀπὸ τὴν πατρίδα αὐτῶν, μὴ ἔχοντες ἑστίαν ποῦ νὰ μείνωσι, ζητοῦσι ἓν μέρος τῆς γῆς τῆς Ἑλλάδος νὰ συνοικισθῶσι. Εἶπον καὶ πρὶν, ὅτι διάφοροι Συνελεύσεις ἀπεφάσισαν νὰ συνοικισθῶσιν εἴτε εἰς Ναύπακτον εἴτε εἰς ....... Οἱ Σουλιῶται δὲν ζητοῦσι τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Συνέλευσις ὅ,τι καὶ αἱ προλαβοῦσαι, ἡ Κυβέρνησις νὰ διαταχθῇ διὰ ψηφίσματος νὰ τοῖς παραχωρήσῃ τὰς γαίας. Δὲν ζητοῦν λοιπὸν δικαιώματα, ζητοῦν νὰ τοῖς ἀποδοθῶσιν ὅσα ἄλλαι Συνελεύσεις ὑπὲρ αὐτῶν ἐψήφισαν. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Συνέλευσιν νὰ ὁρίσῃ μίαν ἡμέραν ὅπως συζητηθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο· ἐὰν θέλητε, προτείνω τὴν πέμπτην.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ τυπωθῇ ἡ σχετικὴ πρότασις καὶ νὰ τεθῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς Πέμπτης παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι.) Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§22ΣΧΙΝΑΣ. Ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισε πρὸ πολλῶν ἡμερῶν νὰ κατατεθῇ τὸ γράμμα τοῦ Κυρίου Ζερβοῦ εἰς τὸ γραφεῖον ....

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Παρακαλεῖται, ὅστις ἐκ τῶν Κυρίων πληρεξουσίων ἔχει τὸ γράμμα τοῦ Κυρίου Ζερβοῦ, νὰ τὸ φέρῃ.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὸ πρῶτον ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ἐνθυμεῖσθε ποῦ εἶχεν ἀπολήξει ἡ τελευταία συνεδρίασις τῆς Συνελεύσεως· ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν μία πρότασις, τὴν ὁποίαν εἶχε ὑποβάλει ὁ Κ. Ἀθ. Πετιμεζᾶς καί τινες ἄλλοι, ἥτις ἔχει ὡς ἀκολούθως. «Κατ’ ἐξαίρεσιν ἐπιτρέπεται ἡ κατάσχεσις ἐφημερίδων καὶ περιοδικῶν συγγραμμάτων, ἕνεκα ἀμέσου προσβολῆς κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, ἢ κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας, δυνάμει δικαστικοῦ βουλεύματος ........» Κατόπιν ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀπαλειφθῶσιν αἱ λέξεις «δυνάμει δικαστικοῦ βουλεύματος». Μετὰ τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς Συνελεύσεως ὑπεβλήθη ἡ ἑξῆς πρότασις τοῦ Σαριπόλου, ἥτις κατὰ τὴν τελευταίαν συζήτησιν ὑπεβλήθη μόνον προφορικῶς, ἤδη δὲ διατυποῦται καὶ ἐγγράφως καὶ ἔχει ὡς ἀκολούθως (τὴν ἀναγινώσκει). Ἡ διαφορά, ἥτις ὑπάρχει μεταξὺ αὐτῆς ....

§25ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ὑπάρχει σπουδαία διαφορά...

§26ΠΟΛΛΟΙ. Ἀφήσατε τὸν Πρόεδρον νὰ τελειώσῃ (θόρυβος).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὴν τάξιν, Κ. Σαρίπολε (θόρυβος)· ἐπικαλοῦμαι τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως (θόρυβος).

§28ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ Κ. Πετιμεζᾶ...

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον, Κ. Σαρίπολε. Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, πῶς νὰ διευθύνω τὴν συνεδρίασιν, ὅταν καὶ ἐγὼ, ὅστις ὀφείλω διὰ νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου νὰ κάμω μίαν εἰσήγησιν, διακόπτομαι; Ἄφετέ με νὰ τελειώσω καὶ τότε ἠμπορεῖτε νὰ λάβητε τὸν λόγον.— Ὑπεβλήθη ὡσαύτως καὶ τροπολογία τοῦ Κ. Κωνσταντοπούλου (τὴν ἀναγινώσκει). Ἡ τροπολογία, ἥτις ὑπεβλήθη κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν, ἀλλὰ δὲν ἀνεγνώσθη, διότι ἐκηρύχθη λελυμένη ἡ συνεδρίασις, εἶναι ἡ τοῦ Κ. Καλλιγᾶ, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς· (τὴν ἀναγινώσκει).

§30ΔΑΓΡΕΣ. Εἶναι σημερινή;

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ προχθεσινή.

§32ΔΑΓΡΕΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶπε κἄτι τι ἄλλο προχθές.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ τροπολογία του, γεγραμμένη διὰ τῆς χειρός του, καὶ αὐτὰ ἰσχυρίζεται, ὅτι εἶπε. Ἐὰν ἄλλα λέγουν καὶ ἄλλα γράφουν, δὲν εἶμαι ὑπεύθυνος.

§34ΔΑΓΡΕΣ. Ἤθελον κάμει μίαν πρότασιν· πρότασις τοῦ Κ. Καλλιγᾶ καὶ Σαριπόλου νὰ μὴν ὑποβάλληται εἰς τὴν συζήτησιν, διότι ἄλλα λέγουν, ἄλλα γράφουν καὶ ἄλλα αἰσθάνονται.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις ἐπιθυμεῖ διὰ νὰ φθάσῃ εἰς εὐχερεστέραν λύσιν τοῦ ζητήματος τοῦ δυσχεροῦς τούτου νὰ λεχθῶσιν ὀλίγα τινά;

§36ΠΟΛΛΟΙ. Βέβαια.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Ἀγγελινίδης. Πολλοὶ τῶν πληρεξουσίων ζητοῦσι τὸν λόγον.

§38ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιτρέψατε, Κ. Πρόεδρε, νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλ’ ἔχει ἄλλος τὸν λόγον.

§40ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. ..... (θόρυβος).

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατέχει τὸ βῆμα ὁ Κ. Ἀγγελινίδης· ἂν θέλῃ ἡ Συνέλευσις νὰ σᾶς δώσῃ τὸν λόγον...

§42ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ τί προτείνω. Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα κατεστάθη πολύπλοκον, νὰ γίνῃ μία διακοπὴ ἕως ἡμίσειαν ὥραν καὶ ἐν τῷ μεταξὺ νὰ συνέλθωσιν οἱ δώσαντες τροπολογίας, ὅπως, εἰ δυνατὸν, τὰς συγχωνεύσωσιν εἰς δύο τὸ πολὺ προτάσεις διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ Συνέλευσις νὰ φθάσῃ εἰς ἓν ἀποτέλεσμα.

§43ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Αὐτὸ θὰ εἴπω καὶ ἐγὼ, ἡσυχάσατε. Κύριοι, ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι τὸ ἄρθρον 14 τοῦ σχεδίου τοῦ Συντάγματος εἶχε συζητηθῆ καὶ ἐπιψηφισθῆ κατὰ μέγα μέρος· ἐδέησεν ὅμως νὰ γενῶσι μερικαὶ προσθῆκαι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τούτου ἐδόθησαν πολλαὶ τροπολογίαι καὶ ὑποτροπολογίαι· ὅλοι ἐνθυμούμεθα τὰ τῆς Παρασκευῆς, ὅτι ἔλαβε χώραν θόρυβος, ὅτι πολλοὶ ἀπεσύρθημεν, καὶ τέλος πάντων, ὅτι, ὅταν ὁ Κύριος Σαρίπολος ἠγόρευεν, ὅτε ὁ Κύριος Καλλιγᾶς ἠγόρευε, ὅτε ὁ Κύριος Κωνσταντόπουλος ἔδωκε πρότασιν ἢ ἠγόρευε, πολλοὶ τῶν Κ. Κ. πληρεξουσίων δὲν ἤμεθα παρόντες. Σήμερον ἠκούσαμεν ἀπὸ τὸν Κ. Πρόεδρον ἀναγνώσαντα πολλὰς τροπολογίας· φρονῶ λοιπὸν, ἐπειδὴ ἡ ὑπόθεσις εἶναι σπουδαία, σπουδαιοτάτη, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ τοῦ τύπου, τοῦ μόνου φρουροῦ τῶν ἐλευθεριῶν, φρονῶ, ὅτι εἶναι καλὸν αὗται αἱ προτάσεις, αἵτινες ἐδόθησαν εἰς τὸ Προεδρεῖον ἢ καὶ ἀνεπτύχθησαν, ἢ καὶ ἄλλαι προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἠμπορεῖ νὰ δοθῶσι, καὶ ἂν θὰ δοθῶσι, νὰ δοθῶσι καὶ αὐταὶ σήμερον ἢ τώρα, αὐταὶ ὅλαι νὰ τυπωθῶσι καὶ νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου διὰ τὴν προσεχῆ συνεδρίασιν· προχωροῦμεν δὲ σήμερον εἰς τὰς ἐργασίας μας, ἀρχίζοντες ἀπὸ τὸ παρακατιὸν ἄρθρον, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ ὅλως ἄσχετον ἀπὸ τοῦ προηγουμένου, ὥστε δὲν ἠμπορεῖ νὰ προκύψῃ οὐδεμία δυσκολία οὐδὲ σύγχυσις. Ἐὰν λοιπὸν ἐγκρίνητε τὴν ταπεινήν μου αὐτὴν γνώμην, μοῦ φαίνεται, ὅτι οὐδὲν κακὸν ἐπέρχεται, οὐδὲ βραδύτης. Τὴν τετάρτην ἐπαναλαμβάνομεν τὴν συζήτησιν καὶ ἀποφαινόμεθα ἐν συνειδήσει ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σπουδαίου ἀντικειμένου.

§44ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω τὴν πρότασίν μου νὰ μὴ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν δι’ ἄλλην ἡμέραν, ἀλλὰ νὰ συνέλθουν οἱ ἔχοντες τροπολογίας ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ Προέδρου εἰς ἓν δωμάτιον καὶ νὰ τὰς συγχωνεύσωσι.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Καλλιγᾶς ἔχει κἀμμίαν παρατήρησιν ὡς πρὸς αὐτό;

§46ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἂς ὁμιλήσῃ ἄλλος.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Χρηστοπούλου παραδέχεται ἡ Συνέλευσις;

§48ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Προηγεῖται ἡ ἰδική μου.

§49Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Πολεμῶ, Κύριοι, ῥιζικῶς τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου· ἡ πρότασις αὕτη περὶ ἀναβολῆς, κατ’ ἐμὲ, εἶναι ὅλως ἀπαράδεκτος, διότι ἀφορᾷ ἀντικείμενον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὅλοι ἔχομεν, ἤ ὤφειλε νὰ ἔχωμεν πρὸ καιροῦ ἐσχηματισμένην τὴν γνώμην μας· τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος εὑρίσκεται τυπωμένον καὶ εἰς κυκλοφορίαν πρὸ μηνῶν, καὶ τοῦτο ἐγένετο διὰ νὰ λάβωμεν ὅλοι καιρὸν νὰ σπουδάσωμεν τὰς διαφόρους ἐν αὐτῷ διατάξεις. Μοὶ φαίνεται δὲ ὅλως ἀνώμαλον καὶ ἀκατάλληλον καὶ ἀσυμβίβαστον μὲ τὴν ταχεῖαν πορείαν τῆς Συνελεύσεως τὸ νὰ ἀναβληθῇ ἄρθρον καὶ νὰ μεταβῶμεν εἰς τὸ ἑπόμενον. Διὰ αὐτοῦ τοῦ τρόπου οὐδεὶς πρακτικὸς σκοπὸς ἐπιτυγχάνεται. Αἱ διάφοροι τροπολογίαι δὲν ἐμπεριέχουν εἰμὴ διατάξεις, τὰς ὁποίας ἢ ὅλοι προείδομεν, ἢ ὅλοι ἐξετιμήσαμεν ἀρκούντως. Ἡ παρελθοῦσα πεῖρα μᾶς ἐδίδαξε τὰ τρωτὰ μέρη τοῦ περὶ τύπου Νόμου καὶ τὰ μέρη, τὰ ὁποῖα ὀφείλομεν τὴν σήμερον ἐξετάζοντες ἔτι περισσότερον νὰ φρουρήσωμεν. Αἱ διάφοροι τροπολογίαι δὲν ἔχουσί τι νέον καὶ ἀπροσδόκητον, τὸ ὁποῖον νὰ δικαιολογήσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν παραδοχὴν μέτρου ὅλως διόλου ἄνευ προηγουμένου καὶ ἀτάκτου. Ἑπομένως ὑποστηρίζων τὴν πρότασι τοῦ ἐντίμου πληρεξουσίου Κυνουρίας, προτείνω τὸ ὅλως ἀπαράδεκτον τῆς προτάσεως τοῦ πληρεξουσίου Χαλκίδος. Πιστεύω, Κύριοι, ὅτι οὐδεὶς ἐθνικὸς λόγος, οὐδεμία αἰτία συμβιβαζομένη μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς συζητήσεως δὲν δικαιολογεῖ τὴν πρότασίν του. Πιθανῶς νὰ προέρχηται μᾶλλον ἀπὸ ἐνστάσεις οἰκογενειακῶν πολιτικῶν δυσκολιῶν, οὐχὶ ὅμως ποτὲ ἀπὸ λόγους οἱ ὁποῖοι ἐνδιαφέρουσι τὴν γενικὴν πορείαν τῆς συζητήσεως. Προτείνω ἑπομένως τὸ ἀπαράδεκτον τῆς ἀναβολῆς.

§50ΠΑΛΑΜΙΔΗΣ. Κύριοι, ἡ ἐπιτροπή Σας, μέλος τῆς ὁποίας ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι ὁ λαλῶν, καὶ ἤμην ἀντιπρόεδρος ἐνεργῶν ἀντὶ τοῦ Προέδρου Κ. Μαυροκορδάτου, δὲν ἔλειψε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ ὑποβαλλόμενα ζητήματα, ἀλλ’ ἐθεώρησεν, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸν Νόμον, εἰς τὸν ὁποῖον παρέπεμπεν ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου κατὰ τὸ ἄλλο Σύνταγμα, ὅτι ὁ τύπος ἤθελεν ἔχει καὶ ὑποπέσει εἰς ὀλιγώτερα σφάλματα, ἐὰν ᾖναι ἐλεύθερος.

§51ΠΟΛΛΟΙ. Αὐτὸ εἶναι οὐσία.

§52ΠΑΛΑΜΙΔΗΣ. Θὰ ἔλθω. Μία διαφωνία ὑπῆρχε μεταξὺ τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἐλευθέρως τὸ λέγω ὡς πρὸς τὰς ἰδιωτικὰς προσβολάς.

§53ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἴμεθα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, πρόκειται περὶ ἀναβολῆς.

§54ΠΑΛΑΜΙΔΗΣ. Τώρα θὰ ἔλθω εἰς τὴν ἀναβολήν. Μία μόνη διαφωνία ὑπῆρχε, καὶ ἐκείνη ἔμεινεν εἰς τὴν μειονοψηφίαν, ἥτις ἐθεώρησε νὰ ὑπάρξῃ ἐλευθέρα ἡ μένουσα Κυβέρνησις οὐχὶ νὰ κάμῃ προληπτικὰ μέτρα, ἀλλ’ ἑπόμενα εἰς τὰς ὕβρεις καὶ ἰδίως ὡς πρὸς τὸν ἰδιωτικὸν βίον. Αὐτὸ κατεστάλη διὰ πλειονοψηφίας, καὶ ἦλθεν ἐδῶ καὶ ἡ Συνέλευσις τὸ ἀπέβαλε. Σήμερον λοιπὸν, Κύριοι, πρόκειται περὶ μιᾶς τροποποιήσεως, διότι τὸ ἄρθρον αὐτὸ, τὸ περὶ ἐξαιρέσεως περὶ ὕβρεων κατὰ τοῦ βασιλέως καὶ τῆς θρησκείας, νομίζω, ὅτι παρεδέχθη. Εἶναι τώρα δύο τροπολογίαι ἐπὶ τούτου. Ἐγὼ, μολονότι ἐθεώρουν δεδικασμένον τὸ πρᾶγμα, ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ Κ. Πρόεδρος δὲν ἐψήφισε τὸ σύνολον, ἀλλὰ ἐθεώρησε νὰ προβῇ εἰς τὰς ἐξαιρέσεις, διὰ τοῦτο ἐθεώρησα, ὅτι δὲν ὑπάρχει τὸ δεδικασμένον πλέον, καὶ ἑπομένως, προκειμένου περὶ ὀνομάτων ἱερῶν, τὰ ὁποῖα ἡ ἐπιτροπὴ ποτὲ δὲν ἐθεώρησεν, ὅτι θὰ εὑρεθῇ τις νὰ γράψῃ κατὰ τοῦ βασιλέως καὶ τῆς θρησκείας, ἐψηφοφόρησα. Σήμερον πρόκειται νὰ ἀντικατασταθῇ αὐτὴ ἡ ἐξαίρεσις· ἀλλὰ λέγω, μεταξὺ τῶν δύο προβλημάτων ἐθεώρουν τὴν διὰ δικαστικοῦ βουλεύματος κατάσχεσιν ἓν πρᾶγμα ἀόριστον, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμποροῦσε νὰ προλάβῃ τὴν δημοσίευσιν, ἐθεώρησα ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι ἡ ἐξαίρεσις αὕτη, ὅτι ἔδιδεν αὐθαιρεσίαν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Λοιπὸν τὸ νὰ τεθῇ εἷς ὅρος εἰς τὴν διαγωγὴν τοῦ Εἰσαγγελέως εἶναι ἀναγκαιότατον, οὐχ ἧττον ὅμως δὲν θεωρῶ, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ βλάψῃ ἡ διὰ δέκα λεπτὰ ἀναβολὴ πρὸς συγχώνευσιν τῶν προτάσεων.

§55ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§56ΖΕΡΒΑΣ. Ἴσως ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Ὕδρας, ἔχων περισσοτέραν εὐφυΐαν ἀπὸ ἡμᾶς, ἐπροφήτευσε τὰς παρουσιασθείσας τροπολογίας καὶ ὑποτροπολογίας καὶ ἐσχημάτισεν ἤδη μίαν πεποίθησιν ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν· ἡμεῖς ὅμως δὲν ἠδυνάμεθα νὰ προφητεύσωμεν ποῖαι τροπολογίαι καὶ ὑποτροπολογίαι ἤθελε παρουσιασθοῦν κατὰ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀνάγκην τροπολογιῶν. Λοιπὸν ἡμεῖς εἴχομεν σκεφθῆ καὶ ἀποφασίσει καὶ σχηματίσει τὴν πεποίθησίν μας ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, ὅπως ἔχει ἐν τῷ σχεδίῳ, ἤδη δὲ διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ μεταβάλλωμεν τὰς πεποιθήσεις μας, πρέπει νὰ μᾶς δοθῇ καιρὸς, ὥστε αἱ τροπολογίαι νὰ ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν, ὅπως ἐλήφθη καὶ τὸ πρωτότυπον τοῦ σχεδίου, καὶ σχηματίσωμεν μίαν πεποίθησιν. Ἄρα νομίζω, ὅτι ὁ Κ. πληρεξούσιος τῆς Χαλκίδος δικαιοῦται νὰ θεωρηθῇ ὡς καλῶς προτείνας αὐτὴν τὴν ἀναβολὴν, διότι δὲν ὑπῆρχε πολὺς καιρὸς μέχρι τῆς Παρασκευῆς καὶ δὲν θὰ χαθῇ ὁ κόσμος.

§57ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἀρκοῦσι τὰ λεχθέντα.

§59ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύω εἶναι τὰ ζητήματα· ὁ Κύριος Ἀγγελινίδης, ζητεῖ τὴν ἀναβολὴν τῆς περαιτέρω συζητήσεως ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν εἰς ἄλλην ἡμέραν, τὴν Τετάρτην. Ὁ δὲ Κ. Χρηστόπουλος προτείνει νὰ προσκληθῶσιν οἱ ὑποβαλόντες τὰς τροπολογίας καὶ νὰ δοθῇ εἰς αὐτοὺς ἓν χρονικὸν διάστημα 5–10 λεπτῶν διὰ νὰ συγχωνεύσωσι τὰς τροπολογίας των.

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εὐχαριστεῖται εἰς αὐτὸ ὁ Κύριος Ἀγγελινίδης.

§62ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Ἐντὸς 5–10 λεπτῶν τί θὰ κάμωμεν;

§63ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις παραδεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Χρηστοπούλου, νὰ συνέλθουν τὰ μέλη καὶ φέρουν ἓν ἀποτέλεσμα, ἐὰν τ’ ἀποτέλεσμα αὐτὸ ἀπαιτῇ σκέψιν καὶ χρόνον, τότε ἐρχόμεθα εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῆς προτάσεως τοῦ Κυρίου Ἀγγελινίδου.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραδέχεται ὁ Κύριος Ἀγγελινίδης αὐτό;

§65ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Ὄχι.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου ὡς ἀπωτέραν.

§67Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. ...... (θόρυβος).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω λοιπὸν τὴν Συνέλευσιν....

§69ΙΑΛΕΜΟΣ. Ἡ Συνέλευσις τοῦ 44, κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου, εὑρεθεῖσα εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις, ἀνέβαλε τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασίν της εἰς ἄλλην συνεδρίασιν.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, θέτω τὸ ζήτημα. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ν’ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω συζήτησις ἐπὶ τοῦ 14 ἄρθρου τὴν Τετάρτην νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ ὀλιγώτεροι). Ἀπεῤῥίφθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Χρηστοπούλου νὰ ἐγερθῶσι. (Ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. Οἱ Κύριοι, Καλλιγᾶς, Κωνσταντόπουλος, Ἀθ. Πετιμεζᾶς, Καλὸς καὶ Σαρίπολος νὰ συνέλθουν εἰς ἴδιον δωμάτιον πρὸς συγχώνευσιν τῶν προτάσεών των. Γίνεται διακοπὴ ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Λάβετε τὰς θέσεις σας, Κύριοι πληρεξούσιοι. Ἡ ἐπιτροπὴ, Κύριοι, διῃρέθη. Ἡ πλειοψηφία παρεδέχθη τὴν ἑξῆς τροπολογίαν, δηλ. καταρτίζει ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον 14 ὡς ἑξῆς· «Ἄρθρον 14. Ἕκαστος δύναται νὰ δημοσιεύσῃ προφορικῶς τε, ἐγγράφως καὶ διὰ τοῦ τύπου τοὺς στοχασμούς του, τηρῶν τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ὁ τύπος εἶναι ἐλεύθερος· ἡ λογοκρισία ὡς καὶ πᾶν ἄλλο προληπτικὸν μέτρον ἀπαγορεύεται· ἀπαγορεύεται ὡσαύτως ἡ κατάσχεσις ἐφημερίδων καὶ ἄλλων ἐντύπων διατριβῶν, εἴτε πρὸ τῆς δημοσιεύσεως εἴτε μετ’ αὐτὴν, ἐπιτρέπεται δὲ κατ’ ἐξαίρεσιν ἡ κατάσχεσις μετὰ τὴν δημοσίευσιν ἕνεκα προσβολῆς κατὰ τῆς χριστιανικῆς θρησκείας, ἢ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐντὸς 24 ὡρῶν ἀπὸ τῆς κατασχέσεως ὀφείλουσι καὶ ὁ εἰσαγγελεὺς νὰ ὑποβάλῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ δικαστικὸν συμβούλιον καὶ τοῦτο ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς διατηρήσεως ἢ τῆς ἄρσεως τῆς κατασχέσεως· ἄλλως ἡ κατάσχεσις αἴρεται αὐτοδικαίως. Ἀνακοπὴ κατὰ τοῦ βουλεύματος ἐπιτρέπεται εἰς μόνον τὸν δημοσιεύσαντα τὸ κατασχεθὲν οὐχὶ δὲ καὶ εἰς τὸν εἰσαγγελέα. «Εἰς μόνον πολίτας Ἕλληνας ἐπιτρέπεται ἡ ἔκδοσις ἐφημερίδων». Ἡ μειοψηφία, ἀπαρτιζομένη ἀπὸ τοὺς Κυρίους Σαρίπολον καὶ Καλὸν, δέχεται τὴν τροπολογίαν μὲ τὴν προσθήκην τῆς λέξεως ἀμέσου· ἡ πλειοψηφία, ἠκούσατε, λέγει «ἡ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως» ἀπολύτως, ἀφίνει δὲ εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν νὰ ἀποφανθῇ ἐὰν τὸ ἄρθρον ᾖναι ἢ ὄχι ἐπιλήψιμον. Μοὶ παρεδόθη κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν καὶ ἑτέρα τροπολογία τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου ἡ ἑξῆς· Ὁ Κ. Μομφεράτος....

§72ΜΟΜΦΕΡΑΤΟΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον διὰ νὰ διαδηλώσω...

§73ΤΙΝΕΣ. Ἀπὸ τοῦ βήματος.

§74ΜΟΜΦΕΡΑΤΟΣ. Ἐπειδὴ θεωροῦμεν ὅλας τὰς ἤδη φερομένας προτάσεις καὶ τροπολογίας ὡς γενομένας ἀτόπως, ἐν παραβιάσει τοῦ ἀποφασισθέντος κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 26, καὶ ἐπειδὴ τὰς θεωροῦμεν ὡς περιοριζούσας οὐσιωδῶς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ τύπου, διὰ τοῦτο θέλομεν ἀπέχει πάσης ἐπ’ αὐτῶν ψηφίσεως καὶ ἐπιθυμοῦμεν νὰ σημειωθῇ τοῦτο ἐκ μέρους μας εἰς τὰ πρακτικά.

