1863.01.14

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ ΚΓʹ.

Τῆς 14 Ἰανουαρίου 1863.

(Δευτέρα).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Πληρεξούσιοι, εἴμεθα 187 παρόντες, ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας συνεδριάσεως. Ὁρκίζεται ὁ πληρεξούσιος Εὐρυτανίας Κ. Μαυροκορδάτος.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι ἡ συζήτησις τῶν τριῶν ἄρθρων τοῦ κανονισμοῦ, ἡ συζήτησις τοῦ ψηφίσματος περὶ ἀρνήσεως ἀμνηστείας κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Σολιώτου. Εἶχε γίνει λόγος νὰ παρουσιασθῇ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν διὰ νὰ πληροφορήσῃ περὶ τῆς ἐκλογῆς Σκοπέλου καὶ Μεγαρίδος. Ἡ συζήτησις τῶν ἄρθρων τοῦ ὁριστικοῦ κανονισμοῦ ἔρχεται κατὰ πρῶτον· ὁ Κύριος Λόντος ἐζήτησε τὸν λόγον, ἀλλ’ ὑπάρχει ἐδὼ ἓν ὑπόμνημα ἑνὸς τῶν πληρεξουσίων, τοῦ πληρεξουσίου Ναυπακτίας, Κυρίου Πλαστήρα.

§3ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θεωρῶ ὡς ἀναγκαιότερον κατ’ ἐμὲ νὰ ἀναπτύξῃ ὁ Κύριος Πλαστήρας τὸ ζήτημα αὐτὸ, ἐὰν ᾖναι, λέγω, τόσον σπουδαῖον καὶ ἀναγκαῖον, διότι τὰ προσωπικὰ ζητήματα πρέπει νὰ ὑποχωρήσουν εἰς τὰ κοινωνικά.

§4ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κανονισμὸς δὲν εἶναι κοινωνικὸν πρόσωπον;

§5ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κανονισμὸς ἐπιδέχεται ἀναβολήν.

§6ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κανονισμὸς ἀναβολὴν δὲν ἐπιδέχεται.

§7ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε Πρόεδρε! δὲν εἶναι καλήτερον νὰ προηγηθῇ τὸ περὶ ἀμνηστείας;

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μετὰ τὰς ἀρχαιρεσίας, καὶ διὰ νὰ γείνῃ, τὸ ψήφισμα πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ κατάρτισις τοῦ Προεδρείου. (Ὁ γραμματεὺς πληρεξούσιος Κύριος Λογιωτατίδης ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον πρῶτον τοῦ ὁριστικοῦ κανονισμοῦ). «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει ἐκ τῶν ἰδίων αὐτῆς μελῶν ἕνα πρόεδρον, τέσσαρας ἀντιπροέδρους καὶ τέσσαρας γραμματεῖς.»

§9Α. ΛΟΝΤΟΣ. Αἰσθανόμεθα ὅλοι, πιστεύω, Κύριοι Πληρεξούσιοι, μεγάλην ἀνακούφισιν. Ἀπεμακρύνθημεν τέλος πεδίου γέμοντος ἀκανθῶν καὶ τριβόλων, ἀπὸ ζητήματα, ἅτινα εἴτε ἔχουν σχέσιν μὲ τὰ πρόσωπα, εἴτε ἀφορῶσιν ἀπ’ εὐθείας τὰ πρόσωπα. Ὁ κύκλος, ἐντὸς τοῦ ὁποίου εἰσερχόμεθα, εἶναι εὐρύτερος· ἀπὸ σήμερον ἀρχόμεθα συζητήσεως θεσμοθετημάτων. Ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελέσω μέρος τῆς ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν ἀπόφασίν σας διώρισεν ὁ Κύριος Πρόεδρος, ἔλαβον μέρος εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ κανονισμοῦ, καὶ καθὼς συμβαίνει συνήθως ἐπὶ ζητημάτων, ἡ ἐπιτροπὴ εἰς τὸ περὶ προεδρείας ζήτημα, περὶ οὗ πραγματεύεται τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ, εὑρέθη διῃρημένη· οἱ μὲν ἦσαν ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τοῦ ἑνὸς προέδρου, ὑπὲρ τῆς μονοπροεδρείας· οἱ δὲ ἤμεθα ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς περισσοτέρων Προέδρων. Νομίζω ὅτι, ἂν δὲν ἐλησμόνησα, τὴν μειονοψηφίαν ἀπετέλουν ὁ Κύριος Μωραϊτίνης, ὁ Κ. Διομ. Κυριακοῦ, ὁ Κύριος Καλλιγᾶς, ὁ Κύριος Πετσάλης, καὶ μοὶ φαίνεται ὅτι ἔπειτα συνεμερίσθη τὴν γνώμην μας καὶ ὁ Κύριος Γεώργιος Πετιμεζᾶς, τοὐλάχιστον ἦλθε τὴν τελευταίαν ἡμέραν, καὶ μᾶς ἀνήγγειλεν ὅτι ἐτάττετο μὲ τὴν γνώμην μας.

§10Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὄχι.

§11ΛΟΝΤΟΣ. Πιθανὸν νὰ μετεμελήθητε τώρα. Κύριοι, ἡμεῖς ἐφρονήσαμεν ὠφελιμώτερον καὶ συντελεστικώτερον εἰς τὴν ἐπιτυχῆ διεξαγωγὴν τῆς διευθύνσεως τῶν ἐργασιῶν μας, καὶ δι’ ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους θέλω λάβει τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὑποβάλω, προτιμώτερον νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐκλογὴν, οὐχὶ ἑνὸς ἀλλὰ πλειοτέρων προέδρων. Εἶναι, Κύριοι, οὗτος ἕνας νεωτερισμὸς, τὸ ὁμολογῶ καὶ τὸ παραδέχομαι, καὶ ἴσως εἰς ἄλλην ἐποχὴν ἠμποροῦσέ τις νὰ πολεμήσῃ τοὺς νεωτερισμούς· ἀλλ’ εἴμεθα εἰς τὴν ἐποχὴν τὴν ἐπιζητοῦσαν αὐτούς· οἱ νεωτερισμοὶ εἶναι τὸ πνεῦμα, οὕτως εἰπεῖν, τῆς ἐποχῆς, καὶ χωρὶς βεβαίως νὰ παρασυρώμεθα ὑπὲρ τὸ δέον, ὅταν οἱ νεωτερισμοὶ αὐτοὶ ἱκανοποιοῦν καὶ θεραπεύουν τὰς ἀνάγκας τῆς ἐποχῆς, ἐάν τις τοὺς παραδεχθῇ δὲν νεωτερίζει πρὸς βλάβην, νεωτερίζει πρὸς ὠφέλειαν. Τὸ κατανοῶ ἄλλως, Κύριοι, ὁσάκις θέλωμεν νὰ θίξωμεν ἓν ἀρχαῖον οἰκοδόμημα, πρέπει μετὰ σεβασμοῦ ἐπὶ τοῦ οἰκοδομήματος αὐτοῦ νὰ βάλωμεν τὴν χεῖρα. Ἐὰν ἤμεθα εἰς τὰς περιστάσεις τῶν Ἄγγλων, οἱ ὁποῖοι μετροῦν 600 ἐτῶν συνταγματικὸν βίον, ἤθελον συμφωνήσει μ’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἤθελον πολεμήσει τὴν ἰδέαν νὰ μεταβάλωμεν τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου νὰ τήν καταστήσωμεν ἀπὸ ἀχυρίνην, ἕδραν τιμαλφῆ· ἀλλ’ ἐδῶ αἱ περιστάσεις δὲν εἶναι τοιαῦται· ἡμεῖς εἴμεθα χθεσινοὶ, ὁ βίος μας ὁ συνταγματικὸς εἶναι ὀλιγοχρόνιος, ἐὰν λοιπὸν νεωτερίζωμεν, δὲν προσβάλλομεν ἀρχαῖον οἰκοδόμημα· νεωτερίζοντες ἀπανθίζομεν διατάξεις εὑρισκομένας εἰς τὰς νομοθεσίας ἄλλων πολιτισμένων καὶ μεγάλων ἐθνῶν. Εἰς τὴν Γαλλίαν, τὸ γνωρίζετε καλήτερον ἐμοῦ, ὅτε ἔγινεν ἡ πρώτη μεγάλη κοινωνικὴ μεταβολὴ, ὅταν τὸ γαλλικὸν ἔθνος συνῆλθεν εἰς τὸ μέγα ἐκεῖνο συνέδριον, παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τῆς πολυπροεδρίας, καὶ ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη ἀνὰ δεκαπενθημερίαν ἐξελέγετο εἷς πρόεδρος, καὶ διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς ἐκλογῆς ἵνα μὴ γίνηται θόρυβος, καὶ ταραχὴ συνήθη εἰς τὰ μεγάλα καὶ πολυπληθῆ σώματα, ἡ ἐκλογὴ αὕτη ἐγίνετο εἰς τὰ τμήματα, τὰ ὁποῖα ἐκλέγοντα ἔφερεν τὸ ἀποτέλεσμα ἐντὸς τοῦ σώματος καὶ ἀνεκηρύττετο ὁ πρόεδρος τῆς δεκαπενθημερίας. Εἰς ἐποχὴν, Κύριοι, ἐγγυτέραν, κατὰ τὸ 1848, τὸ αὐτὸ ὡς ἔγγιστα ἠκολούθησαν σύστημα. Ἀντὶ νὰ ἐκλέξουν ἀνὰ δεκαπενθήμερον πολλοὺς προέδρους, καὶ νὰ συγκινῆται οὕτως εἰπεῖν τὸ συνέδριον διὰ τῆς ἀναταράξεως τοῦ προσωπικοῦ αὐτοῦ ζητήματος, παρεδέχθησαν τὴν ἐκλογὴν πολλῶν προέδρων συνάμα· ἂν δ’ ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἐξελέξαντο διὰ μιᾶς ἓξ προέδρους, ἀλληλοδιαδόχως κατὰ δεκαπενθήμερον προεδρεύοντας. Τὸ προτεινόμενον σύστημα εἶναι λοιπὸν, Κύριοι, νεωτερισμὸς μὲν δι’ ἡμᾶς, ἀλλ’ ἀπομίμησις ἀλλαχοῦ σκοπίμως καὶ ὠφελίμως γενομένου. Κύριοι! Τὸ ἔργον τοῦ προέδρου, τὸ προεδρεύειν ἑνὸς σώματος τοσοῦτον πολυμελοῦς δὲν εἶναι ἔργον εὔκολον, δὲν εἶναι ἔργον τοῦ τυχόντος. Εἰς τὴν Γαλλίαν, εἰς περίοδον πολυετῆ, εἷς ἢ δύο πρόεδροι ἐθεωρήθησαν καὶ ἐκηρύχθησαν ἱκανοὶ ὡς ἐπαξίως καταλαβόντες τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου, μεταξὺ αὐτῶν, δὲν ἐνθυμοῦμαι τὸν ἄλλον, καταλέγεται ὁ Δουπῖνος. Κύριοι! Δὲν γνωρίζομεν ὅλοι πόσον σπουδαῖα καὶ ἐμβριθῆ ἔχει νὰ διαπράξῃ καὶ ἐνεργήσῃ ἔργα ὁ πρόεδρος ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου; ἀναμφιβόλως παρ’ ὅλων περιμένω καταφατικὴν ἀπάντησιν. Ὑμεῖς, εἴτε ὡς δικασταὶ, εἴτε ὡς ἔνορκοι παρευρέθητε πολλάκις εἰς τὰ δικαστήρια τῶν ἐνόρκων, καὶ ἐγὼ, ὁ ὁποῖος ἐσύχνασα πολὺ τὰ δικαστήρια, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι μεταξὺ τῶν πολλῶν, τοὺς ὁποίους εἶδα προεδρεύοντας τὰ δικαστικὰ σώματα, ἴσως μόνον ἕνα ἀνεγνώρισα καὶ ἀνεῦρον ἱκανὸν διὰ τὴν διεύθυνσιν τῶν ἔργων τοῦ κακουργοδικείου· εἶναι, Κύριοι συγγενεῖς αἱ δύο θέσεις· ἡ θέσις τοῦ προέδρου τῶν συνέδρων μὲ τὴν θέσιν τοῦ προέδρου τοῦ σώματος τούτου, καὶ ἐκεῖνος ἔχει νὰ θέσῃ ζητήματα, καὶ ἐκεῖνος ἔχει νὰ ἀνακεφαλαιώσῃ, μὲ τὴν ἀκόλουθον μόνον διαφορὰν, ἐκεῖνος ἔχει ὡρισμένα ζητήματα νὰ θέσῃ, ἂν ᾖναι ἔνοχος ἢ ἀθῶος ὁ κατηγορούμενος. Ὁ προεδρεύων τοῦ σώματος τούτου εἶναι ὑποχρεωμένος μυρία ὅσα ζητήματα νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, διὰ νὰ θέσῃ τὰ θέματα, προκύπτοντα, ἐκπηγάζοντα ἀπὸ τὰς διαφόρους καὶ ποικιλομόρφους συζητήσεις περὶ μιᾶς ὁποιασδήποτε ὑποθέσεως ἐνώπιον τοῦ σώματος τούτου· καὶ ἂν, Κύριοι, ὁ πρόεδρος τοῦ μεγάλου τούτου σώματος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἀγορεύῃ καὶ ἀνακεφαλαιόνῃ μεγαλοφώνως, οὐχ ἧττον πολλάκις τὸν λόγον λαμβάνει, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν ὑμῶν εἰς τοῦτο, ἂν δὲν ᾖναι ἠναγκασμένος ἐκ τοῦ καθήκοντός του νὰ ἀνακεφαλαιώσῃ γεγονυίᾳ τῇ φωνῇ, ἵνα θέσῃ κατόπιν τὸ ζήτημα, ὀφείλει ἐν τῇ διανοίᾳ του νὰ ἀνακεφαλαιώσῃ ὅλην τὴν συζήτησιν· ἡ ἀνακεφαλαίωσις γίνεται λοιπὸν εἰς ἀμφοτέρας τὰς περιπτώσεις μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι, κατὰ τὴν πρώτην ἡ ἀνακεφαλαίωσις ἐκτυποῦται διὰ τοῦ προφορικοῦ λόγου, κατὰ τὴν δευτέραν γίνεται ἐν τῷ μυχῷ τῆς διανοίας τοῦ προέδρου. Ἡ νοερὰ λοιπὸν ἐργασία γίνεται καὶ κατὰ τὴν μίαν καὶ κατὰ τὴν ἄλλην περίπτωσιν. Δὲν ἀπαιτεῖται μόνον, Κύριοι, νοητικὴ ἱκανότης ἐν τῷ προέδρῳ, τὰ προτερήματα τοῦ λόγου, ἡ εὔκολος ἀντίληψις τῶν συζητήσεων, ἡ ἱκανότης πρὸς τὴν κατάλληλον θέσιν τῶν ζητημάτων. —εἶναι καὶ μία ἄλλη ἀρετὴ κυριωδεστάτη, Κύριοι, ἥτις πρέπει νὰ διακοσμῇ τὸν πρόεδρον τῶν μεγάλων σωμάτων, ἡ ἀρετὴ τῆς μεγάλης ὑπομονῆς, τοῦ μεγάλου φλέγματος. Ἔχω τὴν στιγμὴν ταύτην μίαν γλυκεῖαν ἀνάμνησιν· εἰς νεαρὰν ἡλικίαν ἔλαβον μέρος εἰς τὸ ἐθνικόν μας ἐκεῖνο συνέδριον, ὅπερ προπαρεσκεύασε τὴν σημερινὴν παρεύρεσίν μας ἐνταῦθα· ἐκεῖ, ἐνθυμεῖσθε, ὁ πρόεδρος ὠνομάσθη ὡς τυπικῶς οὕτως εἰπεῖν πρόεδρος, καὶ ἐξελέχθησαν μεταξὺ τῶν μεγαλοσχήμων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τέσσαρες ἀντιπρόεδροι· ἐδέησε τῆς μεγάλης ὑπομονῆς, τῆς μεγάλης δεξιότητος, τοῦ μεγάλου φλέγματος τοῦ σεβαστοῦ ἐκείνου προσώπου, ὅστις κατέλαβεν ὡς ἀντιπρόεδρος τὸ βῆμα καὶ τὸ κατεῖχε μέχρι τῆς τελευταίας ἡμέρας, ἐδέησε λέγω, ὅλων τῶν μεγάλων ἐκείνων προτερημάτων τοῦ ἀνδρὸς διὰ νὰ φθάσῃ τὸ συνέδριον ἐκεῖνο εἰς τὴν κοινωφελῆ λύσιν μεγάλων ἐθνικῶν ζητημάτων. Ἀπαιτεῖται λοιπὸν καὶ ἱκανότης, καὶ δόσις μεγάλης ὑπομονῆς, καὶ ἀταραξία ψυχῆς, ἀπαιτοῦνται πολλὰ, συγχωρήσατε νὰ τὸ εἴπω, ἅτινα δὲν εἶναι ὁ κλῆρος ὅλων τῶν ἀνθρώπων, διὰ ν’ ἀποτελεσθῇ ὁ κατάλληλος πρόεδρος. Ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ ἐπιζητήσω τὴν προσοχήν Σας. Δὲν πρόκειται ἐνταῦθα νὰ κάμωμεν συνάλλαγμα τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου, τὸ ὁποῖον περιστάσεις τινὲς δύνανται νὰ καταλύσωσιν. Ὁ πρόεδρος ἅμα ἐγκατασταθεὶς μένει ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους πρόεδρος, ἂν δὲ ὁ διορισθησόμενος δὲν ἔχῃ τὰς ἀρετὰς, τὰς ὁποίας εἶχα τὴν τιμὴν νὰ Σᾶς σημειώσω, πιστεύσατε ὅτι βαρὺ, βαρύτατον θέλει εἶναι δι’ ἡμᾶς τὸ βάρος μιᾶς τοιαύτης προεδρείας· καὶ μὴ νομίσητε Κύριοι, ὅτι ὁ πρόεδρος, ὁ ἀκατάλληλος, ἢ ὁ μὴ ἔχων τὰ μνημονευθέντα προτερήματα, θέλει αἰσθανθῆ τὰς ἐλλείψεις του καὶ παραδώσῃ τὴν θέσιν του εἰς τοὺς ἀντιπροέδρους διὰ νὰ τὸν ἀντιπροσωπεύσουν. Ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ἰδίων ἐλλείψεων θέλει πάντοτε ζητήσει νὰ διευθύνῃ ἡμᾶς διαρκῶς κρατῶν τὴν ἕδραν του· διαρκὴς καὶ πολυχρόνιος διεύθυνσις, συγχωρήσατέ μοι νὰ τὸ εἴπω, θέλει ἀποβῇ δι’ ἡμᾶς ἔργον δυσβάστακτον. Ἀλλὰ, Κύριοι, δὲν εἶναι μόνον αὐτὰ, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν· ὑποθέσατε ὅτι εὕρομεν τὸν τέλειον Πρόεδρον. Ἐὰν εἰς ἓν πρόσωπον δώσωμεν μίαν διαρκῆ ἐξουσίαν, δὲν εἶναι δυνατὸν, πιθανώτατον ἴσως μάλιστα, νὰ μεταμεληθῶμεν; ὑποθέτω Κύριοι! ὅτι ὁ Πρόεδρος δὲν συμμερίζεται τὰς ἰδέας τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ἀναμφιβόλως εἰς πλεῖστα καὶ σπουδαῖα ζητήματα θέλομεν διαιρεθῆ εἰς πλειονοψηφίαν καὶ μειονοψηφίαν, διάφοροι ἐκτιμήσεις τῶν πραγμάτων καὶ ἀρχαὶ θέλουν μᾶς διαιρέσει ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, οἱ μὲν θέλομεν καθίσει εἰς τὴν δεξιὰν, οἱ δὲ εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, οἱ μὲν ἐν πλειονοψηφίᾳ, οἱ δὲ ἐν μειονοψηφίᾳ, ἐπίσης σεβαστοὶ καὶ οἱ πρῶτοι καὶ οἱ δεύτεροι. Ἀλλ’ ὑποθέσατε, ὅτι ὁ Πρόεδρος εἴτε ἐξ ἰδιοτροπίας εἴτε ἐκ πεποιθήσεων φρονήσει, ὅτι τῆς μειονοψηφίας αἱ ἀρχαὶ δὲν ᾖναι ὠφελιμώτεραι διὰ τὸ Ἔθνος· δὲν προβλέπετε, ὅτι αὐτὸς θέλων νὰ καταπολεμήσῃ αὐτὰς τὰς ἀρχὰς, νὰ τὰς καταπνίξῃ, ἂν ᾖναι δυνατὸν, ὅτι θέλει φέρει διὰ τῶν ποικίλων καὶ πολυτρόπων μέσων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ διαθέτῃ ὁ διευθύνων τὴν ἐνέργειαν τῆς Συνελεύσεως, πολλὰ καὶ μεγάλα ἐμπόδια εἰς τὴν καθαρὰν ἀνάπτυξιν τῶν ἀρχῶν αὐτῶν; δὲν ἔχει ἄπειρα μέσα νὰ στενοχωρήσῃ τὴν μειονοψηφίαν, νὰ τὴν δυσαρεστήσῃ καὶ νὰ μὴν ἀφήσῃ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἰδεῶν ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἔχει ἡ μειονοψηφία, αἵτινες ἴσως εἶναι ὠφελιμώτεραι διὰ τὸ ἔθνος, παρὰ ἐκεῖναι τῆς πλειονοψηφίας; ἀλλὰ δεχθῆτε καὶ τὸ ἀνάπαλιν, ὑποθέσατε, ὅτι, ὃ μὴ γένοιτο, ὁ Πρόεδρος δὲν εἶναι ὑπὲρ τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ ἔχει τὰς συμπαθείας του ὑπὲρ τῆς μειονοψηφίας, τῆς ὁποίας συμμερίζεται τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἰδέας, δὲν θέλει ἀγανακτήσει τότε κατ’ αὐτοῦ ἡ πλειονοψηφία, βλέπουσα αὐτὸν κλίνοντα πρὸς τὴν μειονοψηφίαν, καὶ δὲν θέλουν παρουσιασθῆ πολλάκις ἀφορμαὶ νὰ συνταραχθῇ καὶ μεμψιμοιρήσῃ κατὰ τοῦ Προέδρου, ὡς συμπαθοῦντος καὶ μεροληπτοῦντος ὑπὲρ τῆς μειονοψηφίας κατὰ τῆς πλειονοψηφίας; Κύριοι! καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο δύναται νὰ λάβῃ χώραν, καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο ἄτοπον ἠμπορεῖ νὰ συμβῇ, ὅταν ἡ θέσις τοῦ Προέδρου εἶναι μόνιμος, ᾖναι σταθερὰ, διαρκὴς· ἂν ἐκλέξωμεν ὅμως πλείονας τοῦ ἑνὸς Προέδρου, ὁ περιοδικὸς Πρόεδρος, καταβαίνων τῆς ἕδρας του, θέλει ἀναμιγνύεται μὲ ἡμᾶς, θέλει ἀναβαπτίζεσθαι, οὕτως εἰπεῖν, εἰς τὸ πνεῦμα ὅλων ἡμῶν, καὶ θέλει ἐπανέρχεσθαι ἐπὶ τῆς ἕδρας του ἡμερώτερος καὶ ἧττον μεροληπτικός. Συνεπάγουσιν ἄλλως, Κύριοι, τοῦτο αἱ θέσεις αἱ διαρκεῖς· δημιουργοῦσι προλήψεις καὶ ἕξεις, τὰς ὁποίας καὶ ἡ θέλησις πολλάκις τοῦ ἀνθρώπου δὲν δύναται νὰ καταπολεμήσῃ. Ἡ θέσις τοῦ τακτικοῦ ποινικοῦ δικαστοῦ εἰς τὴν ἐκδικασίαν πολλάκις τῶν ἐγκλημάτων εἶναι δυστύχημα διὰ τὴν ἀθωότητα, διότι δὲν ἔχει ὅλην τὴν ἀπαιτουμένην ὑπομονὴν πρὸς διάγνωσιν τῆς ἐνοχῆς ἢ ἀθωότητος τοῦ κατηγορουμένου, ἀείποτε περὶ ἐγκλημάτων ἀποφασίζων, πάντοτε συνοφριῶν προσβλέπει εἰς τὸν κατηγορούμενον, καὶ δυσκόλως πιστεύει εἰς τὴν ἀθωότητα. Καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον, τὸν ὁποῖον θεωρῶ σπουδαιότατον, καὶ τὸν ὁποῖον ὑποβάλλω εἰς τὴν κρίσιν τοῦ σεβαστοῦ Σώματος, ἡ περιοδικὴ προέδρευσις τοῦ σώματος εἶναι σκοπιμωτέρα, ὅταν ὁ Πρόεδρος ἀντὶ νὰ διατηρήσῃ δικαστικὴν ἀξιοπρέπειαν, ἀντὶ νὰ νομίσῃ πάντοτε, ὅτι ἡ ἀποστολή του εἶναι μία ἀποστολὴ δικαστικὴ, ἀμερόληπτος, ἀκεραία, ἀνεπίδεκτος ὑπονοίας καὶ τῆς ἐλαχίστης, ἂν ὁ Πρόεδρος δὲν ἔχῃ ὅλα αὐτὰ τὰ ἠθικὰ προτερήματα, ἂν δυσαρεστήσῃ, εἴτε τὴν πλειονοψηφίαν, εἴτε τὴν μειονοψηφίαν, πιστεύσατε Κύριοι, ὅτι αἱ ἐργασίαι μας θέλουν ἀπαντᾷ καθ’ ἡμέραν προσκόμματα. Μὴ λησμονῆτε ἓν πρᾶγμα, ἀκούσατέ με Σᾶς ἱκετεύω μετὰ προσοχῆς. Εἶναι εἰς τὸν χαρακτῆρά μας τὸν ἐθνικὸν τὸ ἀψίκορον, ἔχει ἓν ἄλλο ὁ χαρακτήρ μας ὁ ἐθνικὸς, ἔχει καὶ τὸ μεμψίμοιρον· ἐγὼ δὲν ἀποκαλῶ τὴν μεμψιμοιρίαν αὐτὴν ἐλάττωμα ἐθνικὸν, ἐν μέτρῳ ἐνεργουμένη εἶναι μάλιστα προτέρημα ἐθνικόν· ἠξεύρετε διατί μεμψιμοιροῦμεν κατὰ τῶν οἱωνδήποτε ἀρχόντων; διότι ἀποβλέπομεν πάντοτε εἰς ἕνα τύπον ἰδανικὸν, θέλομεν τοὺς ἄρχοντας τελείους, καὶ, ὁσάκις τοὺς βλέπομεν μὴ τελείους, μεμψιμοιροῦμεν, δυσανασχετοῦμεν. Εἰς τὸ τέλειον λοιπὸν ἀποβλέποντες, πιστεύω ὅτι συνήθως μεμψιμοιροῦμεν. Ἂν λοιπὸν, Κύριοι, μεμψιμοιρήσωμεν κατὰ τοῦ μονίμου Προέδρου μας, ἂν συλλάβωμεν κατ’ αὐτοῦ προλήψεις καὶ ὑπονοίας ὅτι δὲν ἐκπληροῖ δεόντως τὸ καθῆκόν του, εἴτε ἡ μία πτέρυξ, εἴτε ἡ ἄλλη δὲν θέλει εὑρίσκει πάντοτε ἀφορμὴν παραπόνων; καὶ τὰ παράπονα, Κύριοι, εἴτε τῆς πλειονοψηφίας, εἴτε τῆς μειονοψηφίας, πιστεύετε, ὅτι δὲν θέλουν ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα νὰ διαταράττεται ἡ ἐμπρεπὴς θέσις, εἰς τὴν ὁποίαν ὅλα τὰ μέλη τοῦ σώματος πρέπει νὰ εὑρίσκωνται διὰ νὰ γίνῃ ἐξωτερικῶς σεβαστὸν τὸ σῶμα; Ὁ λόγος μοὶ φέρει μίαν ἄλλην ἀνάμνησιν, ἀνάμνησιν προπατορικὴν, διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν ἀνάγκην τῶν πολλῶν Προέδρων. «Τὸ παρὸν, λέγει ὁ Θουκυδίδης, εἶναι ἀεὶ βαρὺ τοῖς διοικουμένοις», καὶ τὸ παρὸν, ὅταν ᾖναι μόνιμον καὶ ὅταν κατὰ τοῦ παρόντος ὑπάρχῃ ὑπόνοια, γίνεται, Κύριοι! βαρύτατον, βαρύτατον, διότι, ἂν εἰς ὑψηλοτέραν θέσιν κάθηται ὁ Πρόεδρος, ἡμεῖς, Κύριοι, ὅσοι εἴμεθα ἴσοι αὐτοῦ, καὶ διοικούμεθα παρ’ αὐτοῦ, ἀπαιτοῦμεν μίαν τελείαν διοίκησιν ἐκ μέρους του· βαρύτατον δὲν εἶναι λοιπὸν τὸ παρὸν, τὸ διηνεκὲς παρὸν, ἂν ὁ πρόεδρος δὲν ἔχῃ ὅλα τὰ προτερήματα ὅλας τὰς τελειότητας τὰς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἐκθέσω; Ἄλλως Κύριοι, καὶ μία ἄλλη σκέψις μὲ διέφυγεν· ἡμεῖς διατρέχομεν προσωρινῶς μίαν περίοδον δημοκρατικὴν· καὶ ὅταν λέγω περίοδον δημοκρατικὴν, ἂς μὴ μὲ παρανοήσῃ κἀνεὶς, εἶμαι μοναρχικώτατος, θέλω τὴν μοναρχίαν, ἀλλὰ θέλω καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ λαοῦ, πλήρη, ἐντελῆ· ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν μόνον εἶμαι μοναρχικός· θέλω ἐπιβλέποντα τὸν μονάρχην, βασιλεύοντα, ἀλλὰ θέλω τὸν λαὸν ἐν τῇ πλήρει ἐνεργείᾳ καὶ ἐξασκήσει τῶν δικαιωμάτων του, θέλω λοιπὸν τὴν εἴσοδον τοῦ δημοτικοῦ στοιχείου πλήρη· μὴ νομίσῃ τις, ὅτι δημοκοπῶ, ἀποστρέφομαι τὴν δημοκοπίαν, τὴν περιφρονῶ. Ὅταν εἰς τὴν πατρίδα μας ἐπλεόνασεν ἡ δημαγωγία, ἡ πατρίς μας κατεστράφη· ἂς ἀποφεύγωμεν λοιπὸν τὰς δημοκοπίας· λέγω ἐν πεποιθήσει ὅτι μοναρχικὸς ὢν θέλω καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ λαοῦ· ἀλλ’ ἂς ἀφήσω τὴν παρέκβασιν. Ἐγὼ πιστεύω, ὅταν ἔχωμεν πολλοὺς προέδρους, ἔχομεν περισσοτέρας ἐγγυήσεις· ὅταν ἔχωμεν μίαν ἐξουσίαν πρόσκαιρον, εἴμεθα περισσότερον ἀπηλλαγμένοι ἀπὸ φόβους ἐκπηγάζοντας ἀπὸ τὴν μονιμότητα τῆς προεδρικῆς ἐξουσίας. Λοιπόν! δημοκρατικώτερα θέλομεν φανῆ φρονοῦντες καὶ πράττοντες, παραδεχόμενοι πολλοὺς προέδρους· καὶ, ὅταν λέγω δημοκρατικώτερα, πιστεύσατε ὅτι λέγω εὐτελέστερα, εὐτελέστερα ὅσον εἶναι δυνατόν. Ἡ δημοκρατία, Κύριοι, ἀκούσατέ με σᾶς παρακαλῶ, εἶναι ὁ τέλειος τύπος, ἡ ἀλήθεια, ἀλλὰ δὲν εἶναι τὸ πρᾶγμα· μετὰ αἰώνων πολλῶν παρέλευσιν ἡ ἀλήθεια θέλει γίνει πρᾶγμα, ἀλλ’ ὅταν ἀπὸ τὴν δημοκρατίαν ἀντλῶμεν θεσμοὺς χρησίμους εἰς τὰ ἄλλα πολιτεύματα, ἂς τὸ κάμωμεν θαῤῥαλέως. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πολὺ δημοκρατικώτερον ᾖναι νὰ ἔχωμεν τέσσαρας πέντε προέδρους, ἢ ἕνα μόνον μόνιμον (θόρυβος).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Πληρεξούσιοι, ἀπομακρυνθῆτε ἀπὸ τοὺς στενογράφους διότι ἐμποδίζεται ἡ ὑπηρεσία!