§75ΣΟΛΩΜΟΣ. Σημειώσατε καὶ ἐμέ.

§76ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἔλθωμεν εἰς κᾀμμίαν ἀπόφασιν (θόρυβος).

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπειδὴ ἡ συζήτησις ἐξηντλήθη, νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ὑποβάλω εἰς ψηφοφορίαν τὰς 3 τροπολογίας, αἵτινες κατηρτίσθησαν καὶ ὑπεβλήθησαν, πρὶν ἢ προβῆτε εἰς ἀπόφασίν τινα.

§78ΒΑΣΣΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς παρακαλῶ νὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἡμεῖς, Κύριε Πρόεδρε, ὅταν ἐψηφίσαμεν τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει εἰς τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος.....

§79ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἐψηφίσθη.

§80ΒΑΣΣΟΣ. Ἐκεῖνο τέλος πάντων τὸ ἄρθρον ἐψηφίσθη· ἐνομίσαμεν, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν ἤθελεν ἐπιτραπῆ οὐδεμία προσθήκη, οὐδεμία μεταβολή· προχθὲς ὑπεβλήθη ἡμῖν ἡ νέα ἐκείνη προσθήκη. Τινὲς ἐνόμισαν, ὅτι πρέπει νὰ ψηφισθῇ μετὰ προτέραν ἀπόφασιν· καὶ τοῦτο δὲν τὸ πιστεύω, οὐδὲ ἤμην αὐτῆς τῆς γνώμης, ἀλλ’ ἐκεῖνοι ἐνόμισαν, ὅτι ἐπειδὴ ἡ προσθήκη αὕτη ἀφοροῦσε τὴν θρησκείαν, τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, ἔδιδε προστασίαν εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶχον ἀνάγκην τῆς προστασίας των, ἐνόμισάν τινες, Κύριε πρόεδρε, ὅτι πρέπει νὰ ὑποχωρήσουν καὶ νὰ συναινέσουν εἰς τὴν εἰσαγωγὴν μιᾶς νέας τοιαύτης προτάσεως, ἀλλ’ ἐφρόνουν ἀκόμη τότε, ὅτι ὁ σκοπὸς ἦτον εἰλικρινὴς, ὅτι ἡ προσθήκη δὲν ἀποβλέπει εἰς ἄλλο εἰμὴ μόνον εἰς τὸ νὰ περιορίσουν τὸν τύπον εἰς τὰς ἐνδεχομένας παρεκτροπὰς αὐτοῦ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως· προχθὲς καὶ σήμερον εἰς τὴν σύντομον ταύτην συζήτησιν, καὶ εἰς τὴν εἰς τὸ γραφεῖόν σας ὑποβληθεῖσαν νέαν τροπολογίαν, κάμνουν καὶ ἐμὲ καὶ ἐκείνους, Κ. Πρόεδρε, νὰ σχηματίσωμεν πεποίθησιν, ὅτι ὁ σκοπός των δὲν ἦτο εἰλικρινὴς, ὅτι διὰ τῶν προτάσεων τούτων δὲν σκοπεύουν οὔτε νὰ περιφρουρήσουν τὴν ἱερότητα τοῦ Βασιλέως, οὔτε νὰ προστατεύσουν τὴν θρησκείαν, ἀλλὰ νὰ ἀλλοιώσουν καὶ μεταβάλουν τὴν οὐσίαν τοῦ ἄρθρου καὶ νὰ σφαγιάσουν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ τύπου (θόρυβος), πρὸς ὃν τὸ ἔθνος ὀφείλει εὐγνωμοσύνην· πεποιθότες λοιπὸν, ὅτι ὁ σκοπὸς δὲν εἶναι εἰλικρινὴς, ἐλάβομεν σταθερὰν καὶ ἀκράδαντον ἀπόφασιν, ὄχι μόνον νὰ μὴ καταψηφίσωμεν κατὰ πάσης νέας προτάσεως, τὸ δεδικασμένον ἀκυρούσης, ἠξεύρομεν, ὅτι ἡ καταψήφισις ἡμῶν τῶν ὀλίγων εἰς οὐδὲν ὠφελεῖ, ἀλλὰ οὔτε νὰ παρασταθῶμεν ὡς καὶ ἁπλοῖ θεαταί, οὔτε ὡς μάρτυρες τῆς ἐκτελέσεως μιᾶς τόσον φρικώδους ἀποφάσεως. Νομίζομεν, Κύριε Πρόεδρε, ὅτι εἶναι καταδίκη, ὅτι ἐκτελεῖται θανατικὴ ποινὴ τῆς ἐλευθερίας τοῦ τύπου, καὶ τοιαύτας ἀποφάσεις, Κύρ. Πρόεδρε, μόνον δήμιοι παρίστανται καὶ τὰς ἐκτελοῦσιν, οὐχὶ δὲ ἐλεύθεροι ἀντιπρόσωποι, ἐλεύθεροι λαοί. (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία εἰς τὸ ἀκροατήριον. Ἐνταῦθα πολλοὶ ζητοῦν τὸν λόγον.

§82ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἄνευ τῆς διαταγῆς σας διὰ τί ἐκβάλλουν ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου;

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Πρὸς τὸ ἀκροατήριον.) Οὐδεὶς δύναται ν’ ἀποβληθῇ τοῦ ἀκροατηρίου ἄνευ ῥητῆς διαταγῆς μου. Ἀλλὰ παρατηρῶ πρὸς τοὺς Κ. ἀκροατὰς, ὅτι ἀπαγορεύεται ἀπὸ τὸν κανονισμὸν πᾶσα ἀποδοκιμασία καὶ ἐπιδοκιμασία. Εἰδοποιῶ δὲ, ὅτι εἰς ἄλλην παρεκτροπὴν θέλω διατάξει συμφώνως μὲ τὸν κανονισμὸν τὴν ἐκκένωσιν τοῦ ἀκροατηρίου, ἢ τὴν ἀποβολὴν παντὸς, ὅστις τολμᾷ νὰ παραβιάζῃ τὸν νόμον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Τὸν λόγον ἔχει ὁ Κ. Πετιμεζᾶς.

§84ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρόκειται νὰ ἀπαντήσω αὐτὴν τὴν στιγμὴν, ἐὰν ὄχι εἰς ἄλλους οἱ ὁποῖοι εἶπον, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ δεδικασμένον, τοὐλάχιστον εἰς τὸν Κύριον Μαυρομαρᾶν, εἰς τὸν Κύριον Βάσσον· εἰς τὸν Κύριον Μαυρομαρᾶν, διότι προχθὲς, Κύριοι, ἤθελε νὰ συνυπογράψῃ μετ’ ἐμοῦ, ἐσυμφωνήσαμεν εἰς αὐτὴν τὴν τροπολογίαν....

§85ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Δὲν λέγεις ἀλήθειαν, μὲ προεκάλεσες, ἀλλὰ δὲν συνυπέγραψα· εἶπον, ἐὰν συμφωνῇ καὶ ὁ Κύριος Ἰάλεμος, τότε ὑπογράφω (θόρυβος).

§86ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀλλὰ μοῦ εἶπεν, ὅτι δὲν εὐκαιρεῖ, διότι εὑρίσκεται εἰς ἐργασίαν, ἐργαζόμενος εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νόμων, καὶ οὕτω συνεννοηθεὶς, ὡς σᾶς εἶπον προχθὲς, καὶ ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Μεσολογγίου, καὶ ὁ Κύριος Ἰάλεμος, ἐκάμομεν τὴν πρώτην τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέγραψα ἐγὼ, καὶ ἡ ὁποία εἶναι γεγραμμένη τῇ χειρὶ τοῦ Κ. Ἰαλέμου.

§87ΙΑΛΕΜΟΣ. Μὲ τὰς λέξεις «ἀμέσως καὶ ἀπ’ εὐθείας.»

§88ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὥστε, Κύριοι, ὁποιανδήποτε λέξιν καὶ ἂν εἶχε ἡ τροπολογία, φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγουν, ὅτι δῆθεν ἤλθομεν ἡμεῖς νὰ καταπατήσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦ δεδικασμένου. Εἶναι ἓν γεγονὸς, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν μεταξὺ πληρεξουσίων τῆς μιᾶς μερίδος, καὶ πληρεξουσίων τῆς ἄλλης μερίδος, καὶ αὐτὸ τὸ γεγονὸς ἔλαβε χώραν, διότι ἐνομίζομεν, ὅτι ἡ προσθήκη αὕτη εἶναι ἀναγκαία ἐντὸς τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ Συντάγματος. Ἄλλως τε, Κύριοι, καὶ κατ’ ἀρχὴν ἂν ἐξετάσωμεν τὸ δεδικασμένον, εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν οὐδόλως ὑφίσταται· διότι τὸ ἄρθρον ἀκόμη δὲν ἦλθεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἑπομένως δύναται νὰ λάβῃ ὁποιανδήποτε τροπολογίαν. Δύναται, καὶ σεῖς τὸ ἀπεφασίσατε, τὸ ἄρθρον νὰ διαιρεθῇ εἰς δύο ἢ καὶ περισσότερα κῶλα, καὶ ἕκαστον αὐτῶν τῶν κώλων νὰ ψηφηφορηθῇ κατ’ ἰδίαν· ἐξήγησα δὲ καὶ προχθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος, ποία ἦτο ἡ ἰδέα, ἥτις μὲ ἔκαμε νὰ φέρω τὴν τροπολογίαν ἐκείνην, διότι ἐθεώρουν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἐντὸς τοῦ Συντάγματος ἡ εἰδικὴ αὕτη περίστασις τῆς ἐξαιρέσεως τῆς προσβολῆς τῆς θρησκείας καὶ τοῦ προσώπου τοῦ βασιλέως· καὶ ἰδοὺ, Κύριοι, διατί· διότι καὶ ἡ θρησκεία εἶναι ἱερὰ, καὶ τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως εἶναι ἱερὸν, καὶ τοῦτο τὸ καθιεροῖ τὸ Σύνταγμα· διότι εἰς ἓν ἄλλο ἄρθρον θὰ ἀπαντήσωμεν, ὅτι τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως εἶναι ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον, καὶ ἐπειδὴ κατὰ πεποίθησιν ἐπρέσβευσα, ὅτι αὕτη ἡ ἐξαίρεσις εἰς αὐτὰ τὰ δύω συγκεκριμμένα ζητήματα ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ, ἤθελον εὑρεθῆ εἰς στενοχωρίαν μὲ τὴν πεποίθησίν μου, νὰ ψηφίσω κατὰ τοῦ ἄρθρου, ἐνῷ εἶμαι ὑπὲρ αὐτοῦ. Παρατηρῶ δὲ εἰς τὸν πληρεξούσιον τῆς Σμύρνης, καθὼς καὶ εἰς τὸν πληρεξούσιον Μεσολογγίου, ὅτι ἐγένετο ἡ πρότασις ἐκ τοῦ προχείρου, καὶ καθὼς ἕκαστος δύναται εἰς μίαν μὴ μεμελετημένην πρότασιν....

§89ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡμεῖς τὸ ἐπροτείναμεν;

§90ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὄχι· ἐκάμομεν ὁμιλίαν, ὅτι ἐξαίρεσις πρέπει νὰ γίνῃ, καὶ σᾶς εἶπον, ὁ Ἰάλεμος εἶναι μάρτυς, ὅτι τὸ πολίτευμα εἶναι λέξις περιεκτικὴ, καὶ ὅταν θέσωμεν εἰς ἐξαιρέσεις τὸ πολίτευμα, τότε μία κακὴ ἐξουσία δύναται εἰς πᾶσαν περίστασιν ἕκαστον φύλλον νὰ κατάσχῃ. Ἀλλ’ ἔρχεται ὁ Κ. Βάσσος καὶ διαμαρτύρεται, ὅτι δὲν θέλει νὰ παρασταθῇ οὔτε αὐτόπτης εἰς τὴν δέσμευσιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τύπου. Ποῦ εἶναι, Κύριοι, ἡ δέσμευσις τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τύπου; ποῖος ἐζήτησε προληπτικὰ μέτρα; ποῖος ἐζήτησεν ἐγγυήσεις; ποῖος ἐζήτησε προλύτας ἢ διδάκτορας; καὶ ἔρχεσθε σεῖς νὰ μᾶς εἴπητε, ὅτι θέλετε νὰ ὑποστηρίζητε τὴν ἐλευθερίαν; Ἐγὼ ὑπέγραψα ἐπίσης καλῇ τῇ πίστει εἰς μίαν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον κάμει ὁ Κ. Καλὸς, Λεώπουλος καί τινες ἄλλοι, ἀνήκοντες εἰς αὐτὴν τὴν πτέρυγα, καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ὁσάκις ὁ τύπος παρεκτρέπεται εἰς ἰδιωτικὰς προσβολὰς, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἐγγύησις διὰ τὸ πρόσωπον, κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπευθύνεται ἡ προσβολή· καὶ πραγματικῶς ἐπείσθην, διότι δυστυχῶς ὁ τύπος μας ὑπέπεσε πολλάκις εἰς αὐτὰς τὰς παρεκτροπὰς, ἀλλὰ μετὰ ταῦτα, ὅταν ἐσυζητήθη τὸ ἀντικείμενον καὶ εἶδον, ὅτι πραγματικῶς δύναται αὐτὴ ἡ διάταξις εἰς τὰς χεῖρας μιᾶς κακῆς Κυβερνήσεως νὰ θέσῃ ἕνα φραγμὸν εἰς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ τύπου, οὔτε κἂν ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτὴν τὴν ἰδέαν τῶν προληπτικῶν μέτρων· καὶ βλέπετε, ὅτι αἱ προτάσεις αὗται δὲν ἀνήκουν εἰς μερίδας, ἀνήκουν εἰς πληρεξουσίους, εἰς ἄτομα, τὰ ὁποῖα ἔχουν τὸ μὲν τὴν δεῖνα, τὸ δὲ τὴν δεῖνα ἰδέαν. Δὲν ἀνέβηκα ἐγὼ ὅμως εἰς τὸ βῆμα, δὲν ἀνέβη κἀνεὶς ἀπὸ τὴν ἄλλην πτέρυγα νὰ εἴπῃ, ὅ,τι ὁ Κ. Καλὸς, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ νὰ εἰσάγῃ τὴν ἀρχὴν τῆς χρηματικῆς ἐγγυήσεως, δὲν εἶπε κἀνεὶς, ὅτι εἶναι ἄνθρωπος ὀπισθοδρομικὸς, ὅτι πολεμᾷ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἀληθοῦς ἐλευθερίας, τῆς συνταγματικῆς ἐλευθερίας. Καὶ τίνι δικαιώματι ἔρχεσθε νὰ μᾶς ἀποκαλῆτε ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ δημίους τῆς ἐλευθερίας; Ἂς μάθῃ ὁ Κ. Βάσσος, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα πολὺ παλαιότεροι ἀπ’ αὐτὸν μάρτυρες τῆς ἐλευθερίας, καὶ ὅτι, ὅταν ὁ Κ. πληρεξούσιος Φθιώτιδος ἴσως ἐνετρύφα.......

§91ΜΑΚΡΗΣ. Δὲν ὑπέφερες.

§92ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑπέφερον ἐγὼ πολλὰ καὶ δὲν τὰ ἠξεύρετε σεῖς.

§93ΜΑΚΡΗΣ. Διὰ τὸν Βάσσον ποτέ!

§94ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ ἔκαμον 11 ἐκλογὰς ὡς ἀντιπολιτευόμενος καὶ ὁ Κ. Βάσσος ἐνετρύφα εἰς τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐξουσίας καὶ τῆς Αὐλῆς· καὶ ἐγεννήθη μέσα εἰς αὐτά. (εὖγε δεξιόθεν). Δὲν θέλομεν, λέγουν, τὴν ἐλευθερίαν τοῦ τύπου· εἰς ποῖον μέρος ἀπαντᾶτε σεῖς τὴν δέσμευσιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τύπου, ὅπως ὑπεβλήθη αὐτὴν τὴν στιγμήν; Λέγομεν, ὅτι ὁ τύπος εἶναι ἐλεύθερος νὰ γράψῃ ὅσα θέλει, ἐξαιρέσει δύω συγκεκριμένων περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι ἔχουν σκοπὸν ν’ ἀποφύγουν μίαν ἀσέβειαν, εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ὑποπέσω, ἔστω ἐγὼ, ὡς ἐφημεριδογράφος. Καὶ λοιπὸν, Κύριοι, τί ζητεῖτε; Σᾶς λέγομεν μὴ ὑβρίζετε τὴν θρησκείαν, μὴ ὑβρίζετε τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως· καὶ τί θέλετε σεῖς; Ὄχι λέγετε· ἄρα ποία εἶναι ἡ συνέπεια· ἄρα θέλετε νὰ ὑβρίζητε! Μᾶς λέγετε, ἐδεσμεύσατε τὸν τύπον. Ὄχι, Κύριοι, διότι αὐτὸ τὸ Σύνταγμα, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν γίνεται μόνον διὰ σᾶς, γίνεται καὶ δι’ ἡμᾶς, γίνεται διὰ τὴν Ἑλλάδα θόρυβος ἀριστερόθεν). Ναὶ, Κύριοι, καὶ μάθετε, ὅτι ἐγὼ ὑπέφερα περισσότερα ἀπὸ ὅλους ὑμᾶς, καὶ εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἕνας ἀνεμοστρόβυλος σᾶς ἔφερεν ἐδῶ (θόρυβος). Εὑρισκόμενος ἐδῶ ἐπὶ τοῦ βήματος, Κύριοι, ἐπειδὴ προχθὲς δὲν μοὶ ἐδόθη ὁ λόγος, ὀφείλω νὰ κάμω καὶ μίαν παρατήρησιν εἰς τὸν φίλον μου, Κ. Καλλιγᾶν, ὅτι δὲν εἶχε καθόλου δίκαιον νὰ εἴπῃ, ὅτι αἱ ἰδιαίτεραι συνεννοήσεις δὲν ἐπιτρέπονται, προκειμένου λόγου περὶ τῆς συντάξεως τῆς πολιτείας.

§95ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν δεσμεύουν εἶπον.

§96ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν ἐγὼ ὡμίλησα μετὰ τοῦ Κ. Δεληγεώργη, ἢ μὲ τὸν ἄλλον, ἢ μὲ τὸν α, ἢ τὸν β· νομίζω, ὅτι δὲν ἐπειράχθη κἀνένας, ἐγὼ ἦλθον καὶ κατέθεσα τὰς ἰδέας μου ἐπὶ τῆς τραπέζης· σεῖς εἶσθε κύριοι ν’ ἀποφασίσητε. Ἔρχομαι, Κύριοι, εἰς τὴν λέξιν ἀμέσως, τὴν ὁποίαν εἴπετε. Σᾶς παρακαλῶ, ὁ τύπος πραγματικῶς εἰς τὸ παρελθὸν προσέφερε μεγάλας ὑπηρεσίας, ἀλλ’ εὕρετέ μου ἓν φύλλον, τὸ ὁποῖον νὰ προσβάλλῃ τὸν Βασιλέα ἀμέσως.

§97ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Μάλιστα ὑπῆρξαν, σᾶς τὸ βεβαιῶ ὡς δικηγόρος, διότι ὑπερασπίσθην ἐγὼ αὐτὸς τοιοῦτον.

§98ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀλλ’ ἄμεσος προσβολὴ ποτὲ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ κατὰ τῆς θρησκείας καὶ τοῦ Βασιλέως· καὶ ὅταν θέλωμεν ν’ ἀπαγορεύσωμεν τὴν ἄμεσον προσβολὴν θὰ εἴπῃ, ὅτι καθιερόνομεν τὴν ἔμμεσον. Λοιπὸν λέγω, ὅτι οὔτε τὸ ἄμεσος οὔτε τὸ ἔμμεσος πρέπει νὰ τεθῇ, ἀλλ’ ἂς μείνῃ εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν δικαστηρίων· διότι, ὅταν ὑποθέσητε, ὅτι μόνον εἰς ὑμᾶς κατέβη τὸ Ἅγιον Πνεῦμα τῶν ἐλευθεριῶν, καὶ ὅταν ὑποθέσητε τὴν κοινωνίαν τὴν Ἑλληνικὴν, τὰς μελλούσας Βουλὰς, τὰ μέλλοντα δικαστήρια, τὰς μελλούσας ἐξουσίας, ὡς διεφθαρμένας, ὡς κακὰ, τότε νομίζετε, ὅτι ἔχετε Σύνταγμα, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν γράψητε εἰς αὐτό; Σᾶς λέγω, ὅτι ἀπατᾶσθε. Ὅταν λοιπὸν εὑρίσκητε τὴν ἐγγύησιν εἰς τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμουν οἱ δικασταὶ, οἱ ὁποῖοι μετ’ ὀλίγον θὰ ἦναι ἰσόβιοι, καὶ πρέπει νὰ ᾖναι ἰσόβιοι, διὰ νὰ καθιερωθῇ τὸ ἀνεξάρτητον τῶν δικαστηρίων, τότε ποῦ εὑρίσκετε τὴν δέσμευσιν αὐτὴν τοῦ τύπου; Ὅταν ἐντὸς 24 ὡρῶν ὑποχρεοῦται ὁ εἰσαγγελεὺς νὰ εἰσάξῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ συμβούλιον, καὶ ὅταν ἐντὸς τῶν 24 ὡρῶν ᾖναι ὑποχρεωμένον τὸ δικαστικὸν συμβούλιον νὰ ἐκδώσῃ βούλευμα, καὶ ὅταν ἀκόμη δώσωμεν τὸ δικαίωμα μόνον εἰς τὸν κατηγορούμενον ν’ ἀνακόπτῃ, καὶ ὄχι εἰς τὸν εἰσαγγελέα, διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, δὲν ὑπάρχει ἀρκετὴ ἐγγύησις τῆς ἐλευθερίας τοῦ τύπου; Ἐγὼ δὲν βλέπω, παρὰ ἐὰν ὑπάρχῃ πλέον πεῖσμα, διότι τὸ εἶπες ἐσὺ, ἢ διότι τὸ εἶπον ἐγὼ ἢ ἄλλος, τότε εἶναι ἄλλος λόγος. Ἔρχομαι καὶ πρὸς μίαν ἄλλην ἰδέαν τοῦ δεδικασμένου. Τὸ πολίτευμα εἶναι ἕνας νόμος, ὁ ὁποῖος θὰ διευθύνῃ τὴν τύχην τῆς πολιτείας ἐπὶ πολλὰ ἔτη. Ὑποθέσατε, Κύριοι, ὅτι εὑρέθημεν μίαν ἡμέραν εἰς ἀπάτην, καὶ μία μετὰ ταῦτα συζήτησις, τὴν ὁποίαν ὤφειλεν ὁ τύπος, ἂς κάμω αὐτὴν τὴν ἐκδρομὴν, ὁ τύπος ὤφειλε νὰ γράφῃ κυρίως ἄρθρα καὶ ἰδέας, καὶ νὰ συζητῇ τὰ διάφορα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, καὶ ὄχι νὰ καταγίνηται εἰς ἀντεγκλήσεις, καὶ ἐν τούτοις κἀνένα φύλλον δὲν γράφει περὶ αὐτοῦ.

§99ΤΙΝΕΣ. Πολλὰ γράφουν.

§100ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λέγω, ὅτι ἡ Συνέλευσις, ὅταν ἴδῃ ἓν μέρος ἑνὸς ἄρθρου, ὅτι δὲν ἔχει καλῶς, δύναται νὰ διορθώσῃ αὐτὸ τὸ μέρος, καὶ βεβαιωθῆτε, ὅτι καθόλου δὲν θὰ σφάλλῃ εἰς τὸ ὁμοούσιον, διότι δὲν εὑρισκόμεθα, καθὼς εἶπε καὶ ὁ Κ. Καλλιγᾶς, εἰς τοὺς τύπους, τοὺς ὁποίους διαγράφει ἡ ποινικὴ, ἡ πολιτικὴ δικονομία, καὶ ὁρίζει τὰς προθεσμίας. Εἴμεθα σῶμα, Κύριοι, κυρίαρχον, τὸ ὁποῖον ἐν πάσῃ ὥρᾳ καὶ στιγμῇ ἔχει δικαίωμα νὰ ἔλθῃ νὰ συζητήσῃ καὶ νὰ διορθώσῃ ἓν κακῶς ἔχον. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι οὔτε ὁ τύπος προσεβλήθη, οὔτε τὸ δεδικασμένον προσεβλήθη, οὔτε ἡ ἐλευθερία τοῦ τύπου ἐδεσμεύθη, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὸ ἄρθρον αὐτὸ, ὅπως συνετάχθη αὐτὴν τὴν στιγμὴν, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον εἴμεθα ἀπὸ κοινοῦ σύμφωνοι, ἐκτὸς τῆς λέξεως ἀμέσου, τὴν ὁποίαν ἐπρόσθεσεν ὁ Κ. Καλὸς μὲ τὸν Κ. Σαρίπολον.

§101ΙΑΛΕΜΟΣ. Καὶ ἐγώ.