§13ΛΟΝΤΟΣ. Κύριοι! Σᾶς ἐξέφρασα τὰς ἰδέας μου, τὰς πεποιθήσεις μου, εἶναι καὶ ἄλλαι ἐπόψεις πολιτικαὶ, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἠμπορεῖ νὰ ἐξετάσῃ τις αὐτὸ τὸ ζήτημα, ἂν συμφέρῃ εἰς ἓν πολυμελὲς σῶμα νὰ ἔχῃ πλειότερον τοῦ ἑνὸς προέδρου, ἀλλὰ προβλέπω ὅτι καὶ ἄλλοι μετ’ ἐμὲ θὰ λάβωσι τὸν λόγον, ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι θὰ σᾶς ἀνοίξουν εὐρυτέραν τὴν ὁδὸν, ἄλλοι πολὺ κρείττονες ἐμοῦ. Ἡ φειδωλία τοῦ χρόνου εἶναι ἓν πλεονέκτημα, εἰς τὸ ὁποῖον ὅλοι ἡμεῖς πρέπει νὰ ἀποβλέπωμεν, ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐδιδάχθην αὐτὸ τὸ μέγα παράγγελμα τοῦ φείδεσθαι τοῦ χρόνου. Ἂς μὴ καταχρασθῶ λοιπὸν τὸν χρόνον, ὅταν προβλέπω ὅτι ἄλλοι θὰ ἀναβῶσι τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐξετάσωσι τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν· συγχωρήσατέ με νὰ καταβῶ ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ νὰ σᾶς παρακαλέσω, ὁδηγούμενοι ὡς καὶ μέχρι τοῦδε ἀπὸ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ βαδίσητε κανονικῶς καὶ σκοπίμως, νὰ λάβητε ὑπὸ ὥριμον σκέψιν τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὑποβάλω.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀλίγων στιγμῶν διακοπὴν, διὰ νὰ ὁρκισθοῦν 2 πληρεξούσιοι. Ὁρκίζονται ὁ Κ. Βούλγαρης καὶ ὁ Κ. Κανάρης.