§102ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ σεῖς ἀδελφέ! Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα εἰς μεγάλην διάστασιν διὰ νὰ πωλήσωμεν οἱ μὲν, ὅτι εἴμεθα φιλελεύθεροι, καὶ οἱ ἄλλοι ἀπολυτόφρονες· ἄλλως τε, Κύριοι, ὅ,τι ἡμεῖς ἔχομεν σήμερον, τὸ ὀφείλομεν εἰς τὴν ὕπαρξιν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Καὶ ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ διαφιλονεικήσωμεν, ὅτι ἀγαπῶμεν τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας, διὰ τῶν ὁποίων ἀνεδείχθημεν καὶ θὰ ἀναδειχθῶμεν;

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δεύτερος εἶναι ὁ Κ. Δαγρὲς· νομίζω, ὅτι εἶσθε σύμφωνος;

§104ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν εἶμαι σύμφωνος. —Κύριοι, ἐψηφοφόρησα καὶ ἐγὼ προχθὲς συμφώνως μετὰ τοῦ Κ. Βάσσου καὶ λοιπῶν κατὰ τῆς τροποποιήσεως· ἐννοεῖτε, ὅτι ὀφείλω νὰ ἐκφρασθῶ, ἂν συμμερίζωμαι καὶ σήμερον ὅ,τι ὁ Κ. Βάσσος εἶπε περὶ τῶν ἐναντίον ψηφοφορησάντων. Ἐπειδὴ ὁ Κ. Βάσσος δὲν ὡμίλησε περὶ τοῦ ἑαυτοῦ του, ἀλλὰ περὶ ὅλων τῶν ψηφοφορησάντων μὲ αὐτὸν, ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ ἐκφράσω τὰς ἰδέας μου. Εἶμαι ὀπαδὸς, ὅπως καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπον, τῆς καθαρᾶς, τῆς εἰλικρινοῦς, τῆς θαῤῥαλέας πολιτικῆς. Τὰς ἀρχὰς αὐτὰς, καὶ ἀπέναντι αὐτῶν τῶν ἀρχῶν δὲν δειλιῶ νὰ ἐκφράσω τὰς πλέον τολμηρὰς ἰδέας— βεβαιωθῆτε, ὅτι καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν, ἐὰν εἶχον κᾀμμίαν ἰδέαν κακὴν καὶ ἂν εἶχον μίαν ὁμοίαν πεποίθησιν καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ Βασιλέως, βεβαιωθῆτε, ὅτι ἤθελον ἐκφράσει τὴν γνώμην μου· οὐδέποτε ἤθελον συγχωρήσει εἰς πληρεξούσιον μὲ ὑπεκφυγὰς, μὲ πλαγίας φράσεις νὰ ἔρχηται νὰ ἐνοχοποιῇ τοὺς μὲν, νὰ δικαιολογῇ τοὺς δὲ, καὶ λυποῦμαι διὰ τὸν Κ. Βάσσον, ὅστις φαίνεται, ὅτι εἶναι ὀπαδὸς μιᾶς καθαρᾶς, εἰλικρινοῦς, καὶ θαῤῥαλέας πολιτικῆς, λυποῦμαι, λέγω, διότι ἔρχεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀποκαλεῖ δημίους ἐκείνους, οἵτινες θὰ παρακαθήσουν εἰς τὴν σημερινὴν ψηφοφορίαν. Δὲν ἐψηφοφόρησα, λέγω, μετὰ τῶν ἄλλων ἀλλ’ ἐναντίον τῆς τροποποιήσεως αὐτῆς, διότι εἶδον, ὅτι καθιεροῦται μία ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ εἴπω, ἐθεώρησα ὡς ἐπιβλαβῆ, ὡς ἔχουσαν συνεπείας ἴσως κακὰς, καὶ διὰ τοῦτο εἰς πολλοὺς φίλους μου, πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως, ὅτε ἐγίνετο λόγος περὶ τῆς τοιαύτης προσθήκης, ἐξέφρασα τὰς ἰδέας μου, καὶ ἐπροσπάθησα νὰ τοὺς ἀποτρέψω τοῦ νὰ φέρουν τὴν Συνέλευσιν εἰς τὸ δεδικασμένον. Ἔλαβον χώραν συμφωνίαι· ἐγὼ, Κύριοι, θέλω καταπολεμήσει τὸ ἀποτέλεσμα τῆς συμφωνίας αὐτῆς, διότι, Κύριοι, εἰς πᾶν ἄλλο ζήτημα καὶ πᾶσαν ἄλλην συζήτησιν ἐννοῶ, ὅτι ἰδιαίτεραι συμφωνίαι δύνανται νὰ ἔχωσιν ἀποτέλεσμα, κατὰ τὴν συζήτησιν ὅμως τοῦ πολιτεύματος πᾶσα ἰδιαιτέρα συμφωνία οὐδόλως πρέπει νὰ λαμβάνῃ χώραν, σκοποῦσα τὰ ἄρθρα τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι, μόλις ἐγένετο συμφωνία, καὶ παρευθὺς τὴν διέῤῥηξαν, καὶ ὁ μὲν ἐτραβήχθη πρὸς τοῦτο τὸ μέρος, ὁ δὲ πρὸς ἐκεῖνο, διότι ἐπραγματεύοντο περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ᾐσθάνοντο, ἐσυμφώνουν περὶ πραγμάτων καὶ ἀρχῶν, τὰς ὁποίας δὲν εἶχε χωνεύσει ἡ κεφαλή των. Κατεψήφισα λοιπὸν ἐναντίον τῆς προτάσεως μετὰ πεποιθήσεως ἰσχυρᾶς, καὶ ἐν συνειδήσει, κατεψήφισα δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον σᾶς εἶπον, τοῦ νὰ μὴ καθιερωθῇ ἡ ἀρχὴ τοῦ νὰ ἐπανέλθωμεν ἐκ νέου εἰς τὸ δεδικασμένον· ἀλλ’ ὅταν εἶδον τοὺς ψηφοφορήσαντας μαζί μου νὰ προκαλοῦν ὀχλαγωγίαν, σᾶς βεβαιῶ, τὴν αὐτὴν στιγμὴν μοὶ ἐπῆλθεν ἑτέρα ἰδέα, ἰδέα, ἡ ὁποία καὶ σήμερον μόνη μὲ ἐνισχύει, ἀφ’ οὗ ἔρχεται ἐκ τοῦ βήματος τούτου εἷς τῶν ψηφισάντων κατὰ τῆς ἐξαιρέσεως αὐτῆς καὶ μετὰ θάῤῥους ἀδικαιολογήτου ἀποκαλεῖ μίαν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως δήμιον. Εἰς τὸ στόμα φιλελευθέρου ἀνδρὸς δὲν συγχωρεῖται τοιαύτη φράσις, διότι ὅταν τοιαῦται ἐκφράσεις ἐκφέρωνται, θὰ εἴπω ὅτι δὲν αἰσθάνεσθε τί θὰ εἴπῃ ἐλευθερία, θέλετε τὴν ἐλευθερίαν, χάριν ἰδιοτελῶν συμφερόντων, τὸ λέγω, καὶ ἐπιμένω, διότι τὸ πρῶτον συστατικὸν τοῦ φιλελευθέρου ἀνδρὸς εἶναι νὰ σέβηται τὰς πεποιθήσεις τῶν ἄλλων, πολὺ δὲ περισσότερον τοῦ σώματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκει, καὶ ὅταν δὲν σέβηται τὰς ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας, θὰ εἴπῃ, ὅτι τίποτε δὲν ἔχει ἐν τῇ κεφαλῇ του· ὁ στρατιώτης τῆς ἐλευθερίας πρέπει νὰ μένῃ εἰς τὴν θέσιν του· καὶ ἐὰν μείνῃ μόνος, ὁ στρατιώτης τῆς ἐλευθερίας οὐδόλως παραδίδει τὸ ὅπλον του, οὐδόλως ἐγκαταλείπει τὴν θέσιν του, δὲν ἐγκαταλείπουν τὴν θέσιν των οἱ ἄνδρες τῆς ἐλευθερίας (θόρυβος)· διὰ τῶν τοιούτων δεικνύετε, ὅτι δὲν ἐννοεῖτε τί ἐστὶ ἐλευθερία, καὶ ἐὰν θέλητε δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν ὁπόταν θέλητε, ὁ στρατιώτης τῆς ἐλευθερίας μένει εἰς τὴν θέσιν του, διότι ἐγκαταλείπων αὐτὴν, προδίδει τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας πρεσβεύει.

§105ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐκάμετε καὶ σεῖς τὸ ἴδιον.

§106ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν σᾶς ἀποδίδω κακὴν πρόθεσιν, λέγω μόνον, ὅτι δὲν αἰσθάνεσθε τὰς ἐλευθερίας, τὰς ὁποίας ἐπαγγέλλεσθε. Ἐδῶ εἶναι τὰ πρακτικὰ, παρακαλῶ, ὅστις δήποτε θέλει νὰ τὰ παρατηρήσῃ διὰ νὰ μὲ ἀποδείξῃ ὡς ἀντιφωνοῦντα. Ἐγεννήθην εἰς χωρίον, εἶμαι ἀγράμματος παραβαλλόμενος μὲ πολλοὺς ἐξ ὑμῶν· κατοικῶ εἰς ἐπαρχίαν, ὅ,τι ὅμως ψηφοφορῶ, τὸ αἰσθάνομαι· τὸ αἰσθάνομαι, διότι εἰς τὴν ἡλικίαν, εἰς τὴν ὁποίαν μὲ βλέπετε, ἄσπρισαν αἱ τρίχες μου, καὶ διὰ νὰ ἀσπρίσουν ἔχω κἄτι τι προηγούμενον (ἱλαρότης). Παρακαλῶ τοὺς μεμψιμοιροῦντας νὰ ἐκφράζωνται ἐλευθερώτερον καὶ καθαρώτερον, καὶ εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ δώσω τὸν λόγον εἰς ἕκαστον. Ἐὰν δὲν κατέλθωμεν εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ νὰ λαλῶμεν ἐλευθέρως, οὐδόλως θέλομεν μορφώσει χαρακτῆρας. Ποτὲ δὲν θέλω συμμερισθῆ τὴν πορείαν τῶν δύω ἐξόχων ῥητόρων, τῶν δύω κυρίων καθηγητῶν, ποτὲ δὲν θέλω πετάξει ἀπὸ τῆς μιᾶς μέχρι τῆς ἄλλης ἄκρας, ποτὲ δὲν θέλω πετάξει ἀπὸ τὴν μίαν ἰδέαν εἰς τὴν ἄλλην. Εἰς τὴν ἀρχὴν τῶν συνεδριάσεων ἐξέφρασα τὴν ἐπιθυμίαν μου ὅπως ἡ μεγάλη δύναμις τῶν λόγων των, τὰ φῶτά των, νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς μόρφωσιν πολιτικῶν χαρακτήρων καὶ ἀνδρῶν· δυστυχῶς ὅμως, μὲ λύπην μου τὸ λέγω, τὰ περισσότερα σκάνδαλα αὐτὴ ἡ δεινότης τοῦ λόγου μᾶς τὰ ἔφερε. Δὲν ἠννόησαν οὗτοι, οἱ ἔχοντες τὴν ἐπιθυμίαν νὰ λαλῶσιν ἐπὶ πολλὰς ὥρας, ὅτι οὐδόλως μᾶς πείθουν, ἐμὲ τοὐλάχιστον, διότι ὅ,τι λέγουν καὶ ὑποστηρίζουν δὲν τὸ αἰσθάνονται· ἔπρεπεν οὗτοι νὰ τὸ ἐννοήσωσι καὶ νὰ μᾶς ἀφήσωσι νὰ προχωρήσωμεν. Κατεκρίθη, Κύριοι, εἷς τῶν προαγορευσάντων, ὡς ἀφωσιωμένος, παρά τινος τῶν πληρεξουσίων· δὲν ἐννοῶ ὅμως τὴν λέξιν ἀφωσιωμένος, τὴν μεταχειριζόμεθα σήμερον, ὅπως προηγουμένως μετεχειριζόμεθα ἑτέραν φράσιν. Τί ἐννοεῖ, Κύριοι, ὁ ἀποκαλῶν τὸν ἄλλον ἀφωσιωμένον; ἂν ἐννοῇ ἀφωσιωμένον εἰς τὴν κακοήθειαν, τὸ ἐννοῶ· ἂν ἐννοῇ ὅμως ἀφωσιωμένον εἰς μίαν ἀρχὴν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπόῤῥοια τῆς ὁλοψηφίας τοῦ ἔθνους, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τῷ εἴπω, ὅτι τίποτε δὲν ἔχει εἰς τὴν κεφαλήν του, τίποτε δὲν αἰσθάνεται, πρέπει νὰ ἐννοήσῃ καὶ αὐτὸς καὶ ὅλοι μας, ὅτι ἐλευθερία ἄνευ τῆς τάξεως οὐδόλως ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ· συντρίβεται πολλάκις ἡ τάξις χάριν τῆς ἐλευθερίας, διότι οὐδόλως δύναται νὰ ὑπάρχῃ τάξις ἄνευ τῆς ἐλευθερίας, τοὐλάχιστον ἐν Ἑλλάδι. Ἐγὼ ὁ ἀγράμματος σᾶς λέγω, ὅτι ἡ τάξις μὲ τὴν ἐλευθερίαν πρέπει νὰ συμβαδίζουν, καὶ οὐδέποτε θέλω ἀνεχθῆ τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀταξίας ὡς κανόνα καὶ ὡς ἐξαίρεσιν τὴν τάξιν· καὶ ὁ κατηγορῶν τινα ὡς ἀφωσιωμένον εἰς ἀρχὴν, ἥτις εἶναι ἀπόῤῥοια καὶ ἡμῶν καὶ ὑμῶν, καὶ τῶν ἔσω καὶ τῶν ἔξω, σήμερον ὅτε δὲν ἔχομεν ἀφορμὰς νὰ κατακρίνωμεν τὴν ἀρχὴν αὐτὴν, σᾶς λέγω, ὅτι δὲν ἐκπληροῖ τὸ καθῆκόν του· δὲν ἠννόησε τὴν ἀποστολήν του, δὲν ὑπηρετεῖ τὴν πατρίδα του ὅπως ἔπρεπε νὰ τὴν ὑπηρετήσῃ. Λοιπὸν, Κύριοι, ἐπειδὴ ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἔφθασεν ὅπου δὲν ἔπρεπε νὰ φθάσῃ, ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ Κύριος Πρόεδρος, τῶν προσκληθέντων ἵνα συγχωνεύσωσι τὰς προτάσεις των, διότι ἀποῤῥιπτομένης αὐτῆς, θὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Συνέλευσις διὰ τῆς ἀποφάσεώς της δὲν ἐπιτρέπει τὴν κατὰ τῶν ὑβριστῶν τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς θρησκείας καταδίωξιν.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Βαλτινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§108ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι! Νομίζω, ὅτι σιγὰ σιγὰ καὶ ὅλως ἀνεπαισθήτως παρεκτρεπόμεθα τῆς ἐντολῆς, τὴν ὁποίαν ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ἔδωσεν εἰς ἡμᾶς. Ἐνθυμοῦμαι, Κύριοι, ζῶν εἰς Λαμίαν, ὅτι τὰ ταχυδρομεῖα τῶν Ἀθηνῶν ἀπέστειλαν καθ’ ὅλον τὸ κράτος τὴν εἴδησιν, ὅτι ἀπὸ τῆς πρωτευούσης ἐξέλιπεν ὁ Ὄθων, ὅτι ἔγινε προσωρινὴ κυβέρνησις, καὶ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἡ προσωρινὴ αὐτὴ κυβέρνησις γενομένη δεκτὴ παρ’ ὅλης τῆς Ἑλλάδος, προέβη εἰς τὸ μεγάλον ἔργον νὰ προσκαλέσῃ τὸν λαὸν τῆς Ἑλλάδος νὰ στείλῃ εἰς Ἀθήνας πληρεξουσίους· ἡ προσωρινὴ αὕτη κυβέρνησις ἔλαβε μίαν πρωτοβουλίαν, Κύριοι, τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος ὁλόκληρον δὲν διαφιλονεικοῦσεν, εἶπεν ὅτι ὁ λαὸς ὀφείλει νὰ στείλῃ πληρεξουσίους ὅπως ἐκλέξωσιν ἡγεμόνα συνταγματικὸν, ὅπως συντάξωσι τὸ πολίτευμα συνταγματικῆς μοναρχίας. Νομίζω λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ὅσοι εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκλεχθῶσι πρὸ πάντων ἀπὸ ἐπαρχίας, χωρὶς μὲ ταῦτα νὰ θέλω νὰ προσβάλω τοὺς ἔξωθεν ἐλθόντας, νομίζω, ὅτι ὑποχρεούμεθα ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης μέχρι τῆς νομίμου διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως, νὰ μὴ ἐξέλθωμεν οὔτε κατὰ στιγμὴν ἀπὸ τὴν ἐντολήν μας, ἥτις ἦτο συνταγματικὸς Βασιλεὺς, Σύνταγμα.

§109ΜΑΚΡΗΣ. Ἐλεύθερον!

§110ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ὁ Κ. Μακρῆς μὲ βοηθεῖ· οἱ ἐκ Μεσολογγίου ἐντολεῖς αὐτοῦ τίποτε ἄλλο δὲν ἔκαμον, εἰμὴ εἰς τὰς κάλπας νὰ ρίψωσι ψηφοδέλτια, ἐντὸς τῶν ὁποίων ἦτο καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Κ. Μακρῆ ὡς πληρεξουσίου αὐτῶν, ὅπως ἀντιπροσωπεύσῃ ἐν τῇ Συνελεύσει τὴν ἐπαρχίαν Μεσολογγίου εἰς τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔλαβε τὴν πρωτοβουλίαν ἡ προσωρινὴ Κυβέρνησις, ἤτοι Σύνταγμα, Βασιλεὺς συνταγματικὸς. Κύριοι! εὐτυχῶς τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ συντόμως καὶ λίαν ἐκτεταμένως περιλαμβάνουν τὰς ἐκφράσεις παντὸς ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου λαλήσαντος· ἐνθυμοῦμαι, ὅτι καὶ ἄλλην μίαν φορὰν, ὅτε ὀλίγον τι αἱ κεφαλαὶ ἡμῶν ἦσαν ἐξημμέναι, τί σᾶς εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος; μὴ ὑποχωρεῖτε! μὴν ἐξέρχεσθε ἀπὸ τὴν ἐντολήν σας, διότι ἂν θέλητε νὰ καθιερώσητε αὐτὴν τὴν ἀρχὴν, νὰ ἐξέρχησθε ἀπὸ τὴν ἐντολήν σας καὶ νὰ κάμητε Σύνταγμα τῆς κεφαλῆς σας, εἶναι τότε καὶ πολλοὶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἐπίσης ἰδίας ἰδέας περὶ τῆς διοικήσεως τοῦ τόπου· ἐνθυμοῦμαι, εἶναι εἰς τὰ στενογραφήματα, τί σᾶς ἔλεγον· μὴ προχωρήσητε ἔλεγον, Κύριοι! διότι ἐὰν σεῖς θέλητε ἕκαστος νὰ διοικῇ τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴν βούλησίν του, ἕκαστος νὰ ἐκφράσῃ τὰς ἰδέας του τὰς ἀτομικὰς καὶ οὐχὶ τῶν ἐντολέων του, ἐπὶ τῶν σπουδαίων τούτων ζητημάτων, μὴ προχωρήσητε! εἴμεθα συνηγμένοι νὰ κάμωμεν πολίτευμα, οἷον τὸ θέλει ὁ τόπος, διότι ἄλλως, ἂν πρόκηται ἕκαστος νὰ βαδίσῃ ὁδὸν ἰδίαν, τότε ἂν ἦσθε ἀπολυτόφρονες θὰ ἦμαι συνταγματικὸς, ἂν ἦσθε συνταγματικοὶ, εἶμαι δημοκρατικὸς, ἂν ἦσθε socialiste, θὰ ἦμαι communiste, διότι τὸ στάδιον θὰ ἦναι τότε ἐλεύθερον, ἕκαστος δύναται νὰ φροντίσῃ νὰ προαγάγῃ τὸν ἑαυτόν του καὶ ἂν ᾖναι ἡ ἐποχὴ δημοκοπίας, καὶ μέχρι τῶν sans-cullottes θὰ φθάσωμεν. Λοιπὸν Κύριοι! ἐδῶ εἶναι τὸ σημεῖον, εἶναι ὁ κύκλος, ἐντὸς τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ μένωμεν δεδεμένοι καὶ τὸν κύκλον αὐτὸν πρέπει νὰ φρουρήσῃ οὐχὶ ἡ θέλησις ἡ ἐδική μας, ἀλλ’ ὁλοκλήρου τῆς Ἑλλάδος, νὰ μὴ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὸν κύκλον τὸν περικλείοντα τὸ Σύνταγμα, Βασιλεὺς συνταγματικός. Ἀλλὰ Κύριοι! προσέξατε, μὴ θελήσητε νὰ προβῶμεν εἰς τὰς ἰδεολογίας, μὴ θέλετε τοῦτο, διότι τὸ ἔθνος δὲν τὸ δέχεται, καὶ ἂν τὸ δεχθῇ ὁ τύπος εἰς τὰς Ἀθήνας, αἱ ἐπαρχίαι δὲν τὸ δέχονται· μὴ θέλετε νὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶναι Πρόεδρος ἰσόβιος καὶ διαδοχικὸς δημοκρατίας ........ ἄρα ........ τὸ σύνταγμα νὰ ᾖναι ὅσον τὸ δυνατὸν δημοκρατικὸν καὶ ξεβράκωτον.

§111ΜΑΚΡΗΣ. Καὶ σύμφωνον μὲ τὸ τῆς Δανίας.

§112ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριοι, προσέξατε· πάλιν ὁ Κ. Μακρῆς μὲ βοηθεῖ καὶ φοβοῦμαι πολὺ, ὅτι, ὅπως βαίνουσιν ἐκεῖ τὰ πράγματα, ἂν ἔζη ὁ Φριδερῖκος τῆς Δανίας ὁ ἕβδομος, ἤθελε μετανοήσει, διότι ἔδωσε τοιοῦτον Σύνταγμα, ἂν ᾖναι ὁποῖον τὸ νομίζομεν, φοβοῦμαι δὲ μὴ χρειασθῇ ὁ Χριστιανὸς ξένας ἐπεμβάσεις διὰ νὰ διατηρηθῇ. Λοιπὸν, Κύριοι, ἀπαραιτήτως ἀνάγκη τὸ Σύνταγμα εἶναι νὰ στραφῇ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ λεγομένου συνταγματικοῦ μοναρχικοῦ πολιτεύματος καὶ νὰ μὴν ἐρχώμεθα νὰ δημοκοπῶμεν, διότι σᾶς εἶπον, Κύριοι, ὅτι τότε ἡμεῖς γινόμεθα ξεβράκωτοι. Ἐδῶ λοιπὸν ὀφείλομεν νὰ μένωμεν καὶ νὰ κάμωμεν τὸ Σύνταγμα τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ δυνηθῇ νὰ βλάψῃ ἡμᾶς τοὺς ἰδίους· ἂς σκεφθῶμεν, ὅτι πολλάκις ἐπιμένουν ἄνθρωποι νὰ γίνῃ νόμος, ὁ ὁποῖος πρώτην φορὰν κτυπᾷ τὴν κεφαλήν των.

§113ΡΟΝΤΙΡΗΣ. Φέρετε παράδειγμα.

§114ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Λοιπὸν λέγω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ μένωμεν ἐντὸς τῆς ἐντολῆς μας. Τὶς δύναται νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ὀνομάσῃ τὸν μὲν ἀναρχικὸν, τὸν δὲ ἀπολυτόφρονα;

§115ΠΟΛΛΟΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ. Καὶ δήμιον;

§116ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τίς δύναται νὰ τὸ δεχθῇ; καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὑποχωρῶ, διότι δὲν ἀκούομαι; Ἡ πλειονοψηφία τοῦ ἔθνους ἀποφασίζει, καὶ ἂν σήμερον ἡ πλειονοψηφία τοῦ ἔθνους νομίσῃ, ὅτι ἔπρεπε νὰ κάμωμεν τρομερὸν τὸ ἑλληνικὸν Σύνταγμα, οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ ἂν ἠδύνατο νὰ ὀνομασθῇ Σύνταγμα! (θόρυβος) οὐδεὶς· ἡ πλειονοψηφία εἰς ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ἀνήκῃ, πρέπει νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν ὅπλων τῶν νομίμων, ταῦτα εἶναι ἡ συζήτησις καὶ ἡ ψηφοφορία, τίποτε περισσότερον, τίποτε ὀλιγώτερον· μὴ μᾶς κάμητε, παρακαλῶ, νὰ φοβώμεθα· ἐνθυμοῦμαι ἐποχὰς τῆς Συνελεύσεως καὶ τῶν Ἀθηνῶν, τὰς ὁποίας ἦτο καλὸν νὰ καλύψωμεν μὲ πέπλον βαθύτατον, οὐχὶ δὲ νὰ ἀποδεικνύωμεν, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν τὴν ἐπανάληψιν· ἀπαιτεῖται εἰς τὰς συζητήσεις νὰ ἐκλείψουν τὰ πάθη, διότι, Κύριοι, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι ἔχομεν ἐξάψει καθολοκληρίαν τὰ πάθη καὶ ἔχομεν πλησιάσει τὸν δαυλὸν εἰς τὴν πυριταποθήκην. Αὐτὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ λέγωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος διὰ νὰ φωτισθῶσι καὶ οἱ φιλελεύθεροι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἔξω τῆς Συνελεύσεως, ἵνα μὴ ἀναγκάσωμεν τὸν λαὸν νὰ σκεφθῇ πολὺ διαφορετικὰ ἀφ’ ὅ,τι σκέπτεται ἡ μειονοψηφία. Κατὰ τὴν ἰδέαν τοῦ Βαλτινοῦ εἶναι ἀνάγκη νὰ δίδωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τὴν ἐλευθερίαν εἰς τὴν ἔκφρασιν καὶ νὰ προβαίνωμεν θαῤῥαλέως εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῶν ἰδεῶν, ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι ἔκνομα. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ λέγητε, ὅτι ἀποχωρεῖτε ὅπως διαλυθῇ ἡ Συνέλευσις, διότι τότε εἶσθε οἱ ἀπολυτόφρονες, διότι ὅταν φύγητε ἐσεῖς, θὰ φύγωμεν καὶ ἡμεῖς καὶ νὰ ἴδωμεν ποῖος θὰ κερδίσῃ (γέλως). Ταῦτα σᾶς τὰ λέγει ἕνας, ὁ ὁποῖος ἔχει τὸν ἐγωϊσμόν, κατηγορήσατέ τον ὡς ἐγωϊστὴν, ὅτι οὐδέποτε ἔφυγεν, οὔτε μίαν ἡμέραν ἀπ’ ἐδῶ, καὶ ὅταν οἱ πολιτικοὶ φίλοι του ἀπεμακρύνθησαν ἄλλοτε, τοὺς κατηγόρησε καὶ τοὺς εἶπεν, ἡ πλειονοψηφία ἀνῆκεν εἰς τοὺς ἀντιπάλους μας, ὁ βασιλεὺς ἀπ’ αὐτοὺς πρέπει νὰ πάρῃ τὸ ὑπουργεῖον. Ἐδῶ λοιπὸν συζήτησις, ψηφοφορία, ὅ,τι κάμνομεν, Κύριοι, εἶναι διὰ τὸ ἔθνος, δὲν εἶναι δι’ ἡμᾶς. Τώρα ἔρχομαι εἰς τὴν οὐσίαν. Σᾶς λέγω εἰλικρινῶς, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ἐνόμισα καὶ νομίζω πάντοτε, ὅτι ὁ τύπος πρέπει νὰ ᾖναι κἄτι τι πλέον ἐλεύθερος, ἀφ’ ὅ,τι συνήθως λέγεται ἐλευθερία τοῦ τύπου, ἐγὼ κατὰ πεποίθησιν τὸ λέγω, ἀλλὰ νὰ μοὶ κάμῃ τὴν χάριν ὁ τύπος νὰ ἐννοῇ τί θὰ εἴπῃ ἐλευθερία τοῦ τύπου, νὰ μὴ νομίζῃ ὁ φίλος μου, ὁ ὁποῖος θὰ μὲ ἐκθέσῃ εἰς τὴν κοινὴν γνώμην ἀπόψε, ὅτι ἐλευθερία εἶναι νὰ ὑβρίζῃ καὶ ἀρχὰς καὶ Βασιλέα καὶ πίστιν καὶ τοὺς ἁγίους τῆς Ζακύνθου καὶ τὸν διάβολον ἀκόμη· αὐτὸ δὲν εἶναι ἐλευθερία, αὐτὸ εἶναι κἄτι τι παραπάνω· οἱ φιλελεύθεροι νὰ μοὶ ἐξηγήσουν τί εἶναι. Λοιπὸν, Κύριοι, μὲ ἐγγυᾶσθε τὴν νόμιμον ἐλευθερίαν τοῦ τύπου; νὰ ἀπαλείψω ὅλα! καὶ ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν, τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἂν τίποτε δὲν βάλωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα, ὁ τύπος θὰ ἐννοήσῃ τὸ καθῆκόν του, ἄλλως τε ἡ ἰδία Συνέλευσις ἂς κάμῃ νέον περὶ τύπου νόμον, διότι φρονῶ, ὅτι ὁποιονδήποτε νόμον ἤθελε κάμει ἡ Συνέλευσις, οὐδεμία βουλὴ θὰ τὸν παραμερίσῃ· αὐτὸ εἶναι ἡ ἰδέα μου ἡ ἀτομικὴ καὶ οὕτως ἀποφεύγομεν νὰ θέσωμεν τοιαῦτα εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἕτεροι ὅμως ἔρχονται μὲ τὰ πράγματα· τί σᾶς λέγουν οὗτοι; γίνεται χρῆσις τῆς θρησκείας ὑβριστικῶς, γίνεται χρῆσις τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως ὑβριστικῶς, θέλομεν νὰ τὸ περιστείλωμεν· αὐτὰ σᾶς λέγουσιν οἱ Κύριοι οὗτοι, καὶ ἐπειδὴ δὲν θέλετε νὰ τὸ εἰπῆτε καὶ σεῖς, ἂς τὸ εἴπω ἐγώ. Ὅλοι ἀνεγνώσατε ἓν παράρτημα τῆς Πνυκὸς· τί λέγει τοῦτο; λυποῦμαι, ὅτι τὸ θεωρεῖον τοῦ ὡραίου φύλλου, εἶναι πλῆρες, ἀλλ’ ἀδιάφορον. Λέγει λοιπὸν, ὅτι ὁ σύμβουλος τοῦ Βασιλέως παραδίδει αὐτὸν εἰς τὰς ἀγκάλας, ἀγνοῶ τίνων, ὅπως διευθύνῃ αὐτὸς τὸ κράτος. Τί εἶναι αὐτό; εἶναι ἐλευθερία τοῦ τύπου;

§117ΜΑΚΡΗΣ. Εἶναι λίβελλος· (θόρυβος).

§118ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, διὰ νὰ δώσω τὸν ψῆφόν μου ἐν πλήρει εἰλικρινείᾳ νὰ μοὶ εἰπῆτε, αὐτὸ τὸ χαρτὶ ἦτο τύπος; βεβαίως, διότι ἦτο τυπωμένον· αὐτὸ τὸ χαρτὶ εἶχε προσβολὴν κατὰ τοῦ Βασιλέως; οὐδεὶς πιστεύω δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν εἶχε. Τώρα ἔρχομαι εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα οἱ πολιτικοί μου φίλοι θέλουν νὰ λάβουν. Μερικοὶ ὅμως λέγουσιν, ὅτι ὅταν προσβάλληται ὁ Βασιλεὺς, θέλουν νὰ λάβουν προληπτικὰ μέτρα, ἀλλὰ πρὸς ἄρσιν πάσης ἀμφιβολίας, φρονοῦν, ὅτι ὁ τύπος πρέπει νὰ περιστέλληται μόνον, ὅταν προσβάλληται ὁ Βασιλεὺς ἀμέσως καὶ ἀπαιτοῦσι νὰ τεθῇ τοῦτο εἰς τὸ Σύνταγμα· ἐγὼ ἐν πλήρει πεποιθήσει παραδέχομαι τὸ ἀμέσως, ἂν, οὕτω γενομένου, δὲν ἐδύνατο ἡ ἐξουσία νὰ κατασχέσῃ αὐτὸ τὸ χαρτί. Τί λέγετε σεῖς ἠδύνατο ναὶ, ἢ ὄχι;

§119ΜΑΚΡΗΣ. Μάλιστα.

§120ΠΟΛΛΟΙ. (ἐξ ἀριστερῶν). Ὄχι· διότι δὲν ἦτο προσβολὴ ἀμέσως.

§121ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Δὲν ἦτο ἀμέσως, Κύριοι! ἐπιθυμῶ ἡ εἰλικρίνεια νὰ ἐξέρχηται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ νὰ μᾶς φωτίσῃ ὅλους διὰ νὰ κάμωμεν καλὰ πράγματα· ἐγὼ μὲ τὸ στενόν μου κεφάλι νομίζω, ἂν καὶ δὲν εἶμαι δικαστικὸς, ὅτι δὲν εἶναι ἄμεσος προσβολὴ, διότι τὸ θέμα τὸ κύριον, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνεται ἐντὸς τοῦ χαρτίου, ἦτο, ὅτι ὁ Κόμης Σπόννεκ ἐλθὼν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὅπως συμβουλεύῃ τὸν Βασιλέα, δὲν φέρεται καλῶς, ὅτι πράττει ὅλα τὰ κακὰ, καὶ ὅτι πρέπει νὰ τὸν διώξωμεν, ἐνῷ κατ’ ἄλλους ὁ Κόμης Σπόννεκ δύναται νὰ ἔχῃ καὶ πολλὰς ἀρετὰς, καὶ νὰ ᾖναι καὶ καλὸς οἰκονομολόγος κτλ. Τώρα σᾶς παρακαλῶ, τὸ κύριον θέμα ἦτο ὁ Κόμης Σπόννεκ, ἡ προσβολὴ κατὰ τοῦ Βασιλέως ἦτο ἔμμεσος, διότι ἔλεγε τὸ χαρτὶ ἐκεῖνο, ὅτι οἱ Ἕλληνες ὀφείλουν νὰ ἀνοίξουν τὰ ὀμμάτια νὰ ἴδουν, ὅτι πλησίον τοῦ Βασιλέως εἶναι ἕνας ἐχθρὸς τῆς Ἑλλάδος, ὅστις τὸν ἀποκοιμίζει εἰς τὰς ἀγκάλας, δὲν ἠξεύρω τίνος, διευθύνει αὐτὸς ἐλευθέρως τὸ κράτος. Αὐτὸ τὸ χαρτὶ, λοιπὸν ἐνῷ δὲν εἶναι ἄμεσος, ἀλλ’ ἔμμεσος προσβολὴ, πρέπει ἢ ὄχι νὰ κατάσχηται; Φρονῶ, ὅτι πρέπει. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ φωτίσητε ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι δὲν εἴμεθα διδάσκαλοι, τί θὰ εἴπῃ ἀμέσως ἢ ἐμμέσως, διότι δὲν παραδέχομαι, ὅτι εἶναι προσβολὴ κατὰ τοῦ Βασιλέως, ὅταν εἴπῃ τις, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον Κανάρη ὠθεῖ τὰ πράγματα καὶ εἰς τὸ κακὸν, διότι τὸ ἐξέλεξεν αὐτό· πρέπει λοιπὸν νὰ μᾶς τὸ καθιερώσωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν Συνέλευσιν νὰ μὴ βιασθῇ νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα, ὅπως τὸ ἐννοήσωμεν ἡμεῖς καὶ ὅλοι οἱ Ἕλληνες· ἂν λοιπὸν δὲν ἐπιμένητε καὶ εἰς τὸν χαρακτῆρα τῶν λέξεων ἀμέσως ἢ ἐμμέσως, θὰ κάμωμεν τὸ ἄρθρον ὥστε νὰ μὴν ἔχῃ μήτε τὴν μίαν λέξιν μήτε τὴν ἄλλην, καὶ ὡς ἐκ τῆς φύσεως τοῦ γράμματος νὰ ἐξάγῃ ὁ Εἰσαγγελεὺς τὰ συμπεράσματά του καὶ νὰ στέλλῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ν’ ἀποφαίνηται ἐντὸς 24 ὡρῶν. Παρακαλοῦμεν ὅμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ μᾶς τὸ εἰπῆτε καὶ θὰ μείνωμεν ὅλοι σύμφωνοι. (χειροκροτήματά τινα εἰς τὸ ἀκροατήριον).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὸ ἀκροατήριον νὰ μὴ προβαίνῃ εἰς ἐπιδοκιμασίας ἢ ἀποδοκιμασίας, διότι, ὡς προεῖπον, ἀπαγορεύονται ὑπὸ τοῦ κανονισμοῦ.

§123ΚΑΛΟΣ. Κύριοι, ἂν κατὰ τὴν γενικὴν ἀρχὴν, ἥτις πανταχοῦ ἐπεκράτησε καὶ ἐπικρατεῖ, ὅτι δηλ. ἡ μειονοψηφία πρέπει νὰ ὑποτάσσηται εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ἐτελείονε καὶ τὸ προκείμενον ζήτημα, δὲν ἤθελεν ἐλθεῖ ἐκ δευτέρου ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως αὐτὸ, καὶ δὲν ἠθέλομεν περιέλθει εἰς προσβολὰς καὶ ἐξηγήσεις προσωπικάς. Ἡ μειονοψηφία ἔπρεπε νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ὅπως καὶ σήμερον ζητεῖται τοῦτο· ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ἡ μειονοψηφία ἠθέλησε προχθὲς ν’ ἀνατρέψῃ τὰς ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας καὶ τὰς ἀνέτρεψε, καὶ οὕτως ἐξηγέρθησαν τὰ σκάνδαλα καὶ ἐπῆλθον αἱ ταραχαὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης. Τὸ ζήτημα ἐλύθη ἐνώπιον ἡμῶν, ἀπεφάνθητε, ὅτι οὐδὲν προληπτικὸν μέτρον ἐπιτρέπεται, ἀπεφάνθητε κατόπιν ἐπὶ ῥητῷ ζητήματι τεθέντι παρὰ τοῦ Προέδρου, ἡ Συνέλευσις δέχεται τὴν κατάσχεσιν εἰς ὡρισμένας περιπτώσεις; καὶ εἴπομεν ὄχι. Ἐπῆλθε διένεξις, ἐμεσολάβησαν διχογνωμίαι, καὶ ἐπὶ πολλὴν ὥραν ἐπεκράτησε σάλος ἐν τῇ Συνελεύσει, ἀλλὰ τέλος κατίσχυσεν ἡ ἰδέα, ὅτι τὸ ζήτημα ἐλύθη γενικῶς, ἤτοι οὐδέποτε ἐπιτρέπεται κατάσχεσις. Περὶ τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐγὼ καὶ ὁ Κ. Πετιμεζᾶς καὶ ἄλλοι εἴχομεν παραδώσει πρότασιν περὶ ἐγγυοδοσίας, ἕνεκα προσβολῶν κατὰ τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου, ἀλλὰ μὲ τὴν ἀπόφασιν ταύτην ἀπεσύρθημεν καὶ δὲν ὑπεστηρίξαμεν τὴν πρότασίν μας. Ὅταν λοιπὸν τοιαύτην ἔχητε τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειοψηφίας, διὰ τί ἔρχεσθε καὶ ζητεῖτε τὴν ἀνατροπήν της; θέτετε ἀρχὴν, ἥτις ἀντὶ νὰ διευκολύνῃ τὴν ταχυτέραν συζήτησιν τοῦ πολιτεύματος, μᾶς παρεμβάλλει προσκόμματα, καὶ προκαλεῖ ταραχὰς, τὰς ὁποίας πάντες ἀποστρεφόμεθα, καὶ μᾶς ὠθεῖ εἰς μέτρον, τὸ ὁποῖον πάντες ἀπευχόμεθα, τοὐτέστι τὴν διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως (θόρυβος). Τὴν ἐζήτησαν ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς, προφορικῶς καὶ διὰ τοῦ τύπου, καὶ δὲν τὴν θέλομεν, διότι βλέπομεν τὸ χάος, τὸ ὁποῖον ἐπέρχεται. Τὴν νέαν Βασιλείαν τὴν ἐξελεξάμεθα ἡμεῖς καὶ τὴν σεβόμεθα καὶ τὴν θέλομεν νὰ μένῃ ἱερὰ καὶ ἀπρόσβλητος (θόρυβος). Διὰ τῆς ἀνατροπῆς ἑκάστοτε τῶν ἀποφασιζομένων προκαλεῖτε, Κύριοι, ταραχὰς, συγκρούσεις, αἵτινες καταλήγουν εἰς ἓν σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἀπευχόμεθα. Εἶναι κυρίαρχος ἡ Συνέλευσις, ἀλλ’ ἡ κυριαρχία της ἔχει καὶ περιορισμούς. Διὰ νὰ σεβασθῶμεν τὴν πλειοψηφίαν, πρέπει νὰ τὴν σεβασθῆτε πρῶτοι σεῖς, πρέπει νὰ τὴν σεβασθοῦν πάντες καὶ ἄνωθεν καὶ κάτωθεν, πανταχόθεν· διότι ἄλλως καὶ ἄκοντες θέλομεν φθάσει εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπευχόμεθα. Δὲν θέλω, Κύριοι, νὰ προσβάλλω κἀνένα, δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ αἰτιαθῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀνέβησαν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἐλάλησαν ὑπὲρ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ τύπου, οὐδὲ νὰ τοὺς ἀποκαλέσω δημίους τῶν ἐλευθεριῶν· ἔχουν τὰς πεποιθήσεις των καὶ ὀφείλω νὰ τὰς σέβομαι, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ σώματος πᾶσα πεποίθησις μένει παρ’ αὐτοῖς· ἀφοῦ ἔκλεισεν ἡ συζήτησις, ἔπαυσε καὶ δι’ ἐμὲ καὶ διὰ πάντα ἄλλον τὸ δικαίωμα τῆς ἀγορεύσεως καὶ τῆς εἰσαγωγῆς νέων προτάσεων. Ἐὰν, Κύριοι, ὁ Κ. Καλλιγᾶς, ἀπὼν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ θέματος, δὲν ἤρχετο μετὰ ταῦτα νὰ ῥίψῃ τὸ σκάνδαλον εἰς τὴν Συνέλευσιν, δὲν ἠθέλομεν φθάσει ἐκεῖ ὅπου εἴμεθα, δὲν ἠθέλομεν διαπληκτισθῆ.

§124ΦΩΝΗ ΤΙΣ. Διατί δὲν ἀκολουθεῖτε τὰς συμβουλάς σας;

§125ΚΑΛΟΣ. Ὁσάκις ἐλάλησα, ἐσεβάσθην τὴν πλειοψηφίαν. Δὲν ἔπρεπε νὰ προτείνωσι νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ δεδικασμένον, ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπανῆλθεν ἡ Συνέλευσις, καλῶς ἢ κακῶς πράξασα δὲν τὸ ἐξετάζω ἤδη σήμερον, συμφέρον ἔχομεν πάντες νὰ ἔλθωμεν εἰς μίαν λύσιν, δυναμένην νὰ καταπαύσῃ τὸν ἐρεθισμὸν καὶ νὰ ἀπομακρύνῃ νέα σκάνδαλα, διὰ νὰ μὴ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀτόπημα, τὸ ὁποῖον φοβούμεθα (Θόρυβος). Ὅπως ἐπιτευχθῇ ὁ τοιοῦτος συμβιβασμὸς πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ἀμέσως. Οἱ πληρεξούσιοι ἐκ τῶν Ἰονίων Νήσων, ἐὰν ἔζων ἐν Ἑλλάδι, ἤθελον ἰδεῖ πῶς ἐφηρμόσθη τὸ ἐμμέσως τοῦ νόμου τοῦ 1850. Ὁ νόμος αὐτὸς ἔδιδε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Εἰσαγγελέα καὶ τὴν παραμικροτέραν φράσιν νὰ τὴν στρέφῃ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, ὅπως δεσμεύσῃ τὸν λόγον. Ἐφημερίς τις, ἡ Μέριμνα, κατεδικάσθη ἐπὶ προσβολῇ κατὰ τοῦ Βασιλέως, διότι ἀνέφερε τὴν λέξιν ἡ θεία πρόνοια, καὶ ἄλλη κατεδικάσθη εἰς 3 ἐτῶν φυλάκισιν, διότι εἶπεν, ὅτι ἐν τῇ Αὐλῇ τεκταίνεται πᾶν κακούργημα. Συλλογισθῆτε, ὅτι, ἐὰν ἄλλος διάδοχος τοῦ Βασιλέως αὔριον μιμηθῇ τὸν Ὄθωνα καὶ θελήσῃ νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὰ τῆς διοικήσεως, τί πρέπει νὰ κάμνωμεν; Προκαλῶ τὸν Κ. Ζαΐμην νὰ μὲ εἴπῃ ἐὰν δὲν ἠγανάκτησεν, ὅταν ὁ Βασιλεὺς Ὄθων προσεκάλει τὸν δεῖνα καὶ δεῖνα Βουλευτὴν καὶ τὸν ἐπέταττε νὰ μὴ δώσωσι τὴν ψῆφόν του εἰς τὸν Κ. Ζαΐμην, τεθέντα ὑποψήφιον Πρόεδρον τῆς διαλυθείσης Βουλῆς. Ὅταν, Κύριοι, ὁ Βασιλεὺς εἰς τοιαύτην περιέλθῃ θέσιν, καὶ τοῦ τύπου καὶ παντὸς πολίτου καθῆκον εἶναι νὰ φέρῃ εἰς γνῶσιν τοῦ κοινοῦ τὴν διαγωγὴν ταύτην τοῦ Βασιλέως. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀνεύθυνος ἐνόσῳ δὲν ἀναμιγνύεται. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ σημερινοῦ, διότι πείθομαι, ὅτι θὰ μείνῃ πιστὸς εἰς τὸν ὅρκον του· ἀλλὰ τίς εἶδεν, ἂν αὔριον ἄλλος δὲν παραβῇ τὸν ὅρκον του; Πρέπει λοιπὸν νὰ δεσμεύσωμεν τὸν τύπον, ὅστις εἶναι ὁ ἄγρυπνος φύλαξ τῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ; Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, διὰ νὰ μὴ παρεμβληθῇ πρόσκομμα εἰς τὰ ἔργα τῆς Συνελεύσεως, καὶ διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν συμβιβαστικὸν ἀποτέλεσμα, ἐμμένω νὰ δεχθῶμεν τὸ ἀμέσως, καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι δὲν μεταβάλλομεν παντάπασι τὸ κείμενον, οὔτε καθιστῶμεν ἀχαλίνωτον τὸν τύπον. Ἄλλως ἔχουν τὸ δικαίωμα οἱ ἄλλοι νὰ εἴπουν, ὅτι, ἀφοῦ ἐσεῖς παρεβιάσατε τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειονοψηφίας προχθές, τὴν παραβιάζομεν καὶ ἡμεῖς σήμερον.