§15ΗΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριοι, δὲν ἦλθον προητοιμασμένος ἐδῶ νὰ ὁμιλήσω περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἀνέβην μόνον τὸ βῆμα ἵνα λαλήσω πρὸς τὴν Συνέλευσιν, βοηθούμενος ἀπὸ τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας ὁ προλαλήσας ἐξέθεσε, συζητῶν τὸ ὑπὲρ τῶν πολλῶν προέδρων ζήτημα. Εἶμαι ἀντίθετος τοῦ ὁρισμοῦ, ὃν οὗτος ἔθεσε, καὶ πιστεύω ὅτι πολὺ θὰ μὲ βοηθήσῃ ὁ λόγος αὐτοῦ νὰ φθάσω εἰς τὸν σκοπὸν τοῦ ἀντιθέτου ὁρισμοῦ, συνηγορῶν ὑπὲρ ἑνὸς καὶ μόνου προέδρου. Φρονῶ, Κύριοί μου, ὅτι ἡ προεδρεία θέλει εἶσθαι προϊὸν, τὸ ὁποῖον ὅσον οὔπω θὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὰ σπλάγχνα τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἐκ προσώπων, ἅτινα δύνανται νὰ ἐγγυηθῶσιν ὑπὲρ τοῦ ὀρθοῦ. Κύριοι, ἐντὸς αὐτῆς τῆς αἰθούσης βλέπω παρακαθημένην τὴν πεῖραν τοῦ παρελθόντος, τὴν νομομάθειαν, καὶ ἰσχυρὰν καὶ ἑδραίαν τὴν ἐπιστήμην· πρὸ πάντων ὀργῶσαν βλέπω τήν ἐπανάστασιν· ἆρά γε εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν σπλάγχνων μιᾶς τόσον πολυμελοῦς καὶ ἐκ καλῶν στοιχείων συγκειμένης ὁμηγύρεως νὰ μὴ ἐξέλθῃ πρόσωπόν τι, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ μᾶς ἐξασφαλίζῃ ἀπὸ τὰς ὑπονοίας, τὰς ὁποίας ὁ προλαλήσας ἐξέφρασε κατὰ τοῦ ἑνός; Ὁ ἴδιος μετεχειρίσθη ὡς παράδειγμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἴσως φέρωσι πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του, τὴν Συνέλευσιν δηλαδὴ τῆς 3 Σεπτεμβρίου, ἥτις ἀναδείξασα εἰς τὴν προεδρείαν ἕνα λείψανον τοῦ ἀγῶνος, τὸν Πάνον Νοταρᾶν, ἐνεπιστεύθη ὕστερον εἰς ἕνα πολυμαθέστατον αὐτήν. Ἐκεῖνο λαμβάνω καὶ ἐγὼ καὶ λέγω· μὴ ἆρά γε εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου ἐναυάγησαν αἱ ἐλπίδες τῆς Συνελεύσεως; ἢ μὴ τυχὸν ἀπὸ τὰς χεῖρας αὐτὰς δὲν ἐξῆλθεν ἀσφαλῶς, ὅ,τι ἡ Συνέλευσις καὶ τὸ ἔθνος ἤλπιζε; Νομίζω, ὅτι τὸ πρόσωπον αὐτὸ εἶναι τόσον γνωστὸν, ὥστε πρὸς τιμήν του θεωρῶ περιττὸν νὰ τὸ ὀνομάσω. Λοιπὸν, Κύριοι, διότι εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς νεωτέραν ἐποχὴν κατὰ τὸν προλαλήσαντα, πρέπει νὰ ἔχωμεν αὐτὴν τὴν δυστυχῆ ὑπόνοιαν, ὅτι ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ ἔθνους καὶ μεταξὺ τόσων πληρεξουσίων δὲν θέλει εὑρεθῆ ἓν πρόσωπον, τὸ ὁποῖον νὰ μιμηθῇ τὰς ἀρχὰς τοὐλάχιστον καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ τοῦ εὐϋπολήπτου ἀνθρώπου, ὅστις διεύθυνε τὰς ἐνεργείας τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης; Καὶ ἂν στερῆται κατά τι ἱκανότητος, ἂς σεβασθῇ τὸ παρελθὸν, καὶ ἂς ἀντιγράψῃ, οὕτως εἰπεῖν, ἐκεῖθεν τὰ μέσα, δι’ ὧν θέλει δυνηθῆ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκον αὐτοῦ πρὸς τὴν πατρίδα, καὶ πρὸς τὰς εὐχὰς τῆς Συνελεύσεως. Αὐτὴ ἡ ἀμφιβολία τοῦ προλαλήσαντος κολακεύομαι νὰ πιστεύσω ὅτι θέλει περιορισθῆ εἰς τὴν ἰδέαν αὐτοῦ καὶ μόνου. Εἶμαι ἐναντίος τῆς ἐκλογῆς πολλῶν προέδρων καὶ ὁ λόγος εἶναι ἁπλούστατος. Ἐὰν, ὡς φρονῶ, εἰσέδυσα εἰς τὸ πνεῦμα τῆς Συνελεύσεως, κολακεύομαι νὰ πιστεύω ὅτι καὶ αὐτὴ πιστεύει ὅτι δύναται δηλ. νὰ εὑρεθῇ εἷς δυνάμενος νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ πρὸς τὴν πατρίδα καὶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν καθῆκον τοῦ προέδρου, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον δὲν βλέπω εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν πολλῶν προέδρων ἄλλον λόγον, παρὰ τὸν λόγον τοῦ ὅτι δύνανται νὰ ἀναβῶσιν ἐπὶ τῆς ἕδρας τοῦ προεδρείου ἄνθρωποι ὠθούμενοι ὑπὸ ἐνόχων φιλοδόξων σκοπῶν. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὕστερον ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν, ἥτις ἔλυσε τὰ δεσμὰ αὐτοῦ τοῦ δυστυχοῦς ἔθνους, δὲν ἔχει δικαίωμα κἀνεὶς νὰ βαδίζῃ μὲ φιλοδόξους σκοποὺς πρὸς τὰ ὑψηλὰ ἐπαγγέλματα καὶ τὰς θέσεις; Ὁ προλαλήσας, Κύριοι, διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν περὶ πολλῶν προέδρων ἰδέαν του, εἰσῆλθεν εἰς τὸ στάδιον τῶν νεωτερισμῶν καὶ εἶπεν, ἐπειδὴ ἡ κοινωνία βαίνει πρὸς τὰ πρόσω ἀνάγκη πᾶσα νὰ νεωτερίσωμεν. Ὑπομιμνήσκων δὲ εἰς τὴν Συνέλευσιν δύω περιστάσεις, τὰς ὁποίας ἠρύσθη ἐκ τῶν ἔξω, τὴν ἐποχὴν δηλ. τῶν 92 καὶ 48, εἶπεν ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν ἐξελέχθησαν κατὰ τὰς ἐποχὰς ἐκείνας πρόεδροι πολλοὶ, οἱ ὁποῖοι κατὰ δεκαπενθημερίαν ἄφιναν τὴν θέσιν των ὁ εἷς πρὸς τὸν ἕτερον, ἵν’ ἀποδείξῃ μὲ τοῦτα, ὅτι ἡ ἀνάγκη αὕτη τῶν νεωτερισμῶν πρέπει ν’ ἀποβῇ μέλημα κύριον τῆς Συνελεύσεως, προσθέσας ὅτι πρέπει νὰ φοβηθῶμεν ἐμπιστευόμενοι εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ τοῦ ἑνὸς αὐτὴν τὴν ἐξουσίαν διὰ δύο λόγους· πρῶτον διότι ἐνδέχεται νὰ ἀποτύχῃ ἡ ἐκλογή μας καὶ νὰ μὴ εὕρωμεν εἰς αὐτὸν ὅλα τὰ προσόντα, ὅσα ἀπαιτεῖ ἡ ὑψηλὴ καὶ δύσκολος αὐτὴ θέσις, καὶ δεύτερον διότι ἡ συγκέντρωσις αὐτῆς τῆς ἐξουσίας εἰς ἓν πρόσωπον δύναται νὰ διακινδυνεύσῃ τὰς πεποιθήσεις τῆς μειονοψηφίας καὶ πλειονοψηφίας εἰς ζητήματα ἀντίθετα τῶν ἀρχῶν του. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον φρονῶ ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει καταβάλλει πᾶσαν προσπάθειαν νὰ ἀναδείξῃ ὡς πρόεδρον ἄτομον δυνάμενον νὰ ἐγγυηθῇ περὶ τῆς ἱκανότητός του, καὶ νὰ μὴν ἀφήσῃ κανένα δισταγμὸν, ὅτι δὲν θέλει ἐκπληρώσει τὸ καθῆκόν του ἐπιτυχῶς. Ἐπειδὴ δὲ κύριον ἔργον τῆς Συνελεύσεως θέλει εἶσθαι ἡ σύνταξις τῆς πολιτείας, πιθανὸν ὅμως νὰ προβῇ, καὶ πρέπει νὰ προβῇ, καὶ εἰς νομοθετικὰ ἔργα, διὰ τοῦτο πιστεύω ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει χορηγήσει τὴν ἐμπιστοσύνην της εἰς ἄνθρωπον, ὅστις νὰ ἔχῃ καὶ νομικὴν δεινότητα· ἀναμφιλέκτως τότε οὗτος θέλει διεξαγάγει ἐπιτυχῶς αὐτὸ τὸ βαρὺ καθῆκον, τὸ ὁποῖον θὰ τῷ ἐμπιστευθῶμεν ἡμεῖς. Περὶ τοῦ δευτέρου οὔτε κἂν ἀπαντῶ, ἐπειδὴ ἀδυνατῶ καὶ νὰ τὸ φαντασθῶ μόνον. Ὁ προλαλήσας, Κύριοι, πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του, κατέφυγε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἐπιχείρημα, ὅτι δηλ. εἰς τὰ πολυμελῆ σώματα ἀπαιτεῖται πεῖρα μεγάλη καὶ γνῶσις ἰδιάζουσα ὅπως διεξαχθῶσι τὰ ἔργα των ἐλευθέρως καὶ ἐπ’ ἀγαθῷ, δώσας ἡμῖν ὡς παράδειγμα τῶν ὁρκωτῶν τὸ δικαστήριον. Ἀληθῶς ἐκεῖ ἐκλέγεται εἷς πρόεδρος, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται εἰς μεγάλην σύγχισιν, καὶ ἀδύνατον πολλάκις ὑπάρχει νὰ ἀποφασίσῃ ἐπιτυχῶς περὶ τῆς ὑποθέσεως, περὶ ἧς πρόκειται, διότι στερεῖται γνώσεων. Ἀλλὰ, Κύριοι, εἰς τὰ ὁρκωτὰ δικαστήρια τὰ ζητήματα δίδονται εἰς χεῖρας τοῦ προέδρου τῶν ἐνόρκων παρὰ τοῦ προέδρου τῶν συνέδρων· διότι, ὡς γνωρίζετε, ὁ νομοθέτης προβλέψας ἔθεσε πλησίον τῆς ἀπειρίας τὴν πεῖραν τὴν γνῶσιν καὶ τὴν νομομάθειαν· καθὼς καὶ ἡμεῖς θέλομεν φέρει πρὸς ἀνακούφισιν τοῦ προέδρου ἡμῶν ὅλην τὴν συνδρομήν μας· ἄρα τὸ θέμα τῶν πολλῶν προέδρων δὲν ὑποστηρίζεται, μοὶ φαίνεται, ἀπὸ τὸ ἀτυχὲς διδόμενον, ὅτι μόνος τις δὲν δύναται νὰ σηκώσῃ αὐτὸ τὸ μέγα βάρος, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἀναθέσῃ εἰς αὐτὸν ἡ Συνέλευσις. Ἀλλὰ, Κύριοι, καὶ ἐὰν συγκατεθῶμεν νὰ συμφωνήσωμεν μὲ τὴν γνώμην τοῦ προλαλήσαντος, θέλομεν εὑρεθῆ εἰς πολὺ στενόχωρον θέσιν θέλοντες νὰ συμβιβάσωμεν αὐτὰ τὰ πρόσωπα μὲ τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν πρόκειται νὰ ἐργασθῶσιν· ἐπειδὴ τὸ ἔργον τοῦ προέδρου πρέπει νὰ ᾖναι ἓν καὶ ὁμοειδές· ἐπειδὴ, ὡς γνωρίζετε, ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα θέλουσι παρουσιασθῆ, θέλουσιν εἶσθαι ἢ συντακτικὰ ἢ νομοθετικά· κατὰ συνέπειαν φρονῶ, καὶ δὲν θὰ μοῦ τὸ διαφιλονεικήσει ὁ προλαλήσας, ὅτι μεταξὺ τεσσάρων προέδρων εἶναι δύσκολον νὰ συμπέσῃ τὸ ὁμοειδὲς τῶν ἰδεῶν· ἄλλως ἀντιλαμβάνομαι ἐγὼ, καὶ ἄλλως ὁ προλαλήσας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ὁ κατόπιν ἐμοῦ ἄλλως θέλει ἀντιληφθῆ. Λοιπὸν θέλομεν δώσει εἰς τὸ προεδρεῖον κίνησιν ἀνόμοιον, ἐνῶ πρέπει νὰ ἐξέρχεται ἀπ’ αὐτοῦ πάντοτε ὁμοιόμορφος ἐνέργεια. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, θέλομεν προσκόψει ἔτι μᾶλλον, ἂν εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην, εἰς τὴν ὁποίαν πολὺ πιθανὸν νὰ εὑρεθῶμεν, ὅτε ζητήματα σπουδαῖα, μὴ δυνάμενα νὰ περαιωθῶσι κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἑνὸς προέδρου, θέλουσι μεταβῆ εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ βʹ, ἐξ οὗ θὰ προκύψει βεβαίως σύγχισις, διότι οὗτος πιθανὸν νὰ φρονῇ, εἴτε ἐκ πλάνης, εἴτε καὶ δικαίως, ὅτι ἄλλως πρέπει νὰ ἐργασθῇ. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, νομίζω ὅτι εὑρίσκομαι ἐν τῷ δικαιώματί μου, καὶ νομίζω ὅτι θὰ μὲ παρακολουθήσει καὶ ἡ συμπάθεια τῆς Συνελεύσεως, ἐὰν προτείνω, φερόμενος εἰς τοῦτο ἀπὸ τοὺς φόβους, τοὺς ὁποίους προεξέθεσα, νὰ μὴ γείνῃ παραδεκτὴ ἡ ἰδέα τὴν ὁποίαν ὁ προλαλήσας ὑπέβαλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἀλλ’ ἐκείνη, ἥτις θὰ φανῇ δικαία εἰς αὐτήν· διότι φρονῶ, ὅτι οἱ πλεῖστοι συμφωνοῦσι μὲ τὴν ἰδικήν μου, ὁρμώμενοι ἀπὸ τὰς αὐτὰς ἀρχὰς καὶ ἰδέας, ἀπὸ τὰς ὁποίας καὶ ἐγὼ ἀνεχώρησα. Δὲν ἐπίστευα, ὅτι ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Πατρῶν ἠδύνατο νὰ φέρῃ ἐν τῷ μέσῳ τῆς Συνελεύσεως τὴν ἀμφιβολίαν, ὅτι εἷς πρόεδρος, εἰς τὸν ὁποῖον αὕτη ἤθελε ἐμπιστευθῆ τὴν προεδρείαν, ἠδύνατο νὰ ἐγκολπωθῇ τὸ αὐθαίρετον· διότι ἀτενίζων πρὸς τὸ Σῶμα ἔχω μεγίστους δισταγμοὺς νὰ ἀποφανθῶ, ὅτι ἠδύνατο ἐντὸς αὐτοῦ νὰ ὑπάρχῃ ἄνθρωπος, εἰς τὸν ὁποῖον νὰ ἀποδώσῃ τις τόσας Σατανικὰς καὶ ἀντιπατριωτικὰς ἰδέας. Τὸ παρελθὸν αὐτοῦ τοῦ ἔθνους, διότι δὲν εἶναι μὲν κακὸν νὰ προστρέχωμεν εἰς τὰ παρελθόντα τῶν ξένων ἐθνῶν, ὅπως εὕρωμεν παραδείγματα, ἀλλὰ αὐτὰ τὰ παραδείγματα δὲν πρέπει νὰ φέρωνται ξηρὰ καὶ ἀσύνδετα ἀπὸ τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἠνάγκασαν τὰ ἔθνη ἐκεῖνα νὰ τὰ παραδεχθῶσιν, ἐπειδὴ κατ’ ἐμὲ μόνη ἡ ἱστορικὴ παράστασις τῶν παραδειγμάτων δὲν ἀποφαίνεται, ἂν ἐκεῖνο τὸ ἔθνος μετεχειρίσθη αὐτὸ τὸ μέτρον εἰς τὰς αὐτὰς εὑρεθὲν μὲ ἡμᾶς περιστάσεις. Τὸ παρελθὸν, λέγω, αὐτοῦ τοῦ ἔθνους μας μᾶς πληροφορεῖ, ὅτι κατὰ τὴν ἐννεατῆ ἐποχὴν τῆς ἐπαναστάσεως, καί τοι περιβαλλόμενον ἀπὸ δυσχερείας, τὰς ὁποίας οἱ νεώτεροι θὰ θαυμάζουσιν εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα, αὐτὴ ἡ δημοκρατικὴ πολιτεία τῶν 9 ἐτῶν, παρεδέχθη ἐκείνην τὴν προεδρείαν καὶ ὑπὸ τὸ σκῆπτρον αὐτῆς διεξήχθησαν ἐκεῖνα τὰ σοβαρὰ ζητήματα τῆς ἐπαναστάσεως, ἅτινα ἀπέληξαν αἰσίως. Λοιπὸν, ἀφοῦ τόσαι Συνελεύσεις, ἐξελθοῦσαι ἐκ τῶν σπλάγχνων αὐτοῦ τοῦ ἔθνους, ἀνέθεσαν τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐργασιῶν αὐτῶν εἰς ἕνα καὶ μόνον πρόεδρον, ἐκ δὲ τοῦ ἀποτελέσματος ἀπεδείχθη ὅτι καλῶς καὶ πατριωτικῶς ἠργάσθη οὗτος καὶ ἀκινδύνως ἐπεραίωσε τὰ ἔργα ὅσα ἡ πατρὶς καὶ ἡ Συνέλευσις τοὺς ἐπεφόρτισε, εἶναι δίκαιον ἐν ὥρᾳ μάλιστα ἐπαναστατικῆς ἐποχῆς εὑρισκόμενοι νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ μεταξὺ ἡμῶν εἷς ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος νὰ στρέψῃ τὰ νῶτα εἰς τὴν πατρίδα! Δὲν ἐκτείνω περαιτέρω τὸν λόγον ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος· διότι νομίζω, ὅτι ἀρκούντως ἀπέδειξα τὴν ἰδέαν μου. Ἴσως ἔλθωσιν ἄλλοι νομομαθέστεροι, καὶ πολυπειρώτεροι ἐμοῦ, καὶ φέρωσιν ἄλλα παραδείγματα πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου ζητήματος. Καταστρέφων δὲ αὐτὸν ἤδη ἐμπιστεύομαι τὴν ἰδέαν μου εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ τὴν παρακαλῶ νὰ ἀποφασίσῃ ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς προέδρου· διότι ἄλλως θέλομεν ἀποδείξει ὅτι δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ ἄτομα, τὰ ὁποῖα παρακάθηνται ἐδῶ, καὶ ὅτι ὑπάρχουν μεταξὺ ἡμῶν ἄτομα, τὰ ὁποῖα δὲν οἰστρηλατοῦνται ἀπὸ φρόνημα ἐθνικὸν, καὶ ἀπὸ τὴν εὐγένειαν, ἥτις διέπει πάντοτε τὸν Ἑλληνικὸν χαρακτῆρα.

§16ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Κύριοι, μετὰ θάῤῥους ἔρχομαι νὰ ὑποστηρίξω θέμα, τὸ ὁποῖον συνέταξα ἐντὸς τῆς ἐπιτροπῆς, καθόσον παρὰ μίαν μόνον ψῆφον ἀπεῤῥίφθη. Ἤκουσα ἐναντίον τῶν σκέψεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον, πολλοὺς λόγους· οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν μὲ διέσεισε, καὶ ἡ πεποίθησίς μου μένει μέχρι σήμερον ἡ αὐτὴ καὶ ἀκεραία. Δὲν ἐζήτησα πλείονας Προέδρους, πρὸ πάντων εἰς τοῦτο ἀπέβλεψα, ὅτι εἶναι ἄγνωστος ἡ διάρκεια τῆς παρούσης Συνελεύσεως· δύναται νὰ ᾖναι μικρὰ, δύναται νὰ ᾖναι μακρά· οὐδεὶς εἶναι ὁ μάντις περὶ τούτου, καὶ οὐδεὶς ἀξιόπιστος ὁ μαντεύων. Ὅταν ᾖναι ὅμως ἄγνωστος ἡ διάρκεια τῆς Συνελεύσεως, ἕκαστος ἐννοεῖ, ὅτι πολλὰ ζητήματα μέλλουν δι’ αὐτῆς νὰ λυθοῦν, καὶ ὅταν αὐτὰ ᾖναι περίπλοκα, ποικίλα, θέλει ἀπαντήσει ἑκάστοτε ἄλλους τοὺς ὑπερασπιζομένους αὐτὰ καὶ ἄλλους τοὺς ἀποκρούοντας. Εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ Συνέλευσις, ἥτις ἔχει τοσαῦτα ἔργα ἐνώπιόν της, ὅτι αὐτὴ ἡ Συνέλευσις θέλει εὑρεῖ σειρὰν πλειονοψηφίας συνεχῆ καὶ ἀδιάσπαστον ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους· καὶ τὰ μέχρι τοῦδε καὶ ἐν γένει μακρὰ πεῖρα δύναται νὰ ὑποδείξῃ, ὅτι αἱ πλειονοψηφίαι τῆς Συνελεύσεως καθημέραν μεταβάλλονται, καὶ ἐλπίζω, ὅτι θέλουν μεταβληθῆ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, διότι μᾶλλον ἐμπιστεύομαι εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἀκολουθοῦν πεποιθήσεις, παρὰ εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἀκολουθοῦν πειθαρχίαν. Ἐννοεῖτε ἐκ τούτου κάλλιστα, ὅτι ἡ θέσις τοῦ Προέδρου εἶναι ἐκ τῶν δεινοτέρων, ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς σημερινῆς πλειονοψηφίας δὲν θέλει εἶναι ὁ Πρόεδρος τῆς πλειονοψηφίας τῆς αὔριον. Θέλει εὑρεθῆ μίαν ἡμέραν ὁ Πρόεδρος ἔχων ἐναντίον αὑτοῦ τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ πρὸς αὐτὸν δυσάρεστον· ἡ δὲ ἡμέρα ἐκείνη δὲν εἶναι μόνον πρὸς αὐτὸν δυσάρεστος, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ πρὸς τὸ ἔθνος. Ἡ δυσπιστία δυστυχῶς γεννᾷ διχονοίας, παραμορφόνει τὰ πράγματα τὰ ὅσον ἔνεστιν ἀθῷα, καὶ κατασκευάζει κατὰ διάνοιαν κινδύνους, οἵτινες εἶναι ἀνύπαρκτοι· ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπονοιῶν, ὡς ἔγγιστα δυστυχῶς ἀλλὰ καὶ ἀναποφεύκτως, κρίνομεν τοὺς πολιτικοὺς ἀνθρώπους. Πολλάκις ἐδικάσαμεν τοὺς πολιτικοὺς ἀνθρώπους, καὶ δὲν θέλομεν παύσει νὰ τοὺς δικάζωμεν, κατὰ τὰς ὑπονοίας ἡμῶν, καὶ μετὰ καιρὸν μεταμελόμεθα, ἀλλὰ βραδέως· ὅταν ἔρχεται ἐκείνη ἡ στιγμὴ, ὅτε δικάζομεν κατὰ τὰς ὑπονοίας, γινόμεθα ἄδικοι, καὶ νομίζομεν, ὁσάκις ἀδικοῦμεν ἡμεῖς, ὅτι καὶ ἀδικούμεθα, νομίζομεν, ὅτι ἀδικούμεθα ὑπὸ τοῦ Προέδρου, καὶ ὅτι τὸ δεῖνα ζήτημα ἀπέτυχεν ἐξ αἰτίας αὐτοῦ. Τὴν ἧττάν μας ἀποδίδομεν εἰς τὴν ἐνέργειαν ἄλλου· διότι ἄλλοι ἄλλοθεν ἤντλησαν τὰς πεποιθήσεις των· νομίζομεν, ὅτι τοῦτο προῆλθεν ἐξ αἰτίας μηχανοῤῥαφίας τινός· καὶ νοεῖτε, ὅτι ὅταν εἰς τοιαύτην, θέσιν εὑρίσκεται ὁ Πρόεδρος, αἱ δυσκολίαι καθημέραν αὐξάνουσαι δύνανται νὰ ἐπιφέρωσι συνεπείας μεγάλας, δύναται νὰ ἐξαναστῇ ἡ πλειονοψηφία ἐναντίον τοῦ Προέδρου καὶ νὰ ζητήσῃ θεραπείαν· ποῦ θέλει εὕρει αὐτήν; εἰς τὴν καθαίρεσιν τοῦ Προεδρείου; πρᾶγμα ἀπαίσιον! πρᾶγμα τὸ ὁποῖον μέλλει νὰ φέρῃ εἰς σάλον τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ γεννήσῃ δεινὰς κρίσεις, διότι θέλει λογισθῆ ὡς πρᾶξις αὐθαίρετος καὶ ἀδικαιολόγητος, ὡς πρᾶξις ἁπλῶς τοῦ ἀριθμοῦ. Μὲ εἶπον, ὅτι ὑπάρχει θεραπεία· ὅταν προστεθῇ εἰς τὸν κανονισμὸν, ὅτι ὁ Πρόεδρος μένει μόνιμος καὶ ὁ αὐτὸς, ἕως ὅτου δὲν δυσαρεστῇ τὴν Συνέλευσιν. Ἐννοεῖτε, ὅτι αὐτὴν τὴν θεραπείαν δὲν ἠδυνάμην νὰ τὴν θεωρήσω σπουδαίαν. Δὲν εἶναι ὅμως μόνος αὐτὸς ὁ κίνδυνος· ἐρχόμεθα νὰ ἐξετάσωμεν ἀκριβέστερον τὰ ἔργα τοῦ Προέδρου. Εἶναι τῳόντι δεινὰ, ἐπίμοχθα, μόλις ἀντέχει ὁ ἰσχυρὸς κατὰ τὰς δυνάμεις, ὁ χαλκέντερος, χρεωστῶν νὰ διευθύνῃ καθημερινῶς καὶ μετὰ προσοχῆς συνεδριάσεις, καθ’ ἃς πολλοὶ πολλὰς ἔχουν ἰδέας, καὶ ἕκαστος νομίζει, ὅτι τὸ ἔθνος ἐκ τῆς ἐδικῆς του πρὸ πάντων μέλλει νὰ σωθῇ. Αὐτὰ τὰ ἔργα, ἐννοεῖτε, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ τὰ διεξαγάγῃ εἷς καὶ μόνος, καὶ ὅτι ὡς ἔγγιστα ἡ Συνέλευσις προσφέρει αὐτὴν τὴν τιμὴν τῆς Προεδρείας εἰς τὸ γῆρας, εἰς τὴν μεγάλην ὑπόληψιν, ἀνήκουσαν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰς τοὺς ἐξασθενήσαντας κατὰ τὰς φυσικὰς δυνάμεις. Δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ ἔχῃ τις τὴν ἱκανότητα, τίς δὲν γνωρίζει, ὅτι αὐτὰ εἶναι τὰ προσόντα τοῦ καλοῦ Προέδρου, εὐθύτης καὶ διάνοια· ἀλλ’ ἀρκοῦν αὐτὰ μόνα; πόσοι νομίζετε δὲν εἶναι ἱκανοὶ ἐντὸς αὐτῆς τῆς Συνελεύσεως νὰ παρέξουν αὐτὰ τὰ προσόντα τῆς εὐθύτητος καὶ τῆς νοημοσύνης; πολλοί· ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὰ τὰ μόνα προσόντα τοῦ Προέδρου· εἶναι ἡ ὑπόληψις, τὸ σέβας, τοιοῦτον σέβας, τὸ ὁποῖον προκαταλαμβάνει ἅπαντας καὶ καταβάλλει πᾶσαν ὑπόνοιαν, καὶ προπαρασκευάζει εἰς τὸ νὰ ὑποτάσσωνται εἰς πᾶν νεῦμα, διότι δὲν ἀμφιβάλλεται ἡ εἰλικρίνεια, καὶ ἔχουν πάντες ἐγγύησιν τὰς πράξεις τοῦ βίου του μαρτυρούσας περὶ τῆς ἀκεραιότητος. Ἀλλὰ τοιαύτην ἐγγύησιν ποῖος ἄλλος παρέχει, εἰμὴ ὁ περὶ τὴν παρακμὴν τοῦ βίου του; καὶ ὅστις ἔφθασεν αὐτὴν τὴν ἡλικίαν, δὲν ἐννοεῖτε κάλλιστα, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐκπληρώσῃ τοσοῦτον ἐπίμοχθα καθήκοντα; Δὲν ἐννόησά ποτε, οὔτε πιστεύω, ὅτι τὶς ἐξ ἡμῶν παραδέχεται ἁπλῶς καὶ μόνον νὰ παραδώσωμεν τὸ Προεδρεῖον εἰς ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον διὰ τῆς Προεδρείας θέλομεν νὰ τιμήσωμεν, ὅτι πρὸς τιμὴν θέλομεν νὰ δώσωμεν τὸ Προεδρεῖον. Πρόεδρον ἐννοοῦμεν πραγματικόν, Πρόεδρον πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς τάξεως, τῆς ἐλευθερίας τῆς συζητήσεως. Ἐννοοῦμεν Πρόεδρον κατέχοντα τὴν θέσιν τοῦ Προέδρου, καὶ οὐχὶ Πρόεδρον ἁπλῶς τιμώμενον δι’ αὐτῆς τῆς θέσεως, ἀλλὰ μὴ δυνάμενον νὰ ἐκπληρώσῃ αὐτὸ τὸ καθῆκον. Ἐὰν ἐννοοῦμεν τοιοῦτον Πρόεδρον καὶ ζητοῦμεν αὐτὸν μεταξὺ τῶν πρεσβυτέρων, ἐννοεῖτε κάλλιστα, ὅτι ζητοῦμεν πρᾶγμα φυσικῶς ἀδύνατον, ὅτι θέλομεν νὰ ἐπιβάλλωμεν εἰς αὐτὸν βάρος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνώτερον τῶν ἀνθρωπίνων δυνάμεων. Ἤκουσα τὴν λέξιν τῆς φιλοδοξίας, ὅτι ὑποστηρίζομεν λόγῳ φιλοδοξίας πλείονας Προέδρους. Δὲν ἐννόησα καλῶς πῶς ἀποδίδεται ἡ φιλοδοξία εἰς τοὺς ὑποστηρίζοντας, ὅταν μάλιστα εἶναι πολλοὶ οἱ ὑποστηρίξαντες, τὴν πληθὺν τῶν Προέδρων, φαίνεται, ὅτι θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει νὰ ἀπαλλάξω καὶ ἐμαυτὸν πάσης τοιαύτης ὑπονοίας. Ἡ φιλοδοξία τάχα ἱκανοποιεῖται διὰ τοῦ ἑνὸς ἢ διὰ τοῦ ἄλλου τρόπου; Ὅταν ὑπάρχῃ εἷς Πρόεδρος καὶ πέντε Ἀντιπρόεδροι ἢ ὅσους θέλετε, δὲν ἐκπληροῦνται 5, 6, 8 φιλοδοξίαι; ἢ τάχα ἡ φιλοδοξία φθάνει καὶ εἰς τοιοῦτον κορύφωμα, ὥστε ὑπάρχουν τινὲς οἱ λέγοντες δὲν δέχομαι νὰ ἦμαι ἀντιπρόεδρος τοιαύτης Συνελεύσεως; Ἐὰν ὑποθέσητε μάλιστα, ὅτι δύναται νὰ γείνῃ Πρόεδρος στερούμενος τῶν φυσικῶν δυνάμεων διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ καθήκοντα τοῦ Προέδρου, καὶ μόνον λαμβάνει τὴν Προεδρείαν πρὸς τιμὴν, δὲν ἐννοεῖτε κάλλιστα, ὅτι ἢ 4 ἢ 5 Προέδρους, ὅσους θέλετε, δεχθῆτε, ἢ 4 ἢ 5 ἀντιπροέδρους, ἐξίσου ἐκπληροῦται ἡ φιλοδοξία; Δὲν εἶναι λοιπὸν ζήτημα φιλοδοξίας, ἀλλὰ ζήτημα διευθύνσεως τῶν συνεδριάσεών μας πρὸς τὸ καταλληλότερον. Ὑποθέσατε, ὅτι ἐδώκαμεν τὴν τιμὴν εἰς πρόσωπον ἄξιον τῆς τοιαύτης τιμῆς, ἀλλὰ μὴ δυνάμενον νὰ ἐκπληρώσῃ τοιαῦτα ἔργα· ἡ συνέπεια εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν μᾶς ἔδωκεν ἡ Συνέλευσις τῆς 3 7βρίου. Ἀντὶ Προέδρου μένει μόνιμος Ἀντιπρόεδρος, ἀναπληρούμενος μόνον ὁσάκις κωλύεται· ὑπάρχει λοιπὸν μονιμότης τῆς Προεδρείας, καὶ αὐτὴν τὴν μονιμότητα πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν. Ὅταν λοιπὸν ὑποθέσητε, ὅτι γίνεται Πρόεδρος μὴ ἱκανὸς πρὸς ἐκπλήρωσιν αὐτοῦ τοῦ βαρυτάτου ἔργου, ὅταν ὑποθέσητε, ὅτι ἀποδίδεται ἡ Προεδρεία λόγῳ τιμῆς, ὡς παράσημον ἐθνικὸν, οὕτως εἰπεῖν, εἰς τὸ γῆρας, καὶ ἀναπληροῦται διὰ τοῦ ἀντιπροέδρου, ἔχομεν διὰ τοῦ ἀντιπροέδρου τὴν μόνιμον διεύθυνσιν. Τὶ εἶναι ἡ μόνιμος Προεδρεία, τίς ὁ σκοπὸς αὐτῆς ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως; Ἐννοῶ κάλλιστα τὸν σκοπὸν τῆς μονίμου Προεδρείας ἐντὸς τῆς Βουλῆς· δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἐννοήσω τὸν σκοπὸν τῆς μονίμου Προεδρείας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται ἀπέναντι μονίμου ἐξουσίας· ἡ μονιμότης τῆς ἐξουσίας ἀπαιτεῖ ἴσα μέσα ἀπέναντι αὐτῆς, ἀπαιτεῖ ἐπίσης μονιμότητα τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς. Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς εἶναι περιωρισμένον· ἐξ ὑπαρχῆς, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἄρχονται αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ὡς ἔγγιστα ἕκαστος γινώσκει, ὅτι εἶναι κεχαραγμένη ἡ ὁδὸς, καὶ ποίων πραγμάτων θέλει ἐπιληφθῆ ἡ Βουλὴ, τοῦ δεῖνος ἢ τοῦ δεῖνος νόμου, τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὡς ἐξαγγέλλεται, καὶ διὰ τοῦ Β. λόγου, καὶ σχηματίζονται ἐξ ὑπαρχῆς αἱ γνῶμαι. Ἀπέναντι αὐτῆς τῆς Βουλῆς εὑρίσκεται ὡρισμένη Κυβέρνησις καὶ Ὑπουργεῖον, ἔχοντα ἰδίαν πολιτικὴν, σύμφωνον ὡς ἔγγιστα πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Βουλῆς· αἱ δύω φάσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ συμφωνῶσιν. Ἰδοὺ ἡ ἀνάγκη τῆς μονιμότητος. Ἀλλ’ ἐν τῇ Συνελεύσει ὑπάρχει τὸ ἐναντίον, καὶ ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως ταύτης οὐδεμία ὑπάρχει μόνιμος ἐξουσία.