§126ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐξετάζω, Κύριοι, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς ἐτέθη πάλιν ὑπὸ τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα, ἂν ἐπιτρέπηται εἰς ἐξαιρετικάς τινας περιπτώσεις κατάσχεσις ἐφημερίδων, ἐντύπων διατριβῶν καὶ τῶν τοιούτων. Ἐὰν, Κύριοι, ὑπάρχῃ ἄτοπόν τι εἰς τὴν ἐπάνοδον τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι τὸ ἄτοπον δὲν δύναται νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὴν μίαν μόνον τῶν μερίδων τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ εἰς ἀμφοτέρας, διότι, ὡς ἠκούσατε, καὶ ἡ μερὶς ἡ ὑποστηρίξασα τὴν ἐν γένει ἀπαγόρευσιν περιεῖχεν ἐν ἑαυτῇ πληρεξουσίους, οἵτινες ᾐσθάνθησαν ἀκολούθως τὸ ἄτοπον τῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως καὶ πρῶτοι αὐτοὶ ἐζήτησαν τὴν ἐπάνοδον εἰς τὰ ἐψηφισμένα. Ἡ πρότασις, ἥτις ὑπεβλήθη, καὶ ἥτις ἐπροκάλεσε τὴν ἐκ νέου ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ ἰδίου ζητήματος, περιεῖχε τὰς ὑπογραφὰς δύω πληρεξουσίων ἀνηκόντων εἰς τὴν μερίδα, ἥτις οὐδέποτε ἤθελε τὴν κατάσχεσιν. Τὸ ζήτημα λοιπὸν, Κύριοι, πρέπει νὰ τὸ ἐξετάσωμεν εἰς τὴν οὐσίαν, πρέπει ἀπαθῶς καὶ ἄνευ προκαταλήψεως καὶ ἐξάψεως καὶ σεβόμενοι τὰς πεποιθήσεις τῶν ἀντιπάλων μας, νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν πρέπῃ νὰ ἐπιτρέπηται ἡ κατάσχεσις εἰς τὰς περιπτώσεις, τὰς ὁποίας ἡ ὑποβληθεῖσα τροπολογία προβλέπει Θέλουσι, Κύριοι, λέγουν, νὰ περιορίσουν τὴν κατάσχεσιν μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ προσβολὴ ἀπευθύνεται ἀμέσως κατὰ τοῦ Βασιλέως· διότι ἐνδεχόμενον μία ἐξουσία, μὴ σεβομένη τὰ δικαιώματά της, νὰ προβαίνῃ εἰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι προκαλοῦν τὴν δριμεῖαν ἐπίκρισιν ἐκ μέρους τοῦ τύπου. Ἐὰν, Κύριοι, ἡ σειρὰ αὐτὴ τῶν συλλογισμῶν ᾖναι ὀρθὴ, πρέπει νὰ διαγράψητε τὴν ἐξαίρεσιν τοῦ ἐμμέσως, διότι δὲν ἐννοῶ, διὰ τὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ μὴ ἐπιτρέπηται κατὰ τοὺς Κυρίους προαγορεύσαντας καὶ ἡ ἄμεσος προσβολὴ ἐκείνου, ὅστις προσεκάλει παρ’ ἑαυτῷ τοὺς βουλευτὰς καὶ ἀπῄτει νὰ μὴ ψηφοφορήσωσι τὸν ὑποψήφιον τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἂν λοιπὸν, Κύριοι, θέλητε νὰ συζητήσητε λογικῶς, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν οὐχὶ ὑπὸ τὰς ἀναφερομένας περιπτώσεις, ἀλλ’ ἐν γένει ἐπιστημονικῶς, θεωρητικῶς. Ὑπάρχουν, Κύριοι, προσβολαὶ ἄμεσοι καὶ ἔμμεσοι. Θέλομεν, Κύριοι, νὰ προφυλάξωμεν ἀπὸ τὰς προσβολὰς αὐτὰς τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, νὰ μὴ ἀφίνωμεν τὴν Βασιλείαν νὰ τὴν μεταχειρίζωνται τοιουτοτρόπως; πρέπει νὰ ἀπαγορεύσωμεν ἀμφοτέρας τὰς προσβολὰς αὐτὰς, νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς ἀμφοτέρας τὴν κατάσχεσιν. Σᾶς ἀνέφερε, Κύριοι, εἷς τῶν προαγορευσάντων ἓν παράδειγμα καὶ ἐπροκάλεσε τὴν ἀπόφασιν ὑμῶν νὰ εἴπητε, ἂν ὑπάρχῃ ἄμεσος ἢ ἔμμεσος προσβολή. Δύναμαι νὰ σᾶς ἀναφέρω ἕτερον παράδειγμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἡ προσβολὴ εἶναι ἔμμεσος· καὶ θέλετε νὰ ἐπιτρέψητε τὴν δημοσίευσιν τοιούτων φύλλων; Ἂν ἓν πλοῖον φέρῃ τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως, καὶ δημοσιογράφος τις, ἐπιτιθέμενος δῆθεν κατὰ τοῦ πλοίου αὐτοῦ, προφέρῃ ὕβρεις βαναύσους, θέλετε ἐπιτρέψει τὸ φύλλον τοῦτο νὰ διανέμηται, νὰ πωλῆται εἰς τὰ καφφενεῖα καὶ ἕκαστος τῶν πολιτῶν νὰ λαμβάνῃ γνῶσιν αὐτοῦ, ὡς ἂν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ πλέον θεμιτοῦ τῶν πραγμάτων; Ἔμμεσος, Κύριοι, εἶναι ἡ προσβολὴ, ἀλλὰ τὸ συμφέρον τῆς Πολιτείας εἶναι ἐπίσης τὸ αὐτὸ καὶ ἀπαιτεῖ τὴν κατάσχεσιν τῶν τοιούτων φύλλων· διότι σκοπὸς τῶν κατασχέσεων δὲν εἶναι μόνον νὰ ἐμποδισθῇ ἡ κυκλοφορία τῶν τοιούτων κακοήθων διατριβῶν, ἀλλ’ εἶναι ἡ συνείδησις τῆς κοινωνίας, ἥτις ταράττεται εἰς τὴν εἴδησιν τῶν τοιούτων διαδόσεων· οἱ κακοήθεις, Κύριοι, δύνανται κρυφίως νὰ τὰ διανείμουν καθ’ ὅλην τὴν ἐπικράτειαν, ἀλλὰ θὰ καταφύγουν εἰς μέσα σκοτεινὰ, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουν τὸν σκοπόν των. Δὲν δύναταί τις λοιπὸν νὰ μὲ ἀρνηθῇ, ὅτι ἡ ἔμμεσος προσβολὴ εἶναι ἐπίσης σφάλμα, διὰ τὸ ὁποῖον τὸ συμφέρον τῆς κοινωνίας ἀπαιτεῖ τὴν κατάσχεσιν τῶν φύλλων τούτων. Μία μόνον δύναται νὰ ὑπάρξῃ σπουδαία ἀντίῤῥησις, μήπως μία κακοήθης ἐξουσία, παρερμηνεύουσα τὸν νόμον, θεωρῇ ὡς ἐμμέσους προσβολὰς τὰς κατ’ αὐτῆς ἐκφράσεις, ὅπως ἔχομεν τοιαῦτα παραδείγματα τοῦ παρελθόντος. Ἀλλ’ ἐὰν εὑρεθῇ μία τοιαύτη ἐξουσία, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι οὐδόλως σᾶς ὠφελεῖ ἡ ἄμεσος προσβολὴ, διότι δύναται νὰ καθιερώσῃ ὡς ἄμεσον προσβολὴν πᾶσαν ἔμμεσον. Ἐὰν ὅμως πᾶσα ἐξουσία ᾖναι ἠθικὴ, πατριωτικὴ, ἡ λέξις αὐτὴ σώζει τὴν ἱερότητα τοῦ Βασιλικοῦ προσώπου. Ἀλλὰ μήπως δὲν ἔχομεν ἐν τῇ τροπολογίᾳ, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλομεν εἰς ὑμᾶς, τὴν περίπτωσιν ταύτην τῶν παρεξηγήσεων; Δὲν ἀναθέτομεν εἰς μόνον τὸν Εἰσαγγελέα τὴν κατάσχεσιν, ἐπιτρέπομεν νὰ ἐνεργήσῃ προκαταρκτικῶς, διότι ἐνδεχόμενον μία βραδύτης νὰ καταστήσῃ ματαίαν τὴν κατάσχεσιν, ὑποχρεωμένου μάλιστα τοῦ Εἰσαγγελέως ἐντὸς 24 ὡρῶν νὰ φέρῃ τὴν ἀπόφασιν ἐνώπιον ἑνὸς συμβουλίου, τὸ ὁποῖον θ’ ἀποφασίσῃ περὶ ἄρσεως ἢ μὴ τῆς τοιαύτης κατασχέσεως· καὶ ἐπειδὴ ἐνδεχόμενον ἦτο ὁ Εἰσαγγελεὺς ἐκεῖνος ν’ ἀνακόψῃ τὴν ἀπόφασιν καὶ νὰ φθάσῃ ἡ ὑπόθεσις ἐνώπιον ἑνὸς Ἐφετείου, ἀπαγορεύομεν τὸ μέτρον τοῦτο, διότι ἤθελε φέρει χρονοτριβήν. Ἐπιτρέπομεν μόνον τὸ δικαίωμα εἰς τὸν δημοσιογράφον νὰ ἀνακόψῃ τὸ βούλευμα, ἂν νομίσῃ, ὅτι οἱ 3 ἐκεῖνοι δικασταὶ δὲν ἀπεφάσισαν καλῶς. Ὕστερον λοιπὸν ἀπὸ τοιαύτας ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας λαμβάνομεν πρὸς προστασίαν τοῦ τύπου καὶ ἀπόκρουσιν τῶν παρεκτροπῶν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, δύναταί τις νὰ μᾶς ἀποκαλέσῃ δημίους τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τύπου, ὅπως τινὲς ἐτόλμησαν; Καὶ δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν τοιαύτην δυσπιστίαν εἰς τὸ δικαστικὸν συμβούλιον, πρὸς τιμὴν τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας· πολλάκις τὰ δικαστικὰ συμβούλια προέταξαν στῆθος ἐνώπιον τῆς ἐξουσίας, καὶ ὅταν ἀκόμη εἰς τὴν διάθεσιν ἑνὸς ὑπουργοῦ ἦτο νὰ παύσῃ ἕνα οἱονδήποτε δικαστήν· μεγαλήτερον δὲ στῆθος θὰ προτάξουν διὰ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, ὅταν ἐντὸς ὀλίγου κατασταθῶσι κατὰ τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος ἰσόβιοι. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ ὑπάρξῃ αὐτὴ ἡ δυσπιστία. Φρονῶ λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ἡ λέξις ἄμεσος, τὴν ὁποίαν θέλουν νὰ εἰσάξουν εἰς τὴν τροπολογίαν, καὶ ἀνωφελὴς εἶναι, καὶ εἰς πολλὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα δύναται ν’ ἀπολήξῃ. Κατὰ συνέπειαν φρονῶ, ὅτι ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ ἐπιψηφίσῃ τὴν πρότασιν ἡμῶν, ὁποία ὑπεβλήθη.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κύριος Παντολέων.

§128ΠΟΛΛΟΙ. Ἐρωτήσωμεν.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ εἶναι κατὰ, ἂς ἀκούσωμεν τελευταῖον τὸν Κ. Παντολέοντα.

§130ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ἐγὼ, Κύριοι πληρεξούσιοι, ἠξεύρετε, ὅτι λίαν σπανίως λαμβάνω τὸν λόγον· ἠξεύρετε, ὅτι πολλὰ ζητήματα σπουδαιότατα ἦλθον εἰς τὴν Συνέλευσιν, καθὼς τὸ περὶ συνεταιρίζεσθαι, τὸ περὶ συναθροίζεσθαι καὶ τόσα ἄλλα, καὶ ἐγὼ δὲν εἶπον λέξιν. Καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἤθελον σιωπήσει, ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο νὰ φέρω εἰς γνῶσιν ὑμῶν μερικὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας καὶ ὡς ἐκ τῆς θεωρίας καὶ ὡς ἐκ τῆς πείρας ἔχω. Κύριοι, ἠξεύρετε, ὅτι ὑπῆρχε πρότερον ὁ ποινικὸς νόμος, ὅστις ἐξησφάλισε καθ’ ὅλων τῶν προσβολῶν τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως. Αὐτὸς ὁ νόμος, σημειώσατε, ὅστις συνετάχθη ἀπὸ τοὺς Γερμανοὺς, δὲν ἔχει τὴν ἔμμεσον προσβολήν· ἔχει, ὅστις ἐξυβρίζει, χλευάζει, λοιδορεῖ, προσβάλλει τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως κτλ. Ἠξεύρετε, ὅτι ὁ νόμος τοῦ 57 περὶ τύπου, καὶ αὐτὸς δὲν καθιέρωσε τὴν ἀρχὴν τῆς ἐμμέσου προσβολῆς, συνέπεσε ὅμως μία ἐφημερὶς νὰ γράψῃ ἕνα διάλογον μεταξὺ τοῦ τυράννου Διονυσίου τῶν Συρακουσῶν καὶ ἑνὸς ἄλλου· τότε οἱ σφόδρα ἀφωσιωμένοι, οἱ ὁποῖοι καταστρέφουσι τοὺς βασιλεῖς, ἐθεώρησαν, ὅτι οἱ νόμοι αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ἐπὶ Βαβαροκρατίας, ἦσαν ἐλλιπεῖς, δὲν ἐξησφάλιζον τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, διότι ἰδοὺ ἕνας διάλογος ἀναγόμενος εἰς τὸν τύραννον τῶν Συρακουσῶν δημοσιεύεται καὶ αὐτὸς ὑπαινίττεται τὸν Βασιλέα Ὄθωνα καὶ δὲν καταδιώκεται. Ἀμέσως λοιπὸν προκαλοῦν νέον νόμον, τὸν νόμον τοῦ 1850, τὸν δρακόντειον ἐκεῖνον νόμον (θόρυβος). Ἐδῶ, Κύριοι, νομοθετοῦμεν ἐθνικῶς, ἑλληνικῶς, δὲν νομοθετοῦμεν ἡ μία πτέρυξ ἢ ἡ ἄλλη, ἀλλὰ νομοθετοῦμεν διὰ τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, δι’ ὅλον τὸ Ἑλλην. Ἔθνος καὶ θὰ παρουσιάσωμεν Σύνταγμα εἰς τὴν Ἑλλην. φυλὴν καὶ θὰ εἴπωμεν εἰς αὐτὴν, ἰδοὺ τὸ πολίτευμά μας, ἰδοὺ τὸ πρώτυπον Βασίλειον τῆς Ἀνατολῆς, ἔλθετε πρὸς ἡμᾶς καὶ ἑνωθῆτε μὲ ἡμᾶς. Τότε λοιπὸν, Κύριοι, οἱ λίαν ἀφωσιωμένοι ἐπαρουσίασαν τὸν νόμον τοῦ 50 εἰς τὰς Βουλὰς καὶ τὴν Γερουσίαν, καὶ συνεπεία αὐτοῦ τοῦ νόμου ἰδοὺ ἐτέθη ὁ ὅρος, τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον θέσει οἱ Βαυαροὶ, ἔμμεσος προσβολὴ τοῦ Βασιλέως· καὶ ὁ τοιουτοτρόπως ὑβρίζων ἐμμέσως φυλακίζεται· δὲν εἶχον οἱ Βαυαροὶ τὴν προφυλάκισιν, καὶ ἐδικάζετο ἀπὸ τὸ Κακουργοδικεῖον· συνεπεία τοῦ νόμου τούτου πολλοὶ ἀπήχθησαν εἰς τὰς φυλακάς· Ἐγὼ, καθὼς ἠξεύρετε, ὑπῆρξα δημοσιογράφος· ἐστὲ ὅμως βέβαιοι, ὅτι ἀφ’ ἧς αὐτὸς ὁ νόμος ἐκυρώθη, οὐδέποτε ἐτόλμησα νὰ θέσω τὴν ὑπογραφήν μου, ὄχι διότι ἐφοβούμην μήπως πάθω, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχον ἐγγυήσεις διὰ τὴν ἀσφάλειάν μου. Διὰ τοῦτο πολλοὶ ὑπεύθυνοι συντάκται ἀπήχθησαν ὡς εἶπον εἰς τὰς φυλακὰς, καὶ ἠξεύρετε διατί; Ἐγὼ μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ Κ. Βούλγαρη καὶ τὸν διορισμὸν τοῦ Κ. Μιαούλη, γράφω μίαν διατριβὴν καὶ ἐπικρίνω πικρῶς ὅλα τὰ πρόσωπα τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, χωρὶς νὰ κάμω λόγον καθόλου περὶ τοῦ Βασιλέως· ἀμέσως ὁ Εἰσαγγελεὺς κατέσχε τὸ φύλλον ἐκεῖνο, συλλαμβάνει τὸν ὑπεύθυνον συντάκτην, τὸν ῥίπτει εἰς τὰς φυλακὰς καὶ μεταχειρίζεται χίλια μέσα νὰ τὸν πειθαναγκάσῃ νὰ εἴπῃ ποῖος ἦτον ὁ συγγραφεὺς τοῦ ἄρθρου, καὶ ἑπομένως παρουσιάζεται εἰς τὸ Κακουργοδικεῖον καὶ καταδικάζεται· ἠξεύρετε καὶ τίνι τρόπῳ συνήρχοντο οἱ ὁρκωτοὶ δικασταὶ τότε καὶ πῶς ἐδίκαζον, καὶ ἠξεύρετε τὰς ἐνεργείας τοῦ Δημητριάδου καὶ τῶν ἄλλων· διότι προσέβαλον τοὺς ὑπουργοὺς τοὺς διορισθέντας παρὰ τοῦ Βασιλέως καὶ ἐμμέσως προσέβαλον τὸν Βασιλέα.

§131ΚΟΚΚΙΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι αὐτὰ ἐγίνοντο ἐπὶ τοῦ Κ. Σκαλιστῆρι.

§132ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Καὶ ἐπὶ τοῦ Πήλλικα, καὶ εἶναι περιττὸν νὰ τ’ ἀναφέρωμεν. Λοιπὸν Κύριοι, τότε ἔγεινεν αὐτὸς ὁ νόμος. Τώρα αὐτὸ τὸ ἄρθρον τὸ 14 συνεζητήθη παρὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ ἔγεινε παραδεκτόν· δὲν ἐμβαίνω εἰς τὸ ζήτημα, ἐὰν ἡ Συνέλευσις ἐκδίδῃ προδικαστικὰς ἢ οὐσιώδεις ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀνανεώσῃ, οὐδὲ ἐὰν πρὶν κηρυχθῇ ὁλόκληρος ὁ νόμος τοῦ Συντάγματος, δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ ἀναθεωρήσῃ ἓν κεφάλαιον ἢ ἄρθρον· διότι ἡ Συνέλευσις τὸ ἔλυσε κυριαρχικῶς. Ἀλλ’ ἔρχομαι εἰς τὸ γεγονός· βλέπετε, ὅτι αὐτὸ τὸ ἄρθρον εἶναι τελειωμένον, καὶ ἐπεριμένομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ 15. Ἀλλ’ ἐγένετο σκέψις μεταξὺ τῶν δύω κομμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν πρέπει νὰ μᾶς διακρίνουν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ μόνον ὅταν πρόκηται περὶ ἐξουσίας. Ἐδῶ, Κύριοι, ἡμεῖς ὅλοι δὲν ἔχομεν εἰμὴ ἕνα σκοπὸν, νὰ ψηφίσωμεν ἓν Σύνταγμα κατάλληλον διὰ τὰ ἤθη, τὰς περιστάσεις, τὰς ἀνάγκας τῆς Πατρίδος, ἓν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον νὰ ἐπαινεθῇ ἀπὸ τὴν Εὐρώπην καὶ παραδεχθῇ καὶ ἀπὸ ὅλους τοὺς ὁμογενεῖς. Παρατηρῶ ἓν μέγα καινὸν, ὅτι αἱ προσβολαὶ, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ γίνουν κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, κατὰ τῆς θρησκείας, αὐτὰ τὰ δύω ἱερὰ καὶ σωτήρια μέσα δὲν ἐξασφαλίζονται, διότι ἠμπορεῖ ἕνας δημοσιογράφος νὰ ἐκδώσῃ ἕνα φύλλον, τὸ ὁποῖον νὰ προσβάλῃ τὸν Βασιλέα καὶ τὴν θρησκείαν. Ἕως οὗ συλληφθῇ αὐτὸ τὸ φύλλον, ἠμπορεῖ νὰ διαδοθῇ· μολονότι σᾶς λέγω ἐκ πείρας, τὰ τοιαῦτα φύλλα ἴσως ἀναγινώσκωνται περισσότερον ἀπὸ τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα δὲν καταδιώκονται· ἅμα ἓν φύλλον καταδιωχθῇ, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θ’ ἀναγνωσθῇ παρ’ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἐπιθυμίαν νὰ τὸ ἀναγνώσουν, καὶ θὰ μεταχειρισθῇ ὁ δημοσιογράφος χίλια μέσα διὰ νὰ τὸ μεταδώσῃ. Λοιπὸν βλέπετε, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ δὲν ἔρχεται ἐκ μέρους μιᾶς μερίδος, ἀλλ’ ἐκ μέρους τῶν πληρεξουσίων ἀμφοτέρων τῶν μερίδων. Λοιπὸν τί εἶναι ὁ σκοπὸς τῆς δεξιᾶς πτέρυγος; εἶναι, καθὼς παρετήρησα, ν’ ἀκυρώσουν τὸν νόμον τοῦ 1850, τὸν δρακόντειον καὶ ἐπαχθῆ αὐτὸν νόμον, ὅστις ἔφερε τόσα ὀλέθρια διὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λαοῦ διὰ τὰ εὐγενῆ αἰσθήματα τοῦ Ἕλληνος. Νομίζω Κύριοι, κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἀντείπῃ εἰς τοῦτο· διότι μὴ νομίζητε, ὅτι, ἂν θέσωμεν εἰς τὸν νόμον «ἄμεσος προσβολὴ τοῦ Βασιλέως ἢ τῆς θρησκείας», κατεστρέψαμεν αὐτὴν τὴν διάταξιν· διότι καὶ ἐν τῷ νόμῳ ὑπάρχει τοιαύτη διάταξις· μολαταῦτα τὰ δικαστήρια, τὰ ὁποῖα εἶναι προωρισμένα νὰ ἐκτιμήσωσι τὰ γεγονότα, νὰ ἑρμηνεύσουν τὸ ἄρθρον, τὸ ὁποῖον καταδιώκεται ὡς ἐπιλήψιμον, δύνανται νὰ εἴπωσιν, ὅτι εἰς αὐτὸ τὸ ἄρθρον εὑρίσκουν τὴν ὕβριν κατὰ τοῦ Βασιλέως, τὸν χλευασμὸν κατὰ τῆς ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας· καὶ ὅταν τὸ δικαστήριον τῆς οὐσίας τὸ εἴπῃ, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ὁ Ἄρειος Πάγος δὲν δύναται νὰ ἐπεμβῇ πλέον καὶ παραπέμπεται ὁ κατηγορούμενος. Λοιπὸν, νομίζω, ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ συμφέρον ὅλων ἡμῶν, νὰ καταργήσωμεν τὸν νόμον τοῦ 1850, τὸν καταχθόνιον ἐκεῖνον νόμον, ὅστις ἔκαμε νὰ στενάζουν εἰς τὰς φυλακὰς τόσοι ἀθῶοι. Ἐδῶ, Κύριοι, μοὶ στέλλουσι σημειώσεις διάφοροι ἐλεύθεροι πολῖται, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθησαν τὸν ἀγῶνα τῆς ἐλευθερίας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἡ ὁποία ὡς ἄλλος ἐφιάλτης ἐκάθητο ἐπὶ τῶν στέρνων τῶν Ἑλλήνων, ὅτι αὐτοὶ ἔπαθον. Ἐγὼ, κύριοι, εἶμαι μάρτυς ὅλων αὐτῶν, διότι καὶ ὡς δημοσιογράφος συνηγωνίσθην μετὰ διαφόρων συναδέλφων μου, ὡς τοῦ Κ. Σαριπόλου καὶ ἄλλων, ἔπαθον καὶ ἐγὼ, καὶ ὡς πολίτης καὶ ὡς δικηγόρος, καὶ συνελήφθην καὶ ἐῤῥίφθην εἰς τὰς φυλακὰς διὰ 2 λέξεις, τὰς ὁποίας εἶπον εἰς μίαν συνάθροισιν πολιτῶν. Μοὶ κάμνουν λοιπὸν αὐτὰς τὰς σημειώσεις, τὰς ὁποίας ὑποβάλλω εἰς τὴν ψυχρὰν εὐθυδικείαν σας ὡς δικαστῶν, καὶ οὐχὶ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι βλέπουν ἀπέναντί των ἐχθροὺς, ἀλλ’ ἀδελφοὺς, φίλους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν σκοπὸν, νὰ ἀσφαλίσουν τὰς ἐλευθερίας τοῦ ἔθνους. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπάθομεν πολλὰ, ὑπέστημεν πολλὰ δεινά· ὅλοι οἱ προλαλήσαντες σᾶς εἶπον, ὅτι ἔγειναν μάρτυρες, καὶ πρῶτος ὁ Κ. Πετιμεζᾶς· ἀλλ’ ἕνεκα αὐτῶν τῶν παθῶν ζητοῦμεν ἐλευθερίας, ἐγγυήσεις· δὲν θέλομεν νὰ προσβληθῇ τὸ ἱερὸν πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, ἡ ἱερὰ, ἡ σωτήριος ἡμῶν θρησκεία, ἀλλὰ ζητοῦμεν τὰς ἐγγυήσεις μας, διότι τὰς ἐγγυήσεις θέλει τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, καὶ τότε παραδεχόμεθα ὅ,τι ἄλλο θέλετε διὰ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ ἀπαραβιάστου τοῦ ἱεροῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, τὸ ὁποῖον ἡ κοινωνία θέλει θέσει ὑψηλὰ, ὥστε νὰ μὴ τὸ φθάνουν τὰ βέλη. Τί θέλετε, Κύριοι, μὲ τὸ ἐμμέσως, εἰς τὸ ὁποῖον τόσον ἐπιμένετε;

§133ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν θέλομεν τίποτε, μήτε ἐμμέσως μήτε ἀμέσως.

§134ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ἀποτείνομαι εἰς τοὺς ἐπιμένοντας· ὅταν δὲν θέλητε νὰ θέσητε τὸ ἀμέσως, τότε ἀφίνετε τὸ ἐμμέσως, διότι τοῦτο ὑπάρχει ἐν τῷ νόμῳ, καὶ ἡμεῖς ζητοῦμεν τὸν νόμον ἐκεῖνον, ὅστις μᾶς ἔῤῥιψεν εἰς τὰς φυλακὰς, νὰ τὸν ἀκυρώσητε· καὶ ἀκυρόνοντες αὐτὸν, θέλετε δώσει ἐγγυήσεις ὄχι εἰς ἡμᾶς, διότι ἡμεῖς ἐπάθομεν, ἀλλ’ εἰς ὑμᾶς αὐτοὺς, εἰς τοὺς συμπατριώτας σας, εἰς τὰ τέκνα σας, εἰς τὴν Πατρίδα.

§135ΚΑΦΕΝΤΖΟΓΛΟΥΣ. ....... (θόρυβος).

§136ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Τὸ δικαστήριον θὰ ἐκτιμήσῃ, ἀλλὰ θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸν νόμον τοῦ 50, Κύριε Καφφετζόγλου· διότι πολλοὶ ἔνορκοι ἀπὸ τὴν Χαλκίδα ἤρχοντο καὶ ἔλεγαν, ναὶ, εἶναι ἔνοχος, ὅτι προσέβαλε τὸν Ὄθωνα. —Κύριοι, τὶ ὑποθέτουν ὅσοι ἐπιμένουσιν; ὅτι ὅταν ὁ τύπος ᾖναι ἐλεύθερος, δὲν κάμνει ἄλλο παρὰ νὰ ὑβρίζῃ τὸν Βασιλέα καὶ τὴν θρησκείαν· καὶ αὐτὴ ἡ ὑπόθεσις εἶναι ἄδικος· εἶναι γνωστὰ τὰ προηγούμενα· ὅλοι ἡμεῖς, καὶ σεῖς, οἱ ὁποῖοι κατέχετε τὴν ἐξουσίαν, ἐὰν αὔριον χάσητε αὑτὴν, τότε θέλετε καταφύγει εἰς τὸν Τύπον καὶ διὰ τοῦ Τύπου θὰ ζητήσητε τὰ δικαιώματά σας.

§137ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πάντοτε, ἀλλὰ μὲ τὴν ὑπογραφήν σας.