§17ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ. Τὸ Ἔθνος.

§18ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Λέγετε, τὸ Ἔθνος, τὸ ὁποῖον εἶναι κυριαρχία καὶ οὐχὶ ἐξουσία, καὶ αὐτὴν τὴν κυριαρχίαν ἀντιπροσωπεύετε ὑμεῖς. Ἡ Κυβέρνησις ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως δὲν εἶναι μόνιμος. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχῃ τοιαύτην μόνιμον ἐξουσίαν ἀπέναντι ἑαυτῆς, εἶναι συμφέρον τῆς Συνελεύσεως νὰ καταστήσῃ τὴν μονιμότητα ἐντὸς ἑαυτῆς; νὰ καταστήσῃ, οὕτως εἰπεῖν, ἀρχὴν διαρκῆ, ἀρχὴν προελθοῦσαν ἐκ τῆς πλειονοψηφίας μιᾶς ἡμέρας, καὶ νὰ καταστήσῃ ἀρχὴν μέλλουσαν νὰ διαρκέσῃ ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ καὶ ἡ Συνέλευσις; Ποία εἶναι ἡ συνέπεια τούτου; μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι αὐτοφανὴς ἡ συνέπεια. Ἅμα ὑπάρχει τοιαύτη μόνιμος ἀρχὴ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, ἐννοεῖτε, ὅτι θέλετε σχηματίσει ἕνα ἄξονα, περὶ τὸν ὁποῖον θέλει στρέφεσθαι ἡ Συνέλευσις. Εἶναι ἀδύνατον, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ᾖναι ὁ Πρόεδρος, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ἔχῃ τὰς πολιτικὰς γνώμας του· τὸν ὑποθέτω ἄνθρωπον πάσης ἀρετῆς, ἀνώτερον παντὸς πολιτικοῦ πάθους, ἀμέτοχον παντὸς πολιτικοῦ σκοποῦ καὶ σχεδίου, ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ᾖναι ἄνθρωπος, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ῥέπῃ πρὸς τὰ δεξιὰ ἢ πρὸς τὰ ἀριστερὰ, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ νομίζεται, ὅτι δίδει χεῖρα εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, εἴτε κλίνουσαν πρὸς τοῦτο τὸ μέρος, εἴτε πρὸς ἐκεῖνο· σχηματίζονται λοιπὸν τεχνηταὶ πλειονοψηφίαι περὶ τὴν μόνιμον Προεδρείαν· καὶ αὐταὶ αἱ τεχνηταὶ πλειονοψηφίαι δὲν εἶναι αἱ πλειονοψηφίαι τοῦ Ἔθνους. Συλλογίσθητε, ὅτι δὲν εἶναι ὠφέλιμον εἰς τὴν Συνέλευσιν, δὲν εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Συνελεύσεως, ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως νὰ μὴ ᾖναι πλειονοψηφία τοῦ Ἔθνους. Διὰ νὰ ᾖναι ἡ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως πλειοψηφία τοῦ Ἔθνους, πρέπει νὰ ᾖναι ἔργον πληρεστάτης ἐλευθερίας, προϊὸν τῆς ἐλευθέρας πεποιθήσεως, καὶ οὐχὶ προϊὸν τῆς τέχνης· ἡ προεδρεία κατασκευάζει τεχνητὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ἂν δὲν κατασκευάζῃ αὐτὴν μεταδίδει τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία εἶναι τεχνητή. Σᾶς φέρω μάρτυρα τὸ παράδειγμα τῆς Συνελεύσεως τῆς 3 Σεπτεμβρίου· σέβομαι τὸν τότε ἀντιπρόεδρον· ἐπαινῶ καὶ ἐγὼ, ὡς καὶ ὁ πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσας πληρεξούσιος Καλαβρύτων, τὴν διεύθυνσίν του, καὶ τὴν θαυμάζω· καὶ πολλοὶ ἐθαύμασαν πῶς ἠδυνήθη νὰ διεξαγάγῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν συζητήσεων διὰ τόσου μακροῦ χρόνου, πάντοτε ἦτο παρὼν εἰς τὸ καθῆκόν του. Ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἐνθυμηθῆτε, ὅτι διῃρέθη ἡ Συνέλευσις τῆς 3 7βρίου, ὅτι διέμεινεν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ἡ ἐντύπωσις, τὴν ὁποίαν δὲν συμμερίζομαι, ὅτι τὸ δεῖνα ζήτημα, ὅτι τὸ περὶ ἰσοβιότητος π. χ. ἐλύθη οὕτω, διότι ὑπῆρχε μόνιμος ἡ προεδρεία. Ὅστις δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ γενηθῇ ἡ τοιαύτη ἐντύπωσις ἐκ τῆς παρούσης Συνελεύσεως, πρέπει νὰ ἀποφύγῃ νὰ παραδεχθῇ τὸ αὐτὸ σύστημα· ἡ αὐτὴ αἰτία θέλει ἐπαναφέρει τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα. Θέλομεν λύσει μεγάλα ζητήματα, καὶ μίαν ἡμέραν ἔξω τῶν θυρῶν αὐτῆς τῆς Συνελεύσεως θέλομεν ἀκούσει· «σήμερον ἐνίκησεν αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία, καὶ χρεωστεῖται ἡ νίκη εἰς αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν τοῦ Προέδρου». Ἅμα ἐκλείψῃ ὅμως αὐτὴ ἡ μονιμότης τῆς προεδρείας, ἅμα ἐκλείψῃ ἡ αἰτία, ἐκλείπει καὶ τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλὰ, λέγουν, θέλει ἐκλείψει ἡ ἑνότης, δὲν ὑπάρχει πλέον σειρὰ τῆς ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ τάχα ἡ ὑπηρεσία, ἢ τὰ ἔργα τοῦ Προέδρου, εἶναι μία τοιαύτη ὑπηρεσία, ἥτις ἔχει σειρὰν τοιαύτην ἑνότητος; Πρέπει τὸ σήμερον νὰ ᾖναι σύμφωνον πρὸς τὸ αὔριον, καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς μέχρι τέλους; Θέλομεν λοιπὸν μίαν συστηματικὴν σειράν. Τώρα δὲν ζητοῦμεν ὅπως προεδρεύει τῶν συζητήσεων, δὲν ζητοῦμεν διεύθυνσιν τῶν συζητήσεων· ζητοῦμεν διεύθυνσιν τῶν συνειδήσεων. Ὅταν λέγωμεν ἑνότητα τοῦ Προέδρου, τί ἄλλο πλέον μένει, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ εὑρίσκηται ἡ Συνέλευσις πάντοτε ἔχουσα τὴν αὐτὴν μόνιμον πλειονοψηφίαν· ζητοῦμεν λοιπὸν ἐκεῖνο, τὰ ὁποῖον πρέπει πρὸ πάντων νὰ ἀποφεύγωμεν, νὰ σχηματισθῇ μόνιμος πλειονοψηφία, κυρία τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἐμποδίζουσα νὰ σχηματίζωνται ἐλευθέρως αἱ γνῶμαι, ὥστε νὰ μεταβάλληται ἡ πλειοψηφία κατὰ τὴν ἐλευθέραν πεποίθησιν καὶ ἀνεξάρτητον συνείδησιν. Ἐὰν ἐρχώμεθα εἰς τὴν Συνέλευσιν προπαρεσκευασμένοι, συννενοηθέντες ἔξωθεν, ὅπου κατὰ μόνας συζητοῦμεν, καὶ ἐρχώμεθα ἐδῶ μόνον διὰ νὰ δίδωμεν ἁπλῶς τὴν ψῆφον, ἐννοεῖτε, ὅτι ἐκπληροῦται τὸ ἔργον τοῦ πληρεξουσίου; ὅτι ἀντιπροσωπεύεται τὸ πνεῦμα τοῦ Ἔθνους; Διὰ νὰ τὸ πείσωμεν, ὅτι αἱ πράξεις καὶ ἀποφάσεις ἡμῶν εἶναι σύμφωνοι πρὸς τὸ συμφέρον του, πρέπει νὰ προηγηθῇ σκέψις καὶ συζήτησις. Ἡ ἑνότης λοιπὸν δὲν εἶναι ἀναγκαία, εἰμὴ εἰς τὴν διοικητικὴν ὑπηρεσίαν, ἐκεῖ ὁποῦ διατάσσουν καὶ ὑποτάσσονται· ἐκεῖ μάλιστα ἀπαιτεῖται ἑνότης· ἀλλ’ ὅπου δὲν ὑπάρχει διαταγὴ, ὅπου δὲν ὑπάρχει ὑποταγὴ, ἐκεῖ ποίαν ἑνότητα θέλετε; Τὴν ἑνότητα πρέπει ἕκαστος νὰ τὴν ζητῇ ἐντὸς τῆς συνειδήσεώς του, νὰ ᾖναι πρὸς ἑαυτὸν σύμφωνος· αὐτὴ εἶναι ἡ ἑνότης τῆς Συνελεύσεως· καὶ ποίαν ἄλλην ἑνότητα ἔχω νὰ ζητήσω ἀπὸ τὸ Προεδρεῖον, παρὰ νὰ διατηρῇ ἐλευθέρας τὰς συζητήσεις, ἐλεύθερον αὐτὸ τὸ βῆμα, ὥστε εἰς τὸν λόγον νὰ ἀπαντᾷ ὁ λόγος καὶ νὰ νικῶμεν διὰ τοῦ λόγου; Ὅταν περιοδικῶς συναλλάσσωνται οἱ πολλοὶ Πρόεδροι, τάχα διασπᾶται ἡ ἑνότης τοιαύτης διευθύνσεως; ἔχομεν ἱστορικὰ παραδείγματα Συνελεύσεων, καθ’ ἃς ἢ κατὰ μῆνα ἢ κατ’ ἄλλον τρόπον ἔρχονται κατὰ σειρὰν οἱ Πρόεδροι· οὐδεὶς εἶπεν, ὅτι διεσπάσθη ἡ σειρὰ καὶ ἡ ἑνότης. Κατὰ τὸ ἄλλο σύστημα τάχα διασπᾶται ἡ ἑνότης, ἐὰν, ὑποθέσωμεν, ὅτι ὁ Πρόεδρος, καθὼς ἦτο τὴν 3 7βρίου, σεβάσμιος, ἑκατοντούτης, ὅστις ἐκάθητο βλέπων τὴν νέαν γενεὰν, τὴν ὁποίαν ηὐλόγει, καὶ τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο πλέον νὰ ἐννοήσῃ, ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ πρῶτος ἀντιπρόεδρος δὲν ἤθελεν ἔχει ἀρκετὰς δυνάμεις, καὶ ἤθελεν ἀναπληρώσει αὐτὸν, ὁ δεύτερος, ὁ τρίτος, νομίζετε, ὅτι ἤθελε διασπασθῆ αὐτὴ ἡ σειρά; δὲν ἤθελεν ὑπάρχει ἡ ἑνότης τῆς ὑπηρεσίας; Εἰξεύρετε τί ἔφθασαν νὰ μοὶ εἴπουν περὶ τῆς ἑνότητος τῆς ὑπηρεσίας; ὁ Πρόεδρος θέλει διορίσει τὸν Ἔφορον, τὸν Ἐπιμελητὴν, τὸ Γραφεῖον, καὶ ἕκαστος εἰς τὴν περίοδον τῶν 4 Προέδρων θὰ διορίσῃ ἄλλους. Ἂν θέλητε νὰ ἐνασχοληθῶμεν περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος, διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἑνότης τοῦ Γραφείου, καὶ πάντοτε ὁ αὐτὸς ὑπάλληλος, καὶ πάντοτε οἱ αὐτοὶ κλητῆρες, ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν τὸ πρᾶγμα βέβαια μεταβάλλεται· ἀλλ’ εἶναι μικρὰ κατ’ ἐμὲ, καὶ πιστεύω καθ’ ὅλους ἡμᾶς, ἡ ἔποψις αὕτη. Δὲν εἶναι λοιπὸν αὐτὴ ἡ ἑνότης, ἥτις καθιστᾷ τὴν ἀνάγκην τοῦ ἑνὸς Προέδρου· καὶ οὔτε ὑπάρχει ἄλλη ἑνότης, ἥτις νὰ μᾶς ἀναγκάζῃ νὰ παραδεχθῶμεν τὸν ἕνα Πρόεδρον. Ἡ ἑνότης πρέπει νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸ νὰ εἴμεθα πρὸς ἑαυτοὺς ἀκόλουθοι· καὶ πρὸς ἑαυτοὺς εἴμεθα ἀκόλουθοι, ὅταν ἐργαζώμεθα ὅσον ἔνεστι χάριν τῆς ἐλευθερίας τῶν συζητήσεων. Πλέον ἐλεύθεροι εἶναι αἱ συζητήσεις ὅμως, καθὼς νομίζω καὶ πείθομαι, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ μία τοιαύτη σειρὰ διευθύνσεως, προερχομένη ἐκ τῆς γνώμης καὶ τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν φρονημάτων ἑνὸς μόνου, ἀλλ’ ὅταν ὑπάρχουν πλείονες διαδεχόμενοι ἀλλήλους, μὴ δυνάμενοι νὰ ἐργασθῶσι πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν, πρὸς αὐτὰς τὰς τέχνας, αἵτινες εἶναι ἀναπόφευκτοι, ὁσάκις ὑπάρχει φιλοτιμία πλειοψηφίας καὶ μειοψηφίας. Ὅταν ὑπάρχουν πλείονες Πρόεδροι, περιορίζονται ἁπλῶς καὶ μόνον εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν συζητήσεων, καὶ ἐντὸς τῶν συνεδριάσεων εἶναι ἁπλοῖ πολῖται, καὶ πληρεξούσιοι, ὡς εἴμεθα ὅλοι ἡμεῖς, ἔχοντες καὶ αὐτοὶ τὴν γνώμην των. Πιστεύω ὅτι αὐτοὶ οἱ λόγοι, ἂν δὲν ἀντείπῃ τις σπουδαίως, θέλουν πείσει ὑμᾶς νὰ προτιμήσητε πλείονας τοῦ ἑνὸς Προέδρου, κατὰ σειρὰν, κατὰ περίοδον τινὰ, οἱανδήποτε προσδιορίσητε· εἶναι ἀδιάφορον, εἴτε κατὰ μῆνα, εἴτε κατὰ δεκαπενθημερίαν, ἀλλὰ πάντοτε πλείονας, ἰσοτίμους. Ἂν θέλετε, ἔχω τὴν ἑξῆς τροπολογίαν. «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει πέντε προέδρους, ὧν ἕκαστος διαδοχικῶς ἀνὰ πᾶσαν δεκαπενθημερίαν προεδρεύει, καθ’ ἣν τάξιν ἀνεδείχθη διὰ τῆς πλειονοψηφίας.» «Τὸν κωλυόμενον πρόεδρον τῆς δεκαπενθημερίας ἀναπληροῖ ὁ ἀμέσως κατὰ σειρὰν ἑπόμενος.»

§19ΡΟΝΤΙΡΗΣ. Κύριοι, πρώτην φορὰν ἀναβαίνω τὸ βῆμα διὰ νὰ λάβω τὸν λόγον εἰς ἓν τόσον σπουδαῖον ζήτημα· τὸ ὁμολογῶ ὅτι ἀναβαίνω καὶ αὐτὴν τὴν φοράν, σχεδὸν (θόρυβος) ἄκων.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία!