§138ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Δὲν θέλουν τὴν λέξιν ἀμέσως, διότι, λέγουν, ὅτι ὁ τύπος ἠμπορεῖ νὰ ἐκτραχηλισθῇ· ὄχι, Κύριοι, ἐὰν ὁ τύπος ἐκτραχηλισθῇ, τὰ δικαστήρια θὰ τὸν περιορίσουν, ὁ ἄλλος τύπος θὰ τὸν διορθώσῃ, αὐτὸς ὁ ἴδιος θὰ καταδικασθῇ παρὰ πάντων τῶν φρονίμων καὶ νοῦν ἐχόντων ἀνδρῶν· αἱ ἐκδουλεύσεις τοῦ τύπου εἶναι πολὺ μεγαλείτεραι ἀπὸ τὰς παρεκτροπάς του. Τὰ ἐπιχειρήματά μου, Κύριοι, εἶναι βέβαια μικρὰ καὶ ὀλίγα. Εὐχαριστῶ δὲ τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου καὶ συμμαθητὴν Κ. Κ. Σαρίπολον, ὅστις μοὶ ἐνθυμίζει μίαν ὡραίαν περίστασιν· μὲ ἐνθυμίζει τὸν λυπηρὸν καὶ κρατερὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον οἱ γενναῖοι Ἑπτανήσιοι ὑπέστησαν κατὰ τῆς ξένης κατοχῆς. Πῶς προσέβαλλον τότε, ἐρωτᾷ δι’ ἐμοῦ ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου, πῶς προσέβαλλον τὴν προστασίαν; ἀμέσως ἢ ἐμμέσως;

§139ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὴν προστασίαν, οὐχὶ τὴν βασίλισσαν.

§140ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ἡ ἔμμεσος προσβολὴ εἶναι καθ’ ὑπόθεσιν προσβολὴ, ὅταν τὸ πρόσωπον δὲν ἀναφέρηται ῥητῶς, ἀλλὰ χαρακτηρίζηται τοιουτοτρόπως, ὥστε βεβαιόνεται, ἀποδεικνύεται· λοιπὸν ἅμα ἕπεται, ὅτι ἀμέσως προσβάλλει τὸ πρόσωπον, τότε ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι οἱ δικασταὶ, οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ ἐκτιμηταὶ τοῦ πράγματος, ὡς ὑπέρτατοι, χωρὶς νὰ ἔχουν ἀνώτερον, παρὰ μόνον τὴν συνείδησιν καὶ τὸν Θεὸν, αὐτοὶ θὰ εἴπωσιν, ὅτι ἡμεῖς εὑρίσκομεν τὴν ἄμεσον προσβολὴν κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως ἢ κατὰ τῆς Ἱερᾶς θρησκείας, καὶ ἑπομένως παραπέμπομεν εἰς τὸ κακουργιοδικεῖον· ἡ παραπομπὴ αὕτη φέρει τὸν κατηγορούμονον ἐνώπιον τῶν ἐνόρκων, καὶ ἐκεῖ θὰ δώσῃ εὐθύνην τῶν πράξεων· λοιπὸν μὴ φοβῆσθε, ὅτι μία ἐφημερὶς δύναται ἐμμέσως νὰ προσβάλῃ καὶ νὰ μὴ καταδιωχθῇ· οἱ δικασταὶ θὰ τὸ ἐκτιμήσουν. Ἡ κατάσχεσις, λέγει ὁ ἔντιμος Κ. Κυπαρίσσης, προειδοποιεῖ τὸ κοινόν· βεβαίως τὸ προειδοποιεῖ, ἀλλὰ τὸ προειδοποιεῖ πρὸς χειροτέρευσιν ἐκείνου, ὅστις τὴν προσβάλλει· διότι κινεῖ τὴν περιέργειαν καὶ ζητοῦν ὅλοι νὰ ἀναγνώσωσι τὸ φύλλον. Σᾶς εἶπον, Κύριοι, ὅτι εἰς ὅλα τὰ ζητήματα τοῦ συντακτικοῦ πολιτεύματος δὲν πρέπει νὰ μᾶς διαιρῇ φατρία, ἀλλὰ πρέπει ὅλοι νὰ ψηφίζωμεν κατὰ συνείδησιν, νὰ ἐξασφαλίζωμεν τὰ δικαιώματα τοῦ Θρόνου, ἀλλὰ ἀφ’ ἑτέρου νὰ ἐξασφαλίζωμεν τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτου, πρέπει ἡμεῖς ὡς δικασταὶ δίκαιοι νὰ ἐκτιμήσωμεν κρατοῦντες τὴν στάθμην εἰς τὰς χεῖράς μας, καὶ νὰ μὴν τὴν ἀφίνωμεν νὰ γύρῃ μήτε ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς μέρους μήτε ὑπὲρ τοῦ ἑτέρου, ἀλλὰ νὰ ἤμεθα δίκαιοι. Νομίζω, ὅτι ἐὰν ψηφίσωμεν σήμερον, ὅτι τὸ φύλλον νὰ κατάσχηται, καὶ σημειώσατε, ὅτι μία κατάσχεσις εἶναι σοβαρὸν πρᾶγμα, εἶναι μία ἐπέμβασις εἰς τὴν ἰδιοκτησίαν, εἶναι μία καταπίεσις τοῦ λόγου, εἶναι καταστροφὴ τῆς συνταγματικῆς ἀρχῆς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ κἀνὲν προληπτικὸν μέτρον, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου, ἣν ὁ Θεὸς ἔδωκε τοῖς πᾶσι· ἀλλὰ καὶ σᾶς εἶπε πολὺ ὡραῖα ὁ Κ. Σαρίπολος, ἐὰν τὰς ἐλευθερίας τοῦ λόγου περιορίσητε, θέλετε ἔχει ἐκρήξεις πυρκαϊᾶς, καταστροφάς. Νομίζω, ὅτι ἐὰν παραδεχθῆτε τὴν φράσιν, ὅτι ὅστις προσβάλλει ἀμέσως, ἐξασφαλίζετε ἀποχρώντως τὴν Βασιλείαν καὶ τὴν θρησκείαν, μολονότι ἡ θρησκεία δὲν ἔχει ἀνάγκην, «καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι», καὶ ἑπομένως φέρετε εἰς ἓν ἀποτέλεσμα πολὺ ὀρθὸν, ὅτι νὰ ὑποβάλληται τὸ βούλευμα ἐντὸς 24 ὡρῶν, καὶ νὰ μὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακοπῆς ὁ Εἰσαγγελεὺς, αὐτὴ εἶναι ἀρκετὴ ἐγγύησις.

§141ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἴπετε, ὅτι ἂν ἀφήσωμεν τὸν τύπον εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ συμβουλίου, καὶ ἡ προσβολὴ εἶναι ἔμμεσος, δύναται νὰ τὴν χαρακτηρίσῃ ὡς ἄμεσον· ἄρα καὶ εἰς τὸ ἔμμεσον ὑπάρχει τὸ ἄμεσον. Ἐὰν τὸ δικαστικὸν συμβούλιον εἴπῃ, ὅτι ἡ ἔμμεσος προσβολὴ εἶναι ἄμεσος καὶ ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς κατασχέσεως, τότε τὶ ἐκάμετε τὸ ἄρθρον, προτείναντες τὸ ἄμεσον;

§142ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Νὰ μὴ δύναται νὰ παραπέμπηται.

§143ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅταν ἔχητε πεποίθησιν εἰς τὴν συνείδησιν τῶν δικαστῶν, τότε ὅλα εἶναι περιττά.

§144ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Τότε, διατί δὲν παραδέχεσθε τὸ ἔμμεσον, νὰ καταργηθῇ ὁ νόμος τοῦ 50;

§145ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν, ἂν ἐφωτίσθη.

§147ΚΟΣΟΝΑΚΟΣ. Θέλομεν νὰ ὁμιλήσῃ καὶ ἕνας Ἑπτανήσιος.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε θὰ ὁμιλήσῃ καὶ ἄλλος κατά.

§149ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἐφωτίσθη. Κύριοι, γνωρίζετε ποῖα εἶναι τὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ προκαλέσω τὴν ψῆφόν σας. Πρῶτον εἶναι ἡ ὑποτροπολογία τῆς μειοψηφίας· δεύτερον τῆς πλειοψηφίας· τρίτον ἡ τροπολογία τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου. Ὁ Κ. Χρηστόπουλος ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§151ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἀρκετὰ ἐῤῥέθησαν, καὶ ὅλοι κατενοήσαμεν τὴν ἔννοιαν τῆς ἀμέσου καὶ ἐμμέσου προσβολῆς, ὥστε τὰ πρακτικὰ δύνανται νὰ χρησιμεύσουν, οὕτως εἰπεῖν, ὡς μία ἑρμηνεία τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, ὁσάκις παρουσιασθῇ ἀνάγκη νὰ ἐφαρμοσθῇ· διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἡ Συνέλευσις, ὕστερον ἀπὸ τόσας συζητήσεις, εἶναι καλὸν ὁμοφώνως νὰ λύσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα περὶ τύπου, καὶ νὰ μὴ ὑπάρξῃ οὐδεὶς, ὅστις νὰ ἔχῃ ἐναντίαν ἰδίαν. Δυνάμεθα λοιπὸν νὰ φθάσωμεν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, ἐὰν μίαν μόνον μικρὰν προσθήκην κάμωμεν εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν, τοὐτέστιν ἀντὶ νὰ θέσωμεν 24 ὡρῶν προθεσμίαν διὰ τὴν κατάσχεσιν καὶ 24 ὡρῶν διὰ τὸ βούλευμα, νὰ ἐλαττώσωμεν κατὰ τὴν ἰδέαν τινῶν, τὴν ὁποίαν προχθὲς ἐζήτησαν, εἰς 24 ὥρας μόνον δι’ ἀμφοτέρας τὰς περιπτώσεις (θόρυβος). Ἐὰν παραδεχθῶμεν αὐτὸ, πιστεύω, ὅτι ὅλοι θὰ ἤμεθα σύμφωνοι.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Χρηστοπούλου τὸ ἄρθρον θέλει συνταχθῆ ὡς ἀκολούθως, ἢ μᾶλλον ἡ προσθήκη αὐτή· «ἐπιτρέπεται δὲ κατ’ ἐξαίρεσιν ἡ κατάσχεσις μετὰ τὴν δημοσίευσιν, ἕνεκα προσβολῆς κατὰ τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἢ κατὰ τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ Εἰσαγγελεὺς ὀφείλει ἐντὸς 12 ὡρῶν ἀπὸ τῆς κατασχέσεως νὰ ὑποβάλῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ δικαστικὸν συμβούλιον, ὅπερ ἐντὸς 12 ἄλλων ὡρῶν ὀφείλει ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς διατηρήσεως ἢ τῆς ἄρσεως τῆς κατασχέσεως, ἄλλως ἡ κατάσχεσις αἴρεται αὐτοδικαίως· ἀνακοπὴ κατὰ τοῦ βουλεύματος ἐπιτρέπεται εἰς μόνον τὸν δημοσιεύοντα τὸ κατασχεθὲν, οὐδέποτε δὲ εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Εἰς μόνον πολίτας Ἕλληνας ἐπιτρέπεται ἡ ἔκδοσις ἐφημερίδων». Ἡ μειοψηφία ἐπιμένει εἰς τὴν τροπολογίαν της;

§153ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Μάλιστα.

§154ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Νὰ τεθῇ κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας (θόρυβος).

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, θὰ ἐρωτήσω πρῶτον καθόσον ἀποβλέπει τὴν τροπολογίαν τῆς μειοψηφίας, ἐπειδὴ οἱ ὑποβαλόντες ἐπιμένουν.

§156ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὲ συγχωρεῖς, Κ. Πρόεδρε, νὰ ὑποβάλω μίαν παρατήρησιν; Νομίζω, ὅτι ὅλοι θὰ ἐξισωθῶσιν, ἐὰν σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ὡς ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως τὸ ἑπόμενον· «Οὐδέποτε δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἄμεσος ἢ ἔμμεσος προσβολὴ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως ἡ ἐπίκρισις κατὰ πράξεων τῶν ὑπουργῶν ἢ ἄλλων ἐν τέλει ὑπαλλήλων» (θόρυβος).

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, Κύριοι, θὰ προκαλέσω τὴν ψῆφόν σας.

§158ΒΑΣΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐρωτήσητε, ἐὰν ὑπάρχουν 20 οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, διότι τὴν ὑποστηρίζω ἐγώ.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχουν 20; (Ἐγείρονταί τινες) Δὲν εἶναι· λοιπὸν θὰ ἐρωτήσω δι’ ἀναστάσεως.

§160ΒΑΣΟΣ. Μὰ εἴμεθα 20.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγερθῆτε λοιπόν. (Ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς 20).

§162ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (ὑπουργὸς Ἐσωτερ.) Κύριοι, τὸ μετὰ 12 ὥρας εἶναι ἰδέα παλαιὰ, τὴν ὁποίαν προχθὲς εἴχομεν· τώρα προτείνονται 12 ὧραι πρὸς ὑποβολὴν εἰς τὸ Συμβούλιον, καὶ 12 πρὸς ἔκδοσιν τοῦ βουλεύματος. Δὲν μεταβάλλομεν αὐτὴν τὴν διαίρεσιν καὶ νὰ εἴπωμεν ἐντὸς 24 ὡρῶν πρέπει νὰ γίνῃ τὸ βούλευμα;

§163ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ μὴν ἐπιμένητε εἰς τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν, διότι ἀπεκάμομεν.

§165ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἐπιμένομεν.

§166ΚΑΛΟΣ. Δὲν ἐπιμένομεν εἰς τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ἀλλ’ ἐμμένομεν νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις, καὶ νὰ γίνῃ μνεία, ὅτι ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀπαράδεκτον τὴν τροπολογίαν ἄνευ τοῦ ἀμέσως.

§167ΒΑΣΟΣ. Ἐπειδὴ ἐπιθυμῶ νὰ μὴ παρέρχεται ὁ καιρὸς, δὲν ἐπιμένω καὶ ἐγὼ, ἀλλὰ νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι ἐγὼ τοὐλάχιστον.....

§168ΤΙΝΕΣ. Καὶ ἐγώ.

§169ΒΑΣΟΣ. Δὲν παραδέχομαι οὐδεμίαν τῶν τροποποιήσεων τούτων.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τῆς μειοψηφίας παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη. Λοιπὸν ἀναγινώσκω ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον, περιέχον καὶ τὴν τροπολογίαν, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἡ ὁποία, καθὼς παρατηρῶ, ἀποδέχεται καὶ ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως. Περὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων, νομίζω περιττὸν νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν, διότι ἐννοῶ, ὅτι παραδέχεται ὡς πρὸς τὸν τύπον μόνον καὶ μόνον τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου· ἔχει οὕτω.

§171ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκούσατε λοιπόν. Ἄρθρον 14. «Ἕκαστος δύναται νὰ δημοσιεύῃ προφορικῶς, ἐγγράφως καὶ διὰ τοῦ τύπου τοὺς στοχασμούς του, τηρῶν τοὺς νόμους τοῦ κράτους· ὁ τύπος εἶναι ἐλεύθερος· ἡ λογοκρισία ὡς καὶ πᾶν ἄλλο προληπτικὸν μέτρον ἀπαγορεύεται· ἀπαγορεύεται ὡσαύτως ἡ κατάσχεσις ἐφημερίδων καὶ ἄλλων ἐντύπων διατριβῶν, εἴτε πρὸ τῆς δημοσιεύσεως, εἴτε μετ’ αὐτήν. Ἐπιτρέπεται δὲ κατ’ ἐξαίρεσιν ἡ κατάσχεσις μετὰ τὴν δημοσίευσιν ἕνεκα προσβολῆς κατὰ τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἢ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐντὸς 24 ὡρῶν ἀπὸ τῆς κατασχέσεως, ὀφείλουν καὶ ὁ Εἰσαγγελεὺς νὰ ὑποβάλῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ δικαστικὸν συμβούλιον, καὶ τοῦτο νὰ ἀποφανθῇ περὶ τῆς διατηρήσεως ἢ τῆς ἄρσεως τῆς κατασχέσεως, ἄλλως ἡ κατάσχεσις αἴρεται αὐτοδικαίως Ἀνακοπὴ κατὰ τοῦ βουλεύματος ἐπιτρέπεται εἰς μόνον τὸν δημοσιεύσαντα τὸ κατασχεθὲν, οὐχὶ δὲ καὶ εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Εἰς μόνον πολίτας Ἕλληνας ἐπιτρέπεται ἡ ἔκδοσις ἐφημερίδων.» Οἱ παραδεχόμενοι νὰ σηκωθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Παρεδέχθη. Μεταβαίνομεν εἰς τὸ 15 ἄρθρον. Ὅλαι αἱ τροπολογίαι θεωροῦνται ἀποῤῥιφθεῖσαι. Τὸ ἄρθρον 15 ἔχει ὡς ἀκολούθως. Ἄρθρον 15. «Οὐδεὶς ὅρκος ἐπιβάλλεται ἄνευ νόμου ὁρίζοντος καὶ τὸν τύπον αὐτοῦ». Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ ὑπεβλήθη μία μόνη τροπολογία, ἔχουσα ὡς ἀκολούθως «Τὸ ἄρθρον 15 νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν τίτλον γενικαὶ διατάξεις, ὅπως εἶναι καταχωρημένον εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 καὶ εἰς τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα, παρ’ οὗ τὸ ἠρύσθημεν». Ἐπιμένει ὁ Κ. Κυπαρίσσης;

§173ΚΥΠΑΡΙΣΣΗΣ. Δύο λέξεις (θόρυβος). Ὁ τίτλος εἶναι περὶ δημοσίου δικαίου τῶν Ἑλλήνων. Διατὶ νὰ γίνωμεν γελοῖοι εἰς τὸν κόσμον; ὅλα τὰ Συντάγματα αὐτὴν τὴν διάταξιν δὲν τὴν θεωροῦν ὡς προσωπικὸν δικαίωμα, εἶναι πραγματικὸν (θόρυβος).

§174ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὸ 15 ἄρθρον νὰ ἐγερθῶσι (Ἐγείρονται πάντες). Παρεδέχθη. Μεταβαίνομεν εἰς τὸ 16 ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ἔχει ὡς ἀκολούθως. Ἄρθρον 16. «Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους· εἰς δὲ τὴν δημοτικὴν συντρέχει καὶ τὸ Κράτος κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης τῶν Δήμων. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Προσέξατε, παρακαλῶ, εἰς τὰς τροπολογίας. Τροπολογία Γερ. Λειβαδᾶ. Τὸ ἄρθρον 3 τοῦ συνταγματικοῦ σχεδίου περιέχει, ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς τοιαύτης ἀρχῆς· Εἰς τὸ ἄρθρον 16 τοῦ συνταγματικοῦ σχεδίου προστίθεται· «Ἡ παιδεία ἐν γένει ἐπεκτείνεται εἰς ὅλας τὰς τάξεις, καὶ εἰς τὰ πλέον ἀπόκεντρα μέρη τοῦ Κράτους, ἡ δὲ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις θέλει εἶσθαι ὑποχρεωτικὴ δαπάνῃ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ δήμου. Νομοσχέδιον θέλει ἐπὶ τούτου κανονίσει τὰ περαιτέρω. Τροπολογία Κατσικαπῆ. Τὸ ἄρθρον 16 τοῦ Συντάγματος τροπολογεῖται ὡς ἕπεται. Ἄρθρον 16. Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους, ἡ δὲ δημοτικὴ δαπάνῃ τοῦ δήμου. Ἕκαστος δὲ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Τροπολογία Σαριπόλου. «Ἡ ἀνωτέρα, ἡ μέση, ὡς καὶ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἐνεργοῦνται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτήρια, συμμορφούμενος πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Τροπολογία Σιδηροκαστρίτου. Τροπολογία ἐπὶ τοῦ 16 ἄρθρου. «Ἡ ἀνωτέρα καὶ κατωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Πᾶσα συνοικία ἢ Κωμόπολις, ἀπόκεντρος οὖσα καὶ συγκειμένη ἐκ πλειόνων ἢ πεντήκοντα (50) οἰκογενειῶν, ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ κατέχειν δημοτικὸν σχολεῖον. Ἡ κατωτέρα ἐκπαίδευσις εἶναι ὑποχρεωτική. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα κτλ.» ὡς εὑρίσκονται ἐν τῷ ἄρθρῳ. Τροπολογία Γ. Ἰακωβάτου. Ἄρθρον 16. Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις μόνη ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Μόνος δὲ ὁ πολίτης ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα καὶ νὰ διδάσκῃ, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Τροπολογία Πύρλα. «Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις γίνεται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Ἡ δὲ δημοτικὴ συμβοηθεῖται καὶ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου κατὰ τὰς ἀνάγκας τῶν δήμων. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτήρια, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Τροπολογία Παπαδιαμαντοπούλου. Ἄρθρον 16. (Νὰ τροποποιηθῇ οὕτως). «Ἡ ἐκπαίδευσις γίνεται δαπάνῃ τοῦ Κράτους· εἰς δὲ τὴν δημοτικὴν συντρέχουσι καὶ οἱ δῆμοι κατὰ τὸ μέτρον τῆς περιουσίας αὐτῶν. Ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Εἰς τὰ καταστήματα ταῦτα καὶ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα θέλουσιν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς διδάσκεσθαι οἱ παῖδες τὴν κατήχησιν καὶ τὰ τοῦ πολίτου καθήκοντα ἐν συνόψει». Ἄρχεται ἡ συζήτησις· ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Σαρίπολος.

§176ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἄς προηγηθῇ ἄλλος.

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Καλός.

§178ΚΑΛΟΣ. Εἶμαι ὑπὲρ τοῦ κειμένου.

§179ΕΥΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις ἂν αἱ προτάσεις αὗται ὑποστηρίζωνται.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ προκαλέσω ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, χωρὶς νὰ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις, ὅτι δὲν θέλει συζήτησιν.

§181ΠΥΡΛΑΣ. Ἐγὼ ἀποσύρω τὴν τροπολογίαν μου.

§182ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἆ! Νομίζετε προκειμένου περὶ παιδείας, ὅτι χάνετε τὸν καιρόν σας; Τότε διαφέρει τὸ πρᾶγμα. Ἡ πρότασίς μου ἀποβλέπει εἰς τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι ἡ μὲν ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις, εἶναι μὲν λίαν ὠφέλιμος, ἀλλ’ οἱ ὀργῶντες πρὸς αὐτὴν δύνανται καὶ ἐκτὸς τοῦ Κράτους ν’ ἀρυσθῶσιν αὐτήν, ὡς συνέβη εἰς ἐμὲ καὶ πάντας τοὺς συναδέλφους μου Καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, ἀλλ’ ἡ τροφὴ τοῦ λαοῦ εἶναι ἡ δημοτική, ἤτοι ἡ κατωτάτη παίδευσις. Πολίτευμα ἐλεύθερον μάλιστα δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ αὐτῆς. Τὸ σύστημα τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας δὲν δύναται ν’ ἀναπτυχθῇ καὶ τὰς ἀπ’ αὐτοῦ ὠφελείας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δρέψῃ ἡ Ἑλλὰς, πρὶν διαχύσωμεν τὸ φῶς τῆς παιδείας εἰς τὴν κατωτάτην τοῦ λαοῦ τάξιν. Ἡ δημοτικὴ παίδευσις πρέπει νὰ διαδοθῇ ὡς οἷόν τε περισσότερον· καὶ πεπαιδευμένον δὲν λέγεται τὸ ἔθνος ἐκεῖνο παρὰ τῷ ὁποίῳ ὑπάρχουσιν ὀλίγοι σοφοί, ἀλλὰ φωτισμένον λέγεται καὶ εἶναι ἐκεῖνο, παρὰ τῷ ὁποίῳ οὐδεὶς ὑπάρχει μὴ γινώσκων τὴν ἀνάγνωσιν, τὴν γραφὴν καὶ τὴν ἀρίθμησιν. Ἄλλως, Κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἠθικοποιήσητε τὸν λαόν. Ἀλλὰ θέλει μοὶ γίνει ἡ παρατήρησις, ὅτι τὰ μέσα τῆς Πολιτείας εἶναι σμικρὰ καὶ ὅτι πρὸς τοῦτο ἀποβλέπουσα ἡ Συνέλευσις τῆς 3 Σεπτεμβρίου ἔθετο, ὅτι εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν δημοτικῶν σχολείων ἐπαρκοῦσιν οἱ δῆμοι, εἰ δὲ δὲν ἐπαρκοῦσιν οὗτοι, συντρέχει καὶ τὸ δημόσιον· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἶναι προτιμότερον ν’ ἀντιστρέψωμεν τὰ ζητήματα καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι καταβάλλει μὲν τὴν δαπάνην τὸ δημόσιον, ἐπιβάλλονται δὲ εἰδικοὶ φόροι εἰς τοὺς δήμους διὰ τὴν παιδείαν, οἵτινες εἰσπράττονται εἰδικῶς πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἀλλὰ πάντως τὸ δημόσιον πρέπει νὰ ἐπαρκῇ εἰς τοὺς μισθοὺς τῶν διδασκάλων τῆς κατωτέρας παιδείας· οἱ πάντες δὲ γινώσκετε, ὅτι διὰ νεωτάτου τινὸς νόμου ἐπηνέχθη θεραπεία τις εἰς τὸ κακὸν τοῦτο, διότι σπανίως οἱ δῆμοι ἐπεμελοῦντο νὰ πληρόνωσι τοὺς διδασκάλους, καὶ τούτου ἕνεκεν οἱ δυστυχεῖς οὗτοι γραμματοδιδάσκαλοι, ἐκπαιδεύοντες τῶν χωρικῶν τὰ τέκνα, τὴν ἐσχάτην ἐπένοντο πενίαν. Ἐὰν θέλητε νὰ καταστήσητε τὸν Ἕλληνα ἀληθῶς ἐλεύθερον, πρέπει νὰ τὸν διδάξητε· τὰ δύο τρίτα τῶν Ἑλλήνων ἴσως δὲν γνωρίζουσι τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, καὶ τοῦτο, οὐχὶ μακρὰν ἡμῶν, ἀλλ’ εἰς αὐτὰ τὰ πρόθυρα τῶν Ἀθηνῶν, ἀλλ’ ἐν αὐταῖς ταῖς Ἀθήναις ὑπάρχουσι συνοικίαι, εἰς τὰς ὁποίας δὲν λαλεῖται ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα.

§183ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§184ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ὁ διαψεύδων με ἢ δὲν εἶναι Ἀθηναῖος, ἢ κρύπτει τὴν ἀλήθειαν· τόν προκαλῶ, ἂν θέλῃ, νὰ κάμωμεν ὁμοῦ μίαν ἐκδρομὴν πρὸς τὸ μνημεῖον τοῦ Λυσικράτους, ὅπως πείσω αὐτὸν περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου. Καὶ ὅμως θέλετε, Κύριοι, τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ἐλευθέρους! Θέλετε ὥστε οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ γνωρίζωσιν, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν ποτέ των ἤκουσάν τι περὶ τῆς θρησκείας των καὶ τῆς πατρίου ἱστορίας, ὡς οὐδὲ περὶ τῆς συγχρόνου, πῶς θέλετε, λέγω, νὰ ἐμπνευσθῶσιν ὑπὸ μεγάλων ἰδεῶν καὶ ὦσι πραγματικῶς ἐλεύθεροι πολῖται; Αὐτοὶ, τὸ βλέπομεν κατὰ πᾶσαν Βουλευτικὴν ἐκλογὴν, ἀγοράζονται μὲ ἓν ποτῆρι κρασί. Ὑποστηρίζω λοιπὸν τὴν πρότασίν μου, καὶ πιστεύω, ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει τὴν παραδεχθῆ.

§185ΚΑΛΟΣ. Ὅπως ὑπάρχῃ τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος εἶναι καὶ λογικώτερον καὶ συμφερώτερον· λέγω συμφερώτερον, διότι, ὅπως ὁ οἰκογενειάρχης ὀφείλει νὰ φροντίζῃ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων του, οὕτω καὶ οἱ δῆμοι ὀφείλουν νὰ φροντίζουν διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν δημοτῶν. Ὁ φόβος τοῦ ὅτι δυνατὸν νὰ παραμεληθῇ εἰς ἕνα τῶν δήμων ἢ εἰς πολλοὺς ἡ παιδεία δὲν εἶναι ὀρθός. Ὅταν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δήμων, καὶ παρατηρήσῃ, ὅτι δὲν ἐπαρκοῦσιν εἰς τὴν τοιαύτην δαπάνην, ἔρχεται τότε τὸ Κράτος εἰς βοήθειαν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον πρέπει νὰ μείνωμεν εἰς τὸ γράμμα τοῦ νόμου ὅπως ἔχει. Ἀλλά, Κύριοι, ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐνδέχεται ὅπως καὶ εἰς τὸ παρελθὸν νὰ ἐγερθῇ πρέπει ἡ Συνέλευσις, οὐχὶ ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλὰ δι’ ἑρμηνείας νὰ τὸ λύσῃ· εἶναι τὸ ἑξῆς. Ἠξεύρετε πολὺ καλὰ, ὅτι σχεδὸν σήμερον εἰς ἅπασαν τὴν Εὐρώπην οἱ καθηγηταὶ ἔχουσι καὶ ἄλλας ἀπολαυὰς, τὰ δίδακτρα. Ἡ προλαβοῦσα Κυβέρνησις ἤθελε νὰ μεταβάλῃ τὸν νόμον τοῦ Πανεπιστημίου καὶ συγχρόνως νὰ δώσῃ εἰς τοὺς καθηγητὰς καὶ μικράν τινα ἀποζημίωσιν, δι’ οὓς κόπους θὰ καταβάλωσι πρὸς ταχυτέραν ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο νὰ προχωρήσῃ, λόγῳ ὅτι ἀπαγορεύεται ἀπὸ τὸ Σύνταγμα. Φρονῶ, ὅτι ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δύναται εἰς τὸ ἑξῆς νὰ συντάξῃ οἱονδήποτε νόμον περὶ διδάκτρων, καὶ οὕτω λύεται καὶ ἡ δυσκολία αὕτη. (θόρυβος).

§186ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞ. Ἐφωτίσθημεν.

§187ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι, νὰ προχωρήσωμεν. (θόρυβος).

§188ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἡ Συνέλευσις θέλῃ νὰ προχωρήσῃ ἐν τάξει ἡ συζήτησις, πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ἡ ἡσυχία. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Κατζικαπῆς.

§189ΚΑΤΖΙΚΑΠΗΣ. Ἡ πρότασίς μου, Κύριοι, εἶναι ὅλως ἐναντία ἐκείνης, τὴν ὁποίαν καθιεροῖ τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου, ἑπομένως σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε, ἂν θὰ ἔχητε τὴν ἀνοχὴν νὰ ἀκούσητε τὴν ἀνάπτυξίν της, ἵνα μὴ καὶ ἐγὼ ματαίως ὁμιλῶ καὶ σᾶς ἐνοχλῶ. (θόρυβος). Ἔπεισεν, ὅτι ἡ συνδρομὴ, τὴν ὁποίαν χορηγεῖ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, εἶναι ἐπιβλαβὴς πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως, τότε δὲ μόνον φέρει καρποὺς ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ὅταν γίνῃ δαπάνῃ τῶν δήμων. Καὶ ὡς διοικητικὸς ὑπάλληλος εἰς πολλὰ ἔτη καὶ ὡς δήμαρχος εἰς 10 ἔτη, ἐγνώρισα, ὅτι, ὅταν ὁ δῆμος ἀνεξαρτήτως πάσης κυβερνητικῆς ἐπεμβάσεως καὶ οἴκοθεν διευθύνῃ ἐν γένει τὰς ὑποθέσεις του, πολὺ δὲ περισσότερον τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως, τότε τὰ ἀποτελέσματα εἶναι λίαν εὐάρεστα καὶ πολλαπλῶς ὠφέλιμα, διότι αον καταβάλλεται μεγαλειτέρα προσοχὴ καὶ προσπάθεια εἰς τὰ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῶν δήμων· βον γεννᾶται μεγαλεῖτερον ἐνδιαφέρον εἰς τὰ τῆς παιδείας· διότι συνέβαινε μέχρι τοῦδε τὸ ἄτοπον τοῦ νὰ συντρέχωνται ἀπὸ μέρους τῆς Κυβερνήσεως μόνον οἱ δῆμοι οἱ ἔχοντες περισσότερα εἰσοδήματα, ἢ οἱ πτωχοί· καὶ τοῦτο ἐγένετο, διότι οἱ ἰσχυροὶ παρά τινι κυβερνήσει ἐσύσταινον τοὺς οἰκείους δήμους. Ἐγώ, Κύριοι, εἴτε ὡς δημόσιος ὑπάλληλος, εἴτε ὡς δημοτικός, δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω τί ἐστὶ πένης καὶ εὔπορος δῆμος, διὰ τὸν ἀκόλουθον λόγον· αον διότι, ὅταν δῆμός τις ᾖναι εὔπορος, ὑποτίθεται, ὅτι εἶναι καὶ πολυμελής, τοὐτέστιν ἔχει μεγαλεῖτερον πληθυσμόν, ἑπομένως τότε ἔχει ἀνάγκην καὶ περισσοτέρων δημοτικῶν σχολείων καὶ περισσοτέρων διδασκάλων, ὅταν ὅμως ὁ δῆμος ᾖναι πένης, τότε ὑποτίθεται, ὅτι εἶναι ὀλιγομελής, ἑπομένως ἔχει ἀνάγκην ἢ ἑνός, ἢ ὀλίγων μόνον σχολείων. Βλέπετε δὲ, ὅτι, δι’ ὃν λόγον δῆμος ἔχων 5,000 δραχ. εἰσόδημα, δὲν ἔχει τὴν ἀνάγκην τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως, διατηρῶν ἕνα δημοτικὸν σχολεῖον, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον δῆμος, ἔχων 25,000 δραχμ. εἰσόδημα, δὲν ἔχει τὴν ἀνάγκην τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως, διατηρῶν 3 ἢ καὶ περισσότερα σχολεῖα. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, Κύριοι, ἔκαμον τὴν πρότασιν ταύτην, καὶ συνιστῶ τὴν παραδοχὴν αὐτῆς, μὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι εὐεργετεῖτε τοὺς δήμους καὶ προκαλεῖτε τὴν ταχυτέραν μόρφωσίν των. Ἡ πρότασίς μου δὲ αὕτη ἔγκειται καὶ εἰς τὸ αὐτοδιοίκητον τῶν δήμων, τὸ ὁποῖον πάντες ἐπιδιώκομεν.

§190ΤΙΝΕΣ. Ἐφωτίσθημεν.

§191ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν ἠξεύρω πόθεν προέρχεται ἡ ἀδιαφορία τῆς Συνελεύσεως, προκειμένου περὶ ἐκπαιδεύσεως· δὲν ἐπιθυμῶ νὰ τὸ ἐξηγήσω πόθεν· εἰς τίποτε δὲν μοὶ χρησιμεύει νὰ τὸ μάθω, καὶ ἐλπίζω, ὅτι θέλετε καὶ σεῖς παραιτηθῆ ἀπὸ τοῦ νὰ τὸ ἐξετάζητε· ἀλλὰ θέλετε μοὶ συγχωρήσει νὰ σᾶς ὑποβάλλω μερικὰς παρατηρήσεις. Ὅπως εἶναι, Κύριοι, συντεταγμένον τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, εἶναι ὅλως ἀνοίκειον καὶ δεικνύει τῷ ὄντι παραγνώρισιν τῶν πολυτιμωτέρων συμφερόντων τῆς κοινωνίας, παραγνώρισιν, ἥτις δὲν ἐγένετο σήμερον μόνον, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1844. Δὲν εὗρον Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον, προκειμένου λόγου περὶ παιδείας, ν’ ἀνακινῇ τὸ χρηματικὸν ζήτημα, καὶ οὔτε ἐννοῶ, ποία εἶναι αὐτὴ ἡ σημασία τοῦ χρηματικοῦ ζητήματος ἐντὸς τοῦ Συντάγματος. Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις, λέγει τὸ Σύνταγμα, ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Ποία ἡ σημασία αὐτοῦ τοῦ ἀξιώματος; Εἶναι τάχα ἡ σημασία, ὅτι, ἂν τὸ Σύνταγμα δὲν ἐπιτρέψῃ νὰ ἐνεργῆται δαπάνῃ τοῦ Κράτους ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ὁποιαδήποτε Κυβέρνησις, ἢ νομοθετικὸν σῶμα τοῦ ἔθνους, νὰ ψηφίσῃ δαπάνην διὰ τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν.

§192ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Τὸ ἐπιβάλλει ὡς χρέος.

§193ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Μὰ λέγετε, ὅτι τὸ ἐπιβάλλει ὡς χρέος· θέλω σᾶς ἀπαντήσει καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ χρέους. Τί εἶναι αὐτὸ τὸ χρέος, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει, θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω, καὶ πιστεύω, ὅτι δὲν εἶσθε ἐκ τῆς τρίτης τάξεως τοῦ Ἡσιόδου .... (θόρυβος).

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει ν’ ἀποφύγουν οἱ ῥήτορες ἐκφράσεις, αἱ ὁποῖαι διεγείρουν προσωπικὰ ζητήματα.

§195ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Λέγω λοιπὸν, ὅτι ὑποχρέωσις εἶναι, ὅταν ὁρίζωνται οἱ ὅροι τῆς ὑποχρεώσεως, τότε εἶναι ὑποχρέωσις, ὅταν μοὶ λέγει τὸ Σύνταγμα, ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις εἰς τὶ συνίσταται. Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις εἶναι τάχα ἡ πανεπιστημιακὴ ἐκπαίδευσις; εἶναι Πανεπιστημίου, ἔχοντος τοιούτους ἢ τοιούτους ὅρους; δύναται Κράτος τι νὰ ὀνομάζῃ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν καὶ τὴν Γυμνασιακήν; Δὲν ἐξηγεῖ λοιπὸν τίποτε αὐτὴ ἡ διάταξις, κᾀμμίαν ὑποχρέωσιν δὲν καθιεροῖ. Πᾶν κράτος ἔχει τὴν ἐλευθερίαν νὰ διαθέτῃ καὶ νὰ ὁρίζῃ τὰς ἰδίας δαπάνας καὶ νὰ ψηφίζῃ περὶ αὐτῶν ἑκάστοτε, ὅπως σκέπτεται, ἐντεῦθεν δὲν ἐπέρχεται ὅλως ὑποχρέωσις, οὔτε ἔχει σημασίαν· λέγω τοῦτο, διότι βλέπω, ὅτι δὲν ἐξηγεῖται ἐντὸς τοῦ Συντάγματος ἡ κυριωτάτη ἔννοια, ἡ ὁποία ἐνδιαφέρει τὰς νεωτέρας κοινωνίας, ἡ ἐλευθερία τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ οὐχὶ τὸ χρηματικὸν ζήτημα. Τὸ μέγα ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀσχολεῖται ἡ κοινωνία εἶναι ποῖος ἔχει τὸ ἀνώτατον δικαίωμα νὰ διδάξῃ τὴν ἐκπαίδευσιν; εἶναι ἀποκλειστικὸν δικαίωμα τοῦ Κράτους; εἶναι ἀποκλειστικὸν δικαίωμα τῆς Ἐξουσίας, ἢ ὁ ἰδιώτης δύναται ὅπως θέλει νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς Ἐκπαιδεύσεως; Αὐτὰ εἶναι τὰ ζητήματα, περὶ τὰ ὁποῖα ἐνασχολοῦνται τὰ Συντάγματα. Βλέπετε, Κύριοι, ποία σύγχυσις ἐπῆλθεν ἐξ αὐτῆς τῆς διατάξεως; Ἰδοὺ παρίσταται ὁ πρὸ μικροῦ λαλήσας λέγων, ὅτι τρόπον τινὰ εἶναι βλαπτικὸν τὸ νὰ συντρέχῃ τὸ Κράτος τοὺς δήμους. Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ποία βλάβη δύναται νὰ ἐπέλθῃ εἰς τοὺς δήμους λαμβάνοντας διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν συνδρομὴν, ὁ συντρέχων δὲν βλάπτει, ἀλλὰ ὠφελεῖ. Ἀλλ’ ἰδοὺ πόθεν προέρχεται ἡ παρατήρησις τοῦ προαγορεύσαντος· ἐκ τῆς ἀντιζηλίας, ὅτι δῆθεν τὸ Κράτος συνεισφέρει περισσότερον εἰς τὸν ἕνα δῆμον ἢ εἰς τὸν ἄλλον, δηλ. ἐπειδὴ ὠφελεῖται ὁ γείτων μου καὶ ἐγὼ δὲν ὠφελοῦμαι, προτιμῶ νὰ μὴν ὠφελῆται κἀνεὶς, καὶ ἑπομένως ν’ ἀποκλεισθῶσι πάντες οἱ δῆμοι πάσης συνδρομῆς. Ἐπίσης, λέγω, ὅτι αὐτὴ ἡ διάταξις, ὅτι τὸ Κράτος συντρέχει εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ αὐτὴ ἡ διάταξις δὲν ἔχει ἔννοιαν, ἢ ἔχει ἔννοιαν τόσον ἐλαστικὴν, ὥστε ὑπάρχουσι δῆμοι, τοὺς ὁποίους ποσῶς δὲν συντρέχει τὸ Κράτος, διότι εἶναι προαιρετικὸν, καθ’ ὃ ἐγκρίνει μέτρον, καὶ δὲν ὑφίσταται ὑποχρέωσις. Δὲν βλέπω οὔτε ἐδῶ τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον ὑπάρχει αὐτὴ ἡ διάταξις. Τώρα ἂν ἐξετάσωμεν τὸ περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὅπως ἔχει ἐν Ἑλλάδι, θέλετε πληροφορηθῆ, ὅτι, ἐνόσῳ ἦτο ὅλως διόλου εἰς τὴν διάκρισιν τῶν δήμων καὶ ἐκ τοῦ δημοτικοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπληρώνοντο οἱ δημοδιδάσκαλοι, σπανιώτατα ἐπληρώνοντο, καὶ ἐπῆλθεν ἡ ἀνάγκη νὰ προκαταβάλλῃ τὸ δημόσιον τοὺς μισθοὺς, καὶ νὰ κρατῇ ἐκ τῶν δημοτικῶν δασμῶν μέρος, ἵνα πληρώνωνται τακτικῶς οἱ δημοδιδάσκαλοι. Αὐτὴ ἡ συνδρομὴ τοῦ Κράτους δὲν εἶναι ἀδιάφορος, δὲν βλάπτει ποσῶς τὸν δῆμον, ἀλλ’ ὠφελεῖ μᾶλλον αὐτὸν ἡ σύμπραξις τοῦ Κράτους εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Τὶ λέγω ὅμως; ὅτι ὅπως εἶναι συντεταγμένον τὸ ἄρθρον ἐπέρχεται βλάβη, τὴν ὁποίαν κατέδειξεν ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Ἠπείρου, καὶ ἡ βλάβη εἶναι ἡ ἑξῆς. Ὅταν ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐπιβάλληται ὡς ὑποχρέωσις εἰς τὸ Κράτος, ὅταν, οὕτως εἰπεῖν, ἀποκλειστικῶς ἀναδέχεται τὸ βάρος τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, τότε ἐννοεῖται, ὅτι οὐδεὶς ἄλλος ἀμείβει τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, εἰμὴ τὸ Κράτος, ἀλλὰ τὸ Κράτος μόνον δὲν εἶναι ἱκανὸν ν’ ἀνταμείψῃ τὴν ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν, εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀνταμείψῃ τὸ Κράτος ἐπὶ τοσοῦτον βαθμὸν, ὥστε νὰ δώσῃ ὅλην τὴν ὠφέλειαν, τὴν ὁποίαν εὑρίσκει ὁ ἐπιστήμων, διὰ νὰ ἀφιερωθῇ ἀποκλειστικῶς εἰς τὸ ἐπιστημονικὸν ἔργον. Δὲν θέλει παρέλθει καιρὸς καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι δὲν θέλετε εὑρίσκει ἀνθρώπους διακεκριμένους, ἀφωσιωμένους εἰς τὴν ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν. Τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν εἶναι ζήτημα ἀτομικὸν, εἶναι ζήτημα κοινοῦ συμφέροντος, εἶναι ζήτημα αὐτῆς τῆς ἐπιστήμης. Ὅταν δὲν ἀμείβηται ἡ ἐπιστήμη, μόνοι οἱ ὑποδεέστεροι νόες ἐπιζητοῦν τὸν πενιχρὸν πορισμὸν ἐκ τοῦ ἔργου τούτου, ἀλλὰ δὲν πρέπει μὲ τοιούτους ἀνθρώπους νὰ προικίσωσιν τὴν ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν. Αὐτὴ ἡ διάταξις, ὁποία ὑπάρχει, γεννᾷ προσκόμματα, ἐνῷ συμφέρει νὰ ἀνακουφίσωμεν τὸ Κράτος ἐκ τῆς μεγάλης δαπάνης τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, καὶ πρέπει νὰ συμμερισθῇ τὸ βάρος αὐτὸ τῆς δαπάνης καὶ ὁ διδασκόμενος. Εἰς ὅλα τὰ Πανεπιστήμια τῆς Εὐρώπης κατὰ τὸν ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον ἔχουν, θέλετε εὑρεῖ, ὅτι παρὰ τὴν ἀμοιβὴν, τὴν ὁποίαν ὑπόσχεται τὸ Κράτος, ἔρχεται καὶ ἡ ἀμοιβὴ, τὴν ὁποίαν προσφέρει ὁ διδασκόμενος, ἥτις χρησιμεύει πολλαπλῶς· διότι καὶ αὐτὸς ὁ διδασκόμενος, ὅταν καταβάλλῃ χρήματα, ἀποδίδει πλείονα ἀξίαν.

§196ΧΑΝΤΖΕΡΗΣ. Ἐγὼ θέλω καὶ ὁ τεχνίτης νὰ μανθάνῃ γράμματα (ἐπιδοκιμασίαι).

§197ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Λέγω ἡ δαπάνη, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται εἰς τὸν διδασκόμενον, χρησιμεύει εἰς αὐτὸν τὸν ἴδιον ἵνα ἐκτιμᾷ τὰς παραδόσεις.

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν εἶναι τῆς παρούσης στιγμῆς.

§199ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Χρησιμεύει προσέτι εἰς τὸν διδασκόμενον ὡς ἐλατήριον καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρετήρησεν ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Ἠπείρου, καὶ τὸ ὁποῖον νομίζω καὶ ἐγὼ ἀναγκαιότατον, ὑποστηρικτέον, τοὐτέστι τὸ νὰ ἐξηγηθῇ ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ὅτι δὲν ἀπαγορεύονται διὰ τῆς διατάξεως ταύτης τὰ δίδακτρα. (Σημεῖα ἀποδοκιμασίας εἰς πολλὰ θρανία).

§200ΠΟΛΛΟΙ. Ἀπαγορεύονται. (Θόρυβοι). Μόνον διὰ τὰ ἰδικά σου παιδιὰ καὶ διὰ τοὺς πλουσίους δὲν ἐγένοντο τὰ Πανεπιστήμια!

§201ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Βλέπω, ὅτι ἔρχεσθε μὲ κατηρτισμένην γνώμην καὶ ἡ ὁποία λαμβάνει ἐπιθετικὸν καὶ προσβλητικὸν χαρακτῆρα, καὶ μάλιστα τὸν χαρακτῆρα τῆς προσωπικότητος, διότι ἐπιθυμεῖτε εἰς τὰ ἰδικά μου τέκνα νὰ ἐπιβληθοῦν τὰ δίδακτρα καὶ δὲν μὲ ἀφίνετε νὰ ἐκθέσω τὰς ὠφελείας αὐτῶν. Ἤθελον προτιμήσει νὰ μὴ γίνῃ ποσῶς λόγος περὶ δαπάνης, ἂν εὕρισκεν ὑποστήριξιν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τὸ ν’ ἀπαλειφθῶσιν οἱ δύο πρῶτοι παράγραφοι αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου καὶ τὸ ἄρθρον νὰ περιορισθῇ εἰς μόνον τὸν τελευταῖον παράγραφον, «ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συστήνῃ ἐκπαιδευτικὰ Καταστήματα, συμμορφούμενος μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη διάταξις, ἡ ὁποία τῷ ὄντι ἔχει σημασίαν Συνταγματικοῦ δικαίου, διότι αὐτὴ ἡ διάταξις καθιερώνει τὴν ἐλευθερίαν τῆς διαδόσεως τῆς παιδείας μὲ τὸ ἀπαιτούμενον μέτρον, ὥστε μόνον διὰ Νόμου νὰ δύναται νὰ περιορισθῇ. Προτείνω λοιπὸν τὴν ἀπάλειψιν τῶν δύο πρώτων παραγράφων τοῦ ἄρθρου.

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κύριος Ἡρακλῆς Πετιμεζᾶς.