§21ΡΟΝΤΙΡΗΣ. Ἀλλὰ τὸ θεωρῶ ἐπάναγκες, κατεπεῖγον νὰ φέρω τὴν γνώμην μου ὁπωσδήποτε· διότι νομίζω ὅτι ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ἔκαμον ἔντιμοι Κύριοί τινες, τίποτε ὀλιγώτερον δὲν καθάπτεται κατὰ τὴν ἰδέαν μου, παρὰ αὐτῆς ταύτης τῆς καλῆς ὑπολήψεως τῆς Συνελεύσεως. Τὸ κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, ἐμελέτησα τὸ ζήτημα καθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς ἐπόψεις· ἠθέλησα μάλιστα, εἰ δυνατὸν, νὰ εὑρεθῶσι λόγοι πραγματικοὶ, νὰ προστεθῶσιν εἰς τὴν γνώμην τῆς τροπολογίας, καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι μοὶ ἐστάθη πάντη ἀδύνατον. Πραγματικοὶ λόγοι δὲν εὑρέθησαν· προσωπικοὶ λόγοι, Κύριοι, τμηματικοὶ, φατριαστικοὶ ἐγεννήθησαν ἄπειροι. Λέγω λοιπὸν, ὅτι ἡ Συνέλευσις νὰ μὴ σπεύδῃ εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα, διότι εἶναι πολὺ σπουδαῖον, διότι πιθανὸν εἶναι ὅτι θέλει παρασυρθῆ καὶ παρεξηγηθῆ, ὅτι πᾶν τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, συνηγμένον εἰς ἓν, ἢ ἀντιπροσωπευόμενον ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ὑπὸ τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ τόπου, δὲν ἠδυνήθη νὰ εὑρεθῇ σύμφωνον εἰς ἓν πρόσωπον, νὰ διευθύνῃ τὴν Συνέλευσιν. Τὸ κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, προλαμβάνω νὰ εἴπω· ἔχω ἀκράδαντον καὶ πλήρη πεποίθησιν, καὶ ἐκφράζω τὴν ἰδέαν μου ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς Προέδρου. Ἀλλ’ ἐστάθην προσεκτικὸς νὰ ἴδω τοὺς σπουδαίους λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους οἱ ῥήτορες ἦλθον καὶ ὑπεστήριξαν τοὺς 4 ἢ τοὺς 6 Προέδρους. Μάλιστα, Κύριοι, τοῦ Κ. Λόντου ὁ λόγος ἐν συνόλῳ μ’ ἔκαμε μεγάλην ἐντύπωσιν. Ἔφερε μεθ’ ἑαυτοῦ ὁ λόγος αὐτὸς τὴν πειθὼ καὶ τὴν συγκίνησιν· κατά τινα τρόπον, ἐνόμιζον ὅτι ἠδυνάμην νὰ κλίνω εἰς αὐτὴν τὴν γνώμην· ἀλλὰ φλεγματικώτερον σκεφθεὶς καὶ ἐκτιμήσας τὰ ἐπιχειρήματα εὗρον ὅτι ὅλος αὐτὸς ὁ λόγος περιέχει δύω μόνον ἐπιχειρήματα καὶ θὰ τὰ ἀναφέρω καὶ θὰ τὰ ἀντικρούσω. Ἓν ἐπιχείρημα, Κύριοι, εἶναι τοῦτο «ὑπάρχει προηγούμενον εἰς τὴν Γαλλικὴν Συνέλευσιν τοῦ 1792 καὶ τοῦ 1848· κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ἡ Συνέλευσις τῆς Γαλλίας τοῦ 48 ἐξελέξατο 6 Προέδρους.» Ἐγὼ νομίζω, Κύριοι, ὅτι τὰ ἐκ τῆς ἱστορίας δὲν πρέπει νὰ ῥίπτωνται εἰς τὴν Συνέλευσιν ὡς ἱστορικὰ καὶ φυσικὰ φαινόμενα. Ἀποσπῶ ἀπὸ τὴν ἱστορίαν μίαν ἰδέαν καὶ τὴν ῥίπτω εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ λέγω· ἰδοὺ μία ἀλήθεια. Αὐτὸ δὲν εἶναι ὀρθὸν κατ’ ἐμέ. Πρέπει νὰ φέρῃς τὰς αἰτίας αὐτοῦ τοῦ φαινομένου καὶ τὰ ἀποτελέσματα, καὶ νὰ μὲ πείσῃς. Ταύτην τὴν στιγμὴν δὲν εἶμαι ἐντελῶς καλῶς μεμελετημένος, πῶς προῆλθεν αὐτὸ τὸ φαινόμενον τὸ ἔκτακτον εἰς τὴν Γαλλίαν, τὸ μηδέποτε ἀναφανὲν εἰς τὴν Ἀγγλίαν, καὶ κατὰ πρώτην φορὰν παρουσιαζόμενον ἐνταῦθα. Ἀλλ’ ἓν φαινόμενον ῥίπτω καὶ ἐγὼ ἱστορικὸν εἰς τὴν Συνέλευσιν· εἰς τὰ 48 ἡ Συνέλευσις τῆς Γαλλίας, ἥτις ἐξελέξατο 6 Προέδρους, ἤχθη ἐκ λόγων πραγματικῶν, ἢ προσωπικῶν, φατριαστικῶν· ὁμολογῶ ὅτι καὶ τοῦτο δὲν τὸ γνωρίζω· γνωρίζω ὅμως ἓν ἄλλο φαινόμενον, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, ἢ ἡ διάδοχος αὐτῆς, ἕνεκα τοῦ πνεύματος, τὸ ὁποῖον χαρακτηρίζεται ἐξ αὐτῆς τῆς ἐκλογῆς, ἢ τοῦ πνεύματος τῆς προσωπικότητος, ἡ Συνέλευσις αὐτὴ λέγω τὴν 2 Δεκεμβρίου 1850 διελύθη· εἷς σιδηροῦς βραχίων ἥρπασε τοὺς πληρεξουσίους ἀπὸ τὴν χεῖρα καὶ τοὺς ἐπέταξεν ἔξω· «τοὺς μὲν ἀπὸ τὰς θύρας, τοὺς δὲ ἀπὸ τὰ παράθυρα τῆς Συνελεύσεως.» Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὁ Κύριος Λόντος ἐξελέξατο νὰ λάβῃ ἓν σπουδαῖον ἐπιχείρημα ἀπὸ μίαν ἐποχὴν, ἥτις δι’ ἡμᾶς εἶναι ἀπευκτέα. Ἡ Γαλλία, Κύριοι, ἐν γένει ἔχω αὐτὴν τὴν ἰδέαν, τίποτε στερεὸν δὲν ἔκαμε, καὶ μετὰ πολλῆς προφυλάξεως πρέπει νὰ τοὺς μιμώμεθα. Αὐτὸ ἦτο τὸ πρῶτον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον εἶναι παράδειγμα ἁπλοῦν. Τὸ δεύτερον εἶναι τὸ ἑξῆς· ὁ Κύριος Λόντος εἶπεν· ὁ Πρόεδρος πρέπει νὰ ἔχῃ αὐτὰς καὶ αὐτὰς τὰς ἰδιότητας. Συμπληρόνων ἐγὼ αὐτὴν τὴν ἰδέαν λέγω ὅτι ὁ Πρόεδρος πρέπει νὰ ἔχῃ νοημοσύνην, νὰ ᾖναι πεπαιδευμένος, νὰ ἔχῃ τριβὴν περὶ τὸ διοικεῖν σώματα, πρὸ πάντων ὅμως πρέπει νὰ μὴ ᾖναι ἀρχηγὸς σώματος, «νὰ μὴ ᾖναι φατριάρχης» καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ σπουδαῖον. Ὁ εὐθὺς χαρακτὴρ, ὁ ὁποῖος δὲν ἀνήκει εἰς κᾀμμίαν μερίδα, καὶ δὲν λατρεύει ἐκ συστήματος κᾀμμίαν ἰδέαν, αὐτὸς ἐπιβάλλει εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ σέβας, αὐτὸς ἠμπορεῖ νὰ φέρῃ τὴν τάξιν, διότι ἕκαστος εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Προέδρου βλέπει μίαν ἰδέαν καὶ οὐχὶ φατρίαν. Λέγω λοιπὸν ὅτι χρειάζεται εἰς νὰ ἔχῃ τοσαῦτα προτερήματα, τοιαῦτα πλεονεκτήματα, νὰ ᾖναι πολιτικὸς ἀνὴρ, ἀλλὰ νὰ μὴν ἀνήκῃ εἰς κᾀμμίαν φατρίαν, ὅπερ εἶναι σπάνιον· καὶ εἶναι ὅλοι πιστεύω πεπεισμένοι ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ ἐπιτευχθῇ αὐτὸς, καὶ εὐτυχὴς ἡ Συνέλευσις, ἥτις θὰ τὸν ἐπιτύχῃ. Καὶ νομίζετε λοιπὸν ὅτι ἀφοῦ δὲν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἕνα, εἰμποροῦμεν νὰ εὕρωμεν 4 ἢ 6 ἢ 12; αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, ὅτι ὁ εἷς εἶναι δύσκολον νὰ εὑρεθῇ· τὸ νὰ εὑρεθοῦν 15 ἢ 20 εἶναι εὔκολον; αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα, Κύριοι, ἀντὶ νὰ στρέφεται ὑπὲρ τῆς ἰδέας τοῦ πρώτου ἀγορεύσαντος, ἐστράφη ὑπὲρ τῆς ἰδέας τῆς ἄλλης· ἐλέχθησαν πολλὰ. Ἐγὼ δὲν ἀντικρούω ὅλα· ὅσα ἐχρειάζοντο διὰ τὴν καλλιλογίαν τῆς ἀγορεύσεώς των, αὐτὰ δὲν πρέπει νὰ ἀνασκευασθῶσιν· αὐτὰ ἐλέχθησαν διὰ νὰ κάμωσι μίαν ἐντύπωσιν. Καὶ ὅποιος θέλει ἂς ἔλθῃ νὰ μὲ ἀντικρούσῃ ὅτι ὁ λόγος αὐτὸς περιέχει ἄλλα ἐπιχειρήματα. Ἀκολούθως ὡμίλησεν ὁ Κύριος Πετιμεζᾶς καὶ ἀντέκρουσε τὸν ἀγορεύσαντα, καὶ ἦλθεν ἀκολούθως ὁ Κύριος Καλλιγᾶς, ὅστις ὑπεστήριξε τὸν Κύριον Λόντον. Ἓν ἐπιχείρημα αὐτοῦ θέλω πολεμήσει· τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ εἶναι, ὁ φόβος τὸν ὁποῖον προτάττει ὁ Κύριος πληρεξούσιος τῶν Ἀθηνῶν, ὅτι ὁ εἷς πρόεδρος θέλει καταρτίσει τεχνητὴν πλειονοψηφίαν καὶ θέλει ἐπιβάλλει εἰς τὴν μειονοψηφίαν τὰς ἰδέας του, καὶ ἡ μειονοψηφία ἐνδέχεται νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν καθολικὴν ἐθνικὴν πλειονοψηφίαν· ὁ εἷς πρόεδρος λοιπὸν εἶναι ἐπικίνδυνος καὶ πρέπει νὰ διορίσωμεν 4. Καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι εἷς ἐνδέχεται νὰ καταρτίσῃ πλειονοψηφίαν τεχνητὴν ἐναντίον τῆς πατρίδος· ἀλλ’ οἱ 4 ἢ 6, Κύριοι, συνησπισμένοι· ἐγὼ δὲν λέγω ὅτι δύνανται, ἐνδέχεται, λέγω ὅτι εἰμποροῦν βεβαίως αἱ 4 φατρίαι νὰ συνέλθωσιν εἰς μίαν καὶ νὰ καταρτίσωσι πραγματικῶς τὴν τεχνητὴν πλειονοψηφίαν· οἱ 4 ἢ 6 ἢ 12, ἀρχηγὸς ἕκαστος μιᾶς ὁμάδος, ἑνούμενοι εἰς ἓν, ποῖος δύναται νὰ τὸ ἀρνηθῇ, ὅτι εἰμποροῦν νὰ καταρτίσουν μίαν τεχνητὴν πλειονοψηφίαν καὶ νὰ ᾖναι ἐπίφοβοι; κατ’ ἐμὲ πολὺ ἔσπευσε καὶ παραπολὺ ἐφοβήθη ὁ Κύριος Καλλιγᾶς. Καὶ μοὶ φαίνεται ὅτι εἰς τὴν Συνέλευσιν τῆς 3 Σεπτεμβρίου ἀμφότεροι οἱ ῥήτορες δὲν ἐξετίμησαν «τὴν τότε προεδρίαν» δεόντως, ἀποχρώντως. Ἐνθυμοῦμαι πολὺ καλὰ, ἂν καὶ ἤμουν παιδίον, ὅτι ὁ πρόεδρος διεξήγαγε μετὰ ἀμεροληψίας τὰ ζητήματα, ὅτι κᾀνὲν ζήτημα δὲν ἐκερδήθη διὰ τῆς λαθροχειρίας τοῦ προέδρου, ἐνθυμοῦμαι μάλιστα πολὺ καλὰ ὅτι εἰς τὸ περίφημον διάγγελμα τὸ ὁποῖον ὁ Ὄθων ἔστειλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἀφῄρει ἀπὸ ἕκαστον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος μίαν πρὸς μίαν τὰς ἐλευθερίας, τὰς ὁποίας εἶχε καθιερώσει ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως, ὁ πρόεδρος ἔμεινεν ἐν παντελεῖ μειονοψηφίᾳ, ἡ ὁποία πλειονοψηφία ὑπῆρχε πρὸς τιμὴν τῆς Ἑλλάδος· τὸ διάγγελμα ἀπεῤῥίφθη, καὶ ἐκυρώθη τὸ Σύνταγμα. Ἡμεῖς Κύριοι, εἴμεθα νέον ἔθνος ἀλλ’ ἐπάθομεν πολλά· εἰς ἓν ἔθνος αἱ Συνελεύσεις συνέρχονται κατὰ 50, 100 ἔτη, ἀλλ’ ἡμεῖς ἔχομεν ἀπὸ τοῦ 28 ἕξ Συνελεύσεις. Ἂς μοὶ φέρουν ἓν παράδειγμα οὐχὶ νὰ ἔχῃ πολλοὺς προέδρους, ἀλλ’ ἐὰν παρουσιάσθη ἰδέα κἂν τοιαύτη εἴτε εἰς τὴν ἐν Τροιζῆνι εἴτε εἰς τὴν ἐν Ἐπιδαύρῳ ἢ εἰς τὴν Συνέλευσιν τῆς Γʹ. Σεπτεμβρίου· καὶ κἀνεὶς δὲν εἰμπορεῖ νὰ μοῦ ἀρνηθῇ τὸ σπουδαῖον τῶν περιστάσεων ἐκείνων. Τότε διεξήγαγε πόλεμον φοβερὸν ἡ Ἑλλάς, πόλεμον ἐξολοθρευτικὸν τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, πόλεμον ἱερὸν, πόλεμον θρησκευτικὸν, μετ’ ἀνδρίας, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ὁ Ἕλλην μαχόμενος, ὅπου καὶ ἂν ἦτον. Ἀλλὰ, Κύριοι, τότε οἱ πραγματικοὶ λόγοι ἦσαν, ὁποῖοι καὶ σήμερον, οἱ προσωπικοὶ ὅμως ὅλοι ἐξέλειπον· ὅλοι προσήρχοντο εἰς τὸν βωμὸν τῆς Συνελεύσεως, ἵνα εἴπω οὕτως, προσφέροντες τὸ κάνιστρον τῆς ἰδιοτελείας, τῶν συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν, «ὁλοκαύτωμα τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων», τὸ πρόσωπον ἦτο τεταπεινωμένον ἐνώπιον τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, διεξαγούσης τὴν μεγάλην ἰδέαν, ἦτον ὡς σκώληξ, ὡς ἑρπετὸν ἀπέναντι τοῦ ἀετοῦ. Ἀλλὰ εὐτυχῶς σήμερον, μὴ ὑπαρχόντων ἐκείνων τῶν κινδύνων, τὸ ἐγὼ εἶναι ζωηρότερον, δραστηριώτερον. Κύριοι, εἶπα προτήτερα ὅτι ἐγγίζει ὀλίγον, καθάπτεται τῆς ὑπολήψεως τῆς Συνελεύσεως· μὲ τοῦτο δὲν ἠννόουν ὅτι ἀληθῶς ἡ Συνέλευσις προσβάλλεται· ἀλλ’ ὅτι ἡ Συνέλευσις ἔχει ἀνάγκην τῆς κοινῆς γνώμης νὰ μὴ παρεξηγῆται· ἡ δύναμις ἡμῶν ἀποῤῥέει ἀπὸ τοῦ λαοῦ, καὶ ὁ λαὸς ἐργάζεται, καὶ αὐτὸς λειτουργεῖ, καὶ εἶναι πολιτικός· ὁ λαὸς, τὸ σύνολον, ἐκδίδει καὶ αὐτὸς ψηφίσματα· τὰ ψηφίσματα τοῦ λαοῦ εἶναι ἡ κοινὴ γνώμη· ἐὰν ἡ κοινὴ γνώμη περιβάλῃ ἡμᾶς, τὴν Συνέλευσιν, μὲ σέβας μέγα, ἀπόλυτον, εἰ δυνατὸν, ἡ παντοδυναμία τῆς Συνελεύσεως κηρύττεται πραγματικὴ, καὶ δυνάμεθα νὰ βαδίσωμεν χωρὶς νὰ φοβώμεθα τίποτε· λέγω λοιπὸν ὅτι δὲν πρέπει νὰ προέλθωμεν εἰς ἓν μέτρον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ παρεξηγηθῇ, καὶ νὰ παρεξηγηθῇ θανασίμως. Κύριοι, ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ, πῶς αὐτοὶ οἱ ἐκλεκτώτεροι τοῦ ἔθνους δὲν ἀπεφάσισαν νὰ θυσιάσωσι τὰς συμπαθείας των, νὰ ἔλθουν εἰς μίαν συνεννόησιν κατὰ τὸν κοινὸν ῥοῦν τῶν πραγμάτων, καὶ νὰ εὕρουν ἓν πρόσωπον νὰ διευθύνῃ τὰς ἐργασίας των· θὰ εἴπουν ὅτι ἦσαν 4 φατρίαι, καὶ ἡ μία δὲν ὑπεχώρει εἰς τὴν ἄλλην, ἐσυμφώνησαν ἑκάστη νὰ ἔχῃ τὸν ἀρχηγόν της εἰς τὸ προεδρεῖον καὶ κατήρτισαν αὐτήν. Ἂς μὲ συγχωρηθῇ νὰ εἴπω ὅτι τοῦτο εἶναι· τέρας ἤθελα νὰ εἴπω. Αἴ, Κύριοι, ὅταν εἰσχωρήσῃ μία τοιαύτη γνώμη ἔξω, δὲν στεκόμεθα καλά· θέλει ἰσχύσει εἰς τὰς ἐπαρχίας, εἰς τοὺς δήμους τὸ πνεῦμα αὐτὸ τῶν διαιρέσεων καὶ τοῦ φατριασμοῦ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπηρεάζεται ἀπὸ τοιοῦτον πνεῦμα, δύναται ὅμως νὰ παρεξηγηθῇ, ἡ κακεντρέχεια ἔχει πολλὰ ὅπλα, ὅταν καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ δίδωμεν ὅπλα τινά. Ἄλλος θὰ εἴπῃ· ἠξεύρετε τί εἶναι αὐτά; ἐπειδὴ ἀνέκαθεν οἱ Ἕλληνες ἦσαν διῃρημένοι εἰς 4 τμήματα διωρίσθησαν καὶ 4 Πρόεδροι, καὶ διὰ τί νὰ ὑπάρχῃ αὐτὴ ἡ διαίρεσις; δὲν πρέπει νὰ βαδίζωμεν ὅλοι εἰς τὴν συγχώνευσιν; εἶναι τὰ τμήματα 4, καὶ πρέπει νὰ καθιερωθῶσι, καὶ πρέπει νὰ λάβῃ ἕκαστον τὴν Προεδρείαν του! Μὲ συγχωρεῖτε, Κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ αἰτίασις, ἥτις ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ, λέγω ὅτι εἶναι ὀρθὴ, ἀλλὰ προοιμιαζόμενος εἶπα ὅτι δὲν πρέπει μόνον νὰ πράττωμεν τὸ πρέπον, ἀλλὰ νὰ πιστευώμεθα εἰς τὴν κοινωνίαν ὅτι πράττομεν τὸ καθῆκον, καὶ ὅτι δὲν χαριζόμεθα εἰς κανένα. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ δώσωμεν ἀφορμὴν νὰ παραξηγηθῶμεν, καὶ ἐπαναλαμβάνω τὴν λέξιν νὰ παρεξηγηθῶμεν θανασίμως· Κύριοι, θέλομεν νὰ ἐκλέξωμεν 4 Προέδρους ἢ 6· ἀλλὰ δὲν στοχαζόμεθα ὅτι ἕνας μόνον ἂν τύχῃ κακὸς θὰ διαμείνῃ ὁπωσδήποτε μόνος ἕνα μῆνα. Διὰ τὰ κυριώτερα ζητήματα, ἐὰν τύχουν νὰ συμπέσωσιν εἰς ἐκεῖνον τὸν μῆνα, ὅπου θὰ ἦναι αὐτὸς Πρόεδρος, ὑποθέτω διὰ μίαν στιγμὴν ὅτι εἶναι κακὸς, δὲν εἶναι ἕνας κίνδυνος; ἐὰν ἡμεῖς εὑρεθῶμεν φρόνιμοι καὶ συνετοὶ καὶ προσφέρομεν θυσίας εἰς τὸν κόσμον καὶ εἰς τὴν πατρίδα, ὁ Πρόεδρος θὰ ἦναι ὁ τελειώτερος. Εὐτυχῶς, καθὼς εἶπε καὶ ὁ Κύριος Πετιμεζᾶς, ἤμεθα ἄνθρωποι, οἵτινες ἔχομεν 8, 10 ἔτη εἰς τὸν πολιτικὸν βίον, καὶ ὅλοι σχεδὸν γνωριζόμεθα ὁ εἷς μὲ τὸν ἄλλον. Ταῦτα εἶπον, Κύριοι, εἰς ἀντίκρουσιν. Νομίζω ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα φέρουν ὑπὲρ τῶν πολλῶν Προέδρων εἶναι κατ’ αὐτῶν, καὶ τὸ ἐπιχείρημα τῆς ἱκανότητος τοῦ Προέδρου ἐστράφη ἐναντίον των· καὶ τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἔφερεν ὁ Κ. Καλλιγᾶς δὲν μὲ ἔπεισεν· ἐὰν ὁ εἷς ἦναι ἐπικίνδυνος, οἱ 4 ἔρχονται εἰς ἀποτελέσματα ἐπικινδυνωδέστερα. Ἀπέδειξα κατόπιν ὅτι ἡ καινοτομία εἶναι πρᾶγμα τολμηρὸν, ὅταν δὲν ἔρχεται καταναγκαστικῶς ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων· καινοτομίαν ἄνευ ἀνάγκης δὲν πρέπει νὰ κάμωμεν. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι μέγα, ἀλλ’ ἔχω πεποίθησιν ὅτι τὸ μέτρον τὸ τῶν πολλῶν Προέδρων εἶναι κακὸν κατὰ τὴν ἰδέαν μου, καὶ ἡ Συνέλευσις ἂς ἀποφασίσῃ.