§203ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Συζητοῦντες, Κύριοι, τὸ περὶ τύπου, προσπαθεῖτε νὰ καθιερώσητε ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ ἐλευθερίας ὅσον τὸ δυνατὸν ἐκτεταμένας, ἐλευθερίας πολιτικὰς, ὁ τύπος νὰ ᾖναι ἐλεύθερος· ἀφ’ ἑτέρου ζητεῖτε νὰ καταστήσητε τὴν κοινωνίαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ζητεῖτε νὰ φέρητε ἐλευθερίας, ἱκανὴν νὰ δαμάσῃ τὰ βουλεύματα καὶ τοὺς σκοποὺς αὐτῶν τῶν διακηρύξεων, αἵτινες ἐγγυῶνται αὐτὰς τὰς ἐλευθερίας. Ἆρά γε αἱ συνταγματικαὶ ἐλευθερίαι, τὰς ὁποίας θέλομεν νὰ καθιερώσωμεν εἰς τὸ Ἔθνος, ἔχουσι σκοπὸν νὰ περιορισθῶσιν εἰς ἄτομα ὡρισμένα, εἰς κοινωνίαν γνωστὴν, ἢ εἰς ὅλην τὴν κοινωνίαν τῆς ἐπικρατείας ἀπὸ τοῦ πρώτου μέχρι τοῦ τελευταίου; Ἂν τὸ δεύτερον πρεσβεύητε, πρέπει νὰ φροντίσητε παντὶ σθένει νὰ χύσητε τὰ νάματα τῆς παιδείας εἰς τὰ κατώτερα στρώματα τῆς κοινωνίας, διὰ νὰ ἐννοήσωσιν αὐτὰς τὰς ἐλευθερίας· διότι ἑκάστοτε φωνάζετε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὁ λαὸς ζητεῖ τὰς ἐλευθερίας, ὅτι ὁ λαὸς ἔκαμε τὴν ἐπανάστασιν, ἐξεδίωξε τὸν Ὄθωνα, καὶ θέλετε αὐτὸς ὁ λαὸς νὰ μὴ ἐννοῇ τί πράττει; μορφώσατέ τον, δώσατέ του τὴν ἀνατροφὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν σεῖς ἐπιδιώκετε, διατρέχοντες ὅλας τὰς Ἀκαδημίας καὶ τὰ Πανεπιστήμια τοῦ κόσμου. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπῃ τις, θέλεις ἀμέσως νὰ καταστήσωμεν τὸν λαὸν πανεπιστήμονα καὶ ἱκανὸν νὰ ἐνεργῇ ὅπως ἡμεῖς οἱ ἄλλοι; Ὄχι δὲν ζητῶ τοῦτο, ἀλλὰ δικαιοσύνην ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου. Ὑπάρχουσι, Κύριοι, ἐν τῷ κράτει τούτῳ δῆμοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔτυχον τοῦ εὐεργετικοῦ προνομίου νὰ ἔχωσι σχολεῖον, καὶ στεροῦνται τῶν κοινῶν γραμμάτων. Καὶ τίς κατεδίκασε τοὺς δήμους αὐτοὺς εἰς αὐτὴν τὴν ἀπραξίαν; Αὐτὴ ἡ ἐξουσία, ἡ Κυβέρνησις. Πῶς; Τίς διῄρεσε τὸ Κράτος εἰς δήμους; διοικητικῶς ἡ ἐξουσία· τοῦ ἔδωκε τοιαύτην περιφέρειαν στενωτάτην ὁρίων, ὥστε εὐθὺς ἐκ φύσεως εἶναι ἀνίκανος ὁ δῆμος νὰ προαχθῇ· καὶ ἡ ἐξουσία ὀφείλει, ἐπειδὴ καθιέρωσεν αὐτὴν τὴν ἀρχὴν, νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν, νὰ τῷ συστήσῃ σχολεῖα, νὰ τὸν διδάξῃ καὶ τὸν μορφώσῃ. Μὲ λέγουν νὰ γίνουν μεγαλείτεροι οἱ δῆμοι· καὶ ἐν τούτοις, ὡς γνωρίζω, καὶ σεῖς ὅλοι, φροντὶς μεγάλη καταβάλλεται, οἱ δῆμοι νὰ ᾖναι ἐλάχιστοι, νὰ ἀπαρτίζωνται ἀπὸ 300–500 οἰκογενειῶν. Λέγω λοιπὸν, ἐπειδὴ ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ἰδέα, καὶ ἴσως εἶναι ὀρθὴ, τοὐλάχιστον διὰ τὴν παιδείαν, διότι ἂν εἷς δῆμος συνίσταται ἀπὸ ἓν ἢ δύο χωρία, ἐκεῖνος δύναται νὰ ἔχῃ καὶ ἕνα διδάσκαλον, ἂν ὅμως ἀπὸ 15, θέλετε 7, 8 διδασκάλους, τοὺς ὁποίους δὲν δύνασθε νὰ χορηγήσητε, καὶ θέλουν μείνει αὐτοὶ οἱ δῆμοι ἐστερημένοι τοῦ μεγαλειτέρου προσόντος, τῆς παιδείας, τῶν γραμμάτων· δὲν δύνανται νὰ ἐννοήσωσι μήτε τὰ τροπάρια, τὰ ὁποῖα ὁ ἱερεὺς ἀναγινώσκει εἰς τὴν ἐκκλησίαν, καὶ μηχανικῶς ποιοῦσι τὰ σύμβολα τὰ ἐξωτερικὰ τῆς θρησκείας. Πολὺς λόγος ἐγένετο παρὰ τοῦ προλαλήσαντος περὶ τῆς ἀνωτέρας παιδείας· ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ὅλοι γνωρίζετε, ὅτι ἔλαβεν ἐν Ἑλλάδι μεγάλας περιποιήσεις, τὸ Πανεπιστήμιον καὶ τὰ Γυμνάσια, ἀπὸ μέρους καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅλων τῶν πλουσίων ὁμογενῶν· ἀλλ’ ἡ κατωτέρα ἐκπαίδευσις οὐδέποτε ἔλαβε τοιαύτην προστασίαν καὶ περιποίησιν, σπανιώτατα. Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις, Κύριοι, ἴσως εἶναι ἀναγκαία διὰ τὴν ἐπικράτειαν, διὰ νὰ μορφώσῃ τοὺς πολίτας τῆς πρώτης τάξεως, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὀφείλουσι νὰ σκέπτωνται περὶ τῶν ἀντικειμένων τῶν ἀφορώντων τὴν πολιτείαν, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἐννοῶσι σπουδαίως ὅλα τὰ ἀντικείμενα, ὅσα ἀφορῶσι τὰς ἐλευθερίας τοῦ Κράτους, καὶ νὰ ᾖναι οἱ φύλακες αὐτῶν. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἡ ἀνωτέρα παιδεία ἔρχεται νὰ προβλέψῃ καὶ περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καταγίνονται εἰς αὐτὴν διὰ νὰ ἀποδειχθῶσιν ἐπιστήμονες εἰς τὰ νομικὰ, εἰς τὴν θεραπείαν τῶν ἀνθρώπων, εἰς τὴν φιλοσοφίαν, εἰς τὴν ἀστρονομίαν, χημείαν καὶ καθεξῆς, ὅλη αὐτὴ ἡ παιδεία ἡ ἐκτεταμένη ἔρχεται νὰ ἀποκαταστήσῃ ἀνθρώπους χρησίμους μὲν εἰς τὴν κοινωνίαν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἑαυτοὺς, δηλ. νὰ παράξῃ βιοποριστικὴν πρόοδον εἰς τὸν ἄνθρωπον. Τὸ ἔθνος λοιπὸν, ὅταν σκέπτηται περὶ παιδείας, δὲν πρέπει νὰ τρέχῃ εἰς βοήθειαν αὐτῶν, διότι ἔχουν ὅλα τὰ μέσα. Καὶ ὁ Κ. Καλλιγᾶς δὲν ἐσπούδασεν εἰς τὰς Ἀθήνας, ἀλλ’ εἰς τὴν Εὐρώπην, διότι ἔτυχε νὰ ἔχῃ πλουσίους γονεῖς, καὶ διὰ τοῦτο διακρίνεται μεταξὺ ἡμῶν, καὶ χαίρω διὰ τοῦτο, ἀλλὰ τὸ ἔθνος δὲν τὸν ἐβοήθησε ποσῶς εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ ἀποκατάστασίν του. Δὲν εὑρίσκω λοιπὸν οὔτε πατριωτισμὸν, οὔτε ἐν τῷ ὀρθῷ λόγῳ στηριζόμενον τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Κ. Καλλιγᾶ, ὅτι, ὡς εἶναι συντεταγμένον τὸ ἄρθρον, εἰς κάθε ἄλλο μέρος ἠμποροῦσε νὰ λάβῃ θέσιν, παρὰ ἐν τῷ Συντάγματι· εἶναι ἀναγκαιότατον, διότι προνοεῖ περὶ τῆς παιδείας, καὶ ἀφίνει εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ λαοῦ τὴν βάσιν, ὅτι ἡμεῖς οἱ σταλέντες παρ’ αὑτοῦ, ἐφροντίσαμεν περὶ τῆς παιδείας, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἀδιαφόρησε περὶ αὐτοῦ, ἀφίνει εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ στενάζῃ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὐχὶ καθ’ ἡμῶν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀργοπορῶ ἐπὶ τούτου· ὅλοι, ὅσοι εἶσθε ἐπαρχιῶται, κάλλιστα γνωρίζετε, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι ὀπισθοδρομημένη. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ παρέξωμεν χεῖρα βοηθείας εἰς αὐτοὺς τοὺς δήμους, καὶ νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ὡς βάσις, οὐχὶ ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον, κατὰ τοῦτο εἶναι πλημμελὲς, ἀλλὰ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται καὶ προστατεύεται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, παρὰ τοῦ δημοσίου.

§204ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Εἶναι περιορισμὸς τῆς διδασκαλίας· ὅποιος μισθοδοτεῖ, ἐκεῖνος ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα νὰ διευθύνῃ.

§205ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ διευθύνῃ; Τὰ ἔργα τοῦ διδασκάλου εἶναι γνωστὰ· πολιτικὴν θέσιν ὁ διδάσκαλος δὲν ἔχει· ἂν ἔχῃ διεστραμμένην ψυχὴν καὶ θέλῃ νὰ ἀναμιγνύηται εἰς τὰ πολιτικὰ τοῦ τόπου, εἰς ὃν διωρίσθη, ὥρα του καλή· διότι κατόπιν ἔρχεται τὸ βʹ. μέρος τοῦ ἄρθρου, τὸ ὁποῖον σᾶς λέγει, ὅτι ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συσταίνῃ ἐκπαιδευτικὰ καταστήματα, τηρῶν τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ἰδοὺ ἡ ἐλευθερία· κάμετε καὶ σεῖς καταστήματα, ὅσα θέλετε, νὰ διδάσκητε τὸν λαόν· ἀλλ’ ὅταν ὁ δῆμος δὲν ἔχῃ διδάσκαλον, ποῖος ἄλλος δύναται νὰ ἔλθῃ εἰς συνδρομὴν αὐτοῦ παρὰ ἡ Κυβέρνησις;

§206Γ. ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Οἱ ἄλλοι δῆμοι.

§207ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ δίδετε μίαν ἀφορμὴν νὰ σᾶς εἴπω τοῦτο· τὸ τμῆμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκω, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μὲ στείλῃ μέλος μιᾶς ἐπιτροπῆς, ἥτις φροντίζει περὶ τῶν δημοτικῶν καὶ βουλευτικῶν νόμων, καὶ ἔπεσεν ὁ κλῆρός μου εἰς τὸ τμῆμα τὸ οἰκονομικόν. Ἐπρότεινα αὐτὴν τὴν ἰδέαν καὶ εὗρον φοβερὰν ἀντίστασιν· εἶπον, ὅτι ἕκαστος δῆμος ὀφείλει, ὡς καλὸς χριστιανὸς, νὰ δίδῃ χεῖρα βοηθείας εἰς τὸν ἄλλον· τί μὲ ἀπήντησαν; ὅτι ἀναλόγως τῆς περιουσίας μου καὶ τῶν ἀναγκῶν μου καταθέτω ὡς πολίτης εἰς ἕνα δῆμον, δὲν ἔχω κἀμμίαν ὑποχρέωσιν νὰ ῥίψω βλέμμα εἰς τὸν ἄλλον δῆμον. Τότε τί θὰ γίνῃ αὐτὸς ὁ δῆμος, κ. Ἰακωβάτε, μὲ τὴν δύναμίν του; ἀλλὰ δὲν ἔχει. Φοβοῦνται, Κύριοι, τὴν Κυβέρνησιν παντοῦ, καὶ ἀπορῶ πῶς δὲν κάμνουν καὶ ἕνα νόμον νὰ προβλέψῃ καὶ περὶ τῶν πνευματικῶν. Ἐγὼ φοβοῦμαι, διότι ὁ διδάσκαλος ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ὑπάγῃ εἰς ἕνα δῆμον, γράμματα θὰ διδάξῃ. Φοβεῖσθε μήπως ἡ Κυβέρνησις τὸν ὑποχρεώσῃ νὰ διδάξῃ τὸ εὐαγγέλιον τῶν Ἀμερικανῶν; ὄχι· διότι καὶ ἡ Κυβέρνησις, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι, ἔχει ἴσην φιλοτιμίαν μὲ ἡμᾶς. Δὲν ἠμπορῶ λοιπὸν νὰ ἔχω αὐτὴν τὴν προκατάληψιν, ὅτι ὅταν ἔλθητε ὑμεῖς ὑπουργοὶ, θὰ διατάξητε τὸν διδάσκαλον διὰ νὰ κάμῃ κακὸν εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον· θὰ τὸν διατάξητε γράμματα νὰ διδάξῃ καὶ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ καταστήσωμεν συνεταιρισμοὺς οἰκονομικοὺς, συγκεντρώσεις οἰκονομικὰς τῆς διαχειρίσεως τῶν δήμων, διὰ τοῦτο φρονῶ, ἂν θέλητε οἱ δῆμοι οἱ πτωχοὶ νὰ λάβωσι προστασίαν καὶ παιδείαν, νὰ ἐπιτρέψητε ὥστε εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ τεθῇ, ὅτι ἡ κατωτέρα παιδεία συντρέχεται χρηματικῶς καὶ διοικητικῶς παρὰ τῆς Κυβερνήσεως.

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφωτίσθημεν.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, Κύριοι, νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν ἂν ἐφωτίσθη.

§210ΜΑΡΙΝΟΣ. Πρόκειται, Κ. Πρόεδρε, νὰ εἰσαχθῇ μία σημαντικὴ μεταβολὴ καὶ ὡς πρὸς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ ἑπομένως τοὐλάχιστον πρέπει νὰ συγχωρήσῃ ἡ Συνέλευσις νὰ ἀκουσθῇ ἡ φωνὴ ἑνὸς Ἑπτανησίου.

§211ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§212ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἄλλος ἦλθεν νὰ σᾶς ζητήσῃ τροφὴν διὰ τοὺς διδασκάλους, ἐγὼ ἔρχομαι νὰ σᾶς ζητήσω τροφὴν διὰ τοὺς μαθητάς· ἄλλος σᾶς ἐζήτησεν ὑλικὴν τροφὴν, ἐγὼ ἔρχομαι νὰ σᾶς ζητήσω ἠθικὴν καὶ διανοητικήν. Εἶπόν τινες καὶ ἐξακολουθοῦν δυστυχῶς λέγοντες καὶ διακηρύττοντες, ὅτι τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν εἶναι ἀνάξιον συνταγματικῶν θεσμῶν. Τοῦτο τὸ λεγόμενον ἀποκρούω, ἀποδεχόμενος μετὰ θάῤῥους ὅ,τι διπλωμάτης διάσημος τῆς Ἀγγλίας εἶπεν, ὅτι, πᾶν ἔθνος διὰ νὰ κατασταθῇ ἄξιον τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, πρέπει ν’ ἀνατραφῇ ἐν αὐτοῖς· ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ὁμολογῶ, ὅτι κατά τι τὸ λεγόμενον τοῦτο κατὰ τοῦ ἔθνους ἔχεται ἀληθείας. Ἡ μακροθυμία τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐπὶ Βασιλείας, ἥτις ἀπὸ πολλοῦ ἤρξατο νὰ παρεκτρέπηται καὶ νὰ ἐξέρχηται τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 διέγραψε, ἡ μακροθυμία αὕτη ἐγένετο παραίτιος, ἠνάγκασεν αὐτὸ ἐπὶ τέλους νὰ προβῇ κατὰ τὴν νύκτα τῆς δεκάτης Ὀκτωβρίου 1862 εἰς πρᾶξιν, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἔχῃ κακὰ ἀποτελέσματα δι’ αὐτὸ, δὲν ἔσχε δὲ δι’ ἄλλην ἀρετὴν τοῦ ἔθνους, διὰ τὸ εὐάγωγον αὐτοῦ. Τῆς μακροθυμίας δὲ ταύτης αἰτία κατ’ ἐμὲ εἶναι ἡ ἔλλειψις, τὴν ὁποίαν πάσχει μία μεγάλη μερὶς τοῦ ἔθνους, ἡ ἔλλειψις, λέγω, χρηστῆς θρησκευτικῆς καὶ πολιτικῆς ἀνατροφῆς, τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος διὰ νὰ καταστῇ ἄξιον τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν πρέπει παιδευόμενον νὰ λάβῃ, μέχρι τοῦδε δὲ δὲν ἔλαβε. Καθ’ ὅλην τὴν Βασιλείαν, τὴν πεπτωκυῖαν, δὲν ἐξέλειπον δυστυχῶς ἐκ τῆς Ἑλλάδος ἐγκλήματα ἄγρια, ἴδια καὶ ἁρμόζοντα βαρβάροις Ἀσιανοῖς ἔθνεσι. Τὰ ἐγκλήματα δὲ ταῦτα βεβαίως δὲν θὰ ἐγίνοντο συχνάκις, ἂν ἐδίδετο περισσοτέρα προσοχὴ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τὴν δημοσίαν τοῦ λαοῦ, ἂν οἱ χωρικοὶ ἐπὶ ποινῇ ὑπεχρεοῦντο νὰ στέλλωσι τὰ τέκνα των εἰς τὰ σχολεῖα τὰ δημοτικά.

§213ΤΙΝΕΣ. Ὑπάρχει νόμος περὶ τούτου.

§214ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει, ἀλλὰ δὲν ἐφαρμόζεται· μὴ μὲ διακόπτητε, σᾶς παρακαλῶ. Λέγω λοιπὸν, ὅτι τὰ ἐγκλήματα αὐτὰ θὰ εἶχον ἐκλείψει ἐκ τοῦ τόπου μας, ἂν ὁ λαὸς ὅλος ἐλάμβανε καλὴν ἀνατροφὴν εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἀλλὰ δὲν ἔλαβεν αὐτήν. Ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ νόμος, δὲν ἐφηρμόσθη ὅμως· διὰ νὰ ἐφαρμοσθῇ δὲ πρέπει διὰ διατάξεων ῥητῶν τοῦ Συντάγματος νὰ ἐπιβάλητε εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἐκτελέσεως, διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐκδοθῇ νόμος, ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ ἐφαρμοσθῇ. Δὲν ἠμπορεῖ κἀνεὶς νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος εἶναι πολὺ σεβαστότεραι καὶ ὑποχρεωτικώτεραι παρὰ αἱ πράξεις τῶν νομοθετικῶν σωμάτων· ἀφοῦ δὲ, Κύριοι, ἐν ἀφθονίᾳ, ἠμπορῶ νὰ εἴπω, καὶ δικαίως ἠρχίσαμεν ἤδη νὰ δίδωμεν ἐλευθερίας εἰς τὸν λαὸν, ἀφοῦ ἐδώσαμεν προχθὲς τὸ σπουδαῖον δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι, τὸ σπουδαιότερον τοῦ συναθροίζεσθαι, τὸ πολὺ σπουδαιότερον ἀκόμη τοῦ συνεταιρίζεσθαι, πρέπει νὰ μὴ ὑπάρχῃ διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι, διὰ τῆς ὁποίας νὰ δεικνύῃ ἡ Συνέλευσις, ὅτι, ἐνῷ ἔδωσε πολλὰς ἐλευθερίας εἰς τὸν λαὸν, ἐφρόντισεν ὅμως καὶ νὰ συμπεριλάβῃ εἰς τὸ Σύνταγμα θεμελιώδη θεσμὸν ἐπιβάλλοντα τὴν ἀνάγκην εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ φροντίζῃ περὶ τῆς θρησκευτικῆς καὶ πολιτικῆς ἀνατροφῆς τοῦ Ἕλληνος ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων, ἀπὸ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν αὐτοῦ; Μὴ πιστεύσητέ ποτε, Κύριοι, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι δύναται πάντοτε κοσμίως νὰ ἐξασκῆται καὶ οὐχὶ ὑβριστικῶς, μὴ πιστεύσητέ ποτε, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν συναθροίσεις ἐν τάξει γινομένας καὶ ἐν ἡσυχίᾳ, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἴδωμεν συνεταιρισμοὺς σπουδαίους καὶ σοβαροὺς καὶ ὄχι παρεκτρεπομένους· μὴ πιστεύσητε, λέγω, ταῦτα, ἂν δὲν φροντίσωμεν νὰ δώσωμεν εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι πρέπει εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ φροντίζῃ ὥστε εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα νὰ φοιτῶσιν ὅλοι ἄνευ ἐξαιρέσεως καὶ νὰ ἐκπαιδεύωνται καὶ θρησκευτικῶς καὶ πολιτικῶς· τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ λαοῦ δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ φοιτᾷ εἰς τὰ τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως καταστήματα τὸ πλεῖστον μέρος περιορίζεται εἰς τὴν κατωτάτην ἐκπαίδευσιν· ἡ μεγάλη μερὶς τοῦ ἔθνους δύναται νὰ ἐκπαιδεύηται μόνον εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἐν οἷς ἔπρεπε διὰ τοῦτο νὰ λαμβάνῃ θρησκευτικήν τινα ἀνατροφὴν καὶ πολιτικήν, ἔπρεπε νὰ μανθάνῃ ὁ ἕλλην χωρικὸς καὶ ὁ βιομήχανος νὰ γνωρίζῃ ὅ,τι πρέπει ἕκαστος νὰ γνωρίζῃ περὶ τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων του, νὰ συναισθάνηται τὴν ἀξίαν αὐτῶν, νὰ ᾖναι εἰς κατάστασιν νὰ ἐννοῇ καὶ νὰ ἀποκρούῃ πᾶσαν προσβολὴν ἐν καιρῷ· πρέπει ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις νὰ διδάσκηται τὸ παιδίον νὰ λέγῃ ἀπὸ στόματος ὅσα ὡς πολίτης Ἕλλην ἔχει καθήκοντα καὶ δικαιώματα· ἂν τότε δὲν τὰ ἐννοῇ, θέλει ὅμως τὰ διατηρήσει εἰς τὴν μνήμην του καὶ μετὰ ταῦτα θέλει ἐν καιρῷ τὰ ἐννοήσει καὶ ἐκτιμήσει. Αὐτοὶ οἱ λόγοι, Κύριοι, μὲ ἔκαμον νὰ συμπεριλάβω διὰ μιᾶς προτάσεως εἰς τὴν διάταξιν αὐτὴν ὅ,τι ὅλα τὰ συνταγματικὰ Κράτη τῆς σοφῆς καὶ κατὰ τὰ 1848 πολὺ ἐλευθεριαζούσης Γερμανίας ἀνέγραψαν· ὅλα τὰ συντάγματα ταῦτα ἐπιβάλλουν τὴν ὑποχρέωσιν εἰς τοὺς γονεῖς καὶ ἐπιτρόπους νὰ στέλλωσι τακτικῶς εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, οἱ μὲν τὰ τέκνα των, οἱ δὲ τοὺς ἐπιτροπευομένους ὑπ’ αὐτῶν· ὅλα τὰ συντάγματα αὐτὰ ἐπιβάλλουν εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διδάσκωνται οἱ παῖδες τὰ καθήκοντα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτου, νὰ τὰ μανθάνωσι καὶ νὰ τὰ διατηρῶσιν εἰς τὴν μνήμην των. Ἔστε βέβαιοι, ὅτι ἂν ὑποχρεωθῶσιν οἱ γονεῖς, ὡς ἄλλοι ἐπρότειναν καὶ ὄχι ἐγώ, νὰ στέλλωσιν ἀνεξαιρέτως τὰ τέκνα των εἰς τὰ σχολεῖα, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι τὰ ἄγρια ἐγκλήματα θὰ ἐκλείψωσιν· ἂν δὲ συγχρόνως ὑποχρεώσητε τὴν κυβέρνησιν νὰ προκαλέσῃ τὴν σύνταξιν βιβλίων συνοπτικῶν περὶ δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τοῦ πολίτου διὰ τοὺς παῖδας, ἂν διδάσκωνται αὐτά, ἂν ἀναγινώσκωνται καὶ ἀπομνημονεύωνται, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι οἱ παῖδες αὐτοὶ, νέοι γινόμενοι καὶ ἄνδρες, θὰ ᾖναι εἰς κατάστασιν νὰ γνωρίζωσι καλά, πῶς ὡς πολῖται ὀφείλουν νὰ φέρωνται, τί ὀφείλουν νὰ πράττωσι καὶ τί δύναται νὰ ἀπαιτῶσιν ὡς πολῖται. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἦλθον μὲ τὴν πρότασιν αὐτὴν, τὴν ὁποίαν συσταίνω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὡς ἀναγκαίαν νὰ συμπεριληφθῇ εἰς τὴν προκειμένην διάταξιν τοῦ Συντάγματος.

§215ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Μαρῖνος.

§216ΜΑΡΙΝΟΣ. Τώρα δὲν εἶναι πλήρης ἡ Συνέλευσις.

§217ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καλλίτερα νὰ ἀναβάλλωμεν δι’ αὔριον· εἴμεθα κουρασμένοι.

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγείρονται ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας· εἶναι ὡραῖα, ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγονται, ἀλλὰ δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας. Οἱ πληρεξούσιοι εἶναι εἰς τὰ δωμάτια, προσκαλέσατέ τους νὰ ἔλθουν.

§219ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Μαρῖνος ἔχει τὸν λόγον. Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη, ὅτι εἷς ἐκ τῶν Κ. Ἑπτανησίων πρέπει νὰ ἀγορεύσῃ.

§221ΜΑΡΙΝΟΣ. Ἂν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, θὰ ἀγορεύσω.

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐξέλθουν ἐκ τῶν δωματίων οἱ πληρεξούσιοι· δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀναβάλλω εἰς ἄλλην ἡμέραν, διότι θὰ ἔλθουν χίλιοι δύω μὲ ἡτοιμασμένους λόγους. Εἶναι πλήρης ἡ Συνέλευσις, ὁρίστε. Κύριοι πληρεξούσιοι, καθήσατε.

§223ΜΑΡΙΝΟΣ. Λέγω, ὅτι ἀπηυδημένης οὔσης τῆς Συνελεύσεως παραιτοῦμαι μᾶλλον.

§224ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι καθ’ ὅλου ἀπηυδημένη.

§225ΜΑΡΙΝΟΣ. Πανταχόθεν μοὶ φωνάζουν, ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία.

§226ΠΟΛΛΟΙ. Εἶναι τέσσαρες ἡ ὥρα· τὴν τετάρτην. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις εἰς τὰς 4 καὶ 15 λεπτά.

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Λ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Γ. Πετρούλιας. Σ. Λογιωτατίδης.