§22ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Ὑπάρχουσιν ἀξιώματά τινα πολιτικὰ, τὰ ὁποῖα λαμβάνουσι πάντοτε τὴν αὐτὴν λύσιν ἐν παντὶ τόπῳ καὶ χρόνῳ, διότι ἀποῤῥέουσιν ἀπὸ αὐτὴν τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου, ὡς λ. χ. τὸ νὰ αὐτοδιοικῆται ὁ ἄνθρωπος· διότι ὡς βάσις τῶν ἐρευνῶν τῆς πολιτικῆς ἐπιστήμης λαμβάνεται αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος· ὑπάρχουσιν ὅμως καὶ ἄλλα ἀξιώματα καὶ γνῶμαι πολιτικαὶ, τὰ ὁποῖα λαμβάνουν διαφόρους λύσεις, διότι δὲν ἀποῤῥέουσιν ἀπὸ πηγὰς ἀλανθάστους, ἀλλὰ συνήθως παράγονται ἀπὸ ἱστορικὰ γεγονότα. Τούτων προταχθέντων, προσθέτω, ὅτι τὸ ζήτημα, ἐὰν πρέπει πᾶσα Συνέλευσις ἐθνικὴ, κυρίαρχος καὶ μὴ ἔχουσα νὰ δώσῃ λόγον εἰς κανένα, νὰ τεθῇ ὑπὸ τὴν κηδεμονίαν ἑνὸς μονίμου Προέδρου, ἢ πρέπει περιοδικῶς νὰ διευθύνεται ὑπὸ δύω ἢ τεσσάρων προέδρων, τὸ ζήτημα λέγω τοῦτο δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα λύονται ἄνευ ἀντιῤῥήσεως ὑπὸ τῆς θεωρίας, ἀλλὰ ἐπηρεάζονται ἑκάστοτε ὑπὸ ἱστορικῶν λόγων· διὰ τοῦτο, ἂν ἀνατρέξῃ τις εἰς τὴν ἱστορίαν, θέλει ἰδεῖ ἄλλως λυθὲν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν Γαλλίᾳ, καὶ ἄλλως ἐν Ἀγγλίᾳ, κατὰ τοὺς καιροὺς καὶ τὰς περιστάσεις. Ἐπομένως τὸ νὰ νομίζουν τινὲς, ὅτι εἶναι κανὼν ἀπαράβατος φιλοσοφικῶς νὰ διευθύνεται μία Συνέλευσις, μὴ ἔχουσα νὰ δώσῃ λόγον εἰς οὐδένα, παρ’ ἑνὸς καὶ μόνου ἀνθρώπου, τοῦτο δὲν εἶναι ὀρθὸν, οὐδὲ ὑπαγορεύεται ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης. Ἄλλως τε ὑπάρχει πρόληψις, ὅτι 200 ἢ 300 ἄνθρωποι, μὴ ἀναγνωρίζοντες ἀνωτέραν ἐξουσίαν εἰς ἑαυτοὺς, δὲν θέλουν στέρξει νὰ ὑποβληθῶσιν ὑπὸ τὸν περιορισμὸν ἑνὸς διαρκοῦς προέδρου. Ἐὰν ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν, θέλομεν ἰδεῖ, ὅτι ὑπεβλήθησαν πολλαὶ Συνελεύσεις εἰς ἕνα πρόεδρον διαρκῆ. Τοῦτο ὅμως ἔγεινε, διότι αἱ τοιαῦται Συνελεύσεις συνέπεσε νὰ ἐπηρεάζωνται παρ’ ἑνὸς ἢ πολλῶν προσώπων, καθὼς ὅταν μετὰ μίαν ἐπανάστασιν ἀνεφάνη ὁ ἄνθρωπος αὐτῆς, ὅστις ἄγει καὶ φέρει τὸν λαόν· ὁ ἄνθρωπος οὗτος εἶναι ὁ φυσικὸς πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως, ἢ ἄλλο τι πρόσωπον, τὸ ὁποῖον σχετικῶς ἔχει τινὰ ἐπιῤῥοήν. Διὰ τοῦτο χάριν ἁρμονίας, ὑπαρχόντων πολλῶν τῶν ἐχόντων βαρύτητα τινὰ προσωπικὴν, λαμβάνεται τὸ μέτρον, ὁ μὲν νὰ ἐξοικονομηθῇ λαμβάνων μίαν θέσιν, ὁ δὲ ἄλλην· μόνον δὲ ἱστορικοὶ λόγοι ὑπηγόρευσαν πάντοτε τὸν διορισμὸν μονίμου καὶ διαρκοῦς προέδρου. Ταῦτα δὲ ἐξηγοῦσι καὶ τὰς Συνελεύσεις τῆς ἐπαναστάσεώς μας. Δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητηθῇ, ὅτι καὶ τότε λόγοι ὅλως ἱστορικοὶ ὑπηγόρευσαν ὥστε τὴν δεῖνα Συνέλευσιν νὰ προεδρεύσῃ ὁ δεῖνα, ὅστις εἶχεν ἐπιῤῥοὴν, καὶ τὴν δεῖνα ὁ ἄλλος, καὶ οὐχὶ λόγος φιλοσοφικὸς, ὅτι δῆθεν μόνον δι’ ἑνὸς Προέδρου θέλει φθάσει ἡ Συνέλευσις ἀπροσκόπτως εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν της· αἱ πολιτικαὶ ἀνάγκαι καὶ αἱ περιστάσεις ἀπῄτουν ἑκάστοτε νὰ ἐξοικονομηθῶσι σημαίνοντα τινὰ πρόσωπα. Οὕτω δὲ ἐξηγεῖται ὁ διορισμὸς τοῦ ἑνὸς Προέδρου καὶ τῶν 4 ἀντιπροέδρων τῆς Γʹ. Σεπτεμβρίου· ἦσαν τέσσαρα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα κατεῖχον, καὶ δικαίως, τὴν πρωτίστην ἐν τῇ κοινωνίᾳ θέσιν· τὸ ἓν δὲν παρεχώρει τὴν ὑπεροχὴν εἰς τὸ ἄλλο, ἐνῷ, διοριζομένου ἑνὸς ἐξ αὐτῶν προέδρου, οἱ ἄλλοι ἤθελον λογισθῆ κατώτεροι· καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι μεταξὺ αὐτῶν ἦτο καὶ ἓν πρόσωπον καθαρῶς στρατιωτικὸν καὶ μὴ ἔχον τὰ κατ’ οὐσίαν προσόντα προέδρου. Ὅθεν ἡ ἀνάγκη ἡ πολιτικὴ ἦτο τοιαύτη, ὥστε διὰ νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ ἁρμονία, ἔπρεπε νὰ οἰκονομηθῇ ἡ φιλοτιμία καὶ τῶν τεσσάρων. Ἐπενοήθη λοιπὸν ἡ προεδρεία ὑπὲρ τοῦ γέροντος Νοταρᾶ, ὅστις δὲν εἶχεν οὐδεμίαν πολιτικὴν ἐπιῤῥοὴν, ἀλλὰ μόνον ἱστορικὴν σημασίαν ἕνεκα τῆς ἀρχαίας οἰκογενείας του, καὶ οὕτως ἐπλάσθησαν ἐπὶ τούτῳ τέσσαρες ἴσαι θέσεις ἀντιπροέδρων διὰ τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος τέσσαρα πρόσωπα· καὶ συνέπεσεν εὐτυχῶς ἐκ τῶν τεσσάρων ἀντιπροέδρων νὰ λάβῃ τὰς πλείονας ψήφους καὶ νὰ προεδρεύῃ συνήθως τῆς Συνελεύσεως ἐκεῖνο τὸ πρόσωπον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἀπέδιδον μὲν τὰ ἄλλα τρία πρόσωπα μεγαλήτερον κοινωνικὸν ὄγκον, ἀλλ’ ἀνεγνώριζον καὶ αὐτὰ, ὡς καὶ πάντες οἱ ἄλλοι, εἰδικωτέραν αὐτοῦ τὴν ἱκανότητα εἰς τὸ προεδρεύειν. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι ἱστορικοὶ λόγοι ὑπηγόρευσαν τότε τὴν ἐκλογὴν ἑνὸς προέδρου καὶ τεσσάρων ἀντιπροέδρων. Ἀλλ’ ἤδη, Κύριοι, ὅτε δὲν ὑπάρχει ἡ ἀνάγκη ἐξοικονομήσεως προσώπου ἢ προσώπων, πρὸς τί νὰ ζητῶμεν μὲ τὸ κερὶ, οὕτως εἰπεῖν, τὸν ἄνθρωπον, ὑπὸ τὴν προεδρικὴν κηδεμονίαν τοῦ ὁποίου νὰ τεθῶμεν; Ἐὰν ὑπῆρχε παρ’ ἡμῖν ἐξοχότης τις ἀδιαφιλονείκητος, κατέχουσα δηλαδὴ τὴν πρώτην θέσιν εἰς τὰς καρδίας πάντων ἡμῶν, τότε βεβαίως αἱ πολλαὶ συζητήσεις θὰ ἦσαν μάταιαι, καὶ ἔπρεπε νὰ φέρωμεν αὐτὴν ὁμοφώνως εἰς τὴν προεδρείαν. Ὅταν ὅμως ὑποφαίνωνται διαφωνίαι, ἀμφισβητοῦσαι τὴν ἀποκλειστικὴν ὑπεροχὴν, φρονῶ, ὅτι μόνον διὰ τῆς τυπικῆς ψηφοφορίας καὶ τοῦ πλείονος ἀριθμοῦ τῶν ψήφων δὲν δημιουργοῦνται αἱ ἐξοχότητες, διότι ὅλοι ἀξιοῦμεν ὅτι εἴμεθα κοινωνικῶς ἴσοι, καὶ εἰς τοιαύτην κατάστασιν εὑρισκομένης τῆς Συνελεύσεως, δὲν βλέπω τὸν λόγον τοῦ νὰ θέλωμεν νὰ ἀποδώσωμεν σημασίαν πολιτικὴν εἰς τὴν προεδρείαν. Ἂς ἀποβλέψωμεν λοιπὸν μόνον εἰς κατ’ οὐσίαν προτερήματα τοῦ προέδρου ἤτοι εἰς τὴν νοημοσύνην καὶ ἱκανότητα τοῦ διευθύνειν τὰς συζητήσεις καὶ ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν ζητημάτων, καὶ εἰς τὴν ἀμεροληψίαν τοῦ χαρακτῆρος, καὶ ἂς ἐκλέξωμεν τέσσαρας ἢ πέντε προέδρους, ἔχοντας τὰ προσόντα ταῦτα, χωρὶς νὰ φέρῃ κἀνεὶς τὸν ὄγκον, ὅτι εἶναι ἀνώτερος τῶν ἄλλων. Ἕκαστος αὐτῶν θὰ προεδρεύῃ ἐπὶ ἕνα μῆνα, ἢ ἐπὶ δεκαπέντε ἡμέρας, κατὰ τὴν σειράν του, καὶ μετὰ ταῦτα θὰ ἐπανέρχηται εἰς τὴν ἕδραν τοῦ ἁπλοῦ πληρεξουσίου. Τὰ πάντα θέλουν εἶσθαι καλλήτερα, καὶ μάλιστα διότι τὸ προεδρεῖον ἔχει καὶ προϋπολογισμὸν ἴδιον καὶ προσωπικὸν οὐχὶ μικρόν. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἐὰν ὑπῆρχε πολιτική τις ἀνάγκη, ἔπρεπε νὰ συμπράξωμεν εἰς ἐξομάλυνσιν αὐτῆς· ἀλλὰ μὴ ὑπαρχούσης τοιαύτης, διατί νὰ τὴν δημιουργήσωμεν ἡμεῖς; Ἐὰν δὲν προσδράμωμεν εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν Γαλλίαν, ἥτις ἔδωκε παραδείγματα εἰς ὅλον τὸν κόσμον, ἐρωτῶ τὸν προλαλήσαντα, ποῦ δυνάμεθα ἀλλοῦ νὰ στραφῶμεν; Τῷ 1789 ἡ Γαλλία ἐμοναρχεῖτο ὑπὸ τοῦ Λουδοβίκου ΙΓʹ, κατόπιν δὲ ἡ βασιλεία ἐτράπη εἰς δημοκρατίαν, διαρκέσασαν μέχρι τῆς ἀναβάσεως τοῦ Μεγάλου Ναπολέοντος εἰς τὸν αὐτοκρατορικὸν θρόνον· καὶ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο αἱ Συνελεύσεις διευθύνοντο πάντοτε ἀπὸ πολλοὺς προέδρους, οἵτινες ἔμειναν σχεδὸν ἄγνωστοι, ἁπλῶς μνημονευόμενοι ἐν τοῖς πρακτικοῖς αὐτῶν. Ἐὰν δὲ ἡ Γαλλικὴ ἐπανάστασις τοῦ 1848 δὲν ἠδυνήθη νὰ διαρκέσῃ ἐπὶ πολὺ, τοῦτο δὲν ἐξασθενεῖ τὸ ἐπιχείρημα τὸ ἐξαγόμενον ἐκ τοῦ παραδείγματος τῶν Γάλλων, οἵτινες, ὁσάκις ἠδυνήθησαν, δὲν ἠθέλησαν νὰ τεθῶσιν ὑπὸ τὴν ἐπιῤῥοὴν ἑνὸς προσώπου ὡς προέδρου, ἀλλ’ ἀπέβλεψαν μᾶλλον εἰς τὰ κατ’ οὐσίαν προσόντα τῆς προεδρείας. Παραδείγματα ἑνὸς μόνον προέδρου ἀπαντῶμεν κυρίως εἰς τὰς βουλάς. Ἀλλ’ εἶναι ἀσυγχώρητον νὰ ἐπικαλώμεθα ἡμεῖς, τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως, νομολογίαν Βουλῶν καὶ μάλιστα τῆς Ἑλλάδος. Βουλὴ εἶναι ἄλλο τι παρὰ Ἐθνικὴ Συνέλευσις· ἀποτελεῖ ἓν σῶμα, μίαν ἐξουσίαν, ἀπέναντι ἄλλων ἐξουσιῶν αὐτοτελῶν καὶ ἀνεξαρτήτων ἀπ’ αὐτῆς, καὶ ἡ μία ἐξ αὐτῶν, ἡ βασιλεία, ἔχει ὄγκον πολὺ μεγαλείτερον· εἶναι δὲ καὶ διαγεγραμμένα τὰ ὅρια τῆς βουλῆς ἀπέναντι τῶν ἄλλων δύω ἐξουσιῶν, καὶ δὲν δύναται νὰ ἐνεργῇ ὅπως θέλει. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἀντικείμενον τῶν ἐργασιῶν τῆς βουλῆς εἶναι προσδιωρισμένον· πρόκειται νὰ κατασκευάζῃ νόμους, συμπραττούσης τῆς γερουσίας καὶ τῆς βασιλείας. Καὶ ἐπειδὴ ἡ βουλὴ εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συνεργάζηται μὲ τὰς δύω ἄλλας ἐξουσίας, πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν τινὰ διεύθυνσιν, πρέπει νὰ κρατῇ, οὕτως εἰπεῖν, μίαν σημαίαν ἀπέναντι τῶν ἄλλων δύω σωμάτων· διὰ τοῦτο ὁ πρόεδρος ἐξεικονίζει συνήθως τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν θέλει διατρέξει ἡ βουλή. Ἡμεῖς ὅμως δὲν ἔχομεν ἀπέναντι ἡμῶν κᾀμμίαν ἐξουσίαν, διότι τὸ πᾶν συγκεντροῦται εἰς τὴν Συνέλευσιν. Διατί λοιπὸν νὰ ζητῶμεν νὰ τεθῶμεν ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν ἑνὸς ἀνθρώπου, ὅστις θὰ διευθύνῃ τὰς συνεδριάσεις; Ἐὰν ἤμεθα σύμφωνοι περὶ αὐτοῦ, τότε μάλιστα, ἂς τὸν ἐκλέξωμεν μιᾷ τῇ φωνῇ. Ἐὰν ὅμως πρόκηται νὰ τὸν ἀνεύρωμεν διὰ ψηφοδελτίων, ἤτοι διὰ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας καὶ, ἐν ἀποτυχίᾳ αὐτῆς, διὰ σχετικῆς, διατί νὰ ζητῶμεν δι’ ἠθικῆς βίας νὰ πλάσωμεν ἐπισημότητα μὴ ὑπάρχουσαν; Ἐὰν καθ’ ὑπόθεσιν δὲν ἐπιτύχῃ τις ὡς πρόεδρος τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν καὶ γείνῃ δευτέρα ψηφοφορία, ἐνδέχεται νὰ λάβῃ μόνον 50 ψήφους, καὶ ὅμως νὰ ἀναγορευθῇ πρόεδρος διότι ἄλλοι ἔλαβον ὀλιγωτέρας. Πῶς θέλετε λοιπὸν νὰ λογισθῇ ὡς ἀπολαμβάνων τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ὅλου Σώματος, ἐνῷ 200 ἢ 250 πληρεξούσιοι δὲν ἔδωκαν ὑπὲρ αὐτοῦ τὰς ψήφους των; Περαίνων τὸν λόγον, ἐπαναλαμβάνω ὅτι, ἐὰν ἐκλέξωμεν ἕνα μόνον πρόεδρον, θέλομεν ἀποδώσει εἰς αὐτὸν πολιτικὴν σημασίαν. Ἐὰν ὅμως ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὴν ἀνάγκην ταύτην, τότε θέλομεν ἀποβλέψει εἰς πρόσωπα, ἔχοντα μὲν τὴν προσήκουσαν ἱκανότητα, ἀλλὰ μὴ ἀξιοῦντα νὰ διακρίνωνται τῶν ἄλλων (θόρυβος). Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Μὴ νομίσῃ δὲ κᾀνεὶς, ὅτι ἀπὸ πνεῦμα φιλαρχίας ὁμιλῶ οὕτω, διότι, πάσχων ἀπὸ τοὺς ὀφθαλμοὺς, δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ προεδρείαν ἢ ἀντιπροεδρείαν, καὶ νὰ ἐκπληρῶ τὰ ἔργα αὐτῆς.

§23ΒΛΑΣΗΣ ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐπὶ ζητήματος τόσον σπουδαίου, ὅσον τὸ σημερινὸν, ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τῶν συναδέλφων μου, καὶ τοὺς παρακαλῶ νὰ μὴ φωτιζώμεθα τόσον ταχέως, διότι ἤδη εἰσήλθομεν εἰς τὰς πραγματικὰς ἐργασίας μας, καὶ ὅταν ἐξοδεύωμεν μίαν ἢ δύο περισσοτέρας ὥρας, ἀφ’ ὅσας ἐξοδεύαμεν πρὶν, ἀντὶ νὰ θεωρηθῶμεν, ὅτι χρονοτριβῶμεν, πιστεύω, ὅτι θέλομεν θεωρηθῆ ἀποφασίζοντες μετὰ σκέψεως ὡρίμου. Τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται, δὲν εἶναι ἁπλοῦν. Ὁ πρῶτος λαλήσας Κύριος Α. Λόντος ἀρχόμενος τοῦ λόγου του εἶπεν, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς στάδιον εὐρύτατον· τὸ κατ’ ἐμὲ προσθέτω, ὅτι εἰσήλθομεν ταὐτοχρόνως εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, τὰ τέκνα τῆς φύσεως, καὶ οὐχὶ τῆς σπουδῆς, πρόκειται νὰ ἀφήσωμεν σιγὰ σιγὰ τὸ βῆμα παραχωροῦντες αὐτὸ εἰς τὴν πολυμάθειαν καὶ τὴν πεῖραν. Εὐχαριστῶ τοὺς σήμερον ἀγορεύσαντας ὑπὲρ τῆς πολυπροεδρείας, διὰ τὴν μετριοπάθειαν, διότι μᾶς ἐπέτρεψαν νὰ ἀναβῶμεν καὶ σήμερον τοὐλάχιστον τὸ βῆμα. Κύριοι! ὁ Κύριος Λόντος, — εἶναι ἀνάγκη νὰ ὀνομαζώμεθα, διότι ἀπὸ ταύτης τῆς στιγμῆς ἀρχίζουν νὰ ἀναφαίνωνται οἱ πολιτικοὶ χαρακτῆρες. —ἔληξε τὸν λόγον του ἐπὶ τὸ δημοκρατικώτερον ἐν τῷ ἐπιλόγῳ, φρονῶν ὅτι διὰ τοῦ ἐπιλόγου του τούτου θὰ μᾶς ἐπηρεάσῃ ἐκ τῆς ἰδέας τῆς δημοκρατίας. Κύριοι! ἡ ἰδέα αὕτη εἶναι λαμπρὰ, ὡραία, ἀλλ’ ἔχει ἀνάγκην σκέψεως. Ἐδῶ δὲν πρόκειται νὰ νομοθετήσωμεν ἂν θὰ συνταχθῶμεν ἐπὶ τὸ δημοκρατικώτερον, ἢ ἐπὶ τὸ μοναρχικώτερον. Συνήλθομεν ἐν Συνελεύσει ἀναχωρήσαντες ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας μὲ μίαν καὶ μόνην εὐχὴν ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.— Θέλομεν βασιλέα— τὸν θέλομεν συνταγματικὸν, οὐδεμία διαφορὰ κατ’ ἐμὲ ὑπάρχει μεταξὺ συνταγματικῆς βασιλείας καὶ δημοκρατίας, καὶ ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν θὰ συζητήσωμεν τοῦτο, πιστεύω νὰ τὸ ἀποδείξω.

§24Α. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει ὅμως νὰ τείνωμεν εἰς τὴν δημοκρατίαν.

§25Β. ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ναὶ, ἀλλὰ δημοκρατία εἶναι τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἐνῷ, λέγει, «ὁ θέλων νὰ ᾖναι πρῶτος ἔστω ἔσχατος»· δημοκράτης εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος, ὅταν ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, σέβεται τοὺς ἄλλους, καὶ τοὺς ἐξισοῖ πρὸς ἑαυτόν. Κύριοι! τὸ ζήτημα τὸ θεωρῶ σπουδαῖον, ἂν ὁ πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως θὰ ᾖναι εἷς ἢ πλείονες, ἀδιάφορον ὡς πρὸς τὸν ἀριθμόν. Ἂν ἡ Συνέλευσις ἐν τῇ κρίσει αὐτῆς ἀποφανθῇ περὶ τῶν πλειόνων προέδρων, φρονῶ, ὅτι θέλει προδικάσει ἓν ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον οἱ προτείναντες τὴν ἰδέαν ταύτην μᾶς ὑποκρύπτουν. Μεθαύριον θέλουσι μᾶς προτείνει, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὸ κυβερνητικὸν ζήτημα, τίς ἡ ἀνάγκη ἑνὸς προέδρου; Κύριοι! δὲν ἤκουσα διόλου ἀπὸ τοὺς 3 πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντας ἀποδεικνυομένην τὴν ἀνάγκην τῆς πολυπρεοδρίας, δὲν τὴν ἐθεώρησα, ὅσον τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, οὐδόλως στηριζομένην εἰς λόγους, ὥστε νὰ κλονίσωσι τοὐλάχιστον τὰς πεποιθήσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ λέξις, ἐσυνείθισαν νὰ ἀκούωσιν, ὅτι συνεδριάζοντος ἑνὸς σώματος, διοικεῖται οὕτως εἰπεῖν παρ’ ἑνὸς προέδρου, χωρὶς νὰ ἠξεύρωσι διὰ τὶ τὸ φρονοῦσι, ἀλλ’ ἁπλῶς κατὰ συνήθειαν τὸ βλέπουσι λαμβάνον χώραν. Τί μᾶς εἶπον; ὁ τελευταῖος λαλήσας μάλιστα, μοὶ ἔδωσε ἓν ὡραῖον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ὁ ἴδιος ἔστρεψε κατὰ τῶν πρώτων ὑπὲρ τῆς πολυπροεδρίας ἀγορευσάντων. Ὁ Κ. Διομήδης Κυριακοῦ ἐν τῇ περιλείψει τοῦ λόγου του θεωρεῖ ζήτημα τυχαῖον τὸ ζήτημα τῆς Προεδρίας, ἐνῷ ὁ Κύριος Λόντος καὶ ὁ Κύριος Καλλιγᾶς, τὰ μέγιστα φοβούμενοι τὴν Μονοπροεδρίαν, ἐφρόντισαν κατ’ αὐτοὺς νὰ σώσωσι τὴν Συνέλευσιν, νὰ σώσωσι τὸ ἔθνος ἀπὸ τῆς Μονοκρατορίας τοῦ Προέδρου τῆς Συνελεύσεως. Κύριοι, δὲν θέλω νὰ ἀνατρέξω εἰς τὸ παρελθὸν, διότι ὡς ἐκ τῆς ἡλικίας μου δὲν ἀνήκω, ἔχω ὅμως πεποίθησιν, ὅτι ὅσα δήποτε καὶ ἂν φέρωσι παραδείγματα ἐκ τοῦ παρελθόντος, ὅσα δήποτε καὶ ἂν μᾶς εἴπωσι περὶ ἐνδεχομένων ἐπηρεασμῶν ἐκ μέρους τοῦ Προέδρου, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ συνεργήσαντες εἰς τὸ νὰ ἔλθωμεν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, θὰ δώσωσι νὰ ἐνοήσωσιν οἱ πρόεδροι, ὅτι οἱ Ἕλληνες τῆς ἐποχῆς ταύτης δὲν εἶναι ἀνδράποδα τοῦ τυχόντος. Ἂς μὴ φοβώμεθα, Κύριοι, ἐπιθυμῶ μάλιστα, καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν αἱ ψῆφοι νὰ δοθῶσιν εἰς ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον μεταξὺ ἡμῶν ἠθέλετε κρίνει τολμηρότερον, μᾶλλον ἐπιχειρηματίαν, διὰ νὰ τοῦ ἀποδείξωμεν ὅτι εἶναι ὁ χειρότερος πάντων ἡμῶν. Πῶς θέλετε, ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι χθὲς ἀπέβαλον βασιλείαν 30 ἐτῶν, νὰ τρέμωσιν ἀπέναντι τῆς γνώμης ἑνὸς προέδρου; Μὰ τὴν ἀλήθειαν θὰ εἴμεθα γελοῖοι. Ἀλλὰ, Κύριοι, δὲν εἶναι τοῦτο· ὑπάρχει μία παροιμία λέγουσα, ὅτι μίαν ἡμέραν, μία ἀλώπηξ, ἔκοψε τὴν οὐράν της, δὲν ἠξεύρω που· τότε ὅταν εἶδεν, ὅτι δὲν ἔχει οὐρὰν, ἤθελε νὰ ἀποδείξῃ ὅτι δὲν εἶναι καλλίτερον πρᾶγμα ἀπὸ τὴν ἀλώπεκα ἄνευ οὐρᾶς. Ἐν συντόμῳ ἡ παροιμία αὕτη λέγει, ὅτι ἄνθρωποι σκεπτόμενοι περὶ τῆς προεδρίας, τὰ μάλιστα ἀξιοῦντες νὰ φθάσωσιν εἰς τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου, δειλιῶντες ὅμως, ὅτι δὲν θέλουσι τιμηθῆ διὰ τῆς θέσεως ταύτης, προσπαθοῦσι νὰ διαιρέσωσι τὰς ψήφους, καὶ τοὐλάχιστον οὕτω πως, ἂν οὐχὶ μόνοι, μετ’ ἄλλων πολλῶν ὅμως νὰ ἀναβῶσι τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου. Ἐδῶ εἶναι τὸ ζήτημα, ἂς μὴ συγχωρήσωσι νὰ κόπτω τὰ ζητήματα κατὰ τὸν χαρακτῆρα μου. Κύριοι, ὁ Κύριος Καλλιγᾶς, οὐδόλως κατ’ ἐμὲ ἀπέδειξε τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους τρέχομεν διὰ τῆς μονοπροεδρίας, ἤθελον νὰ μᾶς πείσωσιν, ἀτελῶς ὅμως τὸ κατώρθωσαν, ὅτι ἂν ἔχωμεν διαρκῆ ἕνα καὶ μόνον πρόεδρον, ἤθελεν εἶσθαι διαρκὴς καὶ μόνιμος ἡ πλειοψηφία. Δὲν εἰμπορῶ νὰ ἐνοήσω πῶς, δίδοντες τὴν ἕδραν, ἔστω καὶ παμψηφεί, εἰς ἕνα ἄτομον, πῶς μονίμως θέλομεν εἶσθαι συνδεδεμένοι διὰ τῆς πλειονοψηφίας ταύτης; Διάφορα ζητήματα, τὰ ὁποῖα θέλουσι μᾶς παρουσιάσει θὰ μᾶς διαιρέσωσι πάντοτε, ἂν παραδεχθῶμεν ὅτι εἴμεθα ἄνθρωποι συνελθόντες ἐνταῦθα νὰ σκεπτώμεθα καὶ νὰ ἀποφασίζωμεν ἐλευθέρως. Ὁ Κ. Καλλιγᾶς φοβούμενος ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀδύνατον, φοβούμενος τὸν πρόεδρον τὸν ἕνα συγκροτοῦντα καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς Συνελεύσεως τὴν πλειοψηφίαν, δὲν μοῦ λέγει, διὰ τί δὲν φοβεῖται τοὺς πολλοὺς προέδρους, φατριαστάς, κομματάρχας. Δὲν θέλω νὰ παραδεχθῶ τὰ πρὸ ἐμοῦ ὑπὲρ τῆς μονοπροεδρίας λεχθέντα ἀπὸ τὸν κύριον Ῥοντήρη, ὅτι δύνανται νὰ συνασπισθῶσιν οἱ πολλοὶ Πρόεδροι, ἕνας ἕκαστος μὲ τὸ σῶμά του, καὶ θὰ τρέχουσι τὸν δρόμον τῶν ἰδεῶν των καὶ τῶν ἀρχῶν των. Ἀπὸ τῆς ἰδέας τοῦ Κ. Καλλιγᾶ βλέπομεν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία θέλει εἶσθαι πάντοτε τοῦ ἑνὸς Προέδρου, ἄρα 4 πρόεδροι, 4 γνῶμαι. Καὶ ἂν τιμήσωμεν διὰ τῆς ψηφηφορίας 4, 5, 6 Προέδρους θὰ εἴμεθα ἀνδράποδα αὐτῶν; Περίεργον. Τὸ κατ’ ἐμὲ ἐπιθυμῶ εἰς τὸ πρῶτον ζήτημα, μετὰ τὴν διακήρυξιν τῆς συγκροτήσεως, νὰ σκεφθῶμεν καὶ ν’ ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τὸ πατριωτικώτερον· ἓν πρῶτον ζήτημα παρίσταται τὸ ζήτημα τῆς προεδρείας τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἀμέσως διαιρούμεθα ὅλως διόλου κεχωρισμένοι εἰς στρατόπεδα. Ἂς συμφωνήσωμεν. Παραδείγματά τινα Εὐρωπαϊκὰ ἐῤῥίφθησαν ἐν τῷ μέσῳ, δὲν θέλω νὰ τὰ διεξέλθω, ἐπιθυμῶ πάντοτε ἡ Εὐρώπη νὰ ἵσταται μακρὰν ἡμῶν, ἡμεῖς εἴμεθα ἀμαθεῖς· ὁμολογῶ, ὅτι εἴμεθα ἀγράμματοι, διότι ἀτυχῶς ἡ πατρὶς ἀκόμη δὲν ἔφθασεν εἰς τὴν εὐμάθειαν ἐκείνην, ὥστε νὰ στέλλῃ ἀνθρώπους πεπαιδευμένους· δὲν θέλω κατ’ οὐδένα λόγον νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς Συνελεύσεως τῶν 48 ἢ τῆς Συνελεύσεως τῶν 92. Ἠξεύρω τοῦτο, δηλαδὴ ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ σπεύσωμεν λύοντες τὸ ζήτημα τῆς μονοπροεδρίας, καὶ νὰ μὴ προδικάσωμεν ἄλλως τὸ ζήτημα τὸ Κυβερνητικόν.

§26ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Βεβαίως, Κύριοι, πολὺ εὐφραδῶς πολλὰ ἐῤῥέθησαν περὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης γνώμης· δὲν ἔρχομαι ἐγὼ νὰ εἴπω τὶ, τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη, ἀλλ’ ὁ ἐρχόμενος τελευταῖον δύναται, προσεκτικῶς ἀκροασάμενος ὅλων τῶν ἀγορεύσεων, νὰ σᾶς φέρῃ ἐν τῷ μέσῳ μίαν πρότασιν, ἥτις νὰ συμβιβάζῃ ἀμφοτέρας. Ἡ πρότασις αὐτὴ εἶναι κατὰ μέγα μέρος μία ἐπανόρθωσις ἐλλείψεως, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος προλαλήσας Πληρεξούσιος Πατρῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ Γαλλικὴ Συνέλευσις τοῦ 48 ἐξελέξατο 6 Προέδρους. Ὄχι· ἐξελέξατο ἕνα Πρόεδρον, ἀλλὰ μὲ διάρκειαν ἑνὸς μηνός· αὐτὸ τοῦτο τὸ σύστημα ἔχω νὰ ὑποστηρίξω ἐγώ· ἕνα Πρόεδρον, ἀλλ’ ἐπειδὴ οἱ Ἕλληνες εἴμεθα μεσημβρινώτεροι τῶν Γάλλων, ἀψικορώτεροι, μᾶλλον σπεύδοντες τῶν Γάλλων, καὶ διὰ νὰ συμφωνήσω ἐὰν θέλητε μετὰ τῆς γνώμης τῶν ἄλλων, οἵτινες προτείνουσι 4 Προέδρους ἀμοιβαδὸν ἐρχομένους, ἐγὼ θέλω τὸν προτείνει κατὰ δεκαπενθημερίαν. Τώρα, ποῖα τὰ πλεονεκτήματα τοῦ συστήματος τούτου; Εἶναι, ὅτι ὁ Πρόεδρος, μετὰ τὸ πέρας τῆς δεκαπενθημερίας δύναται νὰ ἐκλεχθῇ ἐκ νέου, ἐὰν ἔχῃ ὅλα τὰ πλεονεκτήματα διαρκοῦς Προέδρου· ὁ Πρόεδρος, ὅστις δὲν φανῇ ἱκανὸς, ὅστις δὲν ἐκπληρώσει τὰς εὐχὰς τῆς Συνελεύσεως, ἀλλάζει εἰς τὰς 15 ἡμέρας, καὶ οὕτως ἐκπληροῦται ἡ εὐχὴ τῶν ἄλλων, οἵτινες θέλουσι νὰ ἔρχωνται εἰς τὸ Προεδρεῖον ἀμοιβαδὸν οἱ Πρόεδροι, διὰ νὰ μὴ σχηματισθῇ τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο τῆς ἀρχῆς, τὸ ὁποῖον ὁμολογῶ καὶ ἐγώ. Διὰ τί δὲν συντάττομαι μὲ τὴν γνώμην αὐτῶν, ὅτι πρέπει συχνότερον ν’ ἀλλάζωμεν τὸν Πρόεδρον; Διότι εἴμεθα, Κύριοι, Συντακτικὴ Συνέλευσις. Ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις δὲν δύναται ἀκόμη νὰ εἴπῃ ἐκ τῶν προτέρων, ποίας ἀρχὰς, ποία πρόσωπα θὰ ἔχῃ. Ἓν μόνον σύμβολον θὰ ἔχωμεν, Μοναρχία, περὶ ἐκείνην ὑποτασσόμεθα ἀνεξαιρέτως ὅλοι· ἀλλὰ ποῖα θέλουσιν εἶσθαι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα θέλομεν δώσει εἰς αὐτὴν, πῶς θέλομεν συγκροτήσει τὰ ἄλλα δύω Νομοθετικὰ Σώματα, πῶς θέλομεν ἐξασφαλίσει τὰ δημόσια τῶν Ἑλλήνων δίκαια, πῶς θέλομεν καταρτίσει τὴν Δικαστικὴν ἀρχὴν, πῶς θέλομεν θέσει τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος; Ταῦτα, Κύριοι, εἶναι ζητήματα ἐπὶ τῶν ὁποίων, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἔχει ἀκριβῆ ἰδέαν, διότι ἡ ἐπανάστασις μᾶς ἀπεκάλυψε τὴν γυμνότητα τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ δὲν μᾶς ἔδειξεν ἀκόμη τὸ φάρμακον τοῦ μέλλοντος. Ἐκ τῆς συζητήσεως, ἐκ τῶν φώτων ὅλων ἡμῶν θέλει προκύψει μία ἀλήθεια, ἥτις θέλει εἶσθαι λαμπρά. Πρέπει λοιπὸν νὰ μὴ δεθῶμεν ἀπὸ τοῦδε, οὔτε εἰς τὸν ἕνα, οὔτε εἰς τοὺς 4 Προέδρους. Ὁ Πρόεδρος πρέπει νὰ ᾖναι ἀπόῤῥοια τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Ἐὰν ὁ πρῶτος ἐκλεχθεὶς ἐκπληρώσῃ τὰς εὐχὰς τῆς Συνελεύσεως, διὰ τί νὰ ἐμποδισθῶμεν νὰ ἐκλέξωμεν αὐτὸν ἐκ νέου κατὰ δεκαπενθημερίαν, διὰ τὶ νὰ διατρέξωμεν ἐπὶ τρεῖς δεκαπενθημερίας τὸν κίνδυνον νὰ ἔχωμεν Προέδρους μὴ ἔχοντας τὴν ἱκανότητα, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ὁ εἷς ἐξ αὐτῶν, ἂν δὲ ἀτυχῶς αὐτὸς ὁ πρῶτος δὲν ἀποδειχθῇ ἱκανὸς, ὡς συνέβη τοῦτο κατὰ τὴν πρώτην ἐκλογὴν ἐν Γαλλίᾳ, καθ’ ἣν ὁ Πρόεδρος τοῦ πρώτου ἀγῶνος ἦτο ὁ ἀναξίως διευθύνας τὰς ἀρχὰς τῆς Συνελεύσεως, ἕνεκα τῆς ἀνικανότητος τοῦ ὁποίου συνέβησαν καὶ διεδραματίσθησαν τὰ κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Ἰουνίου, τὸν ἔῤῥιψαν ὅμως, καὶ ἔφερον ἕνα ἄνθρωπον τοῦ παρελθόντος, τὸν Δουπὶν, ὅστις κατ’ ἐπανάληψιν ἐξελέχθη ἔπειτα, καὶ ἔγινεν ὁ ὁριστικὸς Πρόεδρος· ἐκεῖνος διηύθυνε τὰς συζητήσεις τῆς Συνελεύσεως καὶ ὅλην τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς· διότι ἐδείχθη, ὅτι ἐν αὐτῷ ἦτο ἐνσεσαρκωμένον τὸ πνεῦμα τοῦ Προέδρου τῆς ἀμεροληψίας, τῆς ἀκριβείας, τῆς ἀπαθείας, ὅστις ἀμερόληπτος πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν, ἀμερόληπτος ἐπίσης καὶ πρὸς τὴν μειονοψηφίαν, ἤκουεν ὅλων τὰς γνώμας, ἔδιδε πρὸς ὅλους τὸν λόγον, καὶ ἡ φωνή του ἠκούετο καὶ ἔπειθεν· εἶχε καὶ πνεῦμα τοιοῦτον, ὥστε ποτὲ μὲν μὲ μίαν εἰρωνείαν, ποτὲ δὲ μὲ μίαν ἐπίπληξιν, ἄλλοτε δὲ μὲ ἓν βλέμμα κατηύναζε τοὺς 900 ἐκείνους ἄνδρας, οἵτινες παρίσταντο εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐὰν λοιπὸν τύχωμεν αὐτοῦ τοῦ Προέδρου τοῦ ἱκανοῦ, διατί νὰ μὴ τὸν διατηρήσωμεν διαρκῆ εἰς τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου; Διατί νὰ διακινδυνεύσωμεν νὰ τὸν ἀποβάλωμεν κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου; Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Πρόεδρος γνωρίζω, ὅτι ἡ διάρκεια τῆς ἀρχῆς του θέλει εἶσθαι μικρὰ, θέλει διατηρεῖ τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο τῆς ἀμεροληψίας, τὸ ὁποῖον ζητεῖται, αὐτὸς θέλει γνωρίζει, ὅτι ἡ ἡμέρα, καθ’ ἣν θέλει δώσει ἠθικὰς εὐθύνας, τοὐτέστι, ὅτι θέλει ἀναδείξει ἄλλον Πρόεδρον ἡ ἐκλογὴ, θέλετε τὸν κάμει νὰ σέβηται τὴν Συνέλευσιν, νὰ μὴν μεροληπτῇ, νὰ μὴν στρέφῃ τὴν ὀργὴν αὐτοῦ πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ τὸ πνεῦμα τῆς Συνελεύσεως. Ἐὰν λοιπὸν τὸ φάρμακον τοῦτο, τὸ ὁποῖον νομίζω, ὅτι συμβιβάζει ἀμφότερα τὰ συστήματα, γίνῃ δεκτὸν, προτείνω τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ἄρθρου 1 ὡς ἑξῆς «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει κατὰ δεκαπενθημερίαν ἕνα Πρόεδρον τέσσαρας Ἀντιπροέδρους», ἐγὼ ἤθελον δύω μόνον, ἔστω καὶ τέσσαρας· οἱ ἐκλεχθέντες δύνανται καὶ αὖθις νὰ ἐκλεχθῶσιν.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποστηρίζει κἀνεὶς τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Σαριπόλου;

§28ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§29ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἐὰν νομίζετε, ὅτι εἶναι πολὺ σύντομον τὸ δεκαπενθήμερον, ἂς τεθῇ κατὰ μῆνα· ἡ γνώμη μου ἐξ ἀρχῆς ἦτο κατὰ μῆνα.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅσοι ἐφωτίσθησαν νὰ σηκωθῶσιν (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν συζήτησιν τοῦ ἑνὸς ἢ πολλῶν Προέδρων· ἄρα ἔρχεται ἡ πρότασις τοῦ Κυρίου Σαριπόλου, ὅστις ἀντὶ τῆς δεκαπενθημερίας ἔθεσε κατὰ μῆνα.

§32ΕΠΑΜ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριοι, ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐξέθεσαν οἱ ὑπερασπιζόμενοι τὴν γνώμην τῆς πολυπροεδρείας, ἐντύπωσιν εἰς ἐμὲ ἐπροξένησεν ἓν καὶ μόνον· τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι ἡ συγκέντρωσις τῆς ἐξουσίας εἰς χεῖρας ἑνὸς Προέδρου ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ βλαβερὰ· πρὸς ἀποτροπὴν αὐτῆς τῆς βλάβης ἐπροτάθη μία πρότασις παρὰ τοῦ Κυρίου Σαριπόλου, ἥτις περιορίζει τὸν χρόνον τοῦ λειτουργήματος τούτου. Ἐγὼ θέλω προτείνει ἄλλην, ἥτις ἔτι περισσότερον περιορίζει· διότι οὐδὲ ἐπὶ μίαν ἡμέραν ἀφίνει τὸν φόβον τοῦτον νὰ ὑπάρχῃ. Ὁ Πρόεδρος, Κύριοι, τῆς Συνελεύσεως εἶναι διευθυντὴς τῶν συνεδριάσεων αὐτῆς· ἂν ᾖναι εἷς Πρόεδρος, δὲν εὑρίσκω καμμίαν ἀνησυχίαν ἐγὼ, ὅταν τὸ ἀξίωμα τοῦτο δὲν συμπλέκεται μὲ ἀξιώματα ἄλλα. Ὅθεν προτείνω τὴν ἑξῆς τροπολογίαν, ὅτι «τὸ ἀξίωμα τοῦ Προέδρου τῆς Συνελεύσεως,» ἐὰν θέλετε «καὶ τῶν Ἀντιπροέδρων αὐτῆς» ἀλλ’ εἰς τοῦτο δὲν ἐπιμένω, «εἶναι ἀσυμβίβαστον πρὸς πᾶν ἀξίωμα ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας».

§33ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ τὴν ὅλην συζήτησιν δύω τινὰ ἐξάγονται· μία γνώμη ὑποστηρίζει τὸ ἐναντίον τοῦ ἐντύπου, τοῦ σχεδίου, καὶ ὑποστηρίζει πολλοὺς προέδρους. Ἄλλαι τροπολογίαι ἦλθον κατόπιν παραδεχόμεναι τὸν ἕνα, ἐξ ὧν ἡ μία ὑποστηρίζει νὰ ᾖναι κατὰ μῆνα· καὶ ἡ ἄλλη εἶναι προσθήκη, νὰ μὴ ᾖναι ὁ Πρόεδρος καὶ μέλος Κυβερνήσεως. Ἀπωτέρω εἶναι ἡ τῶν πολλῶν Προέδρων. Ἀκούσατε τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Καλλιγᾶ. Ὁ Κύριος Παπαμιχαλόπουλος ἀναγινώσκει τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Καλλιγᾶ. «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει 5 Προέδρους, ὧν ἕκαστος κτ.λ. ὡς ἀνωτέρω.

§35ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§36ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πρέπει ὁ πληρεξούσιος νὰ ᾖναι ἀναπαυμένος, ὅτι, δίδων ἐξουσίαν εἰς ἕνα Πρόεδρον, δὲν πρέπει νὰ ᾖναι οὗτος καὶ μέλος τῆς ἐξουσίας τῆς ἐκτελεστικῆς. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ὁ Πρόεδρος, εἴτε οἱ πολλοὶ, εἶναι ἀσυμβίβαστοι μὲ τὸ ἀξίωμα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας.

§37Α. ΛΟΝΤΟΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι ἀπὸ τὴν διάνοιαν κἀνενὸς πληρεξουσίου ἐξ ἡμῶν δὲν διῆλθεν ἡ ἰδέα, ὅτι τὰ καθήκοντα τοῦ Προέδρου εἶναι συμβιβαστέα μὲ τὰ καθήκοντα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας· εἶναι περιττὸν νὰ τὸ ψηφοφορήσωμεν· μόνον εἰς τὰ πρακτικὰ νὰ σημειωθῇ, διότι εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι.

§38ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§39ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Οὐχὶ μόνον τοῦ Προέδρου, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἀντιπροέδρων.

§40ΕΤΕΡΟΣ. Καὶ τῶν Γραμματέων.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συγχωρήσατε τὸ Προεδρεῖον, ὅτι τινὲς φωναὶ ἠκούσθησαν καὶ περὶ τῶν Γραμματέων.

§42ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ πληρεξουσίου Μεσολογγίου Κυρίου Δεληγεώργη, ὡς προσθήκην εἰς τὸ 1 ἄρθρον νὰ σηκωθῶσιν· (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Δεληγεώργη. Τώρα, οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ πληρεξουσίου Ἀττικῆς, ἔχουσαν οὕτως. «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει 5 προέδρους, ὧν ἕκαστος διαδοχικῶς κτλ.» λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τοὺς 5 προέδρους λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. Ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος. Ὁ Κ. Α. Μιχαλόπουλος, ἐρωτώμενος, ἀποκρίνεται. Θέλω τὸν πρόεδρον τῆς ἡλικίας, καὶ 5 ἀντιπροέδρους ὑπ’ αὐτόν.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 203 πληρεξούσιοι. Ἀπεῤῥίφθη ἡ πρότασις τῶν 5 προέδρων διὰ ψήφων 105 κατὰ 98. Τώρα νὰ ψηφοφορήσωμεν τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Σαριπόλου, ἔχουσαν οὕτως. «Ἡ Συνέλευσις ἐκλέγει κατὰ μῆνα ἐκ τῶν ἰδίων αὑτῆς μελῶν ἕνα πρόεδρον, 4 ἀντιπροέδρους, καὶ 4 γραμματεῖς. Οἱ ἐξερχόμενοι δύνανται καὶ πάλιν νὰ ἐκλεχθῶσιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι Ναὶ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι, Ὄχι. Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν ἢ ἀπαγγείλω τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας, θὰ Σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν, ἥτις ἔχει σχέσιν μὲ ὅλας τὰς ψηφοφορίας.

§46ΠΟΛΛΟΙ. Πρῶτον νὰ ἀπαγγείλητε τὸ ἀποτέλεσμα· (θόρυβος).

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 202· οἱ μὲν 102 παρεδέχθησαν τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Σαριπόλου· οἱ δὲ 100 δὲν τὴν παρεδέχθησαν. Ὁ κανονισμός μας ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον εἰς τὸ προεδρεῖον νὰ λαμβάνῃ 2 ψηφολέκτας· ἐπῆρα λοιπὸν τὸν Κ. Πέπαν καὶ Λ. Παπᾶ Ἰωάννου· ὡς πρὸς τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ προοδεύσῃ ἡ Συνέλευσις, δὲν βάζω τὸν ἑαυτόν μου, ὡς ἄτομον καὶ ὡς πληρεξούσιος, ἀπὸ κἀνένα παρακάτω· θὰ σᾶς παραστήσω λοιπὸν ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Συνελεύσεως. Ἤρχισα προτήτερα, ἀλλὰ μὲ διεκόψατε· καὶ πάλιν λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω. Κατὰ τὴν συνήθειαν καὶ τὸν τύπον τοῦ κανονισμοῦ ἔφερα 2 ψηφολέκτας, τὸν Πέπαν καὶ Λουκᾶν Παπαϊωάννου· ἦτο καὶ εἷς ἐκ τῶν γραμματέων, ὁ Κ. Λογιωτατίδης· ἤρχισεν ἡ ψηφοφορία. Ἐκράτει ὁ ἕνας καὶ ὁ ἄλλος σημειώσεις δὲν μὲ μέλλει. Ἐδῶ ἐπρόσεχα, ὅσον ἡ ὅρασίς μου ἐπιτρέπει, καθὼς καὶ οἱ 2 ψηφολέκται· συνήχθη ἓν ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐγνωστοποίησα εἰς τὴν Συνέλευσιν, 102 μὲ 100. Ἐβγῆκαν φωναὶ, ὅτι δῆθεν δὲν εἶναι τόσος ὁ ἀριθμός· ἄνθρωποι εἴμεθα, καὶ ἠμποροῦν νὰ ἔγειναν λάθη· ὁ ἴδιος ὁ γραμματεὺς ἐβγαίνει καὶ καταγγέλλει τὴν πρᾶξίν του (γέλωτες)· ἄλλο χειρότερον· βγαίνει ὁ ἕνας καὶ μοῦ ζητεῖ τὸν κατάλογον· ὁ ἄλλος θέλει ἀντίγραφον. Μήπως ἐγὼ δὲν θέλω τὸ κοινὸν συμφέρον τῆς Συνελεύσεως; Προσέχετε λοιπὸν καὶ μὴ κάμητε τοιαῦτα· καὶ ἂν ᾖναί τι, νὰ τὸ γνωστοποιῆτε ἡσύχως. Ἀλλ’ ἐδῶ δὲν βλέπω νὰ ἔγεινε κανὲν λάθος. Τὸ ά. ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ ἀντικαθίσταται διὰ τῆς τροπολογίας τοῦ Κ. Σαριπόλου.

§48ΛΟΓΙΩΤΑΤΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ, ὅταν ἐγίνετο ἡ ψηφοφορία, δὲν ἤκουα ἀπὸ τοὺς ψηφοφοροῦντας τὸ Ναὶ ἢ Ὄχι, τὸ ἐπαναλάμβανον οἱ πληρεξούσιοι. Ὁ Κ. Παπαμιχαλόπουλος ἀναγινώσκει τὸ ψηφισθὲν ἄρθρον.

§49ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω μίαν πρότασιν· ἐπειδὴ πρόθεσις δὲν ὑπάρχει νὰ ἀμφιβάλλῃ τις περὶ τῆς εἰλικρινείας τοῦ Προεδρείου, ὅλοι ἀπονέμομεν τὸν ἀπεριόριστον σεβασμὸν διὰ τὴν ἀμεροληψίαν, μὲ τὴν ὁποίαν διευθύνετε· οὐχ ἧττον εἴμεθα ἄνθρωποι· ἐν μέσῳ φωνῶν, ταραχῶν, πιθανὸν νὰ ἐσημειώθη ἓν Ναὶ ἀντὶ Ὄχι· ἡμεῖς ἐκρατούσαμεν σημειώσεις, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα δὲν συνᾴδει μὲ τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἀπεγγέλθη παρὰ τοῦ Προεδρείου. Διὰ νὰ καθησυχάσωμεν λοιπὸν ὅλοι......(θόρυβος). Ἀναγινώσκεται τὸ 2 ἄρθρον τοῦ Σχεδίου.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις ἀντίῤῥησιν;

§51ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. Τὸ ἄρθρον λέγει «Ἐὰν μετὰ τὴν πρώτην ψηφοφορίαν..... ὁ κλῆρος» Ἐδῶ πρέπει νὰ γίνῃ, φρονῶ, Κύριοι, μία διάκρισις· διότι ἐὰν δὲν ἐβγῇ ὁ Πρόεδρος δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας, τότε ἐκλέγεται διὰ σχετικῆς· τίνες θὰ ἐκλεχθῶσιν; οἱ λαβόντες τὸν ἀ. ἀριθμὸν ἢ καὶ ἀπὸ τοὺς ἄλλους; Πρέπει νὰ γείνῃ μία διάκρισις, ἂν πρέπῃ νὰ λαμβάνωνται ἀπὸ αὐτοὺς, ἢ καὶ ἀπὸ ἄλλα πρόσωπα.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 2 ἄρθρον, ὅπως ἔχει, νὰ σηκωθῶσιν (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις ἐδέχθη τὸ ἄρθρον ὅπως ἔχει. Ἀναγινώσκεται τὸ 3 ἄρθρον τοῦ Σχεδίου.

§53ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ προστεθῇ «ὁ πρεσβύτατος ἐκ τῶν παρόντων Πληρεξουσίων».

§54ΠΟΛΛΟΙ. Ἐννοεῖται αὐτό.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἀντίῤῥησις;

§56ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι. Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη δι’ ἀναστάσεως τὸ 3 ἄρθρον ὅπως ἔχει. Ὡσαύτως κατόπιν δι’ ἀναστάσεως παρεδέξατο καὶ τὸ 4, ὅπως ἔχει.

§57ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριοι, νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ προστεθῇ μία διάταξις συμπληρωτικὴ τῆς διατάξεως τῆς παραδεχθείσης, τοῦ Ἰω. Σαριπόλου· ἡ πρότασις ἐκείνη καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν, ὅτι κατὰ μῆνα ἀνανεοῦται τὸ Προεδρεῖον· δὲν προσδιορίζει ὅμως καὶ τὸν τρόπον. Νομίζω ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ματαιοπονία καὶ ἀπασχόλησις ἐκ τῶν σπουδαίων ἐργασιῶν της, τὸ νὰ ἐπαναλαμβάνῃ αὐτὴ κατ’ ἰδίαν τὴν ἐργασίαν αὐτὴν, καὶ ὅτι φθάνομεν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, ἐὰν ἡ ἀνανέωσις ἢ ἡ ἐπικύρωσις τοῦ αὐτοῦ Προέδρου γίνεται εἰς τὰ τμήματα· καθ’ ὅσον θέλετε ἰδεῖ ὅτι ἡ Συνέλευσις διαιρεῖται κατόπιν εἰς τμήματα. (θόρυβος) Ἐνταῦθα καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου ὁ Κ. Κορωναῖος.

§58ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νομίζω ὅτι τινὲς τῶν Κυρίων πληρεξουσίων δὲν διῆλθον ὁλόκληρον τὸν κανονισμὸν, διὰ νὰ ἴδωσιν ὅτι ἡ Συνέλευσις διαιρεῖται εἰς 11 τμήματα· καὶ αὐτὰ τὰ τμήματα ἔχουν τὸ καθῆκον νὰ ἐκλέξωσι τὰ μέλη τῶν ἐπιτροπῶν. Δὲν πρόκειται λοιπὸν ἐδῶ νὰ καινοτομήσωμεν, ἀλλὰ νὰ ὑπαγάγωμεν εἰς αὐτὴν τὴν διάταξιν τὴν κατὰ μῆνα ἀνανέωσιν τοῦ Προέδρου.

§59ΛΥΣΑΝΔΡΟΣ. Ἰδοὺ κατὰ ποῖον τρόπον θὰ γίνεται· τὰ τμήματα κατὰ μῆνα ἔρχονται εἰς ἰδιαιτέραν συνεδρίασιν ἕκαστον, ἐκλέγει ἕκαστον τὸν Πρόεδρόν του καὶ μεταξὺ μὲ αὐτὸν βάζει καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως· γίνεται ἡ διαλογὴ, καὶ αὐτὴ φέρεται εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ διακοινόνεται ἡ ψηφοφορία καὶ ἡ ἐκλογή. Τοιουτοτρόπως ἠμποροῦμεν νὰ ἐκλέξωμεν τὸν Πρόεδρον διὰ μίαν ὥραν.

§60ΒΟΥΒΟΥΛΗΣ. Αὐτὸ εἶναι δικαίωμα τῆς Συνελεύσεως, δὲν τὸ δίδομεν εἰς τὰ τμήματα· ἀφ’ οὗ εἴχομεν τὴν ὑπομονὴν νὰ τὸ ἔχωμεν αὐτὸ τὸ νταραβέρι κατὰ μῆνα, ἂς τὸ ἔχωμεν.

§61ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονῶ, Κύριε πρόεδρε, ὅτι πρέπει ἢ νὰ λάβωμεν τὴν ὑπομονὴν νὰ συζητήσωμεν ἡσύχως καὶ τακτικῶς, ἢ νὰ διαλύσητε τὴν συνεδρίασιν, καὶ νὰ ἔλθωμεν αὔριον εἰς τὰς 11, διότι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἀπηυδημένη ὡς παρατηρῶ, καὶ ὅπως συζητοῦμεν ἠμποροῦμεν νὰ ὑποπέσωμεν καὶ εἰς λάθη.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, παρακαλεῖσθε νὰ καταλάβητε τὰς ἕδρας σας.

§63ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ. Ἂν ἐξακολουθήσωμεν, πρέπει νὰ συζητήσωμεν ὅλον τὸ κεφάλαιον· κατόπιν ὅμως τούτου, καὶ τὸ κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ κατὰ ποῖον τρόπον θὰ γείνῃ ἡ ψηφοφορία τοῦ προέδρου, μυστικὴ ἢ φανερά.

§64ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ. Ἂν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν τὸν κανονισμόν, εἶμαι σύμφωνος· ἀλλ’ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγει ὁ Κύριος Βρατσάνος, περιέχεται εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ 6 κεφαλαίου. Ἐγὼ νομίζω νὰ συζητήσωμεν κατὰ τάξιν τὸν Κανονισμὸν (θόρυβος). Ἀναγινώσκεται τὸ 5 ἄρθρον τοῦ σχεδίου.

§65ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ. Κύριοι, ἡ τελευταία γραμμὴ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου περιέχει εἰς τὰ καθήκοντα τοῦ προέδρου ἓν, τὸ ὁποῖον ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἠμπόρεσα νὰ τὸ ἐννοήσω. Ἀφ’ οὗ ἀπαριθμεῖ, ποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα τοῦ προέδρου, λέγει· «καὶ νὰ ἀγορεύῃ ἐν ὀνόματι αὐτῆς κατὰ τὸ φρόνημά της». Δὲν ἠμπόρεσα νὰ ἐννοήσω, μήτε κατὰ ποίαν περίπτωσιν θὰ ἀγορεύῃ ὡς τοιοῦτος, μήτε πρὸς ποίους, καὶ ποῖον εἶναι τὸ φρόνημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ πρόεδρος ἀγορεύων θὰ ἑρμηνεύῃ. Ἐπιθυμῶ οἱ συντάκται τοῦ κανονισμοῦ νὰ ἔλθουν εἰς τὸ βῆμα νὰ μᾶς ἐξηγήσουν, καὶ νὰ ἐννοήσωμεν περὶ τίνος πρόκειται· νομίζω δὲ ὅτι εἶναι ὅλως διόλου περιττὸν νὰ τεθῇ αὐτό.

§66ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. (Θόρυβος).

§67ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι ὑπάρχουσι περιπτώσεις, καθ’ ἃς ὁ πρόεδρος διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του, τὸ δυσχερὲς καὶ ὑψηλὸν, τὸ ὁποῖον ἀνατίθεται εἰς αὐτὸν, ὑπάρχουν περιπτώσεις, καθ’ ἃς εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀγορεύσῃ, ἐξηγῶν τὸ φρόνημα, τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας· ἡ περίστασις αὕτη παρουσιάζεται, ὅταν πρόκηται νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα· ἡ περίστασις παρουσιάζεται, ὅταν βλέπῃ ὅτι ὑπάρχουν μειονοψηφοῦντες, οἵτινες θέλουσι νὰ ἐπιβληθοῦν κατὰ τῆς πλειοψηφίας. Δύναται λοιπὸν διὰ μόνων τῶν παρατηρήσεών του, ἐξηγῶν μόνον τὸ φρόνημα τῆς πλειονοψηφίας, νὰ ἀναγκάσῃ τὴν μειονοψηφίαν νὰ ἡσυχάσῃ. Ἰδοὺ ἡ ἔννοια καὶ ὁ λόγος τοῦ τελευταίου § τοῦ 5 ἄρθρου. Τοιαύτη διάταξις ὑπάρχει εἰς ὅλους τοὺς κανονισμοὺς τῶν Βουλευτικῶν σωμάτων τῶν πεφωτισμένων ἐθνῶν. Νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει χρεία περισσοτέρας ἐξηγήσεως. Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν πάλιν ὁ Κύριος Κριεζῆς.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 5 ἄρθρον ὅπως ἔχει νὰ σηκωθῶσι (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις τὸ παρεδέχθη. Ἐπίσης ἀναγνωσθέντα τὰ 6 καὶ 7 ἄρθρον ἐγένοντο δεκτὰ δι’ εἰδικῆς ἀναστάσεως ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ὅπως ἔχουσιν ἐν τῷ σχεδίῳ.

§69ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον ἐρχόμεθα εἰς τὰ ἄλλα.

§70ΡΟΥΚΗΣ. Μία περίπτωσις, καὶ ἥτις δὲν περιποιεῖ τιμὴν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἔλαβε χώραν εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἐνῷ ἐξεφωνεῖτο ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος διὰ νὰ ἀποφανθοῦν ναὶ ἢ ὄχι, ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Αἰγίνης Κύριος Λογιωτατίδης ἀπεκάλεσεν ἀνδράποδον ἕνα τῶν πληρεξουσίων. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ Κυρίου Λουκᾶ Παπᾶ Ἰωάννου, καὶ ἐπιμένω νὰ τὸν ἀποδοκιμάσῃ τὸ Σῶμα, καὶ νὰ τὸν ἀναγκάσῃ νὰ τὸ ἀνακαλέσῃ.

§71ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ. Πῶς δύνασθε, Κύριοι, νὰ ἀποδοκιμάσητε ἕνα πληρεξούσιον, ἐν ᾧ δὲν εἴμεθα πλήρεις; (Θόρυβος).

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ Συνεδρίασις (ὥρα 5½

Μ. Μ.